Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 657 2507613 2481037 2026-08-26T21:02:59Z Dostojewskij 20932 /* Decèsses */ + [[Sonia Rykiel]] 2507613 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{agost}} == Eveniments == * [[1825]] - independéncia d'[[Uruguai]]. * [[1930]] - [[Peró]]: un còp militar renversa al dictator [[Augusto Leguía]]. * [[1944]] - [[França]]: Desliurança de la vila de [[París]] pels [[Aliats de la Segonda Guèrra Mondiala|Aliats]]. * [[1991]] - [[Bielorussia]] atenguèt l'independéncia. == Naissenças == * [[1530]] - Tsar [[Ivan IV de Russia]] (m. [[1584]]) * [[1707]] - Rei [[Loís d'Espanha]] (m. [[1724]]) * [[1744]] - [[Johann Gottfried von Herder]], filosòf, teològ e poèta alemand (m. [[1803]]) * [[1767]] - [[Antoine de Saint-Just]], revolucionari francés (m. [[1794]]) * [[1786]] - Rei [[Ludwig I de Bavièra]] (m. [[1868]]) * [[1795]] - [[Luis José de Orbegoso]], president de Peró (m. [[1847]]) * [[1803]] - [[Luís Alves de Lima e Silva]], Duc de Caxias, militar brasilièr (m. [[1880]]) * [[1825]] - [[Elisha Peyre Ferry]], òme politic american d’origina occitana (m. [[1895]]) * [[1840]] - [[Eugèni Trutat]], fotograf, pireneïsta, geològ e naturalista occitan (m. [[1910]]) * [[1841]] - [[Emil Theodor Kocher]], mètge soís, Prèmi Nobel (m. [[1917]]) * [[1845]] - [[Juan Bautista Egusquiza]], president de Paraguai (m. [[1902]]) * 1845 - Rei [[Ludwig II de Bavièra]] (m. [[1886]]) * [[1862]] - [[Louis Barthou]], primièr ministre de França (m. [[1934]]) * [[1868]] - [[Loís Barton]], politician bearnés (m. [[1934]]) * [[1883]] - [[Pèire Jòrdi Latecoèra]], entrepreneire occitan (m. [[1943]]) * [[1900]] - Sir [[Hans Adolf Krebs]], fisician e bioquimista alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1981]]) * [[1903]] - [[Gerda Maurus]], actritz croata (m. [[1968]]) * [[1912]] - [[Erich Honecker]], politician d'[[Alemanha Orientala]] (m. [[1994]]) * [[1916]] - [[Frederick Chapman Robbins]], pediatra american, Prèmi Nobel (m. [[2003]]) * [[1921]] - [[Daniel Oduber Quirós]], president de Còsta Rica (m. [[1991]]) * [[1923]] - [[Reima Pietilä]], arquitècte finés (m. [[1923]]) * 1923 - [[Álvaro Mutis]], escrivan e poèta colombian (m. [[2013]]) * [[1928]] - [[Herbert Kroemer]], professor universitari alemand, Prèmi Nobel de Fisica * [[1930]] - [[Sean Connery]], actor escocés (m. [[2020]]) * [[1935]] - [[Hal Miller]], actor e comedian american * [[1953]] - [[Maurizio Malvestiti]], avesque italian * [[1958]] - [[Tim Burton]], realizator american * [[1966]] - [[Derek Sherinian]], musician american * [[1970]] - [[Claudia Schiffer]], modèla alemanda * [[1987]] - [[Amy Macdonald]], cantaira escocesa == Decèsses == * [[1270]] - Rei [[Loís IX de França]] (n. [[1214]]) * [[1271]] - Comtessa [[Joana de Tolosa]] (n. [[1220]]) * [[1699]] - Rei [[Cristian V de Danemarc]] (n. [[1646]]) * [[1776]] - [[David Hume]], filosòf escocés (n. [[1711]]) * [[1822]] - [[William Herschel]], astronòm alemand (n. [[1738]]) * [[1867]] - [[Michael Faraday]], fisician anglés (n. [[1867]]) * [[1886]] - [[Zinovios Valvis]], primièr ministre de Grècia (n. [[1800]]) * [[1900]] - [[Friedrich Nietzsche]], filosòf e escrivan alemand (n. [[1844]]) * 1900 - [[Kuroda Kiyotaka]], primièr ministre de Japon (n. [[1840]]) * [[1908]] - [[Henri Becquerel]], fisician francés, Prèmi Nobel (n. [[1852]]) * [[1967]] - [[Stanley Bruce]], primièr ministre d'[[Austràlia]] (n. [[1883]]) * [[1976]] - [[Eyvind Johnson]], escrivan suedés, Prèmi Nobel de Literatura (n. [[1900]]) * [[1984]] - [[Truman Capote]], escrivan american (n. [[1924]]) * [[1988]] - [[Françoise Dolto]], [[Pediatria|pediatra]] e psicologa francesa (n. [[1908]]) * [[2000]] - [[Carl Barks]], dessenhaire american, creator de "Donald Duck" (n. [[1901]]) * [[2001]] - [[Aaliyah]], cantaira, dançaira, actritz e modèla americana (n. [[1979]]) * [[2006]] - [[Noor Mohamed Hassanali]], president de Trinitat e Tobago (n. [[1918]]) * [[2007]] - [[Raymond Barre]], primièr ministre de França (n. [[1924]]) * [[2009]] - [[Edward Kennedy]], politician american (n. [[1932]]) * 2009 - [[Mandé Sidibé]], primièr ministre de Mali (n. [[1940]]) * [[2012]] - [[Neil Armstrong]], astronauta american (n. [[1930]]) * [[2016]] - [[Sonia Rykiel]], estilista e granda costurièra francesa (n. [[1930]]) ---- Vejatz tanben: * [[24 d'agost]] | [[26 d'agost]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 40zruuhg5ykixtc0lu853nlll6syfvf 2507615 2507613 2026-08-26T21:05:46Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Blake Lively]] 2507615 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{agost}} == Eveniments == * [[1825]] - independéncia d'[[Uruguai]]. * [[1930]] - [[Peró]]: un còp militar renversa al dictator [[Augusto Leguía]]. * [[1944]] - [[França]]: Desliurança de la vila de [[París]] pels [[Aliats de la Segonda Guèrra Mondiala|Aliats]]. * [[1991]] - [[Bielorussia]] atenguèt l'independéncia. == Naissenças == * [[1530]] - Tsar [[Ivan IV de Russia]] (m. [[1584]]) * [[1707]] - Rei [[Loís d'Espanha]] (m. [[1724]]) * [[1744]] - [[Johann Gottfried von Herder]], filosòf, teològ e poèta alemand (m. [[1803]]) * [[1767]] - [[Antoine de Saint-Just]], revolucionari francés (m. [[1794]]) * [[1786]] - Rei [[Ludwig I de Bavièra]] (m. [[1868]]) * [[1795]] - [[Luis José de Orbegoso]], president de Peró (m. [[1847]]) * [[1803]] - [[Luís Alves de Lima e Silva]], Duc de Caxias, militar brasilièr (m. [[1880]]) * [[1825]] - [[Elisha Peyre Ferry]], òme politic american d’origina occitana (m. [[1895]]) * [[1840]] - [[Eugèni Trutat]], fotograf, pireneïsta, geològ e naturalista occitan (m. [[1910]]) * [[1841]] - [[Emil Theodor Kocher]], mètge soís, Prèmi Nobel (m. [[1917]]) * [[1845]] - [[Juan Bautista Egusquiza]], president de Paraguai (m. [[1902]]) * 1845 - Rei [[Ludwig II de Bavièra]] (m. [[1886]]) * [[1862]] - [[Louis Barthou]], primièr ministre de França (m. [[1934]]) * [[1868]] - [[Loís Barton]], politician bearnés (m. [[1934]]) * [[1883]] - [[Pèire Jòrdi Latecoèra]], entrepreneire occitan (m. [[1943]]) * [[1900]] - Sir [[Hans Adolf Krebs]], fisician e bioquimista alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1981]]) * [[1903]] - [[Gerda Maurus]], actritz croata (m. [[1968]]) * [[1912]] - [[Erich Honecker]], politician d'[[Alemanha Orientala]] (m. [[1994]]) * [[1916]] - [[Frederick Chapman Robbins]], pediatra american, Prèmi Nobel (m. [[2003]]) * [[1921]] - [[Daniel Oduber Quirós]], president de Còsta Rica (m. [[1991]]) * [[1923]] - [[Reima Pietilä]], arquitècte finés (m. [[1923]]) * 1923 - [[Álvaro Mutis]], escrivan e poèta colombian (m. [[2013]]) * [[1928]] - [[Herbert Kroemer]], professor universitari alemand, Prèmi Nobel de Fisica * [[1930]] - [[Sean Connery]], actor escocés (m. [[2020]]) * [[1935]] - [[Hal Miller]], actor e comedian american * [[1953]] - [[Maurizio Malvestiti]], avesque italian * [[1958]] - [[Tim Burton]], realizator american * [[1966]] - [[Derek Sherinian]], musician american * [[1970]] - [[Claudia Schiffer]], modèla alemanda * [[1987]] - [[Blake Lively]], actritz e modèla americana * [[1987]] - [[Amy Macdonald]], cantaira escocesa == Decèsses == * [[1270]] - Rei [[Loís IX de França]] (n. [[1214]]) * [[1271]] - Comtessa [[Joana de Tolosa]] (n. [[1220]]) * [[1699]] - Rei [[Cristian V de Danemarc]] (n. [[1646]]) * [[1776]] - [[David Hume]], filosòf escocés (n. [[1711]]) * [[1822]] - [[William Herschel]], astronòm alemand (n. [[1738]]) * [[1867]] - [[Michael Faraday]], fisician anglés (n. [[1867]]) * [[1886]] - [[Zinovios Valvis]], primièr ministre de Grècia (n. [[1800]]) * [[1900]] - [[Friedrich Nietzsche]], filosòf e escrivan alemand (n. [[1844]]) * 1900 - [[Kuroda Kiyotaka]], primièr ministre de Japon (n. [[1840]]) * [[1908]] - [[Henri Becquerel]], fisician francés, Prèmi Nobel (n. [[1852]]) * [[1967]] - [[Stanley Bruce]], primièr ministre d'[[Austràlia]] (n. [[1883]]) * [[1976]] - [[Eyvind Johnson]], escrivan suedés, Prèmi Nobel de Literatura (n. [[1900]]) * [[1984]] - [[Truman Capote]], escrivan american (n. [[1924]]) * [[1988]] - [[Françoise Dolto]], [[Pediatria|pediatra]] e psicologa francesa (n. [[1908]]) * [[2000]] - [[Carl Barks]], dessenhaire american, creator de "Donald Duck" (n. [[1901]]) * [[2001]] - [[Aaliyah]], cantaira, dançaira, actritz e modèla americana (n. [[1979]]) * [[2006]] - [[Noor Mohamed Hassanali]], president de Trinitat e Tobago (n. [[1918]]) * [[2007]] - [[Raymond Barre]], primièr ministre de França (n. [[1924]]) * [[2009]] - [[Edward Kennedy]], politician american (n. [[1932]]) * 2009 - [[Mandé Sidibé]], primièr ministre de Mali (n. [[1940]]) * [[2012]] - [[Neil Armstrong]], astronauta american (n. [[1930]]) * [[2016]] - [[Sonia Rykiel]], estilista e granda costurièra francesa (n. [[1930]]) ---- Vejatz tanben: * [[24 d'agost]] | [[26 d'agost]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 6a9dmxubtc2bx5ivsyktt9rplsrlfz3 0 658 2507616 2481289 2026-08-26T21:43:47Z Dostojewskij 20932 /* Decèsses */ [[Christian Bourquin]]: n. [[1954]] 2507616 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Agost}} == Eveniments == * [[1071]] : [[Batalha de Mantzicèrt]] * [[1346]] : [[Batalha de Crécy]]. L'armada anglesa d'Edoard III bat lei francés dau rèi Felip VI. Lei pèrdas francesas son fòrça importantas. == Naissenças == * [[1743]] - [[Antoine Lavoisier]], quimista [[França|francés]] (m. [[1794]]) * [[1850]] - [[Charles Robert Richet]], fisiologista francés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1935]]) * [[1855]] - [[Lidia Poët]], avocada italiana * [[1880]] - [[Guillaume Apollinaire]], poèta francés (m. [[1918]]) * [[1882]] - [[James Franck]], fisician alemand, Prèmi Nobel de Fisica (m. [[1964]]) * [[1914]] - [[Julio Cortázar]], escrivan [[Argentina|argentin]] (m. [[1984]]) * [[1980]] - [[Macaulay Culkin]], actor american. == Decèsses == * [[1974]] - [[Charles Lindbergh]], pilòt [[Estats Units|american]] pionièr de l'[[avion|aviacion]] (n. [[1902]]) * [[1987]] - [[Georg Wittig]], escrivan alemand, Prèmi Nobel de Literatura (n. [[1897]]) * [[1998]] - [[Frederick Reines]], fisician american, Prèmi Nobel de Fisica (n. [[1918]]) * [[2004]] - [[Laura Branigan]], cantaira americana (n. [[1952]]) * [[2014]] - [[Christian Bourquin]], òme politic francés (n. [[1954]]). ---- Vejatz tanben: * [[25 d'agost]] | [[27 d'agost]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] fkrdm807x8smzn755brichqv0pilttb 2507617 2507616 2026-08-26T21:44:53Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[Lidia Poët]]: m. 1949 2507617 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Agost}} == Eveniments == * [[1071]] : [[Batalha de Mantzicèrt]] * [[1346]] : [[Batalha de Crécy]]. L'armada anglesa d'Edoard III bat lei francés dau rèi Felip VI. Lei pèrdas francesas son fòrça importantas. == Naissenças == * [[1743]] - [[Antoine Lavoisier]], quimista [[França|francés]] (m. [[1794]]) * [[1850]] - [[Charles Robert Richet]], fisiologista francés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1935]]) * [[1855]] - [[Lidia Poët]], avocada italiana (m. [[1949]]) * [[1880]] - [[Guillaume Apollinaire]], poèta francés (m. [[1918]]) * [[1882]] - [[James Franck]], fisician alemand, Prèmi Nobel de Fisica (m. [[1964]]) * [[1914]] - [[Julio Cortázar]], escrivan [[Argentina|argentin]] (m. [[1984]]) * [[1980]] - [[Macaulay Culkin]], actor american. == Decèsses == * [[1974]] - [[Charles Lindbergh]], pilòt [[Estats Units|american]] pionièr de l'[[avion|aviacion]] (n. [[1902]]) * [[1987]] - [[Georg Wittig]], escrivan alemand, Prèmi Nobel de Literatura (n. [[1897]]) * [[1998]] - [[Frederick Reines]], fisician american, Prèmi Nobel de Fisica (n. [[1918]]) * [[2004]] - [[Laura Branigan]], cantaira americana (n. [[1952]]) * [[2014]] - [[Christian Bourquin]], òme politic francés (n. [[1954]]). ---- Vejatz tanben: * [[25 d'agost]] | [[27 d'agost]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 3vs4tuxfg0ahlp2cr678nioaz5j7cd4 2507622 2507617 2026-08-26T22:11:10Z Dostojewskij 20932 /* Eveniments */ [[Batalha de Crécy]] ⟹ [[Batalha de Crécy (1346)|Batalha de Crécy]] 2507622 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Agost}} == Eveniments == * [[1071]] : [[Batalha de Mantzicèrt]] * [[1346]] : [[Batalha de Crécy (1346)|Batalha de Crécy]]. L'armada anglesa d'Edoard III bat lei francés dau rèi Felip VI. Lei pèrdas francesas son fòrça importantas. == Naissenças == * [[1743]] - [[Antoine Lavoisier]], quimista [[França|francés]] (m. [[1794]]) * [[1850]] - [[Charles Robert Richet]], fisiologista francés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. [[1935]]) * [[1855]] - [[Lidia Poët]], avocada italiana (m. [[1949]]) * [[1880]] - [[Guillaume Apollinaire]], poèta francés (m. [[1918]]) * [[1882]] - [[James Franck]], fisician alemand, Prèmi Nobel de Fisica (m. [[1964]]) * [[1914]] - [[Julio Cortázar]], escrivan [[Argentina|argentin]] (m. [[1984]]) * [[1980]] - [[Macaulay Culkin]], actor american. == Decèsses == * [[1974]] - [[Charles Lindbergh]], pilòt [[Estats Units|american]] pionièr de l'[[avion|aviacion]] (n. [[1902]]) * [[1987]] - [[Georg Wittig]], escrivan alemand, Prèmi Nobel de Literatura (n. [[1897]]) * [[1998]] - [[Frederick Reines]], fisician american, Prèmi Nobel de Fisica (n. [[1918]]) * [[2004]] - [[Laura Branigan]], cantaira americana (n. [[1952]]) * [[2014]] - [[Christian Bourquin]], òme politic francés (n. [[1954]]). ---- Vejatz tanben: * [[25 d'agost]] | [[27 d'agost]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 9v4vznsahggsn2yirkvlgrqxt3488ed 0 2671 2507612 2506891 2026-08-26T20:46:23Z Rotondus 32520 /* Nòtas e referéncias */ Modèl 2507612 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= |naissença= |decès= |imatge= Dante and Virgilio (Trento).JPG |legenda=Monument a Dante (a Trento) que representa l'encontre de [[Dante Alighieri|Dante]] e de [[Virgili]] amb Sordèl dins lo Purgatòri, de l'escultor florentin [[Cesare Zocchi]] ([[1896]]) }} {{esbòs}} [[Imatge:BnF ms. 12473 fol. 109 - Sordel de Mantoue (1).jpg|vinheta|Sordèl dins una manuscrita.]] '''Sordèl'''<ref name=TdF/>, variantas '''Sordèu'''<ref name=TdF>''Sourdèu, Sourdèl'' dins lo [https://books.google.com/books?id=yYx--JBqDX4C&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Sordel%22&pg=PA920#v=onepage&q=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Sordel%22&f=false Tresaur dau Felibritge].</ref> o '''Sordeu'''<ref>http://toscanoreinat.chez-alice.fr/diconomspropris.pdf</ref> (''Sordello'' en [[italian]]<ref>[http://www.treccani.it/enciclopedia/sordello_(Enciclopedia-Dantesca)/ Enciclopedia Dantesca.]</ref>; [[Goito]]<ref>https://books.google.com/books?id=yYx--JBqDX4C&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Sordel%22&pg=PA920#v=onepage&q=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Sordel%22&f=false</ref>, província de [[Màntoa]], vèrs [[1180]]-vèrs [[1268]]), foguèt un [[trobador]] lombard del [[sègle XIII]] qu'escriguèt mantas poesias en occitan. Es conegut mai que mai d'un biais indirècte que foguèt lausat per mai d'un escrivan coma per exemple [[Dante Alighieri]] dins son òbra ''[[De vulgari eloquentia]]'', e dins lo ''Purgatòri'' de la ''[[Divina Comèdia]]''. Es tanben l'eròi d'un poèma de [[Robert Browning]] (''Sordello'', [[1840]]).<ref>[https://www.britannica.com/biography/Sordello-Provencal-troubadour Encyclopaedia Britannica.]</ref> Dins l'antologia occitana [https://books.google.com/books?id=gM9nCN2w24wC&lpg=PA33&ots=62ZFv8lJLs&dq=%22Sourd%C3%A8u%22&pg=PA33#v=onepage&q=%22Sourd%C3%A8u%22&f=false ''Lo Gai Saber]'', es escaisnommat '''''Sordèu lo Mantoan'''''. Sordèl es tanben conegut coma ''Sordell''{{exp|([[catalan]]?)}}, ''Sordel de Goit''{{exp|([[occitan]]? [[francés]]?)}} o ''Sordello da Goito''{{exp|([[italian]])}}. Donèt lo títol ''Bels Restaurs'' a sa mestressa<ref>[https://www.lexilogos.com/provencal/felibrige.php?q=RESTAU RESTAU] dins lo Tresaur dau Felibritge</ref>. ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== *[[Lista de trobadors e trobairises]] ===Ligams extèrnes=== * [https://web.archive.org/web/20060511223649/http://www.trobar.org/troubadours/sordel/ Sas òbras a Trobar.org] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Autoritats}} [[Categoria:Trobador]] 5u5bsc4qfmwu3bkt5gjz5x85zy436dm 0 3338 2507624 2489785 2026-08-26T22:12:08Z Dostojewskij 20932 /* La consolidacion dau poder Grimaldi */ [[batalha de Crécy]] ⟹ [[Batalha de Crécy (1346)|batalha de Crécy]] 2507624 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en niçard-->{{Infobox Geografia politica | dialècte = niçard }} '''Mónegue''' (en [[occitan]] classic: ''Mónegue''; en occitan ligurizat: ''Mónego'' o ''Mónigo''; en occitan non locau: ''Monegue'', ''Morgue''<ref>{{PichòtTalamus|M|Morgue}}</ref> o ''Morgues''; en [[monegasc]]: ''Mu̍negu''; en [[francés]]: ''Monaco'', en [[italian]]: ''Monaco'')<ref>{{Oc}} "[https://web.archive.org/web/20230723230901/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=Monaco&q2=&submit=Cercar Monaco]", cèrca dins lo dicod'Òc.</ref> es una [[ciutat]]-[[Estat]] sobeirana d'[[Euròpa Occidentala]] situada en [[Occitània]]. Lo nom oficiau de l'Estat es lo '''Principat de Mónegue''' (oficialament en francés: ''Principauté de Monaco''<ref>Art. 1. de la [https://www.gouv.mc/Gouvernement-et-Institutions/Les-Institutions/La-Constitution-de-la-Principaute Constitucion Monegasca] (consultat lo <small>23-07-2023</small>)</ref>; en monegasc: ''Prinçipatu de Mu̍negu''). Forma tanben, virtualament, un [[parçans d'Occitània|parçan d'Occitània]]. L'Estat monegasc coïncidisse doncas emb la comuna unica de Mónegue, qu'englòba lo quartier celèbre de [[Montcarles]]. Lo gentilici es '''monegasc -a'''. Si situa sus la [[Còsta d'Azur]], en riba de la [[Mar Mediterranèa]], entre li vilas de [[Niça]] e [[Menton]]. Es enclavat dins lo [[País Niçard]] (mas non ne fa partida istoricament) e a de frontieras politiqui solament emb [[França]]. Lo sieu regim es una monarquia constitucionala que lo sieu cap d'Estat, [[Albèrt II de Mónegue|Albèrt II]], ten lo títol de prince. La sieu populacion es de {{formatnum:{{popmc|20}}}}<ref>Recensament de 2023</ref> abitants e la sieu [[Aira|superfícia]] es d'1,95&nbsp;km². Es un dei estats pus pichins dau Mond en superfícia mas gaudisse d'un grand prestigi internacionau e d'una economia dinamica. == Lengas == Li doi lengas autoctòni e tradicionali son l'[[occitan]] ([[niçard]]) e lo [[nòrd-italian]] ([[ligur]], nommat localament [[monegasc]]), segon li enquistas lingüistiqui de [[Carles de Tortolon]] e de [[Ramon Arveiller]]. L'occitan dominava mai que mai dins lo quartier de [[Montcarles]] (que s'apelava a passat temps ''li Espelugas''), mentre que lo ligur monegasc dominava au quartièr centrau de la Ròca e èra la lenga correnta de la familha princiera. Despí lo [[1976]], s'organiza un ensenhament obligatòri dau ligur monegasc dins li escòlas (mas non de l'occitan). Tanben l'estat monegasc a creat una [[Acadèmia dei Lengas Dialectali]] que prepaua de collòquis e d'estudis de dialectologia sobre lo ligur monegasc e l'occitan. Totun aquela politica lingüistica es fòrça timida e non autreja un estatut de lenga oficiala ni au ligur monegasc, ni a l'occitan. Despí lo mitan dau [[sègle XIX]], la sola lenga oficiala e dominanta es lo [[francés]]. L'[[italian]] foguèt lenga administrativa avans l'adopcion dau francés. Finda, encuei, i a tot plen d'estatjants que parlan [[anglés]] e [[italian]]. == Divisions administrativi == L'estat es devesit despí lo 1917 en una sola comuna, [[Mónegue (comuna)|Mónegue]]. Despí lo 2013<ref>{{Fr}} [https://journaldemonaco.gouv.mc/Journaux/2013/Journal-8142/Ordonnance-Souveraine-n-4.481-du-13-septembre-2013-modifiant-les-dispositions-de-l-ordonnance-souveraine-n-3.647-du-9-septembre-1966-concernant-l-Urbanisme-la-Construction-et-la-Voirie-modifiee «Ordonnance Souveraine n° 4.481 du 13 septembre 2013 modifiant les dispositions de l’ordonnance souveraine n° 3.647 du 9 septembre 1966 concernant l'Urbanisme, la Construction et la Voirie, modifiée»], sus ''journaldemonaco.gouv.mc''.</ref>, es devesit en 8 [[Quartièrs de Mónegue|quartiers]]. [[Fichièr:Quartièrs de Mónegue 2013.png|thumb|right|200px|Lu quartiers de Mónegue]] Lu ancians municipis de Mónegue èran [[Mónegue (ciutat)|Mónegue]] (La Ròca, sèti dau palais dei princes), [[Montcarles]] e [[La Condamina (Mónegue)|La Condamina]]. == Istòria == === Preïstòria e Antiquitat === [[Imatge:Trophée d'Auguste - La Turbie 06.jpg|thumb|Vestigis dau Trofeu d'Auguste.]] Lo site de Mónegue es abitat per d'èstres umans despí lo [[Paleolitic|Paleotic Inferior]]. Aquò es atestat per la descubèrta de vestigis nombrós datant de periòdes diferents. Vèrs lo {{formatnum:1500}} ans, aquelu vestigis vènon pus complèxes emb la preséncia de formas d'[[art]] ([[gravadura]], [[escultura]], etc.) e de [[tomba|tombas]], individuali ò collectivi. Lu documents escrichs pus ancians sus l'istòria dau territòri monegasc son d'origina grèga. Per [[Diodòr de Sicília]] († sègle I avC) e [[Estrabon]] († sègle I apC), èra poblat per de Ligurs originaris de la region de [[Gènoa]]. L'origina d'aqueu pòble ligur – qu'es diferent dei Ligurs actuals — non es conoissuda. Èra probablament un pòble indigène non aparentat ai pòbles indoeuropeus. Durant lo sègle VI avC, lu [[Focèa|Foceus]] fondèron la colonia de ''Monoïkos'' qu'es a l'origina de la vila actuala. Dins lu tèxtes dau periòde, es sovent associada emb [[Ercules]] que, segon lu Grècs e lu Ligurs, viatjèt dins la region durant lu sieus trabalhs. Passèt sota contraròtle [[Roma antica|roman]] après la guèrra civila entre [[Juli Cesar|Cesar]] e [[Pompeu]]. Durant aqueu periòde, s'apelèt ''Monoeci Portus'' (Μονοίκου λιμήν) ò pus exactament ''Portus Herculis Monoeci'' (de còps solament ''Portus Herculis'') e foguèt una basa navala romana de segond òrdre. Dins li montanhas pròchi s'erigiguèt un monument, lo [[Trofeu d'Auguste]], per commemorar la somission dei tribus [[Ligúria|liguri]]<ref>Philippe Casimir, ''Le Trophée d'Auguste à La Turbie'', Le Livre d'Histoire-Lorisse éditeur, 2010.</ref>. === De l'Edat Mejana a la Prima dei Pòbles === ==== De l'Empèri Roman a la Republica de Gènoa ==== Mónegue demorèt dins l'[[Empèri Roman]] fins a la crisi ai invasions barbari dau sègle V apC. Pi, durant la primiera mitat de l'[[Edat Mejana]], foguèt regularament victima d'atacas e de pilhatges menats per de pòbles barbares ò per lu [[Sarrasins]]. La populacion demenissèt e l'endrech foguèt bessai despoblat durant de periòdes mai ò mens lòngs. Aquò durèt fins a la destruccion dei fortalesas sarrasini en [[Provença]] a la fin dau sègle X<ref>Philippe Sénac, ''Musulmans et Sarrasins dans le sud de la Gaule : VIIIe – XIe siècle'', Sycomore, 1980.</ref>. Au sègle XI, un poblament de Ligurs – au sens modèrne dau tèrme – es ensinda atestat. Per aquela rason, en lo 1191, l'[[Sant Empèri Roman Germanic|emperaire roman germanic]] [[Enric VI (emperaire)|Enric VI]] la sobeiranetat de Mónegue a la [[Republica de Gènoa]], region d'origina dei Ligurs. Lo 10 de junh dau 1215, un grop de gibelins, es a dire d'Italians partisans dau mantenement dau poder imperial en [[Itàlia]], li desbarquèt per construrre una [[fortalesa]] a la cima de la Ròca. Aquò marca lo començament de l'istòria modèrna de Mónegue. ==== La conquista per lu Grimaldi ==== [[Imatge:Raniero I de Mónaco.jpg|thumb|Rainièr I{{èr}}, senhor de Mónegue dau 1301 au 1314.]] {{article detalhat|Guelfs e Gibelins}} Lu Grimaldi son una [[familha (parentala)|familha]] de la noblessa genovesa fondada per lo cònsol [[Otto Canella]] (1070-1143) e son fiu [[Grimaldo]] (1110-1184). Faía partida dei familhas pus potenti de la vila e venguèt ensinda un actor important dei conflictes entre [[Guelfs e Gibelins]] au sen de la [[Republica de Gènoa]]. Fideus a l'emperaire, formèron una aligança emb lu Fieschi, una autra familha guelfa importanta, e s'opausèron ai Doria e ai Spinola que jonhèron lo partit gibelin (lu adversaris de l'emperaire en [[Itàlia]]). Aqueli aliganças èran basadi sus de ligams ancians entre ostaus feudaus, mas seguissian finda de logicas e de rivalitats locali. Durant aquelu conflictes, lu guelfs foguèron batuts a Gènoa en lo 1271 e obligats de fugir vèrs li sieui fortalesas en defòra de la vila. Durant li annadas seguenti, organizèron mai d'una ataca còntra lu sieus rivaus e, dins aquel encastre, [[Francesco Grimaldi]] († 1309) pilhèt lo contraròtle de la fortalesa de Mónegue lo 8 de genier dau 1297. Segon la [[legenda]], seriá intrat dins lo casteu desguisat en monge per enganar la garnison. Totun, non posquèt defendre la sieua conquista que foguèt perduda lo 10 d'abriu dau 1301. [[Rainier Ièr Grimaldi|Rainièr I{{èr}}]] (1285-1314), un cosin de Francés vengut participar a la batalha, reçaupèt de compensacions en [[Provença]] de la part de [[Carles II d'Anjau]]. Una partida dei Grimaldi intrèron donc au servici de l'Ostau d'Anjau e, rapidament, dei rèis de [[França]]. Ensinda, Rainièr I{{èr}} venguèt amirau de França en lo 1304 e ganhèt la [[batalha de Zierikzee]]. Coma recompensa, reçaupèt la senhoria de [[Canha de Mar|Canha]] en lo 1310. Rainièr I{{èr}} es considerat coma lo fondator vertadier de la dinastia actuala dei Grimaldi. D'efècte, gràcias au sostèn francoangevin, posquèt constituir un ensemble territoriau important a l'entorn de Canha e tornar pilhar Mónegue. L'autoritat dei Grimaldi li foguèt reconoissuda en lo 1314 e definitivament establida en lo 1331 emb la creacion dau títol de « senhor de Mónegue ». ==== La consolidacion dau poder Grimaldi ==== Dau 1331 au 1509, lu Grimaldi menèron mai d'una guèrra còntra [[Republica de Gènoa|Gènoa]] per protegir li sieui possessions. En parallèle, agrandissèron lo sieu territòri en demorant au servici dei rèis de [[França]]. [[Carles Ièr (senhor de Mónegue)|Carles Grimaldi]], senhor de Mónegue dau 1331 au 1357, e lo sieu cosin, l'amirau [[Antòni Grimaldi]], foguèron lu dos actors majors d'aquela politica emb la cròmpa dei senhoria de [[Menton]] en lo 1346 e de [[Ròcabruna (País mentonasc)|Ròcabruna]] en lo 1355. Carles participèt finda a la [[Batalha de Crécy (1346)|batalha de Crécy]] e au [[sètge de Calais (1346-1347)|sètge de Calais]] dins lo camp francés. Foguèt tuat en lo 1357 durant una ataca genovesa dirigida còntra Mónegue per [[Simone Boccanegra]]. Après aquela desfacha, dau 1357 au 1395, lu Grimaldi si retirèron a [[Menton]] e [[Ròcabruna (País mentonasc)|Ròcabruna]]. [[Menton]] foguèt atacada mai d'un còp durant aqueu periòde, mas [[Rainier II]] (1350-1407) capitèt de protegir la vila. La Ròca foguèt reconquistada per lu sieus enfants. En lo 1465, un [[maridatge]] permetèt d'unir lu Grimaldi de Mónegue e lu [[Grimaldi d'Antíbol]], una branca de la familha poderosa en [[Provença]]. Totun, lu Grimaldi demorèron lu defensors dei interès francés dins la region. En lo 1489, obtenguèron la reconoissença de la sieua independéncia per [[França]] e [[Savòia]]. Pi, en lo 1509, [[Gènoa]] abandonèt li sieui revendicacions après la revirada d'una darriera ataca. ==== Lo periòde modèrne ==== En lo 1523, [[Lucian Grimaldi]] foguèt assassinat per un cosin eissit de la familha Doria. Lo sieu fiu, [[Onorat Ièr (senhor de Mónegue)|Onorat]] èra un enfant que foguèt plaçat sota la regéncia dau sieu oncle, l'evesque [[Agustin Grimaldi|Agustin de Grassa]]. Dins l'encastre dei [[Guèrras d'Itàlia]], Mónegue perdèt lo sostèn francés. En lo 1524, Agustin negocièt donc una [[protectorat|proteccion]] [[Espanha|espanhòla]]. Fins au 1641, Mónegue aculhèt e deguèt ensinda entretenir una garnison espanhòla. En lo 1612, [[Onorat II (prince de Mónegue)|Onorat II]] pilhèt lo títol de prince, cen que marca la fondacion de la Principautat de Mónegue. Pi, en lo 1641, Onorat II negocièt un retorn a l'aligança francesa en causa dau declin de la poissança dei [[Ostal d'Absborg|Habsborg]] durant la [[Guèrra de Trenta Ans]] (1618-1648). Lo 14 de setembre dau 1641, signèt lo [[tractat de Péronne (1641)|tractat de Péronne]] emb [[Loís XIII de França|Loís XIII]]. [[França]] reconoissèt la senhoria dau prince sus li vilas de Mónegue, de Ròcabruna e de Menton, financèt una garnison de 500 òmes, donèt divèrs feus francés au prince e li paguèt una renda annuala. En retorn, la principautat dei Grimaldi venguèt un protectorat francés. Per Mónegue, la fin de l'epòca modèrna correspònde a un periòde de prosperitat relativa gràcias a aquelu revenguts e ai economias eissidi de la partença de la garnison espanhòla. De trabalhs foguèron donc realizats per agrandir lo palais. Lo prince [[Loís Ièr (prince de Mónegue)|Loís I{{èr}}]] creèt finda lo regiment Mónegue-Cavalaria, engatjat dins l'armada de [[Loís XIV de França|Loís XIV de França]], e foguèt ambassador de França a Roma. ==== Lo periòde dei Revolucions ==== Dau 1789 au 1861, Mónegue conoissèt un periòde de dificultats importanti en causa dei revolucions e dei transformacions que toquèron la region. D'efècte, après la nuèch dau 4 d'aost dau 1789, lu princes perdèron li sieui possessions francesi. Pi, un movement revolucionari local pilhèt lo poder e reclamèt l'annexion de la Principautat per la Republica Francesa. La Convencion acceptèt lo 15 de febrier dau 1793 e Mónegue foguèt integrat, sota lo nom de Fòrt Ercules, dins lo departament dei Aups Maritimi. Aquò durèt fins au [[Congrès de Viena]] que restablissèt la Principautat. Totun, venguèt un protectorat dau Reiaume de Sardenha. En lo 1847, lo territòri monegasc avia una superficia de 24,5 km² e s'estendia sobre li comunas de Mónegue ({{formatnum:1250}} abitants), de Ròcabruna (850 abitants) e Menton ({{formatnum:4900}} abitants). L'agricultura de la plana mentonasca èra la primiera fònt de revenguts gràcias ai sieui exportacions d'[[òli]] e d'[[agrume|agrumes]]. Totun, durant lo movement revolucionari dau 1848, Ròcabruna e Menton si revoltèron còntra lu Grimaldi e si proclamèron « vilas liuri » plaçadi sota la proteccion dei rèis de Sardenha. En lo 1860, foguèron cedidi per [[Itàlia]] a [[França]] dins lo quadre dei acòrdis signats entre lu doi país après l'unificacion italiana. L'independéncia de la Principautat de Mónegue, reducha a Mónegue, foguèt formalament reconoissuda e lo protectorat sarde foguèt annulat. === La Principautat contemporanea === ==== La modernizacion de Mónegue ==== [[Imatge:CharlesIIIMonaco.jpg|thumb|[[Carles III (prince de Mónegue)|Carles III]], prince dau 1856 au 1889.]] En lo 1861, Mónegue èra un estat en crisi en causa de la perda dau sieu centre economic. Emb l'ajuda de sa maire [[Caroline Gibert]], de l'avocat [[Adolphe Eynaud]] e, mai que mai, de l'òme d'afaires [[François Blanc]], lo prince [[Carles III (prince de Mónegue)|Carles III]] fondèt un [[casinò]], un [[teatre]] e d'ostalarias per desvolopar un torisme local destinat ai classas aisadi. Lo quartier dei Espelugas foguèt causit per venir lo centre d'aqueu projècte e la [[Companhiá dei banhs de mar de Mónegue]] foguèt creada per organizar e gerir l'ensemble. L'endrech pilhèt lo nom de [[Montcarles]] en l'onor de Carles III. Encuèi, la Companhiá es totjorn la proprietat de l'Estat monegasc e, emb {{formatnum:3600}} salariats en lo 2021, es lo promier emplegaire de la vila. Aquelu trabalhs aguèron luec dins lo quadre d'una politica generala de modernizacion. En lo 1868, lo camin de fèrre entre [[Niça]] e [[Ventemilha]] foguèt acabat, cen que permetèt de ligar Mónegue a de rets de transpòrt modèrni. Carles III fondèt finda una administracion dei pòstas qu'editèt lu sieus sageus a partir dau 1885. Au niveu diplomatic, obtenguèt la creacion d'un evescat de Mónegue e metèt en plaça de consolats monegascs a l'estrangier. En parallèle, dau 1877 au 1907, l'interdiccion dei casinòs dins lu autru Estats europeu facilitèt lo desvolopament dau casinò de Montcarles. Tre lo 1869, Carles III posquèt suprimir lu [[impòst|impòsts]] personals, fonsiers e mobiliers. Aquò favorizèt la construccion d'infrastructuras novèli. A la sieua mòrt en lo 1889, Mónegue èra venguda una vila relativament modèrna. Lo sieu successor, [[Albèrt Ièr (prince de Mónegue)|Albèrt I{{èr}}]] contunhèt aquela politica. En lo 1910, inaugurèt lo [[Museu Oceanografic de Mónegue]]. Un an pus tard, foguèt organizada la primiera edicion dau [[rallye automobile de Montcarles]]. ==== La Revolucion Monegasca ==== [[Imatge:Monegasque Revolution.jpg|thumb|Anonci dei concessions dau prince a la populacion monegasca en decembre dau 1910.]] {{article detalhat|Revolucion Monegasca}} En despièch dei succès de la politica de modernizacion de la vila, de tensions importanti opausèron pauc a pauc lo prince e lo pòble monegasc. Li causas dau maucontentament popular èran multipli. En causa de la manca de tèrras agricòli e d'usinas, lo caumatge èra important au sen de la populacion. De mai, li aviá una interdiccion d'emplec dei subjèctes dau prince dins lu casinòs. L'importància dei juecs dins l'economia nacionala – Mónegue èra d'aqueu temps vist coma « lo cloaca moral d'Euròpa » – èra finda un problema per una partida dei abitants. Enfin, lu Monegascs èran solament una pichina part de la populacion ({{formatnum:1482}} sus una populacion totala de {{formatnum:19121}} abitants) e èran ostiles au ròtle creissent dei autoritats francesi dins la gestion de la vila. Lo 16 de març dau 1910, un primier movement popular manifestèt davant lo palais. Obtenguèt de concessions coma la reconoissença de la libertat de reünion, de la libertat de la premsa e l'organizacion de l'eleccion d'un conseu comunal au sufragi universal dirècte. Mas, la contestacion perdurèt car li revendicacions demandant mai d'independéncia non èran contentadi. Finalament, lo palais foguèt pilhat per lu manifestants e lu prince deguèt s'enfugir en [[França]]. Un govèrn privisòri foguèt proclamat e lu insurgents menacèron de proclamar la Republica. Après una resisténcia de quaucu mes, Albèrt I{{èr}} s'inquietèt e acceptèt li revendicacions populari lo 16 de novembre dau 1910. La constitucion monegasca foguèt proclamada lo 6 de genier dau 1911. Lo tèxte establissèt lu drechs fondamentals de la populacion, una cambra dei representants e d'institucions comunali. Lo 9 de junh dau 1911, un dei caps de la revòlta, [[Suffren Reymond]], foguèt nomat president de la Comission Intercomunala. En lo 1918, la constitucion foguèt modificada per unificar li tres comunas dau projècte inciau dins un ensemble unic. ==== De la Primiera a la Segonda Guèrra Mondiala ==== Lo periòde entre lu doi conflictes mondiaus es dominat per lo regne de [[Loís II (prince de Mónegue)|Loís II]] dau 1921 au 1949. Oficier dins l'armada francesa durant la [[Primiera Guèrra Mondiala]], Loís II non avia d'eiretier dirècte ben definit. En lo 1918, foguèt donc signat lo [[Tractat de París (1918)|tractat de París]] entre [[França]] e Mónegue. D'efècte, lu eiretiers possibles dau prince èran una familha de la noblessa alemanda, cen qu'inquietava [[París]]. Fòrça constrenhent per la Principautat, aquel acòrdi transformèt tornarmai Mónegue en [[protectorat]] francés. Totun, en cas de disparicion de la dinastia Grimaldi, [[França]] s'engatjèt a mantenir l'autonòmia de la vila. Durant l'entre doi guèrras, Loís II contunhèt de crear d'institucions modèrni au sen de Mónegue. D'efècte, en lo 1933, lu juecs de casinò foguèron tornarmai autorizats en [[França]]. Diversiquèt donc mai l'economia monegasca en desvolopant lu lésers (creacion dau [[Grand Prèmi de Mónegue]] en lo 1929) e lu avantatges fiscals per li entrepresas estrangieri. Totun, lo regne de Loís II es sobretot conoissut per la sieua actitud ambigua durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. D'efècte, Mónegue demorèt neutre durant la guèrra. Mas, coma [[Soïssa]], lo Reich volia utilizar aquela neutralitat per gardar de ligams emb lo sistema financier mondiau. Finalament, a partir de novembre dau 1942, Mónegue foguèt ocupat per lu Italians e lu Alemands après la capitulacion d'[[Itàlia]]. La collaboracion venguèt alora pus activa e mai d'un cap nazi posquèt realizat d'investiments importants dins la vila. Ensinda, en lo 1945, de fonds alemands representant l'equivalent de 500 milions de francs soís foguèron sasits dins li bancas monesgaqui (un montant similar a l'ensemble dei fonds sasits en [[França]]). Mónegue foguèt liberat per li FFI lo 3 de setembre dau 1944 après quaucu jorns d'escaramocha còntra lu Alemands. Una epuracion dura foguèt menada còntra lu collaborators e lo poder de Loís II foguèt menaçat. D'efècte, la màger part dei movements de resisténcia èra favorable a una annexion dirècta de la vila per França. Totun, [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] li èra opausat e de negociacions menèron au restabliment dau prince. En parallèle, [[Rainier III (prince de Mónegue)|Rainier Grimaldi]], felen de Loís II, s'engatjèt dins li [[Fòrças Francesi Liuri]] e participèt ai combats còntra la ''Wehrmacht'' en [[Alsàcia]]. En lo 1949, a la mòrt de Loís II, aquò li permetèt de venir prince en escartant li revendicacions d'autri brancas de la familha. ==== Lo regne de Rainier III ==== [[Imatge:Prince Rainier III.jpg|thumb|right|Rainier III en lo 1961.]] {{article detalhat|Rainier III}} Lo regne de [[Rainier III (prince de Mónegue)|Rainier III]] durèt dau 1949 au 2005. Dins la continuitat dei sieus predecessors, mantenguèt lo foncionament de l'economia monegasca en adoptant de politicas modèrni. Totun, aguèt un succès sensa precedent despí lo regne de [[Carles III (prince de Mónegue)|Carles III]]. D'efècte, renforcèt la plaça de Mónegue dins lo torisme mediterraneu e son ròtle dins lo sistema financier mondiau. Urbanizèt lo territòri per sostenir aqueu desvolopament, cen que transformèt radicalament l'aspècte de la vila bassa. A la sieua mòrt, lo PIB monegasc èra estimat a 3,44 miliards de dolars e la vila èra un dei Estats pus rics dau monde. Lo maridatge de Rainier III emb l'actritz [[Grace Kelly]] donèt un prestigi suplementari a la principautat. Mas la politica de Rainier III entraïnèt egalament de crisis. A la fin deis ans 1950, de tensions au sen de la familha Grimaldi permetèron a la princessa [[Antonieta de Mónegue]] de preparar un reversament de Rainier. En lo 1959, lo prince tornèt afirmar lo sieu poder e ordonèt la suspension de la constitucion e la dissolucion dei conseus nacionau e comunau. Aquò li permetèt de demorar en plaça. Totun, la crisi pus importanta dau regne aguèt luec dau 1962 au 1963 emb [[França]]. D'efècte, de tensions èran aparegudi entre lu dos país sus mai d'un subjècte. Entraïnèron una rompedura e un « blocus » de Mónegue per lu Francés. Finalament, de discussions permetèron de fixar de règlas novèli pertocant li relacions francomonesgaqui. Mónegue tornèt trobar una partida de la sieua sobeiranetat, mas deguèt faire de concessions per redurre l'evasion fiscala practicada per lu ciutadans francés installats dins la vila. Lo resultat dei discussions foguèt formalizat dins un ensemble de convencions signadi per lu dos Estats e dins una constitucion novèla. Abolissèt la pena de mòrt, donèt lo drech de vòte ai fremas, creèt un tribunau supreme assegurant li libertats fondamentali e permetèt au Conseu nacionau d'adoptar lo budget. Si la defensa demorèt la responsabilitat de [[França]], Mónegue recuperèt una partida de la sieua diplomacia. En lo 1993, venguèt ensinda membre dei [[ONU|Nacions Unidi]]. En lo 2002, lo tresen tractat francomonegasc precisèt li relacions entre lu dos país e permetèt de protegir mai l'independéncia de la vila en cas de disparicion de la dinastia. ==== Mónegue despí lo 2005 ==== [[Imatge:Panorama von Monaco-La Turbie.jpg|thumb|Mónegue en lo 2011.]] [[Rainier III (prince de Mónegue)|Rainier III]] morèt en lo 2005 e foguèt remplaçat per son fiu [[Albèrt II (prince de Mónegue)|Albèrt II]]. Si maridèt en lo 2011 emb l'atleta sud-africana [[Charlene Wittstock]]. En lo 2014, lo pareu aguèt doi enfants, [[Jaume de Mónegue|Jaume]] e [[Gabriela de Mónegue|Gabriela]]. Albèrt II contunhèt la politica de son paire e, au començament dau sieu regne, deguèt menar un ensemble de reformas per sortir Mónegue de la lista dei paradís fiscaus tocats per de restriccions en causa de la sieua abséncia de collaboracion emb la justícia internacionala. En lo 2015, lo PIB nacionau èra de 6 miliards de dolars e la Principautat avia perseguit lo desvolopament de la sieua politica estrangiera. == Economia == ''De veire: [[Economia de Mónegue]]'' == Cultura == *[[AE Mónegue|Associacion Esportiva de Mónegue Fotbòl Club]] == Bibliografia == == Liams extèrnes == {{Commons|Monaco|Mónegue}} * {{Ligam web|url=https://www.gouv.mc/|títol=Portal Oficial del Governament Princièr de la Principautat de Monegue|lenga=fr, en}} * {{Ligam web|url=https://ambassade-en-france.gouv.mc/|títol=Ambaissada de Mónegue en França|lenga=fr, en}} == Nòtas e referéncias == {{reflist}} === Vejatz tanben === {{Païses d'Euròpa (COE)}} {{OcDivReg}} [[Categoria:Mónegue|*]] [[Categoria:Parçan occitan]] 0hhsv7fl7l2oa3itgzv1188idkz4q0h 0 6823 2507608 2487768 2026-08-26T15:45:56Z Gerard Viader 28728 {{Dialècte Vivaroalpenc}} {{Infobox Geografia fisica}} 2507608 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroalpenc}} {{Infobox Geografia fisica}} [[File:Val susa.jpg|thumb|right|250px|Panorama de la Val D'Ors.]] <!--Article redigit en lengadocian--> La '''Val d'Ors''' (var. non localas: ''Vau d'Ors, Vath d'Ors''; forma classicizanta: ''Val d'Ols''; tanben se ditz ''Auta Val Doira'' o ''Auta Val Dueira'') (en [[Italian]]: ''Val di Susa''), es una de las [[Valadas Occitanas]] e es un [[parçan d'Occitània]]. Se situa dins la [[Ciutat Metropolitana de Turin]] ([[estat italian]]). Sa vila principala es [[Ols|Ors]]. ==Geografia== Sal som, dal [[còl de Montginebre]] se cala a [[Briançon]], a la drecha lhi a [[Bardonescha]] e a la manchina la valada es collegaa a la [[Val Cluson]] a travèrs lo [[còl de Sestrieras]]. ==Estòria== Entre 1300 e 1700, la Val d'Ors la fasia part de la [[Confederacion de lhi Escartons]]. ==Economia== La es una valada de fòrta preséncia [[torisme|torística]], una [[autorota]] que la travèrsa las montanhas bo la galeria dal Frejús e una linha de trens. La lhi a en projècte una linha T.G.V. ([[tren]] de granda velocitat) abo una fòrta oposicion de lhi estajants. ==Comunas de la Val d'Ors== (En ''italic'' las ancianas comunas.) * ''[[Archamola]]'' (1927 > [[Bardonescha]]) * ''[[Los Arnauds]]'' (1835 > ''[[Melesen]]'') * [[Bardonescha]] * ''[[Beulard]]'' (1928 > [[Ors]]) * ''[[Bosson]]'' (1928 > [[Cesana]]) * [[Cesana]] * ''[[Champlàs dal Còl|Champlas dal Còl]]'' (1928 > [[Cesana]]) * [[Chaumont (Val d'Ors)|Chaumont]] * [[Las Clavieras]] * ''[[Desertas]]'' (1928 > [[Cesana]]) * [[Ensilhas]] * ''[[Finhòus]]'' (1928 > [[Cesana]]) * [[Lo Grand Sause]] * ''[[Melesen]]'' (1927 > [[Bardonescha]]) * ''[[Mialaura]]'' (1927 > [[Bardonescha]]) * ''[[Molieras]]'' (1928 > [[Cesana]]) * [[Ors]] * ''[[Rolheras]]'' (1870> [[Cesana]]) * [[Salbertrand]] * [[Lo Sause]] (1928-1947 > [[Ors]]) * ''[[Savors]]'' (1928 > [[Ors]]) * [[Sestrieras]] * ''[[Solomiac (Val d'Ors)|Solomiac]]'' (1928 > [[Cesana]]) * ''[[Las Turas]]'' (1928 > [[Cesana]]){{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Valadas Occitanas]] [[Categoria:Província de Turin]] [[categoria:Parçan occitan]] encvbv8692lj23hajgdkl7f548qtq4z 2507609 2507608 2026-08-26T15:46:26Z Gerard Viader 28728 imatge 2507609 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroalpenc}} {{Infobox Geografia fisica}} <!--Article redigit en lengadocian--> La '''Val d'Ors''' (var. non localas: ''Vau d'Ors, Vath d'Ors''; forma classicizanta: ''Val d'Ols''; tanben se ditz ''Auta Val Doira'' o ''Auta Val Dueira'') (en [[Italian]]: ''Val di Susa''), es una de las [[Valadas Occitanas]] e es un [[parçan d'Occitània]]. Se situa dins la [[Ciutat Metropolitana de Turin]] ([[estat italian]]). Sa vila principala es [[Ols|Ors]]. ==Geografia== Sal som, dal [[còl de Montginebre]] se cala a [[Briançon]], a la drecha lhi a [[Bardonescha]] e a la manchina la valada es collegaa a la [[Val Cluson]] a travèrs lo [[còl de Sestrieras]]. ==Estòria== Entre 1300 e 1700, la Val d'Ors la fasia part de la [[Confederacion de lhi Escartons]]. ==Economia== La es una valada de fòrta preséncia [[torisme|torística]], una [[autorota]] que la travèrsa las montanhas bo la galeria dal Frejús e una linha de trens. La lhi a en projècte una linha T.G.V. ([[tren]] de granda velocitat) abo una fòrta oposicion de lhi estajants. ==Comunas de la Val d'Ors== (En ''italic'' las ancianas comunas.) * ''[[Archamola]]'' (1927 > [[Bardonescha]]) * ''[[Los Arnauds]]'' (1835 > ''[[Melesen]]'') * [[Bardonescha]] * ''[[Beulard]]'' (1928 > [[Ors]]) * ''[[Bosson]]'' (1928 > [[Cesana]]) * [[Cesana]] * ''[[Champlàs dal Còl|Champlas dal Còl]]'' (1928 > [[Cesana]]) * [[Chaumont (Val d'Ors)|Chaumont]] * [[Las Clavieras]] * ''[[Desertas]]'' (1928 > [[Cesana]]) * [[Ensilhas]] * ''[[Finhòus]]'' (1928 > [[Cesana]]) * [[Lo Grand Sause]] * ''[[Melesen]]'' (1927 > [[Bardonescha]]) * ''[[Mialaura]]'' (1927 > [[Bardonescha]]) * ''[[Molieras]]'' (1928 > [[Cesana]]) * [[Ors]] * ''[[Rolheras]]'' (1870> [[Cesana]]) * [[Salbertrand]] * [[Lo Sause]] (1928-1947 > [[Ors]]) * ''[[Savors]]'' (1928 > [[Ors]]) * [[Sestrieras]] * ''[[Solomiac (Val d'Ors)|Solomiac]]'' (1928 > [[Cesana]]) * ''[[Las Turas]]'' (1928 > [[Cesana]]){{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Valadas Occitanas]] [[Categoria:Província de Turin]] [[categoria:Parçan occitan]] 7gba4k6jqcerd0unmgxuggycvsl49lz 0 6951 2507607 2370953 2026-08-26T15:29:06Z Gerard Viader 28728 {{Dialècte Vivaroalpenc}} {{Infobox Geografia fisica}} 2507607 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroalpenc}} {{Infobox Geografia fisica}} [[File:Rifugio Jervis Conca del Pra from N.jpg|thumb|right|350px|Val Pèlis superiora: conca del prat.]] <!--Article redigit en lengadocian--> La '''Val Pèlis''' (var. non localas: ''Vau Pèlis, Vath Pèlis'') es una de las [[Valadas Occitanas]] e un [[parçan d'Occitània]] dins la [[Província de Turin]] ([[estat italian]]). Lo riu de [[Pèlis]] li dona son nom. Sa vila principala es [[La Torre de Pèlis]]. == Istòria == Valada de fòrta preséncia de creents e institucions vaudesas, a coma centre mai important [[La Torre de Pèlis]]. L'es sus aquelas montanhas que dins lo 1600 se passèron las batalhas di vaudés còntra la persecucion di Savòias. == Economia == L'esfruchament de la pèira dins las comunas de [[Lusèrna Sant Jan|Lusèrna]] e [[Roraa]] que remonta a l'[[Edat Mejana]], encuei representa una activitat ben desvolopaa. == Comunas == * [[Angruenha]] * [[Bibiana]] * [[Bricairàs]] * [[Buebi]] * [[Lusèrna e Sant Joan]] (fusion en 1872 de [[Lusèrna]] e [[Sant Joan (Val Pèlis)|Sant Joan]]) * [[Luserneta]] * [[Roraa]] * [[La Torre de Pèlis]] * [[Lo Vilar de Pèlis]] {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Val Pèlis]] [[Categoria:Província de Turin]] [[Categoria:Parçan de las Valadas Occitanas]] [[Categoria:Parçan occitan]] 4u2uu34l75u9rzpyxhder31n65z2ua5 0 11980 2507640 2507508 2026-08-27T05:00:53Z Nicolas Eynaud 6858 /* Diego Rivera e vida adulta */ 2507640 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]. Durant aqueu periòde, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). == Òbra == === Una òbra personala === === Identitat e simbolisme === === Una artista d'avantgarda === === Òbras principalas === == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === === De l'artista a l'icòna === === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] pc2xwhvvcfzhuwzlnojtuosbbnaz2fz 0 26768 2507645 2507141 2026-08-27T09:07:09Z ~2026-46603-70 64984 /* */ 2507645 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en provençau--> {{esbòs}} {{omon|Guiana}} {{Infobox Geografia politica|dialècte=provençau|cap_titol1=President|cap_nom1=Gabriel Serville}} '''Guaiana''' (en francés oficial: ''Guyane''; en creòl guaianés: ''Lagwiyann'' {{AFI|[laɡwijãn]}}), oficialament '''Guaiana Francesa''' (en francés: ''Guyane française'' {{AFI|[ɡɥijan fʁɑ̃sɛz]}}<ref>{{Ref-libre |nom=Léon |cognòm=Warnant |títol=Dictionnaire de la prononciation française |edicion=3ª ed. |luòc=Gembloux |editor=Duculot |an=1968}}</ref>), es un [[departament e region d'otramar]] [[França|francés]] en [[America del Sud]] (còde estatistic e postal: nº&nbsp;973). Dempuèi 2016, es una collectivitat territoriala unica, que l’Amassada de Guaiana fusiona los conseus regionau e generau. == Vejatz tanben == * [[Comunas de Guaiana]] * [[Seccions de Guaiana]] * [[Cantons de Guaiana]] * [[Arrondiments de Guaiana]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/>{{FrançaReg}} {{FranceDep}} {{França_otramar}} [[Categoria:America]] [[Categoria:Region francesa]] [[Categoria:Departament francés]] 2fmgg02ry5i6c425z6ag549a8zsth9d 0 38843 2507625 2424075 2026-08-26T22:12:23Z Dostojewskij 20932 /* Istòria */ [[batalha de Crécy]] ⟹ [[Batalha de Crécy (1346)|batalha de Crécy]] 2507625 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Sègle XI|../..]] | [[Sègle XII]] | [[Sègle XIII]] | ''' Sègle XIV''' | [[Ans 1400]] | [[Ans 1410]] | [[Ans 1420|../..]]</center> == Istòria == '''1296-1302''' : aprofichant lei problemas de l'[[Empèri Bizantin]], [[Republica de Venècia|Venècia]] ataquèt [[Constantinòble]]. Se turtèt a una resisténcia acarnada fins a [[1299]] car [[Republica de Gènoa|Gènoa]] mandèt d'ajuda ai Bizantins. Pasmens, après aquela data, la flòta bizantina poguèt pas s'opausar a son adversari e [[Constantinòble]] deguèt pagar una importanta indemnitat e cedir plusors illas. <br/> '''1302''' : en [[Anatolia]], abandon de [[Magnèsia]] per lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]]. Aquela desfacha empediguèt desenant lei Bizantins de protegir lei zònas ruralas anatolianas, çò qu'entraïna la fugida de miliers de païsans dins lei regions europèas de l'Empèri. <br/> '''1302''' : sensa eiretier, [[Ivan de Pereslavl]] leguèt son territòri a [[Danièl de Moscòu]] entraïnant un agrandiment important dau [[Principat de Moscòu]]. <br/> '''1303''' : destruccion d'una partida de [[Constantinòble]] per un [[tèrratrem]]. Aquò permetèt a l'emperaire [[Andronic II Paleòleg|Andronic II]] de restaurar lo patriarca [[Atanasi Ièr de Constantinòble|Atanasi I{{èr}}]] qu'èra partisan d'una politica anti-corrupcion dura au sen dau [[clergat]] [[ortodoxia|ortodòx]]. <br/> '''1303''' : mòrt dau prince [[Danièl de Moscòu]] que foguèt remplaçat per fiu [[Iuri III de Moscòu|Iuri III]]. <br/> '''1304-1305''' : engatjament de la [[companhiá catalana]] per lei Bizantins. Fòrça eficaç, aquelei [[mercenari]]s comencèron una campanha còntra lei Turcs en [[Anatolia]] que deguèron se retirar dins lei [[Monts Taurus]]. Pasmens, lei relacions marridas entre [[Grècia|Grècs]] e [[Catalonha|Catalans]] entraïnèron una revòuta dei mercenaris (→ [[1307]]) e lei Turcs reconquistèron lei territòris perduts. <br/> '''1306''' : mandadís d'una importanta ambaissada en [[Euròpa]] per lo negus [[Wedem Arad]] ([[1299]]-[[1314]]). Son objectiu es desconegut mai èra probablament liat a l'establiment de relacions militaras per se defendre còntra leis estats [[islam|musulmans]] dau sud-èst de la [[Mar Mediterranèa]]. La mission anèt au mens en [[Roma]] e en [[Avinhon]] mai sei resultats son pas coneguts. Foguèt benlèu a l'origina de la legenda europèa dau [[Prèire Joan]]. <br/> '''1307''' : revirada d'una ataca de la [[companhiá catalana]] còntra [[Constantinòble]]. Pasmens, lei mercenaris pilhèron [[Tràcia]] e se dirigiguèron vèrs lei regions europèas de l'Empèri. <br/> '''1308''' : après la retirada de la [[companhiá catalana]], conquista de l'illa d'Imrali en [[Mar de Marmara]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]]. I fondèron una basa navala que li permetèt de blocar lei liasons [[Empèri Bizantin|bizantinas]] entre [[Euròpa]] e [[Asia]]. <br/> '''1309''' : en [[Majapahit]], mòrt dau rèi [[Raden Vijaya]] que foguèt remplaçat per fiu [[Jayanegara]]. <br/> '''1312''' : ajudadas per lei [[Serbia|Sèrbes]], lei tropas [[Empèri Bizantin|bizantinas]] capitèron de reconquistar [[Callípolis]]. <br/> '''1312''' : refús dau rèi [[Karanbas]] de contuniar lo pagament dau tribut ais Egipcians previst per lo tractat de [[652]] renovelat en [[1286]]. Aquò entraïnèt una expedicion militara dei [[Mamelocs]] que conquistèron lo Reiaume. Placèron a sa tèsta un prince de la dinastia reiala qu'èra convertit a l'[[islam]], [[Sayf al-Din Abdullah Barshambu]]. <br/> '''1314''' : mòrt dau negus [[Wedem Arad]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Amda Seyon Ièr|Amda Seyon I{{èr}}]]. <br/> '''1315''' : abolicion de l'esclavatge dins lo [[Reiaume de França]] per [[Loís X de França|Loís X]]. Lo comèrci d'esclaus foguèt tanben enebit. Aquela lèi aviá per objectiu de liberar lei darriereis esclaus presents dins lo reiaume e d'empedir lo passatge de presoniers eslaus destinats a la venda dins la [[Peninsula Iberica]] o en [[Mar Mediterranèa]]. Foguèt pas abolida durant lo periòde coloniau mai foguèt pas estenduda ai colonias. <br/> '''1315-1317''' : en [[França]], [[Granda famina de 1315-1317|famina grèva]] que tuèt probablament de centenaus de miliers d'abitants. <br/> '''1316''' : en [[Majapahit]], revòuta dau generau Nambi que foguèt reprimida per lei fòrças reialas. <br/> '''1317''' : en [[Makuria]], decision dau rèi [[Sayf al-Din Abdullah Barshambu]] de transformar la [[catedrala]] principala de [[Dongola]] en [[mosqueta]]. Aquò fasiá partida de la politica d'[[islam]]izacion dau Reiaume començada per lo rèi dempuei lo començament de son rèine en [[1312]]. Pasmens, se turtèt a la majoritat crestiana de sa populacion e una guèrra civila comencèt entre crestians e musulmans. Entraïnèt lo declin dau Reiaume que foguèt d'ara endavant gaire mencionat dins lei cronicas. <br/> '''1318''' : aprofichant una crisi de succession dins lo [[Despotat d'Epira]], l'[[Empèri Bizantin]] capitèt de conquistar lo sud de la region. <br/> '''1319''': en [[Majapahit]], novèla revòuta militara menada per lo [[generau]] [[Kuti]]. Pasmens, sensa sostèn popular e aristocratic, foguèt aisament reprimida per lo ministre [[Gajah Mada]]. <br/> '''1320-1322''' : en [[Anatolia]], presa d'[[Esmirna]] per lei Turcs d'[[Emirat d'Aydin|Aydin]]. Dins la capitala imperiala, la volontat de l'emperaire [[Andronic II Paleòleg|Andronic II]] d'escartar lo futur [[Andronic III Paleòleg]] de la sucession entraïnèt una importanta revòuta. La guèrra civila agravèt lo declin bizantin e s'acabèt per un acòrdi precari : [[Andronic II Paleòleg|Andronic II]] gardèt la direccion de l'Estat e lo prince [[Andronic III Paleòleg|Andronic]] foguèt cargat de la defensa dei [[frontiera]]s (→ [[1328]]). <br/> '''1320''' : en [[Etiopia]], revòuta de Yabika-Egzi dins la region de Tigre. Sostenguda per lo [[monastèri]] de Debra-Libanos de Ham, l'insureccion foguèt vencuda per l'armada reiala. Debra-Libanos tombèt en desgràcia, çò que favorizèt lo desvolopament dau [[monastèri de Debre Damo]]. <br/> '''1323''' : començament d'una lònga guèrra entre [[Reialme d'Aragon|Aragon]] e [[Pisa]] per lo contraròtle de [[Sardenha]]. <br/> '''1324''' : represa de la vila [[anatolia]]na de [[Filadèlfia (Anatolia)|Filadèlfia]] per lo generau bizantin [[Alexis Philanthropenos|Philanthropenos]]. <br/> '''v. 1325''' : dins la region dau [[lac Patzcuaro]], organizacion d'un estat poderós per un senhor locau dich [[Taríacuri]] a l'entorn dei [[vila]]s d'[[Ihuatzio]], de [[Tzintzuntzan]] e de [[Pátzcuaro]] (que venguèt sa [[capitala]]). Aquò foguèt a l'origina dau [[Reiaume Tarasc]] que venguèt una poissança importanta de [[Mesoamerica]]. <br/> '''1325''' : [[assassinat]] dau prince [[Iuri III de Moscòu]] a l'iniciativa de [[Dimitri II de Vladimir]]. [[Ivan Ièr de Moscòu|Ivan I{{èr}}]] venguèt prince de [[Moscòu]]. <br/> '''1326''' : presa de la vila [[anatolia]]na de [[Bursa]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]]. La ciutat, situada a mens de 100 km de [[Constantinòble]], venguèt la capitala novèla de la [[dinastia]] turc. <br/> '''1327''' : premiera fabricacion d'una [[arma de fuòc]] en [[Euròpa]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tonio Andrade, ''The Gunpowder Age: China, Military Innovation, and the Rise of the West in World History'', Princeton University Press, 2016, p. 75.</ref>. <br/> '''1328''' : dins l'[[Empèri Bizantin]], reversament de l'emperaire [[Andronic II Paleòleg|Andronic II]] per son felen, que venguèt emperaire sota lo nom d'[[Andronic III Paleòleg|Andronic III]], après una brèva guèrra civila. <br/> '''1328''' : dins lei regions russas, lo prince [[Ivan Ièr de Moscòu|Ivan de Moscòu]] obtenguèt lo títol de [[Principat de Vladimir|prince de Vladimir]] e lo drech de collectar l'[[impòst]] de part dau khan de l'[[Khanat de l'Òrda d'Aur|Òrda d'Aur]]. Aquò foguèt una etapa importanta dins l'emergéncia de la poissança de [[Moscòu]] en [[Russia]]. <br/> '''1328''' : après quauqueis annadas de tensions entraïnadas per la represa dei persecucions còntra lei còptes per lei [[Mamelocs]] d'[[Egipte]], lo poder egipcian capitèt d'organizar una coalicion larga centrada sus lo [[Sultanat d'Ifat]] per atacar [[Etiopia]]. Pasmens, la repòsta dau negus [[Amda Seyon Ièr|Amda Seyon I{{èr}}]] ([[1314]]-[[1344]]) foguèt pus rapida e sei tropas conquistèron aisament [[Ifat]] e [[Fatajar]]. Per assegurar son contraròtle sus la region, Amba Seyon remplacèt lo sultan [[Haqq-ed-Din]] per son fraire [[Sabr-ed-Din]] que reconoguèt la senhoriá etiopiana. <br/> '''1328''' : [[assassinat]] dau rèi [[Jayanegara]] de [[Majapahit]] siá en causa d'una venjança de son mètge siá en causa d'un complòt de [[Gajah Mada]]. Foguèt remplaçat per sa sòrre [[Tribhuwana Wijayatunggadewi]], sostenguda per [[Gajah Mada]] que venguèt premier ministre. <br/> '''1329''' : en [[Anatolia]], darriera temptativa [[Empèri Bizantin|bizantina]] per reconquistar sei províncias [[asia]]ticas. Dins aquò, l'emperaire [[Andronic III Paleòleg|Andronic III]] foguèt batut per leis [[Empèri Otoman|Otomans]] a la [[batalha de Pelekanon]] e obligat de pagar un [[tribut]] per gardar lo rèsta de sei territòris orientaus (→ [[1331]]). <br/> '''1329''' : per demenir la [[corrupcion]], importanta reforma judiciària dins l'[[Empèri Bizantin]] amb la creacion d'una cort suprèma dicha « Jutges Universaus dei Romans ». <br/> '''1330''' : gràcias a una tiera de succès militars, lei Bizantins capitèron d'impausar un tractat de [[patz]] ai [[Bulgaria|Bulgars]] e d'estabilizar sa frontiera septentrionala. <br/> '''1331''' : en despiech de l'acòrdi signat en [[1329]], leis [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] aprofichèron lei trèbols intèrnes [[Empèri Bizantin|bizantins]] per conquistar [[Nicèa]] e i installar sa [[capitala]]. <br/> '''1332-1334''' : en [[Grècia]], tiera de guèrras caoticas implicant lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]], lei [[Serbia|Sèrbes]] e divèrsei principats locaus. Lei Bizantins capitèron d'ocupar [[Tessalia]] e lei [[Serbia|Sèrbes]] una partida importanta de [[Macedònia]]. <br/> '''1334''' : en [[Polonha]], adopcion d'una [[politica]] d'encoratjament a l'installacion dei [[Judaïsme|josieus]] d'[[Euròpa]] per lo rèi [[Casimir III de Polonha|Casimir III]]. L'objectiu èra de desvolopar l'economia dau reiaume e, en causa de la multiplicacion dei mesuras ostilas ai [[Judaïsme|Josieus]] dins la màger part dau [[continent]], aguèt un succès important. Foguèt ansin a l'origina dei comunautats josievas de Polonha que demorèron dins lo país fins au [[Olocaust|genocidi nazi]] deis ans 1940. <br/> '''1335''' : après sa victòria de [[1328]] e la vassalizacion dau [[Sultanat d'Ifat]], lo negus [[Amda Seyon Ièr|Amda Seyon I{{èr}}]] ([[1314]]-[[1344]]) deguèt reprimir una revòuta organizada per lo sultan [[Sabr-ed-Din]], plaçat au poder per lo negus en [[1328]], e gropant Ifat, Hadya, Dauro e lei Agao dau [[lac Tana]]. Coma en [[1328]], [[Amda Seyon Ièr|Amda Seyon I{{èr}}]] aprofichèt la velocitat de sei tropas per atacar lo premier e ravatgar lo territòri de seis adversaris que foguèron rapidament obligats de se sometre. [[Sabr-ed-Din]] foguèt remplaçat per son fraire [[Gamal ed-Din]] que reconoguèt la senhoriá etiopiana. Pasmens, coma sei predecessors, assaièt rapidament de se liberar d'aquela tutèla. <br/> '''1335''' : mòrt d'[[Abu Saïd Bahadur]] (30 de novembre) e disparicion de l'[[Ilkhanat]] que foguèt partejat entre divèrsei senhors locaus. <br/> '''1336''' : aprofichant lei trèbols politics eissits de la fragmentacion de l'[[Ilkhanat]], un grop de Turcomans [[Empèris nomadas|nomadas]] formèt la federacion tribala dau [[Turcomans dau Moton Negre|Moton Negre]]. <br/> {{veire|Guèrra de Cent Ans}} '''1337''' : revòuta novèla en [[Flandra]] còntra leis interés [[França|francés]]. Sostenguda per leis [[Anglatèrra|Anglés]], entraïnèt una crisi grèva entre [[França]] e [[Anglatèrra]]. D'efiech, lo rèi [[Felip VI de França]] jutjèt [[Edoard III d'Anglatèrra]] copable de [[felonia]] e decidèt de sasir [[Guiana]]. De son caire, Edoard decidèt de revendicar lo corona de [[França]]. Aquò marquèt lo començament de la lònga [[guèrra de Cent Ans]]. <br/> '''1337''' : presa de [[Nicomèdia]], darriera vila importanta tenguda per lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]] en [[Asia]], per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]]. En revènge, en [[Euròpa]], lei tropas de l'emperaire [[Andronic III Palèoleg|Andronic III]] capitèron de conquistar lo [[Despotat d'Epira]]. <br/> '''1337''' : dins la region d'[[Etiopia]], organizacion campanhas d'evangelizacion dei pòbles vesins d'[[Etiopia]], especialament en [[Choa]] e [[Godjam]], per l'abuna Yabub. <br/> '''1338''' : en [[Russia]], presa de contraròtle de la vila de [[Belozero]] per lo prince de [[Moscòu]]. Aquò permetèt a la ciutat d'estendre son influéncia vèrs lo nòrd. <br/> '''1340''' : reconquista de [[Focèa]], tenguda per un [[corsari]] [[Republica de Gènoa|genoés]], per lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]] (ajudats per lei Turcs). <br/> [[Fichièr:BattleofSluys.jpeg|thumb|right|Miniatura dau sègle XIV representant la [[batalha de la Resclausa]].]] '''1340''' : destruccion d'una importanta flòta [[França|francesa]] (170 naviris perduts sus 190) a la [[batalha de la Resclausa]]. Aqueu resultat permetèt ais [[Anglatèrra|Anglés]] de desbarcar liurament sus lo [[continent]] per i menar d'incursions. <br/> '''1341-1347''' : mòrt de l'emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]] [[Andronic III Palèoleg|Andronic III]]. Aquò entraïnèt una guèrra civila entre [[Joan VI Cantacuzèn]], [[regéncia|regent]] autoproclamat de l'emperaire [[Joan V Paleòleg]] (un enfant de 9 ans), e una coalicion gropant l'imperatritz, lo patriarca e divèrsei senhors e [[generau]]s. S'acabèt per una victòria dei partisans de [[Joan VI Cantacuzèn|Joan VI]] mai afebliguèt grèvament l'Empèri car lei [[Serbia|Sèrbes]] aprofichèron la situacion per conquistar la mitat dei províncias europèas de [[Constantinòble]]. <br/> '''1343''' : en [[Republica de Venècia|Venècia]], creacion de la premiera comission de santat publica. <br/> '''1343''' : en [[Insulíndia]], conquista de Pejeng, de Dalem Bedahulu e de l'illa de [[Bali]] per lei tropas de [[Majapahit]]. <br/> '''1344''' : [[mòrt]] dau negus [[Amda Seyon Ièr|Amda Seyon I{{èr}}]] qu'aviá acomençat l'estructuracion de l'estat etiopian amb la redaccion dau ''[[Kabra Nagast]]'', epopèia literària depintant leis originas mitologicas de la [[dinastia salomoniana]], e amb l'adopcion d'una regla de succession clara (institucion de la Montanha dei Rèis) permetent de defugir una guèrra entre pretendents. Foguèt remplaçat per son fiu [[Newaya Krestos]]. <br/> '''1346-1347''' : en [[França]], desfacha importanta de l'armada reiala còntra leis [[Anglatèrra|Anglés]] a la [[Batalha de Crécy (1346)|batalha de Crécy]] (26 d'aost de [[1346]]). Aquò permetèt au rèi [[Edoard III d'Anglatèrra]] de conquistar lo [[pòrt]] de [[Calais]]. <br/> '''1347''' : arribada de la [[Pèsta Negra]] dins lo [[pòrt]] de [[Marselha]]. <br/> '''1347''' : en [[Insulíndia]], començament d'una tiera de campanhas menadas per [[Adityawarman]], cosin de la rèina [[Tribhuwana Wijayatunggadewi]], dins l'illa de [[Sumatra]]. I conquistèt plusors vilas importantas, compres [[Srivijaya]], e foguèt nomat [[uparaja]] (« vice-rèi ») de l'illa. Aquò permetèt d'estendre la zòna d'influéncia de [[Mahajapit]] en direccion de l'importanta region comerciala deis Estrechs. <br/> '''1348''' : creacion de l'[[Universitat de Praga]], premiera institucion d'aqueu tipe en [[Euròpa]]. <br/> '''v. 1350''' : mòrt dau sobeiran [[Taríacuri]], fondator dau [[Reiaume Tarasc]] vèrs [[1325]]. Sei successors contunièron sa politica de renfòrçament de l'estat e d'expansion militara en direccion dau [[lac Cuitzeo]]. <br/> '''1350''' : en Asia dau Sud-Èst, [[mòrt]] de la rèina [[Tribhuwana Wijayatunggadewi]] de [[Majapahit]]. Foguèt remplaçada per son fiu [[Rajasanagara]]. Lo sobeiran novèu gardèt [[Gajah Mada]] coma premier ministre e contunièt la politica de sa maire. <br/> '''1351-1354''' : guèrra civila novèla dins l'[[Empèri Bizantin]] entre leis emperaires [[Joan V Paleòleg]] e [[Joan VI Cantacuzèn]]. S'acabèt amb lo retirament negociat dau segond que venguèt monge. Aprofichant aqueu conflicte, leis [[Empèri Otoman|Otman]]s ocupèron la riba occidentala dei [[Dardanèls]] e passèron ansin en [[Euròpa]]. <br/> '''1352''' : difusion de la [[Pèsta Negra]] dins lei vilas principalas de [[Russia]] ([[Moscòu]], [(Novgorod]], [[Pskov]]...). Dins lei cas pus grèus, la [[malautiá]] i tuèt dos tèrç deis abitants avans la fin de l'[[annada]]. <br/> '''1352''' : crisi diplomatica novèla entre [[Etiopia]] e lei [[Mamelocs]] d'[[Egipte]] amb l'arrestacion dau [[patriarca]] d'[[Alexàndria]]. Lo negus [[Newaya Krestos]] ordonèt l'arrestacion e la conversion fòrçada dei marchands musulmans presents sus son territòri e reüniguèt una armada per atacar lo sud d'[[Egipte]]. Lei [[Mamelocs]] preferiguèron cedir e liberèron lo patriarca que foguèt cargat de mandar una ambaissada au negus. <br/> '''1353''' : mòrt dau Grand Prince [[Simeon Ièr de Moscòu|Simeon de Moscòu]] (victima de la [[pèsta]]) que foguèt remplaçat per son fraire [[Ivan II de Moscòu|Ivan II]]. Dins lei fachs, lo metropolita Alexis assegurèt una partida importanta dau poder. <br/> '''1356''' : [[batalha de Peitieus (1356)|batalha de Peitieus]] entre [[França|Francés]] e [[Anglatèrra|Anglés]]. Lei Francés i foguèron tornarmai durament batuts amb la mòrt de plusors miliers de chivaliers e la captura dau rèi [[Joan II de França|Joan II]]. <br/> '''1357''' : en [[Insulíndia]], complòt organizat per lo ministre [[Gajah Mada]] de [[Majapahit]] per afeblir lo [[reiaume de Sunda]]. Aprofichant la preséncia d'una ambaissada menada per lo rèi [[Linggabuanawisesa]], metèt en plaça una provocacion diplomatica que s'acabèt per lo chaple de la mission diplomatica. Pasmens, maugrat la pèrda de son cap, Sunda refusèt de se sometre. <br/> '''1364''' : en [[França]], [[mòrt]] dau rèi [[Joan II de França|Joan II]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Carles V de França|Carles V]]. Dirigidas per [[Bertrand du Guesclin]], lei tropas francesas destruguèron una armada anglonavaresa a la [[batalha de Cocherel]] (16 de mai). Aquò permetèt au rèi novèu d'estabilizar son poder. <br/> '''1364''' : creacion de l'[[Universitat Jagellon]] de [[Cracòvia]] per lo rèi [[Casimir III de Polonha|Casimir III]]. Es la segonda universitat vertadiera d'[[Euròpa]] après aquela de Praga fondada en [[1348]]. <br/> '''1366''' : reconquista bizantina de [[Gallípoli]]. <br/> '''1369''' : installacion de [[Tamburlan]] dins la vila de [[Samarcanda]]. <br/> '''1370''' : en [[Polonha]], mòrt dau rèi [[Casimir III de Polonha|Casimir III]]. Foguèt remplaçat [[Loís Ièr d'Ongria|Loís d'Anjau]] qu'èra egalament rèi d'[[Ongria]]. Lei dos reiaumes demorèron ansin dirigits segon una [[union personala]] fins a [[1382]]. <br/> '''1371''' : importanta desfacha sèrba còntra leis [[Empèri Otoman|Otomans]] lòng dau [[riu]] [[Maritsa]]. Aprofichant la situacion, lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]] reconquistèron [[Serres]]. <br/> '''1372''' : en [[Etiopia]], mòrt dau negus [[Newaya Krestos]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Newaya Maryam]]. <br/> '''1372-1373''' : en [[Asia Centrala]], victòria de [[Tamburlan]] còntra [[Kharezm]] dins una guèrra per lo contraròtle de [[Khiva]] e de [[Kath]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Paul Roux, ''Tamerlan'', Fayard, 1991, p. 77.</ref>. <br/> '''1374''' : afeblit, l'emperaire bizantin [[Joan V Palèoleg]] acceptèt la senhoriá dei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]]. <br/> '''v. 1375''' : començament dau rèine dau [[tlatoani]] [[Acamapichtli]], premier sobeiran [[Civilizacion astèca|astèc]] istoricament identificat. Probablament d'origina toltèca, venguèt lo senhor de la vila de [[Tenochtitlan]]. <br/> '''1375-1376''' : en Asia Centrala, victòria parciala de [[Tamburlan]] còntra lo cap tribau [[Kamar al-Din]]. Aquò li permetèt de ganhar un prestigi important. Pasmens, [[Kamar al-Din]] aviá gardat de fòrças e sei fidèus demorèron una menaça lòng de la frontiera nòrd-èst dau domeni timurida fins a la mòrt de [[Tamburlan]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Paul Roux, ''Tamerlan'', Fayard, 1991, p. 78.</ref>. <br/> '''1376''' : assaiant d'obtenir l'aliança de [[Republica de Venècia]], l'emperaire [[Joan V Palèoleg]] foguèt arrestat per leis [[Empèri Otoman|Otomans]] e lei [[Republica de Gènoa|Genoés]]. Foguèt remplaçat per [[Andronic IV Paleòleg]] que deguèt cedir l'illa de [[Tenedos]] ai Genoès e [[Gallípoli]] ais Otomans. Maucontents, lei Venecians declarèron la guèrra a [[Constantinòble]] (→ [[1379]]). <br/> '''1376''' : crisi diplomatica grèva entre [[Tamburlan]] e lo [[Khanat de l'Òrda Blanca]] après un raprochament entre [[Tamburlan]] e lo cap mongòl [[Toktamich]], un descendent de [[Gengis Khan]] qu'èra pretendent au khanat d'aquelei tribüs<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Paul Roux, ''Tamerlan'', Fayard, 1991, p. 79.</ref>. <br/> '''1379-1381''' : crisi militara a l'entorn de [[Constantinòble]] amb la conquista de [[Tenedos]] per [[Republica de Venècia|Venècia]]. Aquò entraïnèt una guèrra civila au sen de l'[[Empèri Bizantin]] que s'acabèt amb lo restabliment de l'emperaire [[Joan V Palèoleg]]. Durant aqueleis eveniments, la vila de [[Filadèlfia (Anatolia)|Filadèlfia]] foguèt cedida ais [[Empèri Otoman|Otomans]]. Leis abitants refusèron entraïnant lo començament d'un lòng sètge. <br/> '''1381-1382''' : conquista de [[Yunnan]] per lei tropas [[Dinastia Ming|Ming]] que laissèron una importanta garnison dins la region. <br/> {{veire|Guèrra de l'Union d'Ais}} [[Fichièr:Flag_of_Occitania_(with_star).svg|20px]] '''1382-1387''' : guèrra de succession en [[Provença]] entre lei partisans de la rèina [[Joana I de Nàpols|Joana]] e de [[Carles III de Duràs]] (gropats a l'entorn d'[[Ais de Provença|Ais]]) e aquelei de [[Loís Ier de Nàpols|Loís d'Anjau]] (sostenguts par [[Marselha]]). S'acabèt per lo succès de l'Ostau d'Anjau que prenguèt possession dau [[Comtat de Provença]]. Refusant aqueu resultat, [[Niça]] quitèt [[Provença]] e integrèt [[Sàvoia]]. <br/> '''1382''' : rompedura de l'[[union personala]] ongropolonesa après la mòrt de [[Loís Ièr d'Ongria|Loís d'Anjau]]. Foguèt remplaçat per sa filha ainada, [[Maria d'Ongria|Maria]], en [[Ongria]] e per sa filha cadeta, [[Edvija de Polonha|Edvija]], en [[Polonha]]. <br/> '''1383-1387''' : sètge e presa de [[Tessalonica]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] (→ [[1403]]). <br/> '''1385''' : maridatge entre [[Edvija de Polonha]] e lo grand-duc de Lituània [[Ladislau II Jagellon|Jogaila]] que prenguèt lo nom de [[Ladislau II Jagellon]]. Aquò marquèt lo raprochament entre [[Polonha]] e [[Lituània]], especialament per contrar la menaça dei Chivaliers Teutonics. <br/> '''1386''' : campanha etiopiana còntra lo [[Sultanat d'Ifat]] que sei tropas foguèron esquichadas. La màger part dau Sultanat foguèt ocupat e ravatjat per lei fòrças dau negus [[Dawit Ièr|Dawit I{{èr}}]] ([[1382]]-[[1413]]). Pasmens, lo sultan [[Saad ed-Din II]] capitèt de se retirar dins lo pòrt de [[Zeila]] onte resistèt fins a [[1415]]. <br/> [[Fichièr:Facial Chronicle - b.10, p.299 - Battle of Kosovo (1389).png|thumb|Representacion de la batalha de Kosovo Polje.]] '''1389''' : dins lei [[Balcans]], [[batalha de Kosovo Polje]] entre leis armadas otomanas de [[Murad Ier|Murad I{{èr}}]] e sèrbas de [[Lazar Hrebeljanović]] e de [[Tvrtko Ier de Bosnia|Tvrtko I{{èr}}]]. Fòrça saunosa, s'acabèt per una victòria militara turca mai la mòrt de [[Murad Ier|Murad I{{èr}}]] empediguèt leis Otomans d'aprofichar son succès. Après la signatura d'una trèva, una guèrra civila de succession permetèt a [[Bajazet Ièr|Bajazet I{{èr}}]] de prendre lo poder. <br/> '''1389''' : en [[Majapahit]], [[mòrt]] dau rèi [[Rajasanagara]] que foguèt remplaçat per son nebòt [[Wikramawardhana]]. Sa disparicion marca lo començament dau declin dau reiaume. <br/> '''1391''' : [[mòrt]] de l'emperaire [[Joan V Paleòleg]] que son rèine es considerat coma una catastròfa per l'[[Empèri Bizantin]] qu'aviá perdut son [[independéncia]] e la màger part de son territòri. Son fiu [[Manual II Paleòleg]] li succediguèt. <br/> '''1394''' : rompedura entre [[Manual II Paleòleg]] e [[Bajazet Ièr|Bajazet I{{èr}}]]. Aquò marquèt la restauracion de l'[[independéncia]] [[Empèri Bizantin|bizantina]] mai entraïnèt un [[Sètge de Constantinòble (1394-1402)|sètge de la vila per lei Turcs]]. Pasmens, la vila resistiguèt gràcias a sei [[fortificacion]]s (→ [[1396]] e [[1402]]). <br/> '''1396''' : revirada d'una [[Crosada]] organizada per liberar [[Constantinòble]] ([[batalha de Nicòpolis]]). <br/> [[Fichièr:Flag_of_Occitania_(with_star).svg|20px]] '''1397-1399''' : epidemia de [[pèsta]] dins la region d'[[Arle]]. <br/> '''1398''' : conquista de [[Delhi]] per lei tropas de [[Tamburlan]]. Aquò entraïnèt la vassalizacion dau sultanat e un periòde de caòs dins lo nòrd-oèst de la Peninsula Indiana. <br/> [[Fichièr:Polonha - Dinastia Jagellon.png|thumb|right|Territòri de [[Polonha]]-[[Lituània]] sota la [[dinastia]] Jagellon.]] '''1399''' : en [[Polonha]], mòrt d'[[Edvija de Polonha]]. Son marit, [[Ladislau II Jagellon]], foguèt elegit rèi de Polonha per l'[[aristocracia]] per la remplaçar. Aquò foguèt una etapa importanta de la formacion de l'Union entre [[Polonha]] e [[Lituània]] == Cultura == '''1320''' : data supausada de la publicacion dau ''[[Kebra Nagast]]'' — que sa redaccion aviá probablament començat vèrs [[1314]] — que venguèt una basa de la legitimitat de la [[dinastia salomoniana]] d'[[Etiopia]]. D'efiech, l'obratge es una epopèia que depintèt leis originas mitologicas revendicadas per la dinastia que seriá eissida dau rèi ebrieu Salomon. <br/> [[Fichièr:La Descente du Saint-Esprit.jpg|thumb|right|Enluminura realizada au sègle XIV per lo pintor [[Jean Fouquet]] representant la [[Catedrau de Nosta Dauna de París|Catedrala de Nòstra Dama de París]].]] '''1345''' : acabament dei trabalhs principaus de la bastida de la [[Catedrau de Nosta Dauna de París|Catedrala de Nòstra Dama de París]]. Presentant d'estiles gotics variats en causa de sa lònga construccion començada en [[1163]], lo bastiment foguèt classat [[Monument istoric en França|Monument Istoric]] en [[1862]] e [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|Patrimòni Mondiau de l'Umanitat]] en [[1991]]. <br/> '''1347''' : fin de la bastida de la [[Basilica Santa Maria de Cracòvia]]. D'estile gotic, lo bastiment venguèt la [[glèisa]] principala de la [[capitala]] polonesa e foguèt a cha pauc completat per d'ajusts d'estiles gotic e [[Renaissença]] fins ai sègles XV-XVI. <br/> '''1365''' : trabalhs importants d'agrandiment dau [[Sanctuari d'Al-Hussayn ibn Ali]] a l'iniciativa dau sultan [[Dinastia jalayírida|jalayírida]] [[Uways ibn Hasan Jalayiri]]. Lo dòme e lei muralhas dau bastiment principau foguèron restaurats e l'encencha enviroutant la [[mosqueta]] foguèt bastida. <br/> '''1365''' : acabament de l'[[escritura]] dau ''[[Nagarakertagama]]'' qu'es l'òbra de [[Mpu Prapanca]]. Es un elògi dau rèi [[Hayam Wuruk]] de [[Majapahit]] e una òbra majora de la literatura [[java]]nesa d'avans lo sègle XV. == Sciéncias e tecnicas == '''1304''' : data d'escritura dau document pus ancian escrich en [[arabi]] que menciona e depinta l'utilizacion d'un [[canon]]. <br/> '''1312''' : publicacion per lo mètge [[França|francés]] [[Henri de Mondeville]] ([[1260]]-[[1320]]) d'un obratge dich ''Cirurgia'' sus lei tractaments e l'[[anatomia]]. Premiera òbra medicala en [[francés]], aqueu libre aguèt un succès important e una lònga influéncia. <br/> '''1315''' : realizacion d'una [[disseccion]] publica a [[Bolonha]] per lo mètge [[Itàlia|italian]] [[Mondino dei Luzzi]]. Aquò suscitèt un interès important per l'[[anatomia]] en [[Euròpa]]. <br/> '''1319''' : premiera utilizacion d'un [[canon]] sus lo [[continent]] [[Euròpa|europèu]]. <br/> '''1327''' : premiera fabricacion d'una [[arma de fuòc]] en [[Euròpa]]. <br/> '''1330''' : per lo premier còp en [[Euròpa]] dempuei la fin de l'[[Antiquitat]], un sabent, lo [[Empèri Bizantin|bizantin]] [[Nicèfor Gregoras]], capitèt de calcular d'un biais precís un eclipsi solara totala (16 de julhet)<ref> J. Mogenet, A. Tihon, R. Royez, A. Berg, ''Nicéphore Grégoras - Calcul de l’éclipse de soleil du 16 Juillet 1330'', ''Corpus des astronomes byzantins'', I, Gleben, 1983.</ref>. <br/> '''1345''' : mencion de l'utilizacion de [[molin de vent|molins de vent]] en [[Olanda]] per accelerar l'assecament de tèrras. <br/> '''1348''' : resolucion d'[[equacion]]s liadas au desplaçament de còrs aguent una velocitat uniforma per lo sabent [[Anglatèrra|anglés]] [[Richard Swineshead]]. Aquò foguèt publicat dins una tiera de tractats dichs ''Liber calculationum'' (« Libres de calcul » en [[occitan]]). <br/> '''1357''' : en [[França]], redescubèrta de la teoria de l'[[impetus]] per lo prèire [[França|francés]] [[Jean Buridan]] (vèrs [[1295]]/[[1300]] -[[1358]]). Basat sus l'estudi dau git d'un objècte, postulava la transmission de la fòrça dau gitaire a l'objècte per explicar la perseguida dau movement après la rompedura dau movement e avans son aplant per la resisténcia de l'èr. De mai, [[Jean Buridan|Buridan]] postulava que la quantitat d'[[impetus]] transmesa foguèsse despendenta de la [[massa]] de l'objècte. Ansin, un objècte leugier aviá una velocitat de desplaçament pus febla qu'un objècte pesuc. <br/> '''1363''' : acabament de l'escritura de ''[[Chirurgia Magna]]'' (« Granda Cirurgia » en [[occitan]]) , obratge dau cirurgian [[Occitània|occitan]] [[Gui de Chaulhac]] (vèrs [[1298]] - [[1368]]). Devesit entre una partida teorica e una partida practica, aqueu tractat depintava de tecnicas d'[[anestesia]], d'operacions cirurgicalas e divèrsei [[malautiá]]s. Venguèt lo classic de la medecina [[Edat Mejana|medievala]]. <br/> '''1369''' : acabament de la redaccion dei ''Memòrias'' per l'emperaire [[Joan VI Cantacuzèn]]. Aqueu trabalh fa partida dei darriereis òbras majoras dau corrent istoriografic de la [[literatura bizantina]]. <br/> '''1370''' : invencion d'un tipe novèu de [[seringa]] per lo mètge [[Anglatèrra|anglés]] [[John Arderne]]. <br/> '''1377''' : premiera utilizacion eficaça d'un [[canon]] sus un prat batalhier en [[Euròpa]]. <br/> '''1377''' : formulacion de l'ipotèsi d'una rotacion de la [[Tèrra]] a l'entorn de son axe per l'evesque e erudit [[França|francés]] [[Nicole Oresme]]. Pasmens, son autor trobèt ges de solucion per verificar son idèa. <br/> '''1377''' : premiera adopcion de [[lei|lèis]] de [[quarantena]] per la [[Republica de Ragusa]] per s'aparar còntra lo risc d'[[epidemia]] liat au comèrci [[mar]]itim (→ [[1383]]). <br/> '''1377''' : dins la premiera seccion de « Sus la civilizacion en generau » dei ''[[Muqaddima]]'' (« Prolegomens de l'istòria universala » en [[occitan]]), l'istorian e filosòf arabe [[Ibn Khaldun]] ([[1332]]-[[1406]]) utilizèt la [[teoria dei climats]] per depintar lo caractèr generau deis òmes. <br/> '''1383''' : introduccion dau principi de la [[quarantena]] dins lo [[pòrt]] de [[Marselha]]. Après la [[Republica de Ragusa]] en [[1377]], aquò illustrèt lei progrès dins la prevencion deis epidemias a la fin de l'[[Edat Mejana]] en [[Euròpa]]. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Acamapichtli]], [[tlatoani]] [[Civilizacion astèca|astèc]]. * [[Alexis Philanthropenos]], generau [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Amda Seyon Ièr|Amda Seyon I{{èr}}]], negus d'[[Etiopia]]. * [[Amir Khusrow]], escrivan [[Índia|indian]]. * [[Andronic II Paleòleg]], emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Atanasi Ièr de Constantinòble|Atanasi I{{èr}}]], patriarca de [[Constantinòble]]. * [[Carles V de França|Carles V]], rèi de [[França]]. * [[Casimir III de Polonha|Casimir III]], rèi de [[Polonha]]. * [[Danièl de Moscòu]], prince de [[Principat de Moscòu|Moscòu]]. * [[Dante Alighieri]], [[poesia|poèta]] [[Itàlia|italian]]. * [[Edoard III d'Anglatèrra|Edoard III]], rèi d'[[Anglatèrra]]. * [[Edvija de Polonha]], rèina de [[Polonha]]. * [[Felip VI de França|Felip VI]], rèi de [[França]]. * [[Gajah Mada]], ministre de [[Majapahit]]. * [[Gregòri Palamas]], [[teologia]]n [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Gui de Chaulhac]], [[cirurgia]]n [[Occitània|occitan]]. * [[Guilhèm d'Occam]], [[filosofia|filosòf]] e [[teologia]]n [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Guillaume de Machaut]], [[musica|musician]] [[França|francés]]. * [[Henri de Mondeville]], mètge [[França|francés]]. * [[Iuri III de Moscòu]], prince de [[Principat de Moscòu|Moscòu]]. * [[Ivan Ièr de Moscòu]], prince de [[Principat de Moscòu|Moscòu]]. * [[Ivan II de Moscòu]], prince de [[Principat de Moscòu|Moscòu]]. * [[Jayanegara]], rèi de [[Majapahit]]. * [[Jean Buridan]], [[teologia]]n e sabent [[França|francés]]. * [[Joan II de França|Joan II]], rèi de [[França]]. * [[Joan V Palèoleg]], emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Joan VI Cantacuzèn]], emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[John Arderne]], mètge [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Karanbas]], rèi de [[Makuria]]. * [[Linggabuanawisesa]], rèi de [[reiaume de Sunda|Sunda]]. * [[Loís Ièr d'Ongria|Loís d'Anjau]], rèi d'[[Ongria]] e de [[Polonha]]. * [[Miquèu IX Paleòleg]], coemperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Mondino dei Luzzi]], mètge [[Itàlia|italian]]. * [[Newaya Krestos]], negus d'[[Etiopia]]. * [[Newaya Maryam]], negus d'[[Etiopia]]. * [[Nicèfor Gregoras]], [[teologia]]n e sabent [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Nicole Oresme]], evesque e sabent [[França|francés]]. * [[Petrarca]], [[poesia|poèta]] [[Itàlia|italian]]. * [[Philippe de Vitry]], [[musica|musician]] [[França|francés]]. * [[Raden Vijaya]], rèi de [[Majapahit]]. * [[Rajasanagara]], rèi de [[Majapahit]]. * [[Richard Swineshead]], sabent [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Roger de Flor]], cap [[mercenari]] [[Catalonha|catalan]]. * [[Sayf al-Din Abdullah Barshambu]], rèi de [[Makuria]]. * [[Simeon Ièr de Moscòu]], prince de [[Principat de Moscòu|Moscòu]]. * [[Taríacuri]], [[caconzi]] [[Reiaume Tarasc|tarasc]]. * [[Teòdor Meliteniotes]], [[astronomia|astronòm]] [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Tribhuwana Wijayatunggadewi]], rèina de [[Majapahit]]. * [[Ulugh Beg]], sultan e [[astronomia|astronòm]] de [[Samarcanda]]. * [[Wedem Arad]], negus d'[[Etiopia]]. </div> == Liames intèrnes == * [[Guèrra de Cent Ans]]. * [[Tamburlan]]. * [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Sègle]] e7561v6xheljitaczoeec7h00a33n6d 2507626 2507625 2026-08-26T22:16:07Z Dostojewskij 20932 /* Istòria */ [[Nòvgorod]] 2507626 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Sègle XI|../..]] | [[Sègle XII]] | [[Sègle XIII]] | ''' Sègle XIV''' | [[Ans 1400]] | [[Ans 1410]] | [[Ans 1420|../..]]</center> == Istòria == '''1296-1302''' : aprofichant lei problemas de l'[[Empèri Bizantin]], [[Republica de Venècia|Venècia]] ataquèt [[Constantinòble]]. Se turtèt a una resisténcia acarnada fins a [[1299]] car [[Republica de Gènoa|Gènoa]] mandèt d'ajuda ai Bizantins. Pasmens, après aquela data, la flòta bizantina poguèt pas s'opausar a son adversari e [[Constantinòble]] deguèt pagar una importanta indemnitat e cedir plusors illas. <br/> '''1302''' : en [[Anatolia]], abandon de [[Magnèsia]] per lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]]. Aquela desfacha empediguèt desenant lei Bizantins de protegir lei zònas ruralas anatolianas, çò qu'entraïna la fugida de miliers de païsans dins lei regions europèas de l'Empèri. <br/> '''1302''' : sensa eiretier, [[Ivan de Pereslavl]] leguèt son territòri a [[Danièl de Moscòu]] entraïnant un agrandiment important dau [[Principat de Moscòu]]. <br/> '''1303''' : destruccion d'una partida de [[Constantinòble]] per un [[tèrratrem]]. Aquò permetèt a l'emperaire [[Andronic II Paleòleg|Andronic II]] de restaurar lo patriarca [[Atanasi Ièr de Constantinòble|Atanasi I{{èr}}]] qu'èra partisan d'una politica anti-corrupcion dura au sen dau [[clergat]] [[ortodoxia|ortodòx]]. <br/> '''1303''' : mòrt dau prince [[Danièl de Moscòu]] que foguèt remplaçat per fiu [[Iuri III de Moscòu|Iuri III]]. <br/> '''1304-1305''' : engatjament de la [[companhiá catalana]] per lei Bizantins. Fòrça eficaç, aquelei [[mercenari]]s comencèron una campanha còntra lei Turcs en [[Anatolia]] que deguèron se retirar dins lei [[Monts Taurus]]. Pasmens, lei relacions marridas entre [[Grècia|Grècs]] e [[Catalonha|Catalans]] entraïnèron una revòuta dei mercenaris (→ [[1307]]) e lei Turcs reconquistèron lei territòris perduts. <br/> '''1306''' : mandadís d'una importanta ambaissada en [[Euròpa]] per lo negus [[Wedem Arad]] ([[1299]]-[[1314]]). Son objectiu es desconegut mai èra probablament liat a l'establiment de relacions militaras per se defendre còntra leis estats [[islam|musulmans]] dau sud-èst de la [[Mar Mediterranèa]]. La mission anèt au mens en [[Roma]] e en [[Avinhon]] mai sei resultats son pas coneguts. Foguèt benlèu a l'origina de la legenda europèa dau [[Prèire Joan]]. <br/> '''1307''' : revirada d'una ataca de la [[companhiá catalana]] còntra [[Constantinòble]]. Pasmens, lei mercenaris pilhèron [[Tràcia]] e se dirigiguèron vèrs lei regions europèas de l'Empèri. <br/> '''1308''' : après la retirada de la [[companhiá catalana]], conquista de l'illa d'Imrali en [[Mar de Marmara]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]]. I fondèron una basa navala que li permetèt de blocar lei liasons [[Empèri Bizantin|bizantinas]] entre [[Euròpa]] e [[Asia]]. <br/> '''1309''' : en [[Majapahit]], mòrt dau rèi [[Raden Vijaya]] que foguèt remplaçat per fiu [[Jayanegara]]. <br/> '''1312''' : ajudadas per lei [[Serbia|Sèrbes]], lei tropas [[Empèri Bizantin|bizantinas]] capitèron de reconquistar [[Callípolis]]. <br/> '''1312''' : refús dau rèi [[Karanbas]] de contuniar lo pagament dau tribut ais Egipcians previst per lo tractat de [[652]] renovelat en [[1286]]. Aquò entraïnèt una expedicion militara dei [[Mamelocs]] que conquistèron lo Reiaume. Placèron a sa tèsta un prince de la dinastia reiala qu'èra convertit a l'[[islam]], [[Sayf al-Din Abdullah Barshambu]]. <br/> '''1314''' : mòrt dau negus [[Wedem Arad]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Amda Seyon Ièr|Amda Seyon I{{èr}}]]. <br/> '''1315''' : abolicion de l'esclavatge dins lo [[Reiaume de França]] per [[Loís X de França|Loís X]]. Lo comèrci d'esclaus foguèt tanben enebit. Aquela lèi aviá per objectiu de liberar lei darriereis esclaus presents dins lo reiaume e d'empedir lo passatge de presoniers eslaus destinats a la venda dins la [[Peninsula Iberica]] o en [[Mar Mediterranèa]]. Foguèt pas abolida durant lo periòde coloniau mai foguèt pas estenduda ai colonias. <br/> '''1315-1317''' : en [[França]], [[Granda famina de 1315-1317|famina grèva]] que tuèt probablament de centenaus de miliers d'abitants. <br/> '''1316''' : en [[Majapahit]], revòuta dau generau Nambi que foguèt reprimida per lei fòrças reialas. <br/> '''1317''' : en [[Makuria]], decision dau rèi [[Sayf al-Din Abdullah Barshambu]] de transformar la [[catedrala]] principala de [[Dongola]] en [[mosqueta]]. Aquò fasiá partida de la politica d'[[islam]]izacion dau Reiaume començada per lo rèi dempuei lo començament de son rèine en [[1312]]. Pasmens, se turtèt a la majoritat crestiana de sa populacion e una guèrra civila comencèt entre crestians e musulmans. Entraïnèt lo declin dau Reiaume que foguèt d'ara endavant gaire mencionat dins lei cronicas. <br/> '''1318''' : aprofichant una crisi de succession dins lo [[Despotat d'Epira]], l'[[Empèri Bizantin]] capitèt de conquistar lo sud de la region. <br/> '''1319''': en [[Majapahit]], novèla revòuta militara menada per lo [[generau]] [[Kuti]]. Pasmens, sensa sostèn popular e aristocratic, foguèt aisament reprimida per lo ministre [[Gajah Mada]]. <br/> '''1320-1322''' : en [[Anatolia]], presa d'[[Esmirna]] per lei Turcs d'[[Emirat d'Aydin|Aydin]]. Dins la capitala imperiala, la volontat de l'emperaire [[Andronic II Paleòleg|Andronic II]] d'escartar lo futur [[Andronic III Paleòleg]] de la sucession entraïnèt una importanta revòuta. La guèrra civila agravèt lo declin bizantin e s'acabèt per un acòrdi precari : [[Andronic II Paleòleg|Andronic II]] gardèt la direccion de l'Estat e lo prince [[Andronic III Paleòleg|Andronic]] foguèt cargat de la defensa dei [[frontiera]]s (→ [[1328]]). <br/> '''1320''' : en [[Etiopia]], revòuta de Yabika-Egzi dins la region de Tigre. Sostenguda per lo [[monastèri]] de Debra-Libanos de Ham, l'insureccion foguèt vencuda per l'armada reiala. Debra-Libanos tombèt en desgràcia, çò que favorizèt lo desvolopament dau [[monastèri de Debre Damo]]. <br/> '''1323''' : començament d'una lònga guèrra entre [[Reialme d'Aragon|Aragon]] e [[Pisa]] per lo contraròtle de [[Sardenha]]. <br/> '''1324''' : represa de la vila [[anatolia]]na de [[Filadèlfia (Anatolia)|Filadèlfia]] per lo generau bizantin [[Alexis Philanthropenos|Philanthropenos]]. <br/> '''v. 1325''' : dins la region dau [[lac Patzcuaro]], organizacion d'un estat poderós per un senhor locau dich [[Taríacuri]] a l'entorn dei [[vila]]s d'[[Ihuatzio]], de [[Tzintzuntzan]] e de [[Pátzcuaro]] (que venguèt sa [[capitala]]). Aquò foguèt a l'origina dau [[Reiaume Tarasc]] que venguèt una poissança importanta de [[Mesoamerica]]. <br/> '''1325''' : [[assassinat]] dau prince [[Iuri III de Moscòu]] a l'iniciativa de [[Dimitri II de Vladimir]]. [[Ivan Ièr de Moscòu|Ivan I{{èr}}]] venguèt prince de [[Moscòu]]. <br/> '''1326''' : presa de la vila [[anatolia]]na de [[Bursa]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]]. La ciutat, situada a mens de 100 km de [[Constantinòble]], venguèt la capitala novèla de la [[dinastia]] turc. <br/> '''1327''' : premiera fabricacion d'una [[arma de fuòc]] en [[Euròpa]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Tonio Andrade, ''The Gunpowder Age: China, Military Innovation, and the Rise of the West in World History'', Princeton University Press, 2016, p. 75.</ref>. <br/> '''1328''' : dins l'[[Empèri Bizantin]], reversament de l'emperaire [[Andronic II Paleòleg|Andronic II]] per son felen, que venguèt emperaire sota lo nom d'[[Andronic III Paleòleg|Andronic III]], après una brèva guèrra civila. <br/> '''1328''' : dins lei regions russas, lo prince [[Ivan Ièr de Moscòu|Ivan de Moscòu]] obtenguèt lo títol de [[Principat de Vladimir|prince de Vladimir]] e lo drech de collectar l'[[impòst]] de part dau khan de l'[[Khanat de l'Òrda d'Aur|Òrda d'Aur]]. Aquò foguèt una etapa importanta dins l'emergéncia de la poissança de [[Moscòu]] en [[Russia]]. <br/> '''1328''' : après quauqueis annadas de tensions entraïnadas per la represa dei persecucions còntra lei còptes per lei [[Mamelocs]] d'[[Egipte]], lo poder egipcian capitèt d'organizar una coalicion larga centrada sus lo [[Sultanat d'Ifat]] per atacar [[Etiopia]]. Pasmens, la repòsta dau negus [[Amda Seyon Ièr|Amda Seyon I{{èr}}]] ([[1314]]-[[1344]]) foguèt pus rapida e sei tropas conquistèron aisament [[Ifat]] e [[Fatajar]]. Per assegurar son contraròtle sus la region, Amba Seyon remplacèt lo sultan [[Haqq-ed-Din]] per son fraire [[Sabr-ed-Din]] que reconoguèt la senhoriá etiopiana. <br/> '''1328''' : [[assassinat]] dau rèi [[Jayanegara]] de [[Majapahit]] siá en causa d'una venjança de son mètge siá en causa d'un complòt de [[Gajah Mada]]. Foguèt remplaçat per sa sòrre [[Tribhuwana Wijayatunggadewi]], sostenguda per [[Gajah Mada]] que venguèt premier ministre. <br/> '''1329''' : en [[Anatolia]], darriera temptativa [[Empèri Bizantin|bizantina]] per reconquistar sei províncias [[asia]]ticas. Dins aquò, l'emperaire [[Andronic III Paleòleg|Andronic III]] foguèt batut per leis [[Empèri Otoman|Otomans]] a la [[batalha de Pelekanon]] e obligat de pagar un [[tribut]] per gardar lo rèsta de sei territòris orientaus (→ [[1331]]). <br/> '''1329''' : per demenir la [[corrupcion]], importanta reforma judiciària dins l'[[Empèri Bizantin]] amb la creacion d'una cort suprèma dicha « Jutges Universaus dei Romans ». <br/> '''1330''' : gràcias a una tiera de succès militars, lei Bizantins capitèron d'impausar un tractat de [[patz]] ai [[Bulgaria|Bulgars]] e d'estabilizar sa frontiera septentrionala. <br/> '''1331''' : en despiech de l'acòrdi signat en [[1329]], leis [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] aprofichèron lei trèbols intèrnes [[Empèri Bizantin|bizantins]] per conquistar [[Nicèa]] e i installar sa [[capitala]]. <br/> '''1332-1334''' : en [[Grècia]], tiera de guèrras caoticas implicant lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]], lei [[Serbia|Sèrbes]] e divèrsei principats locaus. Lei Bizantins capitèron d'ocupar [[Tessalia]] e lei [[Serbia|Sèrbes]] una partida importanta de [[Macedònia]]. <br/> '''1334''' : en [[Polonha]], adopcion d'una [[politica]] d'encoratjament a l'installacion dei [[Judaïsme|josieus]] d'[[Euròpa]] per lo rèi [[Casimir III de Polonha|Casimir III]]. L'objectiu èra de desvolopar l'economia dau reiaume e, en causa de la multiplicacion dei mesuras ostilas ai [[Judaïsme|Josieus]] dins la màger part dau [[continent]], aguèt un succès important. Foguèt ansin a l'origina dei comunautats josievas de Polonha que demorèron dins lo país fins au [[Olocaust|genocidi nazi]] deis ans 1940. <br/> '''1335''' : après sa victòria de [[1328]] e la vassalizacion dau [[Sultanat d'Ifat]], lo negus [[Amda Seyon Ièr|Amda Seyon I{{èr}}]] ([[1314]]-[[1344]]) deguèt reprimir una revòuta organizada per lo sultan [[Sabr-ed-Din]], plaçat au poder per lo negus en [[1328]], e gropant Ifat, Hadya, Dauro e lei Agao dau [[lac Tana]]. Coma en [[1328]], [[Amda Seyon Ièr|Amda Seyon I{{èr}}]] aprofichèt la velocitat de sei tropas per atacar lo premier e ravatgar lo territòri de seis adversaris que foguèron rapidament obligats de se sometre. [[Sabr-ed-Din]] foguèt remplaçat per son fraire [[Gamal ed-Din]] que reconoguèt la senhoriá etiopiana. Pasmens, coma sei predecessors, assaièt rapidament de se liberar d'aquela tutèla. <br/> '''1335''' : mòrt d'[[Abu Saïd Bahadur]] (30 de novembre) e disparicion de l'[[Ilkhanat]] que foguèt partejat entre divèrsei senhors locaus. <br/> '''1336''' : aprofichant lei trèbols politics eissits de la fragmentacion de l'[[Ilkhanat]], un grop de Turcomans [[Empèris nomadas|nomadas]] formèt la federacion tribala dau [[Turcomans dau Moton Negre|Moton Negre]]. <br/> {{veire|Guèrra de Cent Ans}} '''1337''' : revòuta novèla en [[Flandra]] còntra leis interés [[França|francés]]. Sostenguda per leis [[Anglatèrra|Anglés]], entraïnèt una crisi grèva entre [[França]] e [[Anglatèrra]]. D'efiech, lo rèi [[Felip VI de França]] jutjèt [[Edoard III d'Anglatèrra]] copable de [[felonia]] e decidèt de sasir [[Guiana]]. De son caire, Edoard decidèt de revendicar lo corona de [[França]]. Aquò marquèt lo començament de la lònga [[guèrra de Cent Ans]]. <br/> '''1337''' : presa de [[Nicomèdia]], darriera vila importanta tenguda per lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]] en [[Asia]], per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]]. En revènge, en [[Euròpa]], lei tropas de l'emperaire [[Andronic III Palèoleg|Andronic III]] capitèron de conquistar lo [[Despotat d'Epira]]. <br/> '''1337''' : dins la region d'[[Etiopia]], organizacion campanhas d'evangelizacion dei pòbles vesins d'[[Etiopia]], especialament en [[Choa]] e [[Godjam]], per l'abuna Yabub. <br/> '''1338''' : en [[Russia]], presa de contraròtle de la vila de [[Belozero]] per lo prince de [[Moscòu]]. Aquò permetèt a la ciutat d'estendre son influéncia vèrs lo nòrd. <br/> '''1340''' : reconquista de [[Focèa]], tenguda per un [[corsari]] [[Republica de Gènoa|genoés]], per lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]] (ajudats per lei Turcs). <br/> [[Fichièr:BattleofSluys.jpeg|thumb|right|Miniatura dau sègle XIV representant la [[batalha de la Resclausa]].]] '''1340''' : destruccion d'una importanta flòta [[França|francesa]] (170 naviris perduts sus 190) a la [[batalha de la Resclausa]]. Aqueu resultat permetèt ais [[Anglatèrra|Anglés]] de desbarcar liurament sus lo [[continent]] per i menar d'incursions. <br/> '''1341-1347''' : mòrt de l'emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]] [[Andronic III Palèoleg|Andronic III]]. Aquò entraïnèt una guèrra civila entre [[Joan VI Cantacuzèn]], [[regéncia|regent]] autoproclamat de l'emperaire [[Joan V Paleòleg]] (un enfant de 9 ans), e una coalicion gropant l'imperatritz, lo patriarca e divèrsei senhors e [[generau]]s. S'acabèt per una victòria dei partisans de [[Joan VI Cantacuzèn|Joan VI]] mai afebliguèt grèvament l'Empèri car lei [[Serbia|Sèrbes]] aprofichèron la situacion per conquistar la mitat dei províncias europèas de [[Constantinòble]]. <br/> '''1343''' : en [[Republica de Venècia|Venècia]], creacion de la premiera comission de santat publica. <br/> '''1343''' : en [[Insulíndia]], conquista de Pejeng, de Dalem Bedahulu e de l'illa de [[Bali]] per lei tropas de [[Majapahit]]. <br/> '''1344''' : [[mòrt]] dau negus [[Amda Seyon Ièr|Amda Seyon I{{èr}}]] qu'aviá acomençat l'estructuracion de l'estat etiopian amb la redaccion dau ''[[Kabra Nagast]]'', epopèia literària depintant leis originas mitologicas de la [[dinastia salomoniana]], e amb l'adopcion d'una regla de succession clara (institucion de la Montanha dei Rèis) permetent de defugir una guèrra entre pretendents. Foguèt remplaçat per son fiu [[Newaya Krestos]]. <br/> '''1346-1347''' : en [[França]], desfacha importanta de l'armada reiala còntra leis [[Anglatèrra|Anglés]] a la [[Batalha de Crécy (1346)|batalha de Crécy]] (26 d'aost de [[1346]]). Aquò permetèt au rèi [[Edoard III d'Anglatèrra]] de conquistar lo [[pòrt]] de [[Calais]]. <br/> '''1347''' : arribada de la [[Pèsta Negra]] dins lo [[pòrt]] de [[Marselha]]. <br/> '''1347''' : en [[Insulíndia]], començament d'una tiera de campanhas menadas per [[Adityawarman]], cosin de la rèina [[Tribhuwana Wijayatunggadewi]], dins l'illa de [[Sumatra]]. I conquistèt plusors vilas importantas, compres [[Srivijaya]], e foguèt nomat [[uparaja]] (« vice-rèi ») de l'illa. Aquò permetèt d'estendre la zòna d'influéncia de [[Mahajapit]] en direccion de l'importanta region comerciala deis Estrechs. <br/> '''1348''' : creacion de l'[[Universitat de Praga]], premiera institucion d'aqueu tipe en [[Euròpa]]. <br/> '''v. 1350''' : mòrt dau sobeiran [[Taríacuri]], fondator dau [[Reiaume Tarasc]] vèrs [[1325]]. Sei successors contunièron sa politica de renfòrçament de l'estat e d'expansion militara en direccion dau [[lac Cuitzeo]]. <br/> '''1350''' : en Asia dau Sud-Èst, [[mòrt]] de la rèina [[Tribhuwana Wijayatunggadewi]] de [[Majapahit]]. Foguèt remplaçada per son fiu [[Rajasanagara]]. Lo sobeiran novèu gardèt [[Gajah Mada]] coma premier ministre e contunièt la politica de sa maire. <br/> '''1351-1354''' : guèrra civila novèla dins l'[[Empèri Bizantin]] entre leis emperaires [[Joan V Paleòleg]] e [[Joan VI Cantacuzèn]]. S'acabèt amb lo retirament negociat dau segond que venguèt monge. Aprofichant aqueu conflicte, leis [[Empèri Otoman|Otman]]s ocupèron la riba occidentala dei [[Dardanèls]] e passèron ansin en [[Euròpa]]. <br/> '''1352''' : difusion de la [[Pèsta Negra]] dins lei vilas principalas de [[Russia]] ([[Moscòu]], [[Nòvgorod]], [[Pskov]]...). Dins lei cas pus grèus, la [[malautiá]] i tuèt dos tèrç deis abitants avans la fin de l'[[annada]]. <br/> '''1352''' : crisi diplomatica novèla entre [[Etiopia]] e lei [[Mamelocs]] d'[[Egipte]] amb l'arrestacion dau [[patriarca]] d'[[Alexàndria]]. Lo negus [[Newaya Krestos]] ordonèt l'arrestacion e la conversion fòrçada dei marchands musulmans presents sus son territòri e reüniguèt una armada per atacar lo sud d'[[Egipte]]. Lei [[Mamelocs]] preferiguèron cedir e liberèron lo patriarca que foguèt cargat de mandar una ambaissada au negus. <br/> '''1353''' : mòrt dau Grand Prince [[Simeon Ièr de Moscòu|Simeon de Moscòu]] (victima de la [[pèsta]]) que foguèt remplaçat per son fraire [[Ivan II de Moscòu|Ivan II]]. Dins lei fachs, lo metropolita Alexis assegurèt una partida importanta dau poder. <br/> '''1356''' : [[batalha de Peitieus (1356)|batalha de Peitieus]] entre [[França|Francés]] e [[Anglatèrra|Anglés]]. Lei Francés i foguèron tornarmai durament batuts amb la mòrt de plusors miliers de chivaliers e la captura dau rèi [[Joan II de França|Joan II]]. <br/> '''1357''' : en [[Insulíndia]], complòt organizat per lo ministre [[Gajah Mada]] de [[Majapahit]] per afeblir lo [[reiaume de Sunda]]. Aprofichant la preséncia d'una ambaissada menada per lo rèi [[Linggabuanawisesa]], metèt en plaça una provocacion diplomatica que s'acabèt per lo chaple de la mission diplomatica. Pasmens, maugrat la pèrda de son cap, Sunda refusèt de se sometre. <br/> '''1364''' : en [[França]], [[mòrt]] dau rèi [[Joan II de França|Joan II]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Carles V de França|Carles V]]. Dirigidas per [[Bertrand du Guesclin]], lei tropas francesas destruguèron una armada anglonavaresa a la [[batalha de Cocherel]] (16 de mai). Aquò permetèt au rèi novèu d'estabilizar son poder. <br/> '''1364''' : creacion de l'[[Universitat Jagellon]] de [[Cracòvia]] per lo rèi [[Casimir III de Polonha|Casimir III]]. Es la segonda universitat vertadiera d'[[Euròpa]] après aquela de Praga fondada en [[1348]]. <br/> '''1366''' : reconquista bizantina de [[Gallípoli]]. <br/> '''1369''' : installacion de [[Tamburlan]] dins la vila de [[Samarcanda]]. <br/> '''1370''' : en [[Polonha]], mòrt dau rèi [[Casimir III de Polonha|Casimir III]]. Foguèt remplaçat [[Loís Ièr d'Ongria|Loís d'Anjau]] qu'èra egalament rèi d'[[Ongria]]. Lei dos reiaumes demorèron ansin dirigits segon una [[union personala]] fins a [[1382]]. <br/> '''1371''' : importanta desfacha sèrba còntra leis [[Empèri Otoman|Otomans]] lòng dau [[riu]] [[Maritsa]]. Aprofichant la situacion, lei [[Empèri Bizantin|Bizantins]] reconquistèron [[Serres]]. <br/> '''1372''' : en [[Etiopia]], mòrt dau negus [[Newaya Krestos]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Newaya Maryam]]. <br/> '''1372-1373''' : en [[Asia Centrala]], victòria de [[Tamburlan]] còntra [[Kharezm]] dins una guèrra per lo contraròtle de [[Khiva]] e de [[Kath]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Paul Roux, ''Tamerlan'', Fayard, 1991, p. 77.</ref>. <br/> '''1374''' : afeblit, l'emperaire bizantin [[Joan V Palèoleg]] acceptèt la senhoriá dei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]]. <br/> '''v. 1375''' : començament dau rèine dau [[tlatoani]] [[Acamapichtli]], premier sobeiran [[Civilizacion astèca|astèc]] istoricament identificat. Probablament d'origina toltèca, venguèt lo senhor de la vila de [[Tenochtitlan]]. <br/> '''1375-1376''' : en Asia Centrala, victòria parciala de [[Tamburlan]] còntra lo cap tribau [[Kamar al-Din]]. Aquò li permetèt de ganhar un prestigi important. Pasmens, [[Kamar al-Din]] aviá gardat de fòrças e sei fidèus demorèron una menaça lòng de la frontiera nòrd-èst dau domeni timurida fins a la mòrt de [[Tamburlan]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Paul Roux, ''Tamerlan'', Fayard, 1991, p. 78.</ref>. <br/> '''1376''' : assaiant d'obtenir l'aliança de [[Republica de Venècia]], l'emperaire [[Joan V Palèoleg]] foguèt arrestat per leis [[Empèri Otoman|Otomans]] e lei [[Republica de Gènoa|Genoés]]. Foguèt remplaçat per [[Andronic IV Paleòleg]] que deguèt cedir l'illa de [[Tenedos]] ai Genoès e [[Gallípoli]] ais Otomans. Maucontents, lei Venecians declarèron la guèrra a [[Constantinòble]] (→ [[1379]]). <br/> '''1376''' : crisi diplomatica grèva entre [[Tamburlan]] e lo [[Khanat de l'Òrda Blanca]] après un raprochament entre [[Tamburlan]] e lo cap mongòl [[Toktamich]], un descendent de [[Gengis Khan]] qu'èra pretendent au khanat d'aquelei tribüs<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Paul Roux, ''Tamerlan'', Fayard, 1991, p. 79.</ref>. <br/> '''1379-1381''' : crisi militara a l'entorn de [[Constantinòble]] amb la conquista de [[Tenedos]] per [[Republica de Venècia|Venècia]]. Aquò entraïnèt una guèrra civila au sen de l'[[Empèri Bizantin]] que s'acabèt amb lo restabliment de l'emperaire [[Joan V Palèoleg]]. Durant aqueleis eveniments, la vila de [[Filadèlfia (Anatolia)|Filadèlfia]] foguèt cedida ais [[Empèri Otoman|Otomans]]. Leis abitants refusèron entraïnant lo començament d'un lòng sètge. <br/> '''1381-1382''' : conquista de [[Yunnan]] per lei tropas [[Dinastia Ming|Ming]] que laissèron una importanta garnison dins la region. <br/> {{veire|Guèrra de l'Union d'Ais}} [[Fichièr:Flag_of_Occitania_(with_star).svg|20px]] '''1382-1387''' : guèrra de succession en [[Provença]] entre lei partisans de la rèina [[Joana I de Nàpols|Joana]] e de [[Carles III de Duràs]] (gropats a l'entorn d'[[Ais de Provença|Ais]]) e aquelei de [[Loís Ier de Nàpols|Loís d'Anjau]] (sostenguts par [[Marselha]]). S'acabèt per lo succès de l'Ostau d'Anjau que prenguèt possession dau [[Comtat de Provença]]. Refusant aqueu resultat, [[Niça]] quitèt [[Provença]] e integrèt [[Sàvoia]]. <br/> '''1382''' : rompedura de l'[[union personala]] ongropolonesa après la mòrt de [[Loís Ièr d'Ongria|Loís d'Anjau]]. Foguèt remplaçat per sa filha ainada, [[Maria d'Ongria|Maria]], en [[Ongria]] e per sa filha cadeta, [[Edvija de Polonha|Edvija]], en [[Polonha]]. <br/> '''1383-1387''' : sètge e presa de [[Tessalonica]] per lei [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] (→ [[1403]]). <br/> '''1385''' : maridatge entre [[Edvija de Polonha]] e lo grand-duc de Lituània [[Ladislau II Jagellon|Jogaila]] que prenguèt lo nom de [[Ladislau II Jagellon]]. Aquò marquèt lo raprochament entre [[Polonha]] e [[Lituània]], especialament per contrar la menaça dei Chivaliers Teutonics. <br/> '''1386''' : campanha etiopiana còntra lo [[Sultanat d'Ifat]] que sei tropas foguèron esquichadas. La màger part dau Sultanat foguèt ocupat e ravatjat per lei fòrças dau negus [[Dawit Ièr|Dawit I{{èr}}]] ([[1382]]-[[1413]]). Pasmens, lo sultan [[Saad ed-Din II]] capitèt de se retirar dins lo pòrt de [[Zeila]] onte resistèt fins a [[1415]]. <br/> [[Fichièr:Facial Chronicle - b.10, p.299 - Battle of Kosovo (1389).png|thumb|Representacion de la batalha de Kosovo Polje.]] '''1389''' : dins lei [[Balcans]], [[batalha de Kosovo Polje]] entre leis armadas otomanas de [[Murad Ier|Murad I{{èr}}]] e sèrbas de [[Lazar Hrebeljanović]] e de [[Tvrtko Ier de Bosnia|Tvrtko I{{èr}}]]. Fòrça saunosa, s'acabèt per una victòria militara turca mai la mòrt de [[Murad Ier|Murad I{{èr}}]] empediguèt leis Otomans d'aprofichar son succès. Après la signatura d'una trèva, una guèrra civila de succession permetèt a [[Bajazet Ièr|Bajazet I{{èr}}]] de prendre lo poder. <br/> '''1389''' : en [[Majapahit]], [[mòrt]] dau rèi [[Rajasanagara]] que foguèt remplaçat per son nebòt [[Wikramawardhana]]. Sa disparicion marca lo començament dau declin dau reiaume. <br/> '''1391''' : [[mòrt]] de l'emperaire [[Joan V Paleòleg]] que son rèine es considerat coma una catastròfa per l'[[Empèri Bizantin]] qu'aviá perdut son [[independéncia]] e la màger part de son territòri. Son fiu [[Manual II Paleòleg]] li succediguèt. <br/> '''1394''' : rompedura entre [[Manual II Paleòleg]] e [[Bajazet Ièr|Bajazet I{{èr}}]]. Aquò marquèt la restauracion de l'[[independéncia]] [[Empèri Bizantin|bizantina]] mai entraïnèt un [[Sètge de Constantinòble (1394-1402)|sètge de la vila per lei Turcs]]. Pasmens, la vila resistiguèt gràcias a sei [[fortificacion]]s (→ [[1396]] e [[1402]]). <br/> '''1396''' : revirada d'una [[Crosada]] organizada per liberar [[Constantinòble]] ([[batalha de Nicòpolis]]). <br/> [[Fichièr:Flag_of_Occitania_(with_star).svg|20px]] '''1397-1399''' : epidemia de [[pèsta]] dins la region d'[[Arle]]. <br/> '''1398''' : conquista de [[Delhi]] per lei tropas de [[Tamburlan]]. Aquò entraïnèt la vassalizacion dau sultanat e un periòde de caòs dins lo nòrd-oèst de la Peninsula Indiana. <br/> [[Fichièr:Polonha - Dinastia Jagellon.png|thumb|right|Territòri de [[Polonha]]-[[Lituània]] sota la [[dinastia]] Jagellon.]] '''1399''' : en [[Polonha]], mòrt d'[[Edvija de Polonha]]. Son marit, [[Ladislau II Jagellon]], foguèt elegit rèi de Polonha per l'[[aristocracia]] per la remplaçar. Aquò foguèt una etapa importanta de la formacion de l'Union entre [[Polonha]] e [[Lituània]] == Cultura == '''1320''' : data supausada de la publicacion dau ''[[Kebra Nagast]]'' — que sa redaccion aviá probablament començat vèrs [[1314]] — que venguèt una basa de la legitimitat de la [[dinastia salomoniana]] d'[[Etiopia]]. D'efiech, l'obratge es una epopèia que depintèt leis originas mitologicas revendicadas per la dinastia que seriá eissida dau rèi ebrieu Salomon. <br/> [[Fichièr:La Descente du Saint-Esprit.jpg|thumb|right|Enluminura realizada au sègle XIV per lo pintor [[Jean Fouquet]] representant la [[Catedrau de Nosta Dauna de París|Catedrala de Nòstra Dama de París]].]] '''1345''' : acabament dei trabalhs principaus de la bastida de la [[Catedrau de Nosta Dauna de París|Catedrala de Nòstra Dama de París]]. Presentant d'estiles gotics variats en causa de sa lònga construccion començada en [[1163]], lo bastiment foguèt classat [[Monument istoric en França|Monument Istoric]] en [[1862]] e [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat|Patrimòni Mondiau de l'Umanitat]] en [[1991]]. <br/> '''1347''' : fin de la bastida de la [[Basilica Santa Maria de Cracòvia]]. D'estile gotic, lo bastiment venguèt la [[glèisa]] principala de la [[capitala]] polonesa e foguèt a cha pauc completat per d'ajusts d'estiles gotic e [[Renaissença]] fins ai sègles XV-XVI. <br/> '''1365''' : trabalhs importants d'agrandiment dau [[Sanctuari d'Al-Hussayn ibn Ali]] a l'iniciativa dau sultan [[Dinastia jalayírida|jalayírida]] [[Uways ibn Hasan Jalayiri]]. Lo dòme e lei muralhas dau bastiment principau foguèron restaurats e l'encencha enviroutant la [[mosqueta]] foguèt bastida. <br/> '''1365''' : acabament de l'[[escritura]] dau ''[[Nagarakertagama]]'' qu'es l'òbra de [[Mpu Prapanca]]. Es un elògi dau rèi [[Hayam Wuruk]] de [[Majapahit]] e una òbra majora de la literatura [[java]]nesa d'avans lo sègle XV. == Sciéncias e tecnicas == '''1304''' : data d'escritura dau document pus ancian escrich en [[arabi]] que menciona e depinta l'utilizacion d'un [[canon]]. <br/> '''1312''' : publicacion per lo mètge [[França|francés]] [[Henri de Mondeville]] ([[1260]]-[[1320]]) d'un obratge dich ''Cirurgia'' sus lei tractaments e l'[[anatomia]]. Premiera òbra medicala en [[francés]], aqueu libre aguèt un succès important e una lònga influéncia. <br/> '''1315''' : realizacion d'una [[disseccion]] publica a [[Bolonha]] per lo mètge [[Itàlia|italian]] [[Mondino dei Luzzi]]. Aquò suscitèt un interès important per l'[[anatomia]] en [[Euròpa]]. <br/> '''1319''' : premiera utilizacion d'un [[canon]] sus lo [[continent]] [[Euròpa|europèu]]. <br/> '''1327''' : premiera fabricacion d'una [[arma de fuòc]] en [[Euròpa]]. <br/> '''1330''' : per lo premier còp en [[Euròpa]] dempuei la fin de l'[[Antiquitat]], un sabent, lo [[Empèri Bizantin|bizantin]] [[Nicèfor Gregoras]], capitèt de calcular d'un biais precís un eclipsi solara totala (16 de julhet)<ref> J. Mogenet, A. Tihon, R. Royez, A. Berg, ''Nicéphore Grégoras - Calcul de l’éclipse de soleil du 16 Juillet 1330'', ''Corpus des astronomes byzantins'', I, Gleben, 1983.</ref>. <br/> '''1345''' : mencion de l'utilizacion de [[molin de vent|molins de vent]] en [[Olanda]] per accelerar l'assecament de tèrras. <br/> '''1348''' : resolucion d'[[equacion]]s liadas au desplaçament de còrs aguent una velocitat uniforma per lo sabent [[Anglatèrra|anglés]] [[Richard Swineshead]]. Aquò foguèt publicat dins una tiera de tractats dichs ''Liber calculationum'' (« Libres de calcul » en [[occitan]]). <br/> '''1357''' : en [[França]], redescubèrta de la teoria de l'[[impetus]] per lo prèire [[França|francés]] [[Jean Buridan]] (vèrs [[1295]]/[[1300]] -[[1358]]). Basat sus l'estudi dau git d'un objècte, postulava la transmission de la fòrça dau gitaire a l'objècte per explicar la perseguida dau movement après la rompedura dau movement e avans son aplant per la resisténcia de l'èr. De mai, [[Jean Buridan|Buridan]] postulava que la quantitat d'[[impetus]] transmesa foguèsse despendenta de la [[massa]] de l'objècte. Ansin, un objècte leugier aviá una velocitat de desplaçament pus febla qu'un objècte pesuc. <br/> '''1363''' : acabament de l'escritura de ''[[Chirurgia Magna]]'' (« Granda Cirurgia » en [[occitan]]) , obratge dau cirurgian [[Occitània|occitan]] [[Gui de Chaulhac]] (vèrs [[1298]] - [[1368]]). Devesit entre una partida teorica e una partida practica, aqueu tractat depintava de tecnicas d'[[anestesia]], d'operacions cirurgicalas e divèrsei [[malautiá]]s. Venguèt lo classic de la medecina [[Edat Mejana|medievala]]. <br/> '''1369''' : acabament de la redaccion dei ''Memòrias'' per l'emperaire [[Joan VI Cantacuzèn]]. Aqueu trabalh fa partida dei darriereis òbras majoras dau corrent istoriografic de la [[literatura bizantina]]. <br/> '''1370''' : invencion d'un tipe novèu de [[seringa]] per lo mètge [[Anglatèrra|anglés]] [[John Arderne]]. <br/> '''1377''' : premiera utilizacion eficaça d'un [[canon]] sus un prat batalhier en [[Euròpa]]. <br/> '''1377''' : formulacion de l'ipotèsi d'una rotacion de la [[Tèrra]] a l'entorn de son axe per l'evesque e erudit [[França|francés]] [[Nicole Oresme]]. Pasmens, son autor trobèt ges de solucion per verificar son idèa. <br/> '''1377''' : premiera adopcion de [[lei|lèis]] de [[quarantena]] per la [[Republica de Ragusa]] per s'aparar còntra lo risc d'[[epidemia]] liat au comèrci [[mar]]itim (→ [[1383]]). <br/> '''1377''' : dins la premiera seccion de « Sus la civilizacion en generau » dei ''[[Muqaddima]]'' (« Prolegomens de l'istòria universala » en [[occitan]]), l'istorian e filosòf arabe [[Ibn Khaldun]] ([[1332]]-[[1406]]) utilizèt la [[teoria dei climats]] per depintar lo caractèr generau deis òmes. <br/> '''1383''' : introduccion dau principi de la [[quarantena]] dins lo [[pòrt]] de [[Marselha]]. Après la [[Republica de Ragusa]] en [[1377]], aquò illustrèt lei progrès dins la prevencion deis epidemias a la fin de l'[[Edat Mejana]] en [[Euròpa]]. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Acamapichtli]], [[tlatoani]] [[Civilizacion astèca|astèc]]. * [[Alexis Philanthropenos]], generau [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Amda Seyon Ièr|Amda Seyon I{{èr}}]], negus d'[[Etiopia]]. * [[Amir Khusrow]], escrivan [[Índia|indian]]. * [[Andronic II Paleòleg]], emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Atanasi Ièr de Constantinòble|Atanasi I{{èr}}]], patriarca de [[Constantinòble]]. * [[Carles V de França|Carles V]], rèi de [[França]]. * [[Casimir III de Polonha|Casimir III]], rèi de [[Polonha]]. * [[Danièl de Moscòu]], prince de [[Principat de Moscòu|Moscòu]]. * [[Dante Alighieri]], [[poesia|poèta]] [[Itàlia|italian]]. * [[Edoard III d'Anglatèrra|Edoard III]], rèi d'[[Anglatèrra]]. * [[Edvija de Polonha]], rèina de [[Polonha]]. * [[Felip VI de França|Felip VI]], rèi de [[França]]. * [[Gajah Mada]], ministre de [[Majapahit]]. * [[Gregòri Palamas]], [[teologia]]n [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Gui de Chaulhac]], [[cirurgia]]n [[Occitània|occitan]]. * [[Guilhèm d'Occam]], [[filosofia|filosòf]] e [[teologia]]n [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Guillaume de Machaut]], [[musica|musician]] [[França|francés]]. * [[Henri de Mondeville]], mètge [[França|francés]]. * [[Iuri III de Moscòu]], prince de [[Principat de Moscòu|Moscòu]]. * [[Ivan Ièr de Moscòu]], prince de [[Principat de Moscòu|Moscòu]]. * [[Ivan II de Moscòu]], prince de [[Principat de Moscòu|Moscòu]]. * [[Jayanegara]], rèi de [[Majapahit]]. * [[Jean Buridan]], [[teologia]]n e sabent [[França|francés]]. * [[Joan II de França|Joan II]], rèi de [[França]]. * [[Joan V Palèoleg]], emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Joan VI Cantacuzèn]], emperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[John Arderne]], mètge [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Karanbas]], rèi de [[Makuria]]. * [[Linggabuanawisesa]], rèi de [[reiaume de Sunda|Sunda]]. * [[Loís Ièr d'Ongria|Loís d'Anjau]], rèi d'[[Ongria]] e de [[Polonha]]. * [[Miquèu IX Paleòleg]], coemperaire [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Mondino dei Luzzi]], mètge [[Itàlia|italian]]. * [[Newaya Krestos]], negus d'[[Etiopia]]. * [[Newaya Maryam]], negus d'[[Etiopia]]. * [[Nicèfor Gregoras]], [[teologia]]n e sabent [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Nicole Oresme]], evesque e sabent [[França|francés]]. * [[Petrarca]], [[poesia|poèta]] [[Itàlia|italian]]. * [[Philippe de Vitry]], [[musica|musician]] [[França|francés]]. * [[Raden Vijaya]], rèi de [[Majapahit]]. * [[Rajasanagara]], rèi de [[Majapahit]]. * [[Richard Swineshead]], sabent [[Anglatèrra|anglés]]. * [[Roger de Flor]], cap [[mercenari]] [[Catalonha|catalan]]. * [[Sayf al-Din Abdullah Barshambu]], rèi de [[Makuria]]. * [[Simeon Ièr de Moscòu]], prince de [[Principat de Moscòu|Moscòu]]. * [[Taríacuri]], [[caconzi]] [[Reiaume Tarasc|tarasc]]. * [[Teòdor Meliteniotes]], [[astronomia|astronòm]] [[Empèri Bizantin|bizantin]]. * [[Tribhuwana Wijayatunggadewi]], rèina de [[Majapahit]]. * [[Ulugh Beg]], sultan e [[astronomia|astronòm]] de [[Samarcanda]]. * [[Wedem Arad]], negus d'[[Etiopia]]. </div> == Liames intèrnes == * [[Guèrra de Cent Ans]]. * [[Tamburlan]]. * [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Sègle]] 45qa3bokub8bysp16z9qm7080ev5wvm 0 40776 2507627 2507577 2026-08-26T22:57:35Z Sovenhic 36254 Sovenhic a desplaçat la pagina [[Roncesvals]] cap a [[Ronçasvals]] : forma occitana atestada 2507577 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Arroncesvaus'''<ref group=Nt>Varianta gascoa</ref>, mensh locaument '''Roncesvaus''' o '''Roncesvals''' (''Orreaga'' en [[basc]]), qu'ei ua comuna dera [[Comunautat Forala de Navarra]] au nòrd d'[[Espanha]]. ==Toponimia== Lo nom deu vilatge qu'ei atestat com ''Ronzasvals, Ronssesvaus,'' e ''Rouzas Vals'' en [[occitan ancian]]. Au [[sègle XIX]] apareish com ''Rounsi-Vau'' e ''Rounsos-Vals'' dens [[lo Tresaur dau Felibritge]]{{TdF}} e ''Arroncesvaus'' dens lo [[Diccionari bearnés ancian e modèrne]].<ref>{{Obratge|autor=Vastin Lespin|títol=Dictionnaire béarnais ancien et moderne.|lenga=fr|an=1887}} Véder l'article "Caritat".</ref> Lòc famós, lo nom apareish dens las autras lengas romanicas, com ''Roncesvalles'' en [[castelhan]], ''Ronzesbals'' en [[aragonés]], e ''Roncevaux'' en [[francés]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=Nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Veire tanben== *[[Batalha d'Arroncesvaus]] *[[Pòrt d'Arroncesvaus]] {{Camin de Compostèla | precedenta = Còl de Roncesvals | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Auritz]] }} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla]] [[Categoria:Comuna de Navarra]] o14cibz279dc01tkkuccb0nynomw7ha 2507629 2507627 2026-08-26T23:17:04Z Sovenhic 36254 2507629 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Ronçasvaths''' (var.: gasc. '''Ronçasvaths,''' leng. viv. auv. '''Ronçasvals,''' lem. '''Ronçasvaus,''' prov. '''Ronceivaus,''' niç. '''Roncivaus''')<ref>[https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf Preconizacions deth Conselh dera lenga Occitana], 2007, p. 130.</ref> (''Orreaga'' en [[basc|basco]]), qu'ei ua comuna deu [[Bascoat]], en [[Navarra]], dens lo nòrd d'[[Espanha]]. ==Toponimia== Lo nom deu vilatge qu'ei atestat en [[occitan ancian]] dab las formas seguentas: ''Ronçauals'', ''Ronçavals'' (sègle XIII, 1300, 1305), ''Roncesuals'' (1254, 1258), ''Ronçasuals'' (1256, 1286, 1288), ''Ronçasvaus'', ''Ronçasuaus'' (1296), ''Roncesvaus'' (1296), ''Ronçeuau'' (1366), ''Arronçesbaus'' (1412-1413).<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> La forma ''«Arroncesvaus»'' qui apareish dens lo [[Diccionari bearnés ancian e modèrne]], de V. Lespy e P. Raymond,<ref>{{Obratge|autor=Vastin Lespin|títol=Dictionnaire béarnais ancien et moderne.|lenga=fr|an=1887}} Véder l'article "Caritat".</ref> qu'ei una reproduccion de la forma medievala isolada ''Arronçesbaus'' ja evocada çai sus. Au [[sègle XIX]] apareish com ''Rounsi-Vau'' e ''Rounsos-Vals'' en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] dens [[lo Tresaur dau Felibritge]].{{TdF}} Lòc famós, lo nom apareish dens las autras lengas romanicas, com ''Roncesvalles'' en [[castelhan]], ''Ronçasvalls'' en [[Aragonés|navarroaragonés]],<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> e ''Roncevaux'' en [[francés]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=Nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Veire tanben== *[[Batalha d'Arroncesvaus]] *[[Pòrt d'Arroncesvaus]] {{Camin de Compostèla | precedenta = Còl de Roncesvals | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Auritz]] }} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla]] [[Categoria:Comuna de Navarra]] 3cj9wk8a5lr9si0ey1kwkq8va0rb7jt 2507630 2507629 2026-08-26T23:19:21Z Sovenhic 36254 2507630 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Ronçasvals''' (var.: gasc. '''Ronçasvaths,''' leng. viv. auv. '''Ronçasvals,''' lem. '''Ronçasvaus,''' prov. '''Ronceivaus,''' niç. '''Roncivaus''')<ref>[https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf Preconizacions deth Conselh dera lenga Occitana], 2007, p. 130.</ref> (''Orreaga'' en [[basc|basco]]), qu'ei ua comuna deu [[Bascoat]], en [[Navarra]], dens lo nòrd d'[[Espanha]]. ==Toponimia== Lo nom deu vilatge qu'ei atestat en [[occitan ancian]] dab las formas seguentas: ''Ronçauals'', ''Ronçavals'' (sègle XIII, 1300, 1305), ''Roncesuals'' (1254, 1258), ''Ronçasuals'' (1256, 1286, 1288), ''Ronçasvaus'', ''Ronçasuaus'' (1296), ''Roncesvaus'' (1296), ''Ronçeuau'' (1366), ''Arronçesbaus'' (1412-1413).<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> La forma ''«Arroncesvaus»'' qui apareish dens lo [[Diccionari bearnés ancian e modèrne]], de V. Lespy e P. Raymond,<ref>{{Obratge|autor=Vastin Lespin|títol=Dictionnaire béarnais ancien et moderne.|lenga=fr|an=1887}} Véder l'article "Caritat".</ref> qu'ei una reproduccion de la forma medievala isolada ''Arronçesbaus'' ja evocada çai sus. Au [[sègle XIX]] apareish com ''Rounsi-Vau'' e ''Rounsos-Vals'' en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] dens [[lo Tresaur dau Felibritge]].{{TdF}} Lòc famós, lo nom apareish dens las autras lengas romanicas, com ''Roncesvalles'' en [[castelhan]], ''Ronçasvalls'' en [[Aragonés|navarroaragonés]],<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> e ''Roncevaux'' en [[francés]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=Nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Veire tanben== *[[Batalha d'Arroncesvaus]] *[[Pòrt d'Arroncesvaus]] {{Camin de Compostèla | precedenta = Còl de Roncesvals | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Auritz]] }} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla]] [[Categoria:Comuna de Navarra]] n55bhgp7l7shbgoixi6kvahk6icnpmf 2507636 2507630 2026-08-26T23:23:26Z Sovenhic 36254 2507636 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Ronçasvals''' (var.: gasc. '''Ronçasvaths,''' leng. viv. auv. '''Ronçasvals,''' lem. '''Ronçasvaus,''' prov. '''Ronceivaus,''' niç. '''Roncivaus''')<ref>[https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf Preconizacions deth Conselh dera lenga Occitana], 2007, p. 130.</ref> (en [[Basc|basco]] ''Orreaga'', en [[espanhòu]] ''Roncesvalles''), qu'ei ua comuna deu [[Bascoat]], en [[Navarra]], dens lo nòrd d'[[Espanha]]. ==Toponimia== Lo nom deu vilatge qu'ei atestat en [[occitan ancian]] dab las formas seguentas: ''Ronçauals'', ''Ronçavals'' (sègle XIII, 1300, 1305), ''Roncesuals'' (1254, 1258), ''Ronçasuals'' (1256, 1286, 1288), ''Ronçasvaus'', ''Ronçasuaus'' (1296), ''Roncesvaus'' (1296), ''Ronçeuau'' (1366), ''Arronçesbaus'' (1412-1413).<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> La forma ''«Arroncesvaus»'' qui apareish dens lo [[Diccionari bearnés ancian e modèrne]], de V. Lespy e P. Raymond,<ref>{{Obratge|autor=Vastin Lespin|títol=Dictionnaire béarnais ancien et moderne.|lenga=fr|an=1887}} Véder l'article "Caritat".</ref> qu'ei una reproduccion de la forma medievala isolada ''Arronçesbaus'' ja evocada çai sus. Au [[sègle XIX]] apareish com ''Rounsi-Vau'' e ''Rounsos-Vals'' en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] dens [[lo Tresaur dau Felibritge]].{{TdF}} Lòc famós, lo nom apareish dens las autras lengas romanicas, com ''Roncesvalles'' en [[castelhan]], ''Ronçasvalls'' en [[Aragonés|navarroaragonés]],<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> e ''Roncevaux'' en [[francés]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=Nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Veire tanben== *[[Batalha d'Arroncesvaus]] *[[Pòrt d'Arroncesvaus]] {{Camin de Compostèla | precedenta = Còl de Roncesvals | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Auritz]] }} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla]] [[Categoria:Comuna de Navarra]] jks1146s05fy9lkmkx1m43vrss68m9v 2507637 2507636 2026-08-26T23:23:48Z Sovenhic 36254 /* Toponimia */ 2507637 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Ronçasvals''' (var.: gasc. '''Ronçasvaths,''' leng. viv. auv. '''Ronçasvals,''' lem. '''Ronçasvaus,''' prov. '''Ronceivaus,''' niç. '''Roncivaus''')<ref>[https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf Preconizacions deth Conselh dera lenga Occitana], 2007, p. 130.</ref> (en [[Basc|basco]] ''Orreaga'', en [[espanhòu]] ''Roncesvalles''), qu'ei ua comuna deu [[Bascoat]], en [[Navarra]], dens lo nòrd d'[[Espanha]]. ==Toponimia== Lo nom deu vilatge qu'ei atestat en [[occitan ancian]] dab las formas seguentas: ''Ronçauals'', ''Ronçavals'' (sègle XIII, 1300, 1305), ''Roncesuals'' (1254, 1258), ''Ronçasuals'' (1256, 1286, 1288), ''Ronçasvaus'', ''Ronçasuaus'' (1296), ''Roncesvaus'' (1296), ''Ronçeuau'' (1366), ''Arronçesbaus'' (1412-1413).<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> La forma ''«Arroncesvaus»'' qui apareish dens lo ''[[Diccionari bearnés ancian e modèrne]]'', de V. Lespy e P. Raymond,<ref>{{Obratge|autor=Vastin Lespin|títol=Dictionnaire béarnais ancien et moderne.|lenga=fr|an=1887}} Véder l'article "Caritat".</ref> qu'ei una reproduccion de la forma medievala isolada ''Arronçesbaus'' ja evocada çai sus. Au [[sègle XIX]] apareish com ''Rounsi-Vau'' e ''Rounsos-Vals'' en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] dens [[lo Tresaur dau Felibritge]].{{TdF}} Lòc famós, lo nom apareish dens las autras lengas romanicas, com ''Roncesvalles'' en [[castelhan]], ''Ronçasvalls'' en [[Aragonés|navarroaragonés]],<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> e ''Roncevaux'' en [[francés]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=Nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Veire tanben== *[[Batalha d'Arroncesvaus]] *[[Pòrt d'Arroncesvaus]] {{Camin de Compostèla | precedenta = Còl de Roncesvals | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Auritz]] }} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla]] [[Categoria:Comuna de Navarra]] i56xgejap2jdwves08sytc7ezbkt6ew 10 69555 2507623 1940899 2026-08-26T22:11:36Z Dostojewskij 20932 [[Batalha de Crécy]] ⟹ [[Batalha de Crécy (1346)|Batalha de Crécy]] 2507623 wikitext text/x-wiki <!---<div class="NavFrame" style="background-color:#f7f8ff;clear:both;font-size:90%;"> <div class="NavHead" style="background-color:#E81D23; padding:3px; border:1px solid #aaaaaa;">[[Image:Blason de Foix-Béarn.svg|40px|right]][[Imatge:Gaston3.jpg|left|40px]] [[Gaston Febus]]</div> <div class="NavContent">---> {{Metapaleta de navigacion |tematica = persona |carta = oc | modèl =Febus<!-- de modificar pas --> | títol = {{Títolcolor|oc|Gaston Fèbus}} | imatge = [[Image:Blason de Foix-Béarn.svg|100px|center]]<br>[[Imatge:Gaston3.jpg|center|100px]] | grop1 = Tanhents | lista1 =<div> *Pairs : [[Gaston II de Fois-Bearn]] e [[Alienòr de Comenge]] *Hilhs : Gaston (dab [[Agnès de Navarra]], eretèr) ; [[Garcia de Béarn]], [[Peranudet de Béarn]], [[Bernard de Béarn]], [[Jean de Béarn]]</div> | grop2 = Fèus, castèths e ciutats | lista2 = <div> *Fèus : [[Comtat de Fois]], [[Vescomtat de Bearn]], [[Marsan]], [[Gavardan]], [[Nebosan]], [[Lautrèc]], baishas tèrras d'[[Albigés]]<br> *Castèths : [[Castèth de Montcada]], [[Castèth de Fois]], [[Castèth de Lorda]], [[Castèth de Montanèr]], [[Castèth de Pau]], [[Castèth de Mauvesin]]<br> *Ciutats : [[Ortès]], [[Fois]], [[Maseras]], [[Lorda]]</div> | grop3 = Carrièra militara e adversaris | lista3 =<div> *Carrièra militara : [[Batalha de Crécy (1346)|Batalha de Crécy]], [[Batalha de Launac]], [[Guèrra de Cent Ans]], [[Crozada Balta]], [[Cavaèrs Teutonics]] *Adversaris : [[Edoard de Woodstock]] (lo ''Princi Negre''), [[Joan II de França]], [[Comtat d'Armanhac]], ''Jacques'' de [[Meaux]], [[Carles II de Navarra]]</div> | grop4 = Cultura | lista4 =<div> *Òbras literàrias : ''[[Libe de Caça (Febus)|Libe de Caça]]'', ''[[Aqueras montanhas]]'', ''Elucidari de tota res'', ''Çurgeria d'[[Albucassis]]'', ''[[Libe de las Orasons]]''. *Escadença politica : [[Acte d'Independéncia de Bearn]] *Univèrs culturau : [[Sicard de Lordat]], ''[[Ars subtilior]]'' *Febus dens la literatura : **''Cronicas'' de [[Jean Froissart]] **''Monseigneur Gaston Phoebus'', roman d'[[Alexandre Dumas]]. **''Gaston Febus'', tragèdia de [[Miquèu de Camelat]]. **''[[Gaston Phébus, Le Lion des Pyrénées]]'' seria de television ([[1978]]) **[[Escòla Gaston Fèbus]] }}<noinclude>[[Categoria:Modèl de navigacion]]</noinclude> 8g34uwgah0s5nbl90q2qmlv4tg6qxvz 0 69585 2507618 1980625 2026-08-26T22:08:45Z Dostojewskij 20932 [[Batalha de Crécy]] ⟹ [[Batalha de Crécy (1346)|Batalha de Crécy]] 2507618 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Coat of Arms of the Prince of Wales (France ancient).svg|thumb|100px|Escut e armas deu Princi Negre com princi de Galas]] [[Fichièr:HdePnegre.jpg|200px|left|thumb|Gisant deu princi Negre]] '''Edoard de Woodstock''' (lo [[15 de junh]] de [[1330]] – lo [[8 de junh]] de [[1376]]), mei conegut com lo '''Princi Negre''', qu'èra lo hilh deu rei [[Edoard III d'Anglatèrra]] e lo pair deu rei [[Ricard II d'Anglatèrra]]. Qu'èra princi de Galas, duc de Cornoalha, puish princi d'Aquitània. Que participè a las batalhas de [[Batalha de Crécy (1346)|Crécy]] e de [[Batalha de Peitieus (1356)|Peitieus]]. Representant deu Rei d'Anglatèrra en Aquitània, que perpetrè ua seria d'operacions crudèlas entà espaurugar las òsts francesas e aflaquir le dehens los territòris contrarollats per França ; en mei d'esbarrejar mot sang en Lengadòc, que prengó [[Lemòtges]] en bèth aucir, segon [[Jean Froissart]], 3000 personas. La soa rivalitat dab lo Rei de França que dè lo parat a [[Gaston Febus]] de declarar aubertament l'independéncia de [[Bearn]]. En [[Espanha]], que pelegè entau rei [[Pèir I d'Espanha|Pèir lo Crudèl]] contre [[Enric de Trastamara]] mes non ho pas pagat peu purmèr, çò qui l'obligè a vàder impopular en Aquitània per'mor d'ua levada de taxas. En mei d'aquò, lo son retorn d'Espanha, malaut, ajaçat e shens sos, qu'èra segon [[Pèir Tucoo-Chala]], iniciaument previst entà castigar [[Gaston Febus]] e, fin finala, que's devó har en bèth demandar l'autorizacion deu comte de Fois-Bearn, en tot depausar las armas e devath la gaita deus òmis d'armas de [[Bearn]]. {{multibendèl|Portal Gasconha|Portal Bearn}} [[Categoria:Ostau d'Anglatèrra]] s3tg1380mh3lvkjptmq40oi1c9hx8tr 0 69605 2507619 1869493 2026-08-26T22:09:33Z Dostojewskij 20932 /* Sinòpsi */ [[batalha de Crécy]] ⟹ [[Batalha de Crécy (1346)|batalha de Crécy]] 2507619 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Castell de Bonaguil.JPG|200px|left|thumb|[[Castèu de Bonaguil|Castèth de Bonaguil]], un deus lòcs de viratge]][[Imatge:Blason de Foix-Béarn.svg|thumb|100px|Escut de [[Gaston Febus]]]] '''[[Gaston Febus|Gaston Phébus]], Le Lion des Pyrénées''' ({{cita|Gaston Febus, Lo Leon deus Pirenèus}}) qu'ei ua seria de television de [[1978]] basada suu roman deu medish nom (purmèr tòme d'ua trilogia) escrivut peu cople Myriam e Gaston de Bearn (aqueth darrèr gessit justament de l'[[Ostau de Bearn]] per l'arram de l'[[Ostau de Galard]] de Brassac de Bearn, descendent de quauques uns deus protagonistas de l'òbra). Qu'ei ua coproduccion francobelgosoïssa. Que ho realizada per [[Jacques Armand]] e [[Bernard Borderie]]. Los ròtles principaus que hon interpretats per [[Jean-Claude Drouot]] (Gaston Febus), [[Nicole Garcia]] ([[Agnès de Navarra]]), [[Pascale Rivault]] (Myriam) e [[Claude Gensac]] (Joana de Borgonha) e, dens un deus sons purmèrs ròtles, [[Lambert Wilson]]. == Sinòpsi == [[Imatge:Sainte-Mondane château Fénelon (2).JPG|200px|thumb|[[Castèth de Fénelon]], un deus lòcs de viratge]] [[Imatge:GD-FR-Beynac-07.JPG|thumb|200px|left|[[Chastèu de Bainac|Castèth de Bainac]], causit entà evocar lo [[castèth de Bètlòc]]]] [[Gaston Febus]], comte de Fois-Bearn qu'ei un deus vassaus màgers deu Rei de França e, mainatge, que jura d'esposar las simpla Myriam, çò que hè adulte. A la Cort, [[Agnès de Navarra]] que vad amorosa d'eth e, dab l'ajuda deu son hrair ([[Carles II de Navarra]]), que hè emposoar Myriam per un agent de Carles, au mejan d'ua [[lira]] emposoada. Aqueth agent qu'ei descobèrt après l'assassinat e près peus òmis deu Comte ; aqueths que'u liuran ad Hannibal, l'[[ors]] deu Comte, qui l'executa. Febus que torna a la Cort dab Hannibal entà començar la soa venjança e espaurugar Carles e Agnés. Aqueths que hèn executar Hannibal e qu'essajan, shens s'i escàder, de har aucíder lo Comte tanben. Après la [[Batalha de Crécy (1346)|batalha de Crécy]] e ua disputa dab Febus, lo Rei de França que cranh la defeccion deu son vassau. Jogant sus aquesta paur, Febus que demòra dens lo camp francés mes que'n prohèita entà obtiénguer la man d'Agnès, qui, molhèr soa, e serà mei aisida de castigar. A la cort de Febus, Agnès qu'ei efectivament abaishada, e Febus que's pren ua mestressa, Margueritte, qui dauneja a taula devant Agnès. Partit en crozada en [[Euròpa deu Nòrd]] dab los [[Cavaèrs Teutonics]], Febus que torna e qu'a lo parat de sauvar la Daufina e sas daunas miaçadas peus ''jacques''. A la cort, Carles II de Navarra que las se vira entà convéncer lo Regent que lo cavaèrs de Febus que's ajacat dab las hemnas e, en secret, los dus qu'embarran Febus au [[Gran Casteret de París|Casteret]] de [[París]]. Carles que'u miaça de har aucíder se non libera pas Agnès mes lo Comte, au moment qui lo navarrés e's cred de 'laver emposat, que'u se pren e que's las vira entà escapà's. [[Imatge:Château de Vincennes Paris FRA 002.jpg|thumb|200px|left|[[Castèth de Vincennes]], un deus lòcs de viratge]] En Bearn, Agnès, convençuda per un cavaèr bastard de l'[[Lista dels comtes de Fois|Ostau de Fois]]-[[Lista deus vescomtes de Bearn|Bearn]] qu'a près lo poder com regenta e hèit empresoar Margueritte. Febus la libera e qu'embarra au son torn Agnès. Corbeyran, oncle bastard de Febus e lo son mentor, que decideish de s'encargar deu duel judiciari mes per trahida qu'ei aucit. Abans de morir que hè jurar a Febus de se desseparar d'Agnès en bèth har trencar lo maridatge e de har deu hilh, Yvain de Margueritte l'eretèr. Malurosament, près d'un còp de holia, Febus que se'n va au [[Castèth de Bètlòc]] on a hèit embarrar Agnès qui demòra dab lo son menestrel Roger de Mahaut, e demorat dètz dias dab èra en crisi de deliri, que s'ajaça dab era e que la hè vàder encinta de Gaston, d'un eretèr legitim donc, çò que la quita Marguerita e vien arreconéisher en bèth denegar los arguments de Febus que lo nenet qu'ei deu menestrel. Febus qu'expulsa Agnès entà Navarra. Las annadas que passan e Febus qu'ei regeta Gaston en tot preferir Yvain. Anat véder Agnès après mantuas annadas entà se plànher d'un ensag de Febus de har arreconéisher lo còp de holia entà desprovesir Gaston deus sons drets d'eretèr legitim, Carles e sa sòr que'u dan veren entà emposoar la Cort de Fois-Bearn, mes un can emposoat en purmèr que muisha lo complòt a Febus qui hè embarrar Gaston. Devath las suplicacions de Marguerita e d'Yvain Febus que se'n va viénguer véder Gaston entà'u perdonar mes com aqueth que s'arrefusa de minjar e que Febus lo hereish dab ua daga en bèth ensajar de'u forçar, qu'apareish que emofil, Gaston e's moreish suu pic. Tornada en Bearn entà'u sepelir, Agnès, per herir Febus, qu'ensaja de'u convéncer que n'èra pas lo son hilh mes dilhèu lo hilh de Mahaut o quitament un nenet crompat a quauque gus. Febus, malurós per Gaston mes revoltat per lo comportament d'Agnès qui n'esita pas a abaishar la soa memòria sonque entà alebar lo son orgulh, que's mòstra indiferent. {{Febus}} {{Portal Bearn}} [[Categoria:Febus]] [[Categoria:Seria de television]] gng13f8qhor3krjseql299yfkr9s3ak 0 69807 2507620 2434140 2026-08-26T22:10:27Z Dostojewskij 20932 /* La batalha de Crécy e la presa de Calais */ [[batalha de Crécy]] ⟹ [[Batalha de Crécy (1346)|batalha de Crécy]] 2507620 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox Conflicte militar |imatge=[[File:Hundred years war collage.jpg|250px]] |legenda = Batalha de la Rochelle, batalha d'Azincourt, batalha de Patay, sètge d'Orleans. |data = [[1337]] - [[1453]], trèva definitiva signada en [[1475]] |luòc = Principalament en [[França]] |casus = Revendicacion d'Edoard III d'Anglatèrra a la corona de França e tension territoriala entraïnada per lei [[fèu]]s continentaus dei rèis d'Anglatèrra. |eissida = Victòria francesa e conquista dei fèus anglés dau continent, levat de [[Calais]].<br/> Independéncia ''de facto'' dau ducat de Borgonha. |comandant1 = [[Edoard III d'Anglatèrra|Edoard III]] [[Richard II d'Anglatèrra|Richard II]] [[Enric IV d'Anglatèrra|Enric IV]] [[Enric V d'Anglatèrra|Enric V]] [[Enric VI d'Anglatèrra|Enric VI]] [[Edoard de Woodstock]] [[Robert Knolles]] [[Johan III de Grailly]] [[John Fastolf]] [[John Talbot]] |combatents1 = Reiaume d'Anglatèrra e seis aliats |combatents2 = [[Reiaume de França]] e seis aliats |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = [[Felip VI de França|Felip VI]] [[Joan II de França|Joan II]] [[Carles V de França|Carles V]] [[Carles VI de França|Carles VI]] [[Carles VII de França|Carles VII]] [[Bertrand du Guesclin]] [[Olivier V de Clisson]] [[Joana d'Arc]] [[Jean de Dunois]] [[Jean Bureau]] [[Charles Ier Frédéric de Montmorency-Luxembourg|Charles de Montmorency]] |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = '''Campanhas de 1337-1340 :''' [[Batalha de l'illa de Cadsant (1337)|Cadsant]] – [[Batalha d'Arnemuiden|Arnemuiden]] – [[Batalha de Southampton (1337)|Southampton]] – [[Sètge de Cambrai (1339)|Cambrai]] – [[Batalha de Blaia (1339)|Blaia]] – [[Batalha de Pena d'Agenés (1339|Pena d'Agenés]] – [[Batalha de la Resclausa|La Resclausa]] – [[Batalha de Saint-Omer (1340)|Saint-Omer]] – [[Batalha de Tournai (1340)|Tournai]] '''Campanhas de 1341-1342 :''' [[Batalha de Champtoceaux (1341)|Champtoceaux]] – [[Sètge de Nantas (1341)|Nantas]] – [[Sètge d'Hennebont (1341)|Hennebont]] – [[Batalha de Vannes (1342)|Vannes]] – [[Sètge de Nantas (1342)|Nantas (2{{a}})]] '''Campanhas de 1345-1347 :''' [[Sètge de La Rèula (1345)|La Rèula (1345)]] – [[Batalha de Brageirac (1345)|Brageirac (1345)]] – [[Batalha d'Auba Ròcha (1345)|Auba Ròcha]] – [[Batalha d'Engoleime (1345)|Engoleime (1345)]] – [[Sètge d'Engoleime (1346)|Engoleime (1346)]] – [[Sètge d'Agulhon (1346)|Agulhon]] – [[Sètge de Can (1346)|Can (1346)]] – [[Batalha de Blanchetache (1346)|Blanchetache]] – [[Batalha de Crécy (1346)|Crécy]] – [[Sètge de Calais (1346-1347)|Calais]] – [[Sètge de La Roche-Derrien (1347)|La Roche-Derrien]] '''Campanhas de 1355-1356 :''' [[Batalha de Carcassona (1355)|Carcassona]] – [[Sètge d'Evreux (1356)|Evreux (1{{a}})]] – [[Batalha de Peitieus (1356)|Peitieus]] '''Jacquerie de 1358 e movement d'Etienne Marcel''' : [[Batalha de Compenha (1358)|Compenha (1358)]] – [[Batalha de Senlis (1358)|Senlis]] – [[Batalha de Meus (1358)|Meus (1358)]] – [[Batalha de Clermont (1358)|Clermont]] – [[Sètge de París (1358)|París (1358)]] '''Campanhas de 1358-1360 :''' : [[Batalha de Mauconseil (1358)|Mauconseil]] – [[Batalha d'Amians (1358)|Amians]] – [[Batalha de Tròias (1358)|Tròias]] – [[Batalha d'Aussèrra (1358)|Aussèrra]] – [[Batalha de Saint-Valery-en-Caux (1358)|Saint-Valery-en-Caux]] – [[Batalha de Melun (1359)|Melun]] — [[Batalha de Bray-sur-Somme|Bray-sur-Somme]] — [[Sètge de Rems (1359)|Rems]] – [[Raid de Winchelsea|Winchelsea]] '''Campanhas de 1363-1365 :''' [[Presa de Mantes|Mantes]] – [[Batalha de Meulan|Meulan]] – [[Batalha de Rolleboise]] – [[Batalha de Cocherel]] – [[Batalha de Pont-de-Douvres|Pont-de-Douvres]] – [[Batalha de Coutances|Coutances]] – [[Sètge de Valognes|Valognes]] – [[Batalha d'Evreux (1364)|Evreux (1364)]] – [[Batalha de Moulineaux|Moulineaux]] – [[Sètge de la Charité-sur-Loire|La Charité-sur-Loire]] – [[Batalha d'Auray|Auray (1364)]] '''Campanhas de 1368-1375 :''' [[Batalha de Montalzac|Montalzac]] – [[Batalha d'Harfleur|Harfleur]] – [[Batalha de Rochechouart|Rochechouart]] – [[Batalha de Chauvigny|Chauvigny]] – [[Batalha de Limòtges|Limòtges]] – [[Batalha de Pontvallain|Pontvallain]] – [[Batalha de La Rochèla (1372)|La Rochèla (1372, navala)]] – [[Sètge de La Rochèla (1372)|La Rochèla (1372]] – [[Batalha de Chizé|Chizé]] – [[Batalha de Sens|Sens]] – [[Sètge de Briva (1374)|Briva]] – [[Sètge de La Rèula (1374)|La Rèula (1374)]] – [[Sètge de Saint-Sauveur-le-Vicomte|Saint-Sauveur-le-Vicomte]] – [[Batalha de Quimperlé|Quimperlé]] '''Campanhas de 1377-1380 :''' [[Batalha de Rye|Rye]] – [[Raid de Lewes|Lewes]] – [[Raid de Yarmouth|Yarmouth]] – [[Batalha d'Ardres|Ardres]] – [[Raid de Dover|Dover]] – [[Sètge d'Auray (1377)|Auray (1377)]] – [[Sètge de Brageirac|Brageirac (1377)]] – [[Batalha d'Aimet|Aimet]] – [[Sètge de Sent-Macari|Sent-Macari]] – [[Sètge de Montchauvet|Monchauvet]] – [[Sètge de Bréval|Bréval]] – [[Sètge d'Anet|Anet]] – [[Sètge de Pacy-sur-Eure|Pacy-sur-Eure]] – [[Sètge de Pont-Audemer|Pont-Audemer]] – [[Sètge de Saint-Malo (1378)|Saint-Malo]] – [[Sètge de Cherbourg|Cherbourg]] – [[Batalha d'Harleston|Harleston]] – [[Raid de Gravesend|Gravesend]] '''Campanhas de 1382-1383 :''' [[Batalha de Roosebeke|Roosebeke]] – [[Sètge d'Ypres (1383)|Ypres]] '''Campanhas de 1385-1388 :''' [[Sètge de Damme|Damme]] – [[Batalha de Cassel (1386)|Cassel]] – [[Batalha de Bourbourg|Bourbourg]] '''Campanha de 1411''' : [[Sètge de Saint-Cloud|Saint-Cloud]] '''Campanhas de 1415-1436 :''' [[Sètge d'Harfleur (1415)|Harfleur (1415)]] – [[Batalha d'Azincourt|Azincourt]] - [[Batalha de l'estuari de Sèina|Estuari de Sèina]] – [[Sètge de Can (1417)|Can (1417)]] – [[Sètge d'Argentan (1417)|Argentan]] – [[Sètge d'Alençon (1417)|Alençon]] – [[Sètge de Falaise (1418)|Falaise]] – [[Sètge de Montlhéry (1418)|Montlhéry]] – [[Sètge d'Etampes (1418)|Etampes]] – [[Sètge de Senlis (1418)|Senlis (2{{a}})]] – [[Insurreccion de París de 1418|París (2{{a}})]] – [[Sètge de Roan (1418-1419)|Roan (2{{a}})]] – [[Sètge de Chateau-Gaillard|Chateau-Gaillard]] – [[Sètge de Sens (1420)|Sens (2{{a}})]] – [[Sètge de Montereau (1420)|Montereau]] – [[Sètge de Melun (1420)|Melun]] – [[Batalha dau Vieil-Baugé|Vieil-Baugé]] – [[Sètge de Chartres (1421)|Chartres]] – [[Sètge de Dreux (1421)|Dreux (1{{a}})]] – [[Sètge de Bonneval|Bonneval]] – [[Sètge d'Epernon (1421)|Epernon]] – [[Sètge de Nogent-le-Roi|Nogent-le-Roi]] – [[Sètge de Meus (1421)|Meus (1421)]] – [[Batalha de Cravant|Cravant]] – [[Batalha de La Gravelle|La Gravelle]] – [[Batalha de Verneuil|Verneuil]] – [[Sètge dau Mont-Saint-Michel (1424-1425)|Mont-Saint-Michel]] – [[Sètge de Lo Mans (1425)|Lo Mans]] – [[Sètge de Saint-James-du-Beuvron (1426)|Saint-James-du-Beuvron (1426)]] – [[Sètge de Montargis (1427)|Montargis]] – [[Sètge d'Orleans (1428-1429)|Orleans]] – [[Batalha deis Arencs]] – [[Sètge de Jargeau|Jargeau]] – [[Sètge de Beaugency|Beaugency]] – [[Batalha de Patay|Patay]] – [[Sètge de Tròias (1429)|Tròias (1429)]] – [[Batalha de la pòrta Saint-Honoré|París (1429)]] – [[Sètge de la Charité-sur-Loire|La Charité-sur-Loire]] – [[Sètge de Compenha (1430)|Compenha (1430)]] – [[Batalha d'Authon|Authon]] – [[Batalha de Bulgnéville|Bulgnéville]] – [[Sètge de Montargis (1433)|Montargis]] – [[Sètge de Tròias (1433)|Tròias (1433)]] – [[Sètge de Compenha (1433)|Compenha (1433)]] – [[Sètge de Lagny (1433)|Lagny]] – [[Sètge de Sillé-le-Guillaume|Sillé-le-Guillaume]] – [[Sètge de Dieppe (1435)|Dieppe]] – [[Sètge de Saint-Denis (1435)|Saint-Denis]] – [[Sètge d'Etampes(1435)|Etampes]] – [[Insureccion de París de 1436|París (1436)]] – [[Sètge de Pontoise (1437)|Pontoise (1437)]] – [[Sètge de Saint-Germain-en-Laye (1439)|Saint-Germain-en-Laye]] – [[Sètge de Meus (1439)|Meus (1439)]] – [[Sètge de Creil (1441)|Creil]] – [[Sètge de Pontoise (1441)|Pontoise (2{{a}})]] – [[Sètge de Tartas|Tartas]] – [[Sètge de Dacs (1442)|Dacs]] – [[Sètge de La Rèola (1442)|La Rèola (1442)]] – [[Sètge d'Angers (1442)|Angers]] '''Campanhas de 1448-1450 :''' [[Sètge de Lo Mans (1448)|Lo Mans (1448)]] – [[Sètge de Mortain|Mortain]] – [[Sètge de Saint-James-du-Beuvron (1448)]] – [[Raid de Falaise]] – [[Sètge de Falaise (1449)|Falaise (1449]] – [[Sètge de Pont-de-l'Arche|Pont-de-l'Arche]] – [[Sètge de Conches|Conches]] – [[Batalha de Gerberoy|Gerberoy]] – [[Sètge de Conhac|Conhac]] – [[Sètge de Pont-Audemer (1449)|Pont-Audemer (1449)]] – [[Sètge de Pont-l'Eveque (1449)|Pont-l'Eveque (1449)]] – [[Sètge de Chateau-Gaillard (1449)|Chateau-Gaillard (1449)]] – [[Sètge de Coutances (1449)|Coutances (1449)]] – [[Sètge de Granville (1449)|Granville (1449)]] – [[Sètge de Saint-Lô|Saint-Lô]] – [[Sètge de Carentan|Carentan]] – [[Sètge de Roan (1449)|Roan]] – [[Batalha de Formigny|Formigny]] – [[Sètge de Can (1450)|Can (1450)]] – [[Sètge de Falaise (1450)|Falaise]] – [[Sètge de Domfront|Domfront]] – [[Sètge de Cherbourg (1450)|Cherbourg (1450)]] '''Campanha de 1451 :''' [[Sètge de Blaia (1451)|Blaia (1451)]] – [[Sètge de Fronsac|Fronsac]] – [[Sètge de Sent Milion|Sent Milion]] – [[Sètge de Liborna|Liborna]] – [[Sètge de Bordèu (1451)|Bordèu (1451)]] '''Campanha de 1453 :''' [[Batalha de Castilhon|Castilhon]] – [[Sètge de Bordèu (1453)|Bordèu (1453)]] – [[Sètge de Baiona (1453)|Baiona]] |nòtas = }} La '''Guèrra de Cent Ans''' foguèt lo conflicte que se debanèt entre lei reiaumes de [[França]] e d'[[Anglatèrra]], cada país recebent l'ajuda de divèrseis aliats coma [[Borgonha]], de [[1337]] a [[1453]]. Lei rasons d'aquela guèrra son situadas dins la rivalitat entre lei rèis dei dos país, especialament per lo contraròtle de fèus de França (Guiana, Flandra...). L'element entraïnador foguèt la succession dau rèi Carles IV de França mòrt en 1328. En [[1337]], lo rèi anglés [[Edoard III d'Anglatèrra|Edoard III]] contestèt la legitimat dau rèi [[Felip VI de França|Felip VI]] e se proclamèt rèi de França. Lo debanament de la guèrra, que foguèt copada per de trèvas nombrosas, es devesida en quatre etapas principalas. Inicialament, leis Anglés capitèron de conquistar una partida de França après la captura dau rèi [[Joan II de França|Joan II]] en [[1356]] a [[Peitieus]]. La situacion francesa se melhorèt pendent lo rèi de Carles V que poguèt reconquistar la màger part de son reiaume en [[1380]]. Après una trèva, lo conflicte acomencèt tornarmai en 1415 enterin que França èra a faciar una guèrra civila entre son aristocràcia. Venceires, leis Anglés aprofichèron la foliá dau rèi Carles VI per faire dau rèi Enric V l'eiretier dau tròne francés. Pasmens, en [[1429]], acomencèt lo redreiçament francés impulsat per Joana d'Arc. Ansin, a partir de 1430, lei Francés capitèron de replegar pauc a pauc Anglatèrra fins a conquistar totei lei territòris anglés sus lo continent levat de Calais. Aquela guèrra aguèt de consequéncias importantas, magerament au nivèu politic car permetèt una extension fòrça importanta dau domeni reaiu francés e entraïnèt la formacion dau poderós ducat de Borgonha que será la fònt d'unei guèrras a la fin dau sègle XV. La Guèrra de Cent Ans causèt tanben l'aparicion d'un sentiment nacionau fòrt en França e en Anglatèrra. == Causas == La Guèrra de Cent Ans es l'expression de la rivalitat existent entre lei reiaumes de [[França]] e d'[[Anglatèrra]] dempuei lor formacion ai sègles X e XI. D'efèct, après la conquista dau tròne anglés per Guilhem de Normandia en [[1066]], lei rèis anglés foguèron sobeirans d'Anglatèrra e vassaus dau rèi de [[França]] per sei fèus continentaus. Aquò entraïnèt una tièra de guèrras entre França e Anglatèrra, especialament durant lo rèine de [[Felip II de França|Felip August]] ([[1190]]-[[1223]]), que la consequéncia ne foguèt una reduccion dei possessions anglesas continentalas au solet territòri de Guiana. Pasmens, au sègle XIV, lei question de la senhoriá de Guiana e dau reiaume d'Escòcia continuèron d'empoisonar e de tesar lei relacions entre [[França]] e [[Anglatèrra]]. Puei, a partir de la mòrt de Felip de Valés, la succession dau tròne de França va entraïnar una degradacion novèla entre lei dos reiaumes fins a la declaracion de guèrra anglesa lo 7 d'octòbre de [[1337]]. === La senhoriá de Guiana === La question de la senhoriá sota lo fèu de Guiana es lo problèma pus ancian dei relacions entre [[França]] e [[Anglatèrra]]. Situat dins lo sud-oèst de França, son titular es lo rèi d'Anglatèrra que deu donc far omenatge au rèi de França per aqueu territòri. De mai, coma senhor de la region, lo rèi francés poguèt intervenir dins seis afaires interiors, especialament au nivèu judiciari. Aquela situacion, relativament avantatjosa per lo prestigi dei rèis francés, èra pas acceptabla per leis Anglès e entraïnèt de tensions continualas. Ansin, lo rèi d'[[Anglatèrra]] assaièt d'obtenir la senhoriá entiera sus la region causant un premier ensems de combats entre [[1323]] e [[1327]]. Afeblit, lo rèi Edoard III d'Anglatèrra reconoguèt finalament lo poder superior dau rèi francés sus lo fèu en [[1329]] en cambi de sa restitucion. Pasmens, Guiana demorèt una fònt de tensions importantas. === L'afaire d'Escòcia === En fòra de Guiana, Escòcia èra un autre ponch de tension entre França e Anglatèrra. D'efèct, França e Escòcia èran d'aliats tradicionaus. Ansin, lei Francés ajudèron Escòcia dins son conflicte amb Anglatèrra puei aculhiguèron e sostenguèron lo rèi Dàvid II après sa deposicion per Edoard III. La preséncia d'Escocés en França e de partisans de Dàvid II sus lo territòri d'Escòcia èran donc una menaça permanenta per leis Anglés. === La succession de França === [[Fichièr:King Edward III from NPG.jpg|thumb|left|Retrach dau rèi Edoard III d'Anglatèrra.]] La succession dau reiaume de França foguèt l'element qu'entraïnèt la guèrra en causa de pretencions dau rèi Edoard III d'Anglatèrra au tròne francés còntra aquelei dau rèi Felipe VI. D'efèct, a la mòrt sensa eiretar dau Felipe V, lei dos pretendents a la corona francesa èran Edoard III d'Anglatèrra e Felipe VI de Valés. Avián un ligam ambé Felipe IV ([[1285]]-[[1316]]) car lo premier èra lo fiu de sa filha Eisabèu de França e lo segond èra son nebot. Pasmens, lei règlas de succession francesas consideravan solament lei drechs dei descendents masculins. De mai, la noblesa francesa èra gaire desirosa d'aver un rèi estrangier. Felipe VI venguèt donc aisadament rèi de França e Edoard III acceptèt de rendre omenatge per sei fèus continentaus en [[1329]]. L'objectiu dau rèi anglés èra de negociar ambé lei Francés per un reglament generau de tensions entre lei dos reiaumes. En [[1334]], lei negociacions mau capitèron après l'insisténcia de Felipe VI per inclure [[Escòcia]] dins l'acòrd. L'afaire de Flandra va donc finalament condurre a la guèrra en [[1337]]. D'efèct, la region èra sota lo contraròtle dau còmte Loís I{{èr}} ambé lo sostèn de Felipe VI. Son enemic, Ròbert d'Artés èra refugiat en Anglatèrra enterin qu'Edoard III acomencèt de destabilizar lo poder de Loís I{{èr}}. Lo rèi francés demandèt donc lo deliurament de Ròbert per lo jutjar. Lo refús anglés entraïnèt la confiscacion de Guiana. Edoard III decidiguèt donc de revenir sus l'ascension au tròne de Felipe VI. Se proclamèt rèi de França e declarèt la guèrra lo 7 d'octòbre de [[1337]]. == Debanament dau conflicte == Lo debanament dau conflicte es devesit en cinc fasas principalas que son : * lo periòde de victòrias e de conquistas anglesas realizadas per Edoard III entre [[1337]] e [[1364]]. * lo redreiçament de [[França]] durant lo rèine de Carles V en [[1364]]-[[1380]]. * la lònga trèva de [[1388]]-[[1411]]. * un segond periòde de succès anglés e la presa d'una gròssa part de França per lo rèi Enric V de [[1411]] a [[1429]]. * lo periòde de la reconquista francesa e la desfacha finala d'Anglatèrra entre [[1429]] e [[1453]]. === Lei conquistas d'Edoard III (1337-1364) === ==== La batalha de Crécy e la presa de Calais ==== [[File:BattleofSluys.jpeg|thumb|left|Representacion de la batalha navala de l'Ecluse en [[1340]].]] Lo començament de la guèrra es l'ocasion de succès diplomatics importants per leis Anglés qu'aprofichèron la revòuta de Flandra còntra Felipe VI per destruir la flòta francesa en [[1340]] ([[Batalha de l'Ecluse|Ecluse]]). Aquò permetèt lo desbarcament de tropas anglesas que mandèron d'expedicions a travèrs de França per pilhar lo país. En [[1346]], aquelei tropas capitèron d'averar la [[Batalha de Crécy (1346)|batalha de Crécy]] causant de pèrdas majoras a la cavalariá francesa. Edoard III poguèt adonc enceuclar la vila de Calais que foguèt presa après un sètge lòng en [[1347]]. Calais vendriá una basa importanta per leis Anglés sus lo continent fins a [[1558]]. ==== La batalha de Peitieus e la crisi de la monarquia francesa ==== En [[1350]], Joan II succediguèt a Felipe VI. Se turtèt ais ambicions de [[Carles II de Navarra]], còmte d'Evreux e rèi de Navarra, que foguèt arrestat en [[1356]]. Pasmens, lei Francés son severament desfachs a [[Batalha de Peitieus|Peitieus]] e [[Joan II de França|Joan II]] es capturat per leis Anglés. Aquela batalha que son resultat es atribuit a la coarditge de la noblesa per la populacion francesa entraïnèt de trébols grèus dins lo reaiume. Lei dos principaus son la revòuta dei païsans dau nòrd de París e, dins la capitala, la presa dau poder per lo prebòst dei marchands, [[Etienne Marcel]]. Aqueu darrier organizèt la liberacion de Carles de Navarra, pretendent au tròne de França. Lo poder dau daufin Carles, lo futur rèi [[Carles V de França|Carles V]], èra donc fòrça afeblit. Carles de Navarra capitèt rapidament d'aumentar per sa victòria còntra lei revòutas de païsans e per son aliança ambé París. La situacion dau daufin se melhorèt solament a partir de 1358 gràcias a seis esfòrç per se raprochar de la noblesa. Puei, lei divisions entre lei Parisens e l'assassinat d'Etienne Marcel li permetèron de reprendre la capitala. Carles de Navarra preferiguèt alora negociar e se satisfaguèt d'una aumentacion de sei fèus. Enterin, leis Anglés mandèron una ofensiva novèla sota la direccion d'Edoard III. Se turtèron a l'estrategia novèla dau daufin que refusèt lo combat per solament empachar la presa de vilas. Victima d'un chavanàs murtrier, l'armada anglesa s'acabèt per una revirada totau e lei dos camps comencèron de negociar. En [[1360]], signèron lo tractat de Brétigny. Donava lei fèus de [[Peitau]], de [[Lemosin (Occitània)]], de [[Perigòrd]], de [[Carcin]], de [[Roergue]] e una rançon importanta ais Anglés còntra la liberacion dau rèi Joan II. Pasmens, lei disposicions d'aqueu tractat, levat d'una trèva de nòu ans, foguèron jamai totalament respectadas. En revenge, Carles aprofichèt la trèva per auçar lo reiaume e organizar una armada e un govèrn eficaç. === Lo redreiçament francés de Carles V (1364-1388) === ==== La reorganizacion de França ==== En [[1364]], lo rèi Joan II moriguèt. Dirigidas per [[Bertrand du Guesclin]], lei fòrças francesas esquichèron aquelei de Carles de Navarra a [[Batalha de Cocherel|Cocherel]] permetent lo coronament de Carles V coma rèi de França. Acomencèt una òbra importanta de reorganizacion dau reiaume gràcias a la trèva ambé leis Anglés. Premier, obtenguèt lo sostèn financier deis Estats Generaus en [[1364]] e melhorèt la gestion dei finanças dau reiaume. Puei, aprofichèt la fin de la Guèrra de Succession de Bretanha per reorganizar l'armada e integrar de capitanis experimentats coma du Guesclin o Olivier de Clisson. L'estrategia còntra leis Anglés èra d'ara endavant de privilegiar leis operacions limitadas per conquistar pauc a pauc lei castèus e de defugir de se batre còntra leis arquiers anglés. De mai, la màger part dei tropas de mercenaris presentas sus lo territòri francés foguèron mandadas en Espanha per participar a la guèrra civila de Castelha au profiech de son aliat Enric de Trastamara. Enfin, aqueleis esfòrç foguèron completats per una diplomacia activa per isolar Anglatèrra e crear de revòutas entre sei vassaus continentaus. ==== Lo reflux anglés ==== En [[1369]], Carles V refusèt de contuniar la trèva e comencèt una guèrra novèla còntra Anglatèrra. Acceptèt d'ajudar la revòuta dau còmte d'Armanhac. Ambé l'ajuda de la flòta espanhòla d'Enric de Trastamara, lei Francés destruguèron la flòta anglesa en [[1372]] e empachèron lo mandadís de renfòrç anglés sus lo continent. Ansin, la defensa dei possessions d'Edoard venguèt rapidament fòrça malaisada. Enterin, lei campanhas anglesas rencontran de territòris abandonats per seis abitants, refugiats dins lei vilas, ont l'avitalhament es quasi impossible. Aqueleis operacions obtenguèron donc ges de resultats, levat d'aumentar l'ostilitat dei regions pilhadas còntra Anglatèrra, e leis Anglés perdeguèron la màger part de sei possessions. En [[1380]], a la mòrt de du Guesclin e dau rèi Carles V, tenián solament lei regions de Calais, Bordèu, Brest e Baiona. === La trèva de 1388-1411 === Lo periòde entre [[1388]] e [[1411]] es caracterizat per una trèva entre França e Anglatèrra que deguèron faciar de dificultats intèrnas importantas e foguèron afeblidas. D'efèct, après la mòrt de [[Carles V de França|Carles V]], una regéncia es formada per leis oncles dau rèi [[Carles VI de França|Carles VI]] durant sa minoritat. La situacion pejorèt ambé lo començament de la foliá dau rèi. Dos camps rivaus se formèron pauc a pauc a l'entorn deis ostaus d'Armanhac e de [[Borgonha]]. De son caire, Anglatèrra conoguèt perèu una crisi politica grava ambé l'assassinat dau rèi Richard II. Son successor aguèt de dificultats per estabilizar son poder. === Lei succès d'Enric V (1411-1429) === ==== Lo Tractat de Troyes ==== [[Fichièr:Battle of Agincourt, St. Alban's Chronicle by Thomas Walsingham.jpg|thumb|right|Representacion de la batalha d'Azincourt en [[1415]].]] En [[1412]], leis afrontaments entre lei faccions d'Armanhac e de Borgonha se transformèron en guèrra civila. Aprofichant aquela situacion, lo rèi anglés Enric V que son reiaume es tornarmai estable, mandèt una ataca dempuei [[Normandia]]. La cavalariá francesa foguèt tornarmai desfacha per leis arquiers anglés lo 25 d'octòbre de [[1415]]. La noblesa de França, magerament aquela dau camp Armanhac deguèt faciar de pèrdas importantas e la captura de son cap. Entre [[1415]] e [[1419]], Enric V poguèt donc conquistar Normandia enterin que la guèrra contuniava entre lei partisans de Borgonha e aquelei dau daufin sostengut per lo rèsta de l'ostau d'Armanhac. En [[1419]], una entrevista entre lo daufin e lo duc de Borgonha se debanèt mau e s'acabèt per l'assassinat dau duc. Aquò entraïnèt la formacion d'una aliança entre Anglatèrra e Borgonha e la signatura dau Tractat de Troyes per Carles VI, definitivament vengut fòl. Aqueu tractat deseiretèt lo daufin Carles, reconoguèt la posicion e lei territòris dau duc de Borgonha e faguèt d'Enric V e de sei successors leis eretiers de França après la mòrt de Carles VI. ==== Lo monarquia dobla ==== Après lo tractat de Tròias, lo daufin Carles se repleguèt en direccion de fèus francés dau sud e installèt sa capitala a [[Borges]]. Dirigida per lo duc de Bedford, l'armada anglesa, ajudada per Borgonha, estendèt la dominacion anglesa sota lo [[Maine]] puei en direccion d'[[Anjau]] e de [[Léger (riu)|Léger]]. Aquela progression es marcada per lei victòrias de Cravant ([[1423]]), de Verneuil ([[1425]]) e lo començament dau sètge d'[[Orleans]]. Pasmens, de tensions apareguèron entre Borgonha e Anglatèrra après una ofensiva dau duc de Glocester còntra lo duc. === La reconquista e la victòria francesas (1429-1453) === Lo periòde de 1429-1453 es caracterizat per una tièra de reviradas anglesas e per la reconquista dau territòri francés per lo rèi Carles VII. D'efèct, en [[1429]], lei succès de Joana d'Arc permetèron d'afirmar la legitimitat dau rèi francés a respèct de son adversari anglés gràcias a son sacre en la catedrala de Rems. Puei, en [[1435]], s'acabèt l'aliança entre Anglatèrra e Borgonha donant un avantatge militar decisiu ai Francés. Enfin, a partir deis annadas 1430-1440, una armada francesa reorganizada e equipada d'armas novèlas, especialament artilhariá, capitèt de conquistar totei lei regions tengudas per leis Anglés, levat de Calais. ==== Lei campanhas de Joana d'Arc ==== [[Fichièr:Lenepveu, Jeanne d'Arc au siège d'Orléans.jpg|thumb|right|Representacion de Joana d'Arc pendent lo sètge d'Orleans en 1429.]] L'arribada de [[Joana d'Arc]] a la Cort de [[Borges]] foguèt l'element decisiu que permetèt lo redreiçament francés durant lo rèine de Carles VII. Èra una païsana de Lorena que pensava d'aver la mission divina de faire coronar lo rèi e de replegar leis Anglés en fòra de França. A Borges, capitèt de convéncer lo rèi de sa mission e obtenguèt lo contraròtle d'una armada que li permetèt de rompre lo sètge d'Orleans (12 d'octòbre de 1428 - 8 de mai de 1429). Puei, bateguèt severament leis Anglés a Patay lo 18 de junh. Aquelei victòrias permetèron de mandar una expedicion fins a Rems per realizar lo sacre dau rèi [[Carles VII de França|Carles VII]] lo 17 de julhet de 1429. L'efèct psicologic entraïnèt la somission d'unei regions a Carles VII e renforcèt sa legitimitat còntra lei decisions dau [[tractat de Troiàs]]. En revenge, la temptativa de Joana d'Arc per prendre París mau capitèt. Capturada per de soudats de Borgonha e liurada ais Anglés, foguèt considera coma una masca per seis enemics e cremada lo 30 de mai de 1431. ==== Lo cambiament d'aliança de Borgonha ==== Après lo sacre dau rèi Carles VII, lei Francés reprenguèron l'avantatge enterin que la situacion economica d'Anglatèrra veniá malaisada. Aquò causèt una aumentacion de la fiscalitat dins lei fèus anglés e un maucontentament creissent. Ansin, en aost de 1435, lo duc de Borgonha decidiguèt de cambiar de camp e de signar una aliança ambé França. En cambi, poguèt conservar lei territòris conquistats durant la guèrra. Aquela rompèt l'equilibri militar e entraïnèt de revòutas còntra leis Anglés, especialament en Normandia e a París, abandonada en [[1436]] per Anglatèrra. ==== La victòria de Carles VII ==== [[Fichièr:Battle of Castillon.jpg|thumb|right|Pintura representant la batalha de Castilhon en [[1453]].]] La victòria de Carles VII se debanèt segon doas etapas principalas que son la presa de Normandia en [[1450]] e aquela de Guiana en [[1453]]. La conquista de Normandia foguèt la pus aisada. La posicion anglesa èra afeblida tre la mitat deis annadas 1430. Per tenir la region, leis Anglés assaièron de negociar e de faire la patz. Ajudats per una revòuta de la noblesa francesa, obtenguèron la signatura d'una trèva en [[1448]]. Dins aquò, lei finanças d'Anglatèrra demorèron fragilas e la guèrra acomencèt tornarmai. Tre lo començament dei combats, la presa de Fougères per leis Anglés possèt lo duc de Bretanha a s'aliar ambé França. De mai, l'armada francesa èra d'ara endavant venguda una armada permanenta formada per de soudats professionaus e d'unitats fòrça organizadas. Ansin, en [[1450]], Carles VII averèt un succès decisiu a [[Batalha de Formigny|Formigny]] que permetèt la conquista de Normandia avans la fin de l'an. La pèrda de Normandia entraïnèt una crisi politica grèva en Anglatèrra enterin que l'arribada d'abitants e de soudats refugiats de Normandia creèt una situacion sociala perilhosa. De revòutas aguèron luòc dins lo Kent, lo sud-oèst dau país e egalament a [[Londres]]. Lei defensas de Guiana, fèu istoric d'Anglatèrra en França, foguèron donc pas renforçadas. La region es donc aisament conquistada un premier còp per França en [[1451]]. Se revoutèt en [[1452]]. Pasmens, l'armada anglesa foguèt definitivament esquichada pendent la [[batalha de Castilhon]] e Bordèu e Baiona venguèron francesas en [[1453]]. Après aqueleis operacions, lei combats s'arrestèron entre França e Anglatèrra en causa de la guèrra civila anglesa de 1455-1487. Lo conflicte s'acabèt oficialament per la patz de Picquigny lo 29 d'aost de 1475 entre Loís XI e Edoard IV. == Consequéncias == === Consequéncias territorialas === [[File:Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png|thumb|right|Consequéncias territòrialas de la Guèrra de Cent Ans.]] Lei consequéncias territorialas principalas de la Guèrra de Cent Ans son una aumentacion de la talha dei territòris contraròtlats per lo rèi de França e la formacion dau poderós ducat de Borgonha vengut ''de facto'' independent durant la guèrra. Ansin, França a conquistat lo fèu anglés de Guiana e lo domeni reaiume es egalament d'ara endavant aumentat de divèrsei regions ocupadas per Anglatèrra durant la guèrra, especialament dins lo centre dau país. De lor caire, leis Anglés conservèron solament la vila de Calais dins lo nòrd de França e lei territòris pròches. Pasmens, Carles VII poguèt pas empachar la formacion d'un estat poderós dins l'èst de França reünissent Borgonha e Flandra. Serà la fònt de divèrsei conflictes durant lo rèine de son successor Loís XI. === Consequéncias politicas === Lei consequéncias politicas de la guèrra s'observan a l'escala continentala e dins leis afaires interiors de cada de cada país participant a la guèrra. Ansin, au nivèu continentau, la guèrra es caracterizada per l'aparicion e l'aumentacion dau sentiment nacionau dins cada país. Aquò permetèt l'emergéncia de França e Anglatèrra coma de nacions durant lei sègles seguents. Au nivèu interior, leis efècts de la guèrra foguèron fòrça diferents per lei dos reiaumes. Per lo premier, lo sistèma politic es caracterizat per un renforçament dau poder centrau tengut per lo rèi qu'aprofichèt la disparicion de la màger part de l'aristocràcia francesa durant lei combats. Au contrari, per lo segond, la noblesa tèn de sentiments d'independéncia que van contribuir a la guèrra civila de 1455-1487 e, per la seguida, a la limitacion dau poder reiau. === Consequéncias economicas === Coma per lei consequéncias politicas, l'efèct de la Guèrra de Cent Ans foguèt diferent per França e Anglatèrra. D'efèct, l'economia dau premier foguèt fòrtament afeblida per la succession d'operacions militaras sus son territòri e per la destruccion d'unei vilas coma Limòtges en [[1370]]. En revenge, lo segond aprofichèt la guèrra per assegurar lo desvolopament de sei sectors agricòla e industriau, especialament dins lo domeni textil. == Referéncias == <references/> == Bibliografia == * Françoise Autrand, Charles V : le Sage, Fayard, 1994, 909 p. (ISBN 978-2-213-02769-2) * Michel Balard, Jean-Philippe Genet et Michel Rouche, Le Moyen Âge en Occident, Hachette, 2003, 352 p. (ISBN 978-2-01-145540-6) * Georges Bordonove, Les Rois qui ont fait la France : Jean le Bon, éditions Pygmalion, 2000, 316 p. (ISBN 2-85704-264-7) * Georges Bordonove, Les Rois qui ont fait la France : Charles V le Sage, éditions Pygmalion, 1985, 314 p. (ISBN 2-85704-264-7) * Georges Bordonove, Les Rois qui ont fait la France : Charles VI le roi fol et bien-aimé, éditions Pygmalion, 2006, 317 p. (ISBN 978-2-7564-0018-1) * Georges Bordonove, Les Rois qui ont fait la France : Charles VII le Victorieux, éditions Pygmalion, 1985, 318 p. (ISBN 2-85704-264-7) * Georges Bordonove, La guerre de 600 ans, Robert Laffont, 1971, 319 p. (ISBN 978-2-221-01611-4) * Boris Bove, Le Temps de la guerre de Cent Ans 1328-1453, Belin, 2009, 319 p. * Philippe Contamine, La guerre de Cent Ans, PUF, coll. « Que sais-je ? », 2002, 127 p. (ISBN 978-2-13-053040-4) * Arthur Conte, Bâtisseurs de la France de l’an 1000 à 2000, Plon, 2004, 521 p. (ISBN 978-2-259-19918-6) * Bernard Cottret, Histoire de l'Angleterre : de Guillaume le Conquérant à nos jours, Tallandier, 2007, 608 p. (ISBN 978-2-84734-262-8) * Jean Favier, La guerre de Cent Ans, Fayard, 1980, 678 p. (ISBN 2-213-00898-1) * Jacques Heers, Louis XI, Tempus, 2003, 430 p. (ISBN 978-2-262-02084-2) * Michel Kaplan et Patrick Boucheron, Le Moyen Âge, XIe - XVe siècle, Bréal, 1994, 397 p. (ISBN 978-2-85394-732-9) * Georges Minois, Charles VII, un roi shakespearien, Perrin, 2005, 850 p. (ISBN 2-262-02127-9) * Michel Mollat du Jourdin, Genèse médiévale de la France moderne, Seuil, 1977, 301 p. (ISBN 978-2-02-004682-4) * Paul Murray Kendall et Eric Diacon, Louis XI, Fayard, 1974, 584 p. (ISBN 978-2-213-00038-1) * Paul Murray Kendall et Eric Diacon, Richard Warwick, le faiseur de rois, Fayard, 1981, 442 p. (ISBN 978-2-213-01045-8) * François Neveux, La Normandie pendant la guerre de Cent Ans, XIVe-XVe sièle, Ouest France, 2008, 535 p. (ISBN 978-2-7373-3695-9) * Bertrand Schnerb, L’État Bourguignon. 1363-1477, Perrin, 2005, 474 p. (ISBN 978-2-262-02360-7) * Laurent Theis, Histoire du Moyen Âge français, Perrin, 1992, 399 p. (ISBN 978-2-262-00718-8) * Jean Verdon, Isabeau de Bavière : la mal-aimée, Tallandier, 2001, 318 p. (ISBN 978-2-235-02288-0) * Catherine Vincent, Introduction à l’histoire de l’Occident médiéval, Librairie générale française, 1995, 223 p. (ISBN 978-2-253-90516-5) * « 1429, Jeanne d’Arc libère Orléans », Moyen Âge n°41, juillet/août 2004. * Christopher Allmand, The Hundred Years War: England and France at War, c.1300-c.1450, Cambridge University Press, 1988, 207 p. (ISBN 978-0-521-31923-2) * Alfred Higgins Burne, The Agincourt War, Wordsworth editions, 1999, 359 p. (ISBN 978-1-84022-211-1) * Desmond Seward, The Hundred Years War. The English in France 1337-1453, Penguin Books, 1999, 296 p. (ISBN 978-0-14-028361-7) * Jonathan Sumption, The Hundred Years War I: Trial by Battle, University of Pennsylvania Press, 1999, 672 p. (ISBN 978-0-8122-1655-4) * Jonathan Sumption, The Hundred Years War II: Trial by Fire, University of Pennsylvania Press, 2001, 696 p. (ISBN 978-0-8122-1801-5) * John A. Wagner, Encyclopedia of the Hundred Years War, Greenwood Publishing Group, 2006, 374 p. (ISBN 978-0-313-32736-0) [[Categoria:Guèrra de Cent Ans|*]] [[Categoria:Guèrra de l'istòria de França]] [[Categoria:Istòria d'Anglatèrra]] 2qa7dgvn9vmljpfr9zbkiyaezyhrvbu 0 73741 2507639 2478293 2026-08-27T01:55:25Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507639 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |nom=Asàs |carta=oc |nom2= ''Azas'' | lògo=cap | imatge=cap | descripcion= |escut=Blason ville fr Azas (Haute-Garonne).svg |ist={{Lengadòc}} |parçan={{Tolosan}} |region={{Occitània (Region)}} |arrondiment=[[Arrondiment de Tolosa|Tolosa]] |canton= [[canton de Puègbonieu|Puègbonieu]] ([[canton de Montastruc e la Conselhièra|Montastruc e la Conselhièra]] abans 2015) |intercom = [[Comunautat de comunas de Tarn Agot|CC de Tarn Agot]] |insee= 31038 |cp= 31380 |cònsol= Laurent Lacourt |mandat= [[2021]]-[[2026]] |longitud= 1.67444444444 |latitud= 43.7261111111 | alt mej= |alt mini= 133 |alt maxi= 233 |km²= 12.83 | gentilici = Azassiens, Azassiennes (en [[francés]]) }} '''Asàs'''{{RepTopMP}} (''Azas'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] del [[Tolosan]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de la [[Nauta Garona]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Comuna de l'[[airal urban de Tolosa]] al tèrme amb lo [[departament]] de [[Tarn (departament)|Tarn]] situada a 20 km al Nòrd-Èst de [[Tolosa]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31038.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Asàs | nòrd = [[Sant Somplesi]] <small>([[Tarn (departament)|Tarn]])</small> | nòrd-èst = | èst = [[Luganh (Tarn)|Luganh]] <small>([[Tarn (departament)|Tarn]])</small> | sud-èst = | sud = [[Garrigas (Tarn)|Garrigas]] <small>([[Tarn (departament)|Tarn]])</small> | sud-oèst = [[Montpitòl]] | oèst = [[Ròcacerièra (Nauta Garona)|Ròcacerièra]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Assum'' en 1413, ''de Asso'', sense data, ''Hazas'', sense data <ref>Émile Connac ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 1, cercar sus Gallica</ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] cita dins le meteis paragrafe de noms en ''Ai(z]-'' (tipe [[Aisac]]) e en ''A[z]-'', coma ''Asàs'', qu'explica per un nom latin d'òme ''Asius'' o ''Atius'', varianta de ''Attius'', ambe'l sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 7, a ''Aisey''</ref>. </br> Jacques Astor causís ''Asius'' <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 917</ref>. </br> [[Ernèst Negre|Negre]] dona pas de solucion. </br> I a tres questions : ''Asius'' + ''-acum'' pòdon menar a l'encòp a ''Aisa-'' e ''Asa-'' ? ''Atius'' + ''-acum'' pòdon menar a l'encòp a ''Aisa-'' e a ''Asa-'' ? Lo sufixe ''-acum'' pòt menar a ''Asàs'' ? Sembla que ''Asius'' + sufixe mena regularament a ''Ais-'', que ''Atius'' + sufixe mena regularament a ''As-'' (ambe resèrva d'un accident) e, d'autra part que, en [[Nauta Garona]], ''Asàs'' s'explica per un sufixe autre que ''-acum''. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Asàs èra de la diocèsi civila de [[Tolosa]], doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de Tolosa, de l'[[archidiocèsi de Tolosa]] e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Sent Martin. Tanlèu 1790, Asàs èra del [[canton de Montastruc e la Conselhièra|canton de Montastruc]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 3 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31038 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= decembre de [[2021]]|Fin= ([[2026]]) |Identitat=Laurent Lacourt |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2021 |Identitat=Fabian Giza |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= novembre de [[2016]] |Fin= 2020 |Identitat= Christine Antonsanti |Partit= sense etiqueta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2016 (demission de 13 conselhièrs) |Identitat= Marie-Thérèse Lacourt |Partit= sense |Qualitat= artesana }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Odon de Pins|Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 31038 |1793=536 |1800=550 |1806=558 |1821=589 |1831=764 |1836=612 |1841=630 |1846=600 |1851=624 |1856=600 |1861=593 |1866=589 |1872=579 |1876=573 |1881=555 |1886=551 |1891=523 |1896=512 |1901=495 |1906=473 |1911=422 |1921=363 |1926=371 |1931=365 |1936=346 |1946=356 |1954=351 |1962=309 |1968=279 |1975=254 |1982=306 |1990=351 |1999=402 |2005=456 |cassini=2278 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|038}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|038}}/12.83) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == ==Personalitats ligadas a la comuna== * [[Jean-Paul Viguier]] * [[Christian Califano]] ==Véser tanben == * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20211026015730/https://mairie-azas.fr/ site de la vila] ==Nòtas e referéncias== <references /> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna del Tolosan]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] kronszfhmiqihoyy4av7620by5z392x 0 79579 2507610 2433253 2026-08-26T16:14:48Z Kontributor 2K 52367 escut @correct license svg 2507610 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=aus | nomcomuna=Sierenz | nomcomuna2=Sierentz | imatge=Sierentz, L'auberge Saint-Laurent.jpg | descripcion=L'albèrga Sant Laurenç<br/>(français: ''L'auberge Saint-Laurent'') | lògo= | escut=Blason-azur-aigle-or.svg | escais= | region ist ={{Alsàcia}} | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Mulhouse|Mulhouse]] | canton= [[Canton de Sierentz|Sierentz]] | insee =68309 | sitweb=[http://www.mairie-sierentz.fr/ www.mairie-sierentz.fr/] | cp =68510 | cònsol =Jean-Marie Belliard ([[Union pour un Mouvement Populaire|UMP]]) | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici =Sierentzois, Sierentzoises (en [[francés]]) | longitud=7.455556 | latitud=47.654167 | alt mini =244 | alt mej = | alt maxi =301 | km² =13.22 }} '''Sierenz''' en [[alemannisch]] (''Sierentz'' en [[francés]]) qu'ei ua comuna [[França|francesa]] deu [[Departament francés|departament]] deu [[Naut Ren|Haut Ren]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Alsàcia]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=68309 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-Marie Belliard ([[Union pour un Mouvement Populaire|UMP]])|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=68309 |1793=1063 |1800=1139 |1806=1245 |1821=1220 |1831=1294 |1836=1279 |1841=1418 |1846=1518 |1851=1448 |1856=1343 |1861=1302 |1866=1267 |1872=1240 |1876=1218 |1881=1264 |1886=1251 |1891=1238 |1896=1226 |1901=1258 |1906=1282 |1911=1417 |1921=1205 |1926=1303 |1931=1433 |1936=1331 |1946=1344 |1954=1381 |1962=1530 |1968=1633 |1975=1711 |1982=1666 |1990=2106 |1999=2442 |2004= |2005= |2006= 2647 |2007=2 625 |2008= 2686 |2009=2 847 |cassini=36305 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Alsàcia}} {{Comunas deu Haut Ren}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Alsàcia]] [[Categoria:Comuna deu Haut Ren]] 9l1coxx8r634iu6kn8t7a3kpgnb5rs1 0 100321 2507611 2204533 2026-08-26T18:00:16Z Kontributor 2K 52367 escut @common file 2507611 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Preuilly-sur-Claise | nomcomuna2= Preuilly sur Claise | imatge= Preuilly-1.jpg | descripcion= L'abbatiale Saint-Pierre | lògo= | escut= Blason maison fr de Preuilly.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Loches|Loches]] | canton= [[canton de Preuilly-sur-Claise|Preuilly-sur-Claise]] | insee = 37189 | sitweb= [http://www.preuillysurclaise.fr preuillysurclaise.fr] | cp = 37290 | cònsol = Gilles Bertucelli | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Prulliaciens (en [[francés]]) | longitud= 0.929444444444 | latitud= 46.8555555556 | alt mini = 67 | alt mej = | alt maxi = 137 | km² = 12.00 }} '''Preuilly-sur-Claise''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Indre e Léger]] e la [[regions francesas|region]] dau [[Centre (region)|Centre]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} [[Imatge:Mapa Preuilly sus Claise.PNG|thumb|Naut=Preuilly sus Claise en Indre e Loire|left|upright=0.8|Preuilly sus Claise en Indre e Loire.]] {{Original|fr}} [[Imatge:Carte Preuilly sur Claise.PNG|thumb|alt=Preuilly sur Claise en Indre et Loire|left|upright=0.8|Preuilly sur Claise en Indre et Loire.]] ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Preuilly-sur-Claise]]'''Preuilly-sur-Claise'''}} {{Image label|x=0.626208877472|y=0.617702256723|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 823 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bossay-sur-Claise]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.369975631023|y=0.568180791609|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 249 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Boussay (Indre e Léger)|Boussay]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.274997099794|y=0.418150440428|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 254 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chaumussay]] (5,5km)}}}} {{Image label|x=0.479770288283|y=0.147565957452|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 320 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Petit-Pressigny]] (7,7km)}}}} {{Image label|x=0.715725428948|y=0.193590871537|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 484 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Charnizay]] (7,9km)}}}} {{Image label|x=0.29758813796|y=0.856465126072|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 1463 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Yzeures-sur-Creuse]] (8,9km)}}}} {{Image label|x=0.0994093390763|y=0.564789537154|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 297 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chambon (Indre e Léger)|Chambon]] (9,1km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} #&Egrave;sser cap de-lu&ograve;c de [[District de Preuilly|district]] de [[1790]] a [[1795]]. En [[1814]], Preuilly-sus-Claise a amb el annexat la [[comuna francesa|comuna]] de [[Sant-Michel-de detlo-B&ograve;sc]]. {{Original|fr}} Elle fut chef-lieu de [[District de Preuilly|district]] de [[1790]] à [[1795]]. En [[1814]], Preuilly-sur-Claise a annexé la [[commune française|commune]] de [[Saint-Michel-du-Bois]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 37189 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gilles Bertucelli|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 37189 |1793=1635 |1800=1649 |1806=1587 |1821=1956 |1831=2131 |1836=2143 |1841=2264 |1846=2362 |1851=2374 |1856=2173 |1861=2194 |1866=2150 |1872=2039 |1876=2008 |1881=2029 |1886=2106 |1891=1980 |1896=1957 |1901=1978 |1906=1926 |1911=2052 |1921=1785 |1926=1741 |1931=1700 |1936=1601 |1946=1629 |1954=1546 |1962=1506 |1968=1579 |1975=1603 |1982=1553 |1990=1427 |1999=1293 |2004= |2005= |2006=1 120 |2007=1 103 |2008=1 089 |2009=1 075 |cassini=28032 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 37189 }} [[Categoria:Comuna d'Indre e Léger]] 61qivhpl7nqz1dhhww5yh3p7c43natn 0 102624 2507638 2388444 2026-08-26T23:39:01Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507638 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Marsan | nom2 = ''Marsa'' | imatge = Marsa_2.jpg | descripcion = Marçan vist del pont. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Marsa_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Canton de Quilhan|Quilhan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11219 | cp = 11140 | cònsol = Sauveur Traniello | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.1564 | latitud = 42.8233 | alt mini = 461 | alt mej = | alt maxi = 1241 | km² = 19.17 }} '''Marsan''' o puslèu '''Marçan''' (''Marsa'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11219.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Marçan | nord = [[Quirbajon]] | nord-est = | est = [[Calhan (Aude)|Calhan]] | sud-est = [[Al Clat]] | sud = | sud-ouest = [[Beceda de Saut]] | ouest = [[Jocon]] | nord-ouest = [[Belvís]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Marsanum'', en 1208, ''Marcianum, Electensis diocesis'', en 1338, ''Vicarius de Marsano ad presentationem abbatis de Joco'', en 1347, ''Locus de Marsona'' (sic), en 1377, ''Marssan'', en 1392-1589, ''Marsac en Sault'', en 1503-1589, ''Marsan'', en 1571, ''Marsa, quy est le commancement du pays de Sault'', en 1594, ''Marssan'', en 1639, ''Marsan'', en 915-1639, ''Marsa'', en 1781. La prononciacion es ''Marsà'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 227, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f319.item.texteImage </ref>, doncas [mar'sa]. ''Marsan'' ven del nom latin d'òme ''Marcius'' o ''Martius'', ambe'l sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 426, a ''Maizey''</ref>. Logicament, la grafia es ''Marçan'' (conferir ambe [[Marciac]], [[Marçac (Cruesa)]], [[Marçac (Hauts Pirenèus)]], [[Marçac de Tarn]], [[Marçan (Gers)]], las excepcions son de fautas). Marçan èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre ''Marcius'' o ''Martius''. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11219 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= abrial de [[2023]] |Fin=([[2032]]) |Identitat=Sauveur Traniello |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= febrièr de 2023 (mòrt en foncions) |Identitat= Denis Brunel |Partit= |Qualitat= retirat de garagista }} {{Elegit |Debuta= genièr de [[2006]] |Fin= 2008 |Identitat=François Laporte |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= novembre de 2005 (demission) |Identitat= André Raynaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del [[canton de Quilhan]], i demorèt. Tornèron batejar lo canton ''Canton de la Val Nauta d'Aude'' (traduccion) per decret del 27 de decembre 2015. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11219 |1793=374 |1800=362 |1806=311 |1821=442 |1831=464 |1836=497 |1841=497 |1846=489 |1851=516 |1856=491 |1861=438 |1866=442 |1872=445 |1876=442 |1881=416 |1886=435 |1891=403 |1896=356 |1901=355 |1906=320 |1911=305 |1921=239 |1926=195 |1931=166 |1936=163 |1946=126 |1954=129 |1962= 77 |1968= 55 |1975= 61 |1982= 50 |1990= 45 |1999= 26 |cassini=21356 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|219}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|219}}/19.17) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Marsa-Església de Saint Loup.JPG|Absida de la glèisa Sant Lop. Marsa-Església_de_Saint_Loup_2.JPG|Glèisa parroquiala Sant Lop. Marsa-Església_de_Saint_Loup_3.JPG </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11219 Marçan sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] flqn04ehwfpp15l8580bzx4ts1tqhkl 0 102758 2507644 2418312 2026-08-27T07:31:34Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507644 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Nebiàs | nom2 = Nébias | imatge = Nébias_1.jpg | descripcion = Neviàs. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Nébias (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Canton de Quilhan|Quilhan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11263 | cp = 11500 | cònsol = Michel Pech | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Nébiasais (en [[francés]]) | longitud = 2.1164 | latitud = 42.8975 | alt mini = 509 | alt mej = | alt maxi = 1121 | km² = 12.69 |}} '''Nebiàs''' o '''Neviàs''', grafias etimologicas mès pas tan clara '''''Nebians'''''<ref>IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref> o ''Nevians'' (''Nébias'' en [[francés]]), es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11263.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Nebiàs | nord = | nord-est = | est = [[Quilhan (comuna novèla)]] | sud-est = | sud = [[Codons]] | sud-ouest = [[Belvís]] | ouest = | nord-ouest = [[Puègverd]] }} == Toponimia == Las fòrmas ancianas son ''Nebianum'', en 1319, ''Rector de Nebianis'', en 1347, ''Névias'', en 1389, ''Néviès'', en 1462, ''Nébias'', en 1774 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 273, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f365.item.texteImage </ref>.</br> ''Nebiàs'' poiriá venir d'un nom latin d'òme, ''*Nebius'' (cf. grèc ''Nebo''), amb lo sufixe ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p.491 </ref>. Los Féniés dison pas res de ''Nebiàs'', mès interprètan [[Nevian (Erau)]] (francés ''Nebian'') coma ''Naevius'' (+ ''-anum'') <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 123</ref>, un nom atestat çaquelà en 990 jos la fòrma ''Nebianum''. Dauzat e Rostaing donan coma etime ''Nevius'' a [[Nevian]] ([[Aude (departament)|Aude]]) <ref name = dauz>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p.496 </ref>. Per ''Nebiàs'', aurián poscut postular tanben un nom en ''v'' perqué la data de 1319 per l'atestacion ''Nebianum'' autoriza de supausar lo betacisme (confusion de ''v'' e de ''b''), estant que Nevian (Aude) es atestat ''Nivianus'' en 782, mès ''Nebianum'' en 1260 <ref name = dauz/>. ''Nebiàs'', granda proprietat a l'epòca romana, poiriá aver agut coma mèstre ''*Nebius'' (inatestat) o ''Nevius'', o ''Naevius'' (atestat largament). Una grafia ''Neviàs'' es admissibla. Perqué aqueles noms, Nebian, Nevian, son pas presents pus al nòrd ? Perqué aurián donat ''*Neujan'', coma ''abbreviare'' (en latin) dona ''abreujar'' : i a un ''Neujon'' (sufixe ''-onem''), benlèu nom gavache çaquelà, a [[Montsegur (Gironda)]]. S'agís d'un tractament iberic e visigotic, general en catalan e que lo trespassa al nòrd. {|class= "wikitable" !Nom francés !Width="135"|Nom sus Wp. occitana !Dauzat e Rostaing !Fénié !Fòrmas ancianas |- |Nebian (34) |Nevian |Nebius (p. 491) |Naevius (p. 123) |Nebianum (990) |- |Nébias (11) |Nebiàs |Nebius (p. 491) |res |Nebianum (1319) |- |Névian (11) |Nevian |Nevius (p. 496) |res |Nivianus (782), Nebianum (1260) |- |} ==Istòria== ===Tèrra Privilegiada=== Nebiàs èra de la Tèrra Privilegiada, onze comunautats a l'entorn d'[[Eissalabra]] exemptas de tota imposicion mejançant una soma annala qu'apelavan subvencion <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 443, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f535.item.texteImage </ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11263 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Michel Pech |Partit= |Qualitat= retirat de quadre}} {{Elegit |Debuta= genièr de [[2015]] |Fin= 2026 |Identitat=Alain Bonnéry <ref>https://www.ladepeche.fr/article/2015/01/16/2029532-alain-bonnery-elu-nouveau-maire-de-nebias.html</ref> |Partit= [[PCF]] |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= genièr de 2015 (demission) |Identitat= Yvon Marleix |Partit= [[UMP]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Louis Salavy |Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Jean Pierre Pardo |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] ? |Fin= 1995 |Identitat= Yves Bastié |Partit= [[PS]] |Qualitat= conselhièr regional }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1983 |Identitat= Pierre Bastié |Partit=[[PS]] |Qualitat= senator (1981-1986), conselhièr general (1974-2001) e regional (1981-1986) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del [[canton de Quilhan]], i demorèt. Tornèron batejar lo canton ''Canton de la Val Nauta d'Aude'' (traduccion) per decret del 27 de decembre de 2015. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11263 |1793=700 |1800=585 |1806=581 |1821=651 |1831=704 |1836=760 |1841=763 |1846=735 |1851=668 |1856=686 |1861=714 |1866=706 |1872=752 |1876=736 |1881=671 |1886=602 |1891=528 |1896=546 |1901=428 |1906=431 |1911=406 |1921=375 |1926=346 |1931=348 |1936=320 |1946=300 |1954=270 |1962= 223 |1968= 237 |1975= 285 |1982= 284 |1990= 247 |1999= 244 |2004= 256 |cassini=24654 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|263}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|263}}/12.69) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Nébias.jpg|La font en 1955. Nébias_-_Place_de_l'Église_-_20170629_(1).jpg|La plaça de la glèisa (2017) Partage_des_eaux,_Nébias.jpg|La font de l'aigavèrs entre Atlantic e Mediterranèa. Église_de_Nébias,_Aude.jpg|La glèisa de la Nativitat de Nòstra Dòna. Nébias0003.jpg|Le castèl en 1955. Nébias_vu_de_Montmija_(2).jpg|Nebiàs vist de Montmijan. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11263 Neviàs sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 96h01d0engdg8qbop23hwu8yrzypz8v 0 102903 2507648 2388515 2026-08-27T10:34:09Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507648 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Quirbajon | nom2 = ''Quirbajou'' | imatge = Quirbajou_12-05_2.jpg | descripcion = Vista generala. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Quirbajou (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Canton de Quilhan|Quilhan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11306 | cp = 11500 | cònsol = Elise Labye | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.8305555556 | longitud = 2.17944444444 | alt mini = 360 | alt mej = | alt maxi = 1 280 | km² = 13.95 |}} '''Quirbajon''' (''Quirbajou'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Fichièr:Quirbajou 1985.jpeg|thumb|330px|Quirbajou en 1985|Vista de Quirbajon sus sa sèrra pendent l'estiu 1985]] [[Imatge:Quir.JPG|thumb|left|Vista del vilatge]] [[Imatge:Map commune FR insee code 11306.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Quirbajon | nord = [[Quilhan]] | nord-est = [[Bèlvianes e Cavirac]] | est = [[Sant Martin de Les]] | sud-est = [[Calhan (Aude)|Calhan]] | sud = [[Marçan (Aude)|Marçan]] | sud-ouest = | ouest = [[Belvís]] | nord-ouest = [[Ginòlas]] <small>''per un quadripunt''</small> </br> [[Codons]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''locus de Queriobajone'', al sègle XIII, ''Bastida de Quintio Baione'', en 1360, ''La Bastide de Queribais'', en 1371-1589, ''Quierbola'', en 1372-1589, ''de Guerjabaronne'', en 1389-1589, ''Querbaran'', en 1392-1589, ''Curbare... Quetrabonne'', en 1410-1589, ''Quiérebajou'', en 1571, ''Quierbaron'', en 1589, ''Quirabaiou... Quirabajou'', en 1594, ''Quirbajou'', en 1781 <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 337, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f429.item.texteImage </ref>. Quirbajon seriá format del pre-indoeuropèu ''*car-ium'' [latinizacion], « ròc », e de l'ancian nom del vilatge, el-meteis vengut del nom latin d'òme ''Bagia'' ambe'l sufixe ''-onem'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 551</ref>. I a tanben dins la comuna e dins la de [[Marçan (Aude)|Marçan]] ''Quirhaut'' (nom francés), ancian vilatge situat al sud del ''Picoulet de Quirhaut'' e prèp d'un camin que mena de Quirbajon (e d'[[Atsat]]) al plan del País de Saut (per La Pèira, prèp de la RD 613), que lo segond element , lo latin ''altus'', « naut » poiriá s'opausar a Quirbajon se lo segond element d'aquel èra una deformacion de ''baish'', ''baix'', mot pas impossible entre [[Gasconha]] e [[Catalonha]], e d'un sufixe diminutiu ''-on''; la fòrma francesa ''Queribais'' de 1371-1589 (mes sembla dobtosa) semblariá convidar a aquela interpretacion, atal coma la varietat de las atestacions (sembla que la consonanta ''-j-'' èra pas totjorn coneguda), que demòra especulativa çaquelà. La rasic ''*kar-'' es generalament considerada coma pre-indoeuropèa, mes aculhida pel celtic (cf. ''cairn'', [[Karnag]], ambe'l sens de « molon de pèiras de foncion funerala » : ''carnitu'', ''carnitus'', « a / an erigit una tomba » <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 105-106</ref>). La fòrma ''*cariu-'' es abondosament representada dins aquelas tèrras pirenencas e prepirenencas, tant del costat lengadocian ([[Quercòrb]], [[Quergut]], ''Quirinal'', ''Quirinaut'' <ref name = ansa/>) coma catalan ([[Queralbs]], Queralt, [[Cava (Aut Urgèl)|Lo Quer Foradat]]). Es tanben abondosa en [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]] (mots en ''chièr-''). ===''Quirhaut'' (en francés)=== Las fòrmas ancianas son ''Locus de Querio Alto'', als sègles XIII-XVIII, ''Nostre Dame de Queriaut'', en 1266-1639, ''Quetral'' [latinizacion parciala de ''Queiral(t)'' ?], en 1410, ''Guiraulte en Sault'', en 1503, ''Guiraud'', en 1594, ''La Gleize de Guiraud'', en 1594, ''La seigneurie de Quiraud'', en 1594, ''Quirnaut'', al sègle XVIII, ''Eglise de Quirhaut en ruines'', sense data <ref name = ansa/>. Véser le paragrafe precedent per la primièra sillaba. La segonda ven del latin ''altus'' e la fòrma recenta (quand es prononciada !) es probablament ''Quirnaut'' (atestacion del sègle XVIII). == Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11306 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Elise Labye |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]]|Fin= 2026 |Identitat= Jacques de la Piquerie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= après [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Thierry Cabrol |Partit= esquèrra, sense etiqueta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= après 2014 |Identitat= Hubert Manichon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Pierre Pouytes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del [[canton de Quilhan]], i demorèt. Tornèron batejar lo canton ''Canton de la Val Nauta d'Aude'' (traduccion) per decret del 27 de decembre de 2015. == Demografia == {{Demografia |insee=11306 |1793=192 |1800=205 |1806=193 |1821=201 |1831=230 |1836=225 |1841=228 |1846=240 |1851=240 |1856=224 |1861=243 |1866=222 |1872=252 |1876=258 |1881=244 |1886=243 |1891=231 |1896=192 |1901=174 |1906=164 |1911=150 |1921=100 |1926=101 |1931=106 |1936=90 |1946=69 |1954=50 |1962= 28 |1968= 25 |1975= 18 |1982= 20 |1990= 29 |1999= 38 |cassini=28511 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|306}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|306}}/13.95) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11306 Quirbajon sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] gjvyzrdbbzn8yct6jd5tg3p1o5qkhbt 0 103028 2507649 2417883 2026-08-27T10:46:41Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507649 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Ferriòl | nom2 = ''Saint-Ferriol'' | imatge = St_Ferriol_1.jpg | descripcion = Sant Ferriòl vist de [[Rènnas del Castèl]]. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Saint-Ferriol_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Canton de Quilhan|Quilhan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11341 | cp = 11500 | cònsol = Corine Girod | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.8922 | longitud = 2.2244 | alt mini = 273 | alt mej = | alt maxi = 634 | km² = 9.85 }} '''Sant Ferriòl''' (''Saint-Ferriol'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11341.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sant Ferriòl | nord = [[Esperasan]] | nord-est = | est = [[Granes]] | sud-est = | sud = [[Sant Jolian de Bèc]] | sud-ouest = [[Quilhan]] | ouest = | nord-ouest = [[Campanha d'Aude]] }} == Toponimia == ===Sant Ferriòl=== Las fòrmas ancianas son ''Sanctus Ferreolus'', en 1155, ''Rector Sancti Ferreoli'', en 1347, ''Locus de Sancto Ferreolo'', en 1360, ''Sainct Ferriol'', en 1594, ''Saint-Ferriol'' (diccionari de las pòstas). La prononciacion es ''Sant-Feriol'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 386, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f478.item.texteImage </ref>, doncas [sanfe'ɾjɔl] o [sanfe'rjɔl]. ''Ferreolus'' èra un avesque de [[Limòtges]], al sègle VI, un martir de [[Besançon]] al sègle III, un martir a [[Viana (Isèra)|Viena]] al sègle IV <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 598</ref> e d'autres <ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/367/Saint-Ferreol.html</ref>. ===Dent=== Le nom sus la mapa es ''Ròc de la Dent''.</br> ''Dent'' es un ancian castèl feodal arroïnat. Las fòrmas ancianas son : ''Villa de Dente'' en 1231, ''Rector de Dente'' en 1347, ''Castrum ipsius loci Dente'' en 1523, ''D'Ent'' entre 1371 e 1587, ''Le lieu de Dent'' entre 1389 e 1587 (en 1503, le meteis manuscrit explica que le lòc es inabitable), ''La Dem'' en 1594, ''La Dent'' en 1639, ''Ladent'' en 1807 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 116, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f208.item.texteImage </ref>. </br> La comparason entre un castèl sus un puèg escalabrós e una dent es pas estranha. ===Sant Sabrian ? Sant Sabian ?=== Es un lòc desabitat situat dins les puèges al nòrd-oèst de Sant Ferriòl e que s'espandiriá tanben, segon l'[[Antòni Savartés|abat Savartés]], dins la comuna de Quilhan. La mapa IGN pòrta ''St-Savio'' (que cal legir ''St-Sabio'').</br> Las atestacions son : ''Serre de Sainct Saire'' en 1594, ''Saint-Savio'' (cadastre de Sant Ferriòl), ''Saint-Sabrio'' (vulg.) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 418, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f510.item.texteImage </ref>. </br> Le ''vulg[ar]'' de l'abat Savartés correspond, aqueste còp, al nom francés popular, siquenon auriam ''San Sabrio''. ''Sainct Saire'' (nom escrit en 1594 per un escriba normand ?) correspond a [[Saint-Saire|Sant Salvi, ermita del País de Bray]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 627</ref>. Saint ''Sabrio'' es ''Sant Çabrian'', de ''Cyprianus'', avesque de Cartage e martir del sègle III <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 592, a ''St-Civran''</ref> e non Sant Salvi. Quina es la fòrma occitana, ''Sant Çabrian'', ''Sant Çabian'' (probable) o un polimorfisme entre aquelas fòrmas ? == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11341 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Corine Girod |Partit= |Qualitat= agricultritz}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Jean-Jacques Marty |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Fernand Grauby|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= ? |Identitat= Vincent Marty |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del [[canton de Quilhan]], i demorèt. Tornèron batejar lo canton ''Canton de la Val Nauta d'Aude'' (traduccion) per decret del 27 de decembre de 2015. == Demografia == {{Demografia |insee= 11341 |1793=315 |1800=257 |1806=393 |1821=243 |1831=316 |1836=386 |1841=396 |1846=399 |1851=425 |1856=392 |1861=384 |1866=372 |1872=350 |1876=357 |1881=351 |1886=350 |1891=297 |1896=264 |1901=277 |1906=263 |1911=254 |1921=204 |1926=216 |1931=216 |1936=210 |1946=199 |1954=190 |1962= 182 |1968= 157 |1975= 145 |1982= 157 |1990= 154 |1999= 147 |cassini=31752 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|341}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|341}}/9.85) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Castle_of_Saint-Ferriol002.JPG|Le castèl. St_Ferriol_1.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11341 Sant Ferriòl sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] qrll343bml5rco2e7w59jayi0c3lpor 2507650 2507649 2026-08-27T10:55:15Z Alaric 506 44932 /* Lòcs e monuments */ 2507650 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Ferriòl | nom2 = ''Saint-Ferriol'' | imatge = St_Ferriol_1.jpg | descripcion = Sant Ferriòl vist de [[Rènnas del Castèl]]. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Saint-Ferriol_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Canton de Quilhan|Quilhan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11341 | cp = 11500 | cònsol = Corine Girod | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.8922 | longitud = 2.2244 | alt mini = 273 | alt mej = | alt maxi = 634 | km² = 9.85 }} '''Sant Ferriòl''' (''Saint-Ferriol'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11341.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sant Ferriòl | nord = [[Esperasan]] | nord-est = | est = [[Granes]] | sud-est = | sud = [[Sant Jolian de Bèc]] | sud-ouest = [[Quilhan]] | ouest = | nord-ouest = [[Campanha d'Aude]] }} == Toponimia == ===Sant Ferriòl=== Las fòrmas ancianas son ''Sanctus Ferreolus'', en 1155, ''Rector Sancti Ferreoli'', en 1347, ''Locus de Sancto Ferreolo'', en 1360, ''Sainct Ferriol'', en 1594, ''Saint-Ferriol'' (diccionari de las pòstas). La prononciacion es ''Sant-Feriol'' (grafia de l'abat Sabarthès) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 386, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f478.item.texteImage </ref>, doncas [sanfe'ɾjɔl] o [sanfe'rjɔl]. ''Ferreolus'' èra un avesque de [[Limòtges]], al sègle VI, un martir de [[Besançon]] al sègle III, un martir a [[Viana (Isèra)|Viena]] al sègle IV <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 598</ref> e d'autres <ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/367/Saint-Ferreol.html</ref>. ===Dent=== Le nom sus la mapa es ''Ròc de la Dent''.</br> ''Dent'' es un ancian castèl feodal arroïnat. Las fòrmas ancianas son : ''Villa de Dente'' en 1231, ''Rector de Dente'' en 1347, ''Castrum ipsius loci Dente'' en 1523, ''D'Ent'' entre 1371 e 1587, ''Le lieu de Dent'' entre 1389 e 1587 (en 1503, le meteis manuscrit explica que le lòc es inabitable), ''La Dem'' en 1594, ''La Dent'' en 1639, ''Ladent'' en 1807 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 116, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f208.item.texteImage </ref>. </br> La comparason entre un castèl sus un puèg escalabrós e una dent es pas estranha. ===Sant Sabrian ? Sant Sabian ?=== Es un lòc desabitat situat dins les puèges al nòrd-oèst de Sant Ferriòl e que s'espandiriá tanben, segon l'[[Antòni Savartés|abat Savartés]], dins la comuna de Quilhan. La mapa IGN pòrta ''St-Savio'' (que cal legir ''St-Sabio'').</br> Las atestacions son : ''Serre de Sainct Saire'' en 1594, ''Saint-Savio'' (cadastre de Sant Ferriòl), ''Saint-Sabrio'' (vulg.) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 418, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f510.item.texteImage </ref>. </br> Le ''vulg[ar]'' de l'abat Savartés correspond, aqueste còp, al nom francés popular, siquenon auriam ''San Sabrio''. ''Sainct Saire'' (nom escrit en 1594 per un escriba normand ?) correspond a [[Saint-Saire|Sant Salvi, ermita del País de Bray]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 627</ref>. Saint ''Sabrio'' es ''Sant Çabrian'', de ''Cyprianus'', avesque de Cartage e martir del sègle III <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 592, a ''St-Civran''</ref> e non Sant Salvi. Quina es la fòrma occitana, ''Sant Çabrian'', ''Sant Çabian'' (probable) o un polimorfisme entre aquelas fòrmas ? == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11341 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Corine Girod |Partit= |Qualitat= agricultritz}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Jean-Jacques Marty |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Fernand Grauby|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= ? |Identitat= Vincent Marty |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del [[canton de Quilhan]], i demorèt. Tornèron batejar lo canton ''Canton de la Val Nauta d'Aude'' (traduccion) per decret del 27 de decembre de 2015. == Demografia == {{Demografia |insee= 11341 |1793=315 |1800=257 |1806=393 |1821=243 |1831=316 |1836=386 |1841=396 |1846=399 |1851=425 |1856=392 |1861=384 |1866=372 |1872=350 |1876=357 |1881=351 |1886=350 |1891=297 |1896=264 |1901=277 |1906=263 |1911=254 |1921=204 |1926=216 |1931=216 |1936=210 |1946=199 |1954=190 |1962= 182 |1968= 157 |1975= 145 |1982= 157 |1990= 154 |1999= 147 |cassini=31752 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|341}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|341}}/9.85) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Castle_of_Saint-Ferriol002.JPG|Le castèl. Granès.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11341 Sant Ferriòl sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] t65o7d9p9xgec9u67coubfttm6lmn19 0 103048 2507651 2388784 2026-08-27T10:58:41Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507651 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Jolian de Bèc | nom2 = ''Saint-Julia-de-Bec'' | imatge = St_Julia_de_Bec_4.jpg | descripcion = Vista generala. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Saint-Julia-de-Bec_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Canton de Quilhan|Quilhan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11347 | cp = 11500 | cònsol = Didier Aveilha | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = los santjolians ? | longitud = 2.2464 | latitud = 42.8694 | alt mini = 355 | alt mej = | alt maxi = 855 | km² = 13.88 }} '''Sant Jolian de Bèc''' (''Saint-Julia-de-Bec'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sant Jolian de Bèc | nord = [[Granes]] | nord-est = [[Sant Just del Besun]] | est = | sud-est = [[Sant Loís e Paraon]] | sud = [[La Pradèla e Puèglaurenç]] | sud-ouest = [[Bèlvianes e Cavirac]] | ouest = [[Quilhan]] | nord-ouest = [[Sant Ferriòl]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Villa Sancti Juliani'', en 1232, ''Castrum de Sancto Juliano'', en 1290, ''Sainct Julien de Vals'', en 1270, ''Rector Sancti Juliani de Valle'', en 1347, ''Sainct Julien'', en 1313-1500, ''Sainct Jullia'', en 1571, ''Sainct Julian en la val de Sainct Nazaire'', en 1389-1587, ''Sainct Julhia'', en 1594, ''Sainct Joulian de Lavailh'', en 1594, ''Sainct Julien du Val dans le Razès'', entre 1275 e lo sègle XVII, ''Saint Joulia'', en 1781 e en 1807, etc <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 395, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f487.item.texteImage </ref>. </br> ''Sant Julian'' es lo nom de sants nombrosas, que lo mai conegut es Sant Julian l'Espitalièr (legendari ?) e benlèu lo pus productiu per l'Occitània es Sant Julian de [[Briude]], martir del sègle IV <ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/1753/Saint-Julien-de-Brioude.html</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 607</ref>. </br> Lo determinant ''Bèc'' apareis pas qu'en 1801, dins la fòrma oficiala <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=32631</ref>, probablament per diferenciar la comuna d'un autre [[Sant Julian]], dit en francés ''Saint-Julien-de-Briola'' (determinant ''de Briolario'', en 1439). Lo determinant atestat istoricament es ''de la Val'' o puslèu ''de la Valh''. ''Laval'' (nom francés) es un vilatge de la comuna de [[Quilhan]], sus la RD 109 (nòrd de Quilhan a [[Caudièrs de Fenolhet|Caudièrs]]). ''Bèc'' se referís a una montanha, lo Sèrre de Bèc (fòrma supausada a partir del francés ''Le Serre de Bec''). Los bauces calcaris d'aquela montanha tresplomban la comuna. Mes aquel determinant es utilizat dins la lenga orala ? ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11347 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Didier Aveilha|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Henri Reverte |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del [[canton de Quilhan]], i demorèt. Tornèron batejar lo canton ''Canton de la Val Nauta d'Aude'' (traduccion) per decret del 27 de decembre de 2015. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11347 |1793=400 |1800=409 |1806=361 |1821=413 |1831=445 |1836=416 |1841=450 |1846=483 |1851=459 |1856=449 |1861=453 |1866=408 |1872=389 |1876=378 |1881=375 |1886=353 |1891=266 |1896=261 |1901=242 |1906=240 |1911=241 |1921=201 |1926=228 |1931=198 |1936=190 |1946=163 |1954=133 |1962= 141 |1968= 129 |1975= 105 |1982= 101 |1990= 97 |1999= 97 |2005=114 |max=400 |cassini=32631 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|347}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|347}}/13.88) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11347 Sant Jolian sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] q7nt9umtpt7awpbkwbqp7b0404bparz 0 103054 2507652 2388791 2026-08-27T11:12:24Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507652 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Just del Besun | nom2 = ''Saint-Just-et-le-Bézu'' | imatge = Le_Bézu_2.jpg | descripcion = Le Besun | lògo = cap | escut = Blason ville fr Saint-Just-et-le-Bézu (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Canton de Quilhan|Quilhan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11350 | cp = 11500 | cònsol = Louis Sire | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.8805555556 | longitud = 2.26833333333 | alt mini = 417 | alt mej = 540 | alt maxi = 1010 | km² = 13.54 |}} '''Sant Just del {{refnec}} Besun''' (''Saint-Just-et-le-Bézu'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 11350.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Sant Just e le Besun | nord = [[Rènnas del Castèl]] | nord-est = | est = [[Bugarag]] | sud-est = [[Sant Loís e Paraon]] | sud = | sud-ouest = [[Sant Jolian de Bèc]] | ouest = | nord-ouest = [[Granes]] }} ==Toponimia== ===Sant Just=== Las fòrmas ancianas son ''In loco de Sancto Justo'', en 1377, ''Sainct Just'', en 1594, ''Saint Just'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 398, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f490.item.texteImage </ref>. </br> Sant Just èra lo nom d'un avesque de [[Lion]], al sègle IV e d'un avesque d'[[La Seu d'Urgèl|Urgell]], al sègle VI <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 608</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/8079/Saint-Just-de-Lyon.html</ref>. ===Le Besun=== Le Besun es un ancian castèl sus un ròc e una anciana parròquia. Las fòrmas ancianas son ''Albezunum'', en 1231, ''Castrum de Albesuno'', en 1262, ''Vallis de Albedino'', en 1307, ''de Albedunum'', en 1344, ''Rector de Albeduno'', en 1347, ''Albezou'', en 1338-1500, ''Albezu'', en 1406, ''Un fort nommé le Behuc'', en 1579, ''Albodinco'', en 1371-1587, ''Le Bezu... chasteau ruiné... esglize aussi ruinée'', en 1594, ''Le Besseu'', en 1647 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 33, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f125.item.texteImage </ref>.</br> ''Le Besun'' ven d'una marrida comprenença d'''Albesun'', ambe ''al'' interpretat coma un article contractat. La darrèra sillaba correspond al gallés ''dunum'', « fortalesa » en lenga gallica, e lo primièr element seriá ''Albios'', nom d'un diu (que donèt son nom ancian, ''Albion'', a l'[[Escòcia]] e per extension a la [[Grand Bretanha]]), benlèu d'un òme, o eventualament un riu nommat ''Albia''. L'ensemble, completament celtic, correspondiá a ''*Albio-dūnon'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 44, 45, 284 e 329</ref>. La rasic ''alb-'' (d'aquí ''albos'', ''albios'', ''albanos'') a lo sens de « blanc » e per extension de « monde d'amont, cèl »; lo sens de « blanc » se perdèt al benefici del sens religiós e ''blanc'' se disiá ''uindos'' en gallés <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 37-38</ref>; caldriá pas, doncas, interpretar ''*Albio-dūnon'', coma « la fortalesa blanca ». Los tèxtes testimònian de la preséncia d'un ancian castèl, signe que la valor del siti foguèt coneguda a l'[[Edat Mejana]] tanplan coma pendent l'[[Antiquitat]]. == Istòria == A la fin del sègle XVIII, Lo Besun èra parròquia e Sant Just parròquia annèxa (de ?) <ref>https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini cercar a 11500 Saint-Just-et-le-Bézu</ref>. Sembla donc qu'avián tornada bastir la glèisa arroïnada del Besun citada en 1594. Las doás comunautats formavan ja una comuna soleta en 1801. NB. Lo siti Cassini confond (intervertís ?) Sant Just ambe un autre, de l'ancian canton d'[[Alanha]], [[Sant Just de Belengard]] <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=32758</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11350 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Louis Sire|Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del [[canton de Quilhan]], i demorèt. Tornèron batejar lo canton ''Canton de la Val Nauta d'Aude'' (traduccion) per decret del 27 de decembre de 2015. == Demografia == {{Demografia |insee=11350 |1793=268 |1800=254 |1806=145 |1821=300 |1831=323 |1836=352 |1841=342 |1846=344 |1851=332 |1856=317 |1861=274 |1866=271 |1872=269 |1876=281 |1881=241 |1886=254 |1891=255 |1896=228 |1901=198 |1906=191 |1911=170 |1921=140 |1926=136 |1931=140 |1936=115 |1946=95 |1954=88 |1962= 73 |1968= 53 |1975= 44 |1982= 55 |1990= 54 |1999= 62 |2004=65 |cassini=32758 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|350}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|350}}/13.54) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> St_Just.jpg|Sant Just. Bugarach_02-21_(2).jpg|Le castèl dels Templièrs vist de Bugarag. Bugarach_02-21_(3)_Ch_des_Templiers.jpg|Le castèl dels Templièrs fàcia nòrd. Chateau_des_Templiers_2.jpg|Zoom. Bugarach_R32_Puivert_Templiers.jpg|Vista dempuèi le Puèg de Bugarag, luènh, le castèl de Puègverd. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11350 Sant Just e Le Besun sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] b7ttyr0pazujuzdm68kt3l3n094f8fd 0 103060 2507653 2388792 2026-08-27T11:58:18Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507653 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Loís e Paraon | nom2 = ''Saint-Louis-et-Parahou'' | imatge = St_Louis_et_Parahou_3.jpg | descripcion = Sant Loís | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Saint-Louis-et-Parahou_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[Canton de Quilhan|Quilhan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11352 | cp = 11500 | cònsol = Marielle Bastou | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.8483 | longitud = 2.3197 | alt mini = 519 | alt mej = | alt maxi = 1007 | km² = 15.61 |}} '''Sant Loís e Paraon''' (''Saint-Louis-et-Parahou'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 11352.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Sant Loís e Paraon | nord = | nord-est = [[Bugarag]] | est = | sud-est = [[Caudièrs de Fenolhet]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud = | sud-ouest = [[La Pradèla e Puèglaurenç]] | ouest = [[Sant Jolian de Bèc]] | nord-ouest = [[Sant Just del Besun]] }} ==Toponimia== ===Sant Loís (''Saint-Louis-de-Parahou'' segon l'abat Sabarthès)=== Las fòrmas ancianas son ''La Bastide de Sainct Louis'', en 1301-1639, ''Sainct Louis, nouvellement construit'', en 1301-1639, ''in loco Sancti Ludovici'', en 1371, ''Sainct Louys'' en 1594, ''Saint Louis'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 399, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f491.item.texteImage </ref>.</br> ''Sant Loís'' es lo nom de mai d'un sant, dont [[Loís IX de França]] (probablament aqueste, per un vilatge bastit novèlament), un avesque de [[Tolosa]] al sègle XIV <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 612</ref>. ===Paraon (''Parahou-Grand'')=== Las fòrmas ancianas son ''Grangia de Paraone'', en 1255, ''Honor de Paraone'', en 1259, ''Parahou, vingt-deux maisons bien basties'', en 1594, ''La grange de Paraou'', en 1639, ''Parau'', sus la mapa de Cassini, a la fin del sègle XVIII, ''Parahou, commune réunie à Saint-Louis'', en 1807, ''Parahou-Grand'' (sègles XIX-XX) <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 290, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f382.item.texteImage </ref>. Una fòrma en iatus es improbabla a data recenta e lo nom es probablament ''*Parau''; la fòrma de 1639 se pòt ja legir [pa'raw] coma [para'u]. Lo nom d'origina deviá èsser ''*Para''(consonanta amudida)''one-'', mes ni Dauzat e Rostaing, nimai los Féniés, nimai Delamarre dison pas res d'aquel nom. I a un fum de noms gallics d'òmes e d'objèctes en ''para-'' e per exemple ''pario-'' nos donèt ''pairòl'', tanben latins d'origina grèga, mes sembla malaisit de donar una explicacion. ===Parahou-Petit=== Lo nom es atestat ''Petit Parau'' sus la mapa de Cassini, a la fin del sègle XVIII <ref name = ansa/>. Véser ''Paraon''. == Istòria == * Entre 1790 e 1794, Paraon e Sant Loís foguèron amassats coma comuna <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=33006</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11352 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Marielle Bastou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Richard Assens|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del [[canton de Quilhan]], i demorèt. Tornèron batejar lo canton ''Canton de la Val Nauta d'Aude'' (traduccion) per decret del 27 de decembre de 2015. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11352 |1793=301 |1800=340 |1806=374 |1821=416 |1831=435 |1836=418 |1841=418 |1846=416 |1851=377 |1856=346 |1861=347 |1866=326 |1872=309 |1876=266 |1881=251 |1886=258 |1891=261 |1896=250 |1901=234 |1906=220 |1911=205 |1921=185 |1926=144 |1931=127 |1936=118 |1946=116 |1954=96 |1962= 77 |1968= 66 |1975= 41 |1982= 47 |1990= 42 |1999= 35 |cassini=33006 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|352}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|352}}/15.61) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Bugarach_Parahou.jpg|Paraon Naut e l'Puèg de Bugarag. Nielle_in_Saint-Laurent-de-la-Cabrerisse_01.jpg|''Nielle'' (nom francés) a Sant Laurenç. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11352 Sant Loís e Paraon sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 36j087twzgbuekrlzebze5c2ni54e4t 0 104066 2507643 2312099 2026-08-27T07:04:13Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507643 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pompunha | nom2 = ''Pompogne'' | imatge = Pompogne.jpg | descripcion = Lo pin deu campanèr | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} [[Agenés]] | parçan = | insee = 47208 | cp = 47420 | region = [[Navèra Aquitània]] | departament = {{Òut e Garona}} | arrondiment = [[Arrondiment de Nerac|Nerac]] | canton = Los Bòscs de Gasconha ([[Canton de Hoalhés|Hoalhés]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deus Tuquets e Lanas de Gasconha|CC deus Tuquets e Lanas de Gasconha]] | cònsol = Jean-Pierre Adam | mandat = [[2026]] -[[2032]] | gentilici = | latitud = 44.2566666667 | longitud = 0.0525 | alt mini = 77 | alt mej = 96 | alt maxi = 147 | km² = 35.96 |}} '''Pomponha''' (fòrma benlèu generala) o '''Pompunha'''<ref> ([pum’pyɲɔ] dens la comuna, [pum’puɲɔ] hòra, francisme supausat a tòrt http://www.ieo-oc.org/IMG/pdf/Actes_2007-3-Comment_faire_une_recherche_toponymique.pdf</ref> o '''Senta Pompunha''' (''Pompogne'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Agenés|agenesa]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Òut e Garona]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 47208.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre deu territòri === {{Communes limitrophes | commune = Pompunha | nord = [[Castèlgelós]] | nord-est = [[La Reunion]] | est = [[Hargas d'Orbisa]] | sud-est = | sud = [[Hoalhés]] | sud-ouest = [[Sautmejan]] | ouest = | nord-ouest = [[Pindèras]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas que son : ''Pomponhe (parrochia Sancte ~)'', au sègle XIII, ''Pompungha (eccl. de ~)'' (letra de Clamenç V, donc de 1305 a 1314), ''Pomponie/Pomponhe (pro cappella Sancte ~)'', en 1326<ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 204-205</ref>. Dauzat e Negre (aqueth citat per Bénédicte Boyrie-Fénié), qui probable coneishèvan pas las atestacions,<ref>Jacques Boisgontier. "Mises à jour des manuels d'onomastique. In: ''Nouvelle revue d'onomastique'', n°25-26, 1995. pp. 235-239. [(https://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_1995_num_25_1_1234 legir en linha]).</ref> qu'i vesen ''Pomponia'' (''villa'' sos-entenut), deu nom latin d'òme ''Pomponius'', mès en realitat s'ageish d'un agionime, lo nom de senta ''Pomponia'' (fòrma femenina deu nomen ''Pomponius'', nom de medisha origina), martirizada a [[Cartage]] en 303. A ua data posteriora a la de las atestacions (o au mens au sègle XIII : veire la letra de Clamenç V), lo segon [-u-] se barrèt en [-y-], devath l'influéncia de la nasala palatala [-ɲ-] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 540, a ''Pompignac''</ref>{{,}}<ref name = bbf/>; es pas estonable que de comunas vesias contunhen de dire [pum'puɲə], puish que las innovacions començan totjorn dens los lòcs concernits (cf. ''Garona'' que disen ''Garòna'' près deu flume, mès que contunha la prononciacion confòrma a l'etimologia, tanlèu que se'n aluènhan). La prumèira e la tresena fòrmas atestadas que han veire lo ''-a'' finau s'èra dejà afeblit en [-ə] dens aquera partida de la [[Gasconha]] occidentala aus sègles XIII e XIV. == Istòria == * Pomponha (venguda tardivament ''Pompunha'') qu'èra de la ciutat deus ''Nitiobròges'' e après de la [[diocèsi d'Agen]], çò qui justifica de lo plaçar dens l'[[Agenés]]. Dempui lo 13 d'agost de 1317 e d'aquí a la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], qu'èra de la [[diocèsi de Condòm]] creada per [[Joan XXII]] <ref>Jean Burias, ''Atlas Historique français, Agenais, Condomois, Bruilhois'', CNRS, 1979</ref>. * Abans la Revolucion se disèva '''Senta Pompunha'''. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=47208 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2015]] ? [[2017]] ? |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Pierre Adam |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2015 ? |Identitat=Jean-Louis Bernadet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Claude Wilhem|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 2008 |Identitat=Jean Jolis |Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1938]] |Fin= 1976 |Identitat=Jean Duffieux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin=1938 |Identitat= Gérard Dubourg |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1917]] |Fin=1935 |Identitat= Emile Lambert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin=1916 |Identitat= Gérard Dubourg |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1903]] |Fin=1908 |Identitat=Camille Gaube |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1900]] |Fin=1903 |Identitat= Pierre Caubet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1883]] |Fin= 1900 |Identitat=Chéri Gaube |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1881]] |Fin=1882 |Identitat=Pierre Caubet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin=1881 |Identitat=Jean Luchet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abriu [[1871]] |Fin= mai de 1871 |Identitat=Pierre Caubet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1870]] |Fin=1871 |Identitat= Jacques Gaube |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1846]] |Fin=1870 |Identitat= Jean Luchet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1840]] |Fin=1846 |Identitat= Dutu |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1823]] |Fin= 1840 |Identitat= Pierre Caubet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1814]] |Fin=1823 |Identitat=Jean Lagaüzère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1808]] |Fin= 1814 |Identitat=Pierre Caubet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1802]] |Fin=1808 |Identitat=Guillaume Parrou-Labone |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1800]] |Fin= 1802 |Identitat=Jean Lagaüzère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1796]] |Fin=1799 |Identitat=Pierre Caubet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1793]] |Fin=1795 |Identitat=Guillaume Parrouy <ref>http://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-pompogne.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de Hoalhés]]; es adara deu canton de ''Les Forêts de Gascogne'' (en francés). == Demografia == {{Demografia |1793=371 |1800=348 |1806=345 |1821=390 |1831=517 |1836=519 |1841=504 |1846=502 |1851=482 |1856=490 |1861=422 |1866=453 |1872=420 |1876=431 |1881=418 |1886=470 |1891=477 |1896=457 |1901=408 |1906=377 |1911=322 |1921=320 |1926=310 |1931=257 |1936=246 |1946=204 |1954=165 |1962=144 |1968=127 |1975=104 |1982=105 |1990=124 |1999=138 |2004=148 |2006= |2007= |2008= |2009=197 |2014=213 |cassini=27447 |insee=47208 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr47|0}} la populacion qu'èra de {{popfr47|208}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr47|208}}/35.96) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== == Personalitats ligadas damb la comuna == ==Véser tanben== * [[Comunas d'Òut e Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas d'Òlt e Garona}} [[Categoria:Comuna de Gasconha]] [[Categoria:Comuna d'Òlt e Garona]] [[Categoria:Comuna d'Agenés]] 0sidcilgzsddkldzcy58u3aumcp5k8a 0 134107 2507621 1878787 2026-08-26T22:10:53Z Dostojewskij 20932 [[batalha de Crécy]] ⟹ [[Batalha de Crécy (1346)|batalha de Crécy]] 2507621 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Lo '''sètge de Calais''' se debanèt dau 4 de setembre de [[1346]] au 3 d'aost de [[1347]] durant la [[Guèrra de Cent Ans]]. Consequéncia de la [[Batalha de Crécy (1346)|batalha de Crécy]], s'acabèt per la capitulacion de la garnison [[França|francesa]] de la vila e sa conquista per leis [[Reialme Unit|Anglés]]. {{DEFAULTSORT:Calais (1347), Sètge de}} [[Categoria:Batalha de 1346]] [[Categoria:Batalha de 1347]] 4qbga3g7rozdr2qy6mjektcmtm7mgwu 0 161437 2507614 2024256 2026-08-26T21:04:41Z Dostojewskij 20932 + Categoria:Naissença a París + Categoria:Decès a París 2507614 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Sonia Rykiel.jpg|thumb|250px|Sonia Rykiel en julh de 2009]] '''Sonia Rykiel''', nascuda '''Sonia Flis''' ([[París]], [[25 de mai]] de [[1930]] – Paris, [[25 d'agost]] de [[2016]]) foguèt una estilista e granda costurièra [[França|francesa]]. Fondadora del prestigiós [[Ostal de costura Sonia Rykiel]], venguèt famosa tre 1967 quand foguèt consagrada "Reina del tricòt dins lo mond entièr" per la revista americana ''[[Women's Wear Daily]]''. Demest los grands noms de la mòda e coneguda coma l'inventora de la "desmòda", es famosa per son emplec del negre e de las e la creacion de las costuras al revèrs. Escriguèt tanben de libres e apareguèt dins qualques films. {{O|Rykiel}} {{datas|1930|2016}} [[Categoria:Costurièra francesa]] [[Categoria:Naissença a París]] [[Categoria:Decès a París]] rw2efklzkyuliihrnhscepnn0o9umde 0 162532 2507641 2503080 2026-08-27T05:12:14Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507641 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | Coleoptera | Coleoptera collage.png| Diferentas espècias de coleoptèrs}} {{Taxobox | embrancament | Arthropoda}} {{Taxobox | sosembrancament | Hexapoda}} {{Taxobox | classa | Insecta}} {{Taxobox | sosclassa | Pterygota}} {{Taxobox | infraclassa | Neoptera}} {{Taxobox | superòrdre | Endopterygota}} {{Taxobox taxon | animal | òrdre | Coleoptera | [[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758]]}} {{Taxobox fin}} Los '''coleoptèrs''' ('''''Coleoptera''''') son un [[Òrdre (biologia)|òrdre]] d'[[Insecta|insèctes]] dotats d'[[elitre]]s protejant lors alas. Lo mot « coleoptèr » ven del [[grèc]] ''κολεός'' « estug » e ''πτερόν'' « ala ». S'agís de l'òrdre que compta mai grand nombre d'espècias. Fòrça d'espècias o grops d'espècias an de noms vernaculars plan establit; los [[Escarabat|escarabats]], las [[Coccinellidae|galinetas]], los [[Cusson|cussons]], los carabs son de coleoptèrs. Vivon dins gaireben totes los [[Biotòp|biotòps]], levat en mitan polairs e oceanics. Possedisson mai sovent doas paras d'alas. La primièra para d'alas, a vegada pla colorada, nomenat [[elitre]], forma lo clòsc d'aqueles insèctes e la segonda para, las alas membranosas, s'utilizan per volat. == Generalitat == L'òrdre dels coleoptèrs es lo mai nombrós de la classa dels insèctes. Segon las estimacions, serián mai de 1 milion d'espècias descricha e non descricha pel mond. Aquel grop constituís près de 25 % de la diversitat animala<ref name=":1">Powell, Jerry A. (2009). </ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>Rosenzweig, Michael L. (1995). </ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>Hunt, T. et al. (2007). </ref>. Près de 40 % de las espècias d'insèctes descrichas fan partit d'aquel òrdre. Las familhas dels coleoptèrs mai abondantas son aquelas de las staphylinidae (estafilinids) e de las curculionidae (cussons). Los coleoptèrs son plan diversificats e son presents dins totes los principals abitats levat de regions polaras e marinas. Son tanben adaptats a diferents ròtles ecologics. N'i a de detritivòrs non especialistas, descompausant los rèstes vegetals. N'i a de coleoptèrs que se noirisson de carrònha o d'excrements. N'i a que se noirisson de micòtas e d'autres son exclusius a un tipe de planta. N'i a d'insèctes fitofags generalistas que manjan de pollèns, de flors e de fruchs. I a tanben de predators e de parasits que s'atacan a d'autres invertebrats. Fòrça d'espècias son utilizadas coma agents de contraròtle en agricultura, coma las [[Coccinellidae|galinetas]], los carabs e los [[Estafilinid|estafilinids]]. Fan tanben partida de la cadena alimentària essent la presa de mai d'un invertebrats e vertebrats, coma los peisses, los reptils, los aucèls e los mamifèrs. D'entre aquel òrdre, unes son considerats coma de gastaires en agricultura o dins l'industria alimentària, coma lo [[dorifòr]] de la trufa (''Leptinotarsa decemlineata'') e d'autre cussons coma (''[[Callosobruchus maculatus]]'') e aquel de la farina (''[[Tribolium castaneum]]''). == Diversitat == L'òrdre dels coleoptèrs es mai abondant amb près de <span>350 000</span> a <span>400 000</span> espècias descrichas divisadas en quatre sosòrdres ([[Adephaga]], [[Archostemata]], [[Myxophaga]] e [[Polyphaga]]). Aquò equival a 40 % de totas las espècias d'insèctes descrichas e gaireben 30 % de las espècias animalas. Pasmens se la classificacion es encara subjècte a de cambiaments, i a fins a 500 familhas e sosamilhas<ref name=":1">Powell, Jerry A. (2009). </ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref name=":0">Gilliott, Cedric (August 1995). </ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>Bouchard, P.; Bousquet, Y.; Davies, A.; Alonso-Zarazaga, M.; Lawrence, J.; Lyal, C.; Newton, A.; Reid, C.; Schmitt, M.; Slipiński, A.; Smith, A. (2011). </ref>. == Anatomia extèrne == [[Fichièr:Cerf-volant_MHNT_Dos_femelle.jpg|vinheta| L'exosquelèt fòrça rigid dels coleoptèrs]] Los coleoptèrs se caracterizan per un exosquelèt plan fòrça dur. Aquela estructura constituís tanben lo primièr parelh d'alas (elitres). Aquel exosquelèt se constituís de fòrça placas, nomenadas escleritas e aquelas son separadas per de suturas primas. Aquela concepcion permet al còrs d'èsser plan aparat tot gardant sa flexibilitat. L'anatomia generala es pro unifòrma dins l'òrdre, pasmens se los organs e los apendices pòscan variar fòrça en aparéncia. Coma totes los insèctes, lor còrses se divisa en tres seccions: la tèsta, lo torax e l'abdomèn. === Tèsta === La tèsta es pro esclerificada e vària en talha. Las pèças bucalas son de tipe trissairas e se trapan a l'avant de la tèsta. Los uèlhs son compausats e plan variable d'una familha a l'autra. Coma pels Gyrinidae, que son espandits de biais a permetre una vista al dessús e en dejós de l'aiga. Se trapa tanben d'ocèlas, d'ulhets simples mai sovent situats mai luènh, al suc de la tèsta. Las antenas son los organs màger per l'odorat. Pòdon tanben servir d'organs tactils per analisar lo mitan, de mejan de comunicacion per l'acoblament o encara de mejan de defensa. Las antenas son plan variablas dins las familhas de coleoptèrs. Mai, al sen d'una quita espècia, se trapa tanben de leugièras diferéncias entre los sèxes. Los coleoptèrs an de pèças bucalas similaras a l'òrdre dels ortoptèrs. D'entre aquelas pèças, i de mandibulas, qu'apareisson coma de grandas pinças sul davant de la tèsta. Se desplaçan orizontalament e servisson a prene, espotir o copar la noiritura o los enemics. Unas espècias, las mandibulas dels mascles son plan desvelopats e plan alargadas al vejaire aquelas de las femes<ref name=":0">Gilliott, Cedric (August 1995). </ref>. I a tanben de maxillars e de palps labials, d'apendicis en forma de dets que se trapan a l'entorn de la boca de gaireben totes los coleoptèrs. Servisson a se desplaçar la noiritura a l'interior d'aquela. === Torax === Lo torax es segmentat en doas partida<span></span>: lo protorax e lo pteratorax. Lo pteratorax compren le mesotorax e lo metatorax fusionats. Es tanben la partida del còrs ont los tres parelhs de patas son ligats. L'abdomèn es posterior al torax<ref name=":1">Powell, Jerry A. (2009). </ref>. === Patas === Las patas son composadas de mai d'un segments<span></span>: coxa, troquantèr, femur, tibià e tars. Aquel darrièr es segmentat mai sovent en dos o cinc articles. Al tèrme, i a arpas, mai sovent un parelh. Las patas servisson subretot per la locomocion e pòdon èsser de formas diferentas. Per las familhas de coleoptèrs aqüatics, coma los Dytiscidae, Haliplidae o Hydrophilidae, lo darrièr parelh de patas pòrta una reng de longs pels e es adaptada per la nada. De coleoptèrs, coma los [[Escarabat|escarabats]] e unes [[Carab|carabs]], an de patas alarguidas e espinosas del tipe escavaires per los ajudar a çò far. D'autres possedisson de femurs mai largs e pòdon realizar de sauts pro luènhs, coma per las [[Alitisa|alitisas]] e unas espècias de [[Cusson|cussons]]. === Alas === [[Fichièr:Cetonia_aurata_take_off_06_05172009.jpg|vinheta| Lo vòl d'una cetònia]] Las alas anterioras, nomenadas elitres, son connectadas al pteratorax. Son espessas e opacas. Los elitres son pas utilizadas pendent lo vòl. Al repaus, cobrisson e aparan las alas posterioras, que son membranosas e mai fragilas. Per unes coleoptèrs, la capacitat de volar se perdèt. Dins aquela categoria i a, per exemple de [[Carab|carabs]], de cussons e d'espècias [[Desèrt|deserticas]] e cavernicòls. Dins unas raras familhas, los coleoptèrs son pas capables de volar e tanpauc an d'elitres. Per exemple de femes de la familha de las Phengodidae e de las Lampyridae possedisson ni alas e ni elitres. === Abdomèn === L'abdomèn es la partida rèire lo metatorax e se compausa d'una seriá d'anèls. Aqueles segments possedisson una seriá de pichon traucs, nomenats estigmats, que permeton a l'insècte de respirar. Los dos tipes màger son las tergitas (sus la fàcia dorsala) e las escleritas (sus la fàcia). Aquelas doas placas son articuladas lateralament (plora) per un replec membranar extensible (conjontiva), lo replec tegumentari ploral. Per gaireben totes los coleoptèrs, los tergits son membranoses e son amagadas jos los elitres al repaus. Las escleritas son mai sovent mai largas e son plan visiblas jos l'abdomèn. Lor nivèl de esclerificacion pòt èsser plan variable. L'abdomèn a pas d'apendicis, mas unes insèctes (per exemple<span></span>: Mordellidae) an de lòbes esternals articulats<ref>vie, Michael A. (2002). </ref>. == Reproduccion e desvelopament == Gaireben totes los coleoptèrs realizan una metamorfòsi complèta (olometabòla). Mai sovent, lo desvelopament se realiza en quatre estapas: l'uòu, la larva, la ninfa e l'imagò o adult. La nimfa es a vegadas nomenada crisalida. Per unas espècias, la ninfa pòt èsser amagada a l'interior d'un cròs o d'un cocon. De tipes de coleoptèrs realizan una metamorfòsi del tipe ipermetabòla. Aqueles insèctes an un estapa transformacion de mai, entre la larva tipica e la ninfa. Per exemple, per las Meloidae, i a l'uòu, la primièra estapa larvària que compren una prima larva e adaptada a la locomocion, una segonda estapa larvària amb una larva massissa e sedentària, una nimfa e fin final un adult. === Acoblament === [[Fichièr:Chrysolina_americana_MHNT_Mating.jpg|vinheta| Acoblament de Chrysomelidae]] Los compòrtaments de reproduccion pels coleoptèrs pòdon èsser plan diversificadas. Pendent lo periòde de reproduccion dels insèctes, la comunicacion se realiza subretot per la secrecion de [[Feromòna|feromònas]]. Lo mascle pòt donc localizar una feme receptiva d'aquela mena. Las feromònas son especificas per cada espècia e son constituidas de diferentas moleculas quimicas. Per exemple, las feromònas d'unes escarabats de la sosfamilha de las Rutelinae son compausadas majoritàriament d'una sintèsi d'acid gras. D'autres, coma dins la sosfamilha de las Melolonthinae, son puslèu compausats d'[[Aminoacid|acids aminats]] e d'acids terpenics. Una autra tecnica de comunicacion es l'utilizacion de la bioluminescéncia. Pels coleoptèrs, aquela forma de crida se limita a la familha de las Lampyridae e de las Phengodidae. Los individús d'aquelas familhas produson de lutz qu'es fabricada per d'organs a l'interior de lor abdomèn. Los mascles e femes comunican d'aquel biais pendent la periòde de reproduccion. Los senhals son diferents d'una espècia a l'autra (la durada, la composicion, la coregrafia aeriana e dins l'intensitat)<ref name=":1">Powell, Jerry A. (2009). </ref>. Pendent lo periòde de reproduccion, lo mascle e la feme pòdon s'engatjar dins una parada nupciala. Pòdon far bronzinar lors alas, crear de sons o far vibrar los objèctes ont son pausats. Per unas espècias, coma las Meloidae, lo mascle puja sus l'esquina de la feme e li alisa las antenas e los palps labials amb sas antenas<ref name=":1">Powell, Jerry A. (2009). </ref>. La competicion es fèra e fòrça mascle mòstran de compòrtaments territorials e agressius. Son prèsts a se batre per conservar un pichon territòri o aver l'escasença de se reproduire amb una feme. Per unas espècias, los mascles possedisson de banas e de protuberàncias sus lor tèsta o lor torax. Aqueles ornaments servisson a combatre d'autres mascles de la meteissa espècia. L'acoblament es mai sovent rapid mas per unas espècias pòt durar d'oras. Pendent lo ligam, les [[Espermatozoïde|espermatozoïdes]] son transferits a l'interior de la feme per fecondar los uòus<ref name=":0">Gilliott, Cedric (August 1995). </ref>. === Desvelopament === ==== Uòus ==== [[Fichièr:Ladybird_eggs_(7329084216).jpg|vinheta| Massa d'uòus de Coccinellidae]] Pendent sa vida, una feme pòt produire entre una desena d'uòus e de milièrs. Los uòus son ponduts segon lo substrat ont las larvas se desveloparàn. Per exemple, dins la farina, los adults de [[Tenebrion|tenebrions]] pondon lors uòus de biais aleatòri. Per de Chrysomelidae e las [[Coccinellidae]], los uòus son ponduts en massa sul fulham o pausat sul brot. D'autres pondon a l'interior de las raïças a l'ajuda d'un ovipositor especializa (ex<span></span>: cusson de la caròta). Los sonhs parentals donats als uòus vàrian segon las espècias, anant de la simpla pausa d'uòu jos una fuèlha fins a la construccion d'estructuras sosterranhas especializadas<ref name=":1">Powell, Jerry A. (2009). </ref>. De coleoptèrs mòrdon de partidas d'una fuèlha per la far rotlar sus ela meteissa e enseguida pondon lors uòus dedins. Aquela estructura apararà lors uòus dels mals temsp e d'eventuals predators. Per la crisomèla ''Mimosestes amicus'', i a una estrategia de ponda d'uòus non fecondats, apilats sus d'uòu fecondats, de biais a los aparar de parasitoïds<ref>Deas & Hunter. 2011. </ref>. L'ovoviviparitat es presenta per unas espècias. Mai sovent, i a una estrategia de reproduccion pels insèctes qu'ocupan de mitans dangieroses pel desvelopament dels uòus. De femes de Chrysomelidae vivon dins las zonas montanhosas o subarcticas practican l'ovoviviparitat<ref><span class="ouvrage" id="H-W_et_L._Borowiec2013"><span class="ouvrage" id="Cho_H-W_et_L._Borowiec2013"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Cho H-W et L. Borowiec, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">A new species of the genus Ambrostoma Motschulsky (Coleoptera, Chrysomelidae, Chrysomelinae) from South Korea, with larval descriptions and biological notes</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Zookeys</span>'', <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;321,&#x200E; <time>2013</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;1-13 <small style="line-height:1em;">([http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3744142/ lire en ligne])</small></span></span><span class="ouvrage" id="H-W_et_L._Borowiec2013"></span></ref> . ==== Larva ==== [[Fichièr:Curl_grub.jpg|vinheta| Larva de Scarabeidae]] Es mai sovent a l'estadi de larva que l'insècte s'alimenta mai. Un còp sortit de l'uòu, tendon a èsser fòrça voraç. Pels fitofags, d'espècais se noirisson de las partidas extèrnes dels vegetals, coma del fulham, de la tija, de las flors o encara dels fruchs. D'autres se trapan a l'interior e se noirisson del cambium, coma per las Buprestidae e las Cerambycidae. Las larvas d'unas familhas, coma Carabidae, [[Coccinellidae]], Dytiscidae e Staphylinidae son predatrises. Lo periòde larvar es fòrça variable segon las espècias e de condicions environamentalas presentas<ref name=":0">Gilliott, Cedric (August 1995). </ref>. Las larvas de coleoptèrs se pòdon identificar per lor tèsta esclerificada, la preséncia de pèças bucalas de tipe trissaire e l'abséncia de pseudopòdi. Lor torax es dificilament destriable de lor abdomèn. Coma pels coleoptèrs adults, las larvas son plan variadas en aparéncia. Per de familhas, las larvas son fòrça aplatidas e son plan mobilas coma las Carabidae e Staphylinidae. Per d'autres, coma las Elateridae e Tenebrionidae, las larvas sont completament esclerificadas e an una forma alongada. Per las Scarabeidae, las larvas son mai sedentàrias, popudas e en forma de « C ». Per completar lor desvelopament, las larvas de coleoptèrs passan per de mudas. Per fòrça espècias, la larva ganha en pes e en talha pendent sa creissença. Es una metamorfòsi de tipe [[olometabòla]]. Dins los coleoptèrs, i a tanben de familhas que practican un autre tipe de metamorfòsi: l'ipermetabòla. Dins aquel tipe de desvelopament, la larva de tipe triongulin es plan mobila per enseguida venir una larva mai sedentària. Practican l'ipermetamorfòsi las Meloidae e d'Staphylinidae, coma lo genre ''Aleochara''. ==== Nimfa ==== [[Fichièr:Cantharis_pupa.jpg|vinheta| Ninfa de ''Cantharis rufa'']] Coma totes los [[Pterygota|pterigòts]], a la fin de l'estadi larvar, la larva se transfòrma en ninfa. A partir d'aquela novèla forma, n'emmergís un adult entierament format. La ninfa sembla a l'adult, es mai sovent de color palla, amb las patas e las antenas agrumeladas sus son còrs. Restrencha en movement, sovent immobil e a pas de mandibula. Es donc un estadi fòrça sensible per la predacion. Per unas espècias, la larva cava o se fabrica un abric amb de matèria organica per poder començar sa transformacion<ref>Eiseman, C. and N. Charney, 2010. </ref>. == Comportaments == === Locomocion aqüatica === Los coleoptèrs aqüatics utilizan de tecnicas per prene l'aire jos la superfícia de l'aiga. Pendent la cabussada, las Dytiscidae prenon una bofiga d'aire entre los elitres e l'abdomèn. Las Hydrophilidae garda un jaç prim d'aire amb de pichons pels a la superfícia de lor còrs. Las Haliplidae utilizan lors elitres e lor coxa per prene d'air<ref>Arnett, R. H., Jr. and Thomas, M. C. (2001). </ref>. Las Gyrinidae pòrtan simplament una bofiga d'aire amb elas quand cabussan. === Comunicacion === ==== Feromònas ==== Los coleoptèrs desvolopèron una varietat de mejans per comunicar. Lo lengatge quimic, per l'utilizacion de [[Feromòna|feromònas]] es una d'aquelas tecnicas. Aqueles signals pòdon s'utilizar per atirar un partenari sexual, formar una agregacion, per prevenir d'un dangièr o quitament per se defendre. Las feromònas d'agregacion son utilizadas per atirar d'individús de la meteissa espècia sus una planta ostessa. Pel dendroctòn del pin (''Dendroctonus ponderosae), ''lo primièr arribat sus l'arbre òste daissa una traça quimica d'invita pels sièus. Aquela invitacion mena d'individús mascles tant que d'individús femes. Se la populacion de dendroctòn es tròp importanta, los individús secrètan una feromòna d'antiagregacion. Aquò a per efièch d'eliminar la competicion e los efièchs nefasts d'una populacion tròp importanta<ref name=":2"><span class="ouvrage" id="2009"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [https://web.archive.org/web/20110815103052/http://www.pc.gc.ca/eng/docs/v-g/dpp-mpb/sec2/dpp-mpb2b.aspx « <cite style="font-style: normal">Mountain pine Beetle Initiative</cite> »], sur ''www.pc.gc.ca'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2009-04-05">5 avril 2009</time> <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">9 janvier 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="2009"></span></ref>. Las feromònas pòdon èsser perturbadas per las diferentas condicions meteorologicas, coma lo vent o la temperatura. ==== Sons ==== D'espècias comunican pel bronzinament, una creacion d'un son per fregadís. Mai sovent, lo son se dona pel frejament de microstructuras en forma de penche. Pel dendroctòn del pin (''Dendroctonus ponderosae''), los adults frejan lors alas amb lor abdomèn per crear un son inaudible per l'òme<ref name=":2"/>. Aquela tecnica de comunicacion es tanben observada pels longicòrns (Cerambycidae). Los representants de mai d'una familhas produson de sons pel contacte amb una partida de lor còrs e lo substrat. D'Anobiidae vivon dins las causas de fusta crean un tica taca sinistre per comunicar lor emplaçament a un partenari sexual. D'insèctes produson de sons retonants coma mejans de defensa. Per exemple, los carabs de la sosfamilha de las Brachininae produson una excrecion d'una substància toxica per lor abdomèn que se sentisson en dangièr. Per las espècias pichonas, le son est gaireben pas audible. Per contra, per las espècias tropicalas, lo bruch de la descarga pòt semblar à la detonacion d'un fusiilh e alara, espaventar d'eventuals predators<ref><span class="ouvrage"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> [http://www.zin.ru/animalia/coleoptera/eng/biol412.htm « <cite style="font-style: normal">Beetles (Coleoptera) and Coleopterologist - Sounds</cite> »], sur ''www.zin.ru'' <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">12 janvier 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage"></span></ref>. === Sonhs parentals === [[Fichièr:Dung_Beetle1.jpg|esquèrra|vinheta| Un bosièr (Scarabaeoidea) en train possant una bola de bosa]] Pels insèctes, los suènhs parentals son pro rares. An per tòca de favorizar la subrevida de las larvas las aparant contra los predators e las condicions a l'entorn desfavorablas. Un bon exemple de suènhs parentals es per l'estafilinis ''Bledius spectabilis ''qu''e''viu dins las salinas. Los uòus e las larvas d'aquela espècia son menaçadas per la marèa ananta. Per melhorar las escasenças de subrevida dels pichons, la femèla los susvelha menimosament. Quand aqueles son en dangièr d'asfixia, l'estafilinid reagís e las ajuda cavant. Mao, crean de pichons cròses pels uòus e larvas, las aparan de las vèpas parasitoïdas e dels predators<ref>Wyatt, T. D. and Foster, W. A. (1989). </ref>. D'espècias de bosièrs (Scarabaeoidea) mòstran tanben una forma de suènhs parentals. Los bosièrs reculhisson d'excrements d'animals e crèan de bolas fins a 50 còs superior a lor quita pes. D'abituda, es lo mascle que possa la massa d'excrements e la feme lo seguís. Quand trapa un luòc amb un substrat ideal, s'i arrèstan e entèrran la bola d'excrements. Après l'acoblament, van preparar la bosa e la feme pond sos uòus a l'interior. Aquela bola ven un vertadièr gardamanjar per las larvas. Per una espècias, los adults daissan sols los pichons, per d'autres, demòran près d'eles per los aparar<ref>Hanski, Ilkka; Yves, Cambefort (1991). </ref>. Tanben existís de suènhs parentals per d'espècias de Silphidae. === Alimentacion === Los coleoptèrs son capables d'espleitar una granda diversitat de fonts alimentàrias. Unes son omnivors, manjant de plantas e d'animals. D'autres son fòrça especializats dins lor regim alimentar. Fòrça espècias de Chrysomelidae, Cerambycidae, Curculionidae son especificas e se noirisson pas que d'una sola espècia de planta. De coleoptèrs, coma las Carabidae e las Staphylinidae, son subretot carnivòrs. Caçan e consoman fòrça pichonas presas, coma d'autres [[Arthropoda|artropòds]], de vèrms de tèrra e de caragòls. Gaireben totes aqueles predators son generalistas mas unas espècias an de preferéncias per de presas mai especificas. La matèria organica en descomposicion fa partit del regim alimentar de fòrça espècias. Dins aquela categoria, existís d'espècias dichas coprofagas (ex<span></span>: Scarabeidae e Geotrupidae) que consomisson d'excrements e d'espècias necrofagas (ex<span></span>: Silphidae) que se noirisson d'animals mòrts. == Ecologia == === Defensa e predacion === Los coleoptèrs an una varietat d'estrategias per evitar d'èsser atacadas per de predators o des parasitoïds. D'entre aquelas estrategias, i a lo camoflatge, lo mimetisme, la toxicitat e la defensa activa. [[Fichièr:XN_Cassidinae_390.jpg|vinheta| Larva de Cassidae amb los sieus excrements sus la sieuna esquina]] Los insèctes que practican lo camoflatge utilizan una coloracion o una forma per se fondre dins lor mitan. Aquel tipe de coloracion es espandit dins mai d'una familhas de coleoptèrs, subretot aquelas qui se noirisson de fusta o de vegetacion (ex<span></span>: Chrysomelidae et Curculionidae). Unas an la coloracion e la textura del substrat ont vivon<ref name=":3">Evans, Arthur V.; Charles Bellamy (2000). </ref>. Las larvas d'unas espècias se camoflan amb lors excrements. Aquela practica existís per de Chrysomelidae. [[Fichièr:CSIRO_ScienceImage_1741_Longhorn_Beetle.jpg|esquèrra|vinheta| Longicòrn del genre ''Hesthesis'' imitant una vèspa]] D'espècias ressemblan a se n'enganar a una vèspa. Aquela tecnica de defensa se nomena mimetisme batesian. Mesclan lor mimetisme als compòrtaments de l'insècte imitat. D'aquela imitacion, pren la proteccion contre los predators. De longicòrns (Cerambycidae) practican aquel tipe de mimetisme. Fòrça espècias de coleoptèrs, coma las [[Coccinellidae|galinatas]], las cantaridas e las licidas, secrètan de substàncias desagradablas o toxicas per s'aparar. Aquelas meteissas espècias presentan sovent d'aposematisme, una estrategia adaptativa que torna per una coloracion viva o de contrast un messatge d'avertiment<ref name=":3">Evans, Arthur V.; Charles Bellamy (2000). </ref>. La defensa quimica es una autra tecnica de defensa practicada per de coleoptèrs. Aquela estrategia es pas sonque contra los predators. Sembla que tanben poirián protegir contra las infeccions e los parasits. D'espècias libèran de substàncias quimicas jos la forma d'un nívol de vapor amb une precision susprenenta. La polverizacion es a vegadas tan fòrta que dona un bruch de detonacion. Las [[Toxina|toxinas]] son sovent eissidas de la consomacion de plantas toxicas. Lo metabolisme de l'insècte isola aquelas toxinas e los intègra a son sistèma. Pels carabs africans del genre ''Anthia'' e ''Thermophilum, ''la substància quimica largada es de l'acid formic, la meteissa fabricada per de formigas. Los carabs bombardièrs an la capacitat de largar un liquid corrosiu en bolh sus lors assalidors. Aquela substància es compausada d'idroquinòna e de peroxíd d'idrogèn<ref name=":3">Evans, Arthur V.; Charles Bellamy (2000). </ref>. De coleoptèrs possedisson d'atributs fisics coma d'espinas o de protuberàncias que los ajudan a se defendre e los fan pauc atrasents per d'eventuals predators. En cas de dangièr, pòdon mòrdre o alara ressarrar lors patas espinosas sus l'enemic<ref name=":3">Evans, Arthur V.; Charles Bellamy (2000). </ref>. === Parasitisme === D'espècias de coleoptèrs son d'ectoparasits de mamifèrs. ''Platypsyllus castoris'', una espècia d'estafilinid, viu pas vertadièrament coma parasit mis que, als estadis larvaris e adults se noirís de pels d’excrecions del [[vibre]]. Aquela espècia a pas d'ala e d'uèis coma fòrça d'autres ectoparasits<ref>Stewart B. Peck (2006). </ref>.Se pòt pas lo qualificar de parasit que noisís pas a son òste dins son integritat, puslèu es comensal. Lo pichon coleoptèr dels bornats (''Aethina tumida)'' es tanben un tipe de parasit. Las larvas d'aquel insècte se noirisson del mèl e damatjan o destruison las brescas se n'alimentant. Defecan tanben dins lo mèl e aquò provòca un rebolum amb una odor caracteristica d'iranja en descomposicion. A l'escasença de grandas infestacions, las abelhas pòdon decidir de quitar lo bornat. ''A. tumida'' es considerat coma un insècte nosible per l'industria de l'apicultura<ref>Neumann, P. and Elzen, P. J. (2004). </ref>. Los coleoptèrs pòdon èsser tanben d'òstes per de vèspas parasitoïdas. Per exemple, la galineta maculada (''Coleomegilla maculata'') es l'ostessa d'una vèspa braconida nomenada ''Dinocampus coccinellae.'' Pendent l'oviposicion, la feme parasitoïda s'apròcha de son òste e li penètra l'exosquelèt a l'ajuda de son ovipositor modificat. Pausa son uòu a l'interior de la galineta. La larva s'alimentarà dels còsses grases d'aquela. Pendent la pupason, que se realiza a l'exterior de la galineta, la larva manipula son òste per qu'aquel apara son cocon<ref>Fanny Maure, Jacques Brodeur, Nicolas Ponlet, Josée Doyon, Annabelle Firlej, Éric Elguero et Frédéric Thomas, « », ''Biology Letters'', 22 juin 2011 (PMID 21697162, DOI 10.1098/rsbl.2011.0415)</ref>. === Pollinizacion === Los coleoptèrs pòdon èsser de pollinizators fòrça importants dins de regions coma la zònas mièg aridas d'[[Africa Australa|Africa australa]], dins lo sud de [[Califòrnia]]<ref>Jones, G. D. and Jones, S. D. (2001). </ref> e dins las pradas montanhosas de KwaZulu-natal d'[[Sud-Africa|Africa del Sud]]<ref>Ollerton, J.; Johnson, S. D.; Cranmer, L. and Kellie, S. (2003). </ref>. De tipes de flors semblan atirar mai los coleoptèrs. Las flors atirantas son mai sovent de granda talha, verdenca o blancasa e plan perfumada. L'odor largada pòt èsser especiada, fruchat o pareissièr a la descomposicion de la matèria organica. Gaireben totas las flors pollinizadas per aqueles insèctes an una forma aplatida o possedisson una partida en forma de plataforma. Aquela estructura permet una melhora accessibilitat als pollèns<ref>Gullan, P.J.; Cranston, P.S. (March 22, 2010). </ref>. Los ovaris de las plantas son mai sovent plan aparats contra las pèças bucalas del tipe trissaire dels coleoptèrs. === Mutualisme === [[Fichièr:Ambrosia_beetle_life_cycle.svg|vinheta| Relacion de mutualisme<span></span>: 1 - L'escolit adult cava de galariás dins la fusta per pondre los sieus uòus e libèra d'espòras de fungis. 2 - La larva se noirís del fungi, que ne digerissent la fusta, conten d'elements nutritius. 3 - La larva ven una ninfa puèi emergís coma adult]] Lo mutualisme es una collaboracion entre d'individús d'espècias diferentas. Aquela relacion es pas comuna entre los diferents òrdres d'insèctes. Pasmens, existís d'exemples d'aquel tipe de relacion implicant de coleoptèrs, coma per la sosfamilha de las Scolytinae. L'escolit cava de tunèls dins los arbres mòrts e cultiva d'òrts fongics, que digerissent la fusta, ven lor sola font de noiridura. Quand l'adult aterrís sus un arbre que li cal, cava un tunèl ont libèra d'espòras de son simbiòsi fongic. Lo fungi penètra lo xilèma de l'arbre, lo digerís e se concentra dins las partidas mai nutritivas. Las larvas d'escolits son pas capables de digerir la fusta a causa de las toxinas presentas. Utiliza donc sa relacion amb lo fungi per ajudar a passar las defensas de l'arbre<ref>Malloch, D. and Blackwell, M. (1993) "Dispersal biology of ophiostomatoid fungi", p. 195–206 in: Ceratocystis and Ophiostoma: Taxonomy, Ecology and Pathology, Wingfield, M.J., K.A. Seifert, and J.F. Webber (eds.</ref>{{,}}<ref>Francke-Grossmann, H. (1967). </ref>. === Comensalisme === Lo comensalisme es un tipe de relacion biologica ont un òste dona un benefici a comensal. L'òste obten pas cap de ganh en escambi. De pseudoscorpions pujan de longicòrne e s'aparan jos las lors elitres. Benefícian d'un transpòrt cap a de territòris nòus e son tanben aparats dels predators. Lo coléoptèr es pas tocat per la preséncias dels viatjaires<ref>Gail, Vines (April 18, 1992). </ref>{{,}}<ref>Poole, Robert W. (2004). </ref>. == Denominacion e istòria evolutiva == === Posicion d'entre los [[Insecta|insèctes]] === === Classificacion === Lo tèrme « coleoptèr » foguèt format a partir del [[grèc]] ancian ''{{Lang|grc|κολεόπτερος}}'' : « que las alas son cobèrtas d'una mena d'estug, coleoptèr », compausat de ''{{Lang|grc|κολεός}}'', ''koleos'' « estug » e de ''{{Lang|grc|πτερόν}}'', ''pteron'', « ala »<ref><span>Définitions </span>[http://www.cnrtl.fr/lexicographie/Coléoptère/0 lexicographiques]<span> et </span>[http://www.cnrtl.fr/etymologie/Coléoptère/0 étymologiques]<span> de « Coléoptère » du </span>''Trésor de la langue française informatisé''<span>, sur le site du </span>Centre national de ressources textuelles et lexicales</ref>. Seriá estat inventat per [[Aristòtel]]<ref>James K. Liebherr et Joseph V. McHugh in Resh, V. H. & R. T. Cardé (Editors) 2003. </ref> e utilizat per [[Carl von Linné]] per regropar las espècias a vegadas nomenadas « verai coleoptèrs », al contrari d'autres autors coma Giovanni Antonio Scopoli qu'i inclusissiá las [[Babaròta|babaròtas]] o los ortoptèrs. Charles de Geer, dins son obratge de [[1774]], es lo primièr a aplicar le nom de ''Coleoptera'' sonque per d'espècias consideradas ara coma de coleoptèrs. Aquel grop es ara repartit en quatre sosòrdres : * [[Adephaga]] Schellenberg, 1806 * [[Archostemata]] Kolbe, 1908 * [[Myxophaga]] Crowson, 1955 * [[Polyphaga]] Emery, 1886 Demest los coleoptèrs i a fòrça [[Familha (biologia)|familhas]] coma<span></span>: * [[Anobiidae]]<span></span>: cusson del pan * [[Anthicidae]] * [[Anthribidae]]<span></span>: cusson del cafè * [[Brentidae]] * [[Buprestidae]] * [[Carabidae]] * [[Cerambycidae]] o [[Longicòrne|Longicòrnes]] * [[Cetoniidae]] * [[Chrysomelidae]]<span></span>: cusson del pibol * [[Cleridae]] * [[Coccinellidae]] * [[Cucujidae]] * [[Curculionidae]]<span></span>: cusson del ris * [[Dermestidae]] * [[Dytiscidae]] * [[Elateridae]] * [[Geotrupidae]] * [[Histeridae]] * [[Hydrophilidae]] * [[Lampyridae]] * [[Leiodidae]] * [[Lucanidae]]<span></span><br> * [[Meloidae]] * [[Melolonthidae]]<span></span>: mai sovent inclusida dins la familha dels [[Scarabaeidae]] * [[Ptinidae]] * [[Scarabaeidae]]<span></span><br> * [[Staphylinidae]] * [[Sylvanidae]] * [[Tenebrionidae]]<span></span>: cusson de la farina<br> == Pressions e menaças == Los coleoptèrs, coma fòrça autres invertebrats son someses a la pression de contunh dels pesticids ([[Insecticida|insecticidas]]). Fa pauc se mostrèt que d'espècias qu'an de bonas aptituds per volar refusan pasmens a passar pels espacis fòrça artificializats (coma las [[Rota|rotas]])<ref>Burel, F. (1989) Landscape structure effects on carabid beetles spatial patterns in western France. </ref>. Alara, en mai del risc d'espotiment, las infrastructuras rotièras expausan aquelas espècias a un fenomèn de [[Fragmentacion ecologica |fragmentacion]] de son abitat (quitament quand las rotas son tancadas o pauc utilizadas). Fin finala la manca de fusta mòrta e senescenta dins los boscs cultivats es tanben una causa de regression o desapareisson d'espècias que pòt èsser en partida limitada per una gestion duradissa de las forests expleitadas melhorant artificialament<ref>Tero Toivanen and Janne S. Kotiaho, ''Mimicking natural disturbances of boreal forests: the effects of controlled burning and creating dead wood on beetle diversity... characterized by large volumes of dead wood and sun-exposed conditions''. </ref>, mejans la reïntroduccion de cronoxils, fustas senescentas, brutladas (fuòcs contrarotlats), eca. o naturalament (per arrèst localament dels talhs o de l'exportacion) l'ofèrta en fusta mòrta e en arbres senescents. == Nòtas e referéncias == <div class="references-small decimal" style="-moz-column-count: 2;"> <references /> </div> === Referéncias extèrnas === * <span class="ouvrage" id="Tolweb">Referéncia [http://tolweb.org/tree/phylogeny.html <span class="lang-en" lang="en">Tree of Life</span> Web Project] : [https://web.archive.org/web/20220517003508/http://tolweb.org/Coleoptera ''Coleoptera''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span></span><span class="ouvrage" id="Tolweb"></span> * <span class="ouvrage" id="CatalogueofLife_taxon">Referéncia <span class="lang-en" lang="en">[[Catalogue of Life]]</span> : [https://web.archive.org/web/20160307064308/http://www.catalogueoflife.org/col/search/all/key/Coleoptera/match/1 '' Coleoptera''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span></span><span class="ouvrage" id="CatalogueofLife_taxon"></span> * <span class="ouvrage" id=" Faunaeur">Referéncia Fauna Europaea : [https://web.archive.org/web/20170419214446/http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=10993 Coleoptera] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span></span><span class="ouvrage" id=" Faunaeur"></span> * <span class="ouvrage" id=" TPDB">Referéncia Fossilworks Paleobiology Database : [https://web.archive.org/web/20160303194256/http://fossilworks.org/bridge.pl?action=taxonInfo&is_real_user=1&taxon_no=69148 Coleoptera] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span></span><span class="ouvrage" id=" TPDB"></span> * <span class="ouvrage" id=" ITIS">Referéncia [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]] : [http://www.cbif.gc.ca/acp/fra/siti/regarder?tsn=109216 Coleoptera] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> (<span class="plainlinksneverexpand"><small>+ [http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=109216 version anglaise]</small></span> <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>)</span> * <span class="ouvrage" id=" ADW">Referéncia Animal Diversity Web : [http://animaldiversity.org/accounts/Coleoptera/ Coleoptera] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span></span><span class="ouvrage" id=" ADW"></span> * <span class="ouvrage" id=" NCBI">Referéncia [[National Center for Biotechnology Information|NCBI]] : [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=7041 Coleoptera] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span></span><span class="ouvrage" id=" NCBI"></span> * <span class="ouvrage" id=" ARKive_search">Referéncia [https://web.archive.org/web/20160427162729/http://www.arkive.org/ Fonds documentaire ARKive]: [http://www.arkive.org/search.html?btnG.x=0&btnG.y=0&output=xml_no_dtd&client=arkive-info&site=arkive-info&ie=utf8&oe=utf8&num=20&proxystylesheet=tng-search&filter=0&getfields=*&q=Coleoptera ''Coleoptera''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span></span><span class="ouvrage" id=" ARKive_search"></span> === Orientacion bibliografica === * ''Clé illustrée des familles des coléoptères de France'' de Pierre Ferret-Bouin (1995), éditée par ''L'Entomologiste'', 45 rue Buffon, 75005 Paris. Il s'agit d'une clé permettant, comme son nom l'indique, de trouver la famille correspondante. Elle comprend une clé dichotomique et de nombreux dessins. Relativement simple d'utilisation, c'est un ouvrage nécessaire pour découvrir de façon précise ce groupe très riche. * ''Guide des coléoptères d'Europe'' de Gaëtan du Chatenet (1986), édité par Delachaux et Niestlé. Ouvrage richement illustré, il permet la reconnaissance de près de 800 espèces. * ''À la rencontre des coléoptères'', cahier technique édité par la fédération des clubs CPN (Connaître et Protéger la Nature). <span> </span><small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-918038-12-2</span>)</small> * ''L'école des bestioles (2014),'' est composée de plusieurs classes. Les plus fameuses sont celle des coléoptères, des insectes ailés, des faux insectes et des larves. On suivra de nombreuses histoires drôles, instructives et même surprenantes entre les différents élèves et les professeurs. À travers ces histoires, on découvre les habitudes et les caractéristiques scientifiques des insectes. Dans chaque livre se trouve un glossaire illustré explicatif afin d’améliorer nos connaissances de ces petites bestioles. <span> </span><small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-288934-009-5</span>)</small> 4gr6aac1gsrdrdo87fe56rcta6005fi 0 169445 2507647 2388159 2026-08-27T10:24:53Z Alaric 506 44932 còssol 2026 2507647 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Quilhan | nom2 = ''Quillan'' | imatge = Quillan.jpg | descripcion = Vista generala. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Quillan_(Aude).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = [[País de Saut Lengadocian]] | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[caplòc]] del [[canton de Quilhan]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] (residéncia) | insee = 11304 | cp = 11500 | cònsol = Stéphane Peille | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 42.8761111111 | longitud = 2.1825 | alt mini = 261 | alt mej = 291 | alt maxi = 1122 | km² = 34.63 | gentilici = |}} '''Quilhan''' es una [[comuna francesa|comuna]] novèla creada lo 1èr de genièr 2016 per fusion de [[Quilhan]] (anciana comuna) e de [[Brenac]]. Quilhan (''Quillan'' en [[francés]]) es una comuna [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == Veire [[Quilhan]] (anciana comuna) e [[Brenac]]. == Toponimia == Veire [[Quilhan]] (anciana comuna) e [[Brenac]]. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11304 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Stéphane Peille |Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2015]] |Fin= 2026 |Identitat= Pierre Castel |Partit= [[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == Per la situacion abans 2015, veire [[Quilhan]] (anciana comuna) e [[Brenac]]. {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Intercomunalitat !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion <small> !Densitat (<small>ab/km²</small>) |- |[[Brenac]] |11050 |[[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |13,66 |{{popfrs11|050}} |{{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|050}}/13.66) round 2}}}} ab/km² |- |[[Quilhan]] (caplòc) |11304 | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |20,97 |3220 (2013) |154 (2013) |- |''total'' |11304 |[[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |34,63 |{{popfr11|304}} |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|304}}/34.63) round 2}}}} ab/km² |- |} == Lòcs e monuments == Veire [[Quilhan]] (anciana comuna) e [[Brenac]]. == Personalitats ligadas amb la comuna == Véser [[Quilhan]] (anciana comuna) e [[Brenac]]. ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11304 Quilhan sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] s6rl484x4s3dv7vo4arm3vqvsx7v6o5 0 173619 2507646 2156333 2026-08-27T09:42:02Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507646 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Fipa |País=[[Tanzania]] |Regions=[[Africa]] |personas=195 000<ref name="R8">Roth 2012, p. 8.</ref> |n= |tipologia= |familha=[[Lengas nigèrocongolesas]]<br /> &nbsp;Atlantic-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;Volta-Còngo<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Benue-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bantoid<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Lengas bantos]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;fipa |academia= |status= |iso-1= |iso-2= |iso-3=fip |iso-6= |iso-6P= |mòstra= }} Lo '''fipa''' es una [[lengas bantos|lenga banto]] parlada en [[Tanzania]]. == Localizacion e dialèctes == Lo fipa es parlat dins la region de Rukwa, dins lo sud-oèst de Tanzania<ref name="R1">Riedel 2010, p. 1.</ref>{{,}}<ref name="R5">Roth 2012, p. 5, 8.</ref>. Lo fipa es constituït de tres dialèctes, lo milanzi-sukuuma, lo kwa e lo dialècte del nòrd, o nkansi, kandasi<ref name="R2">Riedel 2010, p. 2.</ref>. == Classificacion == Per Nurse e Philippson (2003), lo fipa fa partida d'un grop fipa-mambwe, amb lo [[pimbwe]], lo [[rungwa]], lo fipa-sukuma, lo fipa del sud, lo [[mambwe-lungu]]<ref name="NP648">Nurse e Philippson 2003, p. 648.</ref> == Referéncias == <references /> == Fonts == * {{en}} Kristina Riedel, 2010, ''[https://www.iaaw.hu-berlin.de/de/afrika/linguistik-und-sprachen/veranstaltungen/afrikalinguistischeskolloquium/papers-sommersemester-2010/fipa-a-first-look-at-dialectal-variation-and-syntactic-variation Fipa: A first look at dialectal variation and syntactic variation]'', Linguistisches Kolloquium, Humboldt Universität zu Berlin, 11 May 2010. * {{en}} Tim Roth, 2012, ''[https://web.archive.org/web/20191215222901/https://www.canil.ca/wordpress/wp-content/uploads/2016/09/2012-Roth-Tim.pdf The genetic classification of Wungu: Implications for Bantu historical linguistics]'', tèsa, Trinity Western University. * {{en}} Derek Nurse, Gérard Philippson, (eds.), 2003, ''The Bantu languages'', Routledge Language Family Series 4., Londres e Nòva York, Routledge. [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga banto]] [[Categoria:Lenga de Tanzania]] dp3bf3n91gd9of3estnodpclqlej1qx 0 201462 2507642 2506831 2026-08-27T05:42:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507642 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg= {{Ocreg}} |dept= {{Pirenèus Orientals}} {{Aude}} |créacion= 1èr de genièr de [[2017]] |nbcom=21 |caplòc= [[Clairà]] |president= Jérôme Palmade ([[UMP|LR]], puèi UDR, cònsol de [[Pià]]) |pop= 25 195 |datapop=[[2022]] |superf= 549,20 km2 |ectaras= 54 920 |dens= 46 |budget= |sitweb= https://www.c3sm.fr/ |imatgesfin= |}} La '''Comunautat de comunas de Corbièras Salanca Mediterranèa''' es una intercomunalitat [[França|de la Republica Francesa]], situada dins los [[departament francés|departaments]] de [[Pirenèus Orientals]] e d'[[Aude]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Son còdi SIREN es 200070365. * Ficha Banatic : [https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200070365-cc-corbieres-salanque-mediterranee] * Ficha INSEE : [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200070365]. <mapframe text="Corbières Salanque Méditerranée" latitude=42.9 longitude=2.9 zoom=9 width=450 height=300 align=center> [ { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q199773", "properties": { "stroke": "#ff0000", "fill":"#ffb100", "stroke-width": 2, "description" : "[[Claira]]" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q628912", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Cucugnan]]" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q682833", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Duilhac-sous-Peyrepertuse]]" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q631385", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Durban-Corbières]]" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q177027", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Embres-et-Castelmaure]]" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q632170", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Feuilla]]" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q114452", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Fitou]]" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q495724", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Fontjoncouse]]" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q475441", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Fraissé-des-Corbières]]" } }, { "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q628859", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Maisons (Aude)]]" } },{ "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q204038", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Montgaillard (Aude)]]" } },{ "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q201245", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Padern]]" } },{ "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q628873", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Paziols]]" } },{ "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q510703", "properties": { "stroke": "#ff0000", "fill":"#ffb100", "stroke-width": 2, "description" : "[[Pia]]" } },{ "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q622706", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Rouffiac-des-Corbières]]" } },{ "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q628242", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Saint-Jean-de-Barrou]]" } },{ "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q821246", "properties": { "stroke": "#ff0000", "fill":"#ffb100", "stroke-width": 2, "description" : "[[Salses-le-Château]]" } },{ "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q1084005", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Soulatgé]]" } },{ "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q495312", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Tuchan]]" } },{ "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q628583", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Villeneuve-les-Corbières]]" } },{ "type": "ExternalData", "service": "geoshape", "ids": "Q628891", "properties": { "stroke": "#ffb100", "fill":"#ff0000", "stroke-width": 2, "description" : "[[Villesèque-des-Corbières]]" } },{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q12709", "properties": { "description":"Pyrénées-Orientales" } },{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q3207", "properties": { "description":"Aude" } } ] </mapframe> {{clr}} ==Istòria== La comunautat de comunas se creèt le 1èr de genièr de [[2017]]. Es formada per la fusion de la comunautat de comunas de las Corbièras, residéncia [[Durban de las Corbièras]] (obligada de se suprimir), de la comunautat de comunas de Salanca-Mediterranèa e de las comunas de [[Fulhan]] e [[Fraisse de las Corbièras]] vengudas del [[Lo Grand Narbona|Grand Narbona]] <ref>pdf Arrêté interpréfectoral portant fusion de la communauté de communes Salanque Méditerranée et de la communauté de communes des Corbières et extension aux communes de Feuilla et Fraissé des Corbières au 1er janvier 2017. https://web.archive.org/web/20231014101451/https://www.aude.gouv.fr/contenu/telechargement/10189/88541/file/raa-special-5-decembre-2016_cle2c7c26.pdf, Préfecture de l'Aude, 08/12/2016</ref>. Tanlèu lo 1er de genièr de 2012, [[Fitor]], qu'aviá perdut per rasons legalas sa Comunautat de comunas de Corbièras en Mediterranèa ([[Sijan]]), refusèt d'aderir al Grand Narbona e causiguèt la Comunautat de comunas de Salanca Mediterranèa. La residéncia es [[Clairà]], dejà residéncia de Salanca Mediterranèa.</br> La comunautat amassa tres comunas catalanas de la banlèga de [[Perpinhan]] que volián pas dependre de Perpinhan Mediterranèa Metropòli e 18 comunas de las Corbièras d'escassa populacion. Cap vertadièra comunautat de las Corbièras non s'es poguda constituïr. [[Imatge:Localisation EPCI Salanque Méditerranée dans les Pyrénées-Orientales, France.svg|left|thumb|350px|Mapa de Salanca Mediterranèa]] [[Imatge:Localisation_EPCI_des_Corbières_dans_l'Aude,_France.svg|right|thumb|350px|Mapa de la CC de las Corbièras]] ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat !Canton abans 2015 |- | '''[[Clairà]]''' |66050 | 19,34 | {{popfr66|050}} ({{popfr66|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr66|050}}/19.34) round 2}}}} | Canton de [[Sant Llorenç de la Salanca]] |- |[[Cucunhan]] |11113 | 15,33 | {{popfr11|113}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|113}}/15.33) round 2}}}} | [[Canton de Tuissan|Tuissan]] |- |[[Dulhac jos Pèirapertusa|Dulhac]] |11123 | 21,09 | {{popfr11|123}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|123}}/21.09) round 2}}}} | [[Canton de Tuissan|Tuissan]] |- |[[Durban de las Corbièras]] |11124 |25,90 |{{popfr11|124}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|124}}/25.9) round 2}}}} |[[Canton de Durban de las Corbièras|Durban]] |- |[[Embres e Castelmaur]] |11125 |32,20 |{{popfr11|125}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|125}}/32.2) round 2}}}} |[[Canton de Durban de las Corbièras|Durban]] |- |[[Fitor]] |11144 | 30,25 | {{popfr11|144}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|144}}/30.25) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Fontjoncosa]] |11152 |27,35 |{{popfr11|152}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|152}}/27.35) round 2}}}} |[[Canton de Durban de las Corbièras|Durban]] |- |[[Fraisse de las Corbièras]] |11157 |19,10 |{{popfr11|157}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|157}}/19.1) round 2}}}} |[[Canton de Durban de las Corbièras|Durban]] |- |[[Fulhan]] |11143 | 24,12 | {{popfr11|143}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|143}}/24.12) round 2}}}} | [[Canton de Sijan|Sijan]] |- |[[Maisons (Aude)|Maisons]] |11213 | 12,15 | {{popfr11|213}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|213}}/12.15) round 2}}}} | [[Canton de Tuissan|Tuissan]] |- |[[Montgalhard (Aude)|Montgalhard]] |11245 | 16,72 | {{popfr11|245}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|245}}/16.72) round 2}}}} | [[Canton de Tuissan|Tuissan]] |- |[[Padèrn]] |11270 | 29,79 | {{popfr11|270}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|270}}/29.79) round 2}}}} | [[Canton de Tuissan|Tuissan]] |- |[[Pasiòls]] |11276 | 28,02 | {{popfr11|276}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|276}}/28.02) round 2}}}} | [[Canton de Tuissan|Tuissan]] |- | [[Pià]] |66141 | 13,18 | {{popfr66|141}} ({{popfr66|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr66|141}}/13.18) round 2}}}} | Canton de [[Ribesaltes]] |- |[[Rofiac de las Corbièras]] |11326 | 16,04 | {{popfr11|326}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|326}}/16.04) round 2}}}} | [[Canton de Tuissan|Tuissan]] |- | [[Salses]] |66190 | 71,28 | {{popfr66|190}} ({{popfr66|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr66|190}}/71.28) round 2}}}} | Canton de [[Ribesaltes]] |- |[[Sant Joan de Barro]] |11345 |7,61 |{{popfr11|345}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|345}}/7.61) round 2}}}} |[[Canton de Durban de las Corbièras|Durban]] |- |[[Solatge (Aude)|Solatge]] |11384 |24,16 |{{popfr11|384}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|384}}/24.16) round 2}}}} |[[Canton de Motomet|Motomet]] |- | [[Tuissan]] |11401 | 59,52 | {{popfr11|401}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|401}}/59.52) round 2}}}} | [[Canton de Tuissan|Tuissan]] |- |[[Vilanava de las Corbièras]] |11431 |24,31 |{{popfr11|431}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|431}}/24.31) round 2}}}} |[[Canton de Durban de las Corbièras|Durban]] |- |[[Vilaseca de las Corbièras]] |11436 |31,69 |{{popfr11|436}} ({{popfr11|0}}) |{{formatnum:{{#expr:({{popfr11|436}}/31.69) round 2}}}} |[[Canton de Durban de las Corbièras|Durban]] |- |} ==Las intercomunalitats d'Aude e dels Pirenèus Orientals== [[Imatge:11-Intercos-2019.png|thumb|right|350px|Mapa de las intercomunalitats d'Aude]] [[Imatge:66-Pyrénées-Orientales-intercos-2019.png|thumb|left|350px|Mapa de las intercomunalitats dels Pirenèus Orientals]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Comunautat de comunas d'Aude]] 332genn79pcz7475fzpt5urrbzzzo0a 0 201479 2507628 2026-08-26T22:57:35Z Sovenhic 36254 Sovenhic a desplaçat la pagina [[Roncesvals]] cap a [[Ronçasvals]] : forma occitana atestada 2507628 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Ronçasvals]] ohad5a8w8pytza940jvmu3r30r6pwo8 0 201480 2507631 2026-08-26T23:20:17Z Sovenhic 36254 Creacion de la pagina amb « <nowiki>#REDIRECT [[Ronçasvals]]</nowiki> » 2507631 wikitext text/x-wiki <nowiki>#REDIRECT [[Ronçasvals]]</nowiki> 6z1qn9od5749zxial3e60ziciwjutmg 2507632 2507631 2026-08-26T23:20:42Z Sovenhic 36254 Redireccion cap a [[Ronçasvals]] 2507632 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ronçasvals]] 2fy9kvsc1t6x06fxgbtyycil95ru6rf 0 201481 2507633 2026-08-26T23:21:07Z Sovenhic 36254 Redireccion cap a [[Ronçasvals]] 2507633 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ronçasvals]] 2fy9kvsc1t6x06fxgbtyycil95ru6rf 0 201482 2507634 2026-08-26T23:21:30Z Sovenhic 36254 Redireccion cap a [[Ronçasvals]] 2507634 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ronçasvals]] 2fy9kvsc1t6x06fxgbtyycil95ru6rf 0 201483 2507635 2026-08-26T23:21:46Z Sovenhic 36254 Redireccion cap a [[Ronçasvals]] 2507635 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ronçasvals]] 2fy9kvsc1t6x06fxgbtyycil95ru6rf