Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 18 2507816 2452116 2026-08-27T20:25:45Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507816 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (o ''linguistica''){{Refn|Per l'us dels diacritics, vejatz: [[:Fichièr:Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana.pdf|''Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana'']] (2007).|group=nòta}} es la [[sciéncia]]<ref>{{ref-libre| títol =Linguistics: An Introduction to Linguistic Theory | url =https://archive.org/details/linguisticsintro0000unse_q1b5 | cognòm =Fromkin | nom =Victoria| coauthors= Bruce Hayes; Susan Curtiss, Anna Szabolcsi, Tim Stowell, Donca Steriade |luòc=Oxford | editor =Blackwell |an=2000 | isbn =0631197117 |paginas=[https://archive.org/details/linguisticsintro0000unse_q1b5/page/3 3]}}</ref><ref>{{ref-libre| títol =Elements of General Linguistics | cognom =Martinet | nom =André|enllaçautor=André Martinet |altres=Tr. Elisabeth Palmer (Studies in General Linguistics, vol. i.) |luòc=Londres| editor =Faber |an=1960 |paginas=15}}</ref> qu'estúdia la [[lenga naturala]], valent a dire lo foncionament del [[lengatge]] uman.<ref>{{ref-libre| títol =On Language and Linguistics | an =2006 | url =https://archive.org/details/onlanguagelingui0000mich | nom =Michael A. K. | cognòm =Halliday |coauthors=Jonathan Webster | editorial =Continuum International Publishing Group |any=2006 | isbn =0826488242 |paginas=vii}}</ref><ref>{{ref-libre|títol=Linguistics and ethnology |òbra=Southwestern Journal of Anthropology |volum=4 |pàgines=140–47 |an=1948 | cognòm =Greenberg | nom =Joseph}}</ref> Un o una '''lingüista''' (o ''linguista'') es un scientific que ten la formacion e la competéncia necessàrias per trabalhar en lingüistica. La lingüistica, coma sciéncia, se caracteriza per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas. Las tres tendéncias principalas uèi son l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]] (lista non exaustiva). == Voses connèxas == * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Lenga]] * [[Societat]] == Nòtas == {{Referéncias|grop=nòta}} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] 963gax5vcr1e6fy6lppuu068pfotifg 0 134 2507688 2449238 2026-08-27T18:47:15Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507688 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | ''Sus scrofa'' | WildZwijn_cropped.jpg | Singlar }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Mammalia }} {{Taxobox | sosclassa | Theria }} {{Taxobox | infraclassa | Eutheria }} {{Taxobox | òrdre | Artiodactyla }} {{Taxobox | familha | Suidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Suinae }} {{Taxobox | genre | Sus (genre) | Sus }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Sus scrofa | [[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758]] }} {{Taxobox reparticion | Sus_scrofa_range_map.jpg }} {{Taxobox UICN | LC }} {{Taxobox fin}} Lo '''singlar''' (''Sus scrofa'') es un [[mamifèr]] [[Artiodactyla|artiodactil]] de regim omnivòr apartenent a la familha dels [[suid]]s. Aquela espècia abondosament caçada es considerada coma una [[espècia engenhaira]],<ref>{{Ref-web|nom=Vincent|cognòm=Tolon|nom2=Eric|cognòm2=Baubet|url=https://professionnels.ofb.fr/sites/default/files/pdf/RevueFS/FauneSauvage288_2010_Art3.pdf|títol=L'effet des réserves sur l’occupation de l’espace par le sanglier|òbra=Faune sauvage|volum=vol. 288|an=2010|paginas=14–18|url_accès=pdf}}</ref> tala coma es venguda una populacion invasiva dins las zònas ont foguèt introduita. Los singlars son probablament originaris d'Asia del Sud-Èst a la debuta del [[Pleïstocèn]]<ref>{{Ref-web|autor=Kefei Chen, Tara Baxter, William M. Muir, Martien A. Groenen, e Lawrence B. Schook|títol=Genetic Resources, Genome Mapping and Evolutionary Genomics of the Pig (Sus scrofa)|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1802013|an=2007|paginas=153–165|url_accès=liure|doi=10.7150/ijbs.3.153}}</ref> e an subrepassat las autras espècias de suids a mesura que se propagavan dins tot l'[[Ancian Mond]].<ref>{{Ref-libre|cognòm=Kurtén|nom=Björn|an=1968|títol=Pleistocene mammals of Europe|url=https://archive.org/details/pleistocenemamma0000bjor|editor=Weidenfeld and Nicolson|paginas153–155}}</ref> [[Image:PigSkelLyd2.png|vinheta|esquèrra|Esqueleta de singlar salvatge]] [[Image:Skull of a wild hoag.png|esquèrra|vinheta|Cran de singlar]] [[Image:Sus.scrofa.tracks.jpg|vinheta|esquèrra|Patadas dins la fanga]] [[Image:DSC 5044-PiedDeSanglier.jpg|vinheta|esquèrra|100px|Pata vista d'en dejós]] [[Image:Sus.scrofa.dung.jpg|vinheta|esquèrra|Excrements]] [[Image:Deiker Jagdbare Tiere 1093234.jpg|vinheta|esquèrra|Singlars dins la nèu per [[Carl Friedrich Deiker]] (1875)]] Lo pòrc —eissit de la domesticacion del singlar— fòrma una sosespècia d'aquel, coneguda jos la denominacion scientifica ''Sus scofra domesticus''. == Etimologia == Lo [[Nom (gramatica)|substantiu]] [[Genre gramatical|masculin]] es eissit del latin vulgar ''singularis [porcus]''<ref name="DOM">{{DOM|34974|tèxt=Singlar}}</ref> que significa literalament «pòrc solitari» e a d'en primièr designat «lo mascle que viu sol».<ref name="DOM"/> == Distribucion geografica == Lo singlar se retròba dins de regions diferentas. Se destria mai d'una sos[[espècia]] : * ''Sus scrofa affinis'' (Índia e Sri Lanka) * ''Sus scrofa algira'' (Tunisia, Argeria, Marròc) * ''Sus scrofa andamanensis'' (illa d'Andaman en Índia) * ''Sus scrofa attila'' (Ongria, Ucraïna, Bielorussia Centrala, Caucàs, Iraq) * ''Sus scrofa baeticus'' (Balearas, Sud d'Espanha e probablament nòrd de Marròc) * ''Sus scrofa barbarus'' (Africa del Nòrd : Tunisia, Argeria, Marròc) * ''Sus scrofa castilianus'' (Nòrd d'Espanha) * ''Sus scrofa chirodontus'' (China) * ''Sus scrofa coreanus'' (Corèa) * ''Sus scrofa cristatus'' (region Sud Imalaia : Nepal, nòrd Birmania, Índia, Tailàndia) * ''Sus scrofa davidi'' (region Sud Imalaia : Iran, Paquistan, Índia del Nòrd-Oèst, Birmania) * ''Sus scrofa falzfeini'' (Polonha) * ''Sus scrofa ferus'' (Euròpa del Nòrd) * ''Sus scrofa floresianus'' (illa de Flores en Indonesia) * ''Sus scrofa jubatus'' (Malàisia) * ''Sus scrofa leucomystax'' (China) * ''Sus scrofa libycus'' (Transcaucàsia, Turquia, Palestina, Iogoslavia, Ozbequistan e Cazacstan) * ''Sus scrofa majori'' (Itàlia Centrala). * ''Sus scrofa mandchuricus'' (China) * ''Sus scrofa mediterraneus'' (Espanha) * ''Sus scrofa meridionalis'' (Andalosia; Sardenha e Corsega) * ''Sus scrofa moupinensis'' (zòna costièra de la China del Sud a Vietnam) * ''Sus scrofa nicobaricus'' (illa de Nicobar en Índia) * ''Sus scrofa nigripes'' (Asia Centrala, mar Caspiana, Afganistan, Mongolia, China, Russia Orientala) * ''Sus scrofa papuensis'' (Nòva Guinèa) * ''Sus scrofa raddeanus'' (Mongolia) * ''Sus scrofa reiseri'' (Iogoslavia, Albania, Bulgaria, Grècia) * ''Sus scrofa riukiuanus'' (illas Ryukyu - Japon) * ''Sus scrofa sardous'' (Sardenha, Corsega) * ''[[Sus scrofa scrofa]]'' (Espanha del Nòrd, Itàlia del Nòrd, França, Alemanha, Benelux, Danemarc, Polonha, Republica Chèca, Eslovaquia, Albania) * ''Sus scrofa sennaarensis'' (Sodan) * ''Sus scrofa sibiricus'' (Tunkinsk Mts, Sayan Mts, Siberia, Mongolia, Transbaikalia * ''Sus scrofa sukvianus'' (China) * ''Sus scrofa taivanus'', Singlar de Taiwan (Taiwan) * ''Sus scrofa ussuricus'', Singlar de Manchoria (Russia Orientala, Manchoria, Corèa, China del Nòrd) * ''Sus scrofa vittatus'', Singlar d'Asia (Malàisia : Peninsula, illas de Terutua e Langkawi; Indonesia : Sumatra, archipèla de Riau, Java e illa de Peucang, Bali, Lombok, Sumbawa e Komodo) == Referéncias == {{Referéncias}} === Referéncias taxonomicas === * {{Faunaeur|305279|''Sus scrofa'' }} * {{ITIS|180722|''Sus scrofa'' L., 1758 }} * {{ADW|Sus_scrofa|''Sus scrofa'' }} * {{NCBI|9823|''Sus scrofa'' }} * {{UICN|41775|''Sus scrofa'' L., 1758 }} * {{GISD|73|''Sus scrofa'' L., 1758 }} {{Portal|zoologia}} {{Wikiccionari|singlar|Singlar}} {{commons|Sus scrofa|Singlar}} [[Categoria:Mamifèr (nom vernacular)]] [[Categoria:Suid]] [[Categoria:Degalhaire]] [[Categoria:Cacilha]] [[Categoria:Espècia invasiva]] ri6fq18ndjupkxuxromara3feidy2ed 0 659 2507851 1941141 2026-08-27T21:59:36Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Kayla Ewell]] 2507851 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Agost}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1770]] - [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], filosòf alemand (m. [[1831]]) * [[1786]] - [[José Joaquín Prieto Vial]], president de Chile (m. [[1854]]) * [[1858]] - [[Giuseppe Peano]], matematician italian (m. [[1932]]) * [[1862]] - [[Abram Arkhipov]], pintor rus (m. [[1930]]) * [[1865]] - [[Charles Gates Dawes]], vice-president dels Estats Units, Prèmi Nobel de la Patz (m. [[1951]]) * [[1874]] - [[Carl Bosch]], quimista alemand, Prèmi Nobel (m. [[1940]]) * [[1879]] - [[Frederic Cairon]], escrivan, veterinari e politician occitan (m. [[1958]]) * [[1884]] - [[Vincenç Auriòl]], president de França (m. [[1966]]) * [[1896]] - [[Faina Ranevskaya]], actritz russa (m. [[1984]]) * [[1908]] - [[Lyndon Baines Johnson]], president dels [[Estats Units]] (m.[[1973]]) * [[1915]] - [[Norman F. Ramsey]], fisician american, Prèmi Nobel (m. [[2011]]) * [[1918]] - [[Jelle Zijlstra]], primièr ministre dels Païses Basses (m. [[2001]]) * [[1928]] - [[Osamu Shimomura]], quimista japonés, Prèmi Nobel * [[1929]] - [[Ira Levin]], escrivan american (m. [[2007]]) * [[1941]] - [[Cesária Évora]], cantaira caboverdiana (m. [[2011]]) * [[1956]] - [[Glen Matlock]], musician britanic ([[Sex Pistols]]) * [[1966]] - [[Juhan Parts]], primièr ministre d'Estonia * [[1968]] - [[Daphne Koller]], informaticiana e universitària israeloamericana * [[1976]] - [[Carlos Moyà]], jogaire espanhòl de tennis * [[1977]] - [[Deco|Anderson Luis de Souza]], '''Deco''', fotbolaire brasilièr-portugués * [[1985]] - [[Kayla Ewell]], actritz american * [[1992]] - [[Blake Jenner]], actor e cantaire american == Decèsses == * [[827]] - [[Papa]] [[Eugèni II]] * [[1521]] - [[Josquin des Prez]], compositor flamenc (n. c. 1450) * [[1576]] - [[Tiziano]], pintor italian (n. 1480 o 1485) * [[1590]] - [[Sixte V]], papa (n. [[1521]]) * [[1635]] - [[Félix Lope de Vega]], escrivan espanhòl (n. [[1562]]) * [[1664]] - [[Francisco de Zurbarán]], pintor espanhòl (n. [[1598]]) * [[1950]] - [[Cesare Pavese]], escrivan, ensagista, poèta e traductor italian (n. [[1908]]) * [[1958]] - [[Ernest Lawrence]], fisician american, Prèmi Nobel (n. [[1901]]) * [[1965]] - [[Le Corbusier]], arquitècte soís (n. [[1887]]) * [[1967]] - [[Brian Epstein]], empresari del grop [[The Beatles]] (n. [[1934]]) * [[1974]] - [[Lupicínio Rodrigues]], compositor brasilièr (n. [[1914]]) * [[1975]] - [[Haile Selassie]], emperaire d'[[Etiopia]] (n. [[1892]]) * [[1990]] - [[Stevie Ray Vaughan]], guitarrista american (n. [[1954]]) * [[1994]] - [[Roberto Goyeneche]], cantaire argentin de tango (n. [[1926]]) * [[1999]] - [[Hélder Câmara]], avesque catolic brasilièr, activista dels [[Drechs Umans]] (n. [[1909]]) ---- Vejatz tanben: * [[26 d'agost]] | [[28 d'agost]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 03f5mos4108yeno1jpntnbhxk2e6vtn 2507852 2507851 2026-08-27T22:04:11Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Sebastian Kurz]] 2507852 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Agost}} == Eveniments == == Naissenças == * [[1770]] - [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], filosòf alemand (m. [[1831]]) * [[1786]] - [[José Joaquín Prieto Vial]], president de Chile (m. [[1854]]) * [[1858]] - [[Giuseppe Peano]], matematician italian (m. [[1932]]) * [[1862]] - [[Abram Arkhipov]], pintor rus (m. [[1930]]) * [[1865]] - [[Charles Gates Dawes]], vice-president dels Estats Units, Prèmi Nobel de la Patz (m. [[1951]]) * [[1874]] - [[Carl Bosch]], quimista alemand, Prèmi Nobel (m. [[1940]]) * [[1879]] - [[Frederic Cairon]], escrivan, veterinari e politician occitan (m. [[1958]]) * [[1884]] - [[Vincenç Auriòl]], president de França (m. [[1966]]) * [[1896]] - [[Faina Ranevskaya]], actritz russa (m. [[1984]]) * [[1908]] - [[Lyndon Baines Johnson]], president dels [[Estats Units]] (m.[[1973]]) * [[1915]] - [[Norman F. Ramsey]], fisician american, Prèmi Nobel (m. [[2011]]) * [[1918]] - [[Jelle Zijlstra]], primièr ministre dels Païses Basses (m. [[2001]]) * [[1928]] - [[Osamu Shimomura]], quimista japonés, Prèmi Nobel * [[1929]] - [[Ira Levin]], escrivan american (m. [[2007]]) * [[1941]] - [[Cesária Évora]], cantaira caboverdiana (m. [[2011]]) * [[1956]] - [[Glen Matlock]], musician britanic ([[Sex Pistols]]) * [[1966]] - [[Juhan Parts]], primièr ministre d'Estonia * [[1968]] - [[Daphne Koller]], informaticiana e universitària israeloamericana * [[1976]] - [[Carlos Moyà]], jogaire espanhòl de tennis * [[1977]] - [[Deco|Anderson Luis de Souza]], '''Deco''', fotbolaire brasilièr-portugués * [[1985]] - [[Kayla Ewell]], actritz american * [[1986]] - [[Sebastian Kurz]], òme politic austrian * [[1992]] - [[Blake Jenner]], actor e cantaire american == Decèsses == * [[827]] - [[Papa]] [[Eugèni II]] * [[1521]] - [[Josquin des Prez]], compositor flamenc (n. c. 1450) * [[1576]] - [[Tiziano]], pintor italian (n. 1480 o 1485) * [[1590]] - [[Sixte V]], papa (n. [[1521]]) * [[1635]] - [[Félix Lope de Vega]], escrivan espanhòl (n. [[1562]]) * [[1664]] - [[Francisco de Zurbarán]], pintor espanhòl (n. [[1598]]) * [[1950]] - [[Cesare Pavese]], escrivan, ensagista, poèta e traductor italian (n. [[1908]]) * [[1958]] - [[Ernest Lawrence]], fisician american, Prèmi Nobel (n. [[1901]]) * [[1965]] - [[Le Corbusier]], arquitècte soís (n. [[1887]]) * [[1967]] - [[Brian Epstein]], empresari del grop [[The Beatles]] (n. [[1934]]) * [[1974]] - [[Lupicínio Rodrigues]], compositor brasilièr (n. [[1914]]) * [[1975]] - [[Haile Selassie]], emperaire d'[[Etiopia]] (n. [[1892]]) * [[1990]] - [[Stevie Ray Vaughan]], guitarrista american (n. [[1954]]) * [[1994]] - [[Roberto Goyeneche]], cantaire argentin de tango (n. [[1926]]) * [[1999]] - [[Hélder Câmara]], avesque catolic brasilièr, activista dels [[Drechs Umans]] (n. [[1909]]) ---- Vejatz tanben: * [[26 d'agost]] | [[28 d'agost]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] q5v6mbtdz6mcnhf9x8otfmd7gqo5egw 0 2333 2507803 2491032 2026-08-27T20:13:14Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507803 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{sciéncias}} La '''quimia''' es la [[sciéncia]] qu'estúdia la composicion e lei [[reaccion quimica|reaccions]] de la [[matèria]]. Existís pas de frontièra clarament definida entre la [[fisica]] e la quimia, mai son considerats generalament coma dependents de la quimia lei fenomèns provocats per lei [[reaccion quimica|reaccions]] entre lei constituents de la matèria qu'entraïnan una modificacion dei [[ligason quimica|ligasons]] entre los [[atòm]]s. Segon la natura d'aquestas ligasons, aquestes fenomèns implican entre los atòms d'escambis o mesas en comun d'[[electron]]s, o de las [[fòrça electrostatica|fòrças electrostaticas]]. Lei nivèus d'[[energia]] més en òbra dins lei fenomèns quimics fan que solament leis electrons periferics son concernits. En delà, se dintra dins la [[fisica dels plasmas]], e mai dins la [[fisica nucleara]] ambé l'implicacion dau [[nuclèu atomic]]. Ais escalas inferioras a la de l'atòm, l'estudi dei [[particula elementària|particulas elementàrias]] e de sei interaccions es una part de la [[fisica de las particulas]]. Lei disciplinas principalas de la quimia son : * la [[:Categoria:quimia fisica|quimia fisica]] (o quimia generala), que son objècte es l'estudi de las leis fisicas dels sistèmas e procediments quimics ; sos principals domenis d'estudi comprenon : la [[termoquimia]], la [[:Categoria:cinetica quimica|cinetica quimica]] (o mecanica quimica), l'[[electroquimia]], la [[radioquimia]] ; * la [[:Categoria:quimia analitica|quimia analitica]], que son objècte es l'analisi dels materials per determinar e comprendre lor composicion quimica e lor estructura ; * la [[:Categoria:quimia organica|quimia organica]], pertocant la descripcion e l'estudi del carbòni e dels compausats organics ; * la [[:Categoria:quimia minerala|quimia minerala]], pertocant la descripcion e l'estudi dels elements quimics e dels compausats inorganics. == Etimologia == Tres etimologias son frequentament prepausadas que son relativament similaras e pòdon èstre liadas : * una origina egipcina ''kemi'' significant la tèrra. L'art de la ''kemi'' gropa divèrsei disciplinas mai o mens legalas coma l'estudi dei poisons mineraus. * una origina grèga χυμεία (''khumeia'') significant mescla de liquid. Existissiá tanben una disciplina dicha χεμεία (''khemeia'') qu'èra una forma de mascariá. * una origina aràbia الكيمياء (''al kemi'') significant literalament quimia. == Istòria == === Preistòria === Lei premiereis aplicacions « quimicas » foguèron utilizadas per certaneis espècias dau genre ''[[Homo]]'' a partir de la descubèrta dau fuòc. Aquò permetèt de coire, e donc de transformar, lo manjar, de produrre de [[pigment]]s o encara de produrre de [[terralha]]s. De mai, certanei [[minerau]]s acomencèron d'atraire l'atencion deis òmes en causa d'un aspèct colorat e de proprietats utilas per la [[metallurgia]] o la construccion coma l'[[òcra]] o lo [[bitume]]. === Antiquitat === [[Fichièr:BMC 06.jpg|thumb|right|Pèças de moneda lidiana formadas d'electrum, un aliatge d'argent e d'aur.]] L'Antiquitat veguèt lo desvolopament important de la [[metallurgia]], es a dire l'extraccion per l'òme de metaus a partir de mineraus presents dins la natura, generalament sota la forma de metaus natius, de saus o de sulfurs. D'aliatges coma l'[[electrum]], lo [[bronze]] o lo [[loton]] foguèron tanben descubèrts e utilizats per la fabricacion d'objèctes coma de pèças de moneda, d'otís o d'armas. En fòra de la metallurgia, se descurbiguèt d'aplicacions novèlas ja coneguts coma lo bitume d'ara endavant utilizat dins la construccion navala e de procediments per produrre de materiaus novèus coma lo veire o la porcelana. De teorias foguèron tanben creats per explicar aquelei fenomèns. Una dei principalas èra aquela d'[[Empèdocles]] que va gardar una influéncia importanta durant l'[[Edat Mejana]] europèa e aràbia. Es la teoria dei quatre elements de basa de l'Univèrs : aiga, èr, fuòc e tèrra. [[Platon]] contunièt aquela teoria e associèt cada element a un ensems d'objèctes geometrics coma lo [[tetraèdre]] per lo fuòc o lo cube per la tèrra. Lei proprietas d'aquelei figuras permeton de depintar certanei proprietats de l'element associat coma l'estabilitat dau cube per marcar aquela de la Tèrra. === L'alquimia e l'Edat Mejana === [[Fichièr:Il laboratorio dell'alchimista, Giovanni Stradano, studiolo di Francesco I.jpg|thumb|right|Representacion dau laboratòri d'un alquimista au sègle XVI.]] {{veire|Alquimia}} L'alquimia èra una disciplina assaiant de cambiar certanei metaus en [[aur]] o de descubrir de compausats ai proprietats extraordinàrias gràcias a una combinason de recèrcas scientificas, filosoficas e teologicas. Apareguèt au sègle IX en Egipte e se desvolopèt rapidàment dins lei mitans intellectuaus arabis. Foguèt introducha en Euròpa a partir dei traduccions de tractats scientifics o filosofics. Se l'alquimia èra pas una disciplina scientifica au sens contemporanèu dau mòt, i apareguèt mai d'un otís de laboratòri (melhorament dei tecnicas de destillacion...), d'unei descubèrtas de compausats quimics novèus ([[acid sulfuric]], [[acid nitric]], [[arsenic]]...) e subretot lei premierei reflexions per crear un metòde eficaç d'experimentacion (trabalhs de Roger Bacon, de Robert Grosseteste...). === La Renaissança e lo declin de l'alquimia === Lo renovelament intellectuau de la [[Renaissença]] va veire l'aparicion vertadiera, mai progressiva, de la quimia a partir d'una separacion ambé l'alquimia. La definicion pus precisa de la metallurgia foguèt l'element decisiu d'aquela evolucion. D'efèct, lei guèrras de l'epòca an vist un renfòrçament de la tecnologia dins l'armamet dei soudats ambé la generalizacion d'armas de fuòc. Lei besonhs militars en metaus van donc permetre de crear lei condicions favorablas au desvolopament de l'engenheriá liada a la produccion metallic. Aquela engenheriá foguèt lo domeni precursor dins l'adopcion d'un metòde d'experimentacion scientic e va permetre l'acquisicion de conoissanças experimentalas importantas. Aquò necessitèt d'utilizar de metòdes de quantificacion. Leis aparelhs inventats per leis alquimistas e lo calcul matematic aparegut dempuei lo sègle XV ne'n venguèron lei supòrts privilegiats. Lei noms principaus associats a l'aparicion de la quimia son [[Andreas Libavius]] qu'èra encara alquimista mai que publiquèt lo premier obratge de quimia sistèmatica, [[Paracèlse]] per son desvolopament dau metòde experimentau, [[Bernard Palissy]] per sei descubèrtas sus la fabricacion de porcelana, [[Vannoccio Biringuccio]] per sei descubèrtas sus la metallurgia e la pirotecnia e enfin [[Georgius Agricola|Agricola]] que fondèt definitivament la quimia metallurgica. === Lei sègles XVII-XVIII e l'aparicion de la quimia modèrna === [[Fichièr:Lavoisier, Antoine Laurent de (1743-1794) CIPB1171.jpg|thumb|right|Retrach d'Antoine Lavoisier ([[1743]]-[[1794]]).]] Lo sègle XVII foguèt la contuniacion dau periòde de la Renaissença. L'artesanat e l'industriá (tintura, metallurgia, armament...) èran totjorn lo centre dei progrès tecnologics dins lei domenis pertocant la quimia. Pasmens, maugrat un melhorament d'aqueleis aplicacions, ges de descubèrtas majoras i foguèron realizadas. En revènge, lo sègle XVIII veguèt un desvolopament important de la quimia amb una multiplicacion de laboratòris e de publicacions scientificas. De tematicas d'estudis novèlas apareguèron coma l'estudi de la combustion, la calcinacion o la reduccion de [[minerau]]s. A partir deis annadas 1750, la quimia venguèt una sciéncia vertadiera e de descubèrtas fòrça importantas, basas de la quimia modèrna, foguèron realizats vèrs la fin dau sègle. Lei progrès principaus dau periòde foguèron : * la descubèrta e lo desvolopament de l'estudi dei gas après l'observacion e la caracterizacion de dioxid de carbòni au sègle XVII. Aqueleis experiéncias foguèron completadas au sègle seguent e veguèron en particular la sintèsi de dioxigèn en [[1774]] per [[Joseph Priestley]]. * la mesa en forma progressiva dau concèpte d'acids e de basas. Un nombre gròs d'acids variats foguèron descubèrts a partir deis annadas 1760 e certaneis aplicacions foguèron desvolopadas per d'autrei brancas de l'industriá coma la destillacion. * la descubèrta de metaus novèus ([[cobalt]], [[niquèl]], [[manganès]]...). De metallurgias novèlas coma aquela de [[zinc]] apareguèron tanben e permetèron de melhorar lei tecnicas d'extraccion, lei conoissanças teoricas e leis aliatges. * l'industrializacion de certanei procediments quimics coma aqueu de la fabricacion d'acid sulfuric. * la descubèrta, majora, dau principi de conservacion de la massa e l'òbra de Lavoisier per l'espandre dins lo rèsta de la communautat scientifica. Lavoisier participèt tanben ai premiers trabalhs de nomenclatura. === Lo sègle XIX e lo desvolopament de la quimia === [[Fichièr:Mendeleev's 1869 periodic table.png|thumb|right|Premiera classificacion deis elements quimics per Mendeleiev.]] Après lei progrès dau sègle XIX, la quimia venguèt una sciéncia majora e conoguèt unei desvolopaments teorics importants coma la teoria atomica de Dalton, lei premierei lèis sus lei gas, l'ipotèsi d'Avogadro, lo calcul dei massas atomicas, la naissança de la quimia organica, lo desvolopament de l'electroquimia, la teoria de valéncia, l'aparicion de la quimia estructurala e lo classament deis elements per Mendeleiev. A la fin dau sègle, la fisica e la quimia permetèron de descubrir la radioactivitat. Lei trabalhs de Lavoisier e la formulacion de la teoria atomica de Dalton permetèt de suscitar un debat important a prepaus de l'existéncia deis atòms. Sostenguda pauc a pauc per lei quimistas principaus dau sègle, aquela idèa foguèt finalament adoptada d'un biais definitiu au començament dau sègle seguent après lei trabalhs d'Albert Einstein e leis experiéncias de Jean Perrin. Pasmens, lo concèpte èra ja una basa de trabalh de mai d'un sabent e permetèt de desvolopar l'electroquimia e la nocion d'ion. Permetèt tanben la premiera classificacion deis elements quimics per Mendeleiev en [[1869]]. Aqueu trabalh permetèt de classar per lo premier còp leis elements en foncion de lor proprietats de predire l'existéncia e lei proprietats d'elements encara desconeguts. Aquela classificacion es la basa de la classificacion periodica modèrna. La descubèrta e la formulacion de l'ipotèsi de concèptes novèus permetèron tanben de crear de disciplinas novèlas (quimia organica, electroquimia...) e d'eliminar definitivament la concuréncia entre quimia e alquimia. D'efèct, après un declin lòng, aquela darriera aviá aprofichat lei progrès de la sciéncia quimica dau sègle XVIII per conóisser una darriera renaissença magerament basada sus d'aspècts espectaculars e comerciaus. === Periòdes contemporanèus === [[Fichièr:Martigues Lavera juillet 2010.jpg|thumb|right|Complèx modèrn de l'industria de basa dins lo domeni de la petroquimia.]] Au sègle XX, lo melhorament e lo desvolopament dei mesuras fisicas an facilitat la caracterizacion dei compausats gràcias a l'aparicion dei tecnicas de [[cromatografia]], d'espectroscopias electronica, de massa, de resonància magnetica, electromagnetica e lo rèsta dei tecnicas d'analisis per estudi de la difraccion de raionament X o de difusion de particulas. Lei consequéncias d'aquelei progrès an permés d'avançadas fòrça importantas, l'estudi d'edificis quimics mai e mai complèxs o de reaccions fòrça variadas. En particular, lei ligams entre la quimia e la biologia son venguts fòrça importants. La quimia recebiguèt sa definicion « classica » coma la sciéncia estudiant la natura de la matèria e sei transformacions. Se sa matematizacion èra pus febla qu'aquela de la fisica, l'aparicion de la mecanica quantica e son aplicacion a l'atòm d'idrogèn en [[1926]] entraïnèt l'aparicion de la quimia quantica que va permetre d'explicar e de predire un nombre grand de fenomèns liats a la reactivitat dei moleculas e ai nivèus d'energia moleculars o atomics. La frontiera entre quimia e fisica venguèt tanben mens clara e certanei disciplinas eissidas de la quimia quantica necessitan d'ara endavant l'utilizacion d'otís matematics e informatics poderós coma per la fisica. A partir de la mitat dau sègle XX, la descubèrta de l'estructura dei teissuts organics (descubèrta de l'estructura de l'ADN en [[1953]]). Lo meme decenni veguèt l'estudi de moleculas organicas coma lei proteinas o leis acids aminats. En [[1983]], se capitèt de trobar un metòde d'amplificacion ''in vitro'' de l'ADN. Aqueu desvolopament de la bioquimia a entraïnat una dificultat novèla per definir la quimia e permés l'emergéncia d'unei disciplinas fòrças dinamicas. Ansin, una proporcion gròssa de Prèmis Nobel de Quimia son d'ara endavant atribuits per de trabalhs regardant la bioquimia. Enfin, l'industria quimica, ja apareguda dins lo corrent dau sègle XIX dins certanei país, es venguda una industria majora de l'economia modèrna. En [[2009]], lo sector e seis installacions representavan aperaquí {{formatnum:3800}} miliards de dolars e lei companhiás especialazadas dins la petroquimia fan partida dei pus poderosas a l'ora d'ara. En causa dei dificultats de transpòrts dei produchs quimics (riscs, quantitats importantas...), aquela industria tèn de centres diferents a l'entorn d'Euròpa, d'America dau Nòrd e d'Asia. En causa d'aquela division, lei companhiás pòdon aver de talhas relativament feblas e èstre fòrça ben implantadas sus un continent e totalament desconegudas dins lo rèsta dau monde<ref>Es lo cas de mai d'un companhiá chinesa que pòdon presentar una poissança financiera importanta gràcias a la talha dau marcat interior chinés mai èstre encara gaire desvolopadas en fòra de China.</ref>. La quimia industriala es devesida entre tres domenis principaus que son : * la quimia de basa (o quimia pesuca) qu'es cargada de la produccion de produchs de basa d'una valor febla en quantitats fòrça importanta. Lei matèrias de basa d'aquela industria son generalament de compausats naturaus coma lo petròli o lei mineraus. * la quimia d'especialitat qu'es cargada de produrre de compausats o de principis actius a partir de produchs realizats per l'industria de basa. Lei produccions son generalament limitadas e la valor importanta. * la quimia farmaceutica qu'es cargada de la produccion de [[medicament]]s. Sei produccions son fòrça limitadas en causa de la complexitat dei reaccions e tènon donc una valor fòrça importanta. == Concèptes principaus == Lei concèptes principaus de la quimia modèrna gropan un ensems de definicions d'entitats o de fenomèns pertocant magerament la matèria e son estructura d'un caire e lei fenomèns de reaccion d'autre caire. Se fau tanben notar l'influéncia de la quimia organica, a l'origina una branca de la quimia, que tèn d'ara endavant una autonòmia fòrça importanta e forma un ensems d'aplicacions quimistas major. === Estructura de la matèria === ==== Element ==== {{veire|Element quimic}} [[Fichièr:Taula periodica.png|thumb|right|Representacion contemporanèa deis elements quimics classats dins la [[taula periodica]].]] Un [[element quimic|element]] es una entitat immateriala desprovida de proprietats fisicas o quimicas. Es un parèu format per un simbòl definit d'un biais arbitrari e un numerò atomic Z que caracteriza leis [[atòm]]s, lei [[molecula]]s, leis [[ion]]s e leis [[isotòp]]s d'una espècia quimica donada. Lo numerò atomic es definit per lo nombre de protons dins lo nuclèu atomic. Aqueleis elements son classats dins la [[taula periodica]] per òrdre de numerò atomic. A l'ora d'ara, n'existís 94 elements que se pòdon observar dins la natura e 24 que son artificialas siá 118 elements coneguts. De recèrcas son en cors per descubrir d'elements novèus e se debana regularament de descubèrtas novèlas. Per exemple, l'element 116 foguèt observat per lo premier còp en [[2000]] e l'element 117 en [[2010]]. ==== Atòm ==== {{veire|Atòm}} Un atòm d'una espècia quimica donanda es una entitat materiala formada per un nuclèu atomic enviroutat per un ensems d'electrons. Lo nuclèu atomic es format d'un nombre A de nucleons devesits entre un nombre Z, egau au numerò atomic de l'atòm, de [[proton]]s e d'un nombre variable de [[neutron]]s. Lei protons tènon una carga electrica positiva, lei neutrons an una carga electrica nulla e leis electrons una carga electrica negativa. Lo nuclèu atomic es donc una entitat cargada positivament que sa carga es compensada per un nombre Z d'electrons. La talha generala d'un atóm es d'aparequí 10^-10 m (siá 0,1 nanomètre). Aquela dau nuclèu atomic es pus pichona de l'òrdre de 10^-15 m. Lo rai d'un atòm, son estructura atomic e sei proprietats quimicas son espeficas e caracterizadas per lo cortegi electronic. Leis atòms forman l'unitat de basa de la quimia. Compausavan la matèria e lei moleculas per lo partiment d'electrons e pòdon evolucionar per formar d'ions. D'un biais generau, se fau notar qu'un atòm subís pas de modificacions importantas durant una reaccion quimica levat dei cambis pertocant leis electrons periferics. Dos atòms tenent un nombre Z identic mai un nombre A diferents son dichs isotòps atomics. Un exemple famós pertoca l'atòm d'[[urani]] que tèn doas composicions principalas. La premiera ambé 92 protons e 143 neutrons (urani 235) e la segonda ambé 92 protons e 146 neutrons (urani 238). Cada composicion diferenta definida per un nombre donat de neutrons e de protons es dicha isotòp atomic. Dos isotòps atomics tènon de proprietats quimicas identicas. ==== Molecula ==== {{veire|Molecula}} [[Fichièr:Water-3D-balls.png|thumb|right|Modelizacion d'una molecula d'[[aiga]] formada per un atòm d'oxigèn (roge) e dos atòms d'idrogèni (blanc).]] Una molecula es un assemblatge precís d'atòms definit e estructurats dins l'espaci e lo temps per de liasons quimicas fòrtas. Lei moleculas monoatomicas son fòrça raras e una molecula tèn donc generalament mai d'un atòm. Una molecula es una entitat que tèn de proprietats pròprias e diferentas deis atòmes que la forman. La carga electrica dei moleculas pus pichonas es generalament neutra mai aquò es pas necessàriament lo cas per lei moleculas grandas. ==== Liason quimica ==== {{veire|Ligam quimic}} La liason quimica necessita la preséncia d'electrons liats a un o mai d'un nuclèu atomic. Permet d'assegurar l'estabilitat dei moleculas e la coesion deis atòms entre elei que sigue gràcias au partiment de quauqueis electrons periferics dins lei liasons covalentas, d'un nombre fòrça grand d'electrons dins lei liasons metalicas o per la creacion de cargas electricas localas fòrtas. ==== Còrs pur e compausat quimic ==== Un còrs pur es un còrs generalament macroscopica compausat au nivèu molecular d'una espècia quimica unica. Sa composicion quimica, son organizacion sota forma de gas, de liquid, de solids e sei proprietats fisicas pòdon èstre defenidas d'un biais precís. Per exemple, l'aiga pura tèn un ponch d'ebulicion a 100°C sota la pression d'una atmosfèra. Se distinguís lei còrs purs simples compausats d'un tipe d'atòm unic (diament compausat solament de carbòni) e lei còrs purs compausats d'atòms de tipe diferent. Un compausat quimic es una apelacion frequenta, mai impròria, que designa una substància quimica pura (molecula, compausat ionic...). Es caracterizat per la formula quimica, escricha a partir de la notacion simbolica deis atòmes, de sa compausicion quimica. ==== Fasas ==== [[Fichièr:Oil in water.jpg|thumb|Mescla d'aiga e d'òli que forma doas [[Fasa (termodinamica)|fasa]]s diferentas en causa de la non miscibilitat dei dos compausats.]] Una [[Fasa (termodinamica)|fasa]] es un partida omogenèa d'un sistèma eterogenèa. Es una nocion fòrtament utilizada en termodinamica que tèn tanben una importància granda en quimia car se pòu constituir d'un nombre variable de compausats quimics diferents. De mai, un sistèma quimic pòu tanben tenir mai d'una [[Fasa (termodinamica)|fasa]]. ==== Ion ==== {{veire|Ion}} Un ion es un atòm qu'a pardut o ganhat un o unei [[electron]]s. Sa carga electrica es donc plus neutra. Es dich cation se sa carga es positiva dins lo cas de la pèrda d'electrons e anion se sa carga es negativa dins lo cas dau ganh d'electrons. Leis anions e lei cations formats a partir de moleculas poliatomicas son dichs ions complèxs. ==== Complèx ==== {{veire|Complèx}} Un complèx es un edifici poliatomic compausat d'un o d'unei cations, generalament metallics, enviroutats d'un o d'unei moleculas, dichs ligands, que son d'ions o de moleculas grandas capablas de deslocalizar una partida de lor densitat electronica sus lo cation entraïnant la formacion de liasons quimicas. === Quimia reaccionala === ==== Reaccion quimica e equilibi quimic ==== {{veire|Reaccion quimica}} Una reaccion quimica es la transformacion d'un o uneis espècias quimicas en d'autreis espècias quimicas. Implica l'aparicion o la disparicion d'au mens una liason quimica o d'un cambi d'electrons. Una reaccion que tèn de caracteristicas termicas necessita o entraïna l'aparicion de diferentei formas d'energia liadas a l'energia de la liason quimica. Dins una reaccion quimica, un equilibri quimic es un estat onte lei concentracions dei reactius e dei produchs de la reaccion s'estabilizan. Generalament, aquel estat s'obtèn quand lei dos sens de la reaccion quimica an agantat una velocitat de reaccion similara. Un equilibri quimic es donc pas una causa estatica. Es la rason qu'es dich equilibri dinamic. ==== Acid e basa ==== Lei reaccions deis acides e dei basas en solucion son basadas sus de parèus d'espècias quimicas. L'aciditat e la basicitat pòdon se calcular o se mesurar gràcias a la concentracion deis espècias quimicas en solucion sota la forma d'acid o de basa. Un acid es una espècia quimica qu'es capabla de liberar d'ions idronium H⁺. La concentracion en ion idronium d'una solucion indica donc son aciditat. Una extension d'aqueu concèpte foguèt menada per lo quimista estatsunidenc Gilbert Newton Lewis. ==== Oxidoreduccion e electroquimia ==== Una reaccion d'oxidoreduccion implica una pèrda o un ganh d'electrons entre diferents parèus d'espècias quimicas. Una espècia d'un còrs quimic tenent la capacitat de ganhar d'electrons a d'autrei còrs quimics es dicha oxidanta. Una espècia d'un còrs quimic tenent la capacitat de perdre d'electrons au profiech d'autrei còrs quimics es dicha reductritz. L'electroquimia es un domeni important de la quimia qu'es basat sus l'oxidoreduccion e qu'estudia lei relacions entre quimia e electricitat. ==== Solucion e emulsion ==== Una solucion es una mescla omogenèa formada per un [[solvant]] en proporcion majoritària e d'un o mai d'un [[solutat]]s. La solubilitat es la capacitat d'un còrs de formar una solucion dins un mitan donat. Per exemple, un [[Sal (quimia)|sau]] coma lo clorur de sòdi NaCl tèn una limitat de solubilitat dins l'aiga : 357 g/kg d'aiga a 0°C e 391 a 100°C. Aquò significa qu'a partir d'aqueu limit, i a separacion de [[Fasa (termodinamica)|fasa]] car lo sau va precipitar e formar un depaus solid. La miscibilitat es la capacitat d'un còrs de se mesclar amb un autre per formar una fasa unica. Per exemple, lo gas [[amoniac]] se mescla aisament ambé l'aiga per formar una solucion aquosa dicha amoniaca. Una emulsion es una dipersion d'una fasa liquida a l'estat de gotas microscopicas dins una autra fasa liquida non miscibla. Una suspension es una dispersion d'una fasa solida dins una fasa liquida. Una emulsion pòu s'estabilizar per de moleculas amfipaticas capablas d'empachar l'aglomeracion dei gotas microscopicas. === Quimia organica === {{veire|Quimia organica}} La quimia organica es una branca de la quimia pertocada per l'estudi de la transformacion de moleculas d'origina petrolièra o viventa compausadas magerament de [[carbòni]], d'[[idrogèn]], d'[[oxigèn]] e d'[[azòt]]. Aquelei compausats pòdon tenir d'atòms d'autreis elements quimics coma d'alogèns, de [[bòr]], de [[silici]], de [[fosfòr]], de [[sofre]] e pus rarament, de [[liti]] o de metaus. Aquela branca tèn una importància granda en causa de seis aplicacions ai nivèus industriaus (petroquimia, polimèrs...) e biologics. == Metòde scientific e disciplinas de recèrca principalas == === Metòde scientific === Lei quimistas utilizan un metòde scientific per experimentar e validar una teoria. Aquelei teorias son generalament caracterizadas per l'utilizacion de l'otís matematic per lo desvolopament de modèls complèxs capables de depintar lei fenomèns observats pendent leis experiéncias. Pasmens, lo nivèu de complexitat d'aquelei modèls son generalament pas tant qu'aqueu dei modèls utilizats per lei fisicians. === Disciplinas principalas === La recèrca e l'ensenhament de la quimia son organizats en disciplinas diferentas que son generalamanet autonòmas e tènon de ligams fòrça feblas entre elei : * la [[bioquimia]] qu'estudia lei reaccions quimicas dins lei mitans biologics coma lei [[Cellula (biologia)|cellulas]] o ambé d'objèctes biologics coma d'[[enzim]]s. * la quimia analatica qu'estudia lei metòdes d'analisis qualitavas o quantitativas que permeton de determinar la composicion d'una mòstra donada. * la quimia dei materiaus qu'es la preparacion e l'estudi de substàncias tenent una aplicacion coma materiau. * la [[quimia inorganica]] o quimia minerala pertoca l'estudi e la descripcion deis elements quimics e dei compausats sensa estructura basada sus d'[[atòm]]s de carbòni. * la [[quimia organica]] qu'es la descripcion e l'estudi dei compausats magerament compausats de carbòni e d'idrogèn. * la [[quimia fisica]] qu'estudia lei lèis fisicas dei sistèmas e procediments quimics. * la quimia teorica qu'estudia la quimia gràcias a un rasonament teoric fondamentau basat sus lei matematicas e la fisica, especialament la mecanica quantica. === Relacions ambé leis autrei domenis intellectuaus === En fòra dei disciplinas principalas de la quimia, existís un nombre fòrça de domenis quimics especializats o a l'interfàcia ambé d'autrei brancas scientificas coma l'agroquimia, l'astroquimia, la quimia atmosfèrica, la quimia dei [[sucre]]s, la petroquimia... etc. Aqueleis interfàcias an de frontieras mobilas e lei limits exacts de la quimia son donc malaisats de definir : * ambé la fisica : lo limit es pas clarament definit. Lei fenomèns pertocant lei fenomèns de reaccion entre compausats de la matèria e entraïnant de modificacions entre lei ligams atomics son gropats dins la quimia. Au nivèu energetic, la quimia regarda solament lei modificacions deis electrons periferics de l'atòm. Es la fisica qu'estudia lei modificacions observadas ais escalas inferioras. * ambé la biologia : lo limit es tanben pas definit, especialament dins lei cas de la bioquimia e de la biologia moleculara qu'estudian de procediments biologics. == Vejatz tanben == * [[Bioquimia]] * [[Estereoquimia]] * [[Quimia doça]] * [[Quimia supramoleculara]] * [[Gèni quimic]] * [[Geoquimia]] * [[Lista dels compausats quimics]] * [[Lista dels produches quimics]] * [[Mineralogia]] * [[Element quimic|Elements quimics]], [[Nomenclatura quimica]] * [[Petroquimia]] * [[Prèmi Nobel de Quimia]] * [[Representacion de las moleculas]] * [[Sciéncia dels materials]] == Ligams extèrnes == == Referéncias e nòtas == <references/> == Bibliografia == * {{cite book | cognòm = Angenault | nom = Jacques | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Dunod | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | títol = La chimie, dictionnaire encyclopédique, 2° édition | trans_title = | url = https://archive.org/details/lachimiedictionn0000ange | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | an = 1995 | month = | publisher = | luòc = París | lenga = francés | isbn = 978-2-10-002497-1 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | cognòm = Luft | nom = Robert | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Association Cultures et Techniques | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | títol = Dictionnaire des corps purs simples de la chimie | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | an = 1997 | month = | publisher = | luòc = Nantas | lenga = francés | isbn = 978-2-9510168-3-5 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | cognòm = Rigny | first = Paul (dir.) | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Image de la recherche, CNRS | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | títol = De la matière au vivant, les systèmes moléculaires organisés | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | an = 1994 | month = | publisher = | luòc = París | lenga = francés | isbn = 978-2-271-05186-8 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} {{Wikilibre|Quimia|la quimia}} {{Wikiccionari|quimia|quimia}} {{Elements quimics}} [[Categoria:Quimia|*]] [[Categoria:Sciéncias]] g9f9crcltpxmp8cqvyl59azxrg7gz65 0 2334 2507827 2419300 2026-08-27T20:38:21Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507827 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Revision|202401212208}} {{Projècte educatiu|Matematicas}} {{Dialècte Provençau}} {{sciéncias}} Las '''matematicas''' (var. '''matematiques''') son un ensemble de disciplinas basadas sus la [[reflexion]] e la [[logica]] que s'aplican sus l'utilizacion de nombres, de formulas, d'estructura, de donadas. Lo mot « matematicas » es eissit deu nom comun en [[grèc ancian]] {{Grèc ancian|μάθημα}} (''mathéma'', « leiçon ») derivat deu vèrb {{Grèc ancian|μανθάνω}} (''manthánô'', significant « aprene »). Significa [[Etimologia|etimologicament]] « sciéncia, coneissença », mas lo sens corrent es « matematic » de {{Grèc ancian|μαθήματα}} (''mathḗmata''). L'adjectiu {{Grèc ancian|μαθηματικός}} (''mathematikos''), primièr « relatiu au saber », puèi, « que concernís lei sciéncias matematicas ». Aquel adjectiu foguèt adoptat en latin (''mathematicus''). Las matematicas son utilizadas egalament dins mantun domeni de la vida vidanta. Se considèra qu'un resultat matematic, o [[teorèma]], es verai quand es estat demostrat. Una [[demostracion]] es un rasonament deductiu que parte deis [[ipotèsi]]s per arribar a la conclusion vouguda en seguent lei règlas de la logica; dins la practica, s'utiliza totjorn una mescla de lengatge formalizat e de lengatge {{cita|naturau}}. == Evolucion e finalitat dei matematicas == {{veire|Istòria dei matematicas}}[[Fichièr:Euclid.jpg|right|thumb|320px|[[Euclides]], detalh de ''L'Escòla d'Atenas'' per [[Rafèl]].]] Lei '''matematicas''' an una lònga tradicion dins totei lei pòbles; foguèron la premiera disciplina a se dotar de metòdes d'auta rigor e portada, e a obtenir ansin l'estatut de [[sciéncia]]; an progressivament alargat lei tèmas de sa recèrca e estendut lei domenis que pòdon ajudar en matèria de calcul e de modelizacion. Dins lo corrent de sa lònga istòria, e dins lei divèrseis environas culturalas, i aguèt de pontannadas de gròs progrès, e de pontannadas d'estanhacion deis estudis. Vèn en partida de l'importància dei quauquei personas capablas de portar d'innovacions prefondas e illuminativas e d'estimular la recèrca matematica. I aguèt tanben de pontannadas de reculament dei conoissenças e dei metòdes: mai se rescontrèron solament après de destruccions o en d'epòcas de decadéncia totala de la vida intellectuala e sociala. Dempuei 500 ans, còmpte tengut dau melhorament dei mejans de comunicacion, lo capitau de resultats e de metòdes s'es progressivament desvolopat. Tot aquò s'apren a la natura deis activitats matematicas. Aquestei d'aicí tendon de lònga an una presentacion precisa dei problèmas e dei solucions, çò qu'impausa de comunicar en avent per tòca finala la possibilitat d'esclarzir totei lei detalhs dei construccions logicas e dei resultats (cèrts esclarziments exigisson un investiment important, de desenas d'ans de còps que i a). Es per aquò que i a pas d'exemple d'error matematica majora que seriá pas estada lèu reconeguda e corregida, o aumens senhalada. == Lei divèrsei brancas dei matematicas == Se destria actualament en matematicas tres grandei brancas mutualament liadas: * l'[[algèbra]] (exemples: [[algèbra lineara]], [[matematicas discrètas]]) * l'[[analisi (matematicas)|analisi]] (exemples: [[Eqüacion diferenciala|eqüacions diferencialas]], [[teoria de la mesura]], [[calcul dei probabilitat]]s) * la [[geometria]], au jonhent de l'algèbra e de l'analisi (exemples: [[geometria euclidiana]], [[geometria diferenciala]]) Lei liames entre aquelei brancas e leis usatges que caduna fa de l'autra son mai que prefonds e fondamentaus. La [[teoria dei nombres]], en particular la reflexion sus lei [[nombre premier|nombres premiers]], es exemplara a regard d'aquò: a l'origina confonduda amb l'aritmetica elementària, s'es transformada au [[sègle XIX]] en una teoria onte l'analisi es venguda indispensabla. Au [[sègle XX]], la [[geometria algebrica]] es venguda la terranha naturala acampant au còp metòdes algebrics, topologics e geometrics per afrontar lei problèmas de la teoria dei nombres, per exemple la [[conjectura de Fermat]], venguda gràcias an aquel apròchi novèu lo teorèma d'[[Andrew Wiles]] en 1994. Aqueu teorèma se formula en tèrmes algebrics, mai sa demostracion fa un usatge massís de matematicas liadas tant a l'algèbra coma a l'analisi e a la geometria. ''Teorèma de Wiles'': per tot [[entier naturau]] <math>n </math> superior o egau a 3, l'eqüacion <math>\ x^n +y^n = z^n</math> a ges de solucion entiera <math>\ (x, y, z)</math> tala que <math>xyz \neq 0</math>. === L'algèbra === L'[[algèbra]] es la partida dei matematicas qu'estúdia leis [[estructura algebrica|estructuras algebricas]]. Se pòt destriar de sotadisciplinas, per exemple: * La teoria dei [[grop (matematicas)|grops]] * L'[[algèbra lineara]] e [[Algèbra multilineara|multilineara]] * La [[teoria de Galois]] (qu'un de sei resultats remarcables es l'impossibilitat, en generau, de resòuvre per radicaus leis eqüacions algebricas) * L'[[algèbra omologica]] (fòrça utila en geometria) En mai de son desvolopament intrinsec, es necessària a l'analisi e la geometria per progressar. Son interès per aquestei darrieras vèn dau fach que d'estructuras algebricas se retròban dins de domenis nombrós. Per exemple, lo lengatge e lei teorèmas de l'algèbra lineara permeton de comprendre en prefondor de domenis ''a priori'' fòrça alunhats, pron qu'agan una estructura lineara: * leis eqüacions diferencialas linearas d'òrdre <math>n</math> (aquelei que fan intervenir la derivada <math>n</math>-ena de la foncion inconeguda) an exactament <math>n</math> solucions independentas, donc de comportament diferent. * en analisi, [[diferenciala|diferenciar]] una foncion consistís a l'aprochar localament per una foncion afina (soma d'una constanta e d'una foncion lineara). Ansin, leis instruments de l'algèbra lineara (o bilineara) vènon indispensables per saupre s'un ponch critic (que se pòt determinar analiticament) d'una foncion diferenciabla es un ponch d'extremum (minimum, maximum) o un ponch còl. === L'analisi === L'[[analisi]] es la partida dei matematicas qu'a inicialament per objècte principau l'estudi dei [[Foncion (matematicas)|foncions]] de variablas realas, en çò que pertòca lei nocions de [[limit]], de [[derivada]] e d'[[integrala]]. Emai ague de precursors tre l'[[Antiquitat]] ([[Arquimèdes]]), l'analisi comença fondamentalament amb [[Isaac Newton|Newton]] e [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], inventors au [[sègle XVII]] dau [[calcul infinitesimau]]. Se i pòt destriar mai d'un domeni, per exemple: * Leis [[eqüacion diferenciala|eqüacions diferencialas]]. Son d'eqüacions liant una foncion inconeguda e d'unei de sei derivadas successivas; entre lei questions importantas pertocant lei solucions, citem: l'existéncia, l'unicitat, lo comportament qualitatiu o quantitatiu au bòrd dau domeni de definicion (per exemple, se la variabla es lo temps, coma se compòrta a tèrme lòng una solucion). * L'[[analisi de Fourier]] que permete de descompausar una foncion en soma d'armonics ([[serias de Fourier]], [[transformacion de Fourier]]). Es essenciala en teoria dau senhau. * Lo [[calcul dei probabilitats]]: modeliza leis fluctuacions de l'[[azard]]. A l'origina associat ai matematicas discrètas (jòcs de rèsta: lançament de dats, tiratges de cartas...), es estat finalament provesit per [[Andrei Nikolaievich Kolmogorov|Kolmogorov]] d'una axiomatica fòrça mai generala, fondada sus la [[teoria de la mesura]]; la probabilitat d'un eveniment es l'integrala d'una cèrta foncion liada a la natura dau modèl (per exemple, una [[densitat de probabilitat|densitat]] [[gaussiana]] se se mesura la talha d'una persona presa a l'azard dins una populacion omogenèa), sus un cèrt domeni (una {{cita|forqueta}} dins aquest exemple, quand se cèrca la probabilitat que la talha siá compressa entre doas valors donadas). Pasmens, l'analisi se limita pas ai foncions de variablas realas. Un capítol important, creat au sègle XIX per [[Augustin Cauchy|Cauchy]], [[Bernhard Riemann|Riemann]] e [[Karl Weierstrass|Weierstrass]], estúdia lei [[foncion analitica|foncions analiticas]] de [[nombre complèxe|variablas complèxas]]: es la teoria dei [[foncion olomòrfa|foncions olomòrfas]]. Existís d'autrei generalizacions de la nocion de foncion, coma la nocion recenta de [[distribucion]], deguda a [[Laurent Schwartz]]. === La geometria === [[Fichièr:120px-Dodecahedron-slowturn.gif|right|thumb|Lo dodecaèdre regular, un dei cinc solids platonicians de l'espaci euclidian de dimension 3]] Es una disciplina atestada tre l'Antiquitat, e lo tèrme de ''geomètra'' foguèt fins au sègle XIX sinonim de {{cita|matematician}}. L'objècte de la [[geometria]] es de comprendre la natura dei figuras d'un espaci, e lei relacions que s'establisson entre elei. ''Espaci'' pòt designar per exemple: l'[[espaci euclidian]] classic, un [[espaci vectoriau]] pus generau, un espaci corbe o [[varietat diferenciabla]]... Segon la concepcion modèrna formulada en 1872 per [[Fèlix Klein]], una geometria se definís per un ensemble de ponchs e un [[grop (matematicas)|grop]] de transformacions [[bijeccion|bijectivas]] d'aquel ensemble, e s'interèssa ai proprietats invariantas per leis elements dau grop. Se pòt destriar mai d'un domeni de la geometria, per exemple: * la [[geometria euclidiana]] * la [[geometria diferenciala]], qu'estúdia (localament o globalament) lei corbas, lei [[Superfícia (matematicas)|superfícias]], e pus generalament lei varietats diferenciablas * lei [[geometrias non euclidianas]] === Matematicas aplicadas e matematicas puras === L'activitat matematica s'interèssa naturalament ai generalizacions e abstraccions possiblas, en relacion amb leis esparnhes de pensada e lei melhoraments deis instruments (en particular leis instruments de calcul) qu'es portada a realizar. Sovent, lei generalizacions e lei abstraccions menan puei en de visions pus aprefondidas dei problèmas e en de sinergias importantas entre de recèrcas pertocant de questions inicialament sensa rapòrt. Dins lo corrent dau desvolopament dei matematicas, se pòt notar de pontannadas e d'environas onte prevalon alternativament d'actituds generalas e de valors que se pòdon reduire en dos tipes de motivacions e d'apròchis: lei ''motivacions practicas'' que butan a descurbir de procediments eficaç (per exemple dins la resolucion de problèmas industriaus e tecnologics), e leis exigéncias de ''creacion d'un sistèma conceptuau'' amb sa tendéncia a la generalizacion e a l'abstraccion. Entre aquelei doas menas d'actituds, i a de còps una oposicion, e mai charpinosa, mai en generau s'enriquisson mutualament e desvolopan de sinergias. Dins lei 30 o 40 darriers ans, i a agut, entre aqueleis actituds, un cèrt equilibri, amb de tensions, e tanben d'episòdis d'assisténcia mutuala. An aquel estat de causas contribuís mai que mai lo desvolopament espectaclós de l'informatica, e amb ela, de la partida algoritmica dei matematicas. == Lei matematicas e leis autrei sciéncias == === Instrument e lengatge === Lei matematicas sièrvon de [[lengatge]] o de supòrt en de [[sciéncias]] fòrça nombrosas (naturalas o umanas) afin de quantificar cèrts fenomèns. S'utilizan tanben per predire de formas e efectuar de prediccions qualitativas. Lo principi de la matematizacion es aquest: una sciéncia donada, o una sotatematica de la sciéncia (par exemple la [[biologia]] o la [[termodinamica]]) selecciona cèrts paramètres supausats quantificables (lo temps, lo nombre de [[bactèri]]s, la temperatura, lo pòrtafuelha d'un accionari) qu'entre elei s'es constatat de relacions (la populacion bacteriana creisse amb lo temps, la temperatura e la pression son liadas). Una [[eqüacion]], fòrça sovent diferenciala, lia d'unei d'aquelei paramètres entre elei, e establís ansin d'un biais quantitatiu son interdependéncia. L'estudi matematic d'aqueleis eqüacions va permetre, après retorn ais èssers reaus associats ai paramètres, de [[prediccion|predire]], valent a dire de constatar de [[relacion]]s novèlas entre lei tèrmes. En [[ecologia]] per exemple, una foncion pòt modelizar lo rapòrt entre una espècia e una autra espècia predatritz; l'estudi matematic de la foncion quand lo temps tende vèrs l'infinit va anonciar se lo sistèma ecologic evoluirà vèrs un sistèma estable e equilibrat, o ben (per exemple) s'una deis espècias dispareisserà. === Lo cas particular de la fisica === Istoricament, fisica e matematicas son prefondament liadas. Se coneis la frasa famosa de [[Galileo Galilei|Galilei]], fondator de la fisica modèrna: ''Lo libre de la natura es escrich en lengatge matematic''. L'[[astronomia]], per exemple, es estada un dei motors principaus de l'emergéncia de la disciplina matematica. Puei, fins a la fin dau sègle XIX, lei matematicians seràn tanben fisicians (e sovent filosòfs). Se pòt destriar mai d'un rapòrt de naturas diferentas entre lei doas sciéncias: * una teoria fisica novèla reclama un instrument matematic. Dos cas: ** l'instrument existís ja (per la relativitat generala: la geometria riemanniana) ** l'instrument se deu inventar (per la mecanica classica: lo calcul diferenciau e integrau) * una teoria matematica novèla encoratja lei fisicians a explorar pus luenh sa teoria. * una teoria fisica novèla duerbe de perspectivas matematicas quand l'instrument matematic utilizat per lei fisicians es encara an un estadi euristic, valent a dire que demanda d'èsser mes en forma d'un biais rigorós (leis integralas de [[Feynman]] ne son un exemple tipic). === Liames amb leis autrei sciéncias de la natura === * [[quimia]]: parcialament matematizada * [[biologia]] e [[sciéncias de la Tèrra]]: usage parciau dei matematicas === Liames amb lei sciéncias umanas === Son rapòrt amb lei sciéncias umanas se fa essencialament per leis [[estatistica]]s e lo [[calcul dei probabilitats]], mai tanben per d'[[eqüacion diferenciala|eqüacions diferencialas]], en economia e en finança: * [[sociologia]] * [[psicologia]] * [[economia]], [[finança]], [[gestion]] Aqueu rapòrt es controversiat, estent la natura umana d'aquelei sciéncias, e lo refús per d'unei, dins aqueu domeni, dau [[determinisme]] que lei matematicas li son naturalament estacadas. === L'àbit matematic fa pas la sciéncia === Matematizacion significa pas autenticitat scientifica. D'efècte, lei postulats d'una {{cita|pensada}} pòdon èsser extremament problematics, e mai folastres, mai se son quantificables, pòdon donar luòc en de calculs complèxes. Un cas evident es aqueu de l'[[astrologia]], que sei postulats, supausant una influéncia dei planetas sus lo comportament uman, son rebutats quasi unanimament per la comunautat scientifica. Fòrça mai subtil es lo cas de l'[[economia]] matematica. Lo [[postulat]] fondamentau d'aquela disciplina es que l'activitat economica se pòt comprendre a partir d'un axiòma de natura antropologica, aqueu de l'actor individuau racionau. Dins aquela vision, cada individú cèrca per seis accions d'acréisser un cèrt [[profiech]] d'un biais racionau. Aquela mena de vision [[atomisme|atomista]] de l'economia permete an aquesta d'aicí de matematizar pron aisadament sa reflexion, puei que lo [[calcul]] individuau se transpausa en calcul matematic. Pasmens, cèrts sociològs, coma P. [[Bourdieu]], e mai cèrts economistas, refusan aqueu postulat de l'[[homo œconomicus]], en remarcant que lei motivacions deis individús comprenon non solament lo [[don]], mai dependon tanben d'autres engatges que l'interès financier n'es qu'una partida, o simpletament son pas racionalas. La [[matematizacion]] es donc segon elei ren qu'una semblança permetent una valorizacion scientifica de la disciplina. == Lei matematicas dins l'Istòria == L’origina istorica dei matematicas es liada a sei premiereis aplicacions concrètas: lo [[comèrci]], la mesura dei [[Aira|superfícias]], la prediccion deis eveniments [[astronomia|astronomics]]. Inicialament viradas vèrs la mesura ([[geometria]]) e lo comptatge ([[aritmetica]]), lei matematicas se viran lèu vèrs l'abstraccion. Lei matematicians grècs amb [[Euclides]] e seis [[Elements d'Euclides|Elements]] li aduson sei premiereis estructuras [[axiòma|axiomaticas]], puei son passatge en cò dei matematicians de [[arabi|lenga aràbia]] permete la fusion amb lei coneissenças orientalas e la creacion dau sistèma d'escritura numerica ''aràbia''. Dins lo corrent dei sègles XVI e XVII, es en Euròpa que se desvolopa un aspècte novèu dei matematicas. La creacion d'un lengatge simbolic ([[François Viète|Viète]] e [[Descartes]]) permete lo desvolopament dau calcul algebric, mentre que [[Isaac Newton|Newton]] e [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]], metent en plaça lo [[calcul infinitesimau]], fornisson leis instruments necessaris au desvolopament de l'[[analisi (matematicas)|analisi]]. Au sègle XIX, lei matematicians son portats a explicitar d'[[estructura algebrica|estructuras algebricas]]: [[Grop (matematicas)|grops]] ([[Évariste Galois]]), [[Anèu (matematicas)|anèus]] ([[Richard Dedekind]]), [[Còrs (matematicas)|còrs]], [[Espaci vectoriau|espacis vectoriaus]] ([[Giuseppe Peano]]), [[Espaci projectiu|espacis projectius]]... Es lo desvolopament d'una branca novèla dei matematicas: l'[[algèbra generala]]. Lo sègle XIX vei amb [[Georg Cantor]] e [[David Hilbert]] lo desvolopament d'una teoria axiomatica de totei leis objèctes estudiats, que mena au problèma dei [[fondaments dei matematicas]]. Aqueu desvolopament de l'axiomatica menarà au sègle XX a cercar de definir totei lei matematicas per mejan d'un lengatge: la [[logica matematica|logica]]. Dins lo corrent dau sègle XX, lo desvolopament de l'instrument informatic fa enregar una draia novèla ai matematicas: aquela de la [[modèl matematic|modelizacion]] e de la numerizacion. Dins lo corrent dei dos mila ans passats, lei matematicas an cercat, d'una part de fornir d'instruments utilizables per leis autrei sciéncias (fisica, geografia; astronomia...) e d'autra part de resòuvre de problèmas nascuts en son dintre coma la [[qüadratura dau ceucle]], lei [[nombre constructible|nombres constructibles]], la [[conjectura de Fermat]], l'[[ipotèsi de Riemann]], la [[conjectura de Poincaré]], lei proposicions [[indecidibilitat|indecidiblas]], lei problèmas [[teoria de la complexitat|NP-complèts]]... == Fondaments, rigor e logica == === Lei fondaments dei matematicas === Lei [[teoria deis ensembles|teorias deis ensembles]], desvolopadas inicialament a la fin dau sègle XIX, son de teorias fòrça generalas que donan un quadre onte de matematicians esperèron de poder formular e provar totei lei coneissenças matematicas. Espèr condemnat fin finala a pas capitar: vejatz [[logica matematica]]. Citem un exemple de matematicas usualas, e que se reduson pas en la teoria deis ensembles: la [[teoria dei categorias]]. === Logica e matematicas === La logica enóncia lei règlas, o principis, que fau respectar per faire de deduccions corrèctas. Coma tota sciéncia exacta, la matematica se fonda sus lo ''principi dau tèrç exclús'': ''tota proposicion (senada) es siá veraia siá faussa''. Una deduccion consistís a partir de premissas per arribar an una conclusion en procedissent per etapas logicas. En matematicas, l’estudi de la forma dau rasonament, independentament de seis objèctes, a una importància cruciala. Mostrem-o sus un exemple. Lei meteis [[axiòma]]s, aquelei deis espacis vectoriaus, se pòdon utilizar au còp per estudiar d'espacis geometrics, coma l’espaci euclidian, e per estudiar l’ensemble dei solucions d’una eqüacion diferenciala lineara. Lei teorèmas sus leis espacis vectoriaus son donc valables au còp per la geometria euclidiana e per leis eqüacions diferencialas linearas. La teoria abstracha deis espacis vectoriaus consistís a estudiar lei formas de deduccions que parton dei meteis axiòmas, independentament dau contèxte, valent a dire deis objèctes particulars que li son aplicadas aquelei deduccions. Aquela definicion convèn ben ai matematicas aplicadas. Fòrça teorias abstrachas (lei nombres entiers, lei nombres reaus, lei foncions realas de variablas realas e leis eqüacions diferencialas, leis espacis vectoriaus, lei grops, lo calcul dei probabilitats,...) an una utilitat generala per totei lei sciéncias, perque se pòdon aplicar en d'objèctes nombrós. L'òbra dei matematicas aplicadas consistís a desvolopar de teorias, que sa valor es universala, en vista d’ajudar ais autrei sciéncias. === Rigor e practica dei matematicas === Coma activitat umana, practicada per d'umans, lei matematicas s'aluenhan pasmens dau modèl d'una construccion, segon lei lèis de la logica, e independenta dau reau. Citem un fach e un fenomèn per illustrar aiçò. D'en premier, ges de demostracion matematica siègue formalament lei lèis de la logica, simplament perque la traduccion d'enonciats matematics complèxes en lengatge totalament formalizat es umanament impossibla (e, probable, sens interès). L'acceptacion de la veracitat d'una demostracion se fonda donc ''in fine'' sus un [[consensus]] d'especialistas. Ansin, la fisança de la comunautat matematica dins un de sei membres prepausant un resultat novèu es capitala dins la recepcion d'aqueu resultat, d'aitant mai s'es imprevist o que modifica lo biais de veire lei causas. Se pòt prendre per exemple istoric lei controvèrsias sus lei [[geometria non euclidiana|geometrias non euclidianas]] au sègle XIX, onte leis òbras de [[Nicolaï Ivanovitch Lobatchevsky|Lobatchevsky]] foguèron largament ignoradas; o ben, dins un autre domeni, la non recepcion per [[Cauchy]], captau monarquista, deis òbras dau jove republican [[Galois]] au començament dau meteis sègle. Se poiriá multiplicar de taus exemples amb totei lei variacions desiradas (plaça dei fremas, nacionalisme, nepotisme...) == Filosofias dei matematicas == L'universalitat manifèsta dei matematicas e son eficacitat son, aumens dempuei l'Antiquitat grèca, la fònt de questions filosoficas e metafisicas. L'Istòria deis Idèas es intimament liada a la reflexion sus la natura dei matematicas. Se pòt destriar tres grandei questions: * Quin es lo mòde d'existéncia deis objèctes matematics? Son reaus? tombant lo cas, de quina [[realitat]] se tracta? Es ren qu'una produccion de la [[pensada]]? * Perqué lei matematicas semblan universalas? * Perqué lei matematicas, creacion de l'[[esperit]], permeton de comprendre un aspècte de l'[[univèrs]]? === Lo platonisme === « ''Degun intre aicí se non es geomètra'' », èra gravat sus lo portau de l'Escòla de [[Platon]]. Per aqueu filosòf, lei matematicas son un intermediari per accedir au reiaume deis [[Idèas]]. === L'aristotelisme === En çò que pertòca lei matematicas, [[Aristòtel]] es encara fòrça emprench de [[platonisme]]. L'univèrs en delà de la Luna, leis estèlas e lei planetas, pòdon èsser comprés per lei matematicas, car s'ordenan segon de [[lèis]] etèrnas e perfiechas. En revenge, per Aristòtel, lo monde [[sublunar]] es cambiadís e movedís, e la fisica pòt de ges de biais pretendre aquerir la rigor e l'universalitat dei matematicas. === Lo logicisme === Lo [[logicisme]] considèra que lei matematicas son entierament inclusas dins l'ensemble dei connexions logicas elementàrias, teoricament explicitablas, que compausan una demostracion. === L'intuicionisme === « ''La simpla possibilitat de la sciéncia matematica sembla una contradiccion insolubla. S'aquela sciéncia es deductiva ren qu'en aparéncia, d'onte li vèn aquela rigor perfiecha que degun pensa de metre en dobte? Se, au contrari, totei lei proposicions qu'enóncia se pòdon tirar leis unei deis autrei per lei règlas de la logica formala, coma va que la matematica se redugue pas an una tautologia immensa? Lo sillogisme nos pòt ren aprendre d'essencialament novèu e, se tot deviá sortir dau principi d'identitat, tot deuriá tanben se i poder reduire.'' », [[Henri Poincaré]], ''La Sciéncia e l'ipotèsi''. === Lo constructivisme === Lei [[constructivisme|constructivistas]] admeton que lei matematicas '''construchas'''. Pus tecnicament, accèptan dins lei demostracions que leis inferéncias finidas. Per exemple, se refusa lo [[rasonament per recurréncia]] e mai l'[[axiòma de la chausida]]. Lei demostracions per [[reduccion a l'absurd]] son tanben refusadas, puei que menan a l'existéncia de l'èsser matematic solament per l'impossibilitat de son non-èsser, e non pas per l'explicitacion dirècta de son existéncia. == Leis arts e lei matematicas == De naturas fòrça diferentas, l'art e lei matematicas an pasmens totjorn agut de relacions fruchosas. === Armonia e musica === === Lei simetrias === [[Fichièr:Julia set (highres 01).jpg|Fractala possedent una simetria d'escala e una simetria centrala|thumb]] Es una constatacion comuna que s'atribuís una cèrta [[beutat]] ai figuras simetricas. Una [[simetria]] d'una figura geometrica es, informalament, l'existéncia d'un motiu de la figura que se reprodutz segon una [[règla]] precisa. Matematicament, se ditz qu'una figura es simetrica s'es globalament invarianta per una accion non triviala d'un [[grop (matematicas)|grop]]. Autrament dich, l'intuicion de la règla se realiza matematicament per lo fach qu'es un grop qu'agís sus la figura, e lo sentiment qu'una règla riège la simetria es precisament degut a l'estructura d'aqueu grop. Per exemple, la simetria dau mirau es liada au grop multiplicatiu <math>\{-1,+1\} </math>. Un [[parpalhon]] es una figura invarianta per aquela simetria, e pus generalament lo [[còs|còrs]] deis animaus (aumens tau coma se vei exteriorament). Quand se dessenha la superfícia de la mar, l'ensemble deis ondas possedís una simetria per translacion: de desplaçar nòstre regard de la longor separant doas crestas d'ondas càmbia pas la vista qu'avèm de la mar. Un autre cas de simetria, aquest còp non isometrica, es aqueu que se tròba dins lei [[fractalas]]: un motiu donat se reprodutz a totei leis escalas de vision. == Annèxas == === Bibliografia === * {{En}} {{cite book | last = Carl Boyer | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Wiley | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = A History of Mathematics (2{{a}} edicion) | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1991 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = 0-471-54397-7 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = |títol=A History of Mathematics (2{{a}} edicion)|cognòm=Boyer|nom=Carl B.|cognòm2=Merzbach|nom2=Uta C}} * {{Fr}}{{cite book | last = Jean-Pierre Kahane et al. | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Odile Jacob | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = L’enseignement des sciences mathématiques : Commission de réflexion sur l’enseignement des mathématiques | trans_title = | url = https://archive.org/details/lenseignementdes0000unse_f8a1 | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2002 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = 2-7381-1138-6 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = |títol=L’enseignement des sciences mathématiques : Commission de réflexion sur l’enseignement des mathématiques}} * {{En}} {{cite book | last = Annaliese Maier | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = University of Pennsylvania Press | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = At the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Annaliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy | trans_title = | url = https://archive.org/details/onthresholdofexa0000maie | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1982 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = |títol=At the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Annaliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy|cognòm=Maier|nom=Annelise}} === Articles connèxes === Per accedir ais articles de matematicas, vejatz * [[:Categoria:Matematicas]] e totei sei soscategorias * [[Portau:matematicas]] * [[Lista deis articles de matematicas]] * [[Lista dei teorèmas]] === Liames extèrnes === ==== Listas de liames ==== * [http://mathslinker.chez-alice.fr/ Maths linker] Un indèx de ressorsas matematicas sus lo web * [http://spoirier.lautre.net/liensmaths.html Liames de matematicas dau superior] Autra lista de liames * [http://www.yakeo.com/fr/cours_exercices_mathematiques/ Yakeo] Bòn portau de liames per lei matematicas ==== Ressorsas ==== * {{en}} [http://planetmath.org/ Planetmath]: enciclopèdia collaborativa, libra (GFDL) sus lei matematicas. * {{fr}} [http://www.chronomath.com/ Chronomath]: una cronologia dei matematicas fòrça rica. * {{en}} [http://mathworld.wolfram.com/ Mathworld-Wolfram]: la pus complèta dei ressorsas en matematicas ==== Logiciaus libres ==== * [http://maxima.sourceforge.net/ Maxima], lo logiciau libre (GPL) pus sofisticat per leis operacions algebricas. * [http://pari.math.u-bordeaux.fr/ PARI/GP], un logiciau libre fòrça utilizat en teoria dei nombres. [[Categoria:Matematicas|*]] 7yglpu5m6xj00y074qdf9ql3t2nrlex 0 2977 2507719 2490407 2026-08-27T19:07:59Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507719 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox País | nom_local = ''República Argentina'' ([[espanhòl]]) | imatge_mapa = Argentina_orthographic.svg | devisa = {{Bes | ''Con unión y libertad'' ([[espanhòl]]) | «Amb union e libertat» }} | imne_nacional = {{Bes | ''Himno Nacional Argentín'' ([[espanhòl]]) | «[[Imne Nacionau Argentin|Imne Nacional Argentin]]» }} | lengas_oficialas = [[Espanhòl]] (''[[de facto]]'') | capitala=[[Buenos Aires]] | mai_granda_vila=[[Buenos Aires]] | tipe_govèrn=[[Republica]] presidenciala [[Federalisme|federala]] | cap_títol1 = [[President]] | cap_títol2 = [[Vicepresidenta]] | cap1 = [[Javier Milei]] {{small|(2023–)}} | cap2 = [[Victoria Villarruel]] |superfícia_reng=8 |superfícia_totala={{formatnum: 2 791 810 Km²}} | percentatge_aiga={{unitat|1,1}} | populacion_reng=31 | populacion_totala={{formatnum:43 431 886}} | populacion_an =2015 | densitat=15.6 | país_independéncia=d'[[Espanha]] | data_independéncia=[[9 de julhet]] de [[1816]] | gentilici = Argentin, Argentina |PIB_annada=2017 |PIB= 628.935 miliard [[USD]] | PIB_reng =21en | còde_país=AR | moneda = [[Peso|Peso argentin]] | còde_moneda=ARS | fus_orari=+54 | domeni_internet=[[.ar]] | indicatiu_telefonic= | organizacions_internacionalas= }} '''Argentina''', oficialament la '''Republica Argentina''',<ref>L'article 35 de la [[Constitucion de la Nacion Argentina]] proclama coma denominacions oficialas Nacion Argentina, Províncias Unidas del Riu de la Plata, Republica Argentina e Confederacion Argentina (oficialament en espanhòl: ''Nación Argentina'', ''Provincias Unidas del Río de la Plata'', ''República Argentina'', ''Confederación Argentina'').</ref> es un [[estat sobeiran]] situat dins la partida meridionala de l'[[America del Sud]]. Lo sieu territòri es subdividit en [[Província d'Argentina|vint e tres províncias]] e una vila autonòma, [[Buenos Aires]], capitala del país e sèti dels organs governamentals. Lo país s'espandís sus 2 791 810 km², dont lo territòri confronta amb [[Chile]] a l'oèst, [[Bolívia]] e [[Paraguai]] al nòrd, [[Brasil]] al nòrd-èst, e [[Uruguai]] a l'èst. Es bordat per l'[[ocean Atlantic]] a l'èst, sud-èst e al sud. == Geografia == === Geografia fisica === L'aspèct principau de la geografia argentina es l'oposicion ben marcada entre un oèst fòrça [[montanha|montanhós]] e lei plans que caracterizan la partida èst dau país. Pasmens, se pòu tanben definir una diferéncia entre lei regions frejas dau sud, que fòrman [[Patagònia]], e lo rèsta dau país. D'efiech, la [[cordilhèra deis Andes]] fòrma la [[frontiera]] occidentala d'Argentina. Es una barriera naturala [[geologia|geologicament]] activa ([[volcan]]s actius, [[tèrratrem]]s, afondraments...) qu'es malaisada de passar. Se compausa principalament de cimas autas que pòdon agantar mai de {{formatnum:6000}} m e de platèus d'altitud que se situan entre {{formatnum:3500}} e{{formatnum:4500}} m. La montanha pus auta dau [[continent]] [[america]]n, [[Acongagua]] ({{formatnum:6902}} m), se tròba dins aquela region e constituís la cima pus auta dau país. Lo rèsta dau país – la màger part – es ocupat per de plans. L'[[idrografia]] es dominada per lo [[Rio Paraná]] que son ret s'estend dins la partida septentrionala dau país, en [[Paraguai]] e en [[Brasil]]. D'una longor de {{formatnum:4099}} km, es un fluvi poderós (debit mejan de {{formatnum:16800}} m³/s) que son estuari assosta [[Buenos Aires]]. Leis autrei rius importants d'Argentina son lo [[Río Negro (riu argentin)|Río Negro]] ({{formatnum:1135}} km) e lo [[Río Colorado (riu argentin)|Río Colorado]] ({{formatnum:1114}} km) que rajan dins lo centre dau país e lo [[Río Santa Cruz]] (477 km) que se tròba en [[Patagònia]]. === Clima === Lo clima d'Argentina varia fòrça segon la region en causa de la diversitat [[geografia|geografica]] dau país. Lei regions anant dau nòrd-oèst au sud-èst son generalament marcadas per una ariditat importanta qu'entraïna la formacion de climas desertics ò eissuchs. Segon l'altitud e la latitud, aquelei climas son de tipe freg ò caud. Lo nòrd-èst e lo sud-oèst son generalament umids amb d'influéncias subtropicalas ò oceanicas caracterizadas per de temperaturas temperadas. === Demografia === En [[2015]], la populacion argentina teniá 43,4 milions d'abitants (còntra 36,3 milions en [[2001]]). Presenta de caracteristicas particularas a respèct deis autrei país d'[[America del Sud|America dau Sud]] coma una fertilitat pus febla (2,23 enfants/frema) e una esperança de vida pus auta (76 ans). Pasmens, son estructura es relativament jova amb un temps median de 31 ans. Fins ais ans 1950, sa creissença foguèt principalament assegurada per l'imigracion, çò qu'explica son origina europèa (97,2% de la populacion). Leis Amerindians, principala minoritat etnica, ne'n fòrman 2,4%. L'urbanizacion es relativament important amb l'existéncia d'aglomeracions importantas coma [[Buenos Aires]] (15,6 milions d'abitants, siá un tèrç de la populacion), [[Córdoba]] (1,5 milions), [[Rosario]] (1,4 milion), [[Mendoza]] (1,1 milions) ò [[Tucumán]] ({{formatnum:880000}}). === Lengas === La [[lenga oficiala]] d'Argentina es lo [[espanhòu|castelhan]] qu'es la lenga mairala de mai de 90% de la populacion. L'espanhòu argentin presenta de variacions dialectalas a respèct de l'estandard de la lenga coma l'usatge dau pronom « vos » en plaça de « tú », çò qu'entraïna de cambiaments dins la conjugason dei vèrbes. Lo [[Guaraní (lenga)|guarani]] es cooficiau dins la region de Corrientes. Es una lenga indigèna [[Lenga aglutinanta|aglutinanta]] de la familha [[Lengas tupi-guarani|tupi-guarani]]. Parlat per {{formatnum:200000}} personas au començament dau sègle XXI, es la lenga mairala d'aperaquí 2% deis abitants. Leis autrei lengas an ges d'estatut. Pòdon se devesir entre lengas d'imigracion, lengas autoctònas e lengas d'ensenhament. Au sen dei premierei, se tròban plusors lengas europèas arribadas en Argentina durant lei sègles XIX ò XX coma l'[[italian]] (1,5 milions de locutors), l'[[alemand]] ({{formatnum:400000}}-{{formatnum:500000}} locutors) e lo [[yiddish]] ({{formatnum:200000}} locutors). Se fau tanben nòtar l'aparicion d'una minoritat arabofòna recenta (benlèu un milion de locutors). Lei lengas indigènas son parladas per lei comunautats tradicionalas que se tròban principalament dins lei regions perifericas. Certanei son relativament vivas coma lo [[quechua]] ({{formatnum:800000}} locutors) ò lo [[Mapudungun (lenga Mapuche)|Mapudungun]] ({{formatnum:100000}} locutors) mai la màger part es menaçada de disparicion. Enfin, l'[[anglés]] es a progressar gràcias a son ròtle preponderant dins lo sistèma educatiu. === Religion === Argentina es un país de tradicion [[cristianisme|crestiana]] onte la [[libertat de culte]] es assegurada per la [[constitucion]]. Lo [[catolicisme]], qu'es [[religion d'Estat]], i es largament la religion majoritària amb d'estimacions dau nombre de catolics que varian entre 70 e 90% de la populacion. Lo rèsta es principalament format de [[protestantisme|protestants]] e de personas que declaran ges de religion. == Istòria == === Periòde precoloniau === Lo territòri argentin foguèt poblat per ''[[Homo sapiens]]'' a partir de [[Patagònia]] vèrs lo millenari XI av. JC. Formèron de comunautats de caçaires cuelheires dispersadas e probablament pauc nombrosas. D'efèct, lo [[clima]] èra marrit, especialament amb una lònga secaressa que durèt dau millenari IV av. JC au millenari II av. JC. Pasmens, dins certanei regions, se desvolopèt a cha pauc lo mestrige de la [[terralha]] e de l'[[agricultura]]. Ansin, a l'arribada deis [[Euròpa|Europèus]], [[Patagònia]] e la [[Pampa]] èran restats per de caçaires cuelheires pron avançats per utilizar la terralha e plusors pòbles dau nòrd ([[Charrúas]], [[Guaranís]]...) avián format de societats agricòlas ierarquizadas. === Periòde coloniau === ==== La colonizacion dau Riu de la Plata e de Paraguai ==== Argentina foguèt descubèrta en [[1526]] per una expedicion [[Espanha|espanhòla]] dirigida per [[Sebastiano Caboto]]. Donèt son nom a l'estuari dau [[Riu de la Plata]] e explorèt lei rius [[Parana]] e [[Paraguai (riu)|Paraguai]]. Pasmens, trobèt ges de ressorsa interessenta e se retirèt. Dètz ans pus tard, una segonda mission, comandada per [[Pedro de Mendoza]], desbarquèt sus la riba sud de l'[[estuari]] onte fondèt [[Buenos Aires|Santa Maria de los Buenos Aires]]. Pasmens, la [[colonialisme|colonia]] foguèt abandonada tre l'annada seguenta en causa de la manca de viures e de l'ostilitat dei populacions localas. Lei subrevivents se dirigiguèron vèrs [[Paraguai]] onte [[Pedro de Mendoza|Mendonza]] s'èra installat. ==== Buenos Aires de 1580 a 1776 ==== [[Fichièr:America dau Sud Espanhòla (1690).png|thumb|right|L'[[America del Sud|America dau Sud]] [[Espanha|Espanhòla]] vèrs [[1690]].]] Après la revirada de [[1536]]-[[1537]], la [[colonialisme|colonizacion]] d'Argentina foguèt organizada a partir de [[Paraguai]]. Vengut d'[[Asunción]], [[Juan de Garay]] tornèt fondar [[Buenos Aires]] en [[1580]]. De [[Bovinae|bovins]] escapats après l'abandon de l'endrech en [[1537]] permetèron ais abitants de trobar una fònt de revenguts gràcias a la venda de [[cuer]]s ò de carn [[Clorur de sòdi|salada]]. La [[còntrabanda]] organizada per de marchands [[Províncias Unidas|olandés]], [[Anglatèrra|anglés]] e [[França|francés]] foguèt l'autre pielon de l'economia locala. Quauquei grands tenements se formèron que foguèron a l'origina de la societat dei ''[[gauchos]]''. Pasmens, l'expansion demorèt lòngtemps limitada car leis indigèns, qu'avián aprés d'utilizar lo [[cavau]], resistiguèron durament. Ansin, a la fin dau sègle XVIII, lo limit dau territòri de la colonia se situava a solament 50 km de [[Buenos Aires]]. ==== La Vice-Reiautat dau Rio de la Plata ==== En [[1776]], [[Espanha]] decidèt de crear la [[Vice-Reiautat dau Rio de la Plata]] per tornar organizar l'espaci economic dau sud de l'[[America del Sud|America dau Sud]]. L'objectiu èra d'orientar una partida deis exportacions de [[Bolívia]] ò de [[Peró]] vèrs lei [[pòrt]]s [[Ocean Atlantic|atlantics]] e de renfòrçar l'administracion per luchar d'un biais pus eficaç còntra la [[còntrabanda]]. [[Buenos Aires]] venguèt la [[capitala]] de l'ensems novèu. Pasmens, en fòra de certanei corredors vèrs [[Peró]], la preséncia espanhòla demorèt febla dins la region, especialament dins la [[Pampa]]. ==== L'independéncia ==== En [[1796]], [[Espanha]] s'alièt ambé la [[França]] [[Revolucion Francesa|Revolucionària]] còntra [[Anglatèrra]]. En julhet de [[1806]], un còrs expedicionari [[Reialme Unit|britanic]] ataquèt e ocupèt donc [[Buenos Aires]]. Pasmens, ne perdiguèt rapidament lo contraròtle après una còntra-ofensiva venguda de [[Montevideo]]. Un an pus tard, [[Londres]] mandèt una segonda expedicion que foguèt desfacha per la resisténcia deis abitants. En mai de [[1810]], convencuts de poder se passar deis autoritats [[colonialisme|coloniala]], una junta aprofichèt lei dificultats [[continent]]alas d'[[Espanha]] per arrestar lo vice-rèi. Puei, lei ''Porteños'' assaièron d'ocupar lo rèsta de la Vice-Reiautat e lei minas d'[[argent]] de [[Peró]]. Aqueleis operacions obtenguèron un succès mitigat tant en causa de la preséncia de partits lealistas fòrts dins aquelei províncias que de la maufisança deis abitants a respèct dei projèctes d'egemonia dei ''Porteños''. La creacion d'una assemblada nacionala gropant dei delegats de plusors províncias permetèt d'amaisar la situacion en [[1813]]. Lei deputats proclamèron la creacion dei Províncias Unidas dau Rio de la Plata sensa ausar vòtar l'[[independéncia]]. Pasmens, lei còntra-ofensivas espanhòlas en [[America del Sud|America dau Sud]] entraïnèron la disparicion progressiva deis aprensions. En [[1816]], un congrès reünit a [[Tucuman]] proclamèt finalament l'[[independéncia]]. Una [[constitucion]] foguèt adoptada en [[1819]]. === De la guèrra d'independéncia a Peron === ==== De l'independéncia a Rosas ==== Après l'[[independéncia]], la vida politica dei [[Províncias Unidas dau Rio de la Plata]] foguèt dominada per dos grops. Leis « unitaristas », d'inspiracion [[liberalisme|liberala]], centralista e anticlericala, dominavan a [[Buenos Aires]]. En fàcia, lei [[federalisme|federalistas]], [[conservatisme|conservators]] e estacats au ròtle sociau de la [[Catolicisme|Glèisa]], èran sustot presents dins lei províncias. Au començament deis ans 1820, l'autoritat de l'Estat èra reducha a la [[capitala]] e a son relarg. Lei [[drech]]s de doana dau pòrt èran sa principala fònt de revenguts. En [[1825]], lo govèrn capitèt de signar un tractat d'amistat ambé lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] que reconoguèt oficialament son [[independéncia]]. Un an pus tard, [[Bernadino Rivadavia]] foguèt elegit a la presidéncia e promulguèt una [[constitucion]] centralista. Aquò mau contentèt lei federalistas que sostenguèron divèrsei còp d'estat après una temptativa dau govèrn de negociar ambé [[Brasil]] lo reglament de la question d'[[Uruguai]] (revendicat per lei dos país). Un periòde de confusion seguiguèt aquelei trèbols. S'acabèt en [[1828]] ambé la presa de [[Buenos Aires]] per [[Juan Manuel de Rosas]], un grand proprietari qu'organizèt una tropa armada de ''gauchos''. ==== Lo periòde de Rosas ==== Cap dei federalistas, [[Juan Manuel de Rosas|Rosas]] foguèt governador de [[Buenos Aires]] de [[1829]] a [[1832]] e de [[1835]] a [[1852]]. Populista, obtenguèt lo sostèn dei ''gauchos'' e dei classas popularas per establir un regime dictatoriau e repressiu — e dins lei fachs, sustot au servici dei grands proprietaris. A partir de [[1833]], comencèt de conquistar la [[Pampa]], çò que li permetèt de donar de tèrras per renfòrçar e alargar la basa de sei fidèus. Ansin, venguèt rapidament lo pus poderós dei ''caudillos'' eissits dei trèbols de [[1827]]-[[1828]]. En revènge, leis institucions estatalas dei Províncias Unidas dispareguèron totalament durant aqueu periòde. Pasmens, [[Juan Manuel de Rosas|Rosas]] mau contentèt rapidament lei norriguiers dei regions interioras, lo [[Reialme Unit|Reaiaume Unit]] e [[França]] ambé sa defensa deis interès dau [[pòrt]] de [[Buenos Aires]]. D'efèct, enebiguèt lo passatge dei [[naviri]]s vèrs lei [[riu]]s [[Parana]] e [[Uruguai (riu)|Uruguai]]. Òr, lo desvolopament de la produccion de [[lana]] dins la [[Pampa]] destinada a l'industria textila [[Euròpa|europèa]] necessitava de mantenir de relacions bònas entre lei norriguiers e lei poissanças maritimas. Ansin, en [[1851]], lo ''caudillo'' de l'Entre Doas Mars, [[Justo José de Urquiza]], trobèt l'ajuda necessària per atacar [[Buenos Aires]]. Batut en [[1852]], [[Juan Manuel de Rosas|Rosas]] s'exilèt en [[Anglatèrra]]. ==== La formacion de l'estat federau ==== Après sa victòria, [[Justo José de Urquiza|Urquiza]] faguèt adoptar una [[constitucion]] de tipe [[federalisme|federau]] inspirada dau foncionament deis [[USA|Estats Units d'America]]. Instaurèt la [[libertat]] de navegacion sus lei [[riu]]s e un sistèma de partiment dei ressorsas entre lei províncias. Puei, foguèt elegit president. Pasmens, au contrari deis autrei províncias, [[Buenos Aires]] refusèt de ratificar lo tèxte e faguèt ''[[de facto]]'' secession de [[1852]] a [[1862]]. De combats se debanèron entraïnant de victòrias confederalas en [[1859]] e secessionistas en [[1861]]. En [[1862]], un compromés permetèt d'arrestar la guèrra civila. [[Bartolomé Mitre]], cap dei fòrças de [[Buenos Aires]], venguèt president. Sota sa direccion, leis [[oligarquia]]s de la [[capitala]] e dei [[vila]]s de l'interior ([[Vila de Córdoba (Argentina)|Córdoba]], [[Santa Fe (Argentina|Santa Fe]]...) s'alièron per tenir lo poder. Durant lei presidéncias de [[Bartolomé Mitre]] ([[1862]]-[[1868]]), de [[Domingo Faustino Sarmiento]] ([[1868]]-[[1874]]) e de [[Nicolás Avellaneda]] ([[1874]]-[[1880]]), lo país s'organizèt e se modernizèt ambé l'adopcion d'institucions modèrnas (armada professionala, banca centrala...) e la construccion d'infrastructuras (camin de fèrre...). En [[1880]], [[Buenos Aires]] foguèt nomada capitala federala e son territòri foguèt separat de sa província. ==== L'expansion territòriala ==== La creacion d'una fòrça militara modèrna favorizèt lei projèctes d'expansion d'Argentina. Au [[nòrd]], lo país participèt ansin a la [[Guèrra de Paraguai]] ([[1865]]-[[1870]]) que s'acabèt per la destruccion de la poissança industriala de son vesin meridionau après de combats fòrça [[sang|saunós]]. [[Buenos Aires]] i annexèt una partida de [[Chaco]] e lei [[Misiones]]. Pasmens, l'expansion principala aguèt luòc en direccion dau [[sud]]. Foguèt causada per d'incursions amerindianas que venguèron recurrentas a partir deis annadas 1850. En [[1878]]-[[1879]], lo [[generau]] [[Julio Roca]] comencèt una campanha d'exterminacion deis indigèns de la [[Pampa]]. Entraïnèt la disparicion de la màger part dei pòbles locaus e permetèt ais Argentins de prendre lo contraròtle de la region. En [[Patagònia]], la dispersion deis abitants limitèt la resisténcia e la violéncia de la conquista mai de rivalitats ambé [[Chile]] alentiguèron la somission de la region fins a un arbitratge britanic acceptat per lei dos país en [[1902]]. Aquò permetèt de fixar lo limit entre [[Chile]] e Argentina. ==== La creissença e l'imigracion ==== Après [[1880]], Argentina conoguèt un periòde de creissença fòrça importanta (+5%/an fins a [[1914]]) en causa de la mesa en cultura dei tèrras conquistadas dins la [[Pampa]] e en [[Patagònia]], de l'arribada d'un nombre important d'imigrants (2,5 milions entre [[1870]] e [[1914]]) e d'investiments [[Euròpa|europèus]] importants (principalament originaris dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]). Aquò favorizèt la produccion de [[lana]], de [[cereala]]s (que prenguèron la premiera plaça deis [[exportacion]]s) e de [[carn]] [[Bovinae|bovina]] e la modernizacion deis infrastructuras (camins de fèrre, [[pòrt]]s). Durant aqueu periòde, l'oligarquia mantenguèt sensa dificultat sa posicion economica a la tèsta de la societat argentina. D'efèct, crompèt un nombre important de grands domenis dins lo sud e engatjèt de relacions comercialas fructuósas ambé lei grops estrangiers. En dessota, de pichons païsans proprietaris, sovent gropats au sen de comunautats « nacionalas » ([[Alemanha|alemandas]], [[soïssa]]s, [[Itàlia|italianas]]...) desvolopèron d'activitats de policulturas. La man d'òbra necessària foguèt provesida per d'imigrants italians e espanhòus (que marginalizèron lei ''gauchos'' e lei mestís). Enfin, dins lei vilas, l'excès de trabalhaires favorizèt l'industrializacion e [[Buenos Aires]] venguèt la premiera vila d'[[America del Sud|America dau Sud]] ambé 1,5 milion d'abitants en [[1914]]. Au nivèu politic, la situacion evolucionèt d'un biais diferent. D'efèct, de fraudas electoralas permetèron a l'[[oligarquia]] de mantenir son contraròtle sus lo poder politic fins au començament dau sègle XX. Pasmens, a partir deis annadas 1890, lei mutacions prefondas de la societat argentina entraïnèron la formacion de l'[[Union Civila Radicala]] que representava lei revendicacions dei classas mejanas urbanas novèlas. Autra evolucion importanta, l'industrializacion foguèt a l'origina de la formacion d'un proletariat urban que venguèt la terranha per un movement obrier poderós (dominat per l'[[anarquisme]]). Ansin, en [[1912]], l'[[oligarquia]] foguèt donc obligada d'acceptar un alargament de la basa electorala ambé l'instauracion dau sufragi universau masculin. ==== Lo periòde radicau ==== Après la reforma electorala de [[1916]], lei radicaus dirigiguèron lo país fins a [[1929]] dins un contèxte economic fòrça malaisat. D'efèct, elegit en [[1916]], [[Hipólito Yrigoyen]], sostengut per lei païsans e lei classas mejanas urbanas, deguèt faciar lei consequéncias de la [[Premiera Guèrra Mondiala]] que reduguèt leis importacions dei país europèus. En genier de [[1919]], una grèva generala organizada per de [[sindicat]]s [[anarquisme|anarquistas]] de la [[capitala]] foguèt ansin durament reprimida durant la [[Setmana Tragica (Argentina)|Setmana Tragica]] (700 mòrts). Lei combats de [[1919]] entraïnèron la transformacion dau païsatge sindicau argentin que passèt sota lo contraròtle de [[socialisme|socialistas]] e de [[comunisme|comunistas]]. En revènge, permetèron gaire de restaurar la situacion economica. Ansin, [[Hipólito Yrigoyen|Yrigoyen]] foguèt remplaçat per un radicau pròche de l'oligarquia, [[Marcelo Torcuato de Alvear]] ([[1922]]-[[1928]]), avans d'èsser tornat elegir. Pasmens, foguèt incapable de resòuvre l'afondrament entraïnat per la [[crisi economica de 1929]] e un còp d'estat militar lo reversèt en [[1930]]. ==== Lo periòde conservator ==== Lei militars gardèron lo poder fins a [[1932]] e lo [[generau]] [[José Uriburu]] assaièt de metre en plaça un regime [[corporatisme|corporatista]]. Pasmens, leis autrei caps de l'armada preferiguèron restituir la direccion dau país ai [[conservatisme|conservators]]. Ansin, una aliança dei [[conservatisme|conservators]] ambé lei radicaus ostils a [[Hipólito Yrigoyen]] dirigiguèt Argentina fins a [[1943]]. Capitèt de restablir leis [[exportacion]]s e leis investiments estrangiers mai lei condicions de vida de la màger part de la populacion estagnèron. Aquò entraïnèt l'emergéncia d'un sentiment [[nacionalisme|nacionalista]] fòrt, principalament dirigit còntra lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. La [[Segonda Guèrra Mondiala]] toquèt durament l'economia argentina totjorn dependenta de seis [[exportacion]]s. Tocat per aquela crisi, lo regime perdiguèt sei sostèns. En [[1943]], foguèt finalament reversat per una junta militara. === Lo peronisme === ==== Lei premiereis annadas dau peronisme ==== La junta militara foguèt dirigida per lo [[generau]] [[Arturo Rawson]]. Pasmens, sa figura principala venguèt rapidament lo [[coronèu]] [[Juan Domingo Perón]], ministre dau Trabalh, que favorizèt l'activitat dei [[sindicat]]s en cambi de son sostèn politic. Inquieta, l'[[oligarquia]] obtenguèt sa destitucion e son arrestacion en [[1945]]. Dins aquò, una grèva generala forcèt rapidament sa liberacion. En [[1946]], fondèt un partit mesclant [[nacionalisme]] e defensa dei paures que li permetèt d'obtenir lo sostèn dei classas mejanas e d'èsser elegit president. Dins un contèxte favorable liat ai besonhs de la reconstruccion en [[Euròpa]], [[nacionalizacion|nacionalizèt]] plusors companhiás estrangieras e establiguèt un contraròtle estricte dau comèrci exterior per l'Estat. Aquò li permetèt de transferir una partida de la richessa nacionala de l'[[oligarquia]] vèrs l'[[industria]] e lei classas popularas. En mai d'aquò, lo drech de vòte foguèt donat ai fremas en [[1947]]. Fins a [[1952]], lo país conoguèt ansin un periòde de creissença economica fòrça importanta e leis activitats de benfasença d'[[Eva Perón]] donèron una gròssa popularitat au pareu. ==== Lei dificultats e l'exili ==== A partir de [[1949]], leis [[exportacion]]s vèrs [[Euròpa]] comencèron de demenir e la [[mòrt]] d'[[Eva Perón]] en [[1952]] entraïnèt una demenicion de la popularitat dau govèrn. Per faciar aquela crisi, [[Juan Domingo Perón|Perón]] adoptèt una politica d'austeritat qu'agravèt la pèrda de popularitat. Puei, en [[1954]], de reformas societalas (autorizacion dau [[divòrci]], laïcizacion de l'ensenhament...) li alienèron la [[Catolicisme|Glèisa]]. A partir de [[1955]], Argentina conoguèt donc divèrsei temptativas de putsch que causèron de centenaus de mòrts. Finalament, [[Juan Domingo Perón|Perón]] demissionèt e s'exilèt en setembre de [[1955]]. ==== La « Revolucion Liberatritz » ==== Lei militars, dirigits per lo [[generau]] [[Pedro Eugenio Aramburu]], assaièron de formar un regime democratic de façada e de liberalizar l'economia. Pasmens, l'influéncia dei peronistas demorava importanta e blocava aquelei projèctes. Per exemple, en [[1962]], l'armada foguèt obligada d'annular leis eleccions legislativas après una victòria peronista. Una situacion similara aguèt luòc en [[1966]]. Puei, la situacion se desgradèt lentament ambé la formacion de [[guerilha]]s peronistas e de manifestacions insureccionalas a [[Vila de Córdoba (Argentina)|Córdoba]] en [[1969]]. Divèrsei còps d'estat militars se succediguèron au sen de la junta per assaiar de restablir l'òrdre. Puei, en [[1971]], lo [[generau]] [[Alejandro Agustín Lanusse]] decidèt de tornar fisar lo poder a [[Juan Domingo Perón|Perón]] ==== La restauracion e la fin dau peronisme ==== Lo retorn de [[Juan Domingo Perón|Perón]] se faguèt dins un contèxte de crisi e de division dau movement peronista entre una ala [[conservatisme|conservatritz]] mai ò mens [[faissisme|faissista]], un corrent sociau democrata e una branca revolucionària liada ai guerilhas (lei ''Montoneros''). Inicialament, [[Juan Domingo Perón|Perón]] chausiguèt de fisar lo poder a [[Héctor José Cámpora]], un peronista de drecha, que redreiçèt la situacion economica. Pasmens, lei ''Montoneros'' contunièron sa guerilha suscitant còntra elei una reaccion viva dau [[govèrn]], dirigit per [[Juan Domingo Perón|Perón]] eu meteis après son eleccion a la presidéncia en març de [[1973]], e de l'armada. En julhet de [[1974]], [[Juan Domingo Perón|Perón]] moriguèt e foguèt remplaçat per sa tresena frema, [[María Estela Martínez de Perón]], qu'èra vice-presidenta. La presidenta novèla proclamèt alora l'[[estat d'urgéncia]] e autorizèt d'atacas militaras còntra lei ''Montoneros''. Aquela repression s'estendèt rapidament ais intellectuas e ai [[sindicat|sindicalistas]]. Puei, l'armada prenguèt dirèctament lo poder en [[1976]]. === Argentina après Peron === ==== La dictatura militara ==== Après lo còp d'estat de [[1976]], lei militars formèron una junta presidida per lo [[generau]] [[Jorge Rafael Videla]]. Inspirada per lo [[Chile]] d'[[Augusto Pinochet]], menèt una repression dura còntra lei movements de senèstra ({{formatnum:30000}} « dispareguts » de [[1976]] a [[1983]]) e adoptèt una politica [[Neoliberalisme|neoliberala]]. Aquò entraïnèt una demenicion de la produccion industriala mai permetèt d'aumentar tornarmai leis [[exportacion]]s. Pasmens, la politica economica suscitèt d'esitacions au sen de la junta ela meteissa. En [[1981]], [[Jorge Rafael Videla|Videla]] foguèt remplaçat per lo [[generau]] [[Roberto Eduardo Viola]] qu'assaièt de se raprochar dei peronistas. Mai a la fin de l'annada, una autra faccion, dirigida per lo [[generau]] [[Leopoldo Fortunato Galtieri]], l'escartèt e tornèt prendre la politica neoliberala. Per la rendre populara, decidèt tanben d'atissar lo [[nacionalisme]] argentin : en abriu de [[1982]], ordonèt l'ocupacion deis [[Illas Malvinas|illas Malvinas]] qu'èran l'objècte d'un desarcòrdi territòriau ambé lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. Pasmens, l'armada argentina resistiguèt pas a la [[Guèrra de las Malvinas|còntra-ofensiva britanica]] e deguèt capitular dins l'archipèu en junh. ==== La restauracion de la democracia ==== La desfacha de [[1982]] entraïnèt la fin de la dictatura militara e lo [[generau]] [[Reynaldo Bignone]] organizèt lo transferiment dau poder a un govèrn [[democracia|democratic]]. En [[1983]], lo radicau [[Raúl Alfonsín]] foguèt elegit president e organizèt lo procès de certanei caps dau periòde militar. Pasmens, aquò durèt gaire e en [[1986]]-[[1987]], una tiera de [[lei|lèi]]s enebiguèt la perseguida deis accions judiciàrias. En parallèl, [[Raúl Alfonsín|Alfonsín]] deguèt faciar una situacion economica marrida en causa dau deute immens laissat per lei militars. En [[1989]], lo peronista [[Carlos Saúl Menem]] remplacèt [[Raúl Alfonsín|Alfonsín]]. Pasmens, au contrari de [[Perón]], adoptèt una politica de privatizacions. [[Fernando de la Rúa]] li succediguèt. Dos ans pus tard, la situacion economica s'èra totjorn pas melhorada e lo país arrestèt de remborsar son deute public. D'esmogudas entraïnèron la demission dau president que foguèt finalament remplaçat, après quauquei trèbols, en [[2003]] per lo peronista [[Néstor Kirchner]]. De negociacions li permetèron d'impausar una importanta reduccion dau deute argentin a sei creditors, çò que li permetèt de finançar de programas sociaus e de redreiçar la situacion economica intèrna. Grèvament malaut, [[Néstor Kirchner]] — que moriguèt en [[2010]] — foguèt remplaçat per sa frema [[Cristina Fernández de Kirchner]] en [[2007]]. Capitèt de perseguir lo redreiçament economic maugrat la [[crisi economica de 2008]] qu'aguèt d'efècts negatius sus leis [[exportacion]]s argentinas. Ansin, lo periòde Kirchner veguèt la creacion de cinc a sièis milions d'emplecs, una reduccion dau deute public de 160% dau [[PIB]] a solament 40% e una demenicion dau [[caumatge]] de 25% a 8% de la populacion activa. Tornada elegir en [[2011]], [[Cristina Fernández de Kirchner|Cristina Kirchner]] foguèt remplaçada en [[2015]] per [[Mauricio Macri]]. == Politica == Argentina es un país de regim [[presidencialisme|presidencial]]. Lo president de la [[republica]], qu'es lo cap d'Estat e tanben lo cap de govèrn, es elegit per la populacion per un periòde de 4 ans (amb una possibilitat de reeleccion 1 còp). Lo president actual, [[Mauricio Macri]], foguèt elegido lo 22 d'novembre de [[2015]]. Lo Poder legislatiu se compausa de doas cambras: lo Senat (''Senado Argentino''), amb 72 membres elegits per un mandat de sièis ans, e la Cambra dels Deputats (''Cámara de Diputados'') amb 257 membres, elegits per un mandat de quatre ans. == Geografia == [[File:ViñedoCafayate.jpg|thumb|right|250px|[[Província de Salta|Salta]].]] Las dimensions d'Argentina son aproximativament 3700&nbsp;km del nòrd al sud, e 1400&nbsp;km de l'èst a l'oèst (valors maximalas). De sa superfícia totala ({{unitat|2766890|km²}}, cinc còps pus granda que la [[França]] metropolitana), {{unitat|2736690|km²}} (98,9%) son en tèrra fèrma. Las quatre regions principalas del país son: * Lo ''[[Chaco]]'', region plana subtropicala al nòrd * Los ''[[Pampa]]s'', region plana e fertila al centre, la principala region [[agricultura|agricòla]] del país * ''[[Patagònia]]'', rica en [[petròli]], amb païsatges de [[desèrt]]s * Los ''[[Andes]]'', regions de nautas montanhas a l'oèst. Lo punt mai naut del país es l'[[Aconcagua]], amb 6962&nbsp;m, dins la [[Província de Mendoza]], a la frontièra amb [[Chile]]. == Economia == ''De veire: [[Economia d'Argentina]].'' == Cultura == La [[cultura]] argentina a recebut una importanta influéncia d'[[Euròpa]]. La [[literatura]] del país ten una rica istòria e un dels pus importants escrivans del [[sègle XX]]: [[Jorge Luis Borges]]. Lo [[tango]] es lo genre musical argentin mai conegut dins lo mond. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == * {{cite book | last = José Luis Busaniche | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Solar | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Historia argentina | trans_title = | url = https://archive.org/details/historiaargentin0000josl | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1984 | month = | publisher = | location = Buenos Aires | language = espanhòu | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Wright, Ione Suessie | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Emecé | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Diccionario histórico argentino | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1994 | month = | publisher = | location = San Pablo | language = espanhòu | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} == Vejatz tanben == * [[Occitans d'Argentina e d'Uruguai]] == Ligams extèrnes == {{Commons|Argentina}} * [http://www.argentina.gov.ar Govèrn d'Argentina] pagina oficiala en castelhan. {{Províncias d'Argentina}} {{clr}} {{boita de navigacion Estats membres OAS}} {{America del Sud}} {{Païses d'America}} {{Portal|geografia|Argentina}} [[Categoria:Argentina|*]] ixl56tctfqub28wxu10nuyjz3vcikv8 0 3038 2507775 2503619 2026-08-27T19:46:17Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507775 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |lenga=''Brezhoneg'' |país=[[França|Estat francés]] |regions=[[Euròpa Occidentala]] |personas=107 000 (2024) |tipologia={{V2}} |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas celticas]] |fam3=[[Lengas celticas insularas]] |fam4=[[Lengas britonicas]] |mòstra= Article primièr de la Declaracion dels Dreches Umans<br /><br /> '''Mellad unan'''<br /><br /> Dieub ha par en o dellezegezh hag o gwirioù eo ganet an holl dud. Poell ha skiant zo dezho ha dleout a reont bevañ an eil gant egile en ur spered a genvreudeuriezh. }} Lo '''breton''' (autonim: ''brezhoneg'', {{AFI|[breˈzɔ̃ːnek]||afi}})<ref>{{Ref-libre|nom=Ian|cognòm=Press|an=1986|títol=A grammar of modern Breton|url=https://archive.org/details/grammarofmodernb0000pres|luòc=Berlin|editor=Mouton de Gruyter|isbn=3-11-010579-9|pagina=[https://archive.org/details/grammarofmodernb0000pres/page/7 7]}}</ref> es una [[Lengas celticas|lenga celtica]] parlada en [[Bretanha]]. Es l'unica lenga celtica encara practicada sul continent europèu, emai apertenga al grop insular.<ref>{{Ref-libre |cognòm=Diamond |nom=Jared |an=2012|títol=The World Until Yesterday |url=https://archive.org/details/worlduntilyester0000diam_s4g8 |luòc=New York |editor=Viking |pagina=[https://archive.org/details/worlduntilyester0000diam_s4g8/page/399 399] |isbn=978-0-670-02481-0}}</ref> == Geografia == Lo territòri actual ont la lenga bretona es parlada se situa dins la partida occidentala de la peninsula bretona. Aquel territòri, la [[Bassa Bretanha]] (Breizh izel), s'opausa a la [[Nauta Bretanha]], ont se parla un [[Lenga d'oïl - lengas d'oïl|dialècte d'oïl]], lo [[galò]]. La frontièra entre breton e dialèctes romanics foguèt movedissa. Aprèp una fasa d'espandiment entre los sègles [[Sègle V|V]] e [[Sègle X|X]], lo breton arrestèt pas de recuolar cap a oèst. Es aital que de regions de la toponimia bretona son de lenga romanica a l'ora d'ara. == Istòria == Lo breton es una lenga celtica de la branca [[britonic]]a, pròcha del [[galés]] e del [[cornic]]. == Ligams extèrnes == * [[:br:|Wikipèdia en breton]] * [https://www.brezhoneg.bzh/ Ofis publik ar brezhoneg (Ofici public del breton)] * [https://www.brezhoweb.bzh Canal de television en breton Brezhoweb] * [https://bibl.bzh Bíblia catolica en breton] == Referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga britonica]] [[Categoria:Lenga bretona]] [[Categoria:Lenga en dangièr]] [[Categoria:Lenga de França]] l5sk2j2vz4o302zi570qxls5h3jiqyb 0 3232 2507734 2497445 2026-08-27T19:17:05Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507734 wikitext text/x-wiki {{infobox vila occitana | carta = oc | nom = Besièrs | nom2 = ''Béziers'' | imatge = CathedraleBeziers.jpg | descripcion = [[Òrb]], lo [[Pont Vièlh de Besièrs|Pont Vièlh]] e la [[Catedrala de Sant Nasari (Besièrs)|catedrala de Sant Nasari]]. | lògo = cap | escut = Blason Béziers.svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Besierés}} | departament = {{Erau}}<BR/>([[sosprefectura]]) | arrondiment = [[Arrondiment de Besièrs]]<br />([[capluòc]]) | canton = [[Capluòc]] de 4 cantons, puèi burèu centralizator de 3 | insee = 34032 | cp = 34500 | cònsol = [[Robert Ménard]] | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion de Besièrs Mediterranèa]] | latitud = 43.347615 | longitud = 3.218991 | gentilici = besierenc -a<br/>bedarrés -a<ref>{{Ref-web |cognòm=Toscano |nom=Reinat |títol=Diccionari de la lenga d'òc d'après lo parlar niçard |editor=Auba Novèla |pagina=192 |url=http://toscanoreinat.chez-alice.fr/DICO_AK.pdf}}</ref> | alt mej = 17 | alt mini = 4 | alt maxi = 120 | km² = 95.48 |}} '''Besièrs''' ({{AFI-oc|bezjɛs}}<ref>{{Ref-web|autor=[[Congrès permanent de la lenga occitana]]|títol=Fonetizaire del Congrès|url=https://fonetizaire.locongres.com/index.php#resulttranscr}}</ref>; en [[occitan ancian]]: ''Bezers'';<ref>{{PichòtTalamus|B|Bezers|consulta=8 de març de 2024}}</ref> en [[francés]]: ''Béziers'' {{AFI|[bezje]}}<ref>{{Ref-libre|cognòm=Wells|nom=John C|títol=Longman Pronunciation Dictionary|url=https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse|an=2008|edicion=3a|editor=Longman|isbn=9781405881180}}</ref>) es una vila [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]], situada administrativament dins lo departament francés d'[[Erau (departament)|Erau]] e la region d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. Sa populacion municipala èra de 80.815 abitants en 2022, çò que fa de Besièrs la segonda ciutat pus importanta del departament e la cinquena de la region d'Occitània. Ocupa una superfícia de 95,48 km². Lo gentilici dels abitants es '''besie(i)renc -a''' e l'animal totemic de la vila es lo [[camèl]]. == Geografia == La vila es situada dins la plana lengadociana. Es lo caplòc del parçan de [[Besierés]], a la broa d'[[Òrb]] e del [[Canal de las Doas Mars]], a 20 km de la [[mar Mediterranèa]]. A 50 km pus al nòrd tròban las montanhas d'altitud mejana del Naut Lengadòc : [[Carós]] (1090 m), [[Espinosa]] (1124 m) e los [[Monts de La Cauna]] dins [[Tarn (departament)|Tarn]] (1267 m), que forman los darrièrs retlèus al sud del [[Massís Central]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 34032.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son (en mai de las en grèc) : ''Beterrae'', ''Beterras Orbis'', al 1èr sègle (Pomponius Mela, 11.5), ''Beteris'', al segond sègle (Taulas de Peutinger), ''Beterris'' (var. : ''Becernis'', ''Beternis''), ''Beterras'' (var. : ''Baeterras''), cap a 300 (Itineraria Antonini), ''civitas Beterris'' (var. : ''Biterris''), al sègle IV (?) (Itineraria Burdigalense), ''Besaram'', al sègle IV-VI (Avienus, Ora maritima, en 591), ''Beterris'', cap a 678, ''Biterris'' en 752, ''in castello Bitterris civitate'' en 990, ''in Viterris civitate'' en 1013, ''in burgo Bitiris'', cap a 1067, ''civitatem de Biterri'' en 1107, ''Beders'' en 1118, ''Bezer'' en 1129, ''ad Beders'', ''Bederz'' en 1154, ''apud Biterrim'' en 1168, ''in camino de Veteris'' en 1183 (?), ''evesque de Bezes'' en 1336, ''viguerie de Beziers'', cap a 1370, ''la ville de Bediers'' en 1377, ''la vigaria de Bezes'' en 1380, ''Besiers'' en 1393, ''Bezes'' en 1425 e 1434, ''Beres'' en 1425 e 1426, ''Beses'' en 1437, ''Pisias'' en 1495 (viatge de J. Münzer), ''Beziers'' en 1570, ''Bediers'' en 1578-1606, ''Béziers'' en 1613, 1622, 1643, 1708, 1740-60, ''Besiers'' en 1740-60<ref name = frh>Frank R. Hamlin, ''Toponymie de l'Hérault, Dictionnaire Topographique et Étymologique'', Éditions du Beffroi e Études Héraultaises, 2000, p. 43</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Besièrs'' es un nom preceltic, qu'a la meteissa raiç que lo flume ''Baetis'', nom antic de [[Guadalquivir]], a l'origina del nom de la [[Betica]] (''Baetica'' en latin)<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 82</ref>; [[Frank R. Hamlin|Hamlin]], explica ''Besièrs'' a la seguida d'Enric Guiter (Féd. Hist. Languedoc Méd. Roussillon, XXXVI e Congrès, 1963 , pp. 147-151), coma l'équivalent de [[Bellver de Cerdanya|Beders]] ([[Lhèida (província)|província de Lhèida]]); seriá un derivat del vascon ''biterri'', « lo borg de la rota », latinizat en ''*Biterria''<ref name = frh/>. Entre ''bit-'' e ''baet-'', cal causir o resòlvre la contradiccion. [[Imatge:Signalisation occitane Besièrs.JPG|thumb|300px|center|Panèl en occitan a la dintrada a Besièrs.]] == Istòria == Se trapan a la broa d'Òrb de traças de vida datadas de l'epòca neolitica, mas es al sègle primièr abans lo Crist que los [[Empèri Roman|romans]] forabandiguèron los celtibèrs per fondar una colonia nomenada ''Civitas urbs baeterrensis''. Situada a qualques quilomètres de la [[Mediterranèa]] sul [[flum]] Òrb e traversada per la [[Via Domícia]] que ligava la futura Itàlia a la peninsula iberica, ''Baeterrae'' foguèt lo nom antic de Besièrs, que coneguèt una creissença considerabla fins al sègle III quora comencèt a patir d'atacas e aguèt a bastir las muralhas enrodant la vila. Las atacas contunhèron e Besièrs aguèt d'endurar l'invasion [[Visigòts|visigòda]] al sègle VI que contrarotlèron tot lo país. Dos sègles mai tard foguèt conquistada per las tropas [[musulman]]as abans de patir las atacas furiosas dels [[francs]] que, amb son menaire [[Carles Martèl]], la destrusiguèron en 737. Venguèt puèi sedença d'un avescat e un vescomte i apareguèt cap a 885 e aguèt una creissença tan fòrta que venguèt lèu una de las ciutats mai importantas d'Occitània. La ciutat de Besièrs siaguèt lo [[22 de julh]] de [[1209]] lo centre d'un dels episòdis pus crusèls e sanguinaris de la [[crosada dels albigeses|crosada francesa contra lo catarisme]] que culminèt amb la cremada de la ciutat e lo chaple de sos abitadors. Lo [[7 d'abrial]] de [[1247]] la ciutat siaguèt integrada definitivament dins lo [[Reiaume de França]]. L'annexion foguèt sagelada simbolicament amb lo cambiament de las armas de la ciutat e l'aposicion de las flors de [[liri]], simbòl dels reis de França. Besièrs a patit dempuèi lo mièg del [[sègle XX]] d'un fenomèn de [[metropolizacion]], de concentracion de la populacion e de las activitats dins las aglomeracions mai importantas, aicí [[Montpelhièr]]. En 1954, la populacion municipala de las principalas vilas de [[Lengadòc-Rosselhon]], Montpelhièr, [[Nimes]], [[Perpinhan]] e Besièrs èra respectivament de 97 501, 89 130, 70 051 e 64 929 abitants. La comparason de las populacions de las aglomeracions donariá de resultats pauc diferents, estant que las 4 vilas an una superficia importanta. Tanlèu 1968, las donadas èran 161 910, 123 292, 102 191 e 80 481 abitants. Per çò qu'es de las unitats urbanas ara, las populacions en 2019 èra respectivament de 458 189, 183 471, 203 025 e 93 623 abitants. Se vei clarament, en mai de l'aviada de Montpelhièr, que Nimes patís mai de la concurréncia de la capitala regionala que Perpinhan, pr'amor de sa proximitat e que Besièrs coneis una vertadièra estagnacion, aquò per tres rasons : es la sola de las quatre desprovesida d'una foncion prefectorala e, coma Nimes, es a pauc de distància de Montpelhièr; en mai d'aquò, Besièrs èra tròp dependenta del vin (e dejà en crisi abans 1954). == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=34032 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= [[Robert Ménard]] |Partit=independent |Qualitat= jornalista }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= [[Raymond Couderc]] |Partit=[[UMP]] |Qualitat=professor d'universitat }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 1995 |Identitat= [[Alain Barrau]] |Partit=[[PS]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 1989 |Identitat= [[Georges Fontès]] |Partit=[[PSD]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat= [[Paul Balmigère]] |Partit=[[PCF]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1967]] |Fin= 1977 |Identitat= [[Pierre Brousse]] |Partit=[[UDF-RAD]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1953]] |Fin= 1967 |Identitat= Émile Claparède |Partit=[[PRRS]] |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1947] |Identitat= Joseph Lazare |Partit=[[PCF]] |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=34032 |1793=12501 |1800=14535 |1806=14565 |1821=16140 |1831=16679 |1836=16233 |1841=18874 |1846=19596 |1851=19333 |1856=23557 |1861=24270 |1866=27722 |1872=31468 |1876=38227 |1881=42915 |1886=42785 |1891=45475 |1896=48012 |1901=52310 |1906=52268 |1911=51042 |1921=56008 |1926=65754 |1931=71527 |1936=73305 |1946=64561 |1954=64929 |1962=73528 |1968=80481 |1975=84029 |1982=76647 |1990=70996 |1999=69153 |2004= |2005= |2006= |2007= |2008= |2009= |cassini=4149 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr34|0}} la populacion èra de {{popfr34|032}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr34|032}}/95.48) round 2}}}} ab/km². == Legenda del camèl de Besièrs == L’evangelista [[Afrodisi de Besièrs|Sant Afrodisi]] nasquèt en [[Egipte]] en 36 abans [[Jèsus Crist]]. Dintrèt dins Besièrs sus l’esquina d’un camèl. Davant sa capitada, los romans malcontents li faguèron copar lo cap qu’escampèron dins un potz. Mas las aigas tornèron montar lo cap, Sant Afrodisi l’agantèt e poguèt èsser enterrat coma cal. Los besierencs faguèron del camèl salvat la bèstia totemica de la vila. == Monuments e luòcs d'interès == [[Image:River Orb viewed from Beziers.JPG|thumb|350px|Òrb a Besièrs]] * La [[Catedrala de Sant Nasari (Besièrs)|catedrala de Sant Nasari]] * La [[Glèisa de la Magdalena (Besièrs)|glèisa de la Magdalena]] * Lo [[Pont vièlh]] * Lo [[CIRDÒC]] == Personatges ligats a la vila == * [[Guilhèm de Besièrs (trobador)]] * [[Guilhèm de Besièrs (fisician)]] * [[Ramon Gaucelm]] (mistralenc: ''Ramoun Gaucelm''), de Besièrs, [[trobador]] del [[sègle XII]].<ref>[[Frederic Mistral]], ''[https://books.google.com/books?id=yYx--JBqDX4C&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Gaucelm%22&pg=PA36#v=onepage&q=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Gaucelm%22&f=false Lo Tresaur dau Felibritge]''.</ref> * [[Pèire Pau Riquet]] (1609-1690), arquitècte e engenhaire, creador del [[Canal de las Doas Mars]]. * [[Joan Antòni Injalbèrt]] (1845–1933), escultor famós. * [[Jean Moulin]] (1899-1943), naut foncionari, resistent famós * [[Maria Roanet]] (1936), cantaira e escrivana. == Espòrt == * [[Associacion Esportiva de Besièrs Erau]] == Ligams extèrnes == * [[oldwikisource:Libre de Memorias|Libre de Memorias (Jacme Mascaro, 1390)]]. {{Commons|Béziers|Besièrs}} {{clear}} {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Sant Tibèri]] | via = Via Tolosana (varianta per Carcassona) | seguenta = [[Narbona]] }} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Erau}} [[Categoria:Comuna d'Erau]] [[Categoria:Comuna de Besierés]] [[Categoria:Evescat francés]] g9c8xro5m5h184ljirqgzkep96n5b50 0 4416 2507831 2500795 2026-08-27T20:40:34Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507831 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa |imatge=Zaragoza - Basílica del Pilar y río Ebro.jpg |bandièra=Bandera de Zaragoza.svg |blason=Escudo de Zaragoza.svg |cp=50.001 - 50.018 |cònsol=Juan Alberto Belloch, [[PSOE]] |mandat= [[2003]] |longitud= -0.8833333 |latitud= 41.6333333 |gentilici= saragossan -a<br>saragostan -a |sitweb= [http://www.zaragoza.es/ www.zaragoza.es] }} [[Fichièr:La Seo-Zaragoza - P1410404.jpg|thumb|right|250px|Catedrala de Sant Salvador de Saragossa]] '''Saragossa''' (prononciat {{AFI|[sa.ɾaˈɣu.so̞] -[sa]}}; en [[castelhan]], [[aragonés]] e oficialament: ''Zaragoza'') es la capitala d'[[Comunautat autonòma d'Aragon|Aragon]]<ref>{{ligam web|lenga=es|url=http://aragonparticipa.aragon.es/sites/default/files/007_ley_de_capitalidad_zaragoza.pdf|títol=Ley 10/2017, de 30 de noviembre, de régimen especial del municipio de Zaragoza como capital de Aragón|títoltraduch=Lei 10/2017, del 30 de novembre, de regim especial del municipi de Saragossa coma capitala d'Aragon}}</ref> aital coma de la [[Saragossa (província)|província]] eponima. La populacion èra de {{formatnum:675301}} abitants lo 1r de genièr de 2021,<ref>{{ligam web|lenga=es|títol=Instituto Nacional de Estadística|url=https://ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2911|títoltraduch=Institut Nacional d'Estatistica|consulta lo=2 novembre 2023}}</ref> estant lo cinquen [[municipi]] d'[[Espanha]] per populacion. == Toponimia == Ancianament s'i trapava l'establiment d'un pòble [[Ibèrs|iberic]] sonat ''[[Salduie]]'' o ''Salduba'',<ref>{{Obratge|nom=William|cognòm=Smith|an1854|títol=A Dictionary of Greek and Roman Geography|an=1856|url=https://archive.org/details/dictionarygreek08smitgoog|editor=Walton and Maberly London|isbn=978-1-845-11001-7}}</ref> e mai tard una ciutat [[Empèri Roman|romana]] pròcha de la localitat sonada ''Caesaraugusta'', fondada per l'emperaire [[Cesar August]] en 24 aC. Los arabis la nomenèron ''Saraqusta'' (سرقسطة), que venguèt ''Zaragoça'', ''Zaragoza'' en [[aragonés]], ''Zirigoza'' en alguns dialèctes aragoneses e [[baturra]],<ref>{{ligam web|lenga=es|url=http://servicios3.aragon.es/analytics/saw.dll?Go&path=/shared/IAEST-PUBLICA/Estadistica%20Local/03/030001M&Action=Navigate&Options=df&P0=1&P1=eq&P2=Territorio.%22Municipio%20codigo%22&P3=44216&NQUser=granpublico&NQPassword=granpublico|títol=Mobilitat en la vila d'Òsca-Diario del Alto Aragón|sit=servicios3.aragon.es}}</ref><ref>{{ligam web|url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4370167.pdf|títol=Acordanzas de San Pelegrín-Prefaci-Migalánchel Martín Prados|url_accès=Pdf|lenga=es|sit=dialnet.unirioja.es}}</ref> ''Zaragoza'' en [[castelhan]] e ''Saragossa'' en [[occitan]] e [[catalan]]. == Geografia == Saragossa se situa dins la val inferiora de l'[[Èbre]], a l'embocadura dels rius [[Huervan]] e [[Gállego]], que traversan la ciutat. Es distanta de {{unitat|300|km}} de [[Tolosa]], [[Barcelona]], [[Valéncia]], [[Bilbao]] e [[Madrid]]. == Istòria == De [[1018]] a [[1110]] foguèt la capitala de la [[Taifa de Saragossa]], tanben sonada ''reialme [[moros|moro]] de Saragossa'', que sa residéncia reiala, lo [[palais de l'Aljaferia]], es actualament lo sèti de las Còrts d'[[Aragon]]. Lo rei [[Anfós I d'Aragon]] conquistèt Saragossa en [[1118]], que venguèt la capitala del reialme d'Aragon. La ciutat foguèt partejada en quartièrs jusieu, musulman e crestian. Tre [[1164]] a [[1707]] venguèt una de las ciutats principalas de la Corona d'Aragon (qu'aviá pas de capitala). Un tractat important foguèt signat a Saragossa (Tractat de Saragossa) en [[1529]] entre espanhòls e portugueses per lo partatge de las descobèrtas del Mond Nòu. Pendent l'invasion d'[[Espanha]] per [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]], Saragossa sofriguèt dos sètges e foguèt practicament destruita. Foguèt lo sèti d'[[EXPO-2008]]. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Commons|Category:Zaragoza, Spain|Saragosse}} [[Categoria:Saragossa (província)]] [[Categoria:Comuna de la província de Saragossa]] [[Categoria:Vila espanhòla de mai de 100 000 abitants]] [[Categoria:Evescat espanhòl|Saragossa]] [[Categoria:Vila d'Aragon]] bv67mw9arwpcemx4xq7bhgumelg62uc 0 4990 2507738 2444770 2026-08-27T19:19:55Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507738 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Lenga | lenga = English | en occitan = Anglés | país = [[Austràlia]], [[Canadà]], [[Estats Units]], [[Reialme Unit]] e 69 autres païses | regions = [[Euròpa]], [[America]], [[Africa]], [[Oceania]] | personas = 380 milions (1èra), e 600 milions (segonda lenga) | tipologia = {{SVO}} {{Tipologia Caen|ENG}} | status = [[Austràlia]], [[Canadà]] e autres païses ([[Estats Units]] e [[Reialme Unit]] = lenga ''de facto''). L{{'}}[[ONU]] e l{{'}}[[Union Europèa]] | academia = | ietf = en | iso1 = en | iso2 = eng | iso3 = eng | iso6 = eng | iso-6P = emen | sil = eng | glottolog = stan1293 | carta = lengas indoeuropèas | grop = [[Indoeuropèu]] | mòstra = Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l{{'}}Òme<br /><br /> '''Article 1'''<br /><br /> All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood. | espandida = I (lenga individuala) | tipe = L (lenga viva) | imatge = Anglospeak (subnational version).svg | fam1 = [[Lengas indoeuropèas|Indoeuropèu]] | fam2 = [[Lengas germanicas]] |fam3 = Lengas germanicas occidentalas | legenda ={{legend|#346699|Lenga oficiala}}{{legend|#99ccff|Lenga alloctona a estatut oficial}} }} L{{'}}'''anglés''' ({{AFI-oc|aŋˈgles|3=LL-Q14185 (oci)-Davidgrosclaude-anglés.wav}}; autonim: ''English'' {{AFI|[ˈɪŋɡlɪʃ]|En-uk-English.oga}}<ref>{{Ref-libre |nom=Roz |cognòm=Combley |títol=Cambridge Business English Dictionary |url=https://archive.org/details/cambridgebusines0000unse |pagina=[https://archive.org/details/cambridgebusines0000unse/page/943 943] |isbn=9780521122504 |an=2011 |editor=Cambridge University Press}}</ref>) es una [[lenga indoeuropèa]] dau grop [[lengas germanicas|germanic]] qu'es principalament parlada en [[America del Nòrd|America dau Nòrd]], dins leis [[Illas Britanicas]] e en [[Oceania]]. Lenga principala dei relacions internacionalas ([[politica]], [[economia]], [[sciéncia]]...) dempuei la premiera mitat dau sègle XX, aviá, au començament dau sègle XXI, aperaquí 400 milions de locutors primaris e, benlèu, un miliard de locutors segondaris. Sa formacion comencèt au sègle VI apC ambé l'invasion de l'archipèla britanic per plusors tribüs germanicas pendent lei Grandeis Invasions. Durant l'[[Edat Mejana]], l'anglés vielh foguèt fòrça influenciat per lo [[noroèc]], per lo [[normand]] e per lo [[francés]]. Parlat inicialament per lei classas popularas, comencèt de venir la lenga de l'elèit d'[[Anglatèrra]] a partir dau sègle XV. Aprofichant l'expansion [[colonialisme|coloniala]] [[Reialme Unit|britanica]], se difusèt sus totei lei [[continent]]s e formèt d'ensems lingüistics importants en fòra de l'archipèla britanic, ais [[USA|Estats Units]], en [[Canadà]] e en [[Austràlia]]. == Istòria == === L'anglosaxon === {{veire|Anglosaxon}} La premiera forma d'anglés foguèt la [[lenga]] [[anglosaxon]]a (ò vièlh anglés), parlada dau sègle VI apC a [[1066]]. Se desvolopèt a partir dei lengatges d'un ensems de tribüs [[Lengas germanicas|germanicas]] originàrias de [[Frísia]], de [[Saxònia]], de [[Jutlàndia]] e dau sud de [[Suècia]] ([[Angles]], [[Saxons]] e [[Jutes]]). Aprofichant l'afondrament de l'[[Empèri Roman]]<ref>A partir de [[406]], l'[[Empèri Roman d'Occident]] foguèt envaït per plusors pòbles barbars germans e, per faciar aquela crisi, retirèt totei sei fòrças deis Illas Britanicas en [[410]].</ref>, desbarquèron dins leis [[Illas Britanicas]] e comencèron de repossar lei populacions [[cèltas]], que parlavan [[britonic]]<ref>Lo [[britonic]] èra la lenga dei populacions urbanas durant lo periòde roman, dau sègle I au sègle V apC. A partir dau sègle VI, comencèt d'evolucionar per formar lei [[lengas celticas|lengas cèltas]] actualas e dispareguèt probable dins lo corrent dau sègle VII.</ref> e [[latin]], vèrs l'[[oèst]]. Lo vièlh anglés èra devesit entre quatre grops de [[dialècte]]s que correspondián ai parlars de [[Mercia]]<ref>Lo [[Reiaume de Mercia]], fondat au començament dau sègle VI, ocupava lo centre de l'[[Anglatèrra]] actuala. Agantèt son apogèu durant lo sègle VIII mai declinèt après la [[batalha d'Ellendun]] perduda en [[825]] còntra [[Reiaume de Wessex|Wessex]]. Dispareguèt finalament en [[919]].</ref>, de [[Northumbria]]<ref>Lo [[Reiaume de Northumbria]] foguèt fondat au començament dau sègle VII dins lo nòrd de l'[[Anglatèrra]] actuala. Foguèt ocupat per de [[Viking|Vikings]] dins lo corrent dau sègle IX e dispareguèt en [[951]].</ref>, de [[Kent]] e dei principats saxons occidentaus. Après divèrsei conflictes, especialament còntra leis invasions [[viking]]as, lo [[Reiaume de Wessex]] s'impausèt coma la principala poissança, durant lo rèine d'[[Alfred de Wessex|Alfred lo Grand]] ([[871]]-[[899]]), e lo [[saxon occidentau]] venguèt la basa de l'estandard [[escritura|escrich]]. Pasmens, lei diferents dialèctes subrevisquèron lòngtemps a l'orau, benlèu fins au sègle XIII. En parallèl d'aquela evolucion, l'[[anglosaxon]] adoptèt l'[[alfabet latin]] en plaça d'un [[alfabet runic]]<ref>H. Gneuss, ''"Chapter 2: The Old English Language"'', in ''The Cambridge companion to Old English literature (Second ed.)'', Cambridge University Press, p. 29.</ref>. Aqueu fenomèn aguèt luòc dins lo corrent dau sègle VI e sembla relativament rapid. D'efiech, leis inscripcions runicas son raras e fòrça ancianas. Dins aquò, en despiech d'aqueu cambiament, lo vièlh anglés èra relativament alunchat de l'anglés dau sègle XXI. Sa [[gramatica]] èra pròcha de l'[[alemand]] actuau e i aviá un sistèma de declinasons per lei noms ò un sistèma de conjugason pus complèx. L'òrdre dei [[mot]]s èra pereu fòrça liure. === L'anglés mejan === [[Fichièr:Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png|thumb|right|Division deis Illas Britanicas a la fin dau sègle IX avC.]] {{veire|Anglés mejan}} Lo tèrme « [[anglés mejan]] » designa divèrsei formas de la lenga anglesa, parladas entre lo sègle VIII e lo sègle XVI. Durant aqueu periòde, l'anglés conoguèt mai d'una evolucion importanta en causa de contactes ambé de populacions [[viking]]as e [[França|francesas]] (subretot [[Normandia|normandas]]). L'apòrt dei Nordics aguèt principalament entre lei sègles VIII e IX quand lei [[Viking]]s conquistèron la mitat d'[[Anglatèrra]] e i fondèron un ensems territòriau dich [[Danelaw]]. Aqueleis envaïsseires parlavan lo [[noroèc]] e influencièron lei dialèctes anglosaxons pus septentrionaus. Aquò entraïnèt la difusion au sen de l'[[anglosaxon]] de trachs nordics coma lei [[Pronom|pronoms]] començant per th- (they, them, their) que remplacèron seis equivalents anglosaxons (hie, him, hera). L'autre apòrt major dau periòde foguèt entraïnat per la conquista [[Normandia|normanda]] d'[[Anglatèrra]] en [[1066]]. Après de combats [[sang|saunós]], lo duc de [[Normandia]] [[Guilhèm Ièr d'Anglatèrra|Guilhem lo Conquistaire]] venguèt rèi d'[[Anglatèrra]] e i importèt lo sistèma [[feudalisme|feudau]] [[França|francés]]. La tèrra foguèt ansin donada a de senhors d'origina [[França|francesa]] e mai [[Occitània|occitana]] ambé leis evolucions [[dinastia|dinasticas]] ulterioras. Aquò impausèt de lengas d'oïl, principalament l'[[anglonormand]]<ref>L'anglonormand es lo dialècte dau vièlh normand parlat par l'[[aristocracia]] de la Cort d'[[Anglatèrra]].</ref> e lo [[francés]], coma lengatge deis elèits. Favorizèt tanben la difusion d'un gròs nombre d'emprunts, especialament dins lei domenis de la [[politica]], de la [[lei|legislacion]] e dau prestigi sociau. L'invasion normanda aguèt un autre efiech major regardant l'evolucion de l'anglés car permetèt la simplificacion de sa [[gramatica]]. D'efiech, l'[[anglosaxon]] e lo [[noroèc]] demorèron d'aqueu temps la [[lenga]] dei classas popularas. Òr, aquelei [[lenga]]s èran morfologicament pròchas. Lo besonh d'una comunicacion aisada entraïnèt donc l'abandon progressiu deis estructuras gramaticalas divergentas. En particular, i aguèt una disparicion dau destriament entre [[nominatiu]] e [[acusatiu]]. L'[[instrumentau]] dispareguèt tanben e l'utilizacion dau [[genitiu]] foguèt limitada a la descripcion de la possession. De mai, plusors formas irregularas foguèron suprimidas. En contrapartida de la disparicion dei declinasons, l'òrdre dei [[mot]]s venguèt mens liure. === L'anglés premodèrne === L'[[anglés premodèrne]] designa l'anglés parlat entre [[1500]] e [[1700]]. Sei caracteristicas principalas son l'evolucion dei vocalas lòngas de l'[[anglés mejan]], que cambièron de prononciacion, e un esfòrç important d'estandardizacion. L'evolucion de la prononciacion dei vocalas lòngas, dich [[grand cambiament vocalic]], comencèt tre lo sègle XIV e durèt fins a la fin dau sègle XVI. En [[anglés mejan]], lei vocalas lòngas avián la meteissa prononciacion que son equivalent dau bas [[latin]], lei vocalas « puras ». En plaça, en anglés premodèrne, aquelei vocalas lòngas venguèron de [[diftong]]s ò veguèron son autor aumentar. Per exemple, lo /aː/ evolucionèt pauc a pauc vèrs [eɪ] (coma dins ''m'''a'''ke'') ò lo /eː/ venguèt [iː] (coma dins ''m'''i'''ce''). Aquelei transformacions explican lei diferéncias actualas de prononciacion entre lei [[vocala]]s anglesas e lei meteissei letras dins d'autrei [[lenga]]s. Durant aqueu periòde, lo prestigi de l'anglés aumentèt fòrtament e, ambé lo declin de l'usatge de l'[[anglonormand]] e dau [[francés]] a la Cort, la lenga foguèt tornarmai parlada per leis elèits. Aquò permetèt l'emergéncia d'un estandard novèu que se desvolopèt a partir de divèrsei fònts : * una origina administrativa, centrada sus lei dialèctes de [[Londres]] e deis East Midlands, utilizada tre leis ans 1430 per la [[cancelariá]] de [[Westminster]]. En [[1476]], aquela nòrma foguèt adoptada per [[William Caxton]], qu'introduguèt l'estampariá en [[Anglatèrra]], çò que ne favorizèt la difusion<ref>T. Nevalainen e I. Tieken-Boon, ''"Chapter 5: Standardization"'', in ''A History of the English language'', Cambridge University Press, 2006, pp. 274-279.</ref>. * una origina literària ambé d'autors fòrça influents coma [[William Shakespeare]] ([[1564]]-[[1616]]), [[Ben Jonson]] ([[1572]]-[[1637]]), [[Thomas Dekker]] ([[1572]]-[[1632]]), [[John Fletcher]] ([[1579]]-[[1625]]), [[Francis Beaumont]] ([[1584]]-[[1616]]) e [[John Webster]] (vèrs [[1580]] - vèrs [[1634]]). * una origina religiosa ambé divèrsei traduccions de la [[Bíblia]] ordonadas per leis autoritats, especialament aquela demandada per lo rèi [[Jaume Stuart]] ([[1604]]-[[1625]]). === L'anglés modèrne === L'anglés modèrne apareguèt dins lo corrent dau sègle XVIII. A respèct de la forma premodèrna de la lenga, l'usatge de l'[[auxiliar]] ''do'' se generalizèt, aqueu dei cas se limitèt a solament quauquei [[pronom]]s (''she'', ''he'', ''her'''...) e l'òrdre SVO foguèt adoptat. Regardant la conjugason, lei formas progressivas en ''-ing'' foguèron a l'origina de construccions novèlas e la demenicion dau nombre de [[vèrbe]]s irregulars contunièt de demenir. En parallèl d'aqueleis evolucions, l'anglés modèrne foguèt clarament codificat e son estandard foguèt largament ensenhat gràcias a la formacion de sistèmas educatius destinadas a tota la populacion. Entre lei trabalhs pus importants, pòdon èsser citats lei [[diccionari]]s ''[[A Dictionary of the English Language]]'', escrich en [[1755]] per [[Samuel Johnson]] ([[1709]]-[[1784]]), que permetèt de fixar la nòrma dins leis [[Illas Britanicas]], e l’''[[American Dictionary of the English language]]'', publicat en [[1828]] per [[Noah Webster]] ([[1758]]-[[1843]]), qu'aguèt un ròtle similar per l'[[anglés american]]. D'autra part, l'usatge de dialèctes non estandards foguèt fòrça estigmatizat, especialament au [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. Aquò menèt a la disparicion progressiva dei parlars pus populars. A partir dau sègle XVII, l'anglés comencèt de se difusar sus totei lei [[continent]]s gràcias a l'expansion [[colonialisme|coloniala]] [[Reialme Unit|britanica]]. En particular, la lenga s'implantèt en [[America del Nòrd|America dau Nòrd]], en [[Oceania]], en [[Índia]], dins lo Sud-Èst Asiatic e dins divèrsei territòris [[africa]]ns. Au sègle XX, lei periòdes sucessius de dominacion de l'[[Empèri Britanic]] e deis [[Estats Units d'America]] entraïnèron lo remplaçament dau [[francés]] per l'anglés coma lenga dominanta dei relacions internacionalas. Pasmens, dempuei [[1945]], lo primat [[politica|politic]], [[economia|economic]] e [[cultura]]u [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] a entraïnat un desplaçament dau centre de gravitat de la lenga vèrs leis [[USA|Estats Units]]. <gallery> File:Anglosaxonrunes.svg|Alfabet runic utilizat avans l'adopcion de l'alfabet latin per escriure l'[[anglosaxon]]. File:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|Extrach dau poèma ''[[Beowulf]]'' escrich en [[anglosaxon]] entre lei sègles VII e X. File:Wife-of-Bath-ms.jpg|Poèma ''The Wife of Bath's Tale'', escrich en [[anglés mejan]]. File:Gorboduc TP 1565.jpg|Premiera pagina de ''The Tragedie of Gorboduc'', pèça de teatre escrich en anglés premodèrne ([[1565]]). File:King-James-Version-Bible-first-edition-title-page-1611.png|Extrach de la [[Bíblia]] dau rèi [[Jaume Stuart|Jaume VI e I]] (vèrs [[1611]]). File:JohnsonDictionary.png|Pagina dau ''[[A Dictionary of the English Language|Dictionary of the English Language]]'' de [[Samuel Johnson]] ([[1755]]). File:Webster Orthography 1828 (4-14).jpg|Pagina de l’''[[American Dictionary of the English language]]'' de [[Noah Webster]] ([[1828]]). </gallery> == Classificacion == L'anglés es una [[lenga]] [[Indoeuropèu|indoeuropèa]] que fa partida dau grop occidentau dei [[lengas germanicas]]. Au sen d'aquel ensems, es enclusa dins lo sosgrop [[anglofrison]] que se devesís entre lei lengas anglosaxonas (anglés, [[scòts (lenga)|scòts]] e [[anglosaxon]]) e lo [[frison]]. == Difusion geografica e usatges de la lenga == === Difusion geografica === [[File:Map of English native speakers.png|thumb|right|Percentatges de locutors primaris de l'anglés.]] [[File:Percentage of English speakers by country as of 2014.png|thumb|right|Percentatges de locutors de l'anglés au sen dei diferents país.]] L'anglés fa partida dei lengas pus difusadas dins lo mond amb, en [[2006]], 400 milions de locutors primaris e 1,1 miliards de locutors segondaris<ref>David Crystal, ''« English worldwide »'', dins David Denison e Richard M. A Hog, ''History of the English language'', Cambridge University Press, 2006, pp. 420–439.</ref><ref>En 2016, en fòra dau [[mandarin]] e de l'[[espanhòu]], i a ges de lenga qu'aviá mai de locutors.</ref>. Pasmens, aqueleis estimacions varian fòrça segon lo biais d'estimar lo nivèu requist per èsser considerat coma locutor. L'anglés èra, en [[2017]], la lenga mairala de la màger part de la populacion deis [[Estats Units d'America|Estats Units]] (257 milions<ref>''The World Factbook'', article « United States », consultat lo 7 de mai de [[2018]], [https://web.archive.org/web/20181226055200/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html]</ref>), dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] (60 milions), de [[Canadà]] (20,9 milions<ref>''The World Factbook'', article « Canada », consultat lo 7 de mai de [[2018]], [https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html]</ref>), d'[[Austràlia]] (17,8 milions<ref>''The World Factbook'', article « Australia », consultat lo 7 de mai de [[2018]], [https://web.archive.org/web/20150703214756/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/geos/as.html]</ref>), d'[[Irlanda]] (4,2 milions) e de [[Nòva Zelanda]] (4,0 milions<ref>''The World Factbook'', article « New Zealand », consultat lo 7 de mai de [[2018]], [https://web.archive.org/web/20190918165831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nz.html]</ref>). Una gròssa comunautat anglofòna existís tanben en [[Sud-Africa|Africa dau Sud]] (5,2 milions<ref>''The World Factbook'', article « South Africa », consultat lo 7 de mai de [[2018]], [https://web.archive.org/web/20200621164208/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html].</ref>). Enfin, i a plusors país pichons, generalament eissits de l'[[Empèri Britanic]], que son considerats coma de país anglofòns coma [[Jamaica]], [[Guyana]], [[Belize]], divèrseis illas [[Antilhas|antilhesas]]<ref>Dins lei fachs, dins aquelei país, la lenga pus parlada es sovent un [[Creòl (lingüistica)|creòl]] de l'anglés.</ref>. Pasmens, l'anglés es [[lenga oficiala]] dins plusors autrei país ont es mestrejat solament per una pichona partida de la populacion. Dins aqueu cas, pòu tanben tenir lo ròtle de [[lenga veïculara]], de lenga d'ensenhament ò de lenga marchanda. Es sovent lo cas de territòris que faguèron partida de l'[[Empèri Britanic]] sensa conóisser un poblament [[Euròpa|europèu]] important e que gardèron una partida de seis institucions pròprias<ref>Dins aquò, lo [[colonialisme|colonialisme]] [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] es egalament a l'origina de quauquei territòris d'aqueu tipe, especialament lei [[Filipinas]].</ref>. D'exemples caracteristics son [[Índia]] e [[Nigèria]]<ref>''The World Factbook'', article « India », consultat lo 7 de mai de [[2018]], [https://web.archive.org/web/20181226142553/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html]</ref>. Enfin, en causa de l'influéncia internacionala actuala deis [[Estats Units d'America|Estats Units]] dins lei domenis [[sciéncia|scientifics]] e [[economia|economics]], l'anglés es parlat per la màger part deis elèits mondiaus. En mai d'un país, coma [[França]], son ensenhament es vengut obligatòri e certanei populacions, coma aquelei dei regions [[Escandinàvia|escandinavas]], an desenant l'anglés coma lenga segonda de la vida vidanta. === Dialèctes === En causa de la difusion mondiala, l'anglés es una lenga que presenta un gròs nombre de [[dialècte]]s. Segon seis originas e seis influéncias, es possible de lei classar dins cinc ensems principaus que son lei dialèctes deis [[Illas Britanicas]], dialèctes d'[[America del Nòrd|America dau Nòrd]], lei dialèctes d'[[Oceania]], l'ensems dei dialèctes [[Cariba|caribs]], [[africa]]ns e sud-asiatics e lei dialèctes [[Filipinas|filipins]]. ==== Lei dialèctes deis Illas Britanicas ==== Leis [[Illas Britanicas]] presentan de variacions basadas sus la region e sus la classa sociala dau locutaire. Lo pus prestigiós es lo dialècte dich ''Received prononciation'' (RP) qu'es utilizat per l'elèit dau sud-èst d'[[Anglatèrra]] e, normalament, per lei mèdias nacionaus coma la [[BBC]]<ref>Lo dialècte RP es de còps dich « anglés BBC ».</ref>. Dins aquò, son usatge vertadier es limitat a 3% de la populacion. Per lo rèsta, i a quatre dialèctes principaus en [[Anglatèrra]] (nòrd, centrau, sud-oèst e sud-èst), dos en [[Irlanda]] (anglés d'Ulster e anglés irlandés), un au [[País de Galas]] e un en [[Escòcia]]. Totei an mai d'un sosdialècte. Lei parlars pus septentrionaus presentan de trachs eissits dau [[noroèc]] (per lei dialèctes nòrd, escocés e d'Ulster) e dau [[scòts]] (en [[Escòcia]] e en [[Ulster]]). Au [[País de Galas]], lei parlars utilizan plusors [[mot]]s cèltas coma « cwm » en plaça de « coombe » (« vau » en [[occitan]]). Enfin, lei dialèctes irlandés an gardat de formas gramaticalas disparegudas dins leis autrei dialèctes e presentan plusors variacions de prononciacions. ==== Lei dialèctes d'America dau Nòrd ==== A respèct de l'archipèla britanic, l'America dau Nòrd presenta una certana omogeneïtat dialectala. D'efiech, lei transicions entre dialèctes son continuas, lei diferéncias relativament feblas e lei trachs principaus identics. Lo parlar nòrd-american estandard es dich « General American » (GA). Un aspèct major dei dialèctes [[america]]as es la prononciacion dau son /r/ qu'es generalament realizada, au contrari dei dialèctes britanics que l'an abandonada. L'anglés american, especialament ais [[Estats Units d'America|Estats Units]], a tanben un ensems de [[mot]]s que li son pròpri. Certanei son passats dins l'anglés internacionau coma « O.K. », « human resources » ò « blizzard ». D'un biais generau, es possible de destriar sièis ensems dialectaus en [[America del Nòrd|America dau Nòrd]] que son lei cinc parlars estatsunidencs principaus (nòrd, interior, sud e oèst), l'anglés african vernacular (parlat per lei populacions d'origina africana) e l'anglés canadenc. Lei pus marcats son lo dialècte estatsunidenc meridionau, l'anglés african vernacular e l'anglés canadenc. A respèct dau GA, presentan sustot de diferéncias dins la prononciacion dei [[vocala]]s. ==== Lei dialèctes d'Oceania ==== [[Oceania]] foguèt [[colonialisme|colonizada]] per lei [[Reialme Unit|Britanics]] a partir de [[1788]]. Inicialament, i mandèron de presoniers, de foncionaris e de militars. Pasmens, pauc a pauc, i aguèt tanben un movement d'imigracion, especialament après la descubèrta de jaciments de [[metal|metaus]] preciós dins lo corrent dau sègle XIX. Ansin, lei dos dialèctes anglés principaus de la region, aquelei d'[[Austràlia]] e de [[Nòva Zelanda]], son relativament pròches e son demorats similars a l'anglés sud-african – egalament un anglés d'origina coloniala – e a l'anglés dau sud-èst d'[[Anglatèrra]] (pròche dau GA). Son marcats per un contrast marcat entre vocalas lòngas e cortas. Au nivèu [[gramatica|gramaticau]], l'anglés australian imita l'anglés estatsunidenc en conjugant lei subjèctes pluraus collectius a la tresena persona dau singular. ==== Lei dialèctes caribs, africans e sud-asiatics ==== Lei dialèctes caribs, africans e sud-asiatics de l'anglés fòrman ges d'ensems omogenèu. Lei dialèctes estandards [[Sud-Africa|sud-african]] e [[Índia|indian]] son basats sus la [[gramatica]] dau RP [[Reialme Unit|britanic]]. Pasmens, lo premier a tendància de prononciar certanei sons sensa aspiracion (/p, t, t͡ʃ, k/) e lei r son sovent prononciats [ɾ] en plaça dau r fricatiu present dins lo RP. Lo segond presenta de diferéncias dins la prononciacion dei consonantas /t/, /d/, /θ/ e /ð/. De còps, lei locutors de l'anglés indian utilizan de prononciacions que marcan la preséncia d'un h mut (per exemple, dins « ghost »). Dins leis autrei regions anglofònas africanas e sud-asiaticas e dins lei [[Caribas]], l'anglés tèn generalament un estandard locau, basat sus lo RP, qu'es concurrenciat per un creòl, generalament parlat per la màger part deis abitants. Lo cas pus caracteristic es [[Jamaica]] onte la populacion utiliza tant l'anglés jamaïcan que lo creòl jamaïcan. L'usatge d'aquelei parlars despend dau contèxte : lo creòl es sovent adoptat per la vida vidanta e l'anglés locau per leis eveniments pus formaus. ==== Lei dialèctes filipins ==== Ai [[Filipinas]], lo dialècte principau es l'anglés filipin qu'es basat sus l'anglés [[USA|estatsunidenc]] generau en causa de la [[colonialisme|colonizacion]] de l'archipèla per [[Washington]]. En causa d'aquela influéncia, totei lei /r/ son prononciats e l'accent dei Filipins educats presenta de similaritats amb aqueu de [[Califòrnia]]. Pasmens, l'anglés filipin presenta de diferéncias importantas de prononciacion de plusors autrei sons. Son liadas ai lengas mairalas ([[tagalòg]], [[cebuano]]...) deis abitants dau país. Regardant la [[gramatica]], l'anglés filipin seguís aquela de l'anglés estatsunidenc mai a adoptat de manieras pròprias de notar lei datas e leis enumeracions. === Usatges de la lenga === En [[2018]], l'anglés èra la [[lenga oficiala]] ''[[de jure]]'' ò ''[[de facto]]'' de 54 [[estat]]s [[Sobeiranetat|sobeirans]] e de 27 entitats non sobeiranas. Es tanben [[lenga oficiala]] e [[lenga de trabalh]] de la màger part deis institucions internacionalas coma l'[[Organizacion de las Nacions Unidas|Organizacion dei Nacions Unidas]] (ONU), de l'[[Organizacion del Tractat de l'Atlantic Nòrd|Organizacion dau Tractat de l'Atlantic Nòrd]] (OTAN) ò l'[[Organizacion Mondiala del Comèrci|Organizacion Mondiala dau Comèrci]]. ''[[De facto]]'', es pereu la lenga premiera de la màger deis institucions de l'[[Union Europèa]] (UE). De mai, dempuei la segonda mitat dau sègle, l'anglés s'es impausat coma la lenga principala dei [[sciéncia]]s e dei [[tecnologia|tecnica]]s. Ansin, uei, totei lei publicacions pus prestigiosas, coma ''[[Nature]]'', son anglofònas e la quasi totalitat deis articles scientifics importants son traduchs en anglés. Dins lo camp tecnic, l'usatge de l'anglés es preponderant dins la quasi totalitat dei domenis novèus coma l'[[informatica]] ò l'[[aeronau|aviacion]]<ref>Per exemple, en [[1951]], l'[[Organizacion de l'aviacion civila internacionala]] adoptèt oficialament l'anglés coma lenga de comunicacion.</ref>. Enfin, la lenga a una influéncia [[cultura]]la majora, especialament dins lo [[cinèma]], en causa de l'importància culturala deis [[Estats Units d'America]] dins lo mond actuau. Aquò contribuís fòrtament a la difusion de la lenga, generalament dins sa forma nòrd-americana. == Escritura e prononciacion == === Alfabet === L'anglés utiliza l'[[alfabet]] [[alfabet latin|latin]] de 26 [[letra]]s. Utiliza de còps de [[diacritic]]s per escriure de [[mot]]s d'origina estrangiera, especialament per leis emprunts dau [[francés]] (''fiancé'', ''à la carte'', ''soupçon''...). === Vocalas === Lo tablèu aicí dessota representa la prononciacion estandarda dei [[vocala]]s anglesas : {|class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Prononciacion estandarda ! rowspan="2" | ! colspan="2" |[[Vocala anteriora|Anteriora]] ! colspan="2" |[[Vocala centrala|Centrala]] ! colspan="2" |[[Vocala posteriora|Posteriora]] |- ! corta ! lònga ! corta ! lònga ! corta ! lònga |- ! [[Vocala sarrada|Sarrada]] | /ɪ/ <br/> ''f'''i'''fteen'' (quinze) | /iː/ <br/> ''s'''e'''a'' (mar) | | | /ʊ/ <br/> ''g'''oo'''ds'' (bens) | /uː/ <br/> ''m'''oo'''n'' (luna) |- ! [[Vocala mejana|Mejana]] | /ɛ/ <br/> ''m'''e'''n'' (òmes) | | /ə/ <br/> ''sist'''e'''r'' (sòrre) | /ɜː/ <br/> ''f'''i'''rst'' (premier) | | /ɔː/ <br/> ''w'''a'''ll'' (muralha) |- ! [[Vocala duberta|Duberta]] | /æ/ <br/> ''m'''a'''n'' (òme) | | /ʌ/ <br/> ''s'''u'''n'' (soleu) | | /ɒ/ <br/> ''h'''o'''t'' (caud) | /ɑː/ <br/> ''c'''a'''r'' (veitura) |- ! [[Diftong]]s | colspan="6" | /eɪ/ : ''sn'''a'''ke'' (sèrp) <br/> /aɪ/ : ''f'''i'''ve'' (cinc) <br/> /ɔɪ/ : '''''oi'''l'' (òli) <br/> /aʊ/ : ''c'''ow''''' (vaca) <br/> /əʊ/ ò /oʊ/ : ''r'''oa'''d'' (rota) <br/> /ɪə/ : ''b'''ee'''r'' (bièrra) <br/> /ɛə/ : ''h'''ai'''r'' (peu) <br/> /ʊə/ : ''p'''oo'''r'' (paure) |- ! [[Triftong]]s | colspan="6" | /eɪə/ : ''l'''ay'''er'' (jaç) <br/> /aɪə/ : ''f'''i'''re'' (fuòc) <br/> /aʊə/ : ''fl'''ou'''r'' (farina) <br/> |} === Consonantas === Lo tablèu aicí dessota representa la prononciacion estandarda dei [[consonanta]]s anglesas : {| class="wikitable" ! ![[Consonanta bilabiala|bilabiala]] ![[Consonanta labiodentala|labiodentala]] ![[Consonanta dentala|dentala]] ![[Consonanta alveolara|alveolara]] ![[Consonanta postalveolara|postalveolara]] ![[Consonanta palatala|palatala]] ![[Consonanta velara|velara]] ![[Consonanta glotala|glotala]] |- | '''[[Consonanta oclusiva|oclusiva]]''' || * /p/ : '''''p'''ie'' (tarta) * /b/ : ''to '''b'''ring'' (portar) | | || * /t/ : '''''t'''ear'' (lagrema) * /d/ : ''har'''d''''' (dur) | | || * /k/ : '''''c'''at'' (cat) * /ɡ/ : '''''g'''lass'' (veire) | |- | '''[[Consonanta nasala|nasala]]''' || * /m/ : '''''m'''other'' (maire) | | || * /n/ : '''''n'''o'' (non) | | || * /ŋ/ : ''so'''ng''''' (cançon) | |- | '''[[Consonanta batuda|batuda]]''' | | | | | * [ɾ] (/r/) be'''tt'''er (melhor) | | | | |- | '''[[Consonanta fricativa|fricativa]]''' | || * /f/ : '''''f'''ly'' (voler) * /v/ : ''li'''v'''ing'' (vivent) || * /θ/ : ''ba'''th''''' (banh) * /ð/ : '''''th'''en'' (puei) || * /s/ : ''to '''s'''leep'' (dormir) * /z/ : ''no'''s'''e'' (nas) || * /ʃ/ : '''''sh'''oe'' (cauçadura) * /ʒ/ : ''u'''s'''ual'' (abituau) || || || * /h/ : '''h'''ouse (ostau) |- | '''[[Consonanta africada|africada]]''' | | | | || * /tʃ/ : '''''ch'''urch'' (glèisa) * /dʒ/ : ''bri'''dge''''' (pont) | | | |- | '''[[Consonanta espiranta|espiranta]]''' | | | || * /ɹ/ : '''''r'''un'' (córrer) | | | * /j/ : '''''y'''ear'' (annada) | | |- | '''[[Consonanta laterala|laterala espiranta]]''' | | | | | * /l/ : '''''l'''abour'' (trabalh) | | | | |} {| class="wikitable" ! ![[Consonanta labiovelara|labiovelara]] |- | '''[[Consonanta espiranta|spiranta]]''' || * /w/ : ''to '''w'''ash'' (lavar) * [ʍ] : '''''wh'''ine'' (gingolar) |} == Gramatica == L'anglés es una lenga SVO que sa [[gramatica]] despend de l'òrdre dei [[mot]] e de l'utilizacion d'[[auxiliar]]s. === Noms === L'anglés destria pas lo genre de sei substantius franc d'aqueu deis individús, dei país e dei [[naviri]]s (considerats coma femenins) e, dins certanei cas, deis [[animalia|animaus]]. Lo plurau es generalament marcat per l'apondon d'un -s a la fin dau [[mot]]. Dins certanei cas, aquò entraïna una transformacion limitada de la fin dau substantiu coma, per exemple, ''process'' que vèn ''processes'', ''church'' que vèn ''churches'' ò ''story'' que vèn ''stories''. I a tanben quauqueis excepcions, sustot de tèrmes eissits dau [[latin]], qu'an un plurau pròpri coma ''fungus'' que vèn ''fungi''. Se, dins lo corrent de son evolucion, l'anglés a abandonat la quasi totalitat de son sistèma de cas, n'a gardat una traça per marcar la possession. D'efiech, lo [[genitiu]] es totjorn utilizat dins aqueu cas. Se fòrma ambé l'apondon de l'ensems « 's » ò d'un [[apostròf]] après l'objècte tengut. Per exemple, ''the cat's ball'' (« la bala dau cat ») ò ''James' ball'' (« la bala de James »). === Pronoms === Lo tablèu aicí dessota presenta lei diferents [[Pronom|pronoms]] anglés. Aquelei escrichs en italics son arcaïcs ò informaus. {| class="wikitable" ! colspan=3 rowspan=2 | !! colspan=3 | pronom personau !! rowspan=2 | pronom<br />possessiu !! rowspan=2 | adjectiu<br />possessiu |- ! subjècte !! complement !! reflexiu |- ! rowspan=2 | premiera persona !! colspan=2 | singular | I || me || myself || mine || my |- valign="top" ! colspan=2 valign="middle" | plurau | we || us || ourselves<br />''ourself (c.f. reiau we)'' || ours || our |- ! rowspan=5 | segonda persona !! rowspan=2 | singular !! estandard | you || you || yourself || yours || your |- ! informau arcaïc | ''thou'' || ''thee'' || ''thyself'' || ''thine'' || ''thy''<br />''thine'' (avans vocala) |- ! rowspan=3 | plurau !! estandard | you<br />you all || you<br />you all || yourselves || yours || your |- ! arcaïsme | ''ye'' || ''you'' || ''yourselves'' || ''yours'' || ''your'' |- valign="top" ! valign="middle" | non estandard ò informau | ''y'all''<br />''youse''<br />etc... || ''y'all''<br />''youse'' || ''y'all's selves'' || ''y'all's'' || ''y'all's'' |- ! rowspan=6 | tresena persona !! rowspan=5 | singular !! masculin | he || him || himself || his || his |- ! femenin | she || her || herself || hers || her |- ! neutre | it || it || itself || - || its |- ! comun/epicèn (formau) | one || one || oneself ||-|| one's |- ! They singular|comun/epicèn (non estandard) | ''they'' || ''them'' || ''themself'', ''themselves'' || ''theirs'' || ''their'' |- ! colspan=2 | plurau | they || them || themselves || theirs || their |} === Adjectius === Leis adjectius anglés son invariables. L'adjectiu epitèt se plaça sistematicament avans lo substantiu que qualifique. === Conjugason === La conjugason anglesa se caracteriza per un nombre limitat de formas [[vèrbe|verbalas]] que son usatge despend principalament de l'aspèct de l'accion. Conoís tres personas au [[singular]] e au [[plurau]], cinc mòdes ([[indicatiu]], [[participi]], [[infinitiu]], [[condicionau]] e [[subjonctiu]]) e doas votz (activa e passiva). Lo [[genre (gramatica)|genre]] es portat per lo [[pronom]] ò per lo contèxte. Es jamai marcat dins la forma verbala. L'anglés utiliza diferenteis auxiliars coma ''be'' (èsser), ''have'' (aver), ''do'', ''shall''/''will'' (marca d'una accion futura), ''should''/''would'' (marca dau conditionau)... etc. Son mestritge precís deis auxiliars es important que permèton d'exprimir tota la subtilitat de la conjugason anglesa. En aparéncia, la conjugason anglesa es relativament simpla car lei [[vèrbe]]s regulars i an solament quatre formas. Pasmens, i a plusors [[vèrbe]]s irregulars, especialament au sen dau vocabulari de la vida vidanta. == Vocabulari == L'anglés a ges d'institucion que recensa oficialament lo lexic e i a ansin ges de lista complèta dau vocabulari anglés. L'ensems dei diccionaris pus importants, coma l’''Oxford English Dictionary'' ({{formatnum:600000}} intradas) ò lo ''Webster's Third New International'' ({{formatnum:450000}} intrada), permet d'agantar un totau d'au mens {{formatnum:750000}} [[mot]]s mai de tèrmes novèus son creats cada jorn, especialament dins lo domeni [[sciéncia|scientific]]<ref>En comparason, l'[[occitan]] usuau tèn probable {{formatnum:50000}} a {{formatnum:60000}} [[mot]]s e un nombre totau de mots qu'aganta benlèu {{formatnum:450000}}.</ref>. Aquò constituís lo lexic pus important entre lei [[lenga]] actualas. Aquela basa lexicala fòrça larga a tres originas principalas que son la [[Lenga d'oïl - lengas d'oïl|lenga d'oïl]] (28,3%), lo [[latin]] (28,2%) e l'ensems [[anglosaxon]]/[[noroèc]] (25%). La premiera es liada ais apòrts entraïnats per la conquista [[Normandia|normanda]] d'[[Anglatèrra]]. La segonda regarda subretot de [[mot]]s [[sciéncia|scientific]]s e [[tecnologia|tecnics]] d'aparicion recenta. Enfin, la tresena representa lei parlars ancians deis envaïsseires [[lengas germanicas|germanics]] e [[viking]]s. En fòra d'aquelei basas majoras, se tròban doas fònts menoras que lo [[grèc]] (5,3%) e lei mots derivats de [[nom pròpri|noms pròpris]] (3,3%). Aperaquí 4% dau lexic a una origina [[etimologia|etimologica]] desconeguda ò pas clara e 1% es format d'emprunts divèrs. == Annèxs == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas|angles]] [[Categoria:Lenga germanica|Angles]] [[Categoria:Anglés|*]] [[Categoria:Lenga d'Austràlia|Anglés]] [[Categoria:Lenga de Canadà|Anglés]] [[Categoria:Lenga dels Estats Units d'America|Anglés]] [[Categoria:Lenga d'Irlanda|Anglés]] [[Categoria:Lenga de Nòva Zelanda|Anglés]] [[Categoria:Lenga del Reialme Unit|Anglés]] [[Categoria:Lenga oficiala de l'Union Europèa|Anglés]] [[Categoria:Lenga veïculara|Anglés]] lunsmswkjfxtkg6jfelq12l1x75qji9 0 5605 2507832 2497074 2026-08-27T20:40:59Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507832 wikitext text/x-wiki {{Veire omonims}} {{Sciéncias}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} La '''sciéncia''' (del [[latin]]: ''scientia'', [[coneissença]]) es l'ensemble de las coneissenças del saber uman, e dins son accepcion mai generala, lo conjunt de disciplinas sistematicas obtengudas a travèrs una activitat de [[recèrca]] sus un procediment metodic e rigorós.<ref name="Heilbron2003">{{Ref-libre |cognòm=Heilbron |nom=J. L. |ligamautor=J. L. Heilbron |títol=The Oxford Companion to the History of Modern Science |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_q5e5 |editor=Oxford University Press |an=2003 |isbn=978-0-19-511229-0 |luòc=Nòva York |paginas=vii–x |capítol=Preface |citacion=...modern science is a discovery as well as an invention. It was a discovery that nature generally acts regularly enough to be described by laws and even by mathematics; and required invention to devise the techniques, abstractions, apparatus, and organization for exhibiting the regularities and securing their law-like descriptions.}}</ref> Istoricament, la sciéncia deriva de la [[filosofia]]. Al cors de l'[[Edat Mejana]], la '''sciéncia''' s'es progressivament destacada de l'empresa de la [[teologia]]. Al cors del desvolopament de las coneissenças e de l'acumulacion de sabers divèrses, s'es estructurada en [[disciplina scientifica|disciplinas scientificas]] : [[quimia]], [[biologia]], [[fisica]], [[mecanica]], [[optica]], [[astronomia]], [[economia]], [[sociologia]], etc. Actualament, lo tèrme '''sciéncia''' designa una concepcion d'estudi [[rason]]at e metodic del monde e de sas regularitats, e visant a produire de [[coneissença]]s resistent a las criticas [[racionalitat|racionalas]], e l'ensemble organizat d'aquestas coneissenças. == Una definicion problematica == S'es en general pas tròp malaisit de ''reconéisser'' una sciéncia, o es plan mai de la comprendre en qualques mots. Cap de definicion es d'efièch satisfasenta, en començar per la prepausada çai sus, çaquelà formulada del biais mai neutre possible. Examinarem aicí qualques-uns dels problèmas levats per las temptativas correntas. == La sciéncia o las sciéncias? == Davant la diversitat dels domenis de coneissenças revendicant l'estatut de sciéncia, apareis dificil, e mai ninòi, d'utilizar aqueste mot al singular. Lo debat sus l'unitat de la sciéncia es pas claus, e lo simple fach d'utilizar aqueste mot al singular, o de defugir al contrari un tal emplec, es portaire de sens. La neutralitat aicí es impossibla, cal causir son camp. Mas lo cal causir en consciéncia, e avertir lo lector : esitam pas aicí a emplegar aqueste mot de ''sciéncia'' al singular. Fondamentalament, la question de l'unitat prigonda de la sciéncia recopa los debats opausant dempuèi de millennis [[nominalisme|nominalistas]] e [[essencialisme|essencialistas]]. == Categorizacions de la sciéncia == Se classa generalament las sciéncias segon : * lor tòca : sciéncias aplicadas, sciéncias fondamentalas. * lor metòde : sciéncias nomoteticas e sciéncias idiograficas, sciéncias experimentalas e sciéncias d'observacion. * lor objècte : sciéncias empiricas (sciéncias naturalas, sciéncias socialas, sciéncias umanas), sciéncias logicoformalas. Se cal pas daissar abusar per aquestas grandas categorizacions, que penan a rendre compte de realitats pus complèxas. Una meteissa sciéncia pòt atal èsser en partida experimentala, en partida observacionala. Cal tanben se prendre gàrdia de pas tombar dins l'excès invèrs que consistiriá, fàcia a la complexitat del real, a negar que poguèsse i aver de diferéncias prigondas entre las diferentas formas de recèrca scientifica. === Segon lors tòcas === {{lópia|Aplicacions de la sciéncia}} Las '''sciéncias aplicadas''' visan la realizacion d'un objectiu practic, mentre que las '''sciéncias fondamentalas''' (que cal pas confondre amb la [[tecnica]] coma aplicacion de coneissenças empiricas) visan prioritàriament l'aquisicion de coneissenças novèlas. Se pòt çaquelà classar ''a priori'' una disciplina particulara dins un domeni o dins un autre. La [[fisica]] o la [[biologia]] pòdon atal tant plan èsser fondamentalas qu'aplicadas, segon lo contèxt. Cèrtas disciplinas demòran çaquelà mai ancoradas dins un domeni que dins un autre. La [[cosmologia]] es per exemple una sciéncia exclusivament fondamentala. L'[[astronomia]] es tanben una disciplina que depend dins una granda mesura de la sciéncia fondamentala. La [[medecina]], la [[pedagogia]] o l'[[engenhariá]] son al contrari de sciéncias aplicadas (mas pas exclusivament). Sciéncias aplicadas e sciéncias fondamentalas son pas separadas. Las descobèrtas eissidas de la sciéncia fondamentala tròban de fins utilas (ex : lo [[lasèr]] e son aplicacion al son numeric sus CD). Quitament, cèrts problèmas tecnics menan de còps a de descobèrtas novèlas en sciéncia fondamentala. La recèrca en sciéncia fondamentala repausa sus la tecnologia eissida de la sciéncia aplicada. Los laboratòris de recèrca e los cercaires pòdon quitament far parallèlament de sciéncia aplicada e de sciéncia fondamentala. === Segon lors metòdes === Una primièra distincion d'aqueste òrdre pòt èsser facha entre las sciéncias nomoteticas e las sciéncias idiograficas. Las primièras cèrcan d'establir de leis generalas per de fenomèns susceptibles de se reproduire. S'i retròba plan evidentament la [[fisica]] o la [[biologia]], mas tanben de sciéncias umanas o socialas coma l'[[economia]], la [[psicologia]] o quitament la [[sociologia]]. Las segondas s'ocupan al contrari del singular, de l'unic, del non recurrent. Aquesta classa de sciéncias pausa evidentament problèma. Çaquelà, l'exemple de l'[[istòria]] mòstra qu'es pas absurde de considerar que lo singular pòsca èsser justiciable d'un apròchi scientific. [[Fichièr:ScienceOlimpiad.jpg|thumb|280px|right|La quimia : sciéncia experimentala.]] Una segonda distincion se pòt portar sul recors, o non, al procediment experimental. Las '''sciéncias experimentalas''', coma la [[fisica]] o la [[biologia]], repausan sus un procediment actiu del scientific, que construís e contraròtla un dispositiu experimental reprodusent cèrts aspèctes dels [[fenomèn]]s [[natural]]s estudiats. Aquestas sciéncias emplegan lo [[metòde experimental]]. Los resultats de las [[experiéncia]]s son pas totjorn quantificables (exemple : l'experiéncia de [[Konrad Lorenz]] amb las aucas grisas, en [[etologia]]). Quand es pas possible de contrarotlar un environament experimental, los scientifics pòdon recórrer a l'[[observacion]]. Quand una disciplina se forma a l'entorn d'aqueste procediment, se parla alara de '''sciéncias d'observacion'''. L'[[astronomia]] o l'[[economia]] ne son d'exemples classics. Mas la frontièra es pas jamai neta : existís una ''economia experimentala'', e la fisica de las energias nautas permet d'un cèrt biais de testar experimentalament cèrtas teorias astronomicas. A aqueste diptic experimentacion / observacion, s'ajusta uèi la [[simulacion informatica]]. === Segon lor objècte === Se pòt enfin destriar las sciéncias empiricas e las sciéncias logicoformalas. Las primièras pòrtan sul monde empiricament accessible, e parton de nòstra experiéncia sensibla d’aqueste monde. Recampan : * las sciéncias de la natura, qu'examinan los fenomèns ont l'Òme es pas implicat. * las sciéncias umanas, que pòrtan lor atencion a l'Òme coma èsser pensant (e non pas coma entitat biologica). S'agís per exemple de l'[[antropologia]] o de la [[psicologia]]. * las sciéncias socialas, que s'interèssan al foncionament dels gropaments umans ([[sociologia]], [[economia]], [[gestion]], [[comunicacion]], etc.). De lor costat, las sciéncias logicoformalas (o sciéncias formalas) explòran deductivament, segon de règlas de formacion e de demostracion, de sistèmas axiomatics. Se tracta mai que mai de la [[logica]] e de las [[matematicas]]. == Diferents apròchis de la sciéncia == === Apròchi epistemologic === ==== Refutabilitat ==== Segon lo filosòf [[Karl Popper]], una teoria es scientificament acceptabla que s'es ''refutabla'', es a dire que pòt èsser somesa a de tèsts experimentals per testar la concordança de sas prediccions teoricas amb la realitat observada. Aquesta "refutabilitat" - qu'es problematica - es uèi lo critèri de demarcacion entre sciéncia e non-sciéncia mièlhs conegut del grand public. ==== Sciéncia e racionalitat ==== La sciéncia se revendica coma l'aplicacion de la [[rason]] a l'exploracion del monde que nos entorna. ==== Lo problèma de l'induccion ==== La sciéncia fonciona pas per metòde ''deductiu pur''. Una seria d'experiéncias validarián en efièch de resultats qu'efectuats a una data e en un endrèch particulars, sens possibilitat logica de las generalizar. [[Bertrand Russell]] menciona dins son obratge [[Sciéncia e religion]] (capítol ''La sciéncia es supersticiosa ?'') çò que nomena l'''escandal de l'[[induccion]]'', e que vei coma un mal necessari. ==== Unicitat de la sciéncia e metòde scientific ==== La question de l'unicitat del [[metòde scientific]] es problematica ([[Paul Feierabend]]). Aqueste(s) metòde(s) deuriá(n) garantir la validitat e l'objectivitat de sos (lors) resultats. S'associa generalament [[metòde scientific]] e metòde ipotetico-deductiu : # Formulacion d'una [[ipotèsi]] # [[Experimentacion]] o observacion # Correccion, confirmacion o infirmacion de l'ipotèsi # Questionament sus las conclusions : se recomença lo cicle a l'etapa 1 === Istòria === {{lópia|istòria de las sciéncias}} Malgrat lo fach que los metòdes scientifics son relativament recents (concebuts durant la [[revolucion coperniciana]]), l'istòria de las sciéncias s'interèssa pas unicament als faches posteriors a aquesta dicha ruptura. Al contrari, aquesta tempta de seguir la pista dels precursors de la sciéncia modèrna fins als temps preïstorics. En [[Occident]], l'anticambra de la sciéncia es estada la filosofia naturala. Aquesta discredita l'experimentacion coma metòde de validacion del saber, en se focalizant en revenge sus l'observacion pura. Un dels mai eminents filosòfs naturals foguèt lo pensaire [[Aristòtel]]. Parallèlament, lo monde oriental desvolopèt de sistèmas de pensadas scientificas que li èran pròpris e qu'avián pas res d'envejar a lors contrapartidas occidentalas. Aprèp la casuda de l'[[Empèri Roman d'Occident]] (476), que marca en [[Euròpa]] lo començament de l'[[Edat Mejana]], sovent descricha coma una [[Obscurantisme|edat escura]], la màger part d’aqueste continent a perdut traça dels sabers de l'[[Antiquitat]], que foguèron preservats, enriquits e transmeses puèi pel biais del [[monde islamic]]. La [[Renaissença]] ([[sègle XIV]] en Itàlia), denomenada atal per la redescobèrta d'òbras dels pensaires classics, marca la fin de l’Edat Mejana e pausa de basas solidas per l'emergéncia de coneissenças novèlas. Demest los scientifics d'aquesta epòca se destaca [[Nicolas Copernic]], a qui s'atribuís generalament d'aver començat la revolucion scientifica amb l'eliocentrisme. Demest los sabents pus celèbres que desvolopèron los metòdes scientifics, se destrian [[Roger Bacon]] en [[Anglatèrra]], [[René Descartes]] en [[França]] e [[Galileo Galilei]] en [[Itàlia]]. === Apròchi sociologic === === Apròchi institucional === L'ensemble de las accions entrepresas en vista de melhorar e d'aumentar l'estat de las [[coneissença]]s dins un domeni scientific constituís la [[recèrca scientifica]]. L'organizacion e la presa en carga de las activitats de recèrca constituisson un enjòc important de competitivitat e de prestigi per totas las nacions. {{lópia|Recèrca scientifica}} === Kuhn === Kuhn mòstra que las sciéncias evoluisson per "revolucions" bruscas. La comunautat scientifica parteja a cada epòca un ensemble de paradigmes fondators, que pòdon far obstacle a d'evolucions. Atal quand las observacions contradison tròp sistematicament los paradigmas en vigor, una revolucion scientifica deven inevitabla. == Los apòrts de la sciéncia == <!--''çò que la sciéncia nos a permés d’obténer sul plan tecnic, social, ...''<br /> ''çò que demòra de far''--> D’un biais general, la recèrca scientifica es portaira de progrès tecnic que permet de melhorar las condicions de vida. D'un autre costat, en aportant un modèl del monde, ajuda a combatre los prejutjats e las manipulacions. Es tanben un instrument primordial del desvolopament social e economic d’un país. En efièch, la recèrca es portaira d’innovacion e permet a las entrepresas de far evoluir lors produches e servicis per demorar competitivas. Los cercaires al sen de l’universitat an una activitat de formacion&nbsp;; essent totjorn a la punta de las tecnicas e dels sabers, pòdon formar de personas que saupràn s’adaptar a las evolucions de las tecnicas, e que seràn elas-meteissas portairas d’innovacion al sen de las entrepresas. Enfin, los cercaires constituisson una sèrva d’expèrts, que pòdon participar a la resolucion de problèmas pontuals e reagir a de situacions inesperadas (participacion a la manifestacion de la veritat dins las enquèstas de polícia, mesa en plaça de mesuras per combatre las epidemias...). La recèrca scientifica pòrta doncas non solament d'innovacions tecnologicas, terapeuticas, economicas... mas tanben un servici (formacion, expertisa, normalizacion). === Produccion alimentària === La recèrca scientifica a revolucionat l’[[agricultura]] e multiplicat per dos la produccion mondiala de [[cereala]]s entre 1950 e [[1971]]. Aquesta aumentacion resulta d’una combinason de [[genetica]], de botanica, de quimia e d’engenhariá. === Santat === Quitament, la [[sciéncia]] nos a permés de melhorar nòstra compreneson del foncionament del [[còs uman]] e a contribuit a aumentar nòstra [[esperança de vida]] dins los païses industrializats. En [[1693]], l’astronòm anglés [[Edmond Hallei]] publica un estudi portant sus l’esperança de vida dins la vila alemanda de [[Breslau]], que mòstra que de 100 enfants, la mitat despassava los 10 ans e solament 11 atenhián l’edat de 70 ans. [[Masaccio]], [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] e [[Franz Schubert|Schubert]] moriguèron respectivament a l’edat de 27 ans, 35 ans e 31 ans mentre que d’autres grands òmes visquèron pus longtemps. De mai, la [[tuberculòsi]], la [[variòla]], la [[poliomieliti]], la [[meningiti]] e la [[pneumonia]] an quasiment disparegut dins los païses industrializats (aquò es tanben degut a una igièna melhora e un melhor nivèl de vida eles-meteisses atenguts gràcias a las descobèrtas scientificas). De segur, aquestes progrèsses se son portats suls tractaments (vaccinacion, medicaments, [[cirurgia]], e ara [[terapia genica]]) mas tanben sus l’organizacion ([[medecina d'urgéncia]], [[Samu]]), l’igièna e la prevencion (educacion a la santat, servicis veterinaris per la susvelhança dels aliments, tractament de las aigas...). Los estudis sul compòrtament ([[sociologia]], [[psiquiatria]], [[psicanalisi]], [[psicologia]]) an permés de comprendre melhor las [[malautiá mentala|malautiás mentalas]], las [[neuròsi]]s e las [[psicòsi]]s. Sèm passats d’un estatut de « fòls » (embarrats dins d'asils e someses a de tractaments degradants) al de « pacients ». === Produccion d’energia === La fòrça e la resisténcia umana essent limitadas, los umans recorron a d'espleches e a de maquinas que permeton d’efectuar mai eficaçament los pretzfaches (pus rapidament, amb una pus granda amplor, amb una pus granda seguretat...). Lo passatge del trabalh d’origina animala (animals de bast, de trach) e dels molins (d'aiga e de vent) a la maquina es estat rendut possible gràcias a la possibilitat de produire d’[[energia]]. Las doas [[revolucion industriala|revolucions industrialas]] son estadas permesas per la descobèrta de mòdes de produccion d’energia mestrejadas&nbsp;: la [[maquina de vapor]] e las energias fossilas ([[olha|carbon]], [[petròli]]). La descobèrta de l’[[electricitat]] o de la transmission idraulica o pneumatica a permés de separar lo luòc de produccion d’energia (centrala) e lo de son utilizacion (domicili, fabrica). La descobèrta de la [[radioactivitat]] al començament del [[sègle XX]] a fornit una font novèla d’energia [[calor|termica]] (transformada en electricitat), qu'a permés particularament a cèrts païses, coma França, de diversificar sos fornisseires de [[matèria primièra]] e a doncas jogat un ròtle important sus la politica exteriora (independéncia respècte a de produchs petrolièrs), e de reduire la [[pollucion]] atmosferica, al prètz d’una aumentacion dels risques e d’un problèma fins ara pas resolgut de tractament dels rebuts e de las centralas desafectadas. Actualament, de recèrcas e d'experimentacions nombrosas son menadas sus las energias dichas « renovelablas » (eoliana, solara) en mai sus las que son ja mestrejadas (barratges idraulics, usina marèamotritz de la Rance). Se mena tanben de recèrcas sus la fusion nucleara. == Sciéncia e societat == == Criticas de la sciéncia == Los resultats scientifics, de per las tecnologias que permeton de concebre, an pres una granda importància dins las societats industrialas desvolopadas. Per aquesta rason, subisson divèrsas criticas ligadas a aquestas aplicacions, especialament las que son ligadas a un aspècte de la societat particularament cibla de criticas politicas (relacions economicas, activitats militaras). === Las aplicacions militaras de la sciéncia === Los mejans militars modèrnes repausan sovent sus de tecnologias de poncha, de còps resultant de desvolopaments scientifics recents. Un exemple celèbre de desvolopament scientific, tecnologic e militar combinat es lo [[Projècte Manhattan]], pel qual los [[Estats Units d'America|Estats Units]] desvolopèron l’[[arma nucleara]] pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. L’integracion de la sciéncia, de la tecnologia, dels mejans industrials e dels utilizaires militars es de còps estada apelada ''complèxe militaro-industrial'' (d’aprèp l’expression del president dels Estats Units [[Dwight Eisenhower]]). Se critica la participacion de la sciéncia a l’industria militara sus mantun punt : * Tota descobèrta scientifica pòt, potencialament, desembocar sus una aplicacion militara. * Pels finançaments que procura, l’industria de l’armament influéncia la direccion de las recèrcas menadas, pòt remetre en jòc lor objectivitat, e las desvira d’activitats mai productivas. * Per d'unes, l’excitacion de la descobèrta e la concurréncia entre cercaires mena los scientifics a se concentrar sus los pretzfaches qu’an de complir e a ignorar las perspectivas a tèrme long. Atal, cèrts scientifics del Projècte Manhattan an exprimit de regrets aprèp còp. == Sciéncia e religion == Aquestas relacions demòran encara conflictualas. Es per exemple lo cas amb l'[[evolucionisme]] e la [[teoria de l'evolucion]]. La [[Glèisa catolica|Glèisa]] çaquelà se pausa pas mai en adversari del progrès scientific, e tempta al contrari de reconciliar fe e rason (vejatz l'enciclica "fides e ratio" de Joan-Pau II). == Emplec abusiu del mot ''sciéncia'' == Lo mot ''sciéncia'' es de còps utilizat per sosténer qu'existís de pròvas scientificas aquí ont i a que cresença. Segon sos detractors, es lo cas del movement de la [[Scientologia]]. Per aquestes cas, valdriá mai de parlar de [[sciéncias ocultas]] o [[Pseudosciéncia|pseudosciéncias]]. == Pseudosciéncias == {{lópia|Pseudosciéncia}} Son designadas jol nom de [[pseudosciéncia]]s las practicas que se reclaman de la sciéncia tot en s'escartant del [[metòde scientific]] mas en ne ''mimant'' cèrts aspèctes. Se pòt citar per exemple l'[[astrologia]], l'[[omeopatia]], la [[morfopsicologia]] (vejatz [[culte del cargo]]). Lo filosòf [[Karl Popper]] s'es interrogat longament sus la natura de la demarcacion entre sciéncia e pseudosciéncia. Dins son obratge ''Conjectura e refutacions'', aprèp aver remarcat qu'es possible de trobar d'observacions per confirmar gaireben quina teoria que siá, prepausa una metodologia fondada sus la [[refutabilitat]]. Sus aqueste punt, conven d'afirmar que la critica de las pseudosciéncias se limita pas a la de la [[pensada magica]], mas tanben a la de totas las disciplinas que son rasonament es basat que sus de conviccions purament doctrinalas. Per exemple, es lo cas del [[darwinisme social]] (deriva fallaciosa de la [[teoria de l'evolucion]], prepausant una ierarquia de [[raças]] mai o mens evoluidas dins l'[[espècia umana]]), del [[materialisme dialectic]] marxista, o de la [[psicanalisi]]. Cèrtas tèsis pseudoscientificas soslèvan pas (o pauc) de controvèrsias. Per exemple : * lo [[fisician]] [[Terence Meaden]] tempta de demostrar l’existéncia de minitornadas capablas de crear de [[agroglif|motius dins los camps de cerealas]] * l'[[astrofisician]] [[Jean-Pierre Petit]] afirma que sas recèrcas cosmogonicas li son estadas inspiradas per de corrièrs recebuts d’un grop d’extraterrèstres. * [[Jacques Benveniste]] e la [[memòria de l'aiga]]. D'autras al contrari son al còr de polemicas intensas. Es lo cas de l’[[omeopatia]]. == Articles connèxes == {{Wikiccionari|sciéncia|sciéncia}} * [[Acadèmia de las Sciéncias]] * [[Filosofia e sciéncia]], [[filosofia]] ([[epistemologia]], [[metafisica]], [[etica]]...), * [[Analisi sistemica]] * [[Racionalisme]] * [[Zetetica]]: corrent filosofic qu'a per objècte la sciéncia e lo biais de l'ensenhar. * [[Patafisica]] * [[Scientifics, per òrdre alfabetic|Lista de scientifics]] * [[Lista de las disciplinas scientificas]] * [[Recèrca fondamentala]] * [[Sciéncias umanas]] * [[Disciplina]] * l'article detalhat sul [[scientisme]] * [[Paradòxa]] ; l'estudi de las paradòxas constituís un exercici excellent de soplesa mentala. * [[Epistemologia]] * [[Scientificitat]] == Referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Sciéncias}} [[Categoria:Sciéncias|*]] [[Categoria:Recèrca scientifica]] [[Categoria:Filosofia de las sciéncias]] goee6habnxrvlknb2vv67xjzez3m9bv 0 5718 2507689 2462175 2026-08-27T18:47:45Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507689 wikitext text/x-wiki {{Omon|Lenga (omonimia)}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} En [[lingüistica]], una '''lenga''' o un '''idiòma'''<ref>{{DGLO|p=405}}</ref> es un sistèma evolutiu de signes lingüistics, vocals, grafics o de gèstes, que permet la comunicacion entre individús. == Terminologia e definicions == === Ambiguitats entre lenga e lengatge; lenga e paraula === Segon la [[lingüistica]] classica, una lenga es un sistèma de [[signe lingüistic|signes lingüistics]] [[Votz (instrument)|vocals]] (e accessoriament [[lenga dels signes|gestuals]] o [[escritura|escriches]]) que permet la comunicacion entre los individús. Es un sistèma de signes ''doblament articulats'', es a dire que la construccion del sens se fa a dos nivèls d'articulacion. * Lo primièr nivèl d'articulacion es lo de las entitats significantas ([[morfèma]]s [o monèmas] e [[lexèma]]s) formant los [[enonciat]]s. * Lo segond nivèl d'articulacion es lo de las unitats distintivas de basa ([[fonèma]]s) formant las unitats significantas. Aqueles dos nivèls d'articulacion determinan los primièrs nivèls de la descripcion lingüistica : * Primièr nivèl: ** morfèmas (o monèmas, unitats significants de basa) -> [[morfologia]] ** lexèmas (o mens exactament "mots", combinason de morfèmas per far d'unitats significantas pus complèxas) -> [[lexicologia]] ** òrdre dels morfèmas e lexèmas dins los enonciats -> [[sintaxi]]. * Segond nivèl: fonèmas (elements de basa per construire los morfèmas) -> [[fonologia]] (e tanben: [[son]]s -> [[fonetica]]) [[André Martinet]] precisa que l'òrdre de descripcion es necessariament invèrs de l'òrdre de percepcion o d'usatge de la lenga : la descripcion comença per lo segond nivèl d'articulacion (los fonèmas) per anar vèrs lo primièr (la combinason de las unitats significantas). Se destria generalament la ''lenga'' (sistèma de signes) e lo ''[[lengatge]]'' (facultat umana mesa en òbra al mejan d'un tal sistèma). Se destria tanben, dempuèi [[Ferdinand de Saussure]], la ''lenga'' (lo sistèma de signes) e la ''[[paraula]]'' (es a dire l'utilizacion efectiva d'aquel sistèma pels locutors, dins de situacions concretas de comunicacion). Vejatz [[lenga e paraula]]. === Ambigüitats de variacion lingüistica: lenga e dialècte === {{Seccion vuèja o incompleta}} == Tipes de lengas segon la practica == S'apèla ''[[lenga mairala]]'' d'una persona la(s) lenga(s) qu'aquesta persona a apresa(s) dins son enfança al cors de son aprentissatge del lengatge. Se la granda majoritat de las lengas parladas dins lo mond son de [[lenga naturala|lengas ''naturalas'']], que se son formadas espontanèament a partir d'estats de lenga anteriors, existís çaquelà tanben de lengas ''artificialas'' o ''[[lenga construcha|lengas construchas]]'', coma l'[[esperanto]], lo [[volapük]], l'[[ido]] l'[[interlingua]], lo [[lojban]], o encara lo [[Klingon (lenga)|klingon]], que son estadas creadas conscientament per d'individús. Una lenga es dicha ''viva'' quand es utilizada oralament per de personas que n'es la lenga mairala, o per una comunautat sufisentament nombrosa — e de biais sufisentament intensiu — per permetre una evolucion espontanèa de la lenga (cas de l'esperanto). S'apèla ''[[lenga mòrta]]'' o ''atudada'' una lenga qu'es pas mai practicada oralament coma lenga mairala, mas que pòt èsser encara utilizada dins cèrts domenis (coma la religion). La coneissença de las lengas mòrtas, en permetent l'estudi dels tèxtes ancians, es utila especialament a la [[lingüistica istorica]], e mai a l'[[istòria]] e a sas disciplinas annèxas. Las doas lengas mòrtas pus importantas de la cultura occidentala son lo [[latin]] e lo [[grèc ancian]]. L'expression « lenga mòrta » es fòrça sovent contestada per los que las practican. Se preferís alara ''lenga anciana''. Es possible de « ressuscitar » de lengas mòrtas, coma o mòstra l'exemple de l'[[ebrieu]]. Una lenga viva es rarament un sistèma unifòrme e rigid, varia generalament segon lo luòc geografic ([[dialècte]]s), lo mitan social ([[sociolècte]]s) e los individús ([[idiolècte]]s) e, plan segur, segon lo temps, çò que fa que, considerada a un moment donat, una lenga es totjorn en evolucion e conten mai d'un estat. Per exemple, lo [[fonologia|sistèma fonologic]] de las lengas es en evolucion constanta, çò qu'estúdia la [[fonetica istorica]]. == Lengas del mond == Es impossible de determinar amb precision lo nombre de lengas parladas dins lo mond, en rason de la dificultat de traçar de frontièras precisas entre las lengas, e particularament de diferenciar las lengas dels dialèctes. Segon las estimacions, existiriá uèi entre 3000 e 7000 lengas vivas. === Desparicion de las lengas === Un dels problèmas essencials que se pausan per las lengas del mond es lo de la preservacion de la diversitat. Dins un entreten pel quotidian ''[[Le Monde]]'' del [[31 de decembre]] de [[2005]], la lingüista [[Colette Grinevald]] declara qu'environ 50% de las lengas desapareisseràn d'aquí a [[2100]]. Dins cèrtas regions, aquò poiriá èsser de l'òrdre de 90% (coma en [[Austràlia]] e en [[America]]). S'estima qu'en 2100, las lengas majoritàrias seràn : * l'[[anglés]], coma lenga ''universala'', en particular pel comèrci e los escambis scientifics * l'[[espanhòl]], en [[America del Sud]] * l'[[arabi]] * lo [[lenga chinesa|chinés]] e l'[[indi]], en [[Asia]] * lo [[swahili]] e lo [[wolof]], en [[Africa]] Lo [[francés]] se deuriá portar plan, mas los francofòns seràn obligats de practicar lo [[bilingüisme]] (amb l'anglés), e mai lo [[multilingüisme]]. Çò que deuriá èsser practicat per totas las personas que vòlon preservar lor lenga tradicionala. Una lenga es considerada coma menaçada s'a pas mai de locutors d'aquí a la fin del {{sègle XXI}}. Una lenga que pareis solida, car utilizada per de milions de personas, pòt èsser en dangièr. Es per exemple lo cas de las lengas [[quíchoa]] en [[America del Sud]], perque i a fòrça pauc de joves que l'aprenon. Dempuèi la mondializacion dels escambis, aquesta disparicion s'accelèra. Una de las causas es l'[[exòde rural]], que fa que las tradicions se pòdon pas perpetuar e l'usatge de las lengas que l'acompanha. Sovent, la pression sociala fa que los locutors de lengas minoritàrias (coma los [[amerindian]]s mas tanben fòrça lengas dichas ''regionalas'', coma en França amb los [[breton]]s durant las [[annadas 1950]]) consideravan que de parlar una lenga tradicionala es un andicap per l'integracion dins la societat e per trobar de trabalh. La pression exercida per cèrts Estats, que considèran que la lenga es un dels ciments de la societat, es tanben un factor de disparicion de la diversitat lingüistica. La disparicion d'aquestas lengas entraïna amb ela la disparicion de cèrts pans de la cultura tradicionala de cèrts grops. La disparicion d'una lenga tradicionala e l'apprentissatge marrit de la lenga dominanta ocasiona un malaise en cèrtas personas, per manca d'integracion perque se reconeisson pas dins cap de cultura. [[Internet]] jòga un ròtle ambivalent, es d'un costat un accelerator de la disparicion de las lengas, per l'uniformizacion dels mejans de comunicacions. Mas es tanben un biais de preservar aquestas lengas, per l'establiment de comunautats parlant de lengas tradicionalas. == Annèxas == <div class="reflist references-column-count references-column-count-3" style="column-count: 3; -moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; list-style-type:decimal;"> * [[Lista de lengas del Mond]] * [[Lengas per familha]] * [[Lenga e paraula]] — [[paraula]] * [[Dialècte]] * [[Gramatica]] * [[Lengatge]] * [[Lengas regionalas de França]] * [[Parlar dins lo mond]] * [[Sociolingüistica]] * [[Lingüistica]] * [[Criptolècte]] </div> === Multilingüisme e traduccion === * [[Marrits-amics]] * [[Nombres dins lo mond]] * [[Quiproquo]] * [[Traduccion]] === Lenga escricha === * [[Escritura]] * [[Lexicografia]] * [[Ortografia]] * [[Sigla]]s e [[pictograma]]s === Bibliografia === * {{En}}{{cite book | last = Noam Chomsky | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Oxford University Press | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = | trans_title = | url = https://archive.org/details/architectureofla00noam | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2000 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = |títol=The Architecture of Language}} * {{En}}{{cite book | last = Noam Chomsky | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = The Hague | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = |títol=Syntactic Structures|an=1957}} === Ligams extèrnes === {{Commons|Language}} * [https://web.archive.org/web/20061024180920/http://www.biblioconcept.com/EISTI/conceptotheque/langue.htm Lo concèpte de lenga] * [https://web.archive.org/web/20070104011640/http://www.word2word.com/course.html Repertòri de cors gratuits en linha] * [http://www.loecsen.com/ Escotar las lengas] * [https://web.archive.org/web/20061230205350/http://www.edulang.com/ Totes los logicials d'aprentissatge de las lengas] * [https://web.archive.org/web/20070620012535/http://www.language-tandem.com/ Aprendre en autonomia amb un partenari] {{Portal Lenga}} [[Categoria:Lenga|*]] [[Categoria:Lingüistica]] prqjgwqzvasby3no8yjdg3ixc30pbyj 0 5720 2507700 2491210 2026-08-27T18:53:35Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507700 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox_País | devisa = ''A mari usque ad mare'' (en [[latin]])<br />«D'un ocean a l'autre» | imne_nacional = «O Canada» | lengas_oficialas = [[anglés]]<br />[[francés]]<ref group="a">[[#ConCA|Lei constitucionala de 1982, art. 16(1)]].</ref> | capitala = [[Ottawa]] | mai_granda_vila = [[Toronto]] | imatge_mapa = CAN orthographic.svg | tipe_govèrn = [[monarquia constitucionala]] | cap_títol1 = [[Monarquia canadenca|Rei]] | cap1 = [[Carles III (Reialme Unit)|Carles III]] | cap_títol2 = [[Governador general de Canadà|Governador general]] | cap2 = [[Mary Simon]] | cap_títol3 = [[Lista dels primièrs ministres de Canadà|Primièr ministre]] | cap3 = [[Mark Carney]] |superfícia_reng = 2 |superfícia_totala = {{formatnum:9984670}} |percentatge_aiga = 8,62 |populacion_reng = 35 |populacion_totala = {{formatnum:40097761}} |populacion_annada = 2023 |densitat = 4.2 |tipe_independéncia= |país_independéncia= [[Reialme Unit]] |data_independéncia= 1r de julhet de 1867 |gentilici = {{Bes|canadenc, canadenca|canadian, canadiana}} | còde_país = CA | moneda = [[dolar canadenc]] | còde_moneda = CAD | fus_orari = [[UTC]]−3.5 a −8 | domeni_internet = [[.ca]] | indicatiu_telefonic = +1 }} '''Canadà'''{{Refn|En [[anglés]]: ''Canada'', {{AFI|[ˈkænədə]||AFI}};<ref>{{Ref-web|títol=Cambridge Dictionary|url=https://dictionary.cambridge.org/pronunciation/english/canada|lenga=en|consulta=06-06-2024|editor=Cambridge University|sit=dictionary.cambridge.org}}</ref><ref>{{Ref-web |títol=Pronunciation of "Canada" |url=https://www.britannica.com/dictionary/eb/audio?file=ggcana03&format=mp3&word=Canada&pron=%CB%88k%C3%A6n%C9%99d%C9%99 |site=Britannica |consulta=31 d'octobre de 2024}}</ref> en [[francés]]: ''Canada'', {{AFI|[kanaˈda]||AFI}}, {{AFI|[kanaˈdɑ]|3=loc}}.|group=nt}} es lo segond país del mond en superfícia totala, e lo pus grand de las [[America]]s. Es bordat al nòrd-oèst per l'[[estats dels Estats Units|estat estatunidenc]] d'[[Alaska]] e al sud per lo territòri continental dels [[Estats Units d'America]]. Es compausat de [[Províncias e territòris de Canadà|dètz províncias e tres territòris]] que s'espandisson d'èst en oèst de l'[[ocean Atlantic]] cap a l'[[ocean Pacific]]. La capitala n'es [[Ottawa]],<ref group="a">[[#ConCA|Lei constitucionala de 1867, art. 16]].</ref> mentre que las tres aglomeracions mai popladas son [[Toronto]], [[Montreal]] e [[Vancouver]]. Lo territòri del Canadà actual foguèt abitat durant de millenis per diferents [[Autoctòns de Canadà |pòbles autoctòns]]. A partir de la fin del sègle XV, d'expedicions colonialas britanicas e francesas explorèron, e pus tard poblèron, la region de la còsta atlantica. França cediguèt totas sas colonias d'America del Nòrd a la Granda Bretanha en 1763 après la [[Guèrra de Sèt Ans]]. En 1867, amb l'union de tres colonias britanicas dins la Confederacion canadenca, Canadà èra format d'un dominion federal de quatre províncias. Comencèt una reünion de províncias e territòris cap a un processus d'autonomia, qu'abotirà al [[Canada Act 1982|''Canada Act'']] en 1982. Canadà es un [[federacion|estat federal]] governat coma una [[Parlament|democracia parlamentària]] e una [[monarquia constitucionala]], amb [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]] coma cap d'estat. Lo país e oficialament bilingüe e multicultural al nivèl federal, amb una populacion d'aproximativament 37 millions de personas en 2021. L'economia de Canadà es una de las pus importanta al mond que depend largament de sas ressorsas naturalas e del negòci internacional, particularament amb los Estats Units, amb los quals las relacions foguèron longas e complicadas. Per son [[PIB]] per abitant, lo país se classa al noven reng mondial, e al sesen reng per son indici del desvolopament uman. Es tanben ben classat al nivèl internacional per l'educacion, la qualitat de vida, la transparéncia de govèrn, e la libertat del comèrci. Canadà es sòci del [[G7]], [[G8]], [[G20]], [[OTAN]], [[Organizacion per la Cooperacion e lo Desvolopament Economic|OCDE]], [[Organizacion Mondiala del Comèrci|OMC]], [[Commonwealth]], [[Francofonia]], [[Organization of American States|OAS]], [[Asia-Pacific Economic Cooperation|APEC]], e de las [[Nacions Unidas]]. == Etimologia == Lo nom ''Canadà'' ven del mot laurencian (lenga iroquesa) ''kanata'', que significa "vilatge" o "poblament". En 1535, los abitants indigènas de la region de la [[vila de Quebèc]] actuala utilizèron aqueste mot per dirigir l'explorador francés [[Jacques Cartier]] cap al vilatge de [[Stadacona]]<ref>{{cite book| first=Bruce G.| last=Trigger| coauthors=Pendergast, James F.| year=1978| chapter=Saint-Lawrence Iroquoians| title=Handbook of North American Indians Volume 15| location=Washington| publisher=Smithsonian Institution |pages=357–361 |id=OCLC 58762737}}</ref>. Pus tard Cartier utilizèt lo tèrme de ''Canadà'' per designar non solament aqueste vilatge, mas tanben l'airal entièr de la tribú de [[Donnacona]] (cap de Stadacona); en 1545, los libres e las mapas europèas comencèron de se referir a aquela region jol nom de ''Canadà''<ref>{{cite web|url=http://www.gutenberg.org/files/12356/12356-h/12356-h.htm| títol=Relation originale de Jacques Cartier| publisher=Tross (1863 edition)| autor=Jacques Cartier| an=1545| accessdate=2007-02-23}}</ref>. == Istòria == === Originas === [[File:America dau Nòrd - Familha de lengas a l'arribada deis Europèus.png|thumb|Familha de lengas en America dau Nòrd a l'arribada deis Europèus]] Coma per leis autrei pòbles d'[[America del Nòrd|America dau Nòrd]], la populacion dau Canadà actuau es eissida de la mescla de quatre ensems principaus : * de populacions indigènas, es a dire deis [[Primièras Nacions|Amerindians]] e deis [[Inuit]]s respectivament arribadas i a aperaquí {{formatnum:10000}} e {{formatnum:2000}} ans. Mai ò mens mestissats, aquelei pòbles forman encara de minoritats importantas dins lei regions septentrionalas dau país. * de premiers [[colonialisme|colons]] [[França|francés]] e [[Reialme Unit|britanics]] que s'installèron dins lo país ai sègles XVII e XVIII. Coma dins lo rèsta dau [[continent]], impausèron sa [[cultura]] qu'es totjorn lo modèl dominant a l'ora d'ara. * de populacions [[africa]]nas desbarcadas per servir d'[[esclavatge|esclaus]]. Pasmens, a respèct deis autrei país [[america]]ns, lo nombre d'esclaus negres es totjorn demorat feble en Canadà e lo ròtle deis Africans dins la formacion de la populacion canadenca actuala es donc fòrça limitat. * d'imigrants tardius, generalament [[Euròpa|europèus]] ò [[asia]]tics, que s'installèron dins lo país a partir dau sègle XIX. Adoptèron la cultura dei colons [[Euròpa|europèus]] ja installats. Leis informacions sus l'istòria deis Amerindians son fòrça raras avans lo sègle XVI. A l'arribada dei premiereis explorators europèus, sièis grops principaus dominavan lo territòri canadenc actuau : leis [[Inuit]]s lòng dins lei regions pus nòrdicas, leis [[Lengas atabascanas|Atabascans]] dins l'oèst, leis [[Lengas Algonquinas|Algonquins]] dins l'èst, leis [[Iroqués]] dins la vau de [[Sant Laurenç (riu)|Sant Laurenç]], lei [[Salish]] au sud-oèst e de populacions [[siox]] dins lo [[sud]]. Lo [[continent]] [[america]]n èra conegut dei [[Viking]]s que l'avián descubèrt per azard en [[985]] ò en [[986]]. Segon lei sagas [[Islàndia|islandesas]], un grop de [[Viking]]s comandats per [[Leif Ericson]] passèt vèrs l'an [[1000]] un ivernatge dins un país dich « Vinland » situat a l'oèst de [[Groenlàndia]]<ref>[[Leif Ericsson]] descurbiguèt tres endrechs que foguèron dichs « Helluland » (probablament l'[[illa de Baffin]]), « Markland » (probablament lo sud de [[Labrador (region)|Labrador]]) e « Vinland ».</ref>. En [[1960]], la descubèrta de la pichona colonia de [[l'Anse aux Meadows]] confirmèt l'existéncia d'una preséncia vikinga ponctuala en [[America]] dins lo corrent de l'[[Edat Mejana]] Centrala<ref>Pasmens, la colonia de [[l'Anse aux Meadows]] correspond probablament pas au viatge de [[Leif Ericson]] mai puslèu a una expedicion organizada quauqueis [[Annada|annadas]] pus tard per [[Thorfinn Karlsefni]].</ref>. Pasmens, aquel interès durèt gaire e l'existéncia d'[[America]] foguèt obligada fins ais expedicions de [[Cristòl Colomb]] a la fin dau sègle XV. Après la fin de l'[[Edat Mejana]], lei premierei reconeissenças [[Euròpa|europèas]] lòng dau [[litorau]] canadenc aguèron luòc en [[1497]]-[[1498]] ambé lei viatges de [[John Cabot]], explorator [[Itàlia|italian]] au servici d'[[Anglatèrra]], a l'entorn de [[Tèrra Nòva]]. Pasmens, Cabot dispareguèt dins la region durant una segonda expedicion e la region interessèt plus leis Europèus fins ais [[annada]]s 1520. Lo novelum de l'interès per lo nòrd-oèst de l'[[Ocean Atlantic]] foguèt l'òbra de [[Francés Ièr de França|Francés I{{èr}}]] ([[1515]]-[[1547]]) tant que cercar lo « Passatge dau Nòrd-Oèst » vèrs [[Asia]] que contrar l'influéncia [[Espanha|espanhòla]] en [[America]]. En [[1524]], financèt ansin l'expedicion de [[Giovanni da Verrazzano]] que reconoguèt la region e li donèt lo nom de [[Nòva França|Novèla França]]. Puei, a partir de [[1534]], una exploracion pus seriosa acomencèt sota la direccion de [[Jacques Cartier]]. De [[1534]] a [[1542]], tres viatges permetèron ai [[França|Francés]] de descubrir la vau de [[Sant Laurenç (riu)|Sant Laurenç]]. Pasmens, lei projèctes de creacion d'una [[colonialisme|colonia]] permanenta mau capitèron e ges de richessa foguèt descubèrta. Lei colons subrevivents foguèron repatriats en [[1543]]. === La Novèla França === ==== La fondacion de la Vila de Quèbec ==== Dins aquò, lei [[França|Francés]] contunièron de frequentar la region onte de colonias-comptadors (establiments provisòris destinats au comèrci) foguèron fondadas per servir de basa ai pescaires e ai marchands de [[pelissa]]s. Aquela darriera activitat comencèt de venir importanta a partir deis annadas 1580 e justifiquèt de temptativas novèlas de [[colonialisme|colonizacion]]. En [[1608]], [[Samuel de Champlain]] fondèt la [[Vila de Quebèc]] qu'es a l'origina dau poblament francés en Canadà. Pasmens, en despiech de l'establiment de relacions bònas ambé lei [[Hurons]], la vila se desvolopèt pas e teniá solament un centenau d'abitants en [[1627]]. ==== Lo periòde dei Cent Associats ==== Fondada en [[1627]] per desvolopar la [[Nòva França|Novèla França]], la [[Companhiá dei Cent Associats]] recrutèt de [[colonialisme|colons]], fondèt una segonda colonia a [[Trois-Rivières]] e permetèt l'arribada de [[Companhiá de Jèsus|jesuistas]] ([[1632]]). Lei missionaris fondèron la vila de [[Montreal]] per servir de basa a l'evangelizacion deis indigèns. Pasmens, la ciutat venguèt rapidament un centre dau comèrci de [[pelissa]]s e lei [[Companhiá de Jèsus|jesuistas]] s'installèron dirèctament au sen dei comunautats hurons. Dins aquò, aqueu sistèma conoguèt tanben rapidament de problemas car un conflicte entre Hurons e plusors autrei pòbles [[iroqués]] s'acabèt per una desfacha dei premiers. Chaplats per lei venceires, lei Hurons s'installèron a proximitat de [[Vila de Quebèc|Quebèc]] e certanei s'integrèron a la societat coloniala. La guèrra se transformèt alora en conflicte dirècte entre [[França|Francés]] e [[Iroqués]] ([[Guèrras francoiroquesas]]). Lei combats causèron la falhida de la la [[Companhiá dei Cent Associats]] en [[1663]]. [[Loís XIV de França|Loís XIV]] ([[1643]]-[[1715]]) decidèt alora de transformar la colonia en província reiala. ==== Lo periòde reiau ==== [[Loís XIV de França|Loís XIV]] nomèt un governador generau cargat dei relacions ambé leis Amerindians e leis [[Anglatèrra|Anglés]] e un intendant cargat dei finanças, de la [[justícia]] e de la polícia. Mandèt tanben de tropas regularas que permetèron d'impausar la [[patz]] ais [[Iroqués]] en [[1667]]. Un regime dich « senhorau » organizèt la colonia. Proprietaris dei tèrras, de senhors leis arrendèron a de païsans en cambi d'una renda. De mai, leis abitants devián pagar lo [[dèima]], cumplir de [[corvada]]s e servir au sen de la milícia. Dins aquelei condicions, lo poblament de la província foguèt malaisada. Gràcias a una politica activa d'incitacions (tèrras donadas ai soudats après seis annadas de servici, servitors sota contract, mandadís fòrçat de fremas... etc.), la populacion passèt de {{formatnum:3000}} abitants en [[1663]] a {{formatnum:10000}} en [[1681]]. Pasmens, aquel esfòrç foguèt pas perseguit e a partir deis annadas 1680, la creissença naturala foguèt l'unic factor d'aumentacion de la populacion. ==== La perseguida de l'exploracion francesa ==== En parallèl de la politica de renfòrçament dau poblament [[França|francés]] dins la vau de [[Sant Laurenç (riu)|Sant Laurenç]], leis autoritats de la Novèla França sostenguèron l'exploracion de la region e la creacion de contactes ambé leis Amerindians. La recèrca de [[Mississipí (riu)|Mississipí]] e lo desvolopament dau comèrci (pelissas) ne'n foguèron lei motors principaus. En [[1673]], [[Louis Jolliet]] e [[Jacques Marquette]] passèron la region dei Grands Lacs e reconoguèron una partida importanta dau fluvi fins au [[Golf de Mexic|Gof de Mexic]]. En [[1682]], una expedicion francesa dirigida per [[René Robert Cavelier de la Salle|Cavelier de La Salle]] prenguèt lo contraròtle de sei bocas e una [[colonialisme|colonia]] i foguèt fondada en [[1699]]. ==== La patz francoiroquesa ==== La patz signada en [[1667]] entre [[França|Francés]] e [[Iroqués]] èra demorada precària en causa dau desvolopament dei relacions entre la Novèla França e divèrsei pòbles indigèns desirós de trobar una proteccion còntra l'expansionisme iroqués. Dins lo corrent deis annadas 1690, leis [[Anglatèrra|Anglés]], en guèrra còntra [[Loís XIV de França|Loís XIV]] en [[Euròpa]], encoratjèron una represa de la guèrra francoiroquesa e sostenguèron leis Iroqués. Pasmens, a respèct de la premiera partida de la guèrra, lei colons s'èran adaptats ai tacticas de [[guerilha]] deis Amerindians e podián tanben comptar ambé l'ajuda de tropas regularas. Après una tiera de desfachas, leis Iroqués deguèron donc negociar e lei dos camps signèron una patz definitiva en [[1701]]. === La rivalitat francoanglesa e la fin de la Novèla França === ==== Lei tensions territòrialas francoanglesas ==== Poissanças rivalas en [[Euròpa]], [[França]] e [[Anglatèrra]] exportèron rapidament sa lucha en [[America del Nòrd|America dau Nòrd]] onte lei motius de conflictes, principalament per de rasons comercialas, èran pas rars. Premier, [[Tèrra Nòva]] èra lo centre de rivalitats entre pescaires [[França|francés]], que frequentavan lo [[nòrd]] de l'[[illa]], e colons [[Anglatèrra|anglés]] installats a [[Saint John's (Tèrranòva e Labrador)|Saint John's]]. Puei, veniá la question d'[[Acàdia]] onte de [[França|Francés]] s'èran installats, a la seguida d'iniciativas privadas, dins la [[baia de Fundy]] a partir de [[1630]]. Amainatjèron la region per l'[[agricultura]] e desvolopèron de relacions comercialas ambé leis [[Anglatèrra|Anglés]]. Pasmens, en despiech d'aquelei relacions bònas, demoravan una menaça per lei [[colonialisme|colonias]] dau [[nòrd]]-[[èst]] deis [[USA|Estats Units]] actuaus. Enfin, i aviá lei tensions entraïnadas per lo comèrci de [[pelissa]]s dins la [[baia d'Hudson]], tenguda per leis Anglés, e dins lei territòris de la Novèla França. En fòra de la concurréncia entre marchands, aquò aviá subretot entraïnat la presa de contraròtle de la vau de [[Mississipí (riu)|Mississipí]] per [[França]], çò que menaçava de blocar a tèrme l'expansion anglesa vèrs l'[[oèst]]. ==== La Guèrra de Succession d'Espanha ==== La premiera guèrra vertadiera entre [[França|Francés]] e [[Anglatèrra]] en [[America del Nòrd|America dau Nòrd]] se debanèt durant la [[Guèrra de Succession d'Espanha]] ([[1702]]-[[1713]]). Se concentrèt principalament sus lei regions [[litorau|litoralas]]. Lei [[França|Francés]] ataquèron [[Tèrra Nòva]] en [[1706]] e en [[1709]] mai perdiguèron [[Acàdia]] en [[1710]]. Puei, leis Anglés ataquèron la vau de [[Sant Laurenç (riu)|Sant Laurenç]] onte foguèron batuats a [[Vila de Quebèc|Quebèc]] en [[1711]]. A la fin de la guèrra, en [[1713]], lo [[Tractat d'Utrecht]] reorganizèt la region per tenir còmpte dei combats. [[Acàdia]] passèt sota sobeiranetat [[Anglatèrra|anglesa]] mai [[França]] obtenguèt leis illas dau [[Illa dau Cap Breton|Cap Breton]] e dau [[Illa dau Prince Edoard|Prince Edoard]]<ref>En [[1713]], aqueleis [[illa]]s portavan respectivament lei noms d'Illa Reiala e d'Illa de Sant Joan.</ref>. Lei pescaires francés gardèron sei drechs de pesca a l'entorn de [[Tèrra Nòva]] e lo limit entre lei territòris de la [[baia d'Hudson]] e de la Novèla França foguèt fixat sus la linha de partiment deis [[aiga]]s. ==== De la Guèrra de Succession d'Espanha a la Guèrra de Sèt Ans ==== De la [[Guèrra de Succession d'Espanha]] a la [[Guèrra de Sèt Ans]], [[Quebèc]] conoguèt un periòde de [[patz]] relativa que favorizèt son desvolopament, especialament gràcias a la pesca e au comèrci. Vèrs [[1750]], la vau de [[Sant Laurenç (riu)|Sant Laurenç]], que començava d'èsser dicha Canadà segon una apelacion iroquesa, èra poblada per {{formatnum:60000}} colons e l'[[illa dau Cap Breton]] per {{formatnum:5000}}. L'expansion vèrs la vau de Mississipí avián contuniat. Una tiera de fòrts e divèrseis alianças ambé lei [[Pòbles indigènas d'America|pòbles amerindians]] ne'n asseguravan lo contraròtle. Pasmens, la demografa dei [[colonialisme|colonias]] [[França|francesas]] èra febla a respèct d'aquela dei territòris anglés d'[[America]] ({{formatnum:100000}} colons còntra 1,5 milions). ==== La Guèrra de Sèt Ans ==== [[File:Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png|thumb|Teatre d'America dau Nòrd de la [[Guèrra de Sèt Ans]] ([[1756]]-[[1763]]).]] La represa dei conflictes francoanglés en [[Euròpa]] dins lo corrent dau rèine de [[Loís XV de França|Loís XV]] ([[1715]]-[[1774]]) aguèt de repercussions en [[America]]. Se la [[Guèrra de Succession d'Àustria]] se limitèt a la captura de l'[[Illa dau Cap Breton]] per leis [[Anglatèrra|Anglés]] en [[1745]] (foguèt renduda en [[1748]]), de tensions vivas apareguèron lòng de [[Mississipí (riu)|Mississipí]] onte lei combats venguèron frequents tre lo començament deis annadas 1750. A partir de [[1756]], leis escaramochas se generalizèron ambé l'acomençament de la [[Guèrra de Sèt Ans]] ([[1756]]-[[1763]]). Gràcias a seis aliats [[Pòbles indigènas d'America|amerindians]] e son experiéncia de la « [[guerilha|pichona guèrra]] » dins lei seuvas de la region, l'armada [[França|francesa]] capitèt d'arrestar lei premiereis atacas [[Anglatèrra|anglesas]] en direccion de [[Quebèc]]. Pasmens, a partir de [[1758]], la superioritat numerica anglesa menacèt la [[Vila de Quebèc]] que capitulèt lo 18 de setembre de [[1759]] après un [[Sètge de Quebèc (1759)|sètge de tres mes]]. L'annada seguenta, maugrat una brèva còntra-ofensiva (reconquista provisòria de Quebèc), lei [[França|Francés]] foguèron obligats de capitular. Obtenguèron pasmens d'asseguranças regardant l'usatge de sa [[lenga]] e la libertat de culte. === Lo periòde britanic de 1763 a 1867 === ==== Lo restabliment de la patz ambé leis Indians ==== Maugrat la capitulacion [[França|francesa]], leis [[Pòbles indigènas d'America|Amerindians]] qu'èran estats aliats ai Francés contunièron de combatre leis [[Anglatèrra|Anglés]], especialament dins la region dei Grands Lacs. En particular, en [[1763]], [[Pontiac]], un cap deis [[Ottawes]], declarèt la guèrra generala còntra lei colons [[Anglatèrra|anglés]] e menacèt [[Pennsilvània]] e [[Virgínia]]. La repòsta de [[Londres]] prenguèt la forma d'una reocupacion dei fòrts [[França|francés]] de [[Mississipí (riu)|Mississipí]] e de la disseminacion planificada de [[malautiá]]s ([[vairòla]]). Leis Anglés foguèron obligats de negociar e una proclamacion reiala reconoguèt lei drechs territòriaus deis [[Pòbles indigènas d'America|Amerindians]] e fixèt leis [[Apalaches]] coma limit de la colonizacion [[Euròpa|europèa]]. Mau respectat per la seguida, aqueu tèxte permetèt pasmens d'amaisar lei tensions. [[Pontiac]] l'acceptèt en [[1766]] e son [[assassinat]], tres ans pus tard, privèt leis indigèns dei Grands Lacs d'un cap eficaç. ==== L'Acte de Quèbec e la formacion de l'America dau Nòrd Britanica ==== Lo [[Tractat de París (1763)]] reconoguèt l'annexion [[Anglatèrra|anglesa]] de la quasi totalitat de la Novèla França, compres lei [[colonialisme|colonias]] de la vau de [[Sant Laurenç (riu)|Sant Laurenç]]. La region prenguèt alora lo nom de « Quebèc ». Pasmens, la question dei colons [[França|francés]] èra pas lo problema pus important per leis autoritats [[Anglatèrra|anglesas]] d'[[America del Nòrd|America dau Nòrd]]. D'efèct, la pression coloniala dins leis [[Apalaches]] èra una menaça pus grèva car lei colons desobesissián ai restriccions impausadas per la proclamacion reiala de [[1763]]. Per assaiar de reglar aqueu problema, [[Londres]] decidèt de restacar lei territòris au [[nòrd]] dau [[riu]] [[Ohio (riu)|Ohio]] a la colonia de Quebèc. Aquò agravèt lei tensions entre [[Anglatèrra]] e sei 13 colonias mai contentèt lei colons [[francés|francofòns]]. De mai, lo [[govèrn]] anglés acceptèt de reconóisser la [[Glèisa Catolica]] e de mantenir lei [[lei|lèis]] [[Drech civil|civilas]] [[França|francesas]]. Ansin, en [[Quebèc]], la vida dei Francés cambièt gaire franc dau remplaçament d'una partida deis elèits, rintradas en [[França]] en [[1763]], per de marchands ò de senhors anglés. En [[1775]], Quebèc demorèt donc fidèu a la corona anglesa dins lo corrent de la [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America]]. En particular, en [[1775]]-[[1776]], lei milícias localas participèron a la defensa de la vau de [[Sant Laurenç (riu)|Sant Laurenç]] còntra leis [[USA|Estatsunidencs]] que deguèron finalament se retirar. Après la desfacha anglesa e l'establiment d'una [[frontiera]] novèla dins la region dei Grands Lacs, de desenaus de miliers de leialistas venguèron s'installar en [[Quebèc]], especialament dins lei regions superioras de la vau de [[Sant Laurenç (riu)|Sant Laurenç]] qu'èran gaire abitadas. Aquò entraïnèt la formacion de l'Aut Canadà (lo sud de l'[[Ontàrio]] actuau). Lei territòris [[francés|francofòns]] formèron alora lo Bas Canadà. En [[1791]], lo nom « Canadà » foguèt oficialament adoptat per designar l'America dau Nòrd Britanica. Leis autrei colonias anglesas de la region ([[Illa dau Cap Breton]], [[Tèrra Nòva]]... etc.) gardèron una existéncia distinta de Canadà. ==== L'exploracion dei territòris de l'oèst ==== L'exploracion dei territòris a l'oèst de [[Quebèc]] foguèt un procès relativament lòng. De [[Sant Laurenç (riu)|Sant Laurenç]] ai [[Montanhas Rocosas|Montanhas Rocassosas]], foguèt principalament l'òbra de pioniers interessats per lo comèrci dei [[pelissa]]s, activitat totjorn lucrativa. Lo pus famós foguèt [[Alexander Miller]] qu'agantèt l'[[Ocean Artic]] en [[1789]] e l'[[Ocean Pacific]] en [[1793]]. Aquò permetèt d'establir lo contacte ambé lei grops principaus d'[[amerindian]]s : [[ojibwes]] dins lei [[selva|seuvas]] au nòrd dei Grands Lacs, [[cris]] a l'oèst deis [[ojibwes]], [[assiniboines]] a l'oèst dei [[Cree|cris]], [[pès negres]] vèrs lei [[Montanhas Rocosas|Rocassosas]] e [[atabascan (pòble)|atabascans]] au nòrd-oèst. Leis [[inuit]]s e divèrsei pòbes algonquins dei [[Montanhas Rocosas|Rocassosas]] contunièron d'escapar a l'influéncia [[Euròpa|europèa]]. Pasmens, totei lei pòbles indigèns foguèron pauc a pauc tocats per lei consequéncias dau comèrci dei [[pelissa]]s. D'efèct, doas companhiás, la [[Companhiá de la baia d'Hudson]] e la [[Companhiá dau Nòrd-Oèst]], se faguèron concurréncia entraïnant una multiplicacion dei comptadors e dei caças. A tèrme, la demenicion dau nombre d'animaus causèt de dificultats alimentàrias per lei tribüs amerindianas, agravadas per leis epidemias veïculadas per lei pioniers e per lei degalhs liats a la consumacion d'[[alcòl]]. A l'oèst dei [[Montanhas Rocosas]], maugrat quauquei reconóissenças de trapaires, l'exploracion foguèt subretot l'òbra de navigaires e de colons locaus. D'efèct, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVIII, plusors missions maritimas ([[James Cook]] en [[1778]]), [[George Vancouver]] en [[1791]]-[[1795]]... etc.) i notèron la posicion dau [[litorau]] e deis illas principalas. En [[1804]]-[[1806]], una mission terrèstra [[USA|estatsunidenca]] i foguèt mandada entraïnant la creacion d'un condominium angloestatsunidenc sus la region en [[1818]]. Puei, foguèt partejada entre lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e leis [[USA|Estats Units]] en [[1846]] au nivèu dau 49{{e}} parallèl. L'[[illa de Vancouver]] venguèt alora oficialament una colonia britanica. Rapidament, la descubèrta de jaciments d'[[aur]] entraïnèt un important movement d'emigracion dins la region e la fondacion de la colonia de la [[Colómbia Britanica]] en [[1858]]. ==== Lei rebellions de 1837 e l'Acte d'Union ==== A partir de [[1758]], [[Londres]] comencèt de delegar certanei poders a sei [[colonialisme|colonias]] d'[[America del Nòrd|America dau Nòrd]]. Aquelei territòris conoguèron una tiera d'evolucions institucionalas que causèron de tensions, especialament entre l'autoritat britanica e lei dos Canadà. Ansin, la [[Nòva Escòcia|Novèla Escòcia]] foguèt dotada d'una assemblada representativa en [[1758]]. Foguèt seguida de l'[[Illa dau Prince Edoard]] en [[1789]] e dau [[Nòu Brunswick|Novèu Brunswick]] en [[1784]]. En [[1791]], un Acte constitucionau devesiguèt la colonia de [[Quebèc]] entre l'Aut Canadà (l'[[Ontàrio]] actuau) e lo Bas Canadà (lo [[Quebèc]] actuau) e i creèt una assemblada [[poder legislatiu|legislativa]]. Pasmens, dins lo Bas Canadà, lo [[poder executiu]] demorèt entre lei mans dei [[Reialme Unit|Britanics]]. Aquela maufisança aguèt ges de consequéncia durant la [[Guèrra de 1812|Guèrra de 1812-1815]], temptativa deis [[USA|Estats Units]] de conquistar l'[[America del Nòrd|America dau Nòrd]] Britanica. Au contrari, lei [[Tiralhaires canadencs|milicians dau Bas Canadà]] se destinguiguèron durant lei combats, especialament a [[batalha de Châteauguay|Châteauguay]] e au [[Batalha dau mas Crysler|mas Crysler]]. En [[1815]], lo conflicte, vengut fòrça impopular ais [[USA|Estats Units]] s'acabèt per la restauracion dau ''[[statu quo ante bellum]]''<ref>Pasmens, dins l'ipotèsi d'una guèrra novèla, lei [[Reialme Unit|Britanics]] menèron d'importants trabalhs de [[fortificacion]]s lòng de la [[frontiera]] e de [[Sant Laurenç (riu)|Sant Laurenç]] fins ais annadas 1890.</ref>. Lo ròtle dei [[milícia]]s popularas dins la defensa de Canadà entraïnèt rapidament de revendicacions [[politica]]s au sen de la populacion. Dins l'[[Aut Canadà]], foguèron portadas per lei « reformistas » de [[William Mackenzie]] còntra l'[[oligarquia|oligarchia]]. Dins lo [[Bas Canadà]], prenguèron la forma d'una oposicion entre Canadencs francés, dirigits per [[Louis-Joseph Papineau]], e « poder anglés ». En [[1837]], una crisi economica entraïnèt d'insureccions dins lei dos Canadà e plusors caps canandencs, compres [[William Mackenzie|Mackenzie]] e [[Louis-Joseph Papineau|Papineau]], foguèron obligats de s'[[exili|exilar]] après la repression dei revòutas. Pasmens, tre [[1838]], [[Londres]] comprenguèt la necessitat de menar de reformas e nomèt lo còmte [[John George Lambton|John Lambton]] per reorganizar lei províncias canadencas. Preconisèt de lei fusionar per formar un Canadà unic dominat per leis [[anglés|anglofòns]]. En [[1841]], l'Acte d'Union prononcièt la reünion dei dos Canadà e lo [[francés]] perdiguèt son estatut de [[lenga oficiala]]. [[Montreal]] venguèt la [[capitala]] d'aquel ensems. ==== Lo Canadà Unit e la question de son organizacion ==== [[File:Canadà - Territòri canadenc en 1867.png|thumb|Territòri canadenc en [[1867]].]] L'Acte d'Union reglèt pas la question dei revendicacions popularas a l'origina dei revòutas de [[1837]]. Au contrari, maugrat leis esperanças inicialas de [[Londres]], favorizèt sa resurgéncia e permetèt rapidament una liberalizacion de la societat canadenca. Contentèt tanben pas lei particularismes francés e anglés e la question de l'organizacion futura de Canadà venguèt un subjècte important de debats dins lo corrent deis annadas 1850-1860. Lo projècte politic dau còmte Lambton mau capitèt rapidament car la majoritat « anglesa » se formèt jamai. En plaça, lei reformators [[francés]] e [[anglés]] formèron un frònt comun sota la direccion de [[Louis Hyppolyte Lafontaine]] e de [[Robert Baldwin]]. En [[1848]], Londres acceptèt la mesa en plaça, ''[[de facto]]'', d'un regime parlementari. Units, lei Canadencs francés obtenguèron tanben la restauracion dau [[francés]] coma [[lenga oficiala]] e venguèron la principala fòrça politica de la colonia. En parallèl, lo retorn de la prosperitat economica favorizèt lo retorn a la calma. Favorizèt tanben una imigracion, principalament originària deis [[Illas Britanicas]], qu'entraïnèt una aumentacion de la populacion de 1,5 milions d'abitants en [[1841]] a 3,2 milions en [[1861]]. De linhas de camin de fèrre foguèron bastidas per jónher lei vilas principalas entre elei e, en [[1858]], la capitala foguèt transferida a [[Ottawa]] (mai [[Montreal]] a gardat sa primautat economica). A partir deis annadas 1850, aqueleis evolucions maucontentèron lei reformistas de l'ancian Aut Canadà, dirigits per un [[protestantisme|protestant]] anticatolic dich [[Georges Brown]], venguts ostils a la « dominacion politica dei Canadencs francés ». Aquò entraïnèt en [[1854]] la formacion d'una aliança entre Canadencs francés e conservadors anglés per mantenir lo ''statu quo''. Pasmens, pausèt tornarmai la question de l'organizacion politica de Canadà e [[Georges Brown|Brown]] prenguèt posicion en favor d'una confederacion. Dins lo decenni seguent, lei fòrças dei dos camps èran quasi identicas e la colonia venguèt pauc a pauc ingovernable fauta de majoritat parlamentària establa. En [[1864]], [[Georges Brown|Brown]] prepausèt tornarmai son projècte de confederacion e i apondèt l'idèa de restaurar l'Aut e lo Bas Canadà. Obtenguèt l'assentiment dei francofòns, dei conservadors e de [[Londres]]. Lo [[govèrn]] britanic s'ocupèt alora de convencre lei colonias « atlanticas ». Pasmens, lei particularismes locaus i èran fòrça vius e lo projècte se turtèt a una fòrta oposicion. Finalament, lo [[Nòu Brunswick|Novèu Brunswick]] e la [[Nòva Escòcia|Novèla Escòcia]] acceptèron de far partida de la confederacion canadenca. En revènge, [[Tèrra Nòva]] refusèt e demorèt una entitat distinta fins a [[1949]]. En [[1867]], lo Parlament de Londres votèt donc l'[[Acte de l'America dau Nòrd Britanica]] que creèt un [[dominion]] de Canadà format d'[[Ontàrio]] (èx-Aut Canadà), de [[Quebèc]] (èx-Bas Canadà), dau Novèu Brunswick e de la Novèla Escòcia. === Canadà de 1867 a 1945 === ==== La crompa de la Tèrra de Rupert ==== Après [[1867]], Canadà conoguèt una expansion rapida ambé l'integracion de divèrsei territòris [[Reialme Unit|britanics]] d'[[America del Nòrd|America dau Nòrd]]. En [[1868]], lo [[govèrn]] crompèt la [[Tèrra de Rupert]] a la [[Companhiá de la baia d'Hudson]] en cambi de 1,5 milions de [[dolar]]s e de 5% dei tèrras lauradissas. La region venguèt una proprietat [[Federalisme|federala]] e foguèt devesida entre diferents lòts destinats a la venda ò a la construccion de camins de fèrre. ==== La creacion de Manitòba e la premiera insureccion mestissa ==== L'expansion canadenca inquietèt leis [[Amerindians]] e lei [[mestissatge|mestís]], generalament francoamerindians, installats dins lei territòris pauc a pauc incorporats. Aquò suscitèt rapidament de tensions e de revòutas. La premiera comencèt en [[1868]] dins la region dau [[Riu Roge (Ontàrio)|Riu Roge]] ambé la presa d'[[Winnipeg|Upper Fort Garry]] per lei mestís de [[Louis Riel]]. La causa èra l'arribada d'un nombre important d'abitants d'[[Ontàrio]]. Per resòuvre lo problema, la província de [[Manitòba]] foguèt creada en [[1870]]. Pasmens, de combats opausèron mestís e blancs après l'execucion d'un abitant d'Ontàrio per leis insurgents e l'armada foguèt mandada per restaurar l'òrdre. [[Louis Riel|Riel]] capitèt de s'enfugir ais [[USA|Estats Units d'America]]. ==== L'integracion de la Colómbia Britanica e de l'Illa dau Prince Edoard ==== A partir de [[1858]], la [[Colómbia Britanica]] conoguèt un desvolopament important entraïnat per la descubèrta de jaciments d'[[aur]] dins la region. Au començament deis annadas 1860, se pausava la question d'una adesion de la [[colonialisme|colonia]] ais [[USA|Estats Units d'America]] mai la crompa de la [[Tèrra de Rupert]] per lei Canadencs cambièt la situacion. En [[1870]], una delegacion foguèt mandada a [[Ottawa]] per negociar l'intrada de la [[Colómbia Britanica]] que venguèt efectiva un an pus tard. Puei, en [[1873]], foguèt lo torn de l'[[Illa dau Prince Edoard]] de jónher Canadà. Aquò donèt au país sei limits actuaus (franc de [[Tèrra Nòva]] que demorèt separada fins a [[1949]]). ==== L'expansion dins l'Oèst e la rebellion de Saskatchewan ==== [[File:Canadà - Territòri canadenc en 1905.png|thumb|Territòri canadenc en [[1905]].]] A partir deis annadas 1880, l'expansion dins l'Oèst s'accelerèt e permetèt d'establir la liason entre l'[[èst]] e l'[[oèst]] dau país. Coma ais [[Estats Units d'America]], lo [[camin de fèrre]] i tenguèt un ròtle important e l'expansion dei zònas de poblament dei blancs èra una fònt de tensions ambé lei tribüs indigènas. La creacion de la companhiá ferroviària [[Canadian Pacific]] permetèt la construccion, entre [[1881]] e [[1885]], d'un [[camin de fèrre]] assegurant la liason entre la [[Colómbia Britanica]] e la region dei [[Grands Lacs (America del Nòrd)|Grands Lacs]]. Puei, una segonda linha foguèt construcha de [[Winnipeg]] a [[Edmonton]] en [[1896]]. Aquò necessitèt de traversar lei territòris [[amerindian]]s. Inquietas de pas renovelar l'experiéncia [[USA|estatsunidenca]] dei « guèrras indianas », leis autoritats canadencas decidèron d'establir un contraròtle estricte dei colons, d'establir un relevat precís dei tèrras e dei proprietats, de signar de tractats ambé leis Amerindians e de crear un còrs de polícia (la [[Polícia montada dau Nòrd-Oèst]]) per mantenir l'òrdre. Lo nombre relativament feble de colons facilitèt tanben la colonizacion e limitèt lei conflictes. Pasmens, se la [[Polícia montada dau Nòrd-Oèst|Polícia montada]] capitèt d'empedir de guèrras indianas, lo maucontentament dei mestís de [[Saskatchewan]], marginalizats per la colonizacion, suscitèt de tensions vivas. Demandèron l'ajuda de [[Louis Riel]] que se proclamèt « Profèta dau Mond Novèu ». En [[1885]], organizèt una [[Rebellion dau Nòrd-Oèst|novèla insureccion mestissa]] ambé lo sostèn de certanei caps indigèns. Foguèt rapidament reprimida e [[Louis Riel|Riel]] executat. Lei caps indians foguèron condamnats a de penas de preson mai obtenguèron una ajuda estatala e [[Saskatchewan]] (e [[Albèrta]]) venguèron de províncias canadencas en [[1905]]. ==== Lo desvolopament economic e demografic au començament dau sègle XX ==== Dins lo corrent deis annadas 1870-1880, la politica [[conservatisme|conservatritz]] e [[proteccionisme|proteccionista]] de [[John Macdonald]] aviá permés de protegir l'[[industria]] canadenca naissenta. De [[1900]] a [[1912]], lo país conoguèt un periòde de creissença fòrça importanta gràcias au desvolopament de son [[agricultura]] ([[blat]]), de seis [[exportacion]]s de [[fusta]] e de l'industria de [[Quebèc]] e d'[[Ontàrio]]. Conjugat ambé la penuria de tèrra dins lei Grands Plans deis Estats Units, aquò favorizèt l'imigracion ([[Reialme Unit|Britanics]], [[Alemanha|Alemands]], [[Rutènia|Rutèns]], [[Asia]]tics) e l'aumentacion de la populacion que passèt de 5,4 milions en [[1901]] a 8,8 milions en [[1920]]. L'integracion foguèt malaisada, especialament per leis [[Asia]]tics victimas d'esmogudas [[racisme|racistas]] a [[Vancouver]] en [[1907]]. ==== La Premiera Guèrra Mondiala ==== Coma [[dominion]] de l'[[Empèri Britanic]], Canadà deviá alinhar sa [[diplomacia]] sus aquela de [[Londres]]. Durant la [[Segonda Guèrra dei Boers]] ([[1899]]-[[1902]]) devesiguèt ansin l'opinion publica entre lei comunautats [[anglés|anglofòna]], fidèla a l'Empèri, e [[francés|francofòna]], ostila ai guèrras imperialas britanicas. La [[Premiera Guèrra Mondiala]] foguèt acceptada per lei dos grops. Dins aquò, lei [[francés|francofòns]] s'opausèron a la [[conscripcion]] obligatòria que foguèt finalament instituida en [[1917]]. {{formatnum:600000}} soudats canadencs foguèron mobilizats. Participèron principalament ai combats dau frònt de l'Oèst. {{formatnum:67000}} foguèron tuats (aperaquí 1% de la populacion) e {{formatnum:174000}} bleçats<ref>[[Tèrra Nòva]] participèt tanben a la guèrra e perdiguèt {{formatnum:1204}} tuats e {{formatnum:2314}} bleçats.</ref> Pasmens, lo govèrn canadenc obtenguèt lo drech d'èsser associat a la definicion dei decisions estrategicas e Canadà aguèt la sieuna delegacion a la [[Tractat de Versalhas|Conferéncia de Versalhas]]. En [[1920]], poguèt tanben venir membre de la [[Societat dei Nacions]]. Ansin, la [[Premiera Guèrra Mondiala]] permetèt a Canadà de començar d'afirmar son [[independéncia]] a respèct dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. ==== L'entre doas guèrras ==== Lo periòde de l'entre doas guèrras foguèt largament dominat per la politica dau liberau [[William Mackenzie King]], Premier Ministre de [[1921]] a [[1930]] e de [[1935]] a [[1948]]. Gràcias a l'aumentacion de la demanda mondiala de [[cereala]]s, Canadà conoguèt una expansion economica importanta dins lo corrent deis annadas 1920 e un milion de personas imigrèron dins lo país. Pasmens, foguèt durament tocat per la [[crisi economica de 1929]]. En [[1933]], 26% de la populacion activa èra au [[caumatge]] e l'economia demorèt fragila fins a la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Au nivèu internacionau, l'estatut de Canadà evolucionèt durant aqueu periòde. En [[1926]], una Conferéncia Imperiala reconoguèt l'egalitat entre lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] e lei [[dominion]]s. Lo Parlament de [[Londres]] confirmèt aquela decision en [[1931]]. Canadà venguèt alora oficialament un [[estat]] [[independéncia|independent]]. Pasmens, sa [[diplomacia]] demorèt alinhada sus aquela dei [[Reialme Unit|Britanics]] fins a la guèrra. ==== La Segonda Guèrra Mondiala ==== Canadà declarèt la guèrra a [[Alemanha]] lo 10 de setembre de [[1939]] après l'invasion de [[Polonha]] e lei declaracions de guèrra francobritanicas. En [[1942]], restaurèt la [[conscripcion]] obligatòria e mobilizèt un milion d'òmes que participèron ai combats dins l'[[Ocean Atlantic]], en [[Itàlia]] e sus lo frònt de l'Oèst ([[Desbarcament de Normandia|Normandia]], liberacion dei [[Païses Basses|País Bas]]). {{formatnum:42000}} [[militar]]s e {{formatnum:1600}} civius foguèron tuats. Pasmens, la contribucion principala de Canadà foguèt sa participacion a l'esfòrç de guèrra deis Aliats ambé la produccion d'armas ò de [[cereala]]s per avitalhar lei territòris aliats d'[[Euròpa]], especialament lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. Coma ais [[USA|Estats Units d'America]], la demanda militara permetèt tanben de resòuvre lei problemas economics liats a la crisi de [[1929]]. === Canadà dempuei 1945 === ==== L'integracion au sen de l'OTAN ==== Après [[1945]], Canadà, situat entre l'[[URSS|Union Sovietica]] e leis [[Estats Units d'America]], se raprochèt de [[Washington]] e participèt a la fondacion de l'[[OTAN]] en [[1949]]. Pasmens, a capitat de gardar una politica estrangiera relativament independenta. Au nivèu politic, lo liberau [[Louis Saint-Laurent]] succediguèt coma Premier Ministre a [[William Mackenzie King]]. Lo demorèt fins de [[1948]] a [[1957]] avans d'èsser remplaçat per lo conservador [[John Diefenbaker]]. En [[1963]], lei liberaus reprenguèron lo poder sota la direccion de [[Lester Pearson]] que demissionèt en [[1968]] au profiech de [[Pierre Trudeau]]. Coma lo rèsta deis estats occidentaus, lo periòde anant de la fin de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] ais annadas 1970 foguèt marcat en Canadà per una fòrta expansion de l'economia. Aquò atraguèt d'imigrants e aperaquí 2,5 milions venguèron s'installar dins lo país entre [[1946]] e [[1966]]. ==== La question de Quebèc ==== Maugrat lo contèxte economic favorable de l'après guèrra, la vila politica canadenca conoguèt una crisi en causa de la question de Quebèc onte la minoritat [[francés|francofòna]] acomencèt de s'agitar. D'efèct, après [[1945]], lo modèl tradicionau de la societat quebequesa — de populacion ruralas enquadradas per lo [[clergat]] — foguèt trevirat per l'industrializacion de la província e l'aumentacion de la talha dei [[vila]]s. En [[1960]], lo liberau [[Jean Lesage]] succediguèt au conservador [[Maurice Duplessis]] a la tèsta de [[Quebèc]]. Transformèt prefondament la societat ambé la creacion d'un ministèri de l'Educacion independent de la Glèisa, la nacionalizacion dei companhiás d'[[electricitat]], l'adopcion d'una legislacion dau trabalh novèla e l'afirmacion d'un [[nacionalisme]] quebequés. Rapidament, aqueu corrent nacionalista se devesiguèt entre autonomistas e independentistas. En [[1968]], foguèt fondat, per [[René Levesque]], lo [[Partit Quebequés]] per sostenir lei revendicacions independentistas (pasmens dins l'encastre d'una union economica ambé Canadà). Pasmens, aqueu projècte se turtèt a l'incomprension dei populacions anglofònas deis autrei províncias. ==== Lo periòde Pierre Trudeau ==== Lo liberau [[Pierre Elliott Trudeau|Pierre Trudeau]] dirigiguèt lo [[govèrn]] federau de [[1968]] a [[1979]] e de [[1980]] a [[1984]]. Deguèt rapidament s'ocupar de la question quebequesa après l'aparicion de movements independentistas armats après la victòria electorala deis independentistas en [[1970]]. Après d'autrei victòrias, [[René Lévesque]] organizèt un referendum sus l'independéncia de Quebèc en [[1980]] que s'acabèt per una revirada (59,5% de non). Pasmens, lei francofòns de Quebèc obtenguèron lo vòte de divèrsei [[lei|lèis]] permetent de protegir sei [[drech]]s lingüistics ([[lèi 101]]... etc.). Lo rèsta de la politica de [[Pierre Elliott Trudeau|Pierre Trudeau]] regardèt de reformas de societat (legalizacion dau divòrci, decriminalizacion de l'[[avortament]] e de l'[[omosexualitat]], abolicion de la [[pena de mòrt]]). Establiguèt tanben de relacions diplomaticas ambé certaneis [[estat]]s [[comunisme|comunistas]] coma la [[Republica Populara de China]] ([[1970]]) ò [[Cuba]] ([[1976]]). En [[1982]], organizèt la repatriacion de l'[[Acte de l'America dau Nòrd Britanica]], totjorn gardat au Parlament de Londres, e una modernizacion de la [[constitucion]]. Aquò entraïnèt una crisi politica en [[1980]]-[[1982]] car lei províncias e lo govèrn centrau s'opausèron sus lei modicacions de la [[constitucion]]. En particular, [[Quebèc]] refusèt de ratificar la lèi constitucionala adoptada en [[1982]]. Enfin, au nivèu economic, l'accion de Trudeau es fòrça criticada, especialament dins lei províncias occidentalas, en causa de son intervencion dins la produccion de [[petròli]] destinada a mantenir dei pretz au profiech de la basa industriala dei províncias orientalas. ==== Lo periòde conservador de 1984-1993 ==== Après [[1984]], lei [[conservatisme|conservadors]] reprenguèron lo contraròtle dau poder centrau e [[Brian Mulroney]] foguèt Premier Ministre fins a [[1993]]. En [[1985]], signèron un acòrd de liure cambi ambé leis [[USA|Estats Units d'America]]. Pasmens, son pensament principau foguèt de resòuvre lei problemas constitucionaus entraïnats per la crisi de [[1980]]-[[1982]]. En [[1987]], negocièt leis [[Acòrds dau lac Meech]], que contentèron una partida dei revendicacions quebequesas, mai lo procès de ratificacion mau capitèt en causa de l'oposicion dei [[Primièras Nacions|Premierei Nacions]], que volián tanben obtenir una reconóissença de sei drechs, e deis [[anglés|anglofòns]] ostils a una reconóissença dau particularisme de [[Quebèc]]. En [[1992]], una segonda temptativa donèt naissença ais [[Acòrds de Charlottetown]]. Per obtenir la ratificacion quebequesa, [[Brian Mulroney|Mulroney]] donava d'asseguranças relativas a la representacion e ai prerogativas deis autoritats federalas. Contentèt tanben divèrsei demandas [[amerindian]]as. Pasmens, la populacion refusèt l'acòrd après un referendum organizat lo 26 d'octòbre de [[1992]] (54,5% de non). Puei, minats per la recession economica a partir de la fin deis annadas 1980, lei conservadors foguèron largament batuts ais eleccions de [[1993]]. ==== Lo periòde liberau de 1993-2004 ==== De [[1993]] a [[2004]], lei liberaus dominèron tornarmai la vida politica canadenca ambé [[Jean Chrétien]] coma Premier Ministre de [[1993]] a [[2003]]. En [[1995]], deguèt faciar un segond referendum independentista en [[Quebèc]] ganhat just just per lo « non » (50,6%). Tres ans pus tard, per prevenir lo risc d'una victòria dau « non », lo govèrn centrau adoptèt una [[lei|lèi]], validada en [[1998]] per la Cort Suprèma, necessitant l'obtencion d'una majoritat « clara » en favor de l'independéncia dins lo cas d'un tresen referendum. Regardant l'economia, Chrétien adoptèt una politica neoliberala de reduccion drastica dei despensas e dei servicis sociaus, de reduccion deis [[impòst]]s e de sostèn au liure cambi (creacion de l'[[ALENA]] en [[1994]]). Assaièt tanben de renfòrçar lo ròtle de Canadà sus la scena internacionala e d'afirmar son [[independéncia]] a respèct de [[Washington]] (refús de participar a la guèrra [[iraq]]uiana de [[2003]]). Tocada per d'escandòls financiers e de tensions ambé lei províncias que devián d'ara endavant assegurar una partida dei despensas socialas, la fin dau mandat de Jean Chrétien foguèt malaisada. En [[2003]], foguèt obligat de se retirar de la vida politica e de laissar lo poder a [[Paul Martin]]. ==== Canadà dempuei 2004 ==== En [[2004]], lei liberaus perdiguèron leis eleccions generalas mai poguèron formar un govèrn minoritari sota la direccion de [[Paul Martin]]. Son periòde foguèt marcat per la legalizacion dau maridatge omosexuau en [[2005]] e per la perseguida deis escandòls financiers regardant leis annadas Chrétien. En [[2006]], d'eleccions donèron una majoritat relativa ai conservadors e [[Stephen Harper]] lo remplacèt coma Premier Ministre, totjorn a la tèsta d'un [[govèrn]] minoritari. Reversat en [[2011]], capitèt de ganhar leis eleccions seguentas per formar un govèrn majoritari fins a [[2015]]. Lo periòde Harper foguèt marcat per una reduccion novèla deis [[impòst]]s, un sostèn pus afirmat a la politica estrangiera deis [[USA|Estats Units]] (participacion a la [[Segonda Guèrra d'Afganistan]]), una destenduda de la question de [[Quebèc]] (reconegut coma « una nacion au sen d'un Canadà Unit », formula contentant federalistas e sobeiranistas), una perseguida deis escandòls financiers e politics e lo desvolopament de l'esplecha dei jaciments de [[petròli]] tenguts dins leis arenas bituminosas dei regions centralas. Ansin, Canadà es vengut un actor major de la produccion de [[petròli]]. Pasmens, maugrat la creissença economica entraïnada per l'emergéncia d'aqueu sector — qu'es fòrça polluent e destructor — [[Stephen Harper]] mau capitèt de ganhar leis eleccions d'octòbre de [[2015]]. Foguèt remplaçat per lo liberau [[Justin Trudeau]]. == Politica == [[Fichièr:Canadian parliament MAM.JPG|thumb|alt=A building with a central clocktower rising from a block|[[Parliament Hill]] a [[Ottawa]], la capitala de Canadà.]] Canadà ten una solida tradicion democratica, a travèrs d'un [[sistèma parlamentari]] dins lo contèxte d'una [[monarquia constitucionala]]. La monarquia de Canadà es lo fondament de las brancas [[poder executiu|executiva]], [[Poder legislatiu|legislativa]], e [[Poder judiciari|judiciària]] del govèrn<ref>{{Cite document| author=[[Queen Victoria]]|date=March 29, 1867| title=Constitution Act, 1867: Preamble| publisher=Queen's Printer| url=http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |year=1867 |accessdate=2011-05-23}} </ref><ref>{{Cite news| last=Smith| first=David E| title=The Crown and the Constitution: Sustaining Democracy?| periodical=The Crown in Canada: Present Realities and Future Options| page=6| publisher=Queen's University| date=June 10, 2010| url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf| archiveurl=http://www.webcitation.org/5qXvz463C| archivedate=2010-06-17|accessdate=2011-05-23}} </ref><ref name=MacLeod16>{{Cite book| last=MacLeod| first=Kevin S| authorlink=Kevin S. MacLeod| title=A Crown of Maples| publisher=Queen's Printer| year=2008| page=16| edition=1st| url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/fr-rf/crnCdn/crn_mpls-eng.pdf| isbn=978-0-662-46012-1| accessdate=2011-05-23}}</ref><ref>{{Cite document|author=Canadian Heritage| title=Canadian Heritage Portfolio| publisher=Queen's Printer| date=February 2009| edition=2nd| url=http://www.pch.gc.ca/pc-ch/publctn/gp-pg/ppc-chp/ppc-chp-eng.pdf| pages=3–4| isbn=9781100115290|accessdate=2011-05-23}}</ref>. La reina actuala es [[Elisabèt II del Reialme Unit]], que servís tanben de cap de l'estat de 15 autres paises del [[Commonwealth]] e de caduna de las dètz províncias canadencas. La reina demòra mai que mai al Reialme Unit; e doncas, son representant formal, lo [[Governador General de Canadà]] (actualament [[David Johnston|David Lloyd Johnston]]), se fa lo resson de las obligacions reialas en Canadà<ref>{{Ligam web|títol=The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities|url=http://gg.ca/document.aspx?id=3|publisher=Queen's Printer|accessdate=2011-05-31}}</ref><ref>{{cite book| títol=Commonwealth public administration reform 2004| publisher=Commonwealth Secretariat| year=2004| pages=54–55|url=http://books.google.com/books?id=ATi5R5XNb2MC&pg=PA54| isbn=0117032492}}</ref>. La participacion dirècta de la figuras reialas e vicereiala als domenis de la governança es limitada.<ref name=MacLeod16 /><ref name=Forseyp1>{{cite book| last=Forsey| first=Eugene| authorlink=Eugene Forsey| title=How Canadians Govern Themselves| pages=1, 16, 26| edition=6th| publisher=Queen's Printer| year=2005| isbn=978-0-662-39689-5| url=http://www2.parl.gc.ca/sites/lop/aboutparliament/forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf| archiveurl=http://www.webcitation.org/5vkPPetrW| archivedate=January 15, 2011| accessdate=May 23, 2011}}</ref><ref name=Montpetit>{{cite web| url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5| last=Marleau| first=Robert| last2=Montpetit| first2=Camille| title=House of Commons Procedure and Practice: Parliamentary Institutions| publisher=Queen's Printer| accessdate=May 23, 2011}}</ref> En practica, son ustge del poder executiu es dirigit per lo Cabinet, un comitat de ministres de la Corona responsables de l'eleccion de la Cambra del Comuns e causits e dirigits pel primièr ministre de Canadà (uèi [[Stephen Harper]]),<ref>{{cite web| url=http://www.pm.gc.ca/eng/pm.asp?featureId=7| title=Prime Minister of Canada| publisher=Queen's Printer| year=2009| accessdate=May 23, 2011}}</ref> lo cap del govèrn. Lo governador general o monarca pòt, pasmens, dins d'unas situacions de crisi exercir son poder sens conselh ministerial.<ref name=Forseyp1/> Per assegurar l'estabilitat del govèrn, lo governador general pòt generalament designar coma primièr ministre la persona la persona qu'es lo cap del partit politic capabla d'obténer la fisança d'una pluralitat a la Cambra dels Comuns.<ref>{{cite book| last=Johnson| first=David| title=Thinking government: public sector management in Canada| url=https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn| publisher=University of Toronto Press| year=2006| edition=2nd| pages=[https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 134]–135, 149| isbn=978-1-55111-779-9}}</ref> == Geografia == === Províncias e territòris === :''Articles principal : [[Províncias e territòris de Canadà]].'' [[Fichièr:Map Canada political-geo.png|vinheta|drecha|300px|Mapa geopolitica de Canadà mostrant las dètz províncias e los tres territòris]] Canadà es una [[federacion]] compausada de dètz províncias e tres territòris. Las províncias canadencas son: * [[Colómbia Britanica]] * [[Albèrta]] * [[Saskatchewan]] * [[Manitòba]] * [[Ontàrio]] * [[Quebèc]] * [[Nòu Brunswick]] * [[Nòva Escòcia]] * [[Illa del Prince Edoard]] * [[Tèrranòva e Labrador]] Los territòris son: * ''[[Territòris del Nòrd Oèst|Territòris del Nòrd-Oèst]]'' * ''[[Yukon]]'' * ''[[Nunavut]]'' === Geografia fisica === [[Fichièr:Canada-satellite.jpg|thumb|250px|<small>Imatge satellit de Canadà. [[Taiga|La selva boreala]] es majoritària dins lo [[Bloquièr canadenc]], mentre que glaç e [[tondra]] dominan dins l'[[Arctic]]. Los glacièrs son vesedors per las [[rocosas canadencas]] e [[Montanhas costièras]]. La [[prada]] plana e fertila favoriza l'agricultura. Los [[Grands Lacs (America del Nòrd)|Grands Lacs]] alimentan lo [[fluvi de Sant Laurenç]] al sud-oèst, que lo país bas i assosta la màger part de la populacion.</small>]] Canadà ocupa la màger part de l'[[America del Nòrd]], confronta los [[Estats Units]] al sud e al nòrd-oèst amb l'estat d'[[Alaska]]. Canadà s'espandís de l'Ocean Atlantic a l'èst fins a l'Ocean Pacific a l'oèst; al nòrd bordeja l'Ocean Artic<ref>{{Ligam web| títol = Canada: Geography| work = Country Profiles | publisher = Commonwealth Secretariat | url =http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/138398/geography/ | accessdate=2011-05-23}} </ref><ref name="cia"> {{Ligam web |publisher= Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html|títol=World Factbook: Canada |date=May 16, 2006 |accessdate=2011-05-23}}</ref>. De per sa [[aira|superfícia]] totala (que l'aiga i es inclusa), Canadà es lo segond país del mond, après Russia. Per çò qu'es de la superfícia terrèstra sonque, Canadà es lo quatren<ref name="cia" />. Lo país se situa entre las latituds [[41st parallel north|41°]] e [[84th parallel north|84°N]], e longituds [[52nd meridian west|52°]] e [[141st meridian west|141°W]]. Dempuèi 1925, Canadà a revindicat la part de l'Arctic entre [[60th meridian west|60°]] e 141°W de [[longitud]]<ref>{{Ligam web |publisher= National Resources Canada |url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/historical/territorialevolution/1927/1|títol=Territorial Evolution, 1927|date=April 6, 2004|accessdate=2011-05-23}}</ref>, mas aquela reclamacion es pas universalament reconeguda. Lo poblament pus al nòrd de Canadà (e del mond) es [[CFS Alert|l'estacion CFS de las Fòrças canadencas a Alert]] en ([[Nunavut]]) a la poncha nòrd de l'[[Illa d'Ellesmere]] ([[latitud]]: 82.5°N) just a {{unitat|834|km}} del [[Pòl Nòrd]]. Lo [[Pòl Nòrd magnetic]] se situa per lo territòri artic reclamat per Canadà; pasmens, de mesuras recentas indican qu'es a se mòure cap a [[Siberia]]<ref>{{Ligam web| url= http://gsc.nrcan.gc.ca/geomag/nmp/long_mvt_nmp_e.php | author= Geological Survey of Canada | títol= Longterm movement of the magnetic north pole | publisher= Government of Canada | accessdate= 2009-03-20}}</ref>. La màger part de l'Arctic canadenc es cobèrt pel glaç e [[permafrost]]. Canada ten la còsta pus longa del mond, amb un total de {{unitat|202080|km|}};<ref name="cia"/> en mai, sa frontièra amb los Estats Units es la pus longa frontièra terrèstra al mond, que s'estend sus {{unitat|8891|km|}}.<ref>{{cite web |publisher= International Boundary Commission |url=http://www.internationalboundarycommission.org/boundary.html |title=The Boundary |year=1985|accessdate=May 17, 2012}}</ref> Dempuèi la fin de la darrièra [[glaciacion]], Canadà es ocupat de uèit region forestièras distinctas, qu'incluson los bòsques [[taiga|boreals]] del bloquièr canadenc.<ref>{{cite book |title = National Atlas of Canada |publisher = Natural Resources Canada |year = 2005 |isbn = 978-0-7705-1198-2 |page = 1}} </ref> Canadà ten aperaquí 31 700 grands lacs,<ref>I.e., lakes over {{convert|3|km2|ha}} in area. {{cite web|url=http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/learningresources/facts/lakes.html|work=Atlas of Canada|title=Lakes|accessdate=April 13, 2012}}</ref> mai que qual que siá autre país, que contenon la màger part de l'[[aiga doça]] mondiala.<ref>{{cite book|last=Bailey|first=William G|coauthors=Oke, TR; Rouse, Wayne R|title=The surface climates of Canada|publisher=McGill-Queen's University Press|year=1997|page=124|url=http://books.google.com/books?id=oxNMhw-rRrQC&pg=PA244|isbn=978-0-7735-1672-4}}</ref> I a tanben fòrça [[glacièr]]s dins las [[Montanhas Rocosas|Rocosas canadencas]] e la [[Cadena Costièra]]. Canadà es geologicament actiu, pòt aver tèrratrems e de volcans potencialaments actius, coma los [[Mont Meager]], [[Mont Garibaldi]], [[Mont Cayley]], e lo [[complèxe volcanic del Mont Edziza]].<ref>{{cite book | last = Etkin | first = David | coauthors = Haque, CE; Brooks, Gregory R | title = An Assessment of Natural Hazards and Disasters in Canada | url = https://archive.org/details/assessmentofnatu0000unse | publisher = Springer | date = April 30, 2003 | pages =[https://archive.org/details/assessmentofnatu0000unse/page/569 569], 582, 583 |isbn = 978-1-4020-1179-5}}</ref> L'erupcion volcanica del [[Tseax Cone]] en 1775 foguèt d'entre las catastròfas naturalas pus grevas de Canadà, que tuèt 2,000 Nisga'a e destrusiguèt son vilatgee dins la val del [[riu Nass]] del nòrd de la Colómbia Britanica. L'erupcion produsiguèt una colada de lava de {{unitat|22.5|km|}}, e, segon la legenda Nisga'a, bloquèt lo flux del riu Nass.<ref>{{cite web | title = Tseax Cone | work = Catalogue of Canadian volcanoes | publisher = [[Geological Survey of Canada]] | date = August 19, 2005 | url = http://gsc.nrcan.gc.ca/volcanoes/cat/volcano_e.php?id=svb_tsx_107 | accessdate=May 23, 2011}}</ref> ===Vilas de Canadà=== {{Mapa/Canadà}} == Economia == ''De veire: [[Economia de Canadà]]'' == Cultura == == Bibliografia == == Vejatz tanben == == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt}} * {{Ref-web|ref=ConCa|url=https://laws-lois.justice.gc.ca/PDF/CONST_f.pdf|lenga=fr|títol=Codification administrative de lois constitutionnelles de 1867 à 1982|autor=Ministère de la Justicia|data=1r de genièr de 2013|site=laws-lois.justice.gc.ca}} {{Referéncias|grop=a}} == Referéncias == <references/> == Ligams extèrnes == {{Commons|Canada|Canadà}} * {{en}}{{fr}} [http://www.gc.ca Govèrn de Canadà] * {{en}}{{fr}} [https://web.archive.org/web/20151022181355/http://www.pm.gc.ca/ Pagina del primièr ministre de Canadà] {{Boita de navigacion Estats d'America del Nòrd}} {{boita de navigacion Estats membres OAS}} [[Categoria:Canadà| ]] 0ubwlk51lhsmx3suae4mixzb97kxqy7 0 5771 2507843 2489965 2026-08-27T20:50:32Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507843 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |personas=570 000 (2012)<ref>{{Ref-web |url=https://www.ethnologue.com/language/mlt |títol=Maltese language |sit=ethnologue.com |lenga=en |consulta=23 de junh de 2024}}</ref> |fam1=[[Lengas afroasiaticas]] |fam2=[[Lengas semiticas]] |fam3=[[Arabi]] |fam4=[[Arabi magrebin]] |fam5=[[Arabi preilian]]<ref>{{Ref-libre |nom=Martine |cognòm=Vanhove |url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00009708/document |capítol=De quelques traits prehilaliens en maltais |títol=Peuplement et arabisation au Maghreb occcidental : dialectologie et histoire |editor=Casa Velazquez – Universidad de Zaragoza |an=1998 |lenga=fr}}</ref> |fam6=[[Arabi sicilian]]<ref>{{Ref-libre |cognòm=Borg |nom=Albert J. |cognòm2=Azzopardi-Alexander |nom2=Marie |an=1997 |títol=Maltese |url=https://archive.org/details/maltese0000borg |editor=Routledge |isbn=0-415-02243-6}}</ref> |status=[[Malta]] |mòstra=Article primièr de la Declaracion dels dreches de l'òme en '''maltés'''<br/><br/> L-Artiklu 1.<br /><br/>Il-bnedmin kollha jitwieldu ħielsa u ugwali fid-dinjità u d-drittijiet. Huma mogħnija bir-raġuni u bil-kuxjenza u għandhom iġibu ruħhom ma' xulxin bi spirtu ta' aħwa. |imatge=Idioma_maltés.PNG }} Lo '''maltés''' (autonim: ''Malti'') es una varietat autoctòna de la [[arabi|lenga aràbia]] parlada a [[Malta]]. Uèi lo jorn, los filològs consideran lo maltés coma un idiòma pro diferenciat qu'aparten a la [[lenga semitica|familha semitica]]. Es la lenga nacionala de la [[Republica de Malta]], cooficialament amb l'[[anglés]].<ref>{{Ref-web |url=https://legislation.mt/eli/const/eng/pdf |títol=Leġiżlazzjoni Malta |lenga=en |sit=legislation.mt |data=15 de mai de 2019 |consulta=23 de junh de 2024}}</ref> Es una [[lenga per elaboracion]] que deriva de l'[[arabi]] dialectal de Magrèb. La [[nòrma lingüistica]] del maltés es independenta e acumula de traches diferencials a respècte de l'arabi: utiliza l'[[alfabet latin]] en luòc de l'[[alfabet arabi]] e accèpta un grand nombre de manlèus a l'[[italian]] e a l'[[anglés]]. La pus anciana documentacion en maltés es un poèma que data de 1585, mas compausat al {{S|XV}}.<ref>{{Ref-libre |nom=Albert |cognòm=Gatt |títol=The languages of Malta |pagina=7 |lenga=en |an=2018 |editor=Languages Sciences Press |isbn=9783961100705}}</ref> == Referéncias == {{Referéncias}} {{Portal lengas}} {{Lenga oficiala|Maltés|de Malta}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga semitica]] [[Categoria:Lenga de Malta]] [[Categoria:Lenga oficiala de l'Union Europèa|Maltes]] t1hnkgleqp7mqwukwf7jaya7yw5qbl6 0 6849 2507811 2490138 2026-08-27T20:20:51Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507811 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox País | nom_local = {{Lista desenrotlanta | estil_bóstia = background:transparent; text-align:center; font-weight:normal; line-height:normal; font-size:15px; | títol = Noms oficials | {{infotaula | sosbóstia = òc | data1 = الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية ([[arabi]]) | data2 = ''al-Jumhūriyyah al-Jazāʾiriyyah ad-Dīmuqrāṭiyyah ash‑Shaʿbiyyah'' | data4 = ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵜ ([[tamazight (dialècte)|tamazight]]) | data5 = ''Tagduda tamegdayt taɣerfant tazzayrit'' }} }} | imatge_mapa = Algeria (centered orthographic projection).svg |devisa=La revolucion del pòble e pel pòble | lengas_oficialas=[[Arabi]]{{·}} [[Tamazight (dialècte)|Tamazight]]{{NPP|(I)}} | etiqueta_lengas_regionalas = Lenga estrangièra | lengas_regionalas = [[Francés]] |capitala=[[Argièr]] |coordenadas_capitala=36° 42′ N 3° 13′ È |ligam_vilas=Vilas d'Argeria |títol_mai_granda_vila=Mai granda vila |mai_granda_vila=[[Argièr]] |tipe_govèrn=[[Republica]] |cap_títol1=[[Lista dels presidents d'Argeria|President]] |cap_títol2=[[Lista dels primièrs ministres d'Argeria|Primièr ministre]] |cap1=[[Abdelmadjid Tebboune]] |cap2=[[Sifi Ghrieb]] |superfícia_reng=11 |superfícia_totala=2 381 741 | percentatge_aiga=Negligible | populacion_reng=35 |populacion_totala= {{formatnum:36423000}}<ref name=POPULO>[http://www.un.org/esa/population/publications/population-hiv2010/population-hiv2010chart.pdf ''Population and HIV/AIDS'' - 2010] - [[Nacions Unidas]]</ref> | populacion_annada=2010 | densitat=13,5 |tipe_independéncia=Data |país_independéncia=de [[França]] |data_independéncia=[[5 de julhet]] de [[1962]] |gentilici=Argerian, Argeriana |pib=196 miliards de $ |pib_data=2003 |pib_abitant= 6 000 $ |moneda = [[dinar argerian]] |còde_moneda=DZD | nom_occitan = dinar argerian| fus_orari=+1 |imne_nacional=Sououd-e-Melli |domeni_internet=[[.dz]] |indicatiu_telefonic=213 |nòtas={{NPP-B|(I)|Lo [[Tamazight (dialècte)|tamazight]] es reconegut coma lenga nacionala, mentre que lo [[francés]] es fòrça espandit dins l'administracion.}} }} '''Argeria''',<ref name="CLO">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=121|lenga=oc}}</ref>{{Refn|En occitan, la forma comuna es ''Argeria'', que deriva de la lenga aràbia "Al Dzejaïr". En considerant aquela etimologia, se pòt trobar tanben la varianta ''Algeria'',<ref>{{DGLO}}</ref> e pel meteis biais lo gentilici ''algerian, -a''.|group=nt}}{{Refn|group=nt|{{Arabi|الجزائر|Barr al Jazair}}; en [[Tamazight (dialècte)|tamazight]]: ⴷⵣⴰⵢⵔ, ''Dzayer''.}} oficialament la '''Republica Argeriana Democratica e Populara''',{{Refn|group=nt|{{Arabi|الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية|}}; en tamazight: ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵜ, ''Tagduda tamegdayt taɣerfant tazzayrit''.}} es lo país mai grand d'[[Africa del Nòrd]]. Confronta [[Tunisia]] al nòrd-èst, [[Libia]] a l'èst, [[Nigèr (país)|Nigèr]] al sud-èst, [[Mali]] al sud, [[Mauritània]] al sud-oèst e [[Marròc]] a l'oèst. Es bordat per la Mar [[Mediterranèa]] al nòrd. Sa capitala n'es [[Argièr]] e lo gentilici es '''argerian -a''' == Istòria == {{veire|Istòria d'Argeria}} === Preïstòria === [[Fichièr:Femme-gravure.jpg|thumb|left|200px|Gravadura neolitica datant de {{formatnum:4000}} avC.]] Lei cavaments arqueologicas an mostrat que la preséncia de l'èstre uman e de sei ancessors sus lo territòri argerian acomencèt i a dos milions d'annadas. Divèrsei culturas preïstoricas i apareguèron entre -{{formatnum:100000}} e -{{formatnum:20000}} pendent lo Paleolitic. Aquò contunièt durant lo Neolitic gràcias a un clima pus umid que lo clima contemporanèu ambé la cultura capsiana dins lo nòrd-èst dau país e unei movements similars dins lo sud. === Antiquitat === [[Fichièr:Mauretania et Numidia.jpg|thumb|right|Extension dei províncias romanas dins lo nòrd-oèst d'Africa.]] Pendent l'Antiquitat, la region foguèt magerament dominada per lei berbèrs e per la vila de Cartage. Durant lei guèrras punicas, Massinissa formèt l'estat de Numibia dins lo nòrd dau país e s'alièt ambé lei Romans per luchar còntra lo poder de Cartage que foguèt finalament destrucha en [[-146|146]] avC. Pasmens, a la mòrt de Massinissa en [[-148|148 avC]], se debanèt una crisi de succession encoratjada per Roma que va entraïnar la division dau reiaume entre sei dos eiretiers. En [[-112|112]] avC, l'invasion de Numibia orientala e l'execucion d'unei marchands romans per lei Numibians occidentaus de Jugurtu entraïnèt l'intervencion dirècta de l'armada romana que capturèt Jugurta en [[-104|104]] avC ambé l'ajuda de Mauretània. Numibia es alora devesida entre Mauretània per la mitat occidentala e un rèi vassau de Roma per la partida orientala. Durant la guèrra civila entre Cesar e Pompèa, la region sostenguèt lo segond e foguèt brèvament ocupada dirèctament per lei Romans après sa desfacha. Un rèi vassau foguèt tornarmai installat en [[-25|25 avC]] mai la realitat dau poder foguèt exercida per un legat roman. Fins a la fin de l'[[Empèri Roman]], la region será sota lo contraròtle d'un representent dirèct de l'emperaire en causa de divèrsei revòutas còntra la dominacion romana. En 256, lo crestianisme s'espandiguèt dins la region e la màger part de populacion se convertiguèt durant lo sègle IV. Pasmens, en causa dei tensions malaisadas entre la província e lo poder centrau, se desvolopèt l'eresia donastista causant lo mandadís d'un còrs expedicionari roman per la reprimir dins leis annadas 310. Après de tensions novèlas causadas per una secta extremista dei donadonistas, lo movement foguèt declarat eretic per l'emperaire en [[409]] e exterminat durant la premiera mitat dau sègle V. Pasmens, en 430, lo nòrd d'Africa foguèt envaït per lei Vandals qu'i formèron un estat e i installèt lo crestianisme arian. Vengut una poissança regionala importanta, lo reiaume vandal foguèt conquist e destruch per lei Bizantins en [[533]]-[[534]]. === Edat Mejana === Au sègle VII, la feblesa dau poder centrau bizantin en fàcia de l'expansion musulmana entraïnèt la conquista de la region per leis armadas aràbias. Lei tribús berbèras assaièron de luchar mai foguèron finalament vencudas en [[708]]. Argeria va pauc a pauc s'islamizar. Après lo declin dau poder abbassida, divèrseis estats se formèron dins la region qu'èran vassaus teorics dau Califa de Bagdad o oficialament independents. Una tièra de conflictes se debanèron au sègle XI entre lei tribús berbèras dau sud e leis estats mai urbans dau nòrd. En [[1152]], aquel ensems foguèt unificat per leis Almohades que dirigiguèron lo Magreb e [[Al Andalús]] fins a [[1269]]. Pasmens, leis Almohades s'afondrèron sota la pression dau movement de la Reconquista. Au sègle XIII, la region foguèt alora devesida entre lo [[Sultanat d'Abd al-Wadid]] ocupant lo centre de Magreb e lo [[Sultanat Hafsida]] centrat sus la Tunisia e l'èst d'Argeria. Au sègle XVI, deguèron faciar leis atacas europèas d'après la Reconquista e l'invasion deis Otomans. Lei premiers capitèron d'ocupar unei pòrts que foguèron solidament fortificats e lei segonds prenguèron lo contraròtle complet de la region a la fin dau sègle XVI. === Lo periòde de la Regéncia === En [[1515]], foguèt creat la Regéncia d'Argier qu'èra un estat vassau de l'Empèri Otoman que va dominar Argeria fins a [[1830]]. Dins aquò, en causa de la feblesa numerica dau contingent turc ocupant Argeria, lo govèrn d'Argeria deguèt obtenir lo sostèn de tribús localas. Ansin, lo poder centrau demorèt relativament feble e aguèt de dificultats regularas per dominar totei lei caps locaus dins lei montanhas o lo desert. Per exemple, unei reiaumes cabils venguèron independents e lo demorèron fins ai sègles XVIII e XIX. De mai, l'economia dau país foguèt totjorn fragila e en partida dependenta dei profiechs de la piratariá. Ansin, la Regéncia aguèt de relacions tesadas ambé leis autreis estats mediteranèus. En revènge, l'absència d'interés economics importants e la distància a respèct dei centres dau poder otoman permetèron a la Regéncia de venir progressivament independenta<ref>S'es aquela independéncia foguèt jamai formalizada per un tractat, èra venguda una realitat estent qu'en 1830, l'Empèri Otoman se sentiguèt pas regardat per l'invasion francesa.</ref>. === La colonizacion francesa === [[Fichièr:Le coup d eventail 1827.jpg|thumb|right|Representacion de l'incident diplomatic de [[1827]] en França e la Regéncia.]] Au començament dau sègle XIX, la Regéncia deguèt faciar de dificultats gròssas quand son sostèn a la piratariá entraïnèt de reaccions militaras importantas deis Estats Units e de certaneis estats europèus. Dins leis annadas 1820, lei relacions se degradèron fòrtament ambé França a prepaus dau pagament d'un deute contractat per lo govèrn revolucionari e de la fortificacion d'un entrepaus argerians utilizats per lei marchands francés. En [[1827]], un incident diplomatic entre un consul francés e lo dey d'[[Argier]] foguèt utilizat coma pretèxte per una invasion francesa que son objectiu èra de restaurar l'imatge de França e de sa familha reiala. En [[1830]], un còrs expedicionari francés conquistèt Argier e comencèt la conquista dau país que será lònga e murtriera. Leis etapas majoras d'aquela conquista foguèron la guèrra còntra l'emir Abd el-Kader (1839-1847), lo sètge de Zaatcha (1848), la capitulacion dei Beni-M’zab (1852) e l'invasion de Cabilia que se revòutèt sensa succès unei còps fins a 1872. Lo [[Sahara]] serà conquistat en [[1902]]. Après lei victòrias francesas, la region venguèt una colonia de poblament europèu e de departaments i foguèron creats a partir de [[1848]]. De regimes de lèis separadas foguèron adoptadas per lei ciutadans europèus magerament francés e leis abitants indigèns. A partir dau començament dau sègle XX, d'intellectuaus argerians indigèns acomencèron de revendicar l'indepéndia dau país. Inicialament feble, aqueu movement se renforcèt après l'afebliment francés consecutiu a la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. En [[1954]], la desfacha francesa còntra lo Vietminh e l'independéncia d'[[Indochina]] entraïnèt l'acomençaça de l'insureccion independista sota la direccion dau [[Front de Liberacion Nacionala (Argeria)|FLN]] (Front de Liberacion Nacionala). Fòrça saunosa, s'acabèt en [[1962]] per una desfacha francesa novèla e la reconoissança de l'independéncia d'Argeria dins sei frontieras contemporanèas. === La Republica d'Argeria democratica e populara === [[Fichièr:Indépendance day-Algeria.jpg|thumb|right|Manifestacion de jòia après la proclamacion de l'independéncia en [[1962]].]] Argeria venguèt independenta lo 3 de julhèt de 1962. Pasmens, de tensions e de conflictes apareguèron rapidàment entre lei caps de l'insureccion e entre lo govèrn centrau e certanei minoritats coma lei Cabils. Lo 19 de junh de 1965, lo president Ahmed Ben Bella foguèt rebutat per un còp d'estat dirigit per lo ministre de la Defensa Houari Boumédiène. Decidiguèt de gardar lo sistèma de partit unic de son predecessor e chausiguèt de renfòrçar l'independéncia dau país per la nacionalizacion d'indústrias estrategicas (petròli, gas...) e de s'inspirar dei principis socialistas per desvolopar l'economia. A sa mòrt en [[1978]], Boumédiène foguèt remplaçat per Chadli Bendjedid que diririguèt lo país fins a [[1992]]. Durant aqueu periòde, la diplomàcia argeriana obtenguèt divèrsei succès coma lo melhorament dei relacions ambé França mai lo caractèr autocratic dau regime entraïnèt una agitacion intèrna que forcèt lo regime d'acceptar una democratizacion e l'organizacion d'eleccions liuras. Lo 26 de decembre de 1991, la victòria deis islamistas dau [[Front Islamic del Salut|FIS]] au premier torn deis eleccions legislativas entraïnèt la demission dau president Chadli. Un Aut Comitat d'Estat foguèt creat per lo remplaçar e lo procès electorau foguèt arrestat. Aquò marquèt lo començament de la guèrra civila argeriana que s'acabèt en [[2002]]. D'eleccions presidencialas foguèron organizadas en [[1994]] e veguèron lo succès de Liamine Zeroual maugrat d'accusacions de fraudas massivas puei d'Abdelaziz Bouteflika en [[1999]] totjorn ambé d'accusacions similaras. == Geografia == {{veire|Geografia d'Argeria}} === Geografia fisica === [[Fichièr:Algeria Topography.png|thumb|right|Topogràfia d'Argeria.]] Argeria es lo país pus grand d'Africa amb una superficia egala a {{formatnum:2 381 741}} km² e dau monde aràbi. Lo nòrd es dominat per lei cadenas de montanhas de l'[[Atlàs (massís)|Atlàs]] e lo sud per lo desert [[Sahara|saharian]]. Au nòrd, lei montalhas deis Atlas tellenc e saharian, mai au sud, forman dos ensems de relèus quasi parrallèl que se reünisson dins l'èst dau país. Entre lei doas cadenas, se situan de plans e de platèus auts. Lo ponch culminant d'aqueu sistèma montanhós se situa dins sa region orientala au mont Chelia ({{formatnum:2328}} m). La partida sahariana dau sud representa 80% de la superficia d'Argeria. La region nòrd d'aqueu desert es compausada d'ergs que son separats per de platèus rocassós. D'autreis ergs se situan dins lo sud-oèst. Au sud, lo massís montanhós d'Hoggar assosta la cima pus auta dau país au mont Tahat ({{formatnum:3003}} m). A l'èst d'Hoggar, se troba lo platèu de Tassili n'Ajjer qu'es un ensems geologic fòrça arid e rocassós amb una altitud mejana d'aperaquí {{formatnum:1000}} m. === Clima === Lo [[clima]] d'Argeria seguís la division fisica dau territòri. Lo nòrd tèn un clima mediterranèu e lo sud tèn un clima desertic amb una amplitud termica importanta. Lei vents son fòrça variables au nòrd e au sud mai sei velocitats agantan rarament mai de 120 km/h. Son relativament presents dins la region de Sahara. == Organizacion politica e forma de l'estat == === Forma de l'Estat === Argeria es una republica caracterizada per un poder presidenciau fòrt que seis institucions son organizadas per una constitucion adoptada lo 10 de setembre de [[1963]] e revisats tres còps en [[1976]], [[1989]] e [[1996]]. Lo poder executiu es dirigit per lo President de la Republica qu'es tanben lo cap suprèm dei fòrças armadas e lo Ministre de la Defensa. A lo drech de nomar lo cap dau govèrn e sei ministres sus prepausicion dau Premier Ministre. Es elegit au sufragi universau dirèct per cinc annadas. Dempuei [[2008]], i a plus de limitacion au nombre de mandats presidenciaus successius. Lo Parlament es compausat de doas chambras que son : * lo Parlament de la Nacion qu'es l'assemblada auta. Es compausat de 144 membres que lo tèrç son designats per lo President de la Republica e lo rèsta per leis autoritats municipalas e regionalas. La duracion dau mandat es de sièis annadas e la mitat dau Parlament es renovelada cada tres ans. * l'Assemblada populara nacionala qu'es l'assemblada bassa. Es compausat de 389 membres elegits au sufrafi universau dirèct per cinc annadas. Lo Parlament contraròtla l'accion dau govèrn. L'iniciativa dei lèis es tenguda per lo cap dau govèrn e per lei deputats. Dins aquò, se fau notar lo ròtle important dei fòrças armadas dins lei procès de presa de decision. Tènon totjorn un poder important en causa dau mantenement de sei drechs especiaus dins lo quadre de la lucha anti-terrorista còntra lo [[Grop Salafista per la Predicacion e lo Combat]] e d'autrei movemens islamistas. De mai, la corrupcion es un problema regular deis institucions argerianas, especialament en causa d'accusacions de frauda pendent leis eleccions. Ansin, l'indici de percepcion de la corrupcion argerian èra egau a 2,9 en [[2011]]<ref>Se fau notar qu'aquel indici es calculat per l'ONG d'origina alemanda Transparency International e non per una institucion oficiala</ref>. De mai, l'independéncia de la Justicía qu'es dirigida per una Cors Suprèm es relativament recenta car adoptada ambé la revision constitucionala de 1996. Son influéncia es donc encara limitada per lo caractèr recent de son independéncia, per lei drechs de l'armada en matèria de repression dei movements de guerilha armats e per la corrupcion de la societat. === Simbòls de l'estat === [[Fichièr:Flag of Algeria (construction).svg|thumb|right|Esquema detalhat dau drapèu argerian.]] Lo drapèu modèrn d'Argeria foguèt inicialament lo drapèu oficiau dau FLN. Foguèt adoptat en [[1962]] e sei caracteristicas defenidas l'annada seguenta. Foguèt format per la mescla d'unei drapèus adoptats per lei movements nacionalistas de la premiera mitat dau sègle XX e una forma fòrça similara foguèt utilizat durant lei chaples de Setif en mai de 1945. Es utilizat sus totei lei bastiments oficiaus militars o civius. L'imne argerian es dich ''[[Kassaman]]''. Foguèt escrich per [[Moufdi Zakaria]] en [[1955]] durant la guèrra d'independéncia. La musica es l'òbra de l'Egipcian [[Mohamed Fawzi]]. === Organizacion territòriala === Tres nivèus d'unitats territòrialas existisson sus lo territòri argerian que son : * lei 48 províncias dichas ''wilayas''. * lei 553 districts dichs ''daïras''. * lei {{formatnum:1541}} municipalitats dichas ''baladiyahs''. Segon la Constitucion, lei províncias tènon una autonòmia economica limitada e d'assembladas pròprias elegidas per cinc annadas au sufragi universau dirèct. Cada província tèn tanben un representant dau poder executiu centrau dich ''wali''. === Lengas === [[Fichièr:Panneau de signalisation multilingue à Issers (Algérie).jpg|thumb|right|Panèu redigit en aràbi, en berbèr e en francés.]] La lenga nacionala e oficiala d'Argeria es l'aràbi classic. Lo [[tamazight]] o berbèr a l'estatut de lenga nacionala dempuei abriu de 2002. Aquelei doas lengas tènon una varietat dialectala importanta. L'aràbi quotidian pus utilizat es un dialècte dich dardja que tèn d'estructuras e de mòts venent dau berbèr, dau francés, dau turc e de l'espanhòu. Lei percentatges de locutors d'aquelei lengas son mau coneguts. S'estima que l'aràbi es parlat per 70 a 85% de la populacion e lo berbèr per 35 a 50%. En fòra de l'aràbi e dau berbèr, lo francés es relativament present. Ambé 16 milions de locutors francofòns, Argeria será lo segond país francofòn dau monde après [[França]]. Ansin, meme se lo govèrn a una politica activa d'arabizacion e es pas membre de l'Organizacion de la Francofònia, aquela lenga demora totjorn utilizada per leis elèits de la societat. Enfin, se fau notar l'existéncia d'una minoritat de locutors espanhòus dins la vila d'Oran que foguèt conquista e ocupada per Espanha de [[1509]] a [[1792]]. == Economia == {{Veire|Economia d'Argeria}} [[Fichièr:Sonatrach.svg|thumb|right|Logo de Sonatrach, companhiá nacionala d'esplecha deis idrocarburs.]] Dempuei [[1962]], lo govèrn argerian a desvolopat una economia planificada fòrtament centralizada que seis objectius èra de permetre l'independéncia economica dau país. Per aquò, se debanèt una tièra de nacionalizacions d'entrepresas, magerament estrangieras. Puei, un esfòrç d'industrializacion foguèt acomençada. Dins aquò, a partir de [[1986]], la demenicion dau pretz de petròli entraïnèt de dificultats financieras per lo govèrn centrau que deguèt acceptar un plan d'ajustament estructurau dau FMI en [[1988]] e s'engatjar vèrs l'adopcion d'un regime economic mai liberau. Au començament dau sègle XXI, Argeria es caracterizada per l'importància de l'indústria de petròli e leis exportacions d'idrocarburs son la basa de l'economia representant 46% dau PIB argerian en [[2006]]. Ansin, lo país es lo 4{{e}} exportator de gas naturau e lo 9{{e}} de petròli. En fòra d'aquelei sectors, existís de jaciments de fèrre importants dins lo sud-oèst e d'aur, de zinc e d'urani dins lo sud. L'agricultura tèn tanben una plaça importanta e representava 8% dau PIB en [[2006]]. Pasmens, aquela produccion es gaire exportada mai magerament destinada au mercat interior argerian. L'indústria non ligada a l'esplecha d'idrocarburs es un sector limitat de l'economia que representava solament 5% dau PIB en [[2006]]. Lei servicis representavan lo rèsta, siá 41%. Lei domenis principaus son lei servicis marchands e lo sector de la construccion. == Cultura == Gràcias a son istòria vièlha e sa riquessa lingüistica, Argeria tèn un patrimòni cultura important e dinamic. D'efèct, lo país assosta un nombre grand de vestigis arqueologics que sept son classats au patrimòni de l'UNESCO<ref>Pasmens, se fau notar que lei sites argerians classats per l'UNESCO o per lei servicis dau patrimòni nacionau son gaire entretenguts e son menaçats per de degradacions nombrosas. Ansin, l'UNESCO a menaçat de suprimir certanei sites argerians de son classament.</ref>. De mai, lo torisme tèn tanben pas de politica de desvolopament pròpria e la manca d'infrasturas adaptadas au torisme internacionau es fòrça importanta, subretot en comparason dei vesins marroquin e tunisian. Leis autreis aspècts culturaus an una situacion melhora gràcias a la riquessa etnica dau país e sa posicion de crosiera entre leis influéncias europèas, magerament francesa, e africanas. Ansin, Argeria foguèt una fònt d'inspiracion per lei pintors francés tre lo sègle XIX e la pintura es demorada activa après l'independéncia ambé d'artistas coma [[Mohammed Racim]]. Lei domenis dau teatre e dau cinèma son tanben relativament dinamics. Pasmens, leis arts pus famós de la cultura argeriana son la literatura e la musica. Lo premier foguèt inicialament fòrtament inspirat per lo besonh d'afirmar l'identitat nacionalau dau país ambé d'autors coma [[Mohammed Racim]] o [[Katem Yacine]]. Puei, leis escribans foguèron marcats per la guèrra civila dins d'òbras coma ''Le Serment des Barbares'' de Boualem Sansal o ''L’Attentat'' de [[Yasmina Khadra]]. Se fau notar qu'aquela literatura tèn un nombre important d'autors en francés qu'an un succès grand dins aqueu país. De son caire, la musica d'Argeria tèn divèrseis estils fòrça diferents. Lei pus coneguts son la musica classica d'inspiracion arabo-andalosa, lo raï aparegut au començament dau sègle XX e la musica cabila. == Religion == S'existís pas de recensament oficiau en matèria de religion, s'estima generalament que 98 a 99% de la populacion es musulmana. Lo sumnisme a l'estatut de religion d'estat e leis afaires religiós son dirigidas e organizadas per un Ministèri deis Afaires Religiós e un Aut Conseu Islamic que son ròtle es definit per la Constitucion. Lo clergat es pagat per lo govèrn. La practica religiosa es liura per l'islam mai limitada per leis autreis religions. Lei limitacions principalas regardan lo proselitisme qu'es enebit e la necessitat per lei membres dei clergats d'èstre agregats per l'Estat. == Bibliografia == * {{cite book | last = Ibn Khaldoun (traduccion de William Mac-Guckin de Slane) | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Berti | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Histoire des Berbères | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2003 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = 9961-69-027-7 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Serge Lancel | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Mengès | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = L’Algérie antique : De Massinissa à saint Augustin | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2003 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = 2856204317 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Benjamin Stora | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Découverte (reedicion de 2004) | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Histoire de l’Algérie coloniale : 1830-1954 | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2004 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = 2707144665 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Charles-Robert Ageron | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Presses universitaires de France - PUF | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Histoire de l’Algérie contemporaine | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1990 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = 21304215985 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Charles-André Julien | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Payot et Rivages | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Histoire de l’Afrique du Nord | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1994 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = 2228887897 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Phillip Chiviges Naylor | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Scarecrow Press, Inc. | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Historical Dictionary Of Algeria | trans_title = | url = https://archive.org/details/historicaldictio0000nayl | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2006 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = 081085340X | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Pierre Bourdieu | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = PUF 1958 (reedicion de 2001) | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Sociologie de l’Algérie | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2001 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = 2-13-052175-4 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} == Ligams extèrnes == == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt}} == Referéncias == <references/> {{Liga Aràbia}} {{Païses d'Africa}} [[Categoria:Argeria|*]] 0ot7qrlo3hfltl3yehusxv8yjaniaxj 0 7598 2507776 2467774 2026-08-27T19:46:51Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507776 wikitext text/x-wiki {{Infobox_País | nom_local = ''Republic of The Gambia'' ([[anglés]]) | imatge_mapa = Gambia (orthographic projection with inset).svg | imne_nacional = {{Bes|''For The Gambia Our Homeland'' (en [[anglés]])|«Per Gàmbia, nòstra patria»}} | devisa = {{Bes|''Progress, Peace, Prosperity'' (en [[anglés]])|«Progrès, Patz, Prosperitat»}} | lengas= [[anglés]] | capitala=[[Banjul]] | coordenadas_capitala={{coord|13|28|N|16|36|W|type:city}} | | títol_mai_granda_vila = Mai granda vila | mai_granda_vila = [[Serrekunda]] | tipe_govèrn = [[Sistèma presidencial|Republica presidenciala]] | títols_dirigents = [[Lista dels presidents de Gàmbia|President]]<br>[[Vicepresident]] | noms_dirigents = [[Adama Barrow]]<br>[[Isatou Touray]] | superfícia_reng=159 | superfícia_totala=10689 | percentatge_aiga={{unitat|11,5}} | populacion_reng=74 | populacion_totala=1882450 | populacion_annada=2013 | densitat=176.1 | tipe_independéncia= | país_independéncia= [[Reialme Unit]] | data_independéncia=[[18 de febrièr]] de [[1965]] | gentilici = gambian, gambiana | còde_país = GM | moneda = [[dalasi]] | còde_moneda=GMD | fus_orari = UTC+0 |domeni_internet=[[.gm]] |indicatiu_telefonic= +220 }} '''Gàmbia''', oficialament la '''Republica de Gàmbia''' (en [[anglés]]: ''The Gambia'', ''Republic of The Gambia''),<ref>{{Ref-web|títol=Official nouns of the United Nations membership|url=https://www.un.int/protocol/sites/www.un.int/files/Protocol%20and%20Liaison%20Service/officialnamesofcountries.pdf|sit=un.int|consulta=5 d'abril de 2025}}</ref> es un [[estat sobeiran]] en [[Africa de l'Oèst]].<ref>{{Ref-web |autor1=Gailey, Harry A. |autor2=Clark, Andrew |autor3=Forde, Enid R. A. |títol=The Gambia |òbra=[[Enciclopèdia Britanica]] |data=5 de setembre de 2022 |lenga=en |url=https://www.britannica.com/place/The-Gambia |data-archiu=3 de novembre de 2022 |url-archiu=https://web.archive.org/web/20220928075310/https://www.britannica.com/place/The-Gambia |fechaarchivo=28 de septiembre de 2022}}</ref> Confronta [[Senegal]] au nòrd, a l'èst e au sud. Es bordat a l'oèst per l'[[ocean Atlantic]].<ref>{{Ref-libre |autor=Hoare, Ben. |an=2002 |títol=The Kingfisher A–Z Encyclopedia |url=https://archive.org/details/kingfisherazency00hoar |lenga=en |editor=Kingfisher Publications |pagina=11 |isbn=7534-5569-2}}</ref> La capitala n'es [[Banjul]]. == Geografia == Gambia es situada de front a la còsta atlantica d'Africa e completament entornejada per Senegal. Gambia se caracteriza per èsser un país fòrça plan, amb una altitud que non subrepassa 300 [[Mètres sul nivèl de la mar|mètres sus lo nivèl de la mar]]. Lo país es traversat per lo [[Gàmbia (flum)|flum eponim]]. Sa trapa entre lei latituds 13 e 14 ° N, e lei longituds 13 i 17 ° O. == Istòria == === Periòde precoloniau === L'istòria precoloniau de Gàmbia es mau coneguda per leis [[istòria|istorians]]. De principats e de reiaumes pichons existián lòng dau [[riu]] [[Gàmbia (fluvi)|Gàmbia]]. Foguèron vassalitats per lei grandeis empèris d'Africa de l'Oèst ([[Empèri de Ghana]], [[Empèri de Mali]] e [[Empèri Songai]]) e [[Gàmbia (fluvi)|Gàmbia]] venguèt un axe dau comèrci d'[[aur]] permetent son encaminament vèrs l'[[ocean Atlantic]]. Per aquela rason, lo litorau interessèt rapidament lei premiers navegaires [[Euròpa|europèus]] a partir dau sègle XV. === Periòde coloniau === [[File:Colonizacion de l'Africa Occidentala.png|thumb|Colonizacion de l'Africa Occidentala entre [[1882]] e [[1914]].]] A partir dau sègle XV, Gàmbia foguèt explorada per lei [[Portugal|Portugués]], lei [[França|Francés]] e leis [[Anglatèrra|Anglés]]. I installèron dei comptadors e l'[[aur]] (fins au sègle XVII) e leis [[esclavatge|esclaus]] (sègles XVII-XVIII) estimulèron lo comèrci regionau. En [[1783]], [[Anglatèrra]] obtenguèt lo contraròtle exclusiu de Gàmbia que foguèt plaçada sota l'autoritat de [[Sierra Leone]] en [[1821]] puei venguèt una colonia de la Corona en [[1843]]. Pasmens, lo territòri interessèt gaire lei [[Reialme Unit|Britanics]] que laissèron lei [[França|Francés]] conquistar lei regions vesinas que formèron [[Senegal|Senegau]]. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, [[Londres]] assaièt sensa succès d'escambiar Gàmbia còntra d'autrei territòris. En [[1889]], un acòrd entre [[França]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] definiguèt lei [[frontiera]]s actualas de Gàmbia e cinc ans pus tard, [[Londres]] someteguèt totei lei tribüs de la region a son autoritat. Franc dei comptadors britanics, lo territòri foguèt administrat segon lei principis de l’''Indirect Rule''. Leis institucions e lei caps tradicionaus foguèron donc mantenguts per lo poder coloniau e cargats de la gestion deis afaires indigèns. En [[1913]], una [[constitucion]] confirmèt aquela autonòmia e lo [[govèrn]] britanic se preocupèt gaire de Gàmbia fins a la fin de la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Entre [[1946]] e [[1951]], de reformas politicas introduguèron de deputats elegits au sen dau Conseu legislatiu de la colonia e de [[partit politic|partits politics]] locaus se formèron. En [[1960]], lo sufragi universau foguèt adoptat. En parallèl, [[Londres]] assaièt de modernizar l'economia de la regionmai sei reformas aguèron ges de resultat concrèt. A la fin deis annadas 1960, lo [[govèrn]] britanic sostenguèt un projècte d'union ambé [[Senegal|Senegau]] mai lei negociacions mau capitèron car lei Gambians crenhavan d'èsser marginalizats dins lo futur [[estat]]. Lo [[Reialme Unit]] se decidèt alora a donar l'[[independéncia]] a Gàmbia, çò que foguèt decidit en [[1963]] e venguèt efectiu lo 18 de febrier de [[1965]]. === La Gàmbia independenta === ==== Lo periòde Dawda Jawara ==== Fondator dau [[Partit Popular Progressista]] ([[Partit Popular Progressista|PPP]]), [[Dawda Jawara]] ganhèt leis eleccions de [[1962]] e venguèt Premier Ministre. En [[1967]], signèt un acòrd de cooperacion ambé [[Senegal|Senegau]] e transformèt lo país en [[republica]] en [[1970]]. Regularament tornat elegir gràcias au sostèn dei populacions ruralas, deguèt faciar una situacion economica fòrça degradada, de divisions au sen de son partit e lo desvolopament de la corrupcion. En [[1981]], una temptativa de còp d'estat sostenguda per una partida de l'armada necessitèt de demandar l'ajuda militara de [[Senegal|Senegau]] per restablir l'òrdre legau (500 a 800 mòrts). Pasmens, lo conflicte illustrèt lo besonh de reformas e de progrès economics. En [[1982]], un projècte d'union, dich [[Senegàmbia]], ambé lo vesin senegalés intrèt en vigor per assaiar de dinamizar l'economia gambiana. Pasmens, l'entenduda entre lei dos país foguèt malaisada e [[Dakar]] decidèt en [[1989]] de dissòudre la confederacion. Finalament, en [[1994]], foguèt reversat e [[exili|exilat]] per un còp d'estat militar menat per lo [[luòctenent]] [[Yahya Jammeh]]. ==== Lo periòde Yahya Jammeh ==== Dempuei [[1994]], Gàmbia es dirigida per [[Yahya Jammeh]]. Dictatoriau e repressiu, lo regime novèu adoptèt una [[constitucion]] novèla en [[1996]] e enebiguèt plusors [[partit politic|partits politics]]. Pasmens, mau capita de redreiçar l'economia nacionala que s'enfonsa dins una crisi quasi permanenta. D'eleccions trucadas asseguran la reeleccion regulara dau president qu'a desjoga mai d'un còp d'estat dempuei sa presa dau poder. En mai d'aquò, una partida de l'elèit militar dau país es accusada de protegir de rets de narcotrafic qu'utilizan lo territòri gambian coma etapa entre lei regions productritz d'[[America dau Sud]] e lei regions consumatritz d'[[Euròpa]]. En [[2016]], [[Yahya Jammeh]] perdiguèt lo poder a l'eissida deis eleccions presidencialas. Après un premier refús de quitar lo poder, acceptèt de s'exiliar après una intervencion de l'armada senegalesa e [[Adama Barrow]] venguèt president. ==== Gàmbia dempuei 2017 ==== Dempuei 2017, Gàmbia conoís una instabilitat persistenta. La situacion economica es pas melhorada e lo president [[Adama Barrow]] ven mai e mai autoritari. En particular, assaia de contornejar lo limit de dos mandats presidenciaus inscrich dins la [[constitucion]]. == Diplomacia e defensa == {{veire|Fòrças armadas gambianas}} En causa de sa posicion [[geografia|geograficas]] enclavadas, Gàmbia despend fòrça de [[Senegau]] per sa seguretat. Pasmens, lei relacions entre lei dos país son mai que mai marcadas per la maufisança e lei desacòrdis regardant lei tarifas dei barcas permetent de passar lo fluvi ò la situacion en [[Casamança]]. De mai, durant lo periòde de [[Yahya Jammeh]], Senegau foguèt sovent accusat de sostenir l'oposicion gambiana. Diplomaticament, Gàmbia participa ais institucions regionalas e internacionalas, mai quitèt de còps d'organizacions importantas (coma lo [[Commonwealth]]) en causa de criticas sus la situacion dei drechs umans dins lo país. Lei [[fòrças armadas gambianas]] constituïsson una pichona [[armada]] que podiá alinhar {{formatnum:4000}} òmes en [[2019]]. Amb un budget representant 0,8 % dau [[PIB]], èran compausadas d'una fòrça terrèstra leugiera e d'una [[marina militara]] limitada a quauquei [[patrolhaire]]s costiers. Aquela armada menèt mai d'un còp d'Estat còntra lei poders en plaça e sa talha pichona es donc una volontat politica constanta dempuei sa creacion. Pasmens, en despiech de son volum reduch, participèt a mai d'una operacion de mantenement de la patz en [[Africa]]. == Economia == :''De veire: [[Economia de Gàmbia]]'' == Nòtas e referéncias == {{Commons|Gambia|Gàmbia}} <references/> {{Dialècte Provençau}} {{Païses d'Africa}} [[Categoria:Gàmbia| ]] cw4shz1rcu5cembjgkcwl9tst664i1q 0 7921 2507687 2452275 2026-08-27T18:46:49Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507687 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Anglatèrra''' (en [[anglés]] ''England'' {{API|[ˈɪŋɡlənd]}};<ref>{{Ref-libre|url=https://www.google.be/books/edition/The_Routledge_Dictionary_of_Pronunciatio/gCklDwAAQBAJ?hl=oc|títol=The Routledge Dictionary of Pronunciation for Current English|nom=Clive|cognòm=Upton|nom2=William A., Jr.|cognòm2=Kretzschmar|pagina=429|editor=Taylor & Francis|isbn=9781315459684|an=2017}}</ref> en [[cornic]] ''Pow Sows'')<ref>{{Ref-libre|url=https://books.google.com/books/about/Travel_Writing_in_an_Age_of_Global_Quara.html?id=mjQJzgEACAAJ&redir_esc=y|títol=Travel Writing in an Age of Global Quarantine|nom=Gary|nom2=David|editor=Anthem Press|pagina=84|an=2021}}</ref> es una de las quatre [[nacions constitutivas]] reconegudas oficialament que compausan lo [[Reialme Unit]].<ref name="ONS Geography Guide">{{Ref-web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/a-beginners-guide-to-uk-geography-2023/about |títol=A Beginners Guide to UK Geography |data=24-08-2023 |site=Open Geography Portal |editor=Office for National Statistics |consulta=23-10-2024}}</ref> La capitala es [[Londres (Anglatèrra)|Londres]] e lo gentilici es '''anglés -esa'''. == Istòria == {{...}} ==Toponimia== L'usatge del toponim «Anglatèrra» per designar la partida centrala de las [[illas Britanicas]] preval a partir del {{S|VIII}}.<ref>{{Ref-libre|capítol=La formation du peuple anglais|pagina=17–37|títol=Histoire de l'Angleterre. Des origines à nos jours|cognòm=Chassaigne|nom=Philippe}}</ref> La region es nomenada en [[Anglés ancian|vièlh anglés]] ''Engla Londe''<ref>{{Ref-libre|títol=The Old English Version of Bade's Ecclesiastical History of the English People|url=https://archive.org/details/oldenglishversio01bede|pagina=358|an=1890|cognòm=Miller|nom=Thomas}}</ref> en referéncia a la tribú dels Angles; son etimologia es doncas evidenta —lo «país dels Angles».<ref>{{Ref-web|url=https://www.oed.com/dictionary/england_n?tl=true&tab=etymology|títol=Etymology of England {{!}} Oxford English Dictionary|consulta=05-08-2024}}</ref> En realitat, aquela populacion non foguèt l'unica a traversar la [[Mànega|Marga]], pasmens la compausanta anglosaxòna es predominanta dins lo pòble anglés actual. Dins los tèxtes en [[occitan ancian]], la forma ''Englaterra'' coexistís frequentament amb ''Anglaterra''.<ref>{{PichòtTalamus|A|Anglaterra}}</ref> == Geografia == {{...}}{{Clr}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Vejatz tanben == * [[Reialme Unit]] ** [[Escòcia]] ** [[País de Galas|Galas]] ** [[Irlanda del Nòrd]] hgwivmnqeyd3l7a5a1l0lmgyb5qe84r 0 8057 2507724 2492167 2026-08-27T19:11:31Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507724 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en gascon.--> {{1000 fondamentals}} {{unicode Japonés}} {{Infobox Geografia politica | dialècte = gascon | ligam_bandièra = [[Bandèra de Japon|Bandèra]] | ligam_blason = [[Sagèth Imperiau de Japon|Sagèth]] | escais = País deu Sorelh lhevant (日出る国) | lenga = [[Japonés]] (''de facto''){{Refn|group=Nòta|La Dièta de Japon n'a pas indicat l'oficialitat deu japonés. Extrèit: 日本の国語は日本語であるとか、公用語は日本語であるなどと定める条文はないんだ。(N'existeish pas nada disposicion [dens la legislacion] qui estableish la lenga japonesa com lenga nacionau o oficiau de Japon).<ref>{{Ligam web|url=http://houseikyoku.sangiin.go.jp/column/column068.htm |títol=法制執務コラム集「法律と国語・日本語」|títoltraduch= Colleccion d'articles d'interpretacion deu dret - "lo dret e la lenga japonesa" |editor=Legislative Bureau of the House of Councillors |luòc=Tòquio |lenga=ja}}</ref>}} | religion = [[Sintoïsme]]<br>[[Bodisme]]<br>[[Cristianisme]] | capitala = [[Tòquio]]{{Refn|group=Nòta|A la sortida del Shogunat Tokugawa en 1868, la capitala imperiau se desplacèt a Edo, l'actuau Tòquio.<ref>{{Ligam web|títol=History of Tokyo»|lenga=en|autor=Tokyo Metropolitan Government|url=http://www.metro.tokyo.jp/ENGLISH/ABOUT/HISTORY/history01.htm|consulta=6 de genèr de 2024}}</ref>}} | forma_govern = [[Monarquia constitucionala|Monarquia constitucionau parlamentària]] | etiqueta_cap_estat = [[Emperador de Japon|Emperaire]] | cap_titol = Prumèr ministre | percentatge_aiga = 1,40 %<ref>{{cite web|títol=Surface water and surface water change|data_accès=2020-10-11|editor=OECD|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | limits_amb = NONE | fus_orari = [[UTC]]+09:00 | populacion_reng = 11 | gentilici = Japonés -esa<br>Nipon -a | anterior = [[Empèri de Japon]] | PIB_PPA_annada = 2023 | PIB_PPA_reng = 4 | PIB_PPA_total = 6,11 milions $<ref name="WEOD">{{Ligam web|títol=«World Economic Outlook Database, October 2022»|lenga=en|sit=IMF.org|data=octobre de 2023|consulta=6 de genèr de 2023|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October}}</ref> | PIB_PPA_per_capita = 48 813 $<ref name="WEOD"/> | PIB_nominal_reng = 4 | PIB_nominal_total = 4,301 milions $<ref name="WEOD"/>|PIB_nominal_annada=2023 | PIB_nominal_per_capita = 34 358 $<ref name="WEOD"/> | coeficient_Gini = 33,4<ref>{{ligam web|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|títol=Inequality – Income inequality – OECD Data|editor=OECD|data=25-6-2021}}</ref> | coeficient_Gini_annada = 2018 | moneda = [[Yen]] | moneda_simbol = ¥ | data_fondacion1 = 539 aC<ref>{{Obratge|títol=Japanese Politics: Fixed and Floating Worlds|url=https://archive.org/details/japanesepolitics0000hoye|cognòm=Hoye|nom=Timothy|an=1999|pagina=[https://archive.org/details/japanesepolitics0000hoye/page/78 78]|editor=Pearson}}</ref><ref>{{Ligam web|url=https://www.ctvnews.ca/world/5-things-to-know-as-japan-s-emperor-akihito-steps-down-1.4400785cache=%3FclipId%3D89750%3FautoPlay%3Dtrue |lenga=en|títol=5 things to know as Japan's Emperor Akihito steps down|data=19-4-2023|nom=Josh |cognòm=Dehaas |editor=CTV }}</ref><ref>{{Ligam web |lenga=en|url=https://www.worldhistory.org/Emperor_of_Japan/ | títol=Emperor of Japan |sit=World History Encyclopedia|nom=Mark|cognòm=Cartwright|data=10-6-2019}}</ref> | etiqueta_eveniment1 = [[Constitucion Meiji]] | eveniment1 = 29 de noveme de 1890 |etiqueta_eveniment2 = Constitucion actuau |eveniment2 = 3 de mai de 1947 }} {{japonés|'''Japon'''|日本|''Nihon'' ^{{{prononciacion|Ja-nihon(日本).ogg|escotar}}} o ''Nippon'' ^{{{prononciacion|Ja-nippon(日本).ogg|escotar}}}|extra = }}, formalament {{japonés|l{{'}}'''Estat de Japon'''|日本国|''Nihon-koku'' o ''Nippon-koku''|extra=^{{{prononciacion|Ja-nippon_nihonkoku.ogg|escotar}}}}}, qu{{'}}ei un [[estat insular]] d'[[Asia Orientala|Asia Orientau]]. [[Tòquio]] es ''de facto'' la capitau de Japon, maugrat que lo govèrn aja la soa sedença dens la municipalitat de [[Chiyoda]]. Qu'ei ua monarquia constitucionau parlamentària dont las principaus institucions son lo parlament nomenat la [[Dièta de Japon|Dièta]], la cramba deus conselhèrs e la cramba deus representants. Japon que hè partida de la [[Cencha de fuòc del Pacific|Cinta de huec]] e que compausa de 14 125 islas<ref>{{Ligam web|data=15-2-2023|nom=Hirotaka|cognòm=Kojo|títol=«Japan has more than 14,000 islands, digital mapping reveals»|lenga=en|editor=The Asahi Shimbun|url=https://web.archive.org/web/20230221010537/https://www.asahi.com/ajw/articles/14840218}}</ref> sus mei de 3 300 km dens l{{'}}[[ocean Pacific]], las cinc islas principaus estant [[Hokkaidō]], [[Honshū]] (isla principau), [[Shikoku]], [[Kyūshū]] e [[Okinawa]]. Pr{{'}}amor de las soas condicions meteorologicas e de la soa estructura geologica, qu{{'}}ei subjècte a divèrsas catastròfas naturaus, e los domaus causats per catastròfas taus com los tifons e los tèrratrems que son au demiei deus mei importants au monde.<ref>{{Ligam web|sit=www.jice.or.jp|títol=自然災害の多い国　日本|títoltraduch=Japon, un país a las nombrosas catastròfas naturaus|url=https://www.jice.or.jp/knowledge/japan/commentary09|lenga=ja|editor=Japan Institute of Country-ology and Engineering (JICE)|consulta=6 de genèr de 2023}}</ref> == Toponimia == {{veire|Japonés}} En [[occitan]], lo mot “Japon” qu{{'}}ei un [[exonim]]e qui n{{'}}existeish pas dens la lenga [[japonés|japonesa]]. Los noms japonés deu país que son ''Nippon'' (にっぽん) e ''Nihon'' (にほん), entrams que s{{'}}escriven de la medisha faiçon en [[kanji]] o [[sinograma|caractèrs chinés]]: 日本. Lo caractèr 日 que representa lo sorelh, e lo sens deu caractèr 本 qu{{'}}ei “arraditz d{{'}}arbe” e per extension “origina”. Donc, tant ''Nippon'' com ''Nihon'' que vòlen díser “l{{'}}origina deu sorelh” e per{{'}}mor d{{'}}aquò qu{{'}}apèran còps que i a lo Japon lo “País deu Sorelh lhevant”. Aquesta faiçon de nomar lo país qu{{'}}apareishó dens la correspondéncia de la cort imperiau dab la [[dinastia Sui|dinastia chinesa Sui]] e que{{'}}s refereish a la posicion orientau de Japon per rapòrt a la [[China]]. La forma ''Nippon'' que s{{'}}utiliza dens los tèxtes oficiaus e suus bilhets de banca. ''Nihon'' qu{{'}}ei la forma mei correnta, e la de la lenga de tot dia. Peu nom occitan de Japon, qu{{'}}arribè en [[Occident]] de China enlà, per las rotas comerciaus dab l{{'}}[[Orient Extrème]].<ref>Mei precisament, lo toponim en occitan qu{{'}}ei emprontat au francés ''Japon'', e aqueste a l{{'}}anglés ''Japan'' o au portugués ''Japão''.</ref> En chinés ancian, los [[sinograma|caractèrs chinés]] 日本 que{{'}}s prononciavan aproximativament [njitbə̌n], prononciacion qui adaptada a la lor fonetica peus japonés e balhè las fòrmas actuaus ''Nippon'' e ''Nihon''. Mes dens lo dialècte de Shangai, aqueths sinogramas au dia de uei que{{'}}s pronóncian ''Zeppen''; qu{{'}}ei ad aquera prononciacion, o a ua prononciacion pròcha, qui cau restacar lo nom de Japon en [[malai]]: ''Jepang'' (en ortografia modèrna ''Jepun''). Los mercadèrs portugués qu{{'}}aprenón aqueth nom a [[Malaca]] au [[sègle XVI]] e que{{'}}s pensa que serén estats los prumèrs a aportà{{'}}u tà Euròpa. Mes mercés au viatge de [[Marco Polo]], l{{'}}[[Euròpa]] qu{{'}}avè dejà entenut a parlar de Japon devath lo nom de ''Cipango''. Aquera forma que correspond au chinés 日本国, prononciats au dia de uei en chinés ''rìběnguó'' («país de l{{'}}arraditz deu dia»), e en japonés ''nihonkoku'' o ''nipponkoku''. Qu{{'}}ei donc lo medish nom. == Geografia fisica == === L{{'}}[[archipèla]] japonés === [[Fichièr:Views_of_Mount_Fuji_from_Ōwakudani_20211202.jpg|thumb|right|Lo mont [[Fuji]] vist de [[Ōwakudani]] enlà.]] Lo Japon qu{{'}}ei un país insular constituit de mei de 3000 islas deu Pacific Nòrd, a l{{'}}èst deu continent asiatic. Las quate islas principaus, deu nòrd au sud, que son [[Hokkaidō]] (aperada d{{'}}autes còps ''Eso''), [[Honshū]] (la mei grana), [[Shikoku]] e [[Kyūshū]]. Las [[islas Ryūkyū]], dont hè partida l{{'}}isla d{{'}}[[Okinawa]], que son ua cadena d{{'}}islas au sud de Kyūshū. Qu{{'}}apèran '''archipèla japonés''' l{{'}}ensemble de las islas qui fòrman lo territòri deu país. Deu 70 au 80 % deu terrenh, haut o baish, qu{{'}}ei horastèr e montanhós e ne pòt pas cotivà{{'}}s ni arcuélher industrias per{{'}}mor deu [[relieu|relhèu]] accidentat e deus riscs d{{'}}eslits terrèras causadas peus [[tèrratrem]]s e las [[pluèja|plojas]] constantas. Sonque drin mei deu cinquau deu territòri japonés ({{unitat|80500|km²}}) qu{{'}}ei abitader e la poblacion que{{'}}s concentra mei que mei suus territòris costèrs, qui an ua densitat de poblacion hèra hauta. Lo punt culminant de Japon qu{{'}}ei lo [[mont Fuji]].<ref>Lo nom de ''Fujiyama'' utilizat peus occidentaus qu{{'}}ei erronèu, lo nom japonés qu{{'}}ei ''Fujisan''. L{{'}}error que{{'}}s deu au fèit que ''yama'' e ''san'' e son duas lecturas du medish [[kanji]], 山, qui vòu díser ''montanha''.</ref> L'archipèla patida sovent de las tremoladas de tèrras causats per la subduccion de las placas tectonicas dab aqueras mensh densas. L{{'}}expleitada deus costalats e de las montanhas dab lo sistèma de cultura en platèus (los penents que son cobèrts de concas successivas de talha descreishenta segon l{{'}}altitud, çò qui permet la cultura deu [[ris]], de la [[sòja]], etc. Las còstas de Japon qu{{'}}atenhen ua longor ({{unitat|33000|km}}) e ua varietat de las granas, mes los arrius que son corts, hèra en penent e violents, e non favorizan guaire la navigacion.<ref>Cf. Augustin Berque, ''in'' ''Japon, peuple et civilisation'', devath la direccion de Jean-François Sabouret, ''La Découverte'', 2004</ref> Vista la soa localizacion dens la Cinta de huec deu Pacific, au punt de contacte de tres placas tectonicas, lo Japon qu{{'}}ei victima de tèrratrems febles mes frequents e d{{'}}activitat volcanica. Los tèrratrems que sòlen estar acompanhats de [[tsunami]]s. Lo Japon que da la mustra d{{'}}ua societat de {{formatnum:127000000}} abitants, hautament desvolopada, dens un environament hèra mauaisit qui n{{'}}auhereish aus sons abitants qu{{'}}ua superficia cotivabla inferiora a {{unitat|78000|km²}} (mensh deu 24 % de la superficia totau). === Clima === [[Fichièr:Japan Meteorological Agency.gif|thumb|right|Temperaturas mejanas (°C), precipitacions (mm) e ensorelhada (h) ''per an'' dens [[11 vilas]] de '''[[Japon]]''' de [[1971]] a [[2000]].]] Lo clima de Japon qu{{'}}ei [[clima temperat|temperat]], mes que varia hèra deu nòrd au sud. Que{{'}}s pòden distinguir sheis airaus climatics principaus: * Hokkaidō: [[clima temperat]] dab ivèrns hreds e longs e estius frescs. Las precipitacions que son realas, totasvetz l{{'}}ivèrn qu{{'}}a de grans concentracions de [[nèu]]. * a proximitat de la [[mar de Japon]]: sus la còsta oèst de Honshū, lo vent deu nòrd-oèst que pòrta pendent l{{'}}ivèrn precipitacions importantas en fòrma de nèu. L{{'}}estiu, la region qu{{'}}ei mei fresca que la zòna deu Pacific, mes a moments que coneish temperaturas eslhevadas qui{{'}}s deven au fenomèn deu [[foehn]]. * [[Tòquio]], [[Nagoya]], [[Quiòto]], [[Osaka]] e [[Kobe]], au centre e a l{{'}}oèst de [[Honshū]], qu{{'}}an un clima de tipe subtropicau umide caracterizat per ivèrns pro doç, pòc o briga ennevats, e estius calorents e umides, * lo Japon centrau o eslhevat: qu{{'}}a un [[clima continental|clima continentau]] dab variacions de temperaturas significativas enter l{{'}}ivèrn e l{{'}}estiu, la nueit e lo dia, e precipitacions feblas. * [[Mar interiora de Seto]]: las montanhas de las regions de Chūgoku e Shikoku que las protegeishen de las tempèstas, e que{{'}}us asseguran temperaturas de las doças tota l{{'}}annada. * las illas Ryūkyū: que gaudeishen d{{'}}un [[clima subtropicau]] dab ivèrns calorents. Las precipitacions que i son intensas e los tifons corrents. == Demografia e societat == {{Article detalhat|Demografia de Japon}} {| class="infobox wraplinks" style="width:100%;text-align:center;font-size:90%" |+ align=center style="font-weight:bold"|Vilas per populacion |- ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Reng ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Vilas ! align=center style="background:#f5f5f5;"|[[Prefecturas de Japon|Prefectura]] ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Poblacion ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Reng ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Vilas ! align=center style="background:#f5f5f5;"|[[Prefecturas de Japon|Prefectura]] ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Poblacion |- | align=center style="background:#f0f0f0;"|1 ||align=left|'''[[Tòquio]]''' || [[Tòquio]] || 8.949.447 || align=center style="background:#f0f0f0;"|11 ||align=left|'''[[Hiroshima]]''' || [[Prefectura de Hiroshima|Hiroshima]] || 1.174.209 |- | align=center style="background:#f0f0f0;"|2 ||align=left|'''[[Yokohama]]''' || [[Prefectura de Kanagawa|Kanagawa]] || 3.689.603 || align=center style="background:#f0f0f0;"|12 ||align=left|'''[[Sendai]]''' || [[Prefectura de Miyagi|Miyagi]] || 1.045.903 |- | align=center style="background:#f0f0f0;"|3 ||align=left|'''[[Osaka]]''' || [[Prefectura d'Osaka|Osaka]] || 2.668.371 || align=center style="background:#f0f0f0;"|13 || align=left|'''[[Kitakyushu]]''' || [[Prefectura de Fukuoka|Fukuoka]] || 977.288 |- | align=center style="background:#f0f0f0;"|4 ||align=left|'''[[Nagoya]]''' || [[Prefectura d'Aichi|Aichi]] || 2.263.907 || align=center style="background:#f0f0f0;"|14 ||align=left|'''[[Chiba (Chiba)|Chiba]]''' || [[Prefectura de Chiba|Chiba]] || 962.130 |- | align=center style="background:#f0f0f0;"|5 ||align=left|'''[[Sapporo]]''' || [[Prefectura de Hokkaido|Hokkaido]] || 1.914.434 || align=center style="background:#f0f0f0;"|15 ||align=left|'''[[Sakai (Osaka)|Sakai]]''' || [[Prefectura d'Osaka|Osaka]] || 842.134 |- | align=center style="background:#f0f0f0;"|6 ||align=left|'''[[Kobe]]''' || [[Prefectura de Hyōgo|Hyōgo]] || 1.544.873 || align=center style="background:#f0f0f0;"|16 ||align=left|'''[[Niigata]]''' || [[Prefectura de Niigata|Niigata]] || 812.192 |- | align=center style="background:#f0f0f0;"|7 ||align=left|'''[[Kioto]]''' || [[Prefectura de Kioto|Kioto]] || 1.474.473 || align=center style="background:#f0f0f0;"|17 ||align=left|'''[[Hamamatsu]]''' || [[Prefectura de Shizuoka|Shizuoka]] || 800.912 |- | align=center style="background:#f0f0f0;"|8 ||align=left|'''[[Fukuoka]]''' || [[Prefectura de Fukuoka|Fukuoka]] || 1.463.826 || align=center style="background:#f0f0f0;"|18 ||align=left|'''[[Shizuoka]]''' || [[Prefectura de Shizuoka|Shizuoka]] || 737.294 |- | align=center style="background:#f0f0f0;"|9 ||align=left|'''[[Kawasaki]]''' || [[Prefectura de Kanagawa|Kanagawa]] || 1.425.678 || align=center style="background:#f0f0f0;"|19 ||align=left|'''[[Sagamihara]]''' || [[Prefectura de Kanagawa|Kanagawa]] || 717.561 |- | align=center style="background:#f0f0f0;"|10 ||align=left|'''[[Saitama]]''' || [[Prefectura de Saitama|Saitama]] || 1.222.910 || align=center style="background:#f0f0f0;"|20 ||align=left|'''[[Okayama]]''' || [[Prefectura d'Okayama|Okayama]] || 716.328 |- | colspan="11" align=center style="background:#f5f5f5;"|Recensament 2010 |} Japon que compta près de 125 milions d'abitants, dont près de 122 milions de ciutadans japonés (estimacions 2022).<ref>{{Ligam web|títol=«Population Estimates Monthly Report November 2022»|editor=Statistics Bureau Japan|url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.html|consulta=6 de genèr de 2024}}</ref> Ua poblacion petita de residents estrangèrs que constitueish la rèsta. Japon qu'ei lo país qui vielheish lo mei lèu au monde e que compta la proporcion de ciutadans atjats la mei hauta de tots los país, representant un tèrç de la soa poblacion totau; aumentacion de l'esperança de vita e diminucion deus taus de natalitat. Japon qu'a un taus de feconditat totau de 1,4 —çò qu'ei inferior au taus de remplaçament de 2,1— e qu'ei au demiei deus mei baishs au monde;<ref>{{Ligam web|títol=«Low fertility in Japan—no end in sight»|lenga=en|url=https://web.archive.org/web/20220702014801/https://www.eastwestcenter.org/system/tdf/private/api131.pdf?file=1&type=node&id=36147 |nom=Tsuya|cognòm=Noriko|editor=East–West Center|data=junh de 2017|consulta=6 de genèr de 2024}}</ref> qu'a un atge median de 48,4 ans —lo mei haut au monde.<ref>{{Ligam web|títol=«Japan: Demographic Shift Opens Door to Reforms»|lenga=en|data=10-2-2020|editor=[[Fons Monetari Internacional|Hons Monetari Internacionau]]}}</ref> === Hòrta demografia === [[Fichièr:Shibuya night.jpg|thumb|left|Las carrèras japonesas que son sovent conhidas de monde: ací au quartièr de ''[[Shibuya]]'' a [[Tòquio]].]] Dab ua densitat mejana de 337&nbsp;ab./km², lo Japon qu{{'}}ei màgerment un país urbanizat qui s{{'}}ac a dab los problèmas coneishuts aulhors: hauats densitats umanas, problèmas de circulacion, pollucion de l{{'}}aire, e ua delinquéncia qui aumenta, mes qui demora totun hèra en devath de çò qui{{'}}s tròba dens los demieis similars deus Estats Units o d{{'}}Euròpa. La reparticion de la poblacion japonesa qu{{'}}ei hèra eterogenèa e la gran majoritat de la poblacion japonesa que{{'}}s concentra suu litorau sud deu país. L{{'}}airau deu Gran Tòquio, qui includeish la capitala e mantua prefectura a l{{'}}entorn, qu{{'}}ei lo mei gran [[airal metropolitan|airau metropolitan]] deu monde. Estenut de la capitala a [[Yokohama]], que compta {{formatnum:35000000}} abitants, sia ua densitat superiora a 2500&nbsp;ab./km², e qu{{'}}amassa ueit vilas de mei de {{formatnum:500000}} abitants. Que constitueish l{{'}}ipercentre e lo limit nòrd-orientau de la [[megapòli]] japonesa, qui s{{'}}alarga sus 1200&nbsp;km sus tota la còsta sud de Honshū dinc a [[Fukuoka]] au nòrd de Kyūshū. Per venciva, [[Hokkaidō]] e las zònas interioras de las autas islas qu{{'}}an densitats de poblacion hèra baishas, comparablas a la de dauvuns país europèus e còps que i a mei baishas (68&nbsp;ab./km² entà Hokkaidō). === Etnologia === ==== Los ''yamatos'' ==== Lo pòble yamato que fòrma l{{'}}immensa majoritat de l{{'}}isclada. Aquesta qu{{'}}estó pòc a pòc poblada, au gusmeth de la [[Preïstòria]], per divèrsas andadas de migracions d{{'}}originas geograficas diferentas. Totun, aqueras migracions que{{'}}s honón viste en un navèth pòble, puishqu{{'}}a comptar de l{{'}}epòca Yayoi ([[sègle II abc]]) non i avó nada migracion de massa. Lo desvolopament demografic deu Japon ({{formatnum:600000}} abitants a l{{'}}epòca Yayoi, {{formatnum:6000000}} au [[sègle XI]]) que{{'}}s deu donc a causas mèrrament endogènas.<ref>{{Obratge|nom=Michel|cognòm=Vié|títol=Histoire du Japo|editor=P.U.F., Que sais-je, 7^au edicion 2009|pagina=9}}</ref> ===== Los ''burakumin'' ===== Au sen deus japonés, los [[burakumin]] (部落民) que constitueishen un grop sociau minoritari discriminat sociaument e economicament. Que son los descendents deus ''hinin'' (非人) e deus ''eta'' (穢多) e en despieit de l{{'}}abolicion deu lor estatut en [[1871]], qu{{'}}encontran dificultats dens tots los maines de la vita vitanta per{{'}}mor de la lor origina. Que serén dus o tres milions. ==== Los ''ainos'' ==== {{Article principal|Ainos|Aino (lenga)}} Que son la poblacion autoctòna de l{{'}}isla de [[Hokkaidō]] (e lhèu mei ancianament de tota l{{'}}isclada japonesa). La lor origina qu{{'}}ei diferenta de la deus japonés e que presentan un aspècte fisic diferent: que son generaument mei grans, la lor pèth qu{{'}}ei mei clara e n{{'}}an pas los uelhs estirats. La lenga [[aino]] qu{{'}}ei tipologicament pròcha de las [[lengas paleosiberianas]] (d{{'}}autes lingüistas que parlan d{{'}}un grop [[Lengas corèonipoainos|corean-nipon-aino]]). Los ainos que son a l{{'}}òra d{{'}}ara uns {{formatnum:150000}}. Que son assimilats de longa man a la cultura japonesa, mes la comunitat aino qu{{'}}a totun desvolopat ua reïvindicacion de dret a la soa identitat, qui a miat las autoritats japonesas a har passar en 2007 ua lei entà la promocion de la cultura aino. Totasvetz, aquera reconeishença oficiau que demora en gran part teorica e en practica, los ainos que continuan de patir discriminacions. ==== Los pòbles de las [[islas Ryūkyū]] ==== La formacion de la poblacion de las Ryūkyū que seguí probable lo medish procèssus que la deu pòble japonés ''stricto sensu''. Las lors lengas que son aparentadas au japonés (dab lo quau e fòrman lo grop de las [[lengas japonicas]]), mes suu plan genetic que{{'}}s tròba ua parentat dab los ainos. === Religions === {{...}} === La societat japonesa === {{...}} == Istòria == [[Fichièr:Historic Site of Enichiji Temple.JPG|thumb|right|Lo temple bodista d{{'}}[[Enichiji]], de l{{'}}epòca [[Heian]].]] Japon qu{{'}}entra dens l{{'}}istòria au [[sègle VII]] au parat de las tresviradas devudas a la soa entrada en contacte dab [[China]], au prumèr reng de las quaus e figura la conquista militara peus chinés de principats [[Corèa|coreans]] aliats aus japonés. La miaça militara e la descobèrta de la superioritat chinesa dens un hèish de maines que mian los principats japonés, dont lo mei important èra lo de [[Yamato]], a encetar refòrmas radicaus. Qu{{'}}ei ad aquera epòca qui{{'}}s causeish lo mot ''Japon'' (日本) entà designar lo país, e ''Tennō'' (天皇) entà designar l{{'}}emperaire. Aqueths dus tèrmis que remplaçan respectivament los mei ancians ''país deus was'' e ''ō-kimi'' (大君), entà har, entrams los dus, la contracarra a la pretension de China de considerar Japon com un país tributari, e afirmar l{{'}}egalitat de Japon dab la China. Lo poder politic que favoriza la difusion de la pensada [[Confuci|confucianista]] e deu bodisme, au detriment de la religion indigèna shintō, per{{'}}mor que{{'}}us considèra com factors d{{'}}unificacion ideologica e religiosa de l{{'}}archipèla. Sus aqueras basas que{{'}}s constitueish l{{'}}Estat antic japonés. === Lo Japon antic === [[Fichièr:Kyoto palace02.jpg|thumb|left|Lo palais imperiau de [[Quiòto]].]] ==== Yamato ==== L{{'}}Estat japonés qui{{'}}s hica en plaça ad aquera epòca qu{{'}}ei centrat suu parçan de [[Yamato]] qui exerceish la soa dominacion sus la rèsta de l{{'}}isclada: en aqueth parçan que{{'}}s tròban las capitalas (''kyō'', 京) successivas, dont las mei duradissas estón Heijō-kyō (au dia de uei [[Nara]]), fondada en [[710]], e Heian-kyō (au dia de uei [[Quiòto]]), fondada en [[794]]. D{{'}}aquiu que{{'}}s mia la conquista sistematica deu territòri e au [[sègle X|sègle X>]], tot l{{'}}arquipèla, a l{{'}}excepcion d{{'}}[[Hokkaido|Eso]], que reconeish l{{'}}autoritat de l{{'}}emperaire. ==== Poders concurrents ==== Aquesta qu{{'}}ei subertot morau e simbolica. L{{'}}emperaire, simbèu de l{{'}}unitat de Japon, qu{{'}}a ua activitat ceremoniau dens ua Cort reglada per un formalisme estricte, au sen de la quau ua elei de 5000 a {{formatnum:10000}} foncionaris, qui son los descendents de la noblessa militara deu [[sègle VII|sègle VII]], administran lo país segon un sistèma juridic qui estableish teoricament lo contaròtle absolut de l{{'}}Estat e de la societat<ref>Per exemple, la tèrra, lo tribalh e la produccion que son sancerament contarotlats per l{{'}}Estat</ref>. En practica, aqueth contaròtle qu{{'}}ei limitat per: * la poténcia territoriau, puish tanben militara, deus monastèris bodistas. Atau, los cambiaments de capitala que s{{'}}explican sovent per la volontat de la Cort de s{{'}}aluenhar de l{{'}}influéncia deus monastèris. * l{{'}}establiment d{{'}}aristocratas dens províncias aluenhadas com la deu [[Kantō]] on se hargan progressivament ua poténcia territoriau e ua clientèla de mau contarotlar per la Cort. * enfin, l{{'}}apareishuda au [[sègle XI]] d{{'}}ua navèra classa de guerrièrs, los [[bushi]] ((武士) (e mei tard los [[samorai]]s), qui luenh de la capitala e s{{'}}organizan entà defénder, non l{{'}}autoritat d{{'}}aquesta, mes los lors bens o la lor autoritat vis-a-vis de l{{'}}insecuritat qui règnan per las campanhas. ==== Economia e cultura ==== Dens l{{'}}encastre deu Japon antic, l{{'}}economia que coneish ua expansion lenta, mes continua, au mensh dinc au sègle X en tot cas, e la literatura japonesa que produseish caps d{{'}}òbra deus grans: en 720, qu{{'}}ei compilat lo ''[[Nihon Shoki]]'' (日本書紀, ''Annalas o Cronicas de Japon''), ua istòria mitica de Japon, e lo sègle XI que ved a espelir lo ''[[Díser deu Genji]]'' (源氏物語, ''Genji Monogatari''), considerat com lo prumèr roman jamei escriut au monde. === L{{'}}Edat Mejana japonesa === [[Fichièr:Grave of Minamoto no Yoritomo.jpg|thumb|right|La tomba de '''[[Minamoto no Yoritomo]]''' a [[Kamakura]].]] Com l{{'}}Edat Mejana de l{{'}}Euròpa occidentau, que{{'}}s caracteriza per la frequéncia de las guèrras interioras e l{{'}}estrocejada deus poders<ref>çò qui justifica lo nom balhat en Occident ad aqueste periòde de l{{'}}istòria de Japon</ref>. Que{{'}}s divideish en dus grans periòdes, lo periòde [[Kamakura]] ([[1185]]-[[1333]]) e lo periòde Muromachi ([[1392]]-[[1441]]), separats per la Guèrra de las Duas Corts ([[1336]]-[[1392]]) devuda a ua rivalitat dinastica. L{{'}}Edat Mejana japonesa que{{'}}s feneish peu periòde dit de “las Províncias en guèrra” (''Sengoku jidai'', 戦国時代) ([[1467]]-[[1560]]), au cors de la quau l{{'}}inestabilitat e l{{'}}estrocejada politica atenhen lo lor punt maxímum. ==== La luta peu poder: Kamakura, Go-Daigo e Muromachi ==== Lo punt d{{'}}aviada de l{{'}}Edat Mejana japonesa que{{'}}s situa en [[1185]], quan Minamoto no Yoritomo e receu de l{{'}}emperaire lo títol de [[shōgun]] e s{{'}}installa a Kamakura. Qu{{'}}ei lo començament deu ''bakufu'' (幕府), un govèrn militar (qu{{'}}ei lo sens deu tèrmi) qui en fèit se constitueish deu començament enlà com un segond poder politic, au ras deu poder (simbolic e decoratiu) de l{{'}}emperaire. Lo ''bakufu'' que durarà dinc a [[1868]]. [[Fichièr:Emperor Godaigo by Monkan-bō Kōshin.jpg|thumb|left|Un portrèit d{{'}}epòca de l{{'}}emperaire [[Go-Daigo]]]] Ua interrupcion de tres ans que{{'}}s produsí totun enter [[1333]] e [[1336]], dab la restauracion efemèra de l{{'}}emperaire Go-Daigo, qui assumí tots los poders, au contra de la practica tradicionau. Que hiquè fin ad aquera temptativa Ashikaga Takauji, dab la presa de [[Quiòto]] en 1336, e lo son segond successor, Yoshimitsu, qu{{'}}installè lo ''bakufu'' a Muromachi, un quartièr de Quiòto. ==== “Feudalitat” e unitat de la nacion ==== * Lo ''bakufu'' qu{{'}}estaquè un caractèr quasi public au poder deus sons vassalhs, los ''gokenin'' (御家人), causits entermiei los capdaus de clans guerrièrs (''bushidan'') e on se recrutavan los governadors de província (''shugo'', 守護) e de districtes deu territòri rurau public (''jitō'', 地頭). Au darrèr de la restauracion de Go-Daigo, los principaus encastres politics e sociaus de Japon que{{'}}us fòrman uns poders politics locaus, dirigits (reaument o nominaument) per un ''daimyō'' (大名) qui a aus sons ordis ua armada formada peus sons pròpris vassalhs. A la fin deu sègle XV, que{{'}}s basteishen casteràs e que s{{'}}i hèn a esténer lo territòri de las senhorias qui contaròtlan dirèctament, entamenant atau la constitucion de principats regionaus. * En despieit de l{{'}}estrocejada politica e militara deu país, l{{'}}unitat de la nacion que s{{'}}ahorteish per{{'}}mor deu desvolopament rapide d{{'}}un bodisme popular e deus contactes dab l{{'}}Orient Extrème. Los japonés qu{{'}}aqueseishen au [[sègle XIII]] un ròtle decisiu dens lo comèrci maritime de la region, remplaçat per la pirateria arron l{{'}}installacion deus [[mongòls]] a [[Pequin]] ([[1264]]). En [[1274]] e [[1281]], lo ''bakufu'' que hòrageta las invasions d{{'}}aquestes, mes suu moment la victòria qu{{'}}ei costiva e que l{{'}}afebleish. ==== Las islas Ryūkyū ==== Au sud de Japon, lo reiaume de las [[islas Ryūkyū]] que serveish de gran mercat enter Japon, China, Corèa, [[Java]] e [[Siam]]. === L{{'}}Estat modèrne === [[Fichièr:Tokugawa_Ieyasu2.JPG|thumb|right|Ua representacion d{{'}}epòca deu ''shōgun'' '''[[Tokugawa Ieyasu]]''']] ==== Lo sègle XVI: guèrras e navèths contactes dab l{{'}}estrangèr ==== [[Fichièr:Japon - Periòde d'Oda Nobunaga e de Toyotomi Hideyoshi.png|thumb|right|Extension territòriala d'Oda Nobunaga e de [[Toyotomi Hideyoshi]].]] Au [[sègle XVI]], que{{'}}s produseish ua arreconstruccion deu poder centrau, miada successivament per tres caps de guèrra, [[Oda Nabunaga]] ([[1534]]-[[1582]]), [[Toyotomi Hideyoshi]] ([[1536]]-[[1598]]) e [[Tokugawa Ieyasu]] ([[1536]]-[[1508]]). En [[1603]], Ieyasu, qui vien de recéber lo títol de shōgun, qu{{'}}installa lo ''[[bakufu]]'' a Edo (au dia de uei [[Tòquio]]) e que distribueish las tèrras a la soa familha e aus sons aliats. Lo sègle XVI qu{{'}}ei mercat tanben per l{{'}}encontre deus Japonés dab los Occidentaus, [[Portugal|Portugués]], [[Espanha|Espanhòus]], [[Païses Basses|Neerlandés]] e [[Anglatèrra|Anglés]], qui favoriza l{{'}}espandiment deu comèrci maritim. Qu{{'}}apòrtan dab eths mejans superiors de transpòrt maritim, las armas de huec e lo cristianisme. En prumèras, la lor influéncia qu{{'}}ei considerada com benefica peu ''bakufu'', qui a com tesic màger, a la fin deu sègle XVI, d{{'}}anientir lo poder rivau e desestabilizador de las sèctas bodistas. Mes en segondas, un còp aqueth perilh estremat, lo ''bakufu'' que{{'}}s chepica de la difusion deu cristianisme: qu{{'}}ei jutjada incompatibla dab lo mantien deu fragile equilibri intèrne establit dens lo país, entau quau la ruptura de las relacions exterioras e l{{'}}isolament de Japon e semblan necessaris. La barradura de Japon que{{'}}s torna definitiva en [[1641]] dab l{{'}}installacion deus neerlandés sus l{{'}}isclet artificiau de [[Dejima]], dens la baia de [[Nagasaki]] e l{{'}}interdiccion de tot aute comèrci aulhors en Japon, qui segueish de pòc l{{'}}interdiccion aus japonés de viatjar en dehòra de l{{'}}archipèla. ==== L{{'}}epòca d{{'}}Edo (1651-1853): barradura, patz e desvolopament economic e culturau ==== Aquesta barradura deu país qu{{'}}ei ua caracteristica màger de l{{'}}epòca d{{'}}Edo, dont lo començament ei mercat convencionaument a [[1615]], quan Ieyasu elimina lo son concurrent [[Hideyori Toyotomi]] (lo hilh de Hideyoshi) en s{{'}}apoderant deu casteràs d{{'}}[[Osaka]]. L{{'}}epòca d{{'}}Edo qu{{'}}ei lo segond long periòde de patz interiora dens l{{'}}istòria de Japon. Dens aqueth periòde, Japon qu{{'}}aqueseish lo sons limuts definitius. La patz qu{{'}}estó assegurada com ua “patz armada” dens ua estructura politica e militara federau. Lo poder deu shōgun qu{{'}}ei ahortit per la legitimacion qui deriva de la soa nominacion per l{{'}}emperaire e los [[daimyō]] qui regnan suus principats, qu{{'}}an a residir a Edo la mieitat de l{{'}}an e que son associats a l{{'}}administracion deu ''bakufu'' en tribalhant dens la soa burocracia. [[Fichièr:Edo_l11.jpg|thumb|left|Ua representacion d{{'}}[[Edo]] deu sègle XVII]] Edo, arrefondada com casteràs per Ieyasu, qu{{'}}ei en efèit la capitala administrativa e ceremoniau deu gran maine territoriau deus shōgun Tokugawa, e lo milion d{{'}}abitants qui i viven que hèn d{{'}}era la prumèra capitala deu monde au [[sègle XVIII|sègle XVIII]]; los grans principats que son obligats de i véner ua partida de la lor produccion, çò qui hè a mei anar mei de Japon un mercat nacionau. L{{'}}epòca d{{'}}Edo qu{{'}}ei ua epòca de prosperitat economica e d{{'}}aviada demografica. Se la poblacion de Japon e s{{'}}estima a uns {{formatnum:12000000}} abitants au [[sègle XV]], lo prumèr recensament, en ([[1721]]), qu{{'}}amuisha {{formatnum:26000000}} abitants dens lo país. La produccion agricòla que creish dab l{{'}}aumentacion deus rendements e de la superficia agricòla (+ 50 %). Vilatges navèths que son creats, lo desvolopament deu comèrci que permet l{{'}}aviada de las culturas industriaus (amorèr, terièr, arbo de laca, arbo de papèr, lin, plantas tinctoriaus). Osaka, dab {{formatnum:500000}} abitants, qu{{'}}ei ua placa viradissa deus escambis e de la finança, e Quiòto ({{formatnum:400000}} abitants) que jòga, com a las epòcas precedentas, lo ròtle de centre artisanau de luxe entà l{{'}}eleit de tot lo país. L{{'}}instruccion que s{{'}}espandeish: los temples en campanha, escòlas privadas dens las vilas, qu{{'}}ensenhan a léger, escríver e comptar. Cada principat màger qu{{'}}a la soa escòla on se forman los futurs administrators. L{{'}}edicion comerciau que s{{'}}amplifica, e au miei deu [[sègle XIX}]], lo 40 % deus òmis e lo 15 % de las hemnas que saben léger. D{{'}}auta part, l{{'}}epòca d{{'}}Edo qu{{'}}ei mercada per ua vigorosa reflexion intellectuau. En prumèras, que continua la tradicion deu [[confucianisme]] japonés (dab [[Nakae Tōju]], [[Kumazawa Banzan]] e [[Ogyū Sorai]]); mei tard, a comptar de la mieitat deu [[sègle XVIII]] que s{{'}}espandeish lo ''Kokugaku'' (literaument ''Estudis nacionaus'') qui s{{'}}estaca a arredescobrir los tèxtes japonés ancoans e la lor sensibilitat amagada peus manlhèus culturaus a la China. L{{'}}epòca d{{'}}Edo que coneish tanben, solide, crisis. Au sègle XVIII, la creishença demografica qu{{'}}ei ua de las encausas de hamièras qui tornan regularament e las dificultats economicas que provòcan revòltas popularas. ==== L{{'}}irrupcion deus occidentaus e la fin de l{{'}}epòca d{{'}}Edo ==== En [[1853]], peu prumèr còp despuish mei de dus sègles, los japonés que son acarats a l{{'}}estrangèr, quan pareish dens la baia de Tòquio lo commodòre [[Estats Units|american]] [[Matthew Perry|Perry]], qui a recebut mission deu son govèrn d{{'}}aubrir rotas comerciaus de cap tà l{{'}}achipèla japonés. Impressionats peu son armament desconegut d{{'}}eths, los japonés fin finala que cedeishen e l{{'}}annada seguenta, un tractat comerciau, la [[Convencion de Kanagawa]], qu{{'}}aubreish lo país au comèrci dab l{{'}}[[Occident]], mes atau com en China ne i aurà pas nada vertadèra colonizacion: en dehòra de quauques punts de la còsta Japon que demora barrat aus occidentaus. Lo ''Bakufu'' que s{{'}}èra ahortit en se barrant a l{{'}}estrangèr. Aquesta ubertura impausada peus occidentaus que mia los japonés a decidir de modernizar lo país. Mes la soa division politica que va provocar ua longa crisi qui s{{'}}acabarà per la caduda deu ''Bakufu'' e l{{'}}emergéncia deu Japon contemporanèu. * Desvolopament economic: que i avó prumèr ua reorganizacion militara qui per{{'}}mor d{{'}}estar costosa impliquè un projècte hèra larg de desvolopament industriau: tractament de la seda com principau produit d{{'}}exportacion e modernizacion de las minas sia ancianas (entà l{{'}}aur e lo cueire) sia navèras (hèr e carbon) dab per tòca de limitar las importacions. * Mutacion sociau: l{{'}}ordi deus ''bushis'', pletoric e incompetent dens aquesta navèra tempsada, qu{{'}}estó reformat radicaument dab la transformacion deus fius territoriaus deus vassalhs deu ''Bakufu'' en fius-renta, puish ua diminucion drastica de las rentas: los ganhs obtienguts que permetón l{{'}}emergéncia d{{'}}un personau eficaç recrutat entermiei los ''bushis'' de reng mejan o inferior. Aquera promocion deu talent au detriment de la neishença que constituiva ua nautat màger dens l{{'}}organizacion sociau japonesa. * Mutacion politica: la miaça occidentau qu{{'}}amuishè que lo ''Bakufu'' ne podè pas mei preténder au ròtle d{{'}}un poder nacionau, per{{'}}mor que n{{'}}avè pas los mejans d{{'}}assegurar eth sol la defensa deu país. Que i avè mantua solucion possibla: un alarguiment deu ''Bakufu'' entà har d{{'}}eth un vertadèr poder nacionau, la destruccion deu ''Bakufu'' (mes per qué remplaçà{{'}}u?), o ua centralizacion radicau miada per un ''Bakufu'' arrenavit. Aquesta opcion qu{{'}}estó la qui causí lo darrèr ''shōgun'', Yoshinobu, en 1867. ** L{{'}}annada precedenta, principats que causín l{{'}}opcion de la destruccion deu ''Bakufu'' com mejan de modernizar politicament lo país, en vistas de hicar en plaça un sistèma federalista. Ua coalicion que{{'}}s formè, facilitada per la mort de l{{'}}emperaire Kōmei, lhèu emposoat, qui permetó aus grans nobles de la Cort favorables a la destruccion deu ''Bakufu'', davantejats per Iwakura Tomomi, de har vàler aquera solucion deu costat deu poder imperiau tanben. === Lo Japon contemporanèu === Ua guèrra qu{{'}}opausa en 1868-1869 los partisans deu shōgun e los de l{{'}}emperaire. Que s{{'}}acaba per la victòria deu camp “imperialista” e lo començament d{{'}}un navèth periòde on l{{'}}emperaire, simbèu de l{{'}}unitat nacionau, exerceish la realitat deu poder. ==== L{{'}}epòca Meiji ==== Lo govèrn imperiau que mia ua seria de refòrmas. La capitala qu{{'}}ei transferida de Quiòto a Edo, qui pren lo nom de Tòquio. Lo sistèma feudau qu{{'}}ei abolit: la proprietat de las tèrras ne revien pas mei a l{{'}}aristocratica, e Japon qu{{'}}ei dividit en prefecturas. Que s{{'}}encoratja la practica deu [[shintoïsme]], qui devien ua mena de religion d{{'}}Estat, e un sistèma de servici militar obligatòri qu{{'}}ei establit. Lo govèrn que moderniza tanben lo país : construction d{{'}}un hialat telegrafic, de vias de camins de hèr, d{{'}}obradors navaus, de fabricas de municions, e d{{'}}usinas textilas. Japon que devien lo prumèr país asiatic industrializat. Dab la poténcia qui a aquesit, Japon que{{'}}s lança dens ua politica expansionista e que mia ua guèrra contra la [[China]] ([[1895]]) e contra la [[Russia]] ([[1905]]), au tèrmi de las quaus annexè la [[Corèa]], [[Taiwan]] e d{{'}}autes territòris. ==== L{{'}}imperialisme japonés e Japon dens la segonda Guèrra mondiau (1931-1945) ==== [[Fichièr:Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png|thumb|right|Operacions principalas sus lo teatre asiatic de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] de [[1937]] a [[1942]].]] Aquò que hè deu Japon ua poténcia d{{'}}endom mondiau e la sola poténcia d{{'}}Asia. Au sortit de la [[Primièra Guèrra Mondiala|prumèra Guèrra mondiau]], Japon qu{{'}}ocupa ua posicion solida en Orient Extrème, dab l{{'}}armada mei poderosa de la zòna. Qu{{'}}exerceish ua grana influéncia en China e qu{{'}}a beneficiat de la guèrra deu punt de vista economic. Dens lo decenni de las annadas 20, la societat japonesa qu{{'}}estó acarada a problèmas qui la democracia non podó pas resòlver. La corrupcion a l{{'}}interior deu govèrn qu{{'}}èra insuportabla e las acusacions contra los membres de la [[Crampa baisha]] que provocavan susmautas a continuar, e mentretant, los grops sociaus mei conservadors qui tienèn la [[Crampa hauta]] e lo Conselh que criticavan la democracia en per{{'}}mor de la soa feblessa. La prosperitat comerciau atenhuda au darrèr de la prumèra Guèrra mondiau que comencè de s{{'}}amendrir quan, en [[1921]], l{{'}}Euròpa e comencè la soa recuperacion. Las consequéncias de la [[Granda Depression|Grana Depression]] qui s{{'}}aviè en [[1929]] qu{{'}}estón nefastas entau Japon per{{'}}mor de l{{'}}aumentacion de las tarifas doanèras de las parts deus país qui crompavan produits japonés, e que{{'}}s desvolopè dens lo país ua grana praubèra. Aqueths problèmas e l{{'}}actitud de la China qui ensajava de descaçar lo comèrci japonés, qu{{'}}explican l{{'}}invasion peu Japon de la [[Manchoria]] en [[1931]]. Mes aquera invasion que s{{'}}èra hèita shens l{{'}}autorizacion deu govèrn e lo prumèr menistre [[Inukai]] que condemnè aquera accion. La soa actitud que miè tau son assasinat per un grop d{{'}}oficiaus de la Marina ([[15 de mai]] [[1932]]). Lo son successor que considerè qu{{'}}avè a aprovar las accions de l{{'}}Armada e atau que{{'}}s passè durant los 13 ans qui seguín. Lo govèrn que miè tà tèrmi ua ahortida de l{{'}}arsenal de guèrra e ua politica exteriora agressiva e expansionista. Lo coronament d{{'}}aqueth procèssus qu{{'}}estó ua navèra invasion de Manchoria (1937), qui provoquè la [[Segonda Guèrra sinojaponesa]]. Japon qu{{'}}ataquè la basa americana de [[Pearl Harbor]] en deceme de [[1941]], çò qui miè los [[Estats Units]] a declarar la guèrra au Japon. Aqueth conflicte qu{{'}}estó ua part de la [[Dusau Guèrra Mondiau|segonda Guèrra mondiau]], e Japon que deviengó la tresau poténcia de l{{'}}Èish dejà format per l{{'}}Alemanha e l{{'}}Italia. Arron ua longa campanha aeronavau dens lo Pacific, Japon que pergó totas las conquistas efemèras qui avè hèit dens la soa avançada, puish, en junh de [[1945]], los americans que s{{'}}apoderavan d{{'}}[[Okinawa]], obligant las fòrças japonesas a{{'}}s replegar sus las quate islas màgers. Las bombas atomicas lançadas peus Estats Units sus [[Hiroshima]] (6 d{{'}}agost 1945) e Nagasaki (9 d{{'}}agost 1945) que forcèn fin finala Japon a capitular shens condicions lo 15 d{{'}}agost 1945. ==== Japon despuish 1945 ==== L{{'}}armada americana qu{{'}}ocupè lo país dinc a 1952 e que hasó jutjar dirigents politics e militars deus qui avèn miat la politica d{{'}}imperialisme, mes non l{{'}}emperaire ni los responsables de la recèrca d{{'}}armaments bacteriologics. Los Estats Units qu{{'}}impausèn tanben (1947) ua navèra [[constitucion]] mei democratica e pacifista dens l{{'}}encastre d{{'}}ua [[monarquia parlamentària]]. Mes Okinawa que demorè devath ocupacion dinc a 1972 e los Estats Units qu{{'}}an sauvat dinc a uei lo dia un centenat de basas militaras capvath lo país. L{{'}}economia japonesa que conegó a comptar de las annadas 1950 un [[miracle economic]] qui hasó deu Japon la segonda poténcia economica mondiau dab ua creishença mejana d{{'}}un 10 % l{{'}}an 40 ans de temps. Aqueste periòde que{{'}}s fení dab l{{'}}esclatament de la [[boishòrla especulativa japonesa]] au principi de las annadas 1990, e que s{{'}}enseguí ua grèu [[recession]] de la quau lo país e s{{'}}arrehè progressivament. Durant aquesta tempsada, Japon qu{{'}}a patit catastròfas com l{{'}}atemptat terrorista la [[sècta]] [[Aum Shinrikyō]] (オウム真理教, ''Vertat Suprèma'') (atemptat dab gas sarin dens lo mètro de Tòquio, 12 morts, mei de 100 nafrats) o lo [[tèrratrem]] de [[Kobe]] en 1995 (quasi 6500 morts) e lo [[tsunami]]. Lo 11 de març 2011, un [[Tèrratrem e tsunami de Sendai (2011)|tèrratrem]] de magnitud 8,9 sus l{{'}}[[escala de Richter]], seguit d{{'}}un [[tsunami]] devastador dab andadas de 10 m de hautor, que toquè lo parçan de [[Sendai]] on, en mei de provocar milierats de morts e domaus hèra grèus, estó l{{'}}encausa de l{{'}}accident nuclear de [[Fukushima]]. == Politica == === Organizacion politica === La [[Constitucion]] de 1947 que hica en plaça ua [[monarquia parlamentària]] e qu{{'}}afirma la renonciacion deu país a la guèrra e lo caractèr democratic e pacific deu Japon. Lo cap de l{{'}}Estat qu{{'}}ei l{{'}}emperaire, “simbèu de l{{'}}Estat e de l{{'}}unitat deu pòble”, qui a un ròtle mèrrament ceremoniau, e la sobiranetat que resideish dens lo pòble japonés. A l{{'}}òra d{{'}}ara, l{{'}}emperaire deu Japon qu{{'}}ei [[Naruhito]], e lo prince deu japon [[Fumihito]] qu{{'}}ei a la prumèra plaça dens la linha successorau. [[Fichièr:2010Election at Higashi-Osaka.jpg|thumb|right|Un burèu de vòte dens la prefectura d{{'}}Osaka]] Lo poder legislatiu qu{{'}}ei hidat a la Dièta, un Parlament bicamerau compausat de la Crampa deus Representants (480 membres) e de la Crampa deus Conselhèrs (242 membres), entrams elejudas au sufragi universau per cinc ans. La Dièta qu{{'}}elei lo Prumèr ministre, qui ei puish nomat per l{{'}}Emperaire ; aqueste qu{{'}}ei lo cap deu govèrn, qui exerceish lo [[poder executiu]]. Qu{{'}}a a conservar l{{'}}ahida de la Dièta entà mantiene{{'}}s au poder. A l{{'}}òra d{{'}}ara, [[Yoshihiko Noda]] qu{{'}}ocupa lo pòste de Prumèr ministre. === Màgers partits politics === Lo principau partit japonés de govèrn qu{{'}}ei lo [[Partit liberau democrata]] (PLD), d{{'}}ideologia conservadora e liberau, de qui los Prumèrs ministres e son gessits de 1955 a 1993 e de 1996 a 2009. Lo segond partit qu{{'}}estó dinc a las annadas 1990 lo [[Partit socialista japonés]] (PSJ), mes que perdó lo son electorat tradicionau au darrèr de la soa participacion a ua grana coalicion governamentau dab lo PLD enter 1994 e 1998 e a la soa transformacion en [[Partit sociau democrata (Japon)|Partit sociau democrata]] (PSD) en 1996. Per{{'}}mor d{{'}}aquò, despuish la fin de las annadas 1990, lo màger partit d{{'}}oposicion qu{{'}}ei lo [[Partit democrata deu Japon]] (PDJ) fondat per ancians membres autant deu PSD com deu PLD, e qui{{'}}s posiciona au centre. Lo PDJ qu{{'}}arribè au poder au parat de las eleccions de 2009 e qu{{'}}a exercit lo poder despuish ençà, sol o en coalicion dab lo Navèth Partit deu Pòble (PPP, centre dret). === Organizacion administrativa === [[Fichièr:Japan_prefectures.png|thumb|Prefecturas de Japon.]] Japon qu{{'}}ei dividit en 47 prefecturas (都道府県 ''todofuken'') o departaments, de quate tipes: * ua prefectura metropolitana (都 ''tò'') : [[Tòquio]]. * ua prefectura insulara (道 ''dō'') : [[Hokkaidō]]. * duas prefecturas governamentaus (府 ''fo'') per las duas vilas mei grandas après Tòquio: [[Osaka]] e [[Quiòto]]. * 43 prefecturas (県 ''quen''). {| class=wikitable |+ '''Prefecturas''' |- | (01) [[Hokkaidō]] (北海道) (territòri) || (02) [[Aomori (Prefectura)|Aomori]] (青森) || (03) [[Iwate (Prefectura)|Iwate]] (岩手) |----- | (04) [[Miyagi (Prefectura)|Miyagi]] (宮城) || (05) [[Akita (Prefectura)|Akita]] (秋田) || (06) [[Yamagata (Prefectura)|Yamagata]] (山形) |----- | (07) [[Fukushima (Prefectura)|Fukushima]] (福島) || (08) [[Ibaraki (Prefectura)|Ibaraki]] (茨城) || (09) [[Tochigi (Prefectura)|Tochigi]] (栃木) |----- | (10) [[Gunma (Prefectura)|Gunma]] (群馬) || (11) [[Saitama (Prefectura)|Saitama]] (埼玉) || (12) [[Chiba (Prefectura)|Chiba]] (千葉) |----- | (13) [[Tòquio]] || (14) [[Kanagawa (Prefectura)|Kanagawa]] (神奈川) ||(15) [[Niigata (Prefectura)|Niigata]] (新潟) |----- | (16) [[Toyama (Prefectura)|Toyama]] (富山) || (17) [[Ishikawa (Prefectura)|Ishikawa]] (石川) || (18) [[Fukui (Prefectura)|Fukui]] (福井) |----- | (19) [[Yamanashi (Prefectura)|Yamanashi]] (山梨) || (20) [[Nagano (Prefectura)|Nagano]] (長野) || (21) [[Gifu (Prefectura)|Gifu]] (岐阜) |----- | (22) [[Shizuoka (Prefectura)|Shizuoka]] (静岡) || (23) [[Aichi (Prefectura)|Aichi]] (愛知) || (24) [[Mie (Prefectura)|Mie]] (三重) |----- | (25) [[Shiga (Prefectura)|Shiga]] (滋賀) || (26) [[Quiòto (Prefectura)|Quiòto]]|| (27) [[Osaka (Prefectura)|Osaka]] |----- | (28) [[Hyōgo (Prefectura)|Hyōgo]] (兵庫) || (29) [[Nara (Prefectura)|Nara]] (奈良) || (30) [[Wakayama (Prefectura)|Wakayama]] (和歌山) |----- | (31) [[Tottori (Prefectura)|Tottori]] (鳥取) || (32) [[Shimane (Prefectura)|Shimane]] (島根) || (33) [[Okayama (Prefectura)|Okayama]] (岡山) |----- | (34) [[Hiroshima (Prefectura)|Hiroshima]] (広島) || (35) [[Yamaguchi (Prefectura)|Yamaguchi]] (山口) ||(36) [[Tokushima (Prefectura)|Tokushima]] (徳島) |----- | (37) [[Kagawa (Prefectura)|Kagawa]] (香川) ||(38) [[Ehime (Prefectura)|Ehime]] (愛媛) || (39) [[Kōchi (Prefectura)|Kōchi]] (高知) |----- | (40) [[Fukuoka (Prefectura)|Fukuoka]] (福岡) ||(41) [[Saga (Prefectura)|Saga]] (佐賀) || (42) [[Nagasaki (Prefectura)|Nagasaki]] (長崎) |----- | (43) [[Kumamoto (Prefectura)|Kumamoto]] (熊本) || (44) [[Ōita (Prefectura)|Ōita]] (大分) || (45) [[Miyazaki (Prefectura)|Miyazaki]] (宮崎) |----- | (46) [[Kagoshima (Prefectura)|Kagoshima]] (鹿児島) || (47) [[Okinawa (Prefectura)|Okinawa]] (沖縄) |} == Economia == Japon que possedeish la quatau economia mondiau en tèrmes de [[Produch interior brut|PIB]] nominau, après la deus Estats Units, de China e d'Alemanha; e la quatau economia en tèrmes de PPA.<ref>{{Ligam web|lenga=en|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|títol=«World Economic Outlook Database, October 2023»|consulta=6 de genèr de 2023|editor=[[Fons Monetari Internacional|Hons Monetari Internacionau]]}}</ref> En 2021, la poblacion activa de Japon qu'ei l'ueitau au monde, dab mei de 68,6 milions de tribalhadors.<ref>{{Ligam web|lenga=en|títol=«World Factbook: Japan»|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan/|consulta=6 de genèr de 2023|editor=CIA}}</ref> En 2022, Japon qu'avèva un feble taus de [[caumatge]] de haut o baish 2,6 %.<ref>{{Ligam web|lenga=en|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS?locations=JP|títol=«Unemployment, total (% of the total labor force) (modeled ILO estimate): Japan»|autor=[[Banca Mondiala]]|consulta=6 de genèr de 2023}}</ref> Lo son taus de praubèr qu'ei lo dusau plus haut au demiei deus país deu G7 e que despassa 15,7 % de la poblacion.<ref>{{Ligam web|lenga=en|títol=«Japan's middle class is 'disappearing' as poverty rises, warns economist»|nom=Eustance|cognòm=Huang|data=2-7-2020|editor=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2020/07/03/japans-middle-class-is-disappearing-as-poverty-rises-warns-economist.html}}</ref> Japon qu'a lo coeficient de deute public/PIB lo mei haut au demiei de las economias avançadas,<ref>{{Obratge|nom1=Selahattin|nom2=Sagiri|nom3=Tomoaki|cognòm1=Ímrohoroğlu|cognòm2=Kitao|cognòm3=Yamada|data=febrèr de 2016|títol=Achieving fiscal balance in Japan|editor=International Economic Review}}</ref> dab un deute nacionau estimat a 248 % cap au PIB en 2022.<ref>{{Ligam web|lenga=en|títol=«Monetary Tightening Poses Medium-Term Risks to Japan's Debt Dynamics»|editor=Fitch Ratings|data=mars de 2022|url=https://www.fitchratings.com/research/sovereigns/monetary-tightening-poses-medium-term-risks-to-japans-debt-dynamics-06-05-2022}}</ref> Le [[yen]] japonés qu'ei la tresau moneda de resèrva mondiau après lo dòlar american e l'euro.<ref>{{Ligam web|lenga=en|títol=«Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserve»|url=https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175|consulta=6 de genèr de 2024|editor=IMF}}</ref> === Deu “miracle economic japonés” a la crisi === Au darrèr de la [[Segonda Guèrra mondiala|Segonda Guèrra mondiau]], durant la quau Japon e patí pèrdas umanas e materiaus de las granas, lo país que progressè a un ritme suberrapide (dinc a 10 % de creishença annau dens las [[annadas 1950|annadas 50]] e [[annadas 1960|60]]: qu{{'}}an aperat aquera recuperacion impressionanta de l{{'}}economia japonesa lo [[miracle economic japonés]]. Segon los observators, las encausas deu miracle economic japonés qu{{'}}estón la cooperacion enter l{{'}}[[Estat]] (peu biaish deu MITI, puish [[METI]]) e las [[enterpresa|enterpresas]], ua produccion virada tà l{{'}}exterior (importantas [[exportacion|exportacion]] tà l{{'}}[[Asia]] e l{{'}}[[America]], ua hòrta [[etica]] deu tribalh, la mestresa de las [[tecnica|tecnicas]] de punta mercés a la recèrca, e las despensas militaras baishas (1 % deu [[Produch interior brut|produit interior brut]]). Dens las annadas 70 e 80, la creishença que baishè, mes que{{'}}s mantiengó per aquò a un bon ritme: uns 5 % l{{'}}an dens las annadas 70, uns 4 % l{{'}}an dens las annadas 80. Lo taus de creishença que conegó ua baisha de compte har dens las annadas 90, principaument a causa de l{{'}}investiment excessiu deu decenni precedent e de politicas nacionaus qui avèn per tòca d{{'}}eliminar los excès deus mercats de valors e de bens immobiliari. Los esfòrç deu govèrn entà avivar l{{'}}economia qu{{'}}avón pòc de succès e qu{{'}}estón afectats per la crisi asiatica de 1997, mondiau de 2001. Lo caumatge que pugè dinc au 5 %, hèra de sòst-tractants que barrèn e la precaritat qu{{'}}aumentè. Totasvetz, l{{'}}economia qu{{'}}amuishè signes de s{{'}}arrehar a comptar de 2005 puishque la creishença deu [[PIB]] estó de 2,8 % aqueth an. === [[Agricultura]] e [[pesca]] === A maugrat de la hrèita de superficia cotivadera (pas mei deu 15 % deu territòri), lo país qu{{'}}a un deus mei hòrts rendements mondiaus mercés a ua tecnologia agricòla avançada. Japon qu{{'}}ei autosusisent en [[ris]], mes qu{{'}}impòrta la mieitat de la soa consomacion d{{'}}autas [[cerealas]], e la soa [[autosufiséncia alimentària]] n{{'}}ei pas que deu 40 %. [[Fichièr:Kamijo-Seki_irrigation_waterway.JPG|thumb|left|Agau d{{'}}adaigada au parçan de Kamijō]] Per{{'}}mor deus acòrds signats dab l{{'}}[[Organizacion Mondiala del Comèrci|Organizacion mondiau deu comèrci]], Japon qu{{'}}a redusit las subvencions aus agricultors, çò qui a miat a l{{'}}entrada suu mercat nacionau de ris american o vietnamian. La flòta de pesca japonesa qu{{'}}ei ua de las mei importantas deu monde, qu{{'}}ei presenta sus totas las mars e que realiza batlèu lo 15 % de las presas totaus. === Las enterpresas japonesas === Qu{{'}}ei lo principau sector de l{{'}}economia: que representa lo 39 % deu PIB e qu{{'}}amassa lo 33 % de la [[populacion activa|poblacion activa]] (25 % en França). L{{'}}industria japonesa qu{{'}}ei hèra dependenta de las importacions de mestiors prumèras e d{{'}}energia. [[Fichièr:Nissan.jpg|thumb|right|Lo sièti sociau de Nissan a Tòquio]] Que presenta caractèrs pròpris: - ligams estrets enter industriaus, sòsttractants e distributors au sen de grops aperats ''keiretsu''; - sindicats d{{'}}enterpresa potents dab pòc de conflictes e ua cultura deu dialògue, e un movement de reïvindicacions salariaus tot primtemps; - de hòrts investiments dens la [[recèrca e desvolopament|recèrca e lo desvolopament]]. - dens las granas enterpresas, l{{'}}emplec deus salariats qu{{'}}ei guarantit a vita. Las màgers enterpresas japonesas que{{'}}s tròban dens lo sector financèr, lo de las asseguranças, lo sector immobiliari e los deu transpòrt e de las telecomunicacions. Japon que gaudeish d{{'}}ua capacitat industriau de las granas e que produseish ua hauta tecnologia de las avançadas dens lo sector automobile, de l{{'}}equipament electronic, de la maquina-apèr, e dens lo sector quimic. La [[Borsa]] de Tòquio, dab ua capitalizacion de mei de 550 miliards de [[yen]]s en 2006, que{{'}}s presenta com la segonda deu monde en importància. === Los escambis === Japon qu{{'}}expòrta los sons produits en prioritat de cap taus [[Estats Units]] (22,8 %), l{{'}}[[Union Europèa]] (14,5 %), la [[Republica Populara de China|China]] (14,3 %), la [[Corèa del Sud|Corèa deu Sud]] (7,8 %), [[Taiwan]] (6,8 %) e [[Hong Kong]] (5,6 %), segon las dadas de 2006. Qu{{'}}expòrta principaument veïcules, equipament electronic, maquineria electrica e produits quimics. Per{{'}}mor de la soa hrèita de ressorças naturaus, Japon qu{{'}}ei hèra dependent d{{'}}autes país entà{{'}}s provedir en mestiors prumèras. En 2006, las soas importacions que vienèn de China (20,5 %), deus Estats Units (12 %), de l{{'}}Union Europèa (10,3 %), d{{'}}[[Aràbia Saudí|Arabia Saudí]], deus [[Emirats Arabs Units|Emirats Arabes Units]] (6,4 %), d{{'}}[[Australia]] (4,8 %), de Corèa deu Sud (4,7 %) e d{{'}}[[Indonèsia|Indonesia]] (4,2 %). Despuish lo 1r de seteme [[2009]], un acòrd de libre escambi e de partenariat economica que liga Japon e la [[Soïssa]]. === Perspectivas === L{{'}}evolucion de la demografia (poblacion a mei anar mei vielha) que pausa un problèma màger a tèrmi long. Los japonés qu{{'}}arrefusan de recórrer a l{{'}}immigracion entà i rampèu. Aquesta, d{{'}}aulhors, que pausaré tanben problèmas puishque las zònas abitablas deu país e son suberpobladas. Per{{'}}mor d{{'}}aquò, Japon qu{{'}}a desvolopat la [[robotica]] qui ei destinada a deviéner ua de las granas fòrças de la soa economia. Au dia de uei, dab 410 000 maquinas, Japon que possedeish lo 57 % deus robòts industriaus deu monde. L{{'}}emplec que demora ua preocupacion màger deu país. == Articles connèxes == * [[Economia de Japon]] * [[Empèri de Japon]] * [[Naruhito]] * [[Tòquio]] * [[Quiòto]] == Bibliografia == === En anglés === * [[George Samson]]: ''A History of Japan: 1334-1615'', [[Stanford]], [[1961]] * [[Robert C. Christopher]]: ''The Japanese Mind: the Goliath explained'', [[Linden Press/Simon & Schuster]], [[1983]] * [[Delmer M. Brown]]: '''''[[The Cambridge History of Japan]]''''', obratge collectiu engulhat per en ''D.M. Brown'', [[Cambridge University Press]] [[1993]] * [[Roland H. Worth, Jr.]]: ''No Choice But War: the United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific'', [[McFerland]] [[1995]] * [[Bill Kelly]]: ''The Worlds of Japanese Popular Culture: Gender, Shifting Boundaries and Global Culture'', [[Cambridge University Press]] [[1998]] * [[William Gerard Beasley]]: ''The Japanese Experience: A Short History of Japan'', [[University of California Press]], [[1999]] * [[Paul H. Varley]]: ''Japanese Culture'', [[Honolulu]], [[2000]] * [[Herbert Bix]]: ''Hirohito and the Making of Modern Japan'', [[Harper & Collins]], [[Nòva York]], [[2001]] * [[Stephen Turnbull]]: ''Samurai Invasion: Japan{{'}}s Korea War'', [[2002]] * [[Conrad Totman]]: '' History of Japan'', [[Blackwell]], [[2002]] === En francés === * '''[[Robert Guillain]]''': ''Japon, troisième grand'', colleccion [[Points Politique]], [[Seuil]], [[París]], [[1972]] * '''[[Edwin O. Reischauer]]''': ''[[Histoire du Japon et des Japonais]]'': ** tòme I: ''Des origines à 1945'' ** tòme II: ''De 1945 à 1970'', coll. [[Points Histoire]] id id [[1973]]... (traduccion de l{{'}}òbra originala ''[[Japan, The Story of a Nation]]'', [[Alfred A. Knopf]], Inc., [[Nòva York]] [[1970]]) * [[Robert Guillain]]: ''La guerre au Japon: De Pearl Harbour à Hiroshima'', colleccion [[Points Politique]], edicions [[Stock]] id [[1979]] * [[Jacquyes Gravereau]]: ''Le Japon, l{{'}}ère de Hirohito'', colleccion [[Notre siècle]], edicions [[La Documentation française]] id [[1988]] (525 p.) * [[Danielle Elisseeff]] & [[Vadime Elisseeff]]: ''[[La civilisation japonaise]]'', colleccion [[Les grandes civilisations]], edicions [[Arthaud]] id [[1994]] (670 p.) * [[Dorothée de Boisséson]]: ''Le Grand Guide du Japon'', colleccion [[Bibliothèque du voyageur]], cò en [[Gallimard]] id [[1994]] (423 p.) * [[Louis Frédéric]]: ''[[Le Japon: Dictionnaire et civilisation]]'', colleccion [[Bouquins]], edicions [[Robert Laffont]] id [[1996]] (1418 p.) * Collectiu: '''''[[Dictionnaire historique du Japon]]''''', colleccion [[Monde Asiatique]], edicions [[Maisonneuve & Larose]] id [[2002]] (2993 p.) * [[Jean-François Sabouret]]: ''Japon, peuple et civilisation'', [[La Découverte]] id [[2004]] * [[Jean-François Sabouret]]: ''La dynamique du Japon'', obratge collectiu engulhat per en ''J.F. S.'', [[Saint-Simon]] id [[2005]] (432 p.) == Ligams extèrnes == === Organismes oficiaus === * {{en}} {{ja}} [http://www.kunaicho.go.jp/eindex.html ''Site oficiau'' de la Maison Imperiau de Japon] * {{en}} {{ja}} [http://www.kantei.go.jp/foreign/index-e.html ''Site oficiau'' Cabinet deu Prumèr Ministre de Japon] * {{en}} {{ja}} [http://www.sangiin.go.jp/eng/index.htm ''Site oficiau'' Crampa deus Conselhèrs] * {{en}} {{ja}} [http://www.ndl.go.jp/en/index.html ''Site'' Bibliotèca '''Dièta nacionau'''] === Torisme === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20091224114637/http://www.jnto.go.jp/fra/ ''Site oficiau'' Ofici Nacionau deu Torisme Japonés] === Mèdias === * {{en}} [https://web.archive.org/web/20080423043359/http://home.kyodo.co.jp/ ''Sit'' '''Kyodo''' News...] * {{en}} [http://www.asahi.com/english/index.html ''Site'' '''Asahi Shinbun''', primièr quotidian japonés] * {{en}} [http://japantimes.co.jp/ ''Site'' '''The Japan Times'''] === Complements === * {{it}} {{ja}} [http://jfroma.it/ ''Sit'' '''Institut japonés de cultura''' a Roma] * {{ca}} {{ja}} [https://web.archive.org/web/20091226015714/http://home.att.ne.jp/banana/cck/ ''Sit'' Centre Català de Kansai] * {{pt}} [http://www.fjsp.org.br/ ''Sit'' '''Fundaçāo Japāo do Brasil'''] == Nòtas == <references group="Nòta"/> == Referéncias == {{commons|Japon}} <references/> {{Autoritats}} {{Paleta Regions e prefecturas de Japon}} {{païses d'Asia}} [[Categoria:Japon|*]] tht4vel4u5wm16wnudnvaxcj6hgjz7d 0 8275 2507797 2459767 2026-08-27T20:08:50Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507797 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Infobox País | nom_français = Belize, Bélize | nom_local = Belize | langue = en | imatge_bandièra = Flag of Belize.svg | lien_drapeau = Drapeau du Belize | imatge_blason = Coat_of_arms_of_Belize.svg | lien_blason = Armoiries du Belize | imatge_mapa = BLZ orthographic.svg | imatge_carte2 = Belize-CIA WFB Map.png | type_langues = Langue officielle<br>Langues reconnues | devisa = Sub umbra floreo | langue_devise = [[latin]] | traduction_devise = Je fleuris à l'ombre | lengas_oficialas = [[anglés]]<br>[[espanhòl]], [[kriol]], [[lengas maias]], [[garifuna (lenga)|garifuna]], [[alemand]], [[chinés]] | capitala = [[Belmopan]]<ref name="Recensement de 2010" /> | coordenadas_capitala = {{coord|17|15|N|88|46|W}} | ligam_vilas = Liste des villes du Belize | títol_mai_granda_vila = Plus grandes villes | mai_granda_vila = [[Belize City]] (57169 ab.) <br /> [[San Ignacio (Belize)|San Ignacio]] (17878 ab.)<br /> [[Belmopan]] (13931 ab.) <br /> [[Orange Walk Town]] (11765 ab.)<ref name="Recensament de 2010" /> | tipe_govèrn = [[Monarquia constitucionala]] [[Estat unitari|unitària]] | cap_títol1 = [[Monarquia beleziana|Rei]] |cap1 = [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]] | cap_títol2 = [[Governaire general de Belize|Governaire general]] | cap2 = [[Froyla Tzalam]] | cap_títol3 = [[Primièr ministre de Belize|Primièr ministre]] | cap3 = [[Johnny Briceño]] | títol_parlament = [[Parlament]] | nom_parlament = [[Assemblée nationale (Belize)|Assemblée nationale]] | titre_parlement2 = [[Chambre haute]]<br/>[[Chambre basse]] | nom_parlement2 = [[Sénat (Belize)|Sénat]]<br/>[[Chambre des représentants (Belize)|Chambre des représentants]] | superfícia_reng = 151 | superfícia_totala = 22966 | percentatge_aiga = 0,7 % | populacion_reng = 175 | populacion_totala = 419137 | populacion_annada = 2020<ref name="CWF">{{Lien web |langue=en |titre=CIA World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belize/ |site=cia.gov |date=10 octobre 2023 |consulté le=10 octobre 2023}}.</ref> | país_independéncia = [[Reialme Unit]] | data_independéncia = [[21 de setembre]] de [[1981]] | gentilé = Bélizien, Bélizienne | PIB_PPA = {{aumentacion}} {{unitat|3.148|milliards}} de [[Dollar american|$]]<br/>+ 12,30 % | PIBPPA_annada = 2022 | PIBPPA_raeg = {{159e}} | PIB = {{aumentacion}} {{unitat|1,991|milliards}} de [[Dolar american|$]]<br/>+ 10,79 % | PIB_annada = 2022 | PIB_reng = {{163e}} | PIB_HAB = {{aumentacion}} {{unitat|7147.399|[[Dolar american|$]]}}<br/>+ 9,70 % | PIBHAB_annada = 2022 | PIBHAB_reng = {{100e}} | deta_annada = 2022 | dette = '''Nominale'''<br/>{{augmentation négative}} {{unité|4.057 milliards}} de [[Dollar bélizien|BZ$]]<br/>+ 1,73 %<br/>'''Relative'''<br/>{{diminution positive}} 101,887 % du PIB<br/>- 8,19 % | PIBHABNOM_année = 2022 | PIB_HABNOM = {{augmentacion}} {{Unité|4519.823|[[Dollar américain|$]]}}<br/>+ 8,21 %<ref name="WEO April 2022 (FMI)">www.imf.org</ref> | chômage_année = 2022 | chômage = {{diminution positive}} 8,1 % de la pop. active<br/>- 19,63 % | moneda = [[Dolar belizian]] | còde_moneda = BZD | IDH = {{diminucion}} {{formatnum:0.683}}<ref name="hdr2021-22">{{HDR|2022}}.</ref> | IDH_année = 2021 | IDH_catégorie = mejan | IDH_rang = {{123e}} | IDHI = {{diminucion}} {{formatnum:0.535}}<ref name="hdr2021-22" /> | IDHI_année = 2021 | IDHI_rang = {{98e}} | Gini = 49,8 %<ref name="Gini_CIA">{{Lien web |langue=en |titre=Gini Index coefficient - distribution of family income |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |consulté le=24 avril 2023 |site=[[The World Factbook]], [[Central Intelligence Agency]]}}.</ref> | Gini_année = 2014 | Gini_rang = | IIG = {{diminution positive}} {{formatnum:0.364}}<ref name="hdr2021-22" /> | IIG_année = 2021 | IIG_rang = {{86e}} | IPE = {{diminution}} {{formatnum:50.0}}<ref name="IPE2022">{{Ouvrage |langue=en |auteur1=Martin J. Wolf |auteur2=John W. Emerson |auteur3=Daniel C. Esty |auteur4=Alex de Sherbinin |auteur5=Zachary A. Wendling |et al.=oui |titre=2022 Environmental Performance Index |lieu=New Haven, Connecticut, États-Unis |éditeur=Yale Center for Environmental Law & Policy |année=2022 |pages totales=192 |isbn= |lire en ligne=https://epi.yale.edu/downloads/epi2022report06062022.pdf |format électronique=pdf }}.</ref> | IPE_annada = 2022 | IPE_reng = {{49e}} | fusèu_orari = -6 | hymne_national = {{lang|en|[[Land of the Free (hymne)|Land of the Free]]}} | langue_hymne = [[anglais]] | traduction_hymne = Pays de la liberté | audio_hymne = Land of the Free instrumental.ogg | fèsta_nacionala = {{date-|21 septembre}} | fête_evt = [[Histoire du Belize#Indépendance (1981)|Indépendance]] vis-à-vis du [[Royaume-Uni]] ({{date-|1981}}) | domeni_internet = [[.bz]] | iso3166-1 = BLZ, BZ | indicatiu_telefonic = 501 | code_plaque = BH (British Honduras) | organizacions_internacionalas = [[Comunautat caribeana]] : 1974<ref>{{Ligam web |titre=CARICOM - son histoire, ses institutions et son schéma d’intégration régionale |url=http://ctrc.sice.oas.org/trc/Articles/Haiti/CARICOM_f.doc?article5082 |site=ctrc.sice.oas.org |consulté le=1 juin 2015}}.</ref><br />[[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]] : 25 de setembre de 1981<ref>{{Ligam web |titre=États Membres |url=https://www.un.org/fr/member-states/index.html#gotoB |site=un.org |consulté le=2019-11-17}}.</ref><br />[[Commonwealth]] : 1981<br />[[Organizacion dels Estats americans]] : 1991 {{-}}[[G33]] | p1 = [[Fichièr:Flag of British Honduras (1919-1981).svg|20px|Onduras britanc]] [[Honduras britannique]] }} '''Belize''' (en [[anglés]]: ''Belize''; en [[espanhòu]]: ''Belice'') es un [[estat sobeiran]] d'[[America Centrala]]. Confronta [[Mexic]] au nòrd, [[Guatemala]] au sud e a l'oèst, e lo [[golf d'Honduras]] que lo separa dau [[Honduras|país omonim]]. La capitala n'es [[Belmopan]] (''Belmopán''), mentre que la ciutat mai poplada es [[Belize City]]. Es l'unic país d'America Centrala que forma un govèrn organizat en una monarquia constitucionala parlamentària, onte lo rei del Reialme Unit servís de cap d'Estat. Ocupa un territori de {{formatnum:22966}} km² principalament format de plans maritims umids e de [[palun|paluns]].<ref>{{Ref-libre|títol=Le monde dans tous ses États. Une approche géographique|cognòm=Klein|cognòm2=Lasserre|nom=Juan-Luis|nom2=Frédéric|an=2017|isbn=9782760544925|editor=Presses de l'Université du Québec}}</ref> La populacion e la densitat son lei mai bassas de tota l'America Centrala.<ref>{{Ref-web|url=https://web.archive.org/web/20100819143228/http://esa.un.org/UNPP/|url-archiu=https://web.archive.org/web/20100819143228/http://esa.un.org/UNPP/|data-archiu=19 d'agost de 2010|títol=World Population Prospects: The 2008 Revision Population Database|autor=Nacions Unidas|consulta=31 de decembre de 2024}}</ref> La [[Civilizacion maia|cultura maia]] s'espandiguèt sus l'actual territòri de Belize entre 1500 a.C. e 300 d.C. e floriguèt fins a l'entorn del {{S|XIII}}.<ref>{{Ref-libre|url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/gu/guyanabelizecoun00merr_0/guyanabelizecoun00merr_0.pdf|url_accès=pdf|títol=Guyana and Belize: country studies|nom=Nigel|cognòm=Bollan|capítol=Belize: Historical Setting|editor=Library of Congress Federal Research Division}}</ref> L'exploracion europèa comencèt en 1638 quand s'installèron de marins anglés desirós d'esplechar la fusta tropicala de la jungla. Durant aqueste periòde las coronas d'Espanha e Granda Bretanha se disputavan lo territòri fins que la Grand Bretanha venquèt leis espanhòls a la batalha de Cayo San Jorge en 1798.<ref>{{Ref-libre|url=https://search.worldcat.org/fr/title/32214727|títol=Chapters of a history of Belize|nom=Assad|cognòm=Shoman|isbn=976-8052-19-8|oclc=32214727|editor=Angelus Press|an=1994}}</ref> En causa dau nombre feble de colons e dei cambiaments demografics ambe lei populacions e lei regions vesinas, una populacion fòrça mestissada se formèt e se concentrèt principalement lòng dau litorau e dei rius. Lo país venguèt autonòm en 1964 e independent en 1981. Son economia evolucionèt alara de l'esplecha de [[fusta]] vèrs lo produccion de fruchs e de sucre, lo desvolopament dau [[torisme]] e leis activitats financieras coma paradís fiscau. == Geografia == === Geografia fisica === La màger part dau territòri belizian es format de plans palunós costiers. Lo sud es ocupat per de [[montanha|montanhas]] bassas onte si situa lo [[Doyle's Delight]] qu'es la cima pus auta dau país amb una [[altitud]] de {{formatnum:1124}} m. Regardant l'idrografia, li a quatre [[riu|fluvis]] de remarca que son caracterizats per de longors limitadas mai de debits que pòdon venir importants durant la sason umida: * au nòrd, si troba lo [[Rio Honda]] (209 km) que marca la [[frontiera]] entre Mexic e Belize e qu'es lo riu pus gròs de Yucantan e un axe d'intrada important en direccion d'aquela region. * au nòrd e au centre, si troba la [[New River]] (132 km). * au centre, si troba lo [[Rio Belize]] (250 km) qu'es navigable fins a la frontiera ambe Guatemala. Sa vau es un axe de comunicacion important per lo país. * au sud, [[Sarstoon]] (111 km) que marca una partida de la frontiera ambe Guatemala. === Clima === [[File:Mitch 1998-10-26 2028Z.jpg|thumb|right|Fotografia d'un ciclòn avançant vèrs Belize en 1998 (octòbre de 1998).]] Belize a un [[clima]] [[clima subtropicau|subtropicau]] ambe de sasons secas e umidas marcadas.<ref name="The Seaward Margin... pp. 2-3">{{Ref-libre|nom=N. P|cognòm=James|cognòm2=Ginsburg|nom2=R. N|títol=The Seaward Margin of the Belize Barrier and Atoll Reefs: Special Publication 3 of the IA|editor=John Wiley & Sons|paginas=2–3|an=2009}}</ref> La [[temperatura]] mejana li es auta tota l'annada e varia entre 24°C (genier) e 27°C (julhet) dins lei zònas litoralas.<ref name="The Seaward Margin... pp. 2-3" /> Dins lo sud dau país, demenisse ambe l'[[altitud]] e dins lo nòrd, aumenta leugierament ambe la distància a respèct de la [[mar]]. Lei precipitacions anualas son importantas sus lo territòri mai presentan de variacions de remarca entre lo sud, onte pòdon agantar mai de {{formatnum:4500}} mm, e lei regions dau nòrd e de l'oèst onte lo nivèu mejan es de {{formatnum:1350}} mm. La màger part a luec pendent la sason umida que va de genier a mai dins lo nòrd e de febrier a abriu dins lo sud. De còps, li a pereu un segond periòde umid (dicha pichona sason umida) vers julhet-aost. Lo territòri belizian es regardat per lo risc de [[ciclon tropical|ciclòn tropicau]]. Pòdon causar de destruccions fòrça importantas en causa de sa natura plana e umida que favoriza leis inondacions. Per exemple, en 1931, un ciclòn entrainèt la destruccion de dos tèrç de Belize City e la mòrt d'un milièr d'abitants. En 1961, la vila foguèt tornarmai destrucha per un ciclòn (275 morts) e leis autoritats desplacèron la [[capitala]] a Belmopan en 1970. === Demografia e vilas principalas === [[File:Belize City Aerial Shots.jpg|thumb|right|Fotografia dau centre de Belize City (octòbre de 2004).]] La populacion de Belize es en aumentacion rapida en despiech d'una emigracion fòrça importanta. D'efècte, de 2000 a 2010, la populacion passèt per exemple de {{formatnum:231000}} abitants a mai de {{formatnum:314000}}. Totjorn en 2012, lo nombre de Belizians vivent ais Estats Units èra estimat a {{formatnum:180000}} (solament {{formatnum:70000}} li èran en situacion regulara). Aquela creissença es sostenguda per un taus de fertilitat important (3,6), una populacion fòrça jova (environ 96,5% aviá un temps entre 0 e 64 ans en 2010) e una esperança de vida auta (aperaquí 75 ans). La densitat de populacion es relativament febla (14,5 ab/km2) e son taus d'urbanizacion de 44%. La vila pus importanta es Belize City, l'èx-[[capitala]], ambe {{formatnum:68000}} abitants en 2012. Leis autrei vilas de remarca avián una populacion entre {{formatnum:10000}} e {{formatnum:20000}} abitants coma Belmopan (environ {{formatnum:20000}}), [[San Ignacio (Belize)|San Ignacio]] (environ {{formatnum:17000}}) ò [[Orange Walk Town]] (environ {{formatnum:13000}}). Leis autrei ciutats an mens de {{formatnum:10000}} abitants. En causa de la disparicion d'una partida importanta dei [[Civilizacion maia|pòbles maias]] autoctòns apres l'arribada dei premiers Europèus e de l'arribada d'unei populacions diferentas dins lo corrent dau [[Colonialisme|periòde coloniau]], la populacion dau Belize actuau es fòrça mestissada:<ref>{{Ref-libre|nom=Michael D.|cognòm=Phillips|títol=Belize: Selected Proceedings from the Second Interdisciplinary Conference|editor=University Press of America|an=1996|paginas=175–177}}</ref> * aperaquí la mitat de la populacion èra d'ascendéncia maia e [[Euròpa|europèa]] (principalament [[Espanha|espanhòla]]). * aperaquí lo quart de la populacion èra originari de mestissatges entre populacions [[Africa|africanas]] e euròpeas (totjorn principalament espanhola). * aperaquí 10% èra d'ascendéncia maia. * aperaquí 6% èra originari de mestissatges entre diferentei populacions africanas e autoctònas. Aqueleis abitants son dichs Garifunas. Lo rèsta deis abitants de Belize èra compausat de migrants recents ò de despatriats que presentan divèrseis originas ([[Republica Populara de China|China]], [[Índia]], [[Euròpa]]). === Lengas === L'[[anglés]] es la [[lenga oficiala]] de Belize. Pasmens, es la lenga premiera de mens de 5% de la populacion. Dins la vida vidanta, lei lengas pus frequentas son l'[[espanhòu]] (43% en 2000), lo kriol (un creòle de l'anglés parlat per 37% deis abitants en 2000<ref>L'estimacion dau nombre de locutors de l'anglés e dau ''kriol'' es malaisada car lei locutors dau creòle an tendéncia de se descriure coma anglofòns.</ref>) e divèrsei [[lengas maias]] (7,8% en 2010). Enfin, si pòu trobar de minoritats que parlan lo garifuna ò lo [[bas saxon]]. La màger part de la populacion èra au mens bilingüa.<ref>{{Ref-libre|cognòm=Nunez|nom=Abdulmajeed|títol=History of the Muslims in Belize|editor=AuthorHouse|an=2010|paginas=26–29}} </ref> === Religions === La libertat [[religion|religiosa]] es assegurada sus lo territòri belizian. En [[2010]], la màger part de la populacion èra [[cristianisme|crestiana]] e si devesissiá magerament entre la [[Glèisa Catolica Romana|Glèisa Catolica]] (40,0%). Lo catolicisme èra a temps passat la [[religion]] de mai de la mitat de la populacion. Pasmens, coma dins leis autrei país d'America Centrala, son assisa deguèt faciar la concuréncia de divèrsei glèisas [[Reforma|protestantas]] fòrça dinamicas (31,7%).{{Sfn|J. Gordon Melton|Martin Baumann|pp=328–330}} Puei, 11,9% deis abitants compausavan diferentei minoritats religiosas fòrça variadas ([[testimònis de Jehova]], religion [[Civilizacion maia|maia]], [[indoïsme]], [[islam]], etc.).{{Sfn|J. Gordon Melton|Martin Baumann|pp=331–332}} Enfin, 15,6% de la populacion s'èran declarat sensa [[religion]]. == Istòria == [[File:Mesoamerica - Esquèma generau.png|thumb|[[Civilizacion]]s principalas de [[Mesoamerica]] dau sègle IV au sègle XVI.]] [[File:Antilhas - Periòde coloniau vèrs 1790.png|thumb|Antilhas vèrs 1790.]] Lo territòri dau Belize actuau es una region periferica de la zòna d'influéncia de la [[civilizacion maia]] que si desvolopèt a partir dins lo corrent de l'[[Antiquitat]]. Durant lo periòde classic d'aquela civilizacion, doas vilas importantas (Caracol e Xunantunich) si formèron fins a la crisi maia dei sègles VII e VIII e l'abandon d'aquelei ciutats par sa populacion. Pasmens, en despiech d'aqueu declin, una preséncia maia si mantenguèt dins la region. De mai, en causa de la resisténcia dei ciutats-estats maias dei regions occidentalas e septentrionaus de Yucantan, leis Espanhòus renoncièron a la conquista de la jungla interiora fins a la fin dau sègle XVII.<ref>La darriera ciutat-Estat maia foguèt conquistada per leis Espanhòus en 1697.</ref> Aquò permetèt ai populacions autoctònas de demorar independentas. En 1642, la manca de contraròtle d'[[Espanha]] sus la region permetèt tanben a de flibustièrs anglés de s'installar sus l'illa de Roaton que venguèt una basa de piratariá e de la còntrabanda de fusta tropicala. Dins leis annadas 1660, de soudats e de marins anglés desmobilizats après la conquista de [[Jamaica]] en [[1655]] per [[Londres]] s'installèron dins la region dei bòcas dau riu Belize. L'esplecha de fusta tropicau foguèt l'activitat principala dei colons que participavan tanben de còps ai guèrras regionalas. Aliats ais indians locaus fòrça ostils ais Espanhòus, capitèron de tenir la region e assaièron sensa succès d'ocupar lo litorau orientau dau [[Nicaragua]] actuau. En 1798, la batalha de St. George's Caye marquèt la fin dei temptativas espanhòlas de cochar leis Anglés de la zòna e permetèt de començar lo desvolopament de l'implantacion. Pasmens, l'elèit de Guatemala contunièt de considerar la region coma una dependéncia de son país. En 1862, la region venguèt oficialament una colonia britanica dicha Honduras Britanic. Fins a 1884, foguèt una dependéncia de [[Jamaica]]. Sa populacion aumentèt pauc a pauc. Agantèt {{formatnum:30000}} abitants en 1900 e {{formatnum:70000}} en 1950. En 1964, li foguèt donat un estatut d'autonòmia intèrna. En 1974, lo nom Belize remplacèt l'apellacion de Honduras Britanic. En 1981, l'independéncia, lòngtemps alentida per lei tensions frontalieras ambe [[Guatemala]], foguèt finalament proclamada. Pasmens, en causa dei tensions persistentas entre Guatemala e leis autoritats novèlas, una [[garnison]] britanica demorèt en plaça dins lo país fins a la reconóissança oficiala de la sobeiranetat beliziana per Guatemala en 1991. == Govèrn e politica == === Forma de l’estat e organizacion dau poder === Belize es una [[monarquia]] [[constitucion]]ala [[Parlament|parlamentària]] pluralista que fa partida dau [[Commonwealth]] e qu'aplica lo principi de la separacion dei tres poders. Lo cap d'estat formau es lo sobeiran dau Commonwealth representat per un governador generau que son ròtle es simbòlic. Lo [[poder executiu]] es tengut per lo cap dau [[govèrn]] e lo poder legislatiu es tengut per un [[parlament]] [[bicamerisme|bicamerau]]. Lo poder judiciari es independent de l'executiu e dau legislatiu. Es tengut per divèrsei corts superioras especializadas. === Poder executiu === Lo [[poder executiu]] es oficialament tengut per lo sobeiran dau Commonwealhth qu'es representat localament per un governador generau. Pasmens, son ròtle es principalament simbòlic e lo cap vertadier de l'executiu es lo cap dau [[govèrn]] designat per la majoritat parlamentària. Lei membres dau govèrn son generalament chausits entre lei deputats de la majoritat de l'Assemblada mai aquò es pas una obligacion constitucionala. === Poder legislatiu === Lo [[poder legislatiu]] es tengut per un parlament [[bicamerisme|bicamerau]] dich Assemblada Nacionala. Sa chambra bassa, dicha Chambra dei Representants, es formada de 31 deputats elegit au sufragi universau dirèct per lei ciutadans de mai de 18 ans. Lei deputats son elegits amb un escrutinh uninominau majoritari a un torn. Lo mandat dura cinc annadas. Sa chambra auta, dicha Senat, es formada de 12 senators e d'un president. Lei senators son designats per lo governador generau representant la corona après prepausicion de la majoritat parlamentària (6 senators), de l'oposicion (3 senators), dau Conseu dei Glèisas (1 senator), dau Conseu dei sindicats (1 senator) e dei representants dau sector privat (1 senator). Dins lei fachs, lo ròtle vertadier dau governador generau si limita a l'acceptacion dei prepausicions que li son somesas.<ref name="Senat">{{Ref-web|url=https://web.archive.org/web/20080129124006/http://www.senat.fr/senatsdumonde/belize.html|url-archiu=https://web.archive.org/web/20080129124006/http://www.senat.fr/senatsdumonde/belize.html|data-archiu=29 de genier de 2008|títol=Le Sénat de Bélize|autor=Senat Francés}}</ref> Pasmens, lei personas prepausats coma senators pòdon pas faire partida de la Chambra dei Representants, dei fòrças armadas ò de la polícia ni trabalhar per lo [[govèrn]]. Un temps minimom de 21 e la nacionalitat beliziana son tanben demandadas. La durada dau mandat es de cinc annadas. Puei, lo president dau Senat es chausit per lei senators. Sa votz es preponderanta dins lo cas d'una egalitat entre lei 12 senators. Pòu faire partida ò non dau Senat. Dins lo cas que lo president sigue pas senator, a pas lo drech de vòte mai franc dei situacions onte lei 12 senators pòdon pas formar una majoritat. Lei doas chambras pòdon prepausar de projèctes de [[lei|lèi]] mai l'acòrd dau govèrn es necessari regardant lei projèctes susceptibles de modificar lei recèptas de l'Estat. Per intrar en aplicacion, una lèi dèu èstre votada per lei doas chambras. Dins lo cas d'un desacòrd entre lei doas chambras, la votz de la Chambra dei Representants es preponderanta car lo Senat pòu refusar solament dos còps una lèi votada per lei deputats. === Poder judiciari === Lo poder judiciari es inspirat per la [[lei|lèi]] [[Reialme Unit|britanica]] (''Common law'') e es dirigit per unei corts especializadas. Lei dos pus importants son la Cort Suprèma (cargada deis afaires pus importants) e la Cort d'Apèu. Dins certanei cas, lo [[Comitat judiciari dau Conseu privat]] dau sobeiran dau Commonwealth pòu estudiar un apèu coma institucion superiora dau país. Lei jutges deis institucions principalas son nomats per lo governador generau (après prepausicion dau cap dau govèrn). === Organizacion territòriala === L'organizacion territòriala de Belize presenta dos nivèus principaus que son, de la pus granda a la pus pichona, lei districts e lei municipalitats (vilas e vilatges). Lei districts son dirigits per de foncionaris de l'administracion e per un conseu elegit per la populacion. Lei municipalitats son dirigits per de conseus elegits dichs conseu de vilas ò conseu de vilatges segon la talha de l'entitat. === Simbòls nacionaus === Lo drapèu oficiau de Belize foguèt adoptat en 1981 après l'independéncia dau país. Es basat sus un drapèu non oficiau apareissut en 1950. La devisa dau país es en latin ''Sub umbra floreo'' («A l'ombra, florissi» en occitan). Son imne nacionau es ''Land of the Free'' («País de la Libertat» en occitan) que foguèt escrich en 1963. <gallery> File:Flag of Belize.svg|Drapèu oficiau de Belize. File:Flag of British Honduras (1919–1981).svg|Drapèu coloniau britanic de Belize. File:Flag of Belize (1950-1981).svg|Drapèu non oficiau de Belize (1950-1981) a l'origina dau drapèu actuau. File:Coat of arms of Belize.svg|Armariás de Belize. </gallery> == Afaires estrangiers e defensa == === Afaires estrangiers === Belize fa partida dei principaleis organizacions internacionalas e regionalas coma l'[[ONU|Organizacion dei Nacions Unidas]], l'[[OMC|Organizacion Mondiala dau Comerci]] l'[[Organizacion deis Estats Americans]], lo [[Commonwealth]], la [[Comunautat Cariba]] e son mercat comun, l'[[Associacion deis Estats Caribas]] e la [[Cort de Justícia dei Caribas]]. En causa de sa [[colonialisme|colonizacion]] per lei [[Reialme Unit|Britanics]] e de son independéncia recenta, sa [[diplomacia]] presenta de particularitats a respèct deis autreis [[estat]]s d'America Centrala car l'influéncia estatsunidenca li es pus febla. Per exemple, Belize signèt un acord toristic ambe [[Cuba]] en 2002 ò, en 2011, reconeissèt oficialament [[Palestina]] dins sei frontieras d'avans 1967. Dempuei leis annadas 1990 e la reconóissença de la soberaneitat beliziana per [[Guatemala]] e la retirada consecutiva de la [[garnison]] [[Reialme Unit|britanica]], tres axes principaus dominan lei relacions exterioras de Belize: * la relacion ambe leis [[USA|Estats Units]] es venguda primordiala car lo govèrn estatsunidenc e son ajuda financiera son una fònt de revenguts importanta per lo país. Gràcias a l'abséncia d'ocupacion de Belize per l'armada estatsunidenca dins lo corrent dau sègle XX, lei relacions entre [[Belmopán|Belmopan]] e [[Washington]] son tradicionalament bònas, lei dos estats collaboran per assaiar de demenir la criminalitat regionala e l'armada estatsunidenca participa a divèrsei projèctes de desvolopament sus lo territòri belizian. * la relacion ambe lo Reiaume Unit foguèt majora fins ais annadas 1990 en causa dau mantenement d'una garnison britanica per defendre lo territori belizian<ref name="The Quest for Security... pp. 69-70">{{Ref-libre|nom=Ivelaw L|cognòm=Griffith|títol=The Quest for Security in the Caribbean: Problems and Promises in Subordinate States|an=1993|url=https://archive.org/details/questforsecurity00grif|editor=M.E. Sharpe|an-1993|pagina=6970}}</ref> </ref> mai son importància declina pauc a pauc car la metropòli e son anciana colonia an d'interès mai e mai diferents. Pasmens, lei Britanics gardan una installacion militara destinada a l'entraïnament sus lo territòri belizian. * la relacion ambe Guatemala demora lo problema principau deis afaires estrangiers de Belize car la [[frontiera]] comuna es totjorn pas reconeguda per Guatemala. {{formatnum:12272}} km² de territòri belizian son ansin revendicat per son vesin e d'escaramochas si debanèron en 2000 lòng de la frontiera actuala. === Fòrças armadas === [[File:Belize Coast Guard and U.S. Navy Working Together.jpg|thumb|right|Fotografia d'una patrolha comuna de gardacòstas dei fòrças estatsunidencas e belizianas (febrier de 2013).]] Lei fòrças armadas de Belize foguèron creadas a partir d'unitats colonialas que son origina data de 1817. Pasmens, en causa dau mantenement d'una garnison britanica importanta ({{formatnum:1500}} omes) fins a [[1994]] per dissuadir una invasion [[Guatemala|guatemalenca]]<ref name="The Quest for Security... pp. 69-70"/>, lei fòrças belizianas demorèron limitadas. En 2012, èran compausadas de {{formatnum:1050}} professionaus<ref>La [[conscripcion]] es autorizada dins lo cas que lo nombre de volontaris sigue pas sufisent per completar leis efectius (CIA World Factbook: Belize).</ref> e de 700 reservistas leugierament equipats. Son devesits entre una fòrça terrèstra, una pichona fòrça aeriana destinada au transpòrt e d'unitats de gardàcostas. Son budget èra relativament feble representant solament 1,08% dau [[PIB]].<ref name="CIA">CIA World Factbook: Belize.</ref> == Economia == Belize es un país en desvolopament pauc industrializat que son economia despend magerament de l'agricultura e dei servicis, especialament dau [[torisme]]. La criminalitat organizada, especialament lo trafeg de dròga, li a tanben una plaça importanta coma dins leis autreis estats de la region. En 2012, lo PIB èra de 1,637 milions de dolars estatsunidencs. Lo país exportava de matèrias premieras agricòlas e de [[petròli]] e importava de produchs manufacturats (maquina otís, produchs quimics, medicaments...). Sei partenaris economics principaus èran leis Estats Units, Alemanha, lo Reiaume Unit, Cuba e Mexic. Lei revenguts deis expatriats an pereu una plaça importanta au sen de l'economia nacionala e son una fònt important de sòus per la màger part dei familhas belizianas. Lo sector primar representava 13% dau PIB e 10,2% de la populacion activa. Es dominat per la produccion de [[sucre]], d'agrums e de [[banana|bananas]] que formavan la mitat deis exportacions belizianas. Dins lei regions litoralas, la pesca es pereu una activitat importanta (exportacion de cambaròts). Dempuei 2005-2006, si desvolopa l'esplecha de jaciments de petròli que representava 29% deis exportacions. La produccion de [[fusta]], sector centrala de l'economia dau país, conoisse una crisi importanta dempuei leis annadas 1990 a declinat per venir un sector quasi segondari de l'economia (mens de 1% deis exportacions). Lo sector industriau representava 23% dau PIB e 18,1% deis emplecs. Es centrat sus la transformacion de produchs agricòlas e sus la produccion leugiera. La màger part dei produchs manufacturats pesucs son importats. Enfin, lo sector dei servicis representava 64% dau PIB e 71,4% de la man d'òbra activa. Es dominat per lo [[torisme]] e per d'activitats financieras (lo país es un paradís fiscau). Belize es tanben un [[pavalhon de complasença]]. == Cultura == === Arquitectura === [[File:Caracol-Temple.jpg|thumb|Fotografia dei vestigis d'un temple maia dins la ciutat anciana de Caracol (genier de 2006).]] [[File:St-Johns-Cathedral-Belize-City-2010.jpg|thumb|right|Catedrala St John's (decembre de 2010).]] Lo patrimòni arquitecturau de Belize es marcat per lei periòdes maia e coloniau. D'efèct, maugrat sa posicion un pauc descentrada a respèct dau centre de la [[civilizacion maia]], lo territòri belizian assosta lei vestigis de doas vilas importantas ([[Caracol]] e Xunantunich) e de divèrsei colonias mens importantas. La màger part data de l'epòca classica d'aquela [[civilizacion]]. L'arquitectura coloniala es magerament concentrada dins la vila de Belize City qu'èra lo centre de la preséncia britanica. Pasmens, pauc de bastiments subrevisquèron ai destruccions de la ciutat per lei ciclòns. Lei vestigis dau periòde coloniau son donc rars e lo pus famós es la catedrala St John's. === Musica === Gràcias a sa posicion dins la region cariba e a l'origina variada de sa populacion, la musica beliziana es fòrça rica. En particular, unei tipes de musica si difusèron dempuei [[Jamaica]] coma lo reggae, lo dancehall e la soca ò dempuei leis Estats Units coma lo rap, lo hip-hop, lo metal e lo rock. An una influéncia sus leis estiles musicaus locaus que son lo punta eissit de la cultura garifuna ò lo parenda eissit dei populacions espanhòlas e africanas d'America. == Bibliografia == * {{Ref-libre|nom=J. Gordon|cognòm=Melton|nom2=Martin|cognòm2=Baumann|títol=Religions of the World, Second Edition: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|editor=ABC-CLIO|an=2010}} == Referéncias == <references/> {{boita de navigacion Estats membres OAS}} {{Païses d'America}} [[Categoria:Belize| ]] 1d2pb2mthd7beryr8yvmmze82qr7vqv 0 8312 2507746 2473809 2026-08-27T19:25:38Z InternetArchiveBot 43230 Add 3 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507746 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{omon|Corèa (omonimia)}} {{Unicode corean}} {{Infobox País | carta = corèa-sud | nom_local = 대한민국 ([[corean]]) | lenga2 = ko | occitan = | bandièra = Flag of South Korea.svg | legenda bandièra = | blason = Emblem of South Korea.svg | legenda blason = | imatge_mapa = Republic_of_Korea_(orthographic_projection).svg | devisa = | lengas oficialas = '''[[Corean]]''' | capitala = [[Seol]] | coordenadas_capitala = {{coord|37|35|N|127|00|E}} | mai_granda_vila = [[Seol]] | tipe_govèrn = [[Republica]] [[sistèma parlamentari|parlamentària]] | cap1 = [[I Chemiòn]] | cap_títol1 = [[Lista dels Presidents de Corèa del Sud|President]] | cap2 = [[Lee Ju Ho]] | cap_títol2 = [[Primièr Ministre de Corèa del Sud|Primièr ministre]] | superfícia_reng = 108 | superfícia_totala = {{formatnum:99274}} | percentatge_aiga = {{unitat|0.3}} | populacion_reng = 26 | populacion_totala = {{formatnum:48955203}} | populacion_annada = 2013 | densitat = 488 | tipe_independéncia = | país_independéncia = de [[Japon]] | data_independéncia = [[1 de març]] de [[1919]] | païses frontalièrs = | gentilici = Sud-Corean, Sud-Coreana<ref name="CLO">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=124|lenga=oc}}</ref> | IDH_annada = | IDH = | IDH_categoria = | IDH_reng = | còde_país = KR | moneda = [[Won sud-corean]] | còde_moneda = KRW | fus_orari = +9 | imne_nacional = [[Aegukga]] | imne audio = National anthem of South Korea, performed by the United States Navy Band.wav | domeni_internet = [[.kr]] | indicatiu_telefonic = 82 | organizacions_internacionalas = | mapa = South_Korea_on_the_globe_(South_Korea_centered).svg | legenda mapa = {{Legenda|#00A86B|Administracion sud-coreana|bordadura=cap}} {{Legenda|#77dd77|Territòri reivindicat|bordadura=cap}} }} La '''Corèa del Sud''' (var. '''Corèa dau Sud''', '''Corèa deu Sud'''), oficialament la '''Republica de Corèa''' (en [[corean]]: 대한민국, 大韓民國, ''Daehan Minguk'', lit. « Republica del Grand Pòble Han ») es un estat d{{'}}[[Asia Orientala]] qu'ocupa la partida meridionala de la [[Corèa|peninsula coreana]]. Confronta la [[Corèa del Nòrd]] al nòrd, l'estrech de Corèa al sud e la [[mar de China Orientala]] e la [[mar de l'Èst|mar de l{{'}}Èst]] à l'èst. Sa capitala es [[Seol]], una de las aglomeracions mai popladas del monde. Lo gentilici es '''sud-corean -a'''. La Corèa del Sud es un país desvolopat e una e las doas democracias vertadièras d'Asia. Es un sòci de l'[[OCDE]], classificat coma economia avançada per la [[Central Intelligence Agency|CIA]] e lo [[Fons Monetari Internacional]]. La Corèa del Sud es, per òrdre d'importància, la quatrena economia d'Asia e la tretzena del mond.<ref>[http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf Gross domestic product]. Data for the year 2007. 2008-07-01. World Bank</ref> == Istòria == === Abans division === Corèa comencèt amb la fondacion de Joseon (lo nom de ''[[Gojoseon]]'' es gaireben sempre utilizat per defugir la confusion amb una autra dinastia Joseon fondada al sègle XIV; lo prefixe ''Go-'' significa 'vièlh' o 'mai lèu') en 2333 abans lo Crist per [[Dangun]].<ref name=koreashistory>{{cite web |url=http://www.asianinfo.org/asianinfo/korea/history.htm |títol=Korea's History |publisher=AsianInfo |accessdate=2009-02-17}}</ref> Gojoseon s'espandiguèt fins a çò que contrarotle una granda part de la peninsula nòrd-coreana e de [[Manchoria]]. Après de nombrosas guèrras amb la dinastia chinesa [[Dinastia Han|Han]], Gojoseon se desintegrèt, menant al periòde dels [[Proto-Tres Reialmes de Corèa]]. Dins los sègles primièrs de l'Èra comuna, [[Buyeo Kingdom|Buyeo]], [[Okjeo]], [[Dongye]], e la Confederacion [[Samhan]] ocupavan la peninsula e lo sud de Manchoria. Entre los divèrses pichons estats, [[Goguryeo]], [[Baekje]], e [[Silla]] se desvolopèron fins a contrarotlar la peninsula jol nom dels [[Tres Reialmes de Corèa|Tres Reialmes]]. L'unification dels Tres Reialmes per [[Silla]] en 676 menèt al [[Periòde dels Estats del Nòrd e del Sud]], que la màger part de la peninsula coreana èra contrarotlada per [[Silla|Silla Unificat]], mentre que [[Balhae]] contrarotlava la part nòrd de Goguryeo. Durant lo periòde Silla, poesia e art èran encoratjats, e la cultura [[bodisme|bodista]] s'espeliguèt. Las relacions entre Corèa e China venguèron relativament pacificas d'aquesta epòca. Pasmens, Silla s'aflaquiguèt amor de treboladís intèrne, e capitulèt davant [[Goryeo]] en 935. [[Balhae]], lo vesin del nòrd de Silla, èra format coma estat successor de Goguryeo. Durant lo seu periòde, Balhae contrarotlèt una granda part de Manchoria e de parts de Russia. Caiguèt davant [[Khitan]] en 926. [[Fichièr:SelectedTeachingsofBuddhistSagesandSonMasters1377.jpg|thumb|''[[Jikji]]'', lo pus vièlh libre conegut estampat amb de caractèrs tipografics metallics en 1377. ''Bibliothèque Nationale de Paris''.]] Après lo periòde Nòrd-Sud, los estats successors luchèron pel contraròtle pendent lo periòde dels [[Tres Reialmes Tardièrs]]. La peninsula foguèt unificada per l'[[Taejo de Goryeo|Emperaire Taejo]] de [[Goryeo]]. Coma Silla, Goryeo foguèt un estat de granda cultura que creèt lo [[Jikji]] en 1377, en utilizar la primièra [[estampariá|premsa d'estampar]] de caractèrs metallics del mond.<ref>[https://web.archive.org/web/20091005045722/http://www.digitaljikji.net/digital_jikji/main.asp Digital Jikji]</ref> Las invasions [[Invasions mongòlas en Corèa|mongòlas]] al sègle XIII aflaquiguèron fòrça Goryeo. Pasmens, Goryeo contunhèt de dirigir Corèa coma aligat tributari dels [[Mongolia|mongòls]]. Après la casuda de l'[[Empèri Mongòl]], Goryeo contunhèt de o dirigir. Après d'importants trebols politics e d'invasions de contunh, Goryeo foguèt remplaçat per la [[Dinastia Joseon]] en 1388 en seguida d'una revòlta del General [[Taejo de Joseon|Yi Seong-gye]]. Lo rei Taejo tornèt batejar Corèa en ''Joseon'' per referéncia a [[Gojoseon]], e desplacèt la capitala [[Seol]]. Los 200 primièrs ans de la Dinastia Joseon foguèron mercats per una patz relativa e veguèron la creacion de l'alfabet [[Hangeul|Hangul]] per [[Sejong lo Grand]] al sègle XIV e l'espeliment del [[Confucianisme]]. [[Fichièr:Gyeongbok Palace main attraction.png|thumb|left|Lo [[Gyeongbokgung|Palais Gyeongbok]] es lo pus grand dels [[Cinc Grands Palais]] bastits pendent la [[Dinastia Joseon]].]] Entre 1592 e 1598, los [[Invasion Japonesa de Corèa|japoneses envasiguèron Corèa]]. [[Toyotomi Hideyoshi]] menèt las fòrças japonesas e ensagèt d'envasir lo [[Asia|continent asiatic]] a travèrs Corèa, mas foguèt saique rebutat per l'accion de l'[[Armada vertuosa]] amb l'ajuda de la [[Dinastia Ming]] chinesa. Aquesta guèrra vegèt tanben la pujada de l'amiral [[Yi Sun-sin]] e del seu "[[Vaissèl tartuga]]". Dins los ans 1620 e 1630 Joseon patiguèt d'[[Invasion manchosa de Corèa Korea|invasions pels manchós]] que benlèu conqueriguèron tanben la [[Dinastia Ming]] chinesa. Après las [[Segonda Invasion Manchó de Corèa|invasions manchós]], Joseon coneguèt un periòde d'aperaquí 200 ans de patz. Mai que mai los reis, [[Yeongjo de Joseon|Yeongjo]] e [[Jeongjo de Joseon|Jeongjo]] menèron una nòva renaissença de la Dinastia Joseon. Pendent los darrièrs ans de la Dinastia Joseon, la politica isolacionista de Corèa la faguèt escaissar "[[Reialme Ermita]]", mai que mai per proteccion contra l'[[imperialisme]] de l'oèst, abans que foguèsse forçada de se dobrir al comèrci dins lo periòde [[Corèa jol Poder Japonés|del poder colonial japonés]]. === Après division === [[File:Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.png|thumb|Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.]] Malgrat lo plan inicial per una Corèa unificada propausat en 1943 a la [[Declaracion del Caire]], la pujada de las bregas de la [[Guèrra Freja]] entre los [[EUA]] e l'[[Union Sovietica]] menèt a l'establiment de dos govèrns separats sostenguts per de poders estrangièrs, cadun amb la seuna ideologia, a abotiguèt a la [[division de Corèa]] en doas entitats politicas: la [[Corèa del Nòrd]] e la [[Corèa del Sud]]. Dins lo nòrd, un ancian militant comunista de la guerilla antijaponesa, [[Kim Il-sung]] ganhèt lo poder a travèrs la mobilizacion politica dels coreans, e al sud, un exiliat e líder politic de drecha [[Syngman Rhee]], foguèt installat coma president. Lo 25 de junh de 1950, la Corèa del Nòrd faguèt una temptativa d'unificar lo país per la fòrça militara, çò que menèt a la [[Guèrra de Corèa]]. A aqueste moment, l'Union Sovietica boicotèt las [[Nacions Unidas]] (UN), en utilizar son drech de veto. Aquò menèt las Nacions Unidas a intervenir dins la guèrra civila quand venguèt evident que la superioritat de las fòrças nòrd-coreanas unificariá lo país entièr. L'Union Sovietica e la [[China|Republica Populara de China]] sostenguèron la Corèa del Nòrd, amb la participacion dels milions de soldats de las tropas chinesas. Après las enòrmas avançadas dels dos costats, e las pèrdas massivas dins los civils coreans del nòrd e del sud, la guèrra atenguèt una situacion blocada. L'armistici de 1953, jamai signat per la Corèa del Sud, partegèt la peninsula al long de la [[Zòna desmilitarizada coreana|zòna desmilitarizada]] prèp de la linha de demarcacion originala. Cap de tractat de patz foguèt pas signat, ne resultèt que los dos païses demorèron tecnicament en guèrra. Aperaquí {{formatnum:2500000}} personas moriguèron pendent lo conflicte<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/322419/Korean-War Korean War (1950–53)]. Britannica Online Encyclopedia.</ref>. En 1960, [[Revolucion d'abril|una revòlta estudianta]] menèt a la demission del president autocratic [[Syngman Rhee]]. Un periòde d'instabilitat politica seguèt, rompuda l'an seguent per lo còp d'Estat del general [[Park Chung-hee]] contra lo govèrn flac e ineficaç. Park ocupèt la foncion de president fins a son assassinat en 1979. Son govèrn se caracterizèt per una susprenenta e rapida creissença economica basada sus l'industrializacion de las exportacions, e a l'encòp per una repression politica sevèra. Park foguèt fortament criticat per èsser un dictator militar despietadós, e mai que l'economia coreana se foguès developada significativament jol seu poder. L'annada après l'assassinat de Park foguèt marcada per un trebolum politic grandàs coma la repression preventiva dels candidats de l'oposicion a las eleccions presidencialas. En 1980 i aguèt un nòu còp d'Estat pel general [[Chun Doo-hwan]] contra lo govèrn de transicion de Choi Gyu Ha, lo president interim e l'ancian primièr ministre jos Park. Chun prenguèt la presidéncia. Lo sieu còp d'Estat provoquèt de protestacions del país entièr que demandavan la [[democracia]], en particular dins la vila de Gwangju, en [[Jeollanam-do]], ont Chun mandèt las fòrças especialas per reprimir violentament lo movement de democratizacion. Fins a 1987, Chun e son govèrn dirigiguèt Corèa jos un poder despotic, quand Park Jong Chul—un estudiant de l'[[Universitat Nacionala de Seol]] —foguèt torturat e assassinat. Lo 10 de junh, l'Associacion dels Prèires Catolics per la Justícia revelèt la tortura de Park, provocant de manifestacions per tot lo país. Fin finala, lo partit de Chun, lo [[Partit Democratic de la Justícia]], e son líder, [[Roh Tae-woo]] faguèron la Declaracion del 29 de junh, que i anoncièron l'eleccion presidenciala dirècta. Roh ganhèt l'eleccion d'una corta avança contra los dos principals dirigents de l'oposicion, [[Kim Dae-jung]] e [[Kim Young-sam]]. [[Fichièr:Gangnam-gu,_Seoul,_South_Korea_-_February_2009.jpg|thumb|200px|left|Vista del districte [[Gangnam-gu|Gangnam]] de Seol al jorn de uèi. Lo succès economic de la Corèa del Sud es sovent dich [[Miracle del riu Han]].]] En 1988, Seol organizèt amb succès los [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1988|Jòcs Olimpics d'estiu]], e contunhèt son devolopament economic per venir sòci de l'[[Organizacion per la Cooperacion e lo Desvolopament Economic]] (OECD) en 1996. Coma mantun dels sieus vesins asiatics, la Corèa del Sud foguèt afectada per la [[Crisi Financièra Asiatica de 1997|Crisi financièra de 1997]], pasmens lo país aguèt la capacitat de contunhar sa creissença economica. En junh de 2000, dins l'encastre de la politica de dobertura (''[[Sunshine Policy]]'') del president [[Kim Dae-jung]], se tenguèt un encontre nòrd-sud a [[Pyeongyang]], la capitala de la Corèa del Nòrd. Pus tard dins l'an, Kim recebèt lo [[Prèmi Nobel de la Patz]] "''per son òbra en favor de la democracia e dels dreches umans en Corèa del Sud e en Asia del Sud-Èst en general, e per la patz e la reconciliacion amb la Corèa del Nòrd en particular ''"<ref>{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2000/index.html|títol=The Nobel Peace Prize 2000|publisher=The Nobel Foundation|year=2000|accessdate=2009-02-17}}</ref> En 2002, la Corèa del Sud e Japon coorganizèron la [[Copa del Mond de Fotbòl]], pasmens las relacions entre los dos païses se degalhèron amor del conflicte per la [[sobeiranetat]] dels illets Dokdo (tanben sonats [[Takeshima]] e [[Ròcas de Liancourt]]), qu'anava èsser conegut jol nom de [[Brega de las Ròcas de Liancourt]]. == Politica == [[Fichièr:Seoul-National.Assembly-02.jpg|thumb|left|L'Assemblada Nacionala de Corèa del Sud]] Coma fòrça democracias,<ref>[http://a330.g.akamai.net/7/330/25828/20081021185552/graphics.eiu.com/PDF/Democracy%20Index%202008.pdf The Economist Intelligence Unit's Index of Democracy 2008]</ref> lo govèrn de Corèa del Sud es devesit en tres brancas: [[poder executiu]], [[poder judiciari]], e [[poder legislatiu]]. Las brancas executivas e legislativas operan d'en primièr al nivèl nacional, a travèrs mantun ministèris dins la branca executiva que tanben an de foncions localas. Los govèrns locals son semiautonòms, e tenon a l'encòp un còrs executiu e un còrs legislatiu. La branca judiciària opèra a l'encòp als nivèls nacional e local. La Corèa del Sud es una democracia constitucionala. L'estructura del govèrn de Corèa del Sud es determinada per la [[Constitucion de la Republica de Corèa]]. Aquel document foguèt revisat mantun còp dempuèi sa primièra promulgacion en 1948 (vejatz [[Istòria de la Corèa del Sud]]). Pasmens, sèrva qualques caracteristicas importantas; levat lo periòde de la corta [[Segonda Republica de Corèa del Sud]], lo país sempre aguèt un sistèma presidencial amb un cap executiu independent.<ref>{{cite web |url=http://www.servat.unibe.ch/icl/ks00000_.html |títol=South Korea - Constitution |publisher=International Constitutional Law |accessdate=2009-02-16}}</ref> La Corèa del Sud desvolopèt una democracia liberala amb succès dempuèi los ans 1960 e la primièra [[Eleccions en Corèa del Sud|eleccion]] foguèt en 1948. Lo ''[[The World Factbook|CIA World Factbook]]'' descriguèt la democracia sud-coreana coma una "democracia modèrna de plen foncionament".<ref name=ciawfb>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ks.html |títol=Korea, South |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |date=10 February 2009 |accessdate=2009-02-16}}</ref> == Divisions administrativas == [[Fichièr:Provinces of South Korea.svg|thumb|200px|left|Principala divisions de la Corèa del Sud]] [[Fichièr:Southkoreamap.png|thumb|left|200px|Mapa generala de la Corèa del Sud]] {{article detalhat|Divisions administrativas de la Corèa del Sud}} Las divisions administrativas màgers de la Corèa del Sud son las '''províncias''', las '''vilas metropolitanas ''' (vilas autogovernadas que fan pas partida de cap de províncias), e una '''vila especiala'''. <center> {| class="wikitable" ! !! Nom^{<small>a</small>} !! [[hangeul]] !! [[hanja]] !! [[populacion]] |- !colspan="5"| Vilas Especialas (''Teukbyeolsi'')^{<small>a</small>} |- |1||[[Seol|Seol (Vila Especiala)]]||서울특별시||서울特別市||10 421 782 |- !colspan="32"| Vilas Metropolitanas (''Gwangyeoksi'')^{<small>a</small>} |- |2||[[Busan]]||부산광역시||釜山廣域市||3 635 389 |- |3||[[Daegu]]||대구광역시||大邱廣域市||2 512 604 |- |4||[[Incheon]]||인천광역시||仁川廣域市||2 628 000 |- |5||[[Gwangju]]||광주광역시||光州廣域市||1 415 953 |- |6||[[Daejeon]]||대전광역시||大田廣域市||1 442 857 |- |7||[[Ulsan]]||울산광역시||蔚山廣域市||1 087 958 |- !colspan="5"|Províncias (''Do'')^{<small>a</small>} |- |8||[[Gyeonggi-do]]||경기도||京畿道||10 415 399 |- |9||[[Gangwon-do (Corèa del Sud)|Gangwon-do]]||강원도||江原道||1 592 000 |- |10||[[Chungcheongbuk-do]] (Nòrd Chungcheong)||충청북도||忠淸北道||1 462 621 |- |11||[[Chungcheongnam-do]] (Sud Chungcheong)||충청남도||忠淸南道||1 840 410 |- |12||[[Jeollabuk-do]] (Nòrd Jeolla)||전라북도||全羅北道||1 890 669 |- |13||[[Jeollanam-do]] (Sud Jeolla)||전라남도||全羅南道||1 994 287 |- |14||[[Gyeongsangbuk-do]] (Nòrd Gyeongsang)||경상북도||慶尙北道||2 775 890 |- |15||[[Gyeongsangnam-do]] (Sud Gyeongsang)||경상남도||慶尙南道||2 970 929 |- !colspan="5"|Província Especiala autogovernada (''Teukbyeoljachi-do'')^{<small>a</small>} |- |16||[[Jeju-do|Jeju-teukbyeoljachido]]||제주특별자치도||濟州特別自治道||560 000 |} </center> == Geografia == {{veire|Geografia de Corèa del Sud}} [[Fichièr:South Korea Topography.png|thumb|left|[[Topografia]] de la Corèa del Sud]] [[Fichièr:Korea-Boseong-Green.tea-09.jpg|thumb|right|Cultura de [[tè]] en laissas a [[Boseong]].]] La Corèa del Sud ocupa la part sud de la peninsula de Corèa, que s'espandís sus {{unitat|1100|km}} dempuèi lo continent asiatic. Aquesta peninsula montanhosa es confrontada per la [[Mar Jauna]] a l'oèst, e per la [[Mar de l'Èst]] a l'èst. Sa part sud es virada cap a l'[[estrech de Corèa]] e la [[Mar de China Orientala]]. La [[Aira|superfícia]] totala del país es de {{unitat|10003200|km|2}}<ref>The estimated area rises steadily from year to year, possibly due to land reclamation. {{cite web |url=http://kosis.nso.go.kr/cgi-bin/sws_999.cgi?ID=DT_1A1&IDTYPE=3&A_LANG=1&FPUB=3&SELITEM= |work=Korea Statistical Information Service |títol=행정구역(구시군)별 국토적 |accessdate=2006-03-27}}</ref> La Corèa del Sud se pòt devesir en quatre grandas regions: una region èst de cadenas de nautas montanhas e de planas costièras estrechas; una region oèst de largas planas costièras, bacins de rius e còlas arredondidas; una region sud-oèst de montanhas e vals; e una region sud-èst dominada per lo larg bacin del [[Riu Nakdong]]. Las tèrras de Corèa del Sud son mai que mai montanhosas, e la màger part son pas lauradissas. Las bassas tèrras situada a l'oèst e al sud-èst, constituisson sonque 30% de las tèrras totalas. Aperaquí 3000 illas, mai que mai pichonas e inabitadas, se trapan al larg de las còstas oèst e sud de la Corèa del Sud. [[Jeju-do]] es situat aperaquí a {{unitat|100|km}} de la còsta sud. Es la pus granda illa del país amb {{unitat|1845|km²}}. Jeju es tanben lo site del trescòl de Corèa del Sud: [[Hallasan]], un [[volcan]] atudat, que s'enauça a {{unitat|1950|m}} en dessús del nivèl de la mar. Las illas mai a l'èst incluson [[Ulleungdo]] e [[Liancourt Rocks]] (Dokdo en corean), que [[Marado]] e [[Socotra Rock]] son las illas mai sud de Corèa del Sud. La Corèa del Sud ten 20 pargues nacionals e qualques sites naturals populars coma los camps de tè de [[Boseong]], o lo Pargue ecologic de la baia de Suncheon dins la província de Jeollanam-do. == Clima == La Corèa del Sud a un clima continental umid e un clima subtropical umid, e es afectada per la [[monson]] èst-asiatica, amb de precipitacions pus importantas en estiu pendent una corta sason pluviosa sonada ''[[Sason pluviosa èst-asiatica|jangma]]'' ([[:ko:장마|장마]]), que comença a la fin del mes de junh fins a la fin del mes de julhet. Los ivèrns pòdon èsser freges: a Seol, las temperaturas mejanas de genièr van de {{unitat|−7|[[gra Celsius|°C]]}} a {{unitat|1|°C}}, e las temperaturas mejanas d'agost van de {{unitat|22|°C}} a {{unitat|30|°C}}. Las temperaturas son mai nautas al ras de la còsta sud e considerablament bassas dins las montanhas interioras. Las casudas de pluèja son concentradas dins los meses d'estiu, de junh fins a setembre. La còsta sud es subjècta als ciclons tropicals a la fin de l'estiu que pòrtan de vents violents e de fòrtas pluèjas. La mejana annadièra de las precipitacions varia de {{unitat|1.370|mm}} a Seol a {{unitat|1.470|mm}} a [[Busan]]. Ocasionalament, los "tifons" pòrtan vents violents e aigats. == Economia == ''De veire: [[Economia de la Corèa del Sud]]'' [[Fichièr:South Korea's GDP (nominal) growth from 1960 to 2007.png|thumb|right|La creissença del [[PIB]] de la Corèa del Sud entre 1960 e 2007, en milions de dollars US. Los coreans dison aquesta creissença rapida lo [[Miracle del Riu Han]].]] [[Fichièr:09 Hyundai Genesis.jpg|thumb|right|[[Hyundai Kia Automotive Group]] es lo quatren fabricant mondial d'automobilas en tèrmes d'unitats vendudas.]] La Corèa del Sud aviá la segonda creissença economica mai rapida del mond entre 1960 e 1990.<ref>{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=zdqAakpAeloC&pg=PA328&lpg=PA328&dq=south+korea+fastest+growing+economy+20th+century&source=web&ots=UUvZrK4buo&sig=cvQaMFViBSklOtjirClbbGjgPKY&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=10&ct=result |títol=Handbook of Markets and Economies |last=Pecotich |first=Anthony |coauthors=Shultz, Clifford J. |publisher=M.E. Sharpe |isbn=978-0-7656-0972-4 |accessdate=2009-02-17 |year=2006}}{{page number|date=February 2009}}</ref> La transformacion de la Corèa del Sud en un país desvolopat pendent aqueste passa foguèt sonada lo [[Miracle del Riu Han]], la Corèa del Sud èra considerada coma un dels [[Quatre Tigres Asiatics]]. Lo vam de la creissença foguèt complit a la debuta en pagar de salaris bas dins las fabricas produsent intensivament de produches destinats a l'exportacion.<ref>http://countrystudies.us/south-korea/45.htm</ref> La Corèa del Sud es sòci de l'[[Organizacion per la Cooperacion e lo Desvolopament Economic|OCDE]], e es classificada coma una economia de naut revengut nacional brut per la [[Banca Mondiala]] e coma una [[País Desvolopat|economia avançada]] per lo [[Fons Monetari Internacional]] e la [[CIA]]<ref name=qq>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/groups.htm#ae IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, Database—WEO Groups and Aggregates Information, October 2008.]</ref><ref name=cia>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html|title=Appendix B. International Organizations and Groups. [[World Factbook]].|author=CIA|date=2008|accessdate=2008-04-10}}</ref> e coma un mercat desvolopat per lo [[Grop FTSE]]. Pasmens, es sempre considerat coma un mercat emergissent per lo [[MSCI]] a causa de {{cita|la manca d'un plena convertibilitat del won, la rigiditat del sistèma d'identificacion, e de practicas anticompetitivas}}.<ref>http://www.reuters.com/article/marketsNews/idUSN1524411720090615</ref> Uèi, l'economia de la Corèa del Sud es dominada per de grops d'afars bèls apelats [[Chaebol]]. Aqueles incluson de companhiás coma [[Samsung]], [[LG]], [[Hyundai Kia Automotive Group|Hyundai-Kia]] e [[SK Group|SK]]. Los Chaebol son de multinationalas globalas poderosas e sostengudas pels govèrns e proprietàrias de nombrosas entrepresas internacionalas. Lo mot corean significa {{cita|afar familial}} o {{cita|monopòli}} e s'emplega sovent dins lo meteis sens que ''conglomerate'' en anglés.<ref>http://www.economist.com/businessfinance/displaystory.cfm?story_id=13962534</ref> Malgrat de feblas [[ressorsas naturalas]] e un territòri pichon, entre las economias màgers del G-20, l'economia sud-coreana es la quatrena d'Asia e la quinzena al mond. Coma l'[[Alemanha de l'Oèst]] e [[Japon]], l'[[industrializacion]] rapida dempuèi los ans 1960 faguèt de la Corèa del Sud un dels dètz primièrs exportadors mondials <!-- "In 2007, it was" NOT "it is" (see census.gov reference) --> Es lo seten partenari comercial dels [[EUA]] per òrdre d'importància<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/foreign-trade/statistics/highlights/top/top0712.html|title=Top Trading Partners – Total Trade, Exports, Imports|publisher=[[United States Census Bureau]]|date=14 February 2008|accessdate=2009-02-17}}</ref> e l'ochen per l'[[Union Europèa]].<ref>{{cite web|url=http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2006/september/tradoc_122529.pdf|title=Top Trading Partners |publisher=EU Directorate General for Trade|date= 2008|accessdate=2009-02-17}}</ref> En 2009, la Corèa del Sud foguèt classificada coma lo país pus innovador al mond entre las economias màgers per [[Boston Consulting Group|BCG]] e la [[National Association of Manufacturers|NAM]].<ref>[https://web.archive.org/web/20180428094209/http://www.nam.org/innovationreport.pdf The Innovation Imperative in Manufacturing: How the United States Can Restore Its Edge]</ref> La Corèa del Sud es lo primièr bastidor de naus als mond,<ref name="shipbuilding1">http://www.straightstocks.com/investing-in-asia-stocks/south-korea-dominates-shipbuilding-industry</ref><ref name="shipbuilding2">https://web.archive.org/web/20210109055008/http://www.shipbuilding.or.kr/Report/Foreign/Foreign_Review/Foreign_Review.html</ref> e un dels cinc primièrs fabricant d'automobilas.<ref>[http://www.autoindustry.co.uk/news/15-02-06_9 autoindustry.co.uk]</ref> La Corèa del Sud domina tanben per las importacions de [[petròli]] brut,<ref>[http://www.energykorea.or.kr/community/energysitemap0101/gallery_view.php?page=1&NO=2&src_name=&src_value= World's Fourth Largest Crude Oil Importer - http://www.energykorea.or.kr]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090106185229/http://www.upiasia.com/Economics/2008/03/14/rising_import_costs_cloud_skorean_economy/6411/ Rising import costs cloud S.Korean economy]</ref> e rafinat <ref>http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXCTb.flA4_c</ref> e l'industria de la bastison.<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2009/BUSINESS/10/19/korea.dubai.tower/index.html|títol=Dubai skyscraper symbol of S. Korea's global heights|publisher=CNN|date= October 19 2009|accessdate=2009-10-19}}</ref> La siá capitala, Seol, foguèt classificada sus la tièra de las dètz primièras vilas pel comèrci e la finança per [[Forbes]] e [[Mastercard]],<ref>http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities_slide_7.html?thisSpeed=15000</ref><ref>http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html</ref> e es lo centre de l'industria dels servicis en Corèa del Sud<ref>{{cite web|url=http://www.citymayors.com/economics/financial-cities.html|title=London remains number one but the future belongs to Asia|publisher=City Mayors|date=10 June 2008|accessdate=2009-02-16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://webnet.oecd.org/wbos/Index.aspx?DataSetCode=REG_ACC_TL2|títol=OECD Regional Accounts|year=2006|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|accessdate=2009-02-16}}</ref> En 2008, l'[[Airal de Liure Comèrci]] amb los [[Estats Units]] (o [[U.S.-Korea Free Trade Agreement|KORUS FTA]]) E l'[[Union Europèa]] foguèt realizat.<ref>{{cite news|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/special/2008/11/176_27098.html|title=S. Korea, EU Seek to Conclude FTA This Year|last=Kim|first=Se-jeong|publisher=The Korea Times|date=7 June 2008|accessdate=2009-02-21}}</ref> A aqueste moment, lo PIB per cap de la Corèa de Sud èra estimat a {{unitat|27646|$}}.<ref>{{cite web|=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=74&pr1.y=12&c=193%2C542%2C122%2C137%2C124%2C181%2C156%2C138%2C423%2C196%2C935%2C142%2C128%2C182%2C172%2C576%2C132%2C936%2C134%2C961%2C174%2C184%2C532%2C144%2C176%2C146%2C178%2C436%2C112%2C136%2C111%2C158&s=PPPPC&grp=0&a=|title=IMFWorld Economic Outlook Database, April 2009}}</ref> == Defensa == === Aliança ambé leis Estats Units === [[Fichièr:F-15K arrives at Nellis AFB.jpg|thumb|right|Avion de combat F-15.]] Dempuei la [[guèrra de Corèa]] ([[1950]]-[[1953]]), Corèa dau Sud e [[Estats Units d'America|Estats Units]] son d'aliats pròches. D'efèct, Corèa dau Sud a mandada aperaquí {{formatnum:325000}} òmes per combatre ambé leis Estatsunidencs durant lei diferentei guèrras de la [[Guèrra Freja]], coma la [[Guèrra de Vietnam]], o dau començament dau sègle XXI, coma la Segonda Guèrra d'Iraq en [[2003]]. Enterin, leis [[Estats Units d'America|Estats Units]] an totjorn un còrs de {{formatnum:28500}} militars sus lo territòri corean. D'exercices comuns son regularament organizats entre lei doas armadas. === Fòrças armadas === [[Fichièr:Korean K1 Tank.JPEG|thumb|right|[[Carri de combat]] K1 produch localament per Corèa del Sud.]] ''De veire: [[Forças armadas de Corèa del Sud]]'' Lei fòrças de Corèa dau Sud son entre lei mai poderosas d'Asia Orientala ambé leis armadas de la [[Republica Populara de China]], de [[Japon]] e de [[Corèa del Nòrd|Corèa dau Nòrd]]. En [[2010]], leis efectius èran egaus a {{formatnum:672000}} militars per un budget de 24,0 miliards de [[dolar]]s, siá 2,8% dau [[PIB]] dau país. Corèa dau Sud a tanben una industria militara desvolopada e diversificada. Lei tropas son devesidas en fòrças terrèstras, [[Marina militara|navalas]] e [[Fòrça aeriana|aerianas]]. L'armada de tèrra es lo grop principau ambé {{formatnum:522000}} òmes que pòdon alinhar {{formatnum:5850}} [[carri de combat|carris de combats]] e veïculs [[Blindatge|blindats]], {{formatnum:11337}} sistèmas d'[[artilhariá]], {{formatnum:13000}} sistèmas de sostèn d'[[infantariá]]. Sei materiaus son variats, ancians e modèrnes au còp. Per exemple, lei carris [[M48 Patton]], apareguts en [[1953]] son totjorn utilizats enterin que lei pus modèrnes [[K1]] e [[K1|K1A1]] en servici dempuei leis annadas 1990 e 2000. Lei [[Marina militara|fòrças navalas]] son principalament destinadas a la defensa dei còstas e ais operacions de desbarcament. Son fachas de 170 [[naviri]]s e {{formatnum:27000}} marins. Enfin, l'[[Fòrça aeriana|aviacion]] tèn mai de 600 aparelhs de combat que son, coma lei veïculs terrèstres, una mescla d'unitats ancianas e modèrnas (F4, F5, F-15 e KF-16). == Cultura == {{Seccion vuèja o incompleta}} == Annèxas == === Bibliografia === * {{En}} {{Cite book|cognòm=Cumings|nom=Bruce|data=1997|títol=Korea's place in the sun. New York: W.W. Norton|isbn=0393316815}} * {{En}} {{Cite book|autor=Korea Overseas Information Service|data=2003|títol=Handbook of Korea|edicion=11th ed. Seoul: Hollym|isbn=1-56591-212-8}} * {{En}} {{Cite book|cognòm=Nahm|nom=Andrew C|data=1996|títol=Korea: A history of the Korean people (2nd ed.)|edicion=Seoul: Hollym|isbn=1-56591-070-2}} * {{En}} {{Cite book|cognòm=Yang|nom=Sung Chul|data=1999|títol=The North and South Korean political systems: A comparative analysis (rev. ed.)|url=https://archive.org/details/northsouthkorean0000yang|edicion=Seoul: Hollym|isbn=1-56591-105-9}} * {{En}} {{Cite book|autor=Yonhap News Agency|data=2004|títol=Korea Annual 2004|isbn=89-7433-070-9}} * {{En}} {{Cite book|cognòm=Hart|nom=Dennis|data=2003|títol=From Tradition to Consumption: Constructing a Capitalist Culture in South Korea|url=https://archive.org/details/fromtraditiontoc00hart|isbn=ISBN 89-88095-44-8}} * {{En}} {{Cite book|cognòm=Breen|nom=Michael|data=2004|títol=The Koreans: Who They Are, What They Want, Where Their Future Lies. St. Martin's Griffin|url=https://archive.org/details/00book873865537|isbn=0-312-32609-2}} * {{En}} {{Cite book|cognòm1=Gi-wook|cognòm2=Robinson|nom2=Michael|nom1=Shin|títol=Colonial modernity in Korea|data=1999|editor=Harvard University Press}} === Vejatz tanben === === Ligams extèrnes === === Nòtas e referéncias === [[Categoria:Corèa del Sud|*]] {{Commons|South Korea|Corèa del Sud}}<references />{{païses d'Asia}} jgmykiku96r8j5wz3lvh0113a31n53g 0 8581 2507708 2452183 2026-08-27T18:59:06Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507708 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox_País |carta=cap |nom_local=<small>''Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam'' </small> |lenga= |nom_occitan=Republica Socialista de Vietnam |de= |imatge_bandièra=Flag of Vietnam.svg |ligam_bandièra= |imatge_blason=Emblem of Vietnam.svg |ligam_blason= |imatge_mapa=Location Vietnam ASEAN.svg |devisa= |lengas= [[vietnamita]] |capitala=[[Hanòi]] |coordenadas_capitala={{coord|||||||type:country()|display=inline}} | | ligam_vilas= | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Ho Chi Minh (ciutat)|Ho Chi Minh]] |tipe_govèrn=[[Republica]] [[socialisme|Socialista]] | títols_dirigents= [[Lista dels presidents de Vietnam|President]] <br /> [[Lista dels vicepresidents de Vietnam|Vicepresident]]<br /> [[Lista dels primièrs ministres de Vietnam|Primièr Ministre]] | noms_dirigents=[[Lương Cường]] <br /> [[Võ Thị Ánh Xuân]] <br /> [[Phạm Minh Chính]] |superfícia_reng= |superfícia_totala={{formatnum: 331 690}} |percentatge_aiga={{unitat|6,38}} |populacion_reng= |populacion_totala={{formatnum:100,300,000}} |populacion_annada=2023 |densitat=302.71 |tipe_independéncia= |país_independéncia= de [[França]] |data_independéncia=lo [[2 de setembre]] de [[1945]] |païses frontalièrs= |gentilici= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país= | moneda = | còde_moneda= |fus_orari=+7 |imne_nacional= |domeni_internet=[[.vn]] |indicatiu_telefonic=84 | organizacions_internacionalas= }} '''Vietnam''' (en [[vietnamian]]: ''Việt Nam'' {{AFI|[vîət nāːm]|Vietnam.ogg}}), oficialament la '''Republica Socialista de Vietnam''' (en vietnamian: ''Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam'' {{Àudio|Công hoà xa hoi chu nghia Viêt Nam.oga}}), es un país d'[[Asia del Sud-Èst]]. Confronta la [[Republica Populara de China]] al nòrd, e [[Laos]] e [[Cambòtja]] a l'oèst. La capitala n'es [[Hanòi]] e lo gentilici es '''vietnamian -a'''. == Geografia == [[Fichièr:CarteVietnam.png|thumb|200px|Mapa de Vietnam.]] Vietnam a una [[Aira|superfícia]] de {{unitat|331688|km²}} (leugièrament mai pichon qu'[[Alemanha]]). Lo relèu consistís en monts pichons e montanhas nautas densament cobèrtas d'arbres, per 20% del territòri; 40% del territòri es montanhòs e los bòsques ocupan 75%. Lo punt culminant del país, la montanha de Fan Si Pan, a 3142&nbsp;m d'[[altitud]]. === Clima === [[File:Vietnam - Clima.png|thumb|Clima de Vietnam segon la classificacion de Köppen]] Lo clima de Vietnam es de tipe [[clima tropicau|tropicau]] au sud e [[clima subtropicau|subtropicau]] au nòrd, amb de [[monson]]s. L'umiditat es importanta e rarament inferiora a 85 % dins lei plans. En lei regions [[montanha|montanhosas]] ([[Dalat]], [[Sapa]]), lo clima es pus eissuch e leis ivèrns pòdon èsser marcats per de [[temperatura]]s bassas. La sason eissucha dura de novembre a abriu dins lo sud e de febrier a aost dins lo centre. La sason umida dura de mai a octòbre au sud e de setembre a genier au centre. Pasmens, en causa d'un regim de vents orientats dempuei lo nòrd-èst, la sason eissucha es caracterizada per d'intradas umidas importantas en despiech de l'abséncia de precipitacions vertadieras. Lei [[temperatura]]s mejanas son pus autas dins lei plans. Au sud, onte l'influéncia tropicala es pus importanta, lei variacions son feblas (entre 21 e 28 °C). En revènge, lei sasons son pus visiblas au nòrd onte lei temperaturas mejanas pòdon anar de 5 °C en genier a mai de 37 °C en abriu. Lei precipitacions anualas se situan entre {{formatnum:1200}} e {{formatnum:3000}} mm per an. En causa de sa localizacion, de la [[temperatura]] e de l'umiditat, Vietnam pòu èsser tocat per de [[ciclòn tropical|ciclòns tropicaus]]. Aquò es encara rar mai, amb lo [[rescaufament climatic]], lo nombre de ciclòns deuriá aumentar durant lo sègle XXI. == Istòria == {{veire|Istòria de Vietnam}} === Preïstòria === Lei recèrcas [[arqueologia|arqueologicas]] datan lei vestigis umans pus ancians descubèrts dins la region d'aperaquí {{formatnum:500000}} ans (''[[Homo erectus]]'' dins de [[balma|baumas]] dei províncias de Lang San e de Nghe An). Lei traças pus ancianas de la preséncia d'''[[Homo sapiens]]'' conegudas a l'ora d'ara datan de {{formatnum:16000}} ans. Tre lo [[Paleolitic]], se formèt una cultura locala dicha [[cultura de Son Vi]] que se mantenguèt fins au passatge au periòde [[mesolitic]] vèrs {{formatnum:12000}} av. JC. Foguèt remplaçada per la [[cultura de Hoa Binh]] de tipe [[mesolitic]] puei lei [[Cultura de Bac Son|culturas neoliticas de Bac Son]] ({{formatnum:10000}}-{{formatnum:8000}} av. JC), de [[Cultura Quynh Van|Quynh Van]] ({{formatnum:8000}}-{{formatnum:6000}} av. JC) e de [[Cultura Da But|Da But]] ({{formatnum:4000}}-{{formatnum:3000}} av. JC). === Originas de Vietnam === [[File:Trong dong Dong Son Guimet.jpg|thumb|left|Tambor de bronze de [[Đông Sơn]], datat de 800 abans JC.]] Leis originas de Vietnam son fòrça mau conegudas en causa de la manca de documents [[escritura|escrichs]] sus l'istòria anciana dau país. D'efèct, lo premier tèxte en [[vietnamian]] foguèt solament redigit en [[1339]]. Quauquei fònts [[Republica Populara de China|chinesas]] existisson mai permèton pas de conóisser leis eveniments anteriors au sègle III av. JC. L'[[arqueologia]] permet d'establir la preséncia d'un nombre important de culturas umanas, installadas dins lo [[nòrd]] dau Vietnam actuau, que mestrejavan la [[metallurgia]] dau [[bronze]]. La pus anciana foguèt la [[cultura de Phung Nguyen]] entre [[-2000|2000]] e [[-1500|1500 av. JC]]. Foguèt seguida per la [[cultura de Dong Dau]] ([[-1500]]-[[-1000|1000 av. JC]]), la [[cultura de Go Mun]] ([[-1000|1000]]-[[-800|800 av. JC]]) e la [[cultura de Dong Son]] ([[-1000|1000 av. JC]] - [[100|100 ap. JC]]). En parallèl, se desvolopèron la [[cultura de Sa Huynh]] [[-1000|1000 av. JC]] - [[200|200 ap. JC]]) e la [[Óc Eo|cultura d'Óc Eo]] respectivament dins lo centre e dins l'extrèm sud dau territòri vietnamian actuau. A respèct dei culturas pus meridionalas, conoissián l'usatge dau [[fèrre]]. Lei premiereis [[estat]]s vietnamians se formèron probablament a partir dau sègle III av. JC. Dins lo [[sud]], desvolopèron e entretenguèron de relacions comercialas amb [[Índia]] e [[Republica Populara de China|China]]. Pasmens, en despiech de l'avança tecnologica e dau dinamisme dei reiaumes dau centre e dau sud, lo brèç dau Vietnam modèrne se troba dins la Vau dau [[Riu Roge]]. D'efèct, en [[-258|258 av. JC]], un sobeiran dich [[An Duong|Thuc Phan]] someteguèt l'estat de [[Van Lang]], premier reiaume vietnamian fondat en [[-2877|2877 av. JC]] segon una legenda, e fondèt lo reiaume d'[[Au Lac]]. === De l'Antiquitat a 1802 === ==== Periòde chinés ==== [[File:Indochina - Sègle V.png|thumb|[[Indochina]] au sègle V ap. J.C.]] Lo reiaume d'[[Au Lac]] foguèt conquistat en [[-111|111 av. JC]] per lei [[Republica Populara de China|Chinés]] de la [[dinastia Han]]. [[Republica Populara de China|China]] annexèt la region fins au [[còl dei Nívols]] e ne'n gardèt lo contraròtle fins au sègle X. Aquela dominacion [[Republica Populara de China|chinesa]] foguèt mau acceptada per lei Vietnamians e mai d'una revòuta aguèt luòc. En particular, en [[39]]-[[43]], una insureccion dirigida per lei sòrres [[Trung Trac]] e [[Trung Nhi]] estrementiguèt la preséncia [[Republica Populara de China|chinesa]] e necessitèt la mobilizacion de fòrças importantas per la reprimir. Aquò entraïnèt una politica de sinizacion deis elèits. Pasmens, aquò mau capitèt car se formèt una elèit vietnamiana qu'èra cèrtas de cultura [[Republica Populara de China|chinesa]] mai que gardèt son ostilitat còntra lei [[Republica Populara de China|Chinés]]. De mai, la populacion foguèt pas tocada per aquela politica. Un autre eveniment important se debanèt durant aqueu periòde. Regardèt lo domeni [[religion|religiós]] ambé l'introduccion dau [[bodisme]] [[bodisme mahayana|mahayana]] dins lo país dins lo corrent dau sègle VI. ==== L'independéncia de Dai Viet ==== En [[907]], l'afondrament de la [[dinastia Tang]] afebliguèt [[Republica Populara de China|China]] que perdiguèt lo contraròtle de Vietnam. La revòuta decisiva se debanèt en [[938]] sota la direccion de [[Ngo Quyen]]. Lo venceire fondèt lo reiaume Dai Viet qu'es a l'origina de l'[[estat]] vietnamian actuau. [[Republica Populara de China|China]] reconoguèt son [[independéncia]] en [[960]] mai lei sobeirans vietnamians acceptèron de pagar un [[tribut]] regular per alunchar leis ambicions de son vesin dau nòrd. Fins a [[1010]], lo reiaume conoguèt de trèbols intèrnes grèus e tres [[dinastia]]s se succediguèron : [[Dinastia Ngo|Ngo]] de [[939]] a [[968]], [[Dinastia Dinh|Dinh]] de [[968]] a [[980]] e [[Dinastia Le anteriora|Le anteriora]] de [[980]] a [[1009]]. L'estabilizacion intèrna arribèt ambé la [[dinastia Ly]] que reinèt de [[1009]] a [[1225]]. Un [[govèrn]] e una administracion basats sus lo modèl [[Republica Populara de China|chinés]] ([[Centralisme|centralizacion]] importanta, [[burocracia]] desvolopada, elèits letradas... etc.). La [[capitala]] foguèt installada a [[Hanòi]]. Lei [[dinastia Ly|Ly]] foguèron remplaçats per lei [[Dinastia Tran|Tran]] que gardèt lo poder de [[1225]] a [[1400]]. Contunièron de s'inspirar dau modèl politic [[Republica Populara de China|chinés]]. Pasmens, lo regime venguèt pus autoritari. Autra evolucion, lo [[confucianisme]] foguèt privilegiat au detriment dau [[bodisme]]. En paralèl d'aquelei cambiaments dinastics, Dai Viet intrèt rapidament en conflicte ambé [[Champa]], reiaume situat dins lei regions centralas dau Vietnam modèrne. En [[982]], lei Vietnamians ganhèron una premiera batalha importanta ambé lo pilhatge d'[[Indrapura]], [[capitala]] dei Chams. Après aquela desfacha, lei rèis de [[Champa]] desplacèron sa [[capitala]] a [[Vijaya]]. Segonda victòria importanta en [[1069]], Dai Viet annexèt lei territòris au [[nòrd]] de [[Hue]]. Dins lo corrent deis [[annada]]s 1280, [[Indochina]] foguèt atacada per lei [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Dai Viet e [[Cham]] foguèron obligats de s'aliar per rebutar tres invasions successivas fins a l'anientament de la flòta sino-mongòla a la [[batalha de Bach Dang (1288)|batalha de Bach Dang]] ([[1288]]). Après aqueleis atacas, lei conflictes reprenguèron còntra [[Champa]] que conoguèt de trèbols intèrnes s'acabant per la conquista vietnamiana de la region de [[Hue]] en [[1307]]. ==== Lo periòde Le posterior ==== [[File:Vietnam - Expansion entre lei sègles XI e XVIII.png|thumb|Expansion vietnamiana entre lei sègles XI e XVIII.]] De [[1400]] a [[1428]], Dai Viet conoguèt un periòde d'instabilitat que s'acabèt per la presa dau poder per lei [[Dinastia Le posteriora|Le posteriors]]. Aquela [[dinastia]] gardèt lo poder fins a [[1788]]. D'efèct, en [[1400]], la [[dinastia Tran]] foguèt reversat per un usurpator. Aquò entraïnèt una [[guèrra civila]] e una intervencion chinesa. En [[1407]], la [[dinastia Ming]] ocupèt la totalitat dau país e decidèt de lo sinizar rapidament e brutalament (desportacion de rebèls, nominacion de foncionaris chinés... etc.). Aquò entraïnèt una revòuta en [[1418]] e lei Chinés foguèron batuts en [[1428]]. Lo cap insurgent, [[Le Loi]], fondèt alora la dinastia dei [[Dinastia Le posteriora|Le posteriors]]. Reprenguèt la guèrra còntra [[Champa]] qu'aviá aprofichat l'ocupacion chinesa per tornar conquistar la region de [[Hue]]. En [[1471]], lo rèi [[Le Thanh Tong]] ([[1460]]-[[1497]]) conquistèt [[Vijaya]] e annexèt la màger part dau reiaume rivau. Se preocupèt tanben de renfòrçar l'estabilitat intèrna de Dai Viet e promulguèt lo [[còdi Hong Duc]]. Pasmens, après sa [[mòrt]], lo reiaume conoguèt un periòde de crisi ambé mai d'un sobeiran feble ò incompetent. En [[1527]], aquela crisi entraïnèt una revòuta importanta dirigida per [[Mac Dang Dung]]. Leis insurgents capitèron de conquistar una partida dau territòri vietnamian e i fondèron la [[dinastia Mac]]. Puei, se formèt tanben la [[dinastia Nguyen]] qu'installèt sa [[capitala]] a [[Hue]]. Enfin, en Dai Viet, lo sobeiran Le foguèt reduch a un ròtle simbolic per l'Ostau Trinh que prenguèt ''[[de facto]]'' la direccion dau reiaume. En [[1620]], una guèrra lònga acomencèt entre Trinh e Nguyen. Gràcias a la construccion de [[fortificacion]]s importantas e a l'ajuda dei [[Portugal|Portugués]], lei Nguyen capitèron de resistir e lo conflicte s'acabèt sensa venceire en [[1674]]. En parallèl, lei Nguyen contunièron la politica d'expansion vèrs lo sud. Dins lei fachs, se contentèron generalament de la sostenir car aquela avançada prenguèt sovent la forma de migracions espontanèas de païsans. Pasmens, en [[1720]], acabèron militarament la conquista de [[Champa]], reduch a una pòcha pichona au sud dau [[cap Varella]]. Puei, lei migracions entraïnèron de conflictes ambé [[Cambòtja]] per lo contraròtle de la region de [[Saigon]]. Una tiera de combats dins lo corrent dau sègle XVIII s'acabèron per la conquista de la totalitat dau [[litorau]] fins au [[Gof de Siam]]. Aquelei territòris foguèron colonizats d'un biais intens per lei venceires. Un autre eveniment important d'aqueu periòde foguèt l'arribada de missions [[cristianisme|crestianas]] en Vietnam dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XVII. Recebudas per leis autoritats Nguyen e Trinh, lei missionaris foguèron a l'origina de l'escritura en caractèrs [[latin]]s dau [[vietnamian]]. Pasmens, se turtèron a una maufisança fòrta car lei senhors vietnamians jutjèron la [[religion]] novèla coma un perilh per l'òrdre sociau. Dins lei territòris Trinh, aquò entraïnèt de persecucions. ==== La reunificacion dau país ==== [[File:Emperor Gia Long.jpg|thumb|right|Retrach de l'emperaire [[Gia Long]].]] De [[1771]] a [[1802]], Vietnam conoguèt un periòde novèu d'instabilitat e de guèrras civilas que s'acabèron per la reunificacion dau país en [[1802]]. Aquò comencèt amb una insureccion de païsans e de marchands dei províncias centralas, dirigida per lei fraires Tayson, que destabilizèt totei leis [[estat]]s vietnamians. En [[1775]], lei Trinh conquistèron [[Hue]] e lei Nguyen deguèron se retirar vèrs lo sud. Dos ans pus tard, foguèron executats, franc de [[Gia Long|Nguyen Anh]] que capitèt de s'enfugir, quand lei Tayson prenguèron [[Saigon]]. Leis insurgents s'ataquèron alora ai Trinh que perdiguèron [[Hue]] e [[Hanòi]] en [[1786]] e foguèron obligats de demandar l'ajuda militara de [[Republica Populara de China|China]] en [[1788]]. Pasmens, en [[1789]], lei Chinés foguèron a son torn desfachs per lei Tayson. Un dei fraires, Nguyen Hue, se proclamèt alora emperaire sota lo nom de [[Quang Trung]]. Dins aquò, la victòria dei Tayson foguèt contestada dins lo sud onte [[Gia Long|Nguyen Anh]] poguèt recrutar una armada renforçada per d'[[oficièr|oficiers]] [[França|francés]] e [[Portugal|portugués]]. Tre [[1788]], aviá reconquistat [[Saigon]]. Gràcias a la destruccion de la flòta dei Tayson en [[1792]], avancèt lentament vèrs lo [[nòrd]]. Tornèt prendre [[Hue]] en [[1801]] e [[Hanòi]] en [[1802]]. Aquò li permetèt de reunificar lo país e de venir emperaire de Vietnam sota lo nom de [[Gia Long]]. === Vietnam de 1802 a 1940 === ==== De Gia Long a l'arribada dei Francés ==== [[Gia Long]] reinèt de [[1802]] a [[1820]]. Fondèt una [[monarquia]] tradicionalista inspirada per lo modèl [[Republica Populara de China|chinés]] e per lei principis [[confucianisme|confucianistas]]. Melhorèt tanben l'administracion, luchèt còntra lo bregandatge per restaurar la patz interiora e ordonèt de bastir divèrseis infrastructuras importantas (restancas, rotas... etc.). S'assegurèt enfin dau mantenement de l'aliança chinesa. Après sa [[mòrt]], sei successors gardèron son modèl mai adoptèron una diplomacia fòrça ostila ais [[Euròpa|Europèus]] qualificats de « Barbars de l'Oèst » per l'emperaire [[Minh Mang]] ([[1820]]-[[1841]]). Autra evolucion, la monarquia venguèt pauc a pauc pus autoritària, çò qu'entraïnèt de revòutas dins la region de [[Saigon]]. Acusats d'èsser a l'origina dei trèbols, lei [[cristianisme|crestians]] foguèron tornarmai persecutats. Enfin, en [[1836]], lei [[pòrt]]s vietnamians foguèron enebits ai [[naviri]]s e au comèrci estrangiers. [[Thieu Tri]] ([[1841]]-[[1848]]) e [[Tu Duc]] ([[1848]]-[[1883]]) gardèron aquela orientacion maugrat lo declin accelerada dau protector chinés dins lo corrent dau sègle XIX e la penetracion [[França|francesa]]. ==== La conquista francesa ==== [[File:Indochina Francesa - Organizacion territòriala.png|thumb|Organizacion territòriala de l'[[Indochina Francesa]].]] Interessats tre leis annadas 1840 per [[Indochina]], lei Francés aprofichèron lei dificultats intèrnas de [[Republica Populara de China|China]] per establir un [[protectorat]] sus la region. D'efèct, l'endrech interessava la [[marina militara|marina]] e lei missions [[França|francesas]] dempuei la premiera mitat dau sègle XIX. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1840-1850, missions e demonstracions de fòrça — generalament per liberar de missionaris arrestats per leis autoritats localas — se succediguèron fins a la conquista de [[Saigon]] en [[1859]]. Puei, entre [[1862]] e [[1867]], l'emperaire [[Tu Duc]] deguèt abandonar [[Cochinchina]] ai [[França|Francés]]. L'ensems venguèt una [[colonialisme|colonia]]. Après aquelei succès, lei Francés acomencèron de s'interessar au [[Riu Roge]]. Lo contèxte li èra favorable car lo nòrd de Vietnam èra trebolat per de soudats chinés irregulars, dichs [[Pavalhons negres|Pavalhons Negres]], eissits de la [[Revòuta Taiping]] e per d'incidents entre marchands [[França|francés]] e autoritats de [[Hanòi]]. En [[1873]], [[Francis Garnier]] poguèt ocupar la fortalesa de Hanòi e proclamar la libertat de circulacion sus lo [[Riu Roge]]. Pasmens, foguèt tuat per de [[Pavalhons negres|Pavalhons Negres]] recrutats per lo [[govèrn]] vietnamian e [[Republica Populara de China|China]] aprofichèt la situacion per tornar afirmar sa senhoriá sus lo país. Aquò motivèt l'organizacion d'una importanta expedicion [[França|francesa]] que reconquistèt [[Hanòi]] en [[1882]]. En [[1883]] e en [[1884]], dos tractats successius establiguèron alora un [[protectorat]] francés sus Vietnam. En parallèl, la desfacha chinesa a l'eissida de la [[Guèrra Francochinesa]] entraïnèt l'abandon de sei revendicacions de senhoriá sus la region per [[Pequin]]. Ansin, en [[1885]], Vietnam — franc de [[Hanòi]], de [[Haiphong]], de [[Da Nang|Tourane]] e de [[Cochinchina]] qu'avián l'estatut de colonia — èra vengut un [[protectorat]] francés. Dins lei fachs, lo poder imperiau, fòrça reduch, s'aplicava solament en [[Annam]] car [[Tonquin]] èra ''de facto'' sota l'autoritat dau governador de Hanòi. La politica coloniala francesa adoptèt coma objectiu de redurre lo poder dei mandarins de l'ancian regime e de desvolopar economicament la region. Ansin, un ensenhament en [[francés]] e en vietnamian ''quoc ngu'' (grafia basada sus l'alfabet [[latin]]) foguèt creat per recrutar de foncionaris novèus. En parallèl, de trabalhs importants acomencèron per bastir d'infrastructuras coma de [[rota]]s, de [[tren|camins de fèrre]] ò de [[pòrt]]s. ==== L'emergéncia dau nacionalisme vietnamian ==== Lo [[nacionalisme]] vietnamian apareguèt au començament dau sègle XX. Dos intellectuaus, dichs [[Phan Boi Chau]] e [[Phan Chau Trinh]], ne'n foguèron a l'origina. Aquò entraïnèt una insureccion tre [[1908]] que foguèt durament reprimit. Pasmens, favorizèt per la seguida una demenicion de la pression [[colonialisme|coloniala]] e una destentuda dei relacions entre [[França|francés]] e autoctòns. Ansin, dins lo corrent de la [[Premiera Guèrra Mondiala]], [[França]] poguèt mobilizar {{formatnum:100000}} Vietnamians per participar a son esfòrç de guèrra ò formar d'unitats militaras. Après lo conflicte, l'aspiracion [[nacionalisme|nacionalista]] venguèt principalament la preocupacion d'una novèla borgesiá vietnamiana. Dins aquò, sei revendicacions foguèron ignoradas per leis autoritats [[Colonialisme|colonialas]], çò qu'entraïnèt l'emergéncia de movements clandestins pus radicaus coma lo [[Partit Nacionau Vietnamian]] ([[Partit Nacionau Vietnamian|VNQDD]], [[1927]]) que s'inspirava dau [[Guomindang]] [[Republica Populara de China|chinés]] ò lo [[Partit Comunista Indochinés]] ([[Partit Comunista Indochinés|PCI]], [[1931]]). En [[1930]], organizèron una insureccion novèla que mau capitèt. === Vietnam dempuei 1940 === ==== La Segonda Guèrra Mondiala ==== [[File:Ho Chi Minh 1946.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de [[Ho Chi Minh]] ([[1890]]-[[1969]]), cap dau [[Vietminh]] e premier president dau [[Vietnam dau Nòrd]].]] La [[Segonda Guèrra Mondiala]] marquèt l'acomençament dau declin de la preséncia [[França|francesa]] en [[Indochina]]. D'efèct, après sa desfacha de [[1940]] còntra [[Alemanha]], [[París]] deguèt acceptar l'ocupacion de la region per [[Japon]]. Leis autoritats [[Colonialisme|colonialas]] demorèron en plaça fins a març de [[1945]] mai son prestigi foguèt grèvament tocat. Puei, aqueu mes, lei [[Japon]]és prenguèron dirèctament lo poder e encoratjèron la denonciacion dau [[protectorat]] per l'emperaire vietnamian [[Bao Dai]] e la formacion d'un [[govèrn]] nacionalista a [[Hue]]. De son caire, lei [[comunisme|comunistas]] se mobilizèron dins lo [[nòrd]] lòng de la [[frontiera]] [[Republica Populara de China|chinesa]]. Gropats au sen dau [[Vietminh|Frònt per l'independéncia de Vietnam]] ([[Vietminh]]), prenguèron lo contraròtle de mai d'una zòna [[montanha|montanhosa]] en [[Tonquin]] e en [[Annam]]. Lo 19 d'aost, conquistèron [[Hanòi]] entraïnant l'[[abdicacion]] de [[Bao Dai]] e lo fondator dau [[partit politic|partit]], [[Ho CHi Minh]], proclamèt l'[[independéncia]] de la Republica Democratica de Vietnam dins lo corrent de setembre. Pasmens, après la capitulacion [[japon]]esa, lei Chinés ocupèron lo nòrd de Vietnam e lei [[Reialme Unit|Britanics]] lo sud per desarmar lei fòrças [[japon]]esas. Dins sa partida, lei soudats chinés favorizèron lo [[Partit Nacionau Vietnamian|VNQDD]] per assaiar de demenir l'influéncia dau [[Vietminh]]. Dins la mitat meridionala, lei fòrças britanicas favorizèron en revènge lo retorn dei Francés.Tre la fin de [[1945]], [[Cochinchina]] e lo sud d'[[Annam]] èran ansin tornarmai tenguts per [[França]] e dins lo nòrd, [[Ho Chi Minh]] èra lèst a negociar ambé [[París]] per accelerar lo retirament dei Chinés. Lei negociacions entre [[França]] e lo [[Vietminh]] foguèron malaisadas. En març de [[1946]], lei Francés acceptèron de reconóisser un estatut « d'Estat liure » a la Republica de Vietnam. Pasmens, volián totjorn gardar lo contraròtle dirècte de sa [[colonialisme|colonia]] de [[Cochinchina]] e tenir lo rèsta sota son influéncia. Après la partença dei soudats chinés en mai de [[1946]], la situacion se desgradèt e, en novembre, de trèbols grèus se debanèron dins la vila portuària de [[Haiphong]] que foguèt bombardada per de [[naviri]]s francés. Puei, lo mes seguent, de combats aguèron luòc entre [[Vietminh]] e fòrças francesas a Hanòi marcant l'acomençament de la [[Guèrra d'Indochina]]. ==== La Guèrra d'Indochina ==== [[File:Vo Nguyen Giap 2008.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau generau [[Vo Nguyen Giap]] ([[1911]]-[[2013]]), comandant dei fòrças vietnamianas còntra [[França]] e leis [[USA|Estats Units d'America]].]] {{veire|Guèrra d'Indochina}} La [[Guèrra d'Indochina]] se debanèt de [[1946]] a [[1954]] e s'acabèt per l'independéncia d'[[Indochina]] devesida entre quatre [[estat]]s. Pasmens, foguèt un conflicte lòng e saunós que causèt la mòrt d'aperaquí {{formatnum:600000}} personas. Après la reconquista de la [[capitala]] a la fin de [[1946]], lei [[França|Francés]] capitèron de restaurar sa preséncia sus la màger part dau país e d'establir una posicion fòrta dins lo deltà dau [[Riu Roge]]. Pasmens, per contentar lei nacionalistas moderats, [[París]] deguèt acceptar la creacion d'un estat vietnamian independent, ambé [[Cochinchina]], que venguèt membre de l'[[Union Francesa]] en [[1949]]. [[Bao Dai]] ne'n venguèt lo cap d'Estat. Pus grèu, la victòria comunista en [[Republica Populara de China|China]] permetèt au [[Vietminh]] de recebre un sostèn militar important de part dau blòt [[URSS|sovietic]]. A partir de [[1950]], la situacion militara francesa se desgradèt ambé la pèrda de la [[frontiera]] meridionala entre setembre e octòbre ([[batalha de Cao Bang]]). De còntra-ofensivas permetèron de protegir lei centres principaus de [[Tonquin]] mai l'estat de [[Bao Dai]] mau capitèt de s'afirmar. Blocada, [[França]] acceptèt de tenir una conferéncia internacionala per assaiar de resòuvre la question [[Indochina|indochinesa]]. Pasmens, la [[batalha de Dien Bien Phu|desfacha francesa de Dien Bien Phu]] en [[1954]] precipitèt lo revirament de l'opinion publica francesa, la fin de la guèrra e la descolonizacion de la region. ==== De la Guèrra d'Indochina a la Guèrra de Vietnam ==== De [[1954]] a la generalizacion de la [[Guèrra de Vietnam]] au començament deis annadas 1960, Vietnam foguèt devesit entre dos [[estat]]s separats per lo 17{{e}} parallèl. Au [[nòrd]], se formèt un [[estat]] [[comunisme|comunista]] aliat a l'[[URSS|Union Sovietica]] e dirigit per [[Ho Chi Minh]]. Au [[sud]], se formèt un estat autoritari sostengut per leis [[USA|Estats Units d'America]] e dirigit per lo Premier Ministre [[Ngo Dinh Diem]] (que venguèt President de la Republica en [[1955]] après la destitucion de [[Bao Dai]]). L'autoritarisme dau sud aumentèt rapidament ambé lo desvolopament e lo renforçament de guerilhas comunistas eissidas dau Vietminh e desirosas de tornar unificar lo país. La politica de Diem agravèt la situacion car se turtèt a la majoritat [[Bodisme|bodista]] de la populacion. En [[1963]], [[Washington]] li retirèt son sostèn entraïnant un còp d'estat e son [[assassinat]] per lei militars sudvietnamians. En [[1965]], [[Nguyen Van Thieu]] lo remplacèt. Pasmens, aquò permetèt pas d'amaisar lei tensions e leis Estatsunidencs deguèron pauc a pauc mandar de tropas per luchar còntra lei guerilhas comunistas. ==== Guèrra de Vietnam ==== [[File:Defoliation agent spraying.jpg|thumb|Elicoptèrs U.S. qu'espandisson un [[defoliant]] quimic (probablament l'[[Agent Irange]]) sus lo [[Dèlta de Mekong]], 1969.]] [[Fichièr:Guèrra de Vietnam (1965).png|thumb|right|Esquèma generau de la [[Guèrra de Vietnam]].]] {{veire|Guèrra de Vietnam}} A partir de [[1964]], lo conflicte s'intensifiquèt per venir una guèrra majora ambé l'aumentacion dau sostèn deis [[USA|Estats Units]] e dau [[Vietnam dau Nòrd]] (sostengut de son caire per l'[[URSS]]) a seis aliats locaus. De mai, leis [[USA|Estatsunidencs]] acomencèron de s'implicar mai ambé lo mandadís d'un important còrs expedicionari (aperaquí {{formatnum:500000}} òmes en [[1968]]) e lo bombardament dei draias Ho Chi Minh que permetián au [[Vietnam dau Nòrd]] d'avitalhar lei guerilhas comunistas dau Vietcong a partir dau territòri [[laos]]sian. L'[[annada]] seguenta, l'aviacion estatsunidenca acomencèt tanben lo bombardament dirècte dau nòrd. Pasmens, aquela estrategia donèt ges de resultat. Au contrari, en genier-febrier de [[1968]], lei comunistas organizèron una ofensiva generala ([[ofensiva dau Tet]]) qu'entraïnèt lo revirament de l'opinion publica estatsunidenca que venguèt fòrça ostila a la perseguida de la participacion americana a la guèrra. D'efèct, en despiech de sa revirada, l'ofensiva dau Tet aviá demostrat leis insufiséncias dau plan de [[Washington]] e la combativitat dei comunistas. A partir d'aquela [[annada]], leis Estatsunidencs acomencèron donc de retirar sei tropas. En plaça, renforcèron l'armada sudvietnamiana e intensifiquèron lei campanhas de bombardaments aerians. Puei, assaièron de negociar la fin de la guèrra ambé lo [[Vietnam dau Nòrd]]. En genier de [[1973]], foguèron ansin signats leis acòrds de París permetent lo retirament estatsunidenc. En revènge, militarament, aquò reglèt pas la situacion e lei combats tornèron prendre rapidament après lo mes de març. La demenicion de l'ajuda militara estatsunidenca a son aliat e l'agravament de la corrupcion dau regime de Thieu entraïnèron l'afondrament dau Vietnam dau Sud en [[1975]]. [[Saigon]] foguèt conquistada lo 30 d'abriu e son nom cambiat en [[Ho Chi Minh (ciutat)|Ho Chi Minh Ciutat]] per lei venceires. Un an pus tard, lo país reunificat prenguèt lo nom de Republica Socialista de Vietnam. Entre dos e tres milions de Vietnamians èran estats tuats durant la guèrra. ==== Vietnam dempuei 1975 ==== Après la fin de la guèrra, Vietnam instaurèt pauc a pauc sa dominacion en [[Indochina]] e se raprochèt mai de l'[[URSS|Union Sovietica]], çò que suscitèt l'ostilitat de la [[Republica Populara de China|China Comunista]]. En [[1975]], un movement comunista dich [[Pathet Lao]], favorable ais interès vietnamians, prenguèt lo poder en [[Laos]]. En revènge, lei relacions foguèron pus marridas ambé lei [[Khmers Roges]] [[Cambòtja|cambotjans]] qu'èran sostenguts per [[Republica Populara de China|China]]. En [[1978]]-[[1979]], una invasion rapida de son vesin permetèt a Vietnam de reversar lei [[Khmers Roges]] e d'installar un regime aliat en [[Cambòtja]]. Pasmens, aquò entraïnèt la formacion d'una lònga guerilha còntra la preséncia vietnamiana. De mai, foguèt la causa d'una brèva ataca chinesa de la [[frontiera]] septentrionala rapidament arrestada ([[Guèrra Sinovietnamiana]]). En parallèl, lo [[comunisme]] foguèt instaurat dins lo sud mai la politica dau [[govèrn]] se turtèt a l'ostilitat de la populacion amb aperaquí 1,3 milions de personas que quitèron lo país entre [[1975]] e [[1989]]. Après l'afondrament de l'[[URSS]] a la fin deis annadas 1980, [[Hanòi]] deguèt revisar sei politicas exterioras e interioras. Ansin, en [[1989]], Vietnam retirèt sei tropas de [[Cambòtja]]. Accelerèt tanben la liberalizacion de son economia acomençada en [[1986]]. Per exemple, en [[1995]], lo país intrèt au sen de l'[[ASEAN]] e restaurèt sei relacions ambé leis [[Estats Units d'America]]. En [[2001]], lo Partit Comunista Vietnamian chausiguèt d'adoptar un modèl « d'economia socialista de mercat » inspirat dau modèl economic chinés. == Politica == Vietnam es un país [[socialisme|socialista]] amb regim de partit unic. Una nòva [[constitucion]] foguèt aprovada en [[1992]] en remplaçant l'anteriora de [[1975]]. Lo ròtle del [[Partit Comunista de Vietnam]] (Đảng Cộng Sản Việt Nam) foguèt reafirmat dins totes los organs del govèrn, dins la politica e la societat. Lo president es lo [[cap d'Estat]] e lo comandant en cap de l'armada. Lo [[cap de govèrn]] es lo [[primièr ministre]], que presidís lo Conselh dels Ministres. L'Assemblada Nacionala es unicamerala, amb 498 membres. == Bibliografia == * {{cite book | cognòm = Bruce M. Lockhart; William J. Duiker | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Scarecrow Press | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | títol = Historical Dictionary of Vietnam | trans_title = | url = https://archive.org/details/historicaldictio0000lock | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | an = 2005 | month = | publisher = | location = | lenga = en | isbn = 978-0-8108-5053-8 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | cognòm = Philippe Langlet; Thanh Tâm Quach | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Les Indes savantes | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | títol = Introduction à l'histoire du Viêt Nam contemporain de la réunification au néocommunisme | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | an = 2001 | month = | publisher = | location = | lenga = fr | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | cognòm = Thanh Khôi Lê | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Sudestasie | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | títol = Histoire du Viêt Nam des origines à 1858 | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | an = 1992 | month = | publisher = | location = | lenga = fr | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} == Nòtas e referéncias == <references /> {{Commons|Vietnam}} {{païses d'Asia}} [[Categoria:Vietnam| ]] 9znbqrw10wgm8cxey5u7s3ydz1x3sr0 0 10754 2507752 2462930 2026-08-27T19:29:15Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507752 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Classificacion biologica classica segon L Pengo.svg|vinheta|362x362px|Categorias taxinomicas principalas]] En [[zoologia]], lo '''fílum''' ({{AFI-oc|ˈfilyn}}; al plural '''fíla''' {{AFI-oc|ˈfilɑ, -la}}) o '''embrancament''', es lo segond nivèl de la [[classificacion scientifica]] existent entre lo [[Règne (biologia)|règne]] e la [[Classa (biologia)|classa]].<ref>{{Ref-web|títol=Major New Microbial Groups Expand Diversity and Alter our Understanding of the Tree of Life|lenga=en|cognòm2=Banfield|nom=Cindy J.|nom2=Jillian F.|cognòm=Castelle|url=https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(18)30160-0#|òbra=Perspective|doi=10.1016/j.cell.2018.02.016}}</ref> En [[Taxinomia|taxinomia animala]] s'utiliza lo tèrme equivalent «'''embrancament'''», mentre que en botanica es la «'''[[division]]'''», mas lo [[Còdi Internacional de Nomenclatura d'algas, fonges e plantas]] accepta la designacion «'''fílum'''» dempuèi 1993.<ref>{{Ref-web|títol=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Melbourne Code), Adopted by the Eighteenth International Botanical Congress Melbourne, Australia, July 2011|url=https://web.archive.org/web/20201010230658/https://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art3|url-archiu=https://web.archive.org/web/20201010230658/https://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art3|data-archiu=10-10-2020|editor=Associacion Internacionala de la Taxinomia Vegetala|nom=J.|cognòm=McNeill|consulta=3 de frebrièr de 2024}}</ref><ref>{{Ref-libre|títol=Introductory Botany: Plants, People, and the Environment, Media Edition|url=https://archive.org/details/introductorybota0000berg_x2y8|nom=Linda R.|cognòm=Berg|data=2 de març de 2007|edicion=2a edicion|editor=Cengage Learning|pagina=[https://archive.org/details/introductorybota0000berg_x2y8/page/15 15]|isbn=9780534466695}}</ref> Aquela categorizacion ierarquica e estatica es ara practicament abandonada al profièit d'una [[sistematica]] filogenetica que s'esfòrça d'èstre mai pròcha dels ligams de parentat genetics entre las espècias. == Descripcion generala == Lo tèrme foguèt inventat en 1866 per [[Ernst Haeckel]] que proven del grèc φῦλον, «raça».<ref>{{Ref-libre|títol=Generelle morphologie der organismen. Allgemeine grundzüge der organischen formen-wissenschaft, mechanisch begründet durch die von Charles Darwin reformirte descendenztheorie|cognòm=Haeckel|nom=E.|an=1866|url=http://archive.org/details/generellemorphol01haec}}</ref><ref>{{Ref-libre|títol=On the origin of phyla|an=2004|url=https://archive.org/details/onoriginofphyla0000vale|luòc=Chicago|editor=University of Chicago Press,|cognòm=Valentine|nom=James W.|isbn=978-0-226-84548-7}}</ref> Observèt que las espècias evoluavan constantament vèrs de novèlas espècias que semblavan conservar pauc de caracteristicas coerentas entre elas e donc de caracteristicas que los distinguissián coma grop distint ("una unitat autonòma"): «Pasmens, una unitat reala e completament autonòma es benlèu l'agrégat de totas las espècias qu'an progressivament evoluat a partir de la meteissa forma originala comuna, coma, per exemple [sic], totes los vertebrats. Cridam aquel agregat [un] Stamm [valent a dire una raça] (fílum).»<ref>''Wohl aber ist eine solche reale und vollkommen abgeschlossene Einheit die Summe aller Species, welche aus einer und derselben gemeinschaftlichen Stammform allmählig sich entwickelt haben, wie z. B. alle Wirbelthiere. Diese Summe nennen wir Stamm (Phylon).''</ref> Los organismes del meteis fílum an un plan estructural comun (derivat d'un ancessor comun a l'origina d'aquel plan estructural), non necessàriament evident segon la morfologia extèrna. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Autoritats}} {{Paleta Taxinomia}} [[Categoria:Biologia]] [[Categoria:Botanica]] [[Categoria:Taxinomia]] [[Categoria:Embrancament]] 60n2cz8om2a22e2iybm9waujjkshiqr 0 11168 2507754 2425464 2026-08-27T19:30:58Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507754 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} {{Infobox Musica (artista) | carta = vocal | NomArtista = Bessie Smith | nom naissença = Elizabeth Smith | imatge = [[Fichièr:Bessiesmith.jpg|250px]] | legenda = Bessie Smith en fotografia de [[Carl van Vetchen]]. | país origina = {{Estats Units}} | naissença = [[15 d'abril]] de [[1894]] a [[Chattanooga]], [[Tennessee]] | decès = [[26 de setembre]] de [[1937]] a Clarksdale, [[Mississipí (Estat)|Mississipí]] | profession = [[musica|cantaire]] | instrument = | annadas activas = 1912 - 1937 | genre = [[jazz]], [[blues]] }} [[File:St Louis Blues (1929).webm|thumb|thumbtime=396|start=396|end=633|''[[St. Louis Blues]]'', 1929]] '''Elizabeth "Bessie" Smith''' ([[1894]]–[[1937]]) foguèt la pus populara cantaira [[Estats Units d'America|nòrd-americana]] de [[jazz]] e [[blues]] dels ans 1920 e 30<ref>{{cite book |last=Jasen |first=David A. |coauthors=Gene Jones |title=Spreadin' Rhythm Around: Black Popular Songwriters, 1880–1930 |url=https://archive.org/details/spreadinrhythmar0000jase |publisher=Schirmer Books |year=1998 |page=[https://archive.org/details/spreadinrhythmar0000jase/page/289 289] |month=September |isbn=978-0-02-864742-5}}</ref>. Sa estil de cant a influençat [[Janis Joplin]] e [[Norah Jones]]. == Estil == Aviá una votz tipicament ''negra'', expressiva e metiá tala delicadesa e [[art]] en l'interpretacion dels ''blues'' que manteniá ne suspenes l'ànim del public en lo fasent rire o plorar. La siá extraordinària mímica, amb la que s'acompanhava, èra un complement eficaç per las siás interpretacions. Èra cossí se tot lo sieu còrs, fins los mai pichons movements, aguèsson qualquarren de la cançon qu'interpretava. Tanben improvisava de passatges de [[dança]] que provocavan l'entosiasme del public. == Lo declivi == Mas a mesura que la nomenada ''epòca negra'' comencèt a declinar e lo gost del public s'inclinava vèrs las cançons ròsas de [[Hollywood]], la reputacion d'aquela extraordinària en cantant foguèt tanben en declinant, se plan Bessie se donèt pas per vencuda e interpretèt aquelas melodias doças en las i donant un quite aire, en las impregnant de ''[[swing]]'', amb lo que poguèt se manténer en lo primièr plan de l'interès, mas a basa d'un esgotador trabalh. Malgrat tot, arribèt un moment en que se la vegèt en vendent cacauets pels bars e cafès. La mòrt de la melhor interprèta de ''blues'' de tota l'istòria del ''jazz'' foguèt autenticament tragica. En sofrint un accident automobilistic, se li produsiguèt una granda [[emorragia]] e foguèt portada rapidament dins l'espital mai prèp, mas dins aquel espital se neguèron a l'assistir perque ''ailà pas s'acceptavan negres'', après recórrer fòrça quilomètres, per fin se trobèt un espital singularment alièn als perjudicis raciales, mas l'emorragia aviá ja acabat amb la vida de l'extraordinària artista. == Referéncias == {{reflist}} {{portal musica}} {{DEFAULTSORT:Smith, Bessie}} [[Categoria:Cantaira de jazz]] [[Categoria:Naissença en 1894]] [[Categoria:Decès en 1937]] [[Categoria:Cantaira americana]] [[Categoria:Cantaira de blues]] [[Categoria:Naissença en Tennessee]] iz1az8tup4z5pop9ssqi2bxq21dd3c1 0 11732 2507785 2503416 2026-08-27T19:56:15Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507785 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | país = [[Itàlia]] | regions= [[Ladinia]] |status=[[Trentin-Aut Adige]]<ref>{{Ref-web|lenga=it|url=https://www.consiglio.provincia.tn.it/leggi-e-archivi/codice-provinciale/Pages/legge.aspx?uid=470|títol=Decreto legislativo 16 dicembre 1993, n. 592|títoltraduch=Decret legislatiu 16 de decembre de 2023, n. 592|sit=Conselh de la Província Autonòma de Trent}}</ref><br>[[Venèt]]<ref>{{Ref-web|lenga=it|url=https://bur.regione.veneto.it/BurvServices/Pubblica/DettaglioDgr.aspx?id=465250|títol=Legge Regionale del 25 ottobre 2021 n. 30 "Promozione delle minoranze linguistiche presenti nella Regione del Veneto"|títoltraduch=Lei Regionala del 25 d'octobre de 2023 n. 30 "Promocion de las minoritats lingüisticas dins la Region de Venèt|sit=Bulletin Oficial de la Region de Venèt}}</ref> |imatge=Ladin_Language_distribution.png |mòstra=Article primièr de la Declaracion dels Dreches de l'òme en '''ladin''':<br><br>'''art. 1'''<br><br> Duta la jent é nasciuda ledia y à la medema dignité y i medemi derc. Ei à na ment y na coscienza y dess conviver coche fredesc. |personas=40 000 (2006<ref name=veneto2006>{{ref-libre |cognòm1=Dell'Aquila |nom1=Vittorio |cognòm2=Iannàccaro |nom2=Gabriele |títol=Survey Ladins: Usi linguistici nelle valli ladine |lenga=it |data=2006 |editor=Region Autonòma Trentin-Aut Adige |isbn=88-86053-69-X |page=196 |url=https://www.academia.edu/1635334}}</ref>–2011<ref name=altoadige2011>{{ref-web |títol=South Tyrol in Figures. Declaration of language group affiliation – Population Census 2011 |url=http://www.provinz.bz.it/astat/de/bevoelkerung/458.asp?aktuelles_action=300&aktuelles_image_id=563169 |format=PDF |consulta=2012-10-07 |archiu-data=2013-07-28 |url-archiu=https://web.archive.org/web/20130728113109/http://www.provinz.bz.it/astat/de/bevoelkerung/458.asp?aktuelles_action=300&aktuelles_image_id=563169 }}</ref><ref name=trentino2011>{{ref-web |url=http://www.statistica.provincia.tn.it/binary/pat_statistica/demografia/15CensGenPopolazione.1340956277.pdf |títol=15° Censimento della popolazione e delle abitazioni. Rilevazione sulla consistenza e la dislocazione territoriale degli appartenenti alle popolazioni di lingua ladina, mòchena e cimbra (dati provvisori) |an=2012 |editor=Província Autonòma de Trent |lenga=it |consulta=2012-10-07}}</ref>) |an=2013 |academia=<div> *[[Servisc de Planificazion y Eleborazion dl Lingaz Ladin]] *Istitut Ladin Micurà de Rü *Istituto Ladin de la Dolomites </div>|legenda={{legenda|#229944|Airal ont lo ladin es parlat|bordadura=cap}} {{legenda|#38d264|Airal ont lo ladin coexistís amb autras lengas ([[lombard]], [[bavarés]])|bordadura=cap}} {{legenda|#bcf0cb|Influéncia del ladin (dialèctes ladin-venèt e dialèctes ladin-friulan)|bordadura=cap}} |lenga=Ladin|fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas italicas]] |fam3=[[Lengas romanicas]] |fam4=[[Galloromanic|Lengas galloromanicas]] |fam5=[[Retoromanic|Lengas retoromanicas]]<ref>{{Ref-libre |nom=Martin |cognòm=Harris |nom2=Nigel |cognòm2=Vincent |títol=The Romance Languages |url=https://archive.org/details/romancelanguages0000unse_g1g5 |an=1997 |pagina=[https://archive.org/details/romancelanguages0000unse_g1g5/page/351 351] |isbn=9780415164177 |editor=Routledge}}</ref> }} Lo '''ladin''' (autonim: ''ladin'', ''lingaz ladin'',<ref>{{Ref-web|url=http://www.museumladin.it/la/lingaz-ladin.asp|títol=Lingaz Ladin {{!}} Museumladin|sit=www.museumladin.it|lingua=lld}}</ref><ref>{{Ref-web|url=https://www.uniunladins.it/storia-di-ladins/|títol=Storia di ladins|sit=Uniun Ladins Val Badia|lenga=lld}}</ref> {{AFI|[liŋ'gat͡s la'din]}}) es una [[lenga romanica]] de la familha [[retoromanic]]a. Parlada exclusivament dins las montanhas [[Dolomitas]], en [[Itàlia]], dins las regions de [[Trentin-Aut Adige]] e [[Venèt]], aquela lenga compta set dialèctes. Lo ladin es un parent pròche del [[romanch]] e del [[friolan]]. Lo ladin foguèt reconegut per l'Estat italian segon la [[Lei 482/1999]] e compta qualques dreches d'oficialitat dins la region de Trentin-Sud del Tiròl, mentre qu'a pas cap d'estatus oficial dins la [[província de Belluno]]. Compta actualament aperaquí 30.000 locutors, bilingües o trilingües totes, dins un airal que compta a l'entorn de 92.000 abitants. Lo ladin es regulat per maitas entitats coma lo [[Servisc de Planificazion y Eleborazion dl Lingaz Ladin]], l'[[Istitut Cultural Ladin]], l'[[Istitut Ladin Micurà de Rü]] e l'[[Istituto Ladin de la Dolomites]]. La denominacion de la forma estandarda del ladin es lo '''ladin dolomitic''' (''ladin dolomitan'').<ref>{{Ref-libre |nom=Bernd |cognòm=Kortmann |nom2=Johan |cognòm2=van der Auwera |títol=The Languages and Linguistics of Europe: A Comprehensive Guide |url=https://archive.org/details/languageslinguis0000unse |pagina=[https://archive.org/details/languageslinguis0000unse/page/555 555] |isbn=9783110220261 |editor=De Gruyter |an=2011}}</ref> {{Clr}} == Nòtas e referéncias == [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga retoromanica]] [[Categoria:Província de Bolzano]] [[Categoria:Lenga romanica]] 39wpwbi7utfnh3yc9d0yr2sjnhi1obh 0 11925 2507842 2425158 2026-08-27T20:49:33Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507842 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Charles Dickens''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Charles Dickens2.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: | [[literatura|escrivan]] |- !align=right|País: | [[Reialme Unit]] |- !align=right|Data de naissença: |[[7 de febrièr]] de [[1812]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Portsmouth, [[Hampshire]] |- !align=right|Data de decès: |[[9 de junh]] de [[1870]] |- !align=right|Luòc de decès: | Gadshill, [[Kent]], [[Reialme Unit]] |} '''Charles John Huffam Dickens''' ([[1812]]–[[1870]]) foguèt un important escrivan [[Reialme Unit|britanic]] del [[sègle XIX]]. == Òbras notablas == === Romans === {| class="wikitable sortable" wikitable |- ! Title ! Publication ! Notes |- | ''[[The Pickwick Papers]]'' | Seria (per mes), Abril de 1836 a Novembre de 1837<ref>{{Citation| url = http://www.victorianweb.org/authors/dickens/edh/chronology.html |title = Chronology of Novels (from ''Charles Dickens: An Introduction to His Novels'' 1969) | author = E. D. H. Johnson | publisher = Princeton University | accessdate = 11 June 2007}}</ref> | |- | ''[[Oliver Twist]]'' | Seria (per mes) dins ''[[Bentley's Miscellany]]'', Febrièr de 1837 a Abril de 1839 | |- | ''[[Nicholas Nickleby]]'' | Seria (per mes), Abril de 1838 a Octobre de 1839 | |- | ''[[The Old Curiosity Shop]]'' | Seria (per setmana) dins ''[[Master Humphrey's Clock]]'', 25 d’Abril de 1840 al 6 de Febrièr de 1841 | |- |''[[Barnaby Rudge]]'' | Seria (per setmana) dins ''[[Master Humphrey's Clock]]'', 13 de Febrièr de 1841, al 27 de Novembre de 1841 | [[Roman istoric]] |- | ''[[Martin Chuzzlewit]]'' | Seria (per mes), de december de 1842 a Julhet de 1844 | |- | ''[[A Christmas Carol]]'' |1843 |Istòria de Nadal; una istòria de fantauma |- | ''[[The Chimes]]'' |1844 |Istòria de Nadal |- | ''[[The Cricket on the Hearth]]'' |1845 |Istòria de Nadal |- | ''[[The Battle of Life]]'' |1846 |Istòria de Nadal |- | ''[[The Haunted Man and the Ghost's Bargain]]'' |1848 |Istòria de Nadal; una istòria de fantauma |- | ''[[Dombey and Son]]'' |Seria (per mes), d’Octobre de 1846 a Abril de 1848 | |- | ''[[David Copperfield]]'' |Seria (per mes), de Mai de 1849 a Novembre de 1850 | |- | ''[[Bleak House]]'' |Seria (per mes), de Març de 1852 a Setembre de 1853 | |- | ''[[Hard Times]]'' |Seria (per setmana) dins ''[[Household Words]]'', 1 d’Abril de 1854, al 12 D’Agust de 1854 | |- | ''[[Little Dorrit]]'' |Seria (per mes), de Decembre de 1855 a Junh de 1857 | |- | ''[[A Tale of Two Cities]]'' |Seria (per setmana) dins ''[[All the Year Round]]'', 30 d’Abril de 1859, al 26 de Novembre de 1859 |Roman istoric |- | [[Grandas Esperanças|Great Expectations]] |Seria (per setmana) dins ''[[All the Year Round]]'', 1 de Decembre de 1860 al 3 d’Agust de 1861 | |- | ''[[Our Mutual Friend]]'' |Seria (per mes), de Mai de 1864 a Novembre de 1865 | |- | ''[[The Mystery of Edwin Drood]]'' |Seria (per mes), d’Abril de 1870 a Septembre de 1870. |non acabat - 6 partidas acabadas sus 12 previstas |} === Istòrias cortas === {| |- | valign="top" | * "The Lamplighter" (1838) * "A Child's Dream of a Star" (1850) * "Captain Murderer" (1850) * "[[To Be Read at Dusk|To be Read at Dusk]]" (1852) (una istòria de fantaumas) * "[[The Long Voyage]]" (1853) | valign="top" | * "Prince Bull" (1855) * "Thousand and One Humbugs" (1855) * "Hunted Down" (1859) * "[[The Signal-Man]]" (1866) (a ghost story) * "George Silverman's Explanation" (1868) * "Holiday Romance" (1868) | valign="top" | * "The Queer Chair" (de [[The Pickwick Papers]]; una istòria de fantaumas) * "The Ghosts of the Mail" (de [[The Pickwick Papers]]; una istòria de fantauma) * "The Baron of Grogzwig" (de [[Nicholas Nickleby]]; una istòria de fantauma) * "A Madman's Manuscript" (de [[The Pickwick Papers]]; una istòria de fantauma) * "A Ghost in the Bride's Chamber" (de [[The Lazy Tour of Two Idle Apprentices]]; una istòria de fantauma) * "The Goblins who Stole a Sexton" (de [[The Pickwick Papers]]; una istòria de fantauma) |} === Istòrias cortas de Nadal === {| |- | valign="top" | * "A Christmas Tree" (1850) * "What Christmas is, as We Grow Older" (1851) * "The Poor Relation's Story" (1852) * "The Child's Story" (1852) * "The Schoolboy's Story" (1853) * "Nobody's Story" (1853) * "The Seven Poor Travellers" (1854; collaboracion) | valign="top" | * "The Holly-tree Inn" (1855; collaboracion) * "The Wreck of the Golden Mary" (1856; collaboracion) * "The Perils of Certain English Prisoners" (1857; collaboracion) * "Going into Society" (1858) * "[[A Message from the Sea]]" (1860; collaboracion) * "Tom Tiddler's Ground" (1861; collaboracion) * "Somebody's Luggage" (1862) | valign="top" | * "Mrs Lirriper's Lodgings" (1863; collaboracion) * "Mrs Lirriper's Legacy" (1864; collaboracion) * "Doctor Marigold's Prescriptions" (1865) * "The Trial for Murder" (1865; collaboracion; una istòria de fantaumas) * "[[Mugby Junction]]" (1866; collaboracion) * "[[The Signal-Man]]" (1866; una istòria de fantausmas) * "[[No Thoroughfare]]" (1867; collaboracion) |} === En collaboracion === {| |- | valign="top" | * "The Seven Poor Travellers" (1854) (amb [[Wilkie Collins]], [[Adelaide Procter]], [[George Sala]] e [[Eliza Linton]] – dins [[Six Poor Travellers House]]) * "The Holly-tree Inn" (1855) (with [[Wilkie Collins]], [[William Howitt]], [[Harriet Parr]] e [[Adelaide Procter]]) * "The Wreck of the Golden Mary" (1856) (amb [[Wilkie Collins]], [[Adelaide Procter]], [[Harriet Parr]], [[Percy Fitzgerald]] e [[Reverend James White]]) * "The Perils of Certain English Prisoners" (1857) (amb [[Wilkie Collins]]) * "The Lazy Tour of Two Idle Apprentices" (1857) (amb [[Wilkie Collins]]) * "[[A House to Let]]" (1858) (amb [[Wilkie Collins]], [[Elizabeth Gaskell]] e [[Adelaide Procter]]) * "[[The Haunted House (story)|The Haunted House]]" (1859) (amb [[Wilkie Collins]], [[Elizabeth Gaskell]], [[Adelaide Procter]], [[George Sala]] e [[Hesba Stretton]]; una istòria de fantaumas) * "[[A Message from the Sea]]" (1860) (amb [[Wilkie Collins]], [[Robert Williams Buchanan|Robert Buchanan]], [[Charles Allston Collins]], [[Amelia Edwards]] e [[Harriet Parr]]) * "Tom Tiddler's Ground" (1861) (amb [[Wilkie Collins]], [[Charles Allston Collins]], [[Amelia Edwards]] e [[John Berwick Harwood|John Harwood]]) * "Mrs Lirriper's Lodgings (1863) & Mrs Lirriper's Legacy (1864) (amb [[Elizabeth Gaskell]], [[Andrew Halliday (journalist)|Andrew Halliday]], Edmund Yates, [[Amelia Edwards]], [[Charles Allston Collins]], Rosa Mulholland, Henry Spicer, [[Hesba Stretton]]) * "The Trial for Murder" (1865) (amb [[Charles Allston Collins]]; una istòria de fantaumas) * "[[Mugby Junction]]" (1866) (amb [[Andrew Halliday (jornalista)|Andrew Halliday]], [[Hesba Stretton]], [[Charles Allston Collins]] e [[Amelia Edwards]]) * "[[No Thoroughfare]]" (1867) (amb [[Wilkie Collins]]) |} === Recamps d’istòrias cortas === {| |- | valign="top" | * ''[[Sketches by Boz]]'' (1836) * ''Sketches of Young Gentlemen'' (1838) * ''Sketches of Young Couples'' (1840) * ''[[Master Humphrey's Clock]]'' (1840–41) * ''Boots at the Holly-tree Inn: And Other Stories'' (1858) * ''Reprinted Pieces'' (1861) * ''[[The Mudfog Papers]]'' (1880) aka Mudfog and Other Sketches |} === Nonficcion, poesia, e teatre === {| |- | valign="top" | * ''Sunday Under Three Heads'' (1836) (pseudonim "Timothy Sparks") * ''The Strange Gentleman'' (pèça, 1836) * ''The Village Coquettes'' (opèra comic, 1836) * ''The Fine Old English Gentleman'' (poesua, 1841) * ''[[American Notes]]: For General Circulation'' (1842) * ''[[Pictures from Italy]]'' (1846) * ''[[The Life of Our Lord]]: As written for his children'' (1849) * ''[[A Child's History of England]]'' (1853) | valign="top" | * ''The Frozen Deep'' (play, 1857) * ''[[The Uncommercial Traveller]]'' (1860–69) * ''Speeches, Letters and Sayings'' (1870) * ''Letters of Charles Dickens to [[Wilkie Collins]]'' (1851–70, pub. 1982) <!--TO PREVENT REINSERTION [[Dickens's Dictionary of London]] 1879, 1888 reprint--> * ''The Complete Poems of Charles Dickens'' (1885) |} === Articles e assags === {| |- | valign="top" | * "A Coal Miner's Evidence" * [http://www.victorianweb.org/authors/dickens/pva/pva239.html "Frauds on the Fairies"] * "In Memoriam W. M. Thackeray the first!" * [http://www.victorianweb.org/authors/dickens/arctic/pva342.html "The Lost Arctic Voyagers"] (1854) * "[https://books.google.com/books?id=Y9ROAAAAMAAJ&pg=PA65&lpg=PA65&dq=%22The+fourth+reader%22+%22Charles+Dickens%22&source=bl&ots=Kg2xLsI77T&sig=ACfU3U2N1YwZxMJRH_kaB5m1oLN7pCAgPQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjE2-vG4IvmAhVRrp4KHdEzC78Q6AEwAXoECAUQAQ#v=onepage&q=Bartholomew&f=false The Massacre of Saint Bartholomew]" |} === Letras === [[Letters of Charles Dickens|Dickens's letters]] publicat en 1949 per [[Rupert Hart-Davis]].<ref> {{cite book |last=Hart-Davis |first=Rupert |title= Halfway to Heaven: Concluding memoirs of a literary life |url=https://archive.org/details/halfwaytoheavenc0000hart | year= 1998 |publisher= Sutton |location= Stroud, Gloucestershire | page= [https://archive.org/details/halfwaytoheavenc0000hart/page/42 42]|isbn=0-7509-1837-3 }}</ref> {{ORDENA:Dickens, Charles}} [[Categoria:Escrivan britanic]] [[Categoria:Naissença en Anglatèrra]] [[Categoria:Naissença en 1812]] [[Categoria:Decès en 1870]] 8rbx3oz03n7fb3odsrup3glb5rayn2d 0 11980 2507869 2507640 2026-08-28T04:51:19Z Nicolas Eynaud 6858 /* Diego Rivera e vida adulta */ 2507869 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]]). Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable. == Òbra == === Una òbra personala === === Identitat e simbolisme === === Una artista d'avantgarda === === Òbras principalas === == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === === De l'artista a l'icòna === === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] fy3alan0nt3p8h297t59wotdth97790 2507870 2507869 2026-08-28T04:55:43Z Nicolas Eynaud 6858 /* Diego Rivera e vida adulta */ 2507870 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguis'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable. == Òbra == === Una òbra personala === === Identitat e simbolisme === === Una artista d'avantgarda === === Òbras principalas === == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === === De l'artista a l'icòna === === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] m2gw9ok6yt9jl9jangnmyu80yo4txmt 2507871 2507870 2026-08-28T04:57:08Z Nicolas Eynaud 6858 /* Diego Rivera e vida adulta */ 2507871 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguis'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable. == Òbra == === Una òbra personala === === Identitat e simbolisme === === Una artista d'avantgarda === === Òbras principalas === == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === === De l'artista a l'icòna === === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 15tccvy6i3melc1hm18vo4mn0ousxqf 2507872 2507871 2026-08-28T04:59:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* Diego Rivera e vida adulta */ 2507872 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguis'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === === Identitat e simbolisme === === Una artista d'avantgarda === === Òbras principalas === == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === === De l'artista a l'icòna === === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] gfkl0d0a0co56z2eytrsso1dzwfk81v 0 12597 2507819 2506151 2026-08-27T20:29:15Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507819 wikitext text/x-wiki {{Infobox sit web | nom = Wikipèdia | lògo = [[Fichièr:Wikipedia-v2-logo.svg|frameless|alt= Eth simbèu dera Wikipèdia ei ua esfèra formada de pèces de copacap. Letres de diferents alfabets son dessenhades ena superficia de cada pèça.]]<br />[[Fichièr:Wikipedia wordmark.svg|120px|Wikipedia wordmark]] | url = [http://wikipedia.org/ Wikipedia.org] | tipe = Projècte d'[[enciclopèdia en linha]] e [[organizacion sense anim de lucre]] | alexa = 1.6<ref>{{ligam web|url=https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y|títol=«Five-year Traffic Statistics for Wikipedia.org».|autor=Alexa Internet|lenga=en}}</ref> |aviada=[[15 de genièr]] de [[2003]]|prèmis=<div> * (15 de novembre de 2015) [[Prèmi Erasmus]] * (2015) [[Prèmi Princessa d'Astúrias de Cooperacion Internacionala]] * (2005)  [[Prèmi Grimme Online]] * (2005)  [[Prèmi de Logicial liure per Projèctes de Prestacion Sociala]] </div>|creador=[[Jimmy Wales]] e [[Larry Sanger]]<ref name=Sidener>{{ligam web|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20041206/news_mz1b6encyclo.html|autor=Jonathan Sidener|títol=Everyone's Encyclopedia|sit=[[The San Diego Union-Tribune]]|data=15-10-2006}}</ref> |estat actual=Actiu |licéncia=[[Licéncia Creative Commons]] 4.0|luòc=[[Miami]], [[Florida]]|propietari=[[Wikimedia Foundation]]|lenga=336|comercial=non|utilizators inscrits=}} {{Wikiccionari|texte=Wikipèdia|2={{PAGENAME}}}} '''Wikipèdia''' (prononciat [''[[lengadocian|lg.]]/[[gascon|ga.]]'' wikiˈpɛðjɔ/bikiˈpɛðjɔ, ''[[provençau|pr.]]'' wikiˈpɛdjɔ/vikiˈpɛdjɔ, ''[[niçard|ni.]]/[[vivaroaupenc|va.]]'' wikiˈpɛdja/vikiˈpɛdja, ''[[auvernhat|au.]]'' wikjiˈpedjɔ/vjikjiˈpedjɔ, ''[[lemosin (dialècte)|lm.]] ''wikiˈpedjɔ/vikiˈpedjɔ], en tot realizar eth ''w'' com en [[anglés]] o ben adaptar-la ath son deth ''v'' baish e, en çò que tanh ar a finau, com en toti es casi, era pronóncia vàrie segontes eth lòc) ei ua [[basa de donades]] dreçada sus [[Internet]] e eth projècte cooperatiu que s'encargue d'aumplir-la en tot crear ua enciclopèdia liura e multilingüa. Des deth començament, ei emparada pera [[Fondacion Wikimèdia]], ua associacion sense [[anim de lucre]] qu'amie endeuant d'autri projèctes coma eth [[wikinòves]], eth [[wikispècies]], o eth [[wikiccionari]]. Eth sòn objectiu ei amassar tot eth coneishement universau e méter-lo ar avitalh de toti. Malurosament, pas toti pòden accedir ad aguest coneishement, pr'amor qu'ena planeta i a fòrça persones damb pògui recorsi e non a an eth benastre de dispausar d'un ordenador damb accès a Internet. Ath delà, fòrça govèrns an blocat er accès ara Wikipèdia. « Imaginatz un mond ont cadun auesse accès liure a tota era sabença umana. Aquerò ei çò que hèm » '''Jimmy Wales e Larry Sanger, fondadors dera Wikipèdia''' En totau a dejà mès de 19 milions d'articles, mès de tres milions des quaus son en anglés, era lengua que ne possedís mès, e {{NUMBEROFARTICLES}} son en [[occitan]], era 51au lengua damb mès articles. Es lengües wikipedianes son dejà 276. Era enciclopèdia s'escriu damb era aportacion que hèn cada dia milions de volontaris de tot eth mond. Cada dia receb mès de cinquanta milions de visites. Era Wikipèdia siguec enprincipiada en 2001 per [[Jimmy Wales]] e [[Larry Sanger]]<ref name=MiliardWho>[https://web.archive.org/web/20121011174015/http://www.cityweekly.net/utah/article-5129-feature-wikipediots-who-are-these-devoted-even-obsessive-contributors-to-wikipedia.html Qui son aguesti collaboradors consagradi, e autantplan obsessius dera Wikipèdia ?], lo {{data|1|2|2008}}</ref><ref name=Tancer>[https://web.archive.org/web/20120803185245/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1595184,00.html Guarda qui ei en tot liéger era Wikipèdia], lo {{data|1|5|2007}}</ref><ref name=Woodson>[http://www.reuters.com/article/internetNews/idUSN0819429120070708 Wikipedia remains go-to site for online news], lo {{data|8|7|2007}}, « Era enciclopèdia en linha Wikipèdia recebec apuprètz 20 milions de visites ath long der an passat e s'a plaçat atau entre es mielhors hònts d'informacion e nòves segontes »</ref> e ara era sua escaduda ei indiscutible. Aucupe era setau posicion laguens des pagines mès liejudes der hilat ena classificacion d'[[Alexa]]<ref name="AlexaStats">[https://web.archive.org/web/20220124042758/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?range=5y Estadistiques de visites ara Wikipèdia]</ref> damb mès de 365 milions liegedors.<ref>[https://web.archive.org/web/20110811144431/http://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org?p=&r= Wikipedia.org Informacion sus eth portau]</ref><ref name="365M">[https://web.archive.org/web/20160409215246/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/meta/3/3a/TED2010,_Stuart_West_full_presentation_updated_with_January_data.pdf ''Er impacte flagrant dera Wikipèdia''], de Stuart West, presentat en TED2010</ref> e a devengut un trabalh de referéncia mondiau. Des deth [[2007]] ei era enciclopèdia mès longa deth mond. '''Era Wikipèdia en occitan a''' : <div align=left style="font-size:12px; color:#271836"> Pagines : '''{{NUMBEROFPAGES}}'''<br /> Articles : '''{{NUMBEROFARTICLES}}'''<br /> Fichièrs : '''{{NUMBEROFFILES}}'''<br /> Edicions : '''{{NUMBEROFEDITS}}'''<br /> Visualizacions : '''{{NUMBEROFVIEWS}}'''<br /> Utilizaires : '''{{NUMBEROFUSERS}}'''<br /> Utilizaires actius : '''{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}'''<br /> Robòts : '''{{NUMBERINGROUP:bot}}'''<br /> Sysops : '''{{NUMBERINGROUP:sysop}}'''<br /> Burocrates : '''{{NUMBERINGROUP:bureaucrat}}''' </div> [[Fichièr:HNL Wiki Wiki Bus.jpg|thumb|Eth mot hawaiian ''wiki'' a dat nòm ara Wikipèdia, que vòu èster ua enciclopèdia entà cercar causes de forma rapida e briventa. Ar imatge se pòt veire eth Wiki-Wiki Bus ar aeropòrt d'[[Honolulu]], era capitau d'[[Hawaii]].]] Eth nòm ''Wikipèdia'', encunhat pes creadors dera enciclopèdia, ei fruit d'un crotzament entre eth [[mot]] ''enciclopèdia'' e era paraula [[hawaiian]]a ''[[Wikt:wiki#Hawaiian|wiki]]'', que vòu díder “brivent”/“rapid”, qu'a passat a designar ua tecnologia entara creacion de pagines [[web]] cooperatiues damb era quau ei basada era Wikipèdia. Damb aguest plantejament, cadun pòt enregistrar-se damb un nòm conegut per toti e un senhau que sonque coneisherà er usatgèr. Un còp hèt, ja pòt collaborar en projècte. Bèths utilizaires an er estatus d'administrators, es quaus an eth déuer de moderar eth projècte e intervier en casi de [[vandalisme]], pagines prepausades tà escafar e d'autri conflictes. Arron, es diuèrsi volontaris se pòden coordinar, discutir e compartir coneishements a trauèrs d'espacis de comunicacion coma era [[Wikipèdia:Tavèrna|Tavèrna]] e es pagines de discussion. Amiar endeuant un projècte cooperatiu damb volontaris de tot eth mond que non se coneishen entre eri non ei un shantièr bric aisit. Pòden aparéisher faussades e cau revisar contunhadament era [[informacion]] e apraiar aqueres causes que bères persones agen hèt per error o ben damb mala idèa, que passe sovent. A despient des mesures que met en practica era Wikipèdia tà garantir-ne era veracitat e era neutralitat deth punt d'enguarda, diuèrsi critics l'acusen sistematicament de contier errances e incoeréncies en tot sajar de hèr-le pèrder credibilitat<ref>http://many.corante.com/archives/2005/01/04/academia_and_wikipedia.php%7Ctitle=Acadèmia e Wikipèdia|work=Many 2 Many: A Group [[Blog|Weblog]]<nowiki> on Social Software|publisher=Corante |date=4 de gèr de 2005|accessdate=Revisat eth 18 de deceme de 2008|quote=[Era autora, Danah Boyd, se descriu ad era madeisha coma ua saberuda des recorsi sociaus, [...] ua estudianta de doctorat dera School of Information dera Universitat Berkeley de Califòrnia, e ua persona proplèua ara Universitat de Harvard e deth Berkman Center for Internet & Society dera Harvard Law School]}}</nowiki></ref>. Autres critiques se fondamenten en problèma deth vandalisme<ref name="Who">{{cite web | url = http://www.guardian.co.uk/technology/2004/oct/26/g2.onlinesupplement | title = Qui ac sap ? | accessdate = Campat er 11 de hereuèr de 2007|author=Simon Waldman|work=[[Guardian.co.uk]]|date=26 d'octobre de 2004}}</ref> e enes informacions ahijudes sense era seguretat que siguen totaument veraies<ref name="DeathByWikipedia">{{cite web |title=Mòrt per Wikipèdia: Es croniques deth Kenneth Lay |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/08/AR2006070800135.html |accessdate=Campat eth prumèr d'octobre de 2006 |first=Frank |last=Ahrens |publisher=The Washington Post |date=9 de junhsèga de 2007 }}</ref> . Pasmens, d'autres arrecèrques an demostrat qu'eth vandalisme se pòt combàter<ref name="MIT_IBM_study">{{cite journal|author=Fernanda B. Viégas, Martin Wattenberg, e Kushal Dave|url=http://alumni.media.mit.edu/~fviegas/papers/history_flow.pdf|title=Studying Cooperation and Conflict between Authors with History Flow Visualizations|journal=Proceedings of the [[CHI (conference)|ACM Conferéncia sus factors umans en sistèmes operatius (CHI)]]|publisher=[[ACM]] [[SIGCHI]]|id=ISBN 1-58113-702-8|pages=575–582|location=[[Vienna, Austria]]|year=2004|format=[[PDF]]|accessdate=Campat eth 24 de gèr de 2007}}</ref><ref name="CreatingDestroyingAndRestoringValue">{{cite journal|author=Reid Priedhorsky, Jilin Chen, Shyong (Tony) K. Lam, Katherine Panciera, Loren Terveen, e John Riedl (GroupLens Research, Department of Computer Science and Engineering, [[Universitat de Minnesota]])|title =Creacion, destruccion e valor restauradors ena Wikipèdia|journal =[[Association for Computing Machinery]] GROUP '07 conference proceedings|location =[[Ièrla de Sanibel]], [[Florida]]|date=4 d'octobre de 2007|url =http://www-users.cs.umn.edu/~reid/papers/group282-priedhorsky.pdf|format=[[PDF]]|accessdate=Campat eth 13 d'octobre de 2007}}</ref>. Jonathan Dee, deth jornau ''[[The New York Times]]'',<ref name=Dee>{{cite news | url = http://www10.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html?_r=5&pagewanted=print&oref=slogin&oref=slogin&oref=slogin&oref=slogin | title = All the News That's Fit to Print Out|author=Jonathan Dee|publisher = The New York Times Magazine|date=1 de junhsèga de 2007accessdate=Campat eth prumèr de deceme de 2007}}</ref> e Andrew Lih, en ''5au Simpòsi Internacionau sus eth Jornalisme en Linha'',<ref name=Lih>{{cite journal|author=Andrew Lih|title=Era Wikipèdia coma jornalisme participatiu : recorsi fiables ? Manières d'evaluar es recorsi informatius enes projèctes collaboratius|journal=5au Simpòsi Internacionau sus eth Jornalime en Linha|location=[[University of Texas – Austin]]|date=16 d'abriu de 2004|url=http://jmsc.hku.hk/faculty/alih/publications/utaustin-2004-wikipedia-rc2.pdf|format=[[PDF]]|accessdate=Consultat eth 13 d'octubre de 2007}}</ref> mentèren era imporatància dera Wikipèdia, non sonque coma referéncia enciclopedica, senon tanben coma hònt de nòves actualizades damb freqüéncia. Coneishètz era Wikipèdia en ua menuta liegent er article [[desplegant Wikipèdia]]. Eth nòstre projècte ei crear era enciclopèdia en lengua occitana, çò que hèm dempús eth 13 de deceme de 2003. Campatz aciu es estadistiques deth projècte en occitan [https://web.archive.org/web/20111225110239/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaOC.htm en grilhes] e [https://web.archive.org/web/20120119040131/http://www.wikistatistics.net/wiki/oc/articles/full en grafiques]. === Antecedents === Era Wikipèdia ei ua version [[electronica]] des enciclopèdies en [[papièr]], es que des de hè fòrça ans son emplegades a molti endrets deth mond entà eternizar eth coneishement. Enes prumèrs tempsi, es enciclopèdies èren escrites a man en [[papir]] o [[pergamin]]. Non siguec enquia mès tard que s'utilizèc eth papièr, mès er auenç mès important en camp des enciclopèdies e des libres en generau ei, solide, era invencion dera [[impremta]], en sègle xv. Es prumèrs passi entar emplec d'utís automatics que siguessen mielhors qu'era impremta com a miei mès brivent e practic d'accès as contengudi enciclopedics aueren luòc enes anades trenta deth sègle xx estimuladi en granda mesura peth roman de ficcion ''[[Eth cervèth deth Mond]]'' (1937), de [[H. G. Wells]]. Tanben i prenec partida era vision futurista Memex de [[Vannevar Bush]]. Aguesti pensaments se basauen en emplegar [[microfilme]]s tath magasinatge dera informacion mès arremarcable d'ua persona. Aguesta idèa tanben siguec expausada posteriorament per [[Ted Nelson]] en sòn projècte ''[[Xanadu]]'' ([[1960]]). Damb eth desrotlament d'Internet s'han produsit fòrça temptegi de crear d'enciclopèdies en linha. Eth mèstre deth movement deth [[logiciau liure]], [[Richard Stallman]], prepausèc en [[1999]] era creacion d'ua ''Enciclopèdia Liura e Universau'' e, mès tard, recebec plan emocionat era nòva dera naishença dera Wikipèdia. Des deth portau dera Fondacion deth logiciau liure se convida as usatgèrs a visitar e contribuir damb era Wikipèdia. == Istòria == [[Fichièr:Nupedia logo and wordmark.png|thumb|alt=Er emblèma de Nupèdia damb er eslogan "Nupedia.com era enciclopèdia liura" de color blua. Wikipèdia ei era hilha de Nupèdia, un autre projècte enciclopedic que moric en 2003.]] Era Wikipèdia comencèc coma un projècte complementari de [[Nupèdia]], ua enciclopèdia liura en linha escrita en anglés. Era Nupèdia siguec fondada eth [[9 de març]] deth [[2000]] e ère ua seccion deth portau dera entrepresa Bomis Inc. Era Nupèdia siguec constituida cossent damb era Licéncia de Liura Documentacion deth projècte [[GNU]] e es sòns collaboradors èren saberuts causidi pera direccion dera enciclopèdia. Larry Sanger e Jimmy Wales idièren ua naua faiçon de hèr foncionar era enciclòpedia e decidèren de desestacar era Wikipèdia dera Nupèdia eth [[10 de gèr]] de [[2001]]. Com que çò que volien ère ua enciclopèdia universau entà toti, pensèren qu'era mielhor manièra ère perméter que totes es persones i poguessen collaborar volontàriament sense èster escuelhudes per arrés. Ath delà, lancèren era possibilitat de desvolopar-la en d'autres lengües. Siguèren es catalans es que demanèren insistentament que volien editar era enciclopèdia ena sua lengua, es quaus an apostat plan per era enquia auei. Dus mesi dempús neishec era prumèra Wikipèdia en ua autra lengua: era enciclopèdia en [[catalan]], entamenada eth [[21 de març]] de [[2001]]. Ei ua des edicions damb mès usatgèrs actius, mès de mila sèt cents trenta, e ei arremarcable eth ritme de creacion que pòrte. Ara a {{variables|ca|NUMBEROFARTICLES}} articles e recep ua mejana de sèt visites per segon, se place atau ara tretzau posicion. Era administracion dera enciclopèdia recebec demandes de fòrça persones que se comprometien a entamenar ua Wikipèdia ena sua lengua. Siguec tan atau qu'a finaus deth 2001 era enciclopèdia s'aufrie en dètz-e-ueit lengües diferentes. Fòrça collaboradors de Nupèdia se passèren ara Wikipèdia enes proplèus ans e anèc creishent tant en nombre d'articles coma en lengües aufertades. D'aguesta faiçon, en 2002 ère en vint-e-sies lengües, quaranta sies a finaus deth 2003 e cent seishanta ua a finaus de 2004. Encara ara se daurissen moltes edicions en naues lengües, tostemp damb eth consentiment dera direccion de Wikipèdia. [[Fichièr:EnglishWikipediaArticleCountGraph linear.png|thumb|left|alt=Grafica que mòstre era creishuda deth nombre d'articles, que se doblaue cada an enquiath 2006 e artenhec un rècord mondiau en 2007.|Ath dejós : grafica que se cèntre ena creishuda d'articles en lengua anglesa, era edicion que entesta era tièra dempús es sòns inicis.]] Es baishes en Nupèdia aumentèren enquia que despareishec completament en 2003. Toti es sòs articles se sauvèren e sigueren incorporadi ara Wikipèdia en madeish an. Eth [[20 de seteme]] de [[2004]] era Wikipèdia auie un milion d'articles en cent lengües. Cada viatge auie mès escaduda e eth [[9 de seteme]] de [[2007]] s'artenhec era chifra istorica des dus milions d'articles en anglés en tot consagrar-se coma era enciclopèdia mès longa deth mond. Superèc era [[Yongle Encyclopedia]] ([[1407]]), considerada enquia alavetz coma era mès extensa dera istòria. Curiosament siguec exactament sies cents ans dempús dera sua publicacion. Quand era revista [[Time (revista)|Time]] autregèc eth prèmi "Persona dera annada 2006" a "You", reconeishec era escaduda dera colaboracion en linha e mentèc era Wikipèdia coma un des tres exemples des servicis "Web 2.0" amassa damb es portaus [[YouTube]] e [[MySpace]]<ref name=Time2006>{{cite news| date=[[2006-12-13]]| url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1569514,00.html |title= Time arreconeish You coma persona dera annada 2006 |work=[[Time (magazine)|Time]]|format=[[World Wide Web|Web]]|publisher=Time, Inc}}</ref>. S'an emprincipiat diuersi projèctes en sistèma ''wiki'', que permet er ahigement d'informacion de faiçon dubèrta. Eth sistèma ''wiki'' ei tot simplament aquerò e era filosofia dera dubertura e eth modèu editoriau deth punt d'enguarda neutrau son uns elements pes quaus apòsten bona partida d'aguesti projèctes, mès non son pas caracteristiques intrinsiques deth ''wiki''. Per exemple, [[Wikinfo]] ei un portau web ''wiki'' que non requesís un punt d'enguarda neutrau e permet atau era arrecèrca originau. Autri projèctes inspiradi ena Wikipèdia son [[Citizendium]], [[Scholarpedia]], [[Conservapedia]], i [[Knol]] de [[Google]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7144970.stm Google entamena un projècte de sapientat], [[BBC News]], 15-12-2007. {{en}}</ref>. Se pòt comprovar en aguesti luòcs com quauqui des aspèctes fondamentaus ena Wikipèdia son abordadi de distinta faiçon, coma es politiques de revision, era arrecèrca originau e era inclusion de publicitat comerciau. Era Wikipèdia, en cambi, non met pas publicitat e sonque se manten damb dons economics desinteressadi. == Era equipa informatica == [[Fichièr:Floridaserversfront1.jpg|thumb|220px|Servidors dera Wikipèdia en [[Florida]].]] Era informacion dera Wikipèdia a besonh d'un espaci a ont magasinar-se. Es servidors son es ordinadors ont se sauve era informacion der hilat. Enquia [[2004]] era Wikipèdia emplegaue un solet servidor. Era escaduda deth projècte hec que non n'i auesse pro damb un e era chifra anèc en cheishuda, de sòrta qu'en gèr de [[2005]] n'auie trenta nau, toti plaçats en [[Florida]] ([[EUA]]). Es [[servidor]]s dera Wikipèdia empleguen eth sistèma operatiu [[Linux]] (principaument [[Ubuntu]]<ref>{{cite news|url=http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&taxonomyName=Servers+and+Data+Center&articleId=9116787&taxonomyId=154&pageNumber=1 |title=Era Wikipèdia simplifica era sua infraestructura informatica en tot emplegar Linux|publisher=Computerworld.com |author=Todd R. Weiss |date=9 d'octobre de 2008 (Computerworld) |accessdate=Consultat eth prumèr de noveme de 2008}}</ref><ref>{{ligam web | url = http://arstechnica.com/news.ars/post/20081009-wikipedia-adopts-ubuntu-for-its-server-infrastructure.html| títol = Era Wikipèdia adòpte Ubuntu entath sòn còrpus computacionau| campada = 1-11-2008| editor = Arstechnica.com }}</ref>), damb bèths [[OpenSolaris]] per [[ZFS]]. En hereuèr de 2008 i auie tres-cents servidors plaçats en [[Florida]], vint-e-sies en [[Amsterdam]] ([[Païsi Baishi]]), vint-e-tres servidors dera entrepresa [[Yahoo!]] en [[Seol]]<ref name="servers">{{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_servers|title=Servidors de Wikimèdia a wikimedia.org|accessdate=Campat eth 16 de hereuèr de 2008}}</ref> ([[Corèa deth Sud]]). Era Wikipèdia recep entre {{formatnum:25000}} e {{formatnum:60000}} peticions cada segon, depenent dera ora deth dia<ref>"[https://web.archive.org/web/20080528011038/http://toolserver.org/~leon/stats/reqstats/reqstats-monthly.png Estadistiques wikipedianes]", Wikimèdia. Campat eth [[31 d'octobre]] de [[2008]].</ref>. Es servidors mès grandi son plaçadi enes Païsi Baishi e en Corèa e receben actuaument bona partida deth transit. Eth foncionament dera Wikipèdia depen de [[MediaWiki]], un [[logiciau]] liure e de codificacion dubèrta escrit en lengatge [[PHP]] e bastit sus ua basa de donades [[MySQL]]<ref>{{ligam web | url = http://www.nedworks.org/~mark/presentations/san/Wikimedia%20architecture.pdf| títol = Wikimedia Architecture| consulta = 27-6-2008| autor = Mark Bergman| format = PDF| editor = Wikimedia Foundation Inc. }}</ref>. Eth logiciau incorpore diuerses caracteristiques de programacion coma era possibilitat d'includir ligams, que li proporcionen eth sòn caractèr interactiu, e modèls preestablits, que permeten presentar eth contengut de faiçon egauitària. MediWiki ei jos era Licéncia publica generau ([[GPL]]) de [[GNU]] e se hè servir en toti es projèctes dera Fondacion Wikimèdia e en quaqui autri projèctes ''wiki''. === Inicis dera basa de donades === Iniciaument ère executada damb eth [[logiciau]] [[UseModWiki]], que siguec escrit en lengatge [[Perl]] per [[Clifford Adams]]. Aguest prumèr sistèma informatic dera Wikipèdia ei çò qu'òm nomente fasa I. Abans requesie eth programa [[Case]], que permetie era inclusion des ligams laguens deth tèxte. Après siguec incorporat un sistèma mès aisit tà hèr aguesta foncion que convertís en ligam eth tèxte mercat ara debuta e ara fin per dus [[gafin]]s. === Cambiaments ath logiciau === En gèr de 2002 se comencèren a efectuar diuerses mielhores en sistèma informatic dera Wikipèdia que ne cambièren completament era configuracion, ei çò qu'aperam era fasa II. Era nauetat principau d'aguesta fasa siguec er escambi de UseModWiki, eth logiciau qu'administraue era basa de donades, per [[Wiki PHP]], un programa plan diferent deth qu'i auie, atau madeish èren escrits en lengatges informatics diferenti, eth prumèr en Perl e eth nau en PHP. Era basa de donades ère alavetz de sòrta MySQL, un sistèma qu'actuaument empleguen fòrça logiciaus de bases de donades coma [[Open Office]]. En madeish an òm escambièc eth programa Wiki PHP per Media Wiki, creat per Magnus Manske. Aguest nau logiciau ère escrit en madeish còde e incorporaue diuerses mielhores en çò que hè ar autre. En junhsèga [[Lee Daniel Crocker]] mielhorèc eth logiciau Media Wiki entà hèr créisher eth sòn rendement, ua causa que fòrça usatgèrs credien de besonh. === Er emblèma === [[Fichièr:Wiki logo Nupedia.jpg|thumb|200px|Eth "Wiki logo Nupedia", prumèr emblèma dera Wikipèdia, siguec emplegat dempús es prumères setmanes deth projècte enquiath hereuèr de 2002.]] Ara debuta er imatge dera Wikipèdia ère eth [[drapèu]] nòrd-american. Era vertat ei que non s'auie decidit encara com serie aguest simbèu e er internauta Jimbo Wales metec eth drapèu sense cap d'intencion que devenguesse er emblèma deth projècte. Ara ben, aguest hèt generèc bères critiques e s'acusèc era Wikipèdia d'èster [[etnocentrisme|etnocentrica]]. Pògui dies dempús, se dessenhèc eth prumèr emblèma dera Wikipèdia, coneishut coma eth ''Wiki logo Nupedia''. Er autor deth [[dessenh]] non s'a podut identificar. S'installèc ena pagina dera enciclopèdia en [[març]] de [[2001]]. Eth dessenh en question cònste dera suberposicion d'ua frasa der escrivan e matematician anglés [[Lewis Carroll]] sus un cercle, en tot emplegar er efècte de [[uelh]] de [[peish]] tà simular ua [[esfèra]]. Era frasa ei ua mencion prenuda de ''Euclid and his Modern Rivals'' (Euclides e es sòns rivaus modèrnes) de Lewis Carroll (Prefàcia, pagina X), que ditz : {{mencion|D'un biais, aguest libre ei ua experiéncia que va sajar de comprovar ua faussada : voi díder que non considerè de besonh de mantier ath long deth libre era grauetat d'estil qu'es escrivans scientifics son avedadi a emplegar, e que de quauqua faiçon siguec vist coma un « accident inseparable » der ensenhament scientific. Jamès podí veire era racionalitat d'aguesta lei memoriau : i a de tèmes que son, bensè, tròp seriosi en esséncia tà adméter quinsevolhe tractament arretengut, mès non pògui arreconéisher era Geometria coma un d'eri. Totun, espèri que se descorbirà que m'è permetut de percéber eth costat comic des causes sonque en moments apropriadi, quand er alassat liegedor pòt molt ben desirar un moment d'alend, e non en quinsevolha ocasion que pogue méter en perilh eth contunhament dera linha argumentau.|[[Lewis Carrol]]<ref>Oracion textuau:<br /><br />In one respect this book is an experiment, and may chance to prove a failure: I mean that I have not thought it necessary to maintain throughout the gravity of style which scientific writers usually affect, and which has somehow come to be regarded as an ‘inseparable accident’ of scientific teaching. I never could quite see the reasonableness of this immemorial law: subjects there are, no doubt, which are in their essence too serious to admit of any lightness of treatment – but I cannot recognise Geometry as one of them. Nevertheless it will, I trust, be found that I have permitted myself a glimpse of the comic side of things only at fitting seasons, when the tired reader might well crave a moment’s breathing-space, and not on any occasion where it could endanger the continuity of the line of argument. '''''Lewis Carroll'''''</ref>}} « D'un biais, aguest libre ei ua experiéncia que va sajar de comprovar ua faussada : voi díder que non considerè de besonh de mantier ath long deth libre era grauetat d'estil qu'es escrivans scientifics son avedadi a emplegar, e que de quauqua faiçon siguec vist coma un « accident inseparable » der ensenhament scientific. Jamès podí veire era racionalitat d'aguesta lei memoriau : i a de tèmes que son, bensè, tròp seriosi en esséncia tà adméter quinsevolhe tractament arretengut, mès non pògui arreconéisher era Geometria coma un d'eri. Totun, espèri que se descorbirà que m'è permetut de percéber eth costat comic des causes sonque en moments apropriadi, quand er alassat liegedor pòt molt ben desirar un moment d'alend, e non en quinsevolha ocasion que pogue méter en perilh eth contunhament dera linha argumentau. » '''[[Lewis Carroll]]'''<ref>Oracion textuau:<br /><br />In one respect this book is an experiment, and may chance to prove a failure: I mean that I have not thought it necessary to maintain throughout the gravity of style which scientific writers usually affect, and which has somehow come to be regarded as an ‘inseparable accident’ of scientific teaching. I never could quite see the reasonableness of this immemorial law: subjects there are, no doubt, which are in their essence too serious to admit of any lightness of treatment – but I cannot recognise Geometry as one of them. Nevertheless it will, I trust, be found that I have permitted myself a glimpse of the comic side of things only at fitting seasons, when the tired reader might well crave a moment’s breathing-space, and not on any occasion where it could endanger the continuity of the line of argument. '''''Lewis Carroll'''''</ref> [[Fichièr:Wikipedia-logo.png|thumb|200px|Element grafic tiengut dempús eth maig de 2010.]] En 2003 òm acuelhec per miei d'ua votacion internacionau er usatge d'un nau emblèma. Conegut coma wikiesfèra, se tracte d'ua esfèra incompleta compausada de pèces d'un copacap damb brigalhons d'escritura de diuèrses lengües, en tot simbolizar era condicion d'obratge en construccion permanenta qu'a era Wikipèdia<ref>[http://www.nytimes.com/2007/06/25/technology/25wikipedia.html Quauques errances enes simbèus d'escritura : er emblèma dera Wikipèdia maumet eth sànscrit], [[New York Times]]. Campat eth 8 d'octobre de 2010. {{en}}</ref>. Posteriorament, òm hec bères modificacions en dessenh, coma era substitucion des brigalhons d'escritura per letres e d'autri signes de diferenti alfabèts. Òm recebec fòrça denóncies de diuèrses errances e incorreccions enes simbèus ahijudi ena wikiesfèra. Aguest hèt impulsèc diuersi editors dera Wikipèdia a daurir un debat sus era possibilitat de crear un nau imatge animada o fotorealista. Era creacion deth nau emblèma siguec ua collaboracion entre fòrça persones. Siguec remplaçat er an 2010 e ei er emblèma que coneishem ara. Era esfèra actuau ei tridimensionau e a pèces construsides damb un grand realisme. Es signes de cada pèça se comprovèren ben abans de dar er imatge per fenit. Ath delà, se cambièc era sòrta de letra dera devisa deth dejós que ditz « Wikipèdia, l'enciclopèdia liura » per ua letra Linux Libertine<ref>[https://web.archive.org/web/20110728180225/http://wikimedia-es.blogspot.com/2010/06/wikipedia-renueva-su-apariencia.html Era Wikipèdia renauís era sua aparença]. 8 de junh de 2010. Blog de Wikimedia España. {{es}}</ref><ref>Jay Walsh. [http://blog.wikimedia.org/blog/2010/05/13/wikipedia-in-3d/ Era Wikipèdia en 3D]. Blòt dera Fundacion Wikimèdia. Revisat eth 8 d'octobre de 2010. {{en}}</ref>. Es dreits dera wikiesfèra apertien ara Fondacion Wikimèdia. == Caracteristiques == [[Fichièr:Wikipedia growth.png|thumb|250px|Era creishuda dera Wikipèdia aumente de mès en mès.]] [[Fichièr:Wikipedia content by subject.png|thumb|250px|Classificacion des contengudi majoritaris dera Wikipèdia en anglés en 2008.]] [[Fichièr:Comparison of percentage of edit number - IP user and registered user.png|thumb|right|240px|Comparança dera quantitat d'edicions segontes vien d'usatgèrs enregistradi o pas. Podem constatar qu'eth nombre de contribucions anomines (en blu) son mens qu'es contribucions des usatgèrs enregistradi (en iranja).]] Era devisa dera Wikipèdia ei « Era enciclopèdia liura que cadun pòt editar ». En mots deth sòn cofondador Jimmy Wales : « Eth projècte constituís un esfòrç entà crear e distribuir ua enciclopèdia liura dera mès nauta qualitat possible a totes es persones ena sua lengua. D'aguesta faiçon poiram arténher un mond ont totes es persones dera planeta agen accès liure ar ensemble de tota era sabença dera umanitat »<ref>Slashdot (2004). [http://interviews.slashdot.org/article.pl?sid=04/07/28/1351230 « Eth fondador dera Wikipèdia Jimmy Wales respond» ]. Campat eth 3 d'octobre de 2010 {{en}}</ref>. Se debana en tot hèr-se servir un logiciau ''wiki'' e compde damb un libre d'estil ont s'expausen es directritzes a seguir tà mantier ua certana qualitat e coeréncia enes articles. Ua d'aguestes directritzes ei, per exemple, qu'eth títol der artícle a d'aparéisher en gras ara prumèra frasa deth madeish. Quand cau establir naues directritzes, es utilizaires prepausen es diferentes possibilitats e ne parlen enquia arribar tà un consent. Alara, era naua decision s'includís en libre d'estil. Un estudi realizat pera revista [[Nature]] en 2007 afirmaue qu'era Wikipèdia capitaue era [[Enciclopèdia Britanica]] en qualitat<ref>Jim Giles (Deceme de 2005). [http://www.nature.com/nature/journal/v438/n7070/full/438900a.html «Es enciclopèdies d'Internet mielhoren de mès en mès»]. [[Nature]] 438 (7070): pp. 900–901. doi:10.1038/438900a. PMID 16355180 {{en}}</ref>. Era Enciclopèdia Britanica arrefusèc aguesta manièra com era revista valoraue eth contengut des dues enciclopèdies<ref>[http://corporate.britannica.com/britannica_nature_response.pdf Pèca marrida: En tot valorar eth recent estudi sus era precision enciclopedica realizat pera revista Nature], març de 2006 {{en}}</ref>. Era revista, peth sòn biais, arresponec qu'eth sistèma de valoracion s'auie expausat esclaridament : estudiants independents analisèren ua seleccion d'articles e ne causiguèren es mielhors sense saber-ne era procedéncia<ref>[http://www.nature.com/press_releases/Britannica_response.pdf?item «Encyclopaedia Britannica and Nature: a response».] Campat eth 3 d'octobre de 2010 {{en}}</ref>. Encara i a plan de polemica sus aguest ahèr. Eth projècte Wikipèdia a tres caracteristiques clau que ne definissen eth sòn ròtle sus eth web: # Ei ua enciclopèdia : ei a díder, un supòrt de recopilacion, magasinatge e transmission dera informacion de forma estructurada. # Ei ua ''wiki'' : atau que, damb pichones excepcions, pòt èster editada per quisevolha persona. # Eth sòn contengut ei dubèrt a toti. Eth logiciau dera Wikipèdia magazina automaticament totes es estadistiques relatiues ath sòn foncionament. Atau s'a podut comprovar qu'es contribucions anonimes son pògues en comparacion damb es que hèn es usatgèrs enregistradi. Aguest hèt ei considerat un bon senhau, pr'amor que mos indique qu'era gent s'implique en projècte sense pòur e decidís entrar en jòc. Era Universitat Carnegie Mellon e eth Palo Alto Research Center realizèren un estudi sus es grandi caletres d'articles ara Wikipèdia en anglés dempús junhsèga de 2006 enquiath mai de 2010, es resultats sigueren es que seguissen<ref name=english>Kittur, A., Chi, E. H., and Suh, B. 2009. [https://web.archive.org/web/20160413130503/http://www-users.cs.umn.edu/~echi/papers/2009-CHI2009/p1509.pdf Què i a ena Wikipèdia ? Grandi tèmes e conflictes aparegudi en tot emplegar era estructura deth caletre sociaument remercat] En marc dera 27au Conferéncia sus es Factors Umans ena Informatica (Boston, Estats Units, deth 4 ath 9 d'abriu de 2009). CHI '09. ACM, New York, NY, 1509–1512.</ref> : * [[Cultura]] e [[art]] : '''30%''' * [[Biografia|Biografies]] e personatges : '''15%''' * [[Geografia]] e luòcs : '''14%''' * [[Sociologia]] : '''12%''' * [[Istòria]] e eveniments : '''11%''' * [[Natura]] e [[psicologia]] : '''9%''' * [[Tecnologia]] i [[sciéncies aplicades]] : '''4%''' * [[Religion]] : '''2%''' * [[Santat]] : '''2%''' * [[Matematiques]] : '''1%''' * [[Pensada]] e [[filosofia]] : '''1%''' Quaqui projèctes, coma eth dera ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'', o eth dera [[Nupedia]], ara abandonada, an emplegat politiques editoriaus tradicionaus e era autoria des articles sonque ère en mans de saberuts. Ocasionaument, òm trape luòcs web coma [[h2g2]] o [[everything2]] que seguissen ues normes preestablides ont es articles pòden èster redigidi sonque per cada persona de faiçon individuau. Projèctes coma eth [[Wikispècies]], [[Susning.nu]] e [[Wikinòves]] son ''wikis'' ont es articles son debanadi per nombrosi autors e non i a cap de critèri abituau de revision. Mès a diferéncia de moltes autres, eth contengut dera Wikipèdia ei jos ua licéncia liura : cadun ei autorizat a préner-lo, modificar-lo e distribuir-lo. === Contengut grafic e sonor === Eth contengut grafic e sonor dera Wikipèdia ei partejat damb es autri projèctes dera [[Fondacion Wikimèdia]], pera aguesta arrason se sauve ena pagina web de [[Wikimèdia Commons]]. S'òm vòu includir un imatge, ua musica o un vidèo en quinsevolhe des articles de Wikipèdia, Wikispècies, Wikinòves, eca, non cau sonque apondre entre cladators ''Imatge:'' e eth nòm der archiu en question. Òm pòt cercar aguest contengut laguens era pagina de Wikimèdia Commons, a ont ei classificat per categories e i a un motor d'arrecèrca entà que sigue mès facil de trapar çò qu'auetz de besonh. Ei important qu'es imatges e es enregistraments agen ua licéncia liura, pr'amor qu'era Wikipèdia non pòt botar arren que sigue proprietat de quauqu'un. Ça que la, en bèths projèctes de Wikimèdia coma era Wikipèdia anglesa, ei permetut er usatge d'illustracions damb dreits d'autor gràcies ath ''fair use'' (emplec arrasonable), arrecuelhut ena legislacion des Estats Units<ref name=fairuse>[http://meta.wikimedia.org/wiki/Resolution:Licensing_policy Politiques sus es contenguts non liures de cada Wikipèdia], ''meta.wikimedia.org'' {{en}}</ref>. === Es lengües dera Wikipèdia === Era Wikipèdia represente un espaci d'expression entà fòrça lengües deth mond que per diuerses arrasons non son presentes en molti encastres. A ues lor permet mantier-se víues, e en cas d'autres autantplan recuperar-les. Actuaument era Wikipèdia s'aufrís en 276 lengües des mès de cinc mil qu'i a en mond. Cada lengua possedís ua edicion pròpria que trabalhe de faiçon independenta e sonque li cau respectar es normes basiques. Totes es Wikipèdies an d'èster : * De franc e sense publicitat * Damb volontaris que s'ajuden e trabalhen amassa * Objectives, serioses e damb un punt d'enguarda neutrau * Veraces e an d'auer ua informacion contrastada * De contengut liure, sense dreits d'autor (aciu i pòden auer d'excepcions) S'ua persona coneish ben ua lengua que non ei ena Wikipèdia e a eth temps e eth compromés de construsir-la, ac pòt sollicitar a [http://meta.wikimedia.org/wiki/Meta:Language_proposal_policy aciu]. Era administracion dera Wikimèdia ac tendrà en compde e decidirà se crea-la o non. Certanament, s'an dat casi en qu'era decision a resultat negatiua. Vejatz es [http://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages peticions de dubertura de projèctes wiki en naues lengües]. Pr'amor qu'ath long des ans s'an anat enprincipiant edicions en d'autres lengües e cada ua d'eres a un nombre diferent de collaboradors, totes son en estats de desvolopament ben diuersi. D'aguest biais, n'i a ues coma era anglesa, era [[alemand]]a e era [[francés|francesa]], qu'an mès d'un milion d'articles e d'autres, coma era Wikipèdia en [[chaktow]] o en [[chamoru]], qu'encara son lonh d'artenher aguesta chifra. Totun, çò mès important ei que totes es Wikipèdies trabalhen peth coneishement universau, siguen escrites ena lengua que sigue. [http://meta.wikimedia.org/wiki/Llista_de_Viquipèdies Aciu] auetz ua tièra de totes es lengües wikipedianes damb eth sòn nombre d'articles e d'usatgèrs enregistradi. === Edicion === Coma norma generau, toti es articles se pòden modificar. Ei plan aisit : sonque cau sarrar eth boton ''modifica'' plaçat ena partida superiora dera pagina. Entà crear un nau article se n'a de cercar eth nòm e, quand s'informe que encara non i a arren escrit, cau sarrar eth boton ''article'' damb letres vermelhes. Es cambiaments realizats en un article se hèn visibles de manièra instantanèa, per çò qu'ei important d'auer-lo ben revisat abans de sauva-lo. Entà començar a editar podètz consultar [http://oc.wikipedia.org/wiki/Ajuda:Primi%C3%A8rs_passes Prumèrs passi]. Se non sabetz qué editar e auetz besonh idèes, podètz anar a [[Especial:Darrièrs cambiaments]]. Ei en tot estudiar-se com estrénher era edicion d'articles entà forbingar casi de vandalisme. Ua forma ei era proteccion. Quand se considère qu'un article ei pro bon e extens, es administradors pòden protegir-lo<ref>[http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikide-l/2008-December/021594.html &#91;Wikide-l&#93; Bericht Gesichtete Versionen], ''lists.wikimedia.org'' {{de}}</ref> de biais que s'age de pelodir permís entà modificar-lo<ref>[http://blog.wikimedia.org/blog/2009/08/26/a-quick-update-on-flagged-revisions/ A quick update on Flagged Revisions], ''blog.wikimedia.org'' {{en}}</ref><ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Flagged_protection_and_patrolled_revisions#cite_ref-7 Flagged protection and patrolled revisions], ''[[Wikipèdia en anglés]]''</ref>. Ua autra solucion que se contemple ei de proïbir era edicion as utilizaires que non s'an enregistrat. Era Wikipèdia anglesa, per exemple, non permet era creacion de naus articles ad aguesti usatgèrs<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/10312095 Era Wikipèdia introdusís eth mecanisme d'edicion entàs sues pagines], [[BBC]], 15 de junh de 2010. {{en}}</ref>. Er istoric permet de visualizar es cambiaments que s'an produsit ath long deth temps en un article determinat : s'i especifique era persona que l'a hèt e era data. Se pòt consultar exactament çò que s'a cambiat, comparar cambiaments de diferenti dies e revertir-los se siguesse de besonh. Ath delà, i a ligams tàs pagines de discussion des autors a fin de poder-s'i comunicar. A viatges se cambie eth nòm der article o se trapassa era informacion tà un autre. En aguesti casi, non se poirà veire qui ac a escrit, senon qui n'a cambiat eth nòm, car er istoric mòstre sonque es cambiaments realizats en un article nomentat d'ua manièra determinada e es renomentades escafen er istoric. Se nomente mantienença er ensemble de pretzhèts que s'encarguen de corregir es errances ortografiques, d'apraiar es tèxtes tà dar-los coeréncia, classificar-los en categories, fosionar-los, eca. Cadun pòt hèr mantienença, non cau èster administrador. Cada usatgèr dispause d'un apartat de contribucions, ont se mòstre ua tièra de totes es edicions qu'a hèt dempús que s'enregistrèc. Damb quantitats mès eleuades d'edicions òm artenh de mès en mès pruvelèges ena comunautat, coma eth dreit de vòte o d'èster escuelhut administrador. Nomentam guèrra d'edicions quand dus o mès collaboradors an de concepcions diferentes de com abordar certans articles. Alavetz, aguesti usatgèrs entren en conflicte de manièra qu'un realize un cambiament e sistematicament un autre lo revertís. Aguest fenomèn ei plan comun ena Wikipèdia e se produsís normaument en articles sus tèmes polemics coma [[China]], [[Israèl]], [[crisi economica]], [[sectarisme]], [[religion]], [[sionisme]], eca. En cas que persistisse es administradors an eth déuer de moderar-lo e cau que protegiscan er article de forma que non se poga modificar mès. Ath delà, ei comun de sauvar es dues versions de manièra qu'eth liegedor trigue la que mès li agrada. I a diuersi biaisi de collaborar ena Wikipèdia e cadun pòt hèr çò que le vage mielhor eth temps que li volgue dedicar, car es volontaris non an cap de pretzhèt assignat ne son obligadi ad arren. Òm pòt començar en tot cercar un tèma qu'agrade ath volontari. Un còp assegurat que non i a arren d'escrit sus aquerò pòt començar a cercar d'informacion en libres e, dempús, redigir eth tèma en un papièr. Ei important de non publicar'c enquia que non sigue ben revisat. Pasmens, ua faiçon fòrça efectiua de trabalhar amassa ei júnher-se en projèctes comuns : es nomentadi wikiprojèctes. Persones damb es madeishi interessi e damb talents de participar ena Wikipèdia se mèrquen quauqui objectius e se coordinen entà elaborar d'articles d'un tèma determinat. Per exemple, escríuer es articles de totes es contellacions, de toti es elements quimics, o dilhèu, de totes es sòrtes de musica. D'aguesta faiçon, era enciclopèdia se complete e creish ordenadament. Shantièrs qu'òm pòt realizar ena Wikipèdia : * Crear d'articles des deth començament : encara que non s'apregonda, damb articles cuerti ei ua bona forma d'entamenar, dempús se pòden amplir. I a gent qu'a hèt molts articles e d'autra que n'a hèt pògui mès ben hèts e enronadi d'informacion. * Amplir articles dejà existenti : tostemp i a de causes tà ahíger, completar e detalhar. {{esbòs}} Aguest bendèl se pòt méter en tot ahíger <nowiki>{{esbòs}}</nowiki>. Servís entà indicar qu'un article ei massa cuert e demanar se quauquarrés lo poderie amplir. Er article en question serà classificat automaticament ena categoria des articles tà amplir ([http://oc.wikipedia.org/wiki/Categoria:Wikip%C3%A8dia:esb%C3%B2s Categoria:Wikipèdia:esbòs]). * Corregir lingüisticament e conceptuaument : ei important que tot sigue ben escrit e sense faussades. {{Metabendèl d'avertiment | nivèl = moderat | icòna = To validate.svg | títol = L’ortografia e/o la gramatica d'aqueste article es de verificar. | tèxt = Podètz [{{SERVER}}{{localurl:{{PAGENAME}}|action=edit}} corregir] o <span class="plainlinks">[{{fullurl:{{TALKPAGENAME}}|action=edit&section=new&preload=Mod%C3%A8l:Inicializar_P%C3%A0V}} crear la discussion]. }}<includeonly>{{#ifeq:{{{nocat|}}}|||}}</includeonly><noinclude> * Apraiar er estil e er orde : era disposicion deth tèxte, es paragrafs, es seccions e era tipografia a viatges se pòden apraiar * Fusionar : de còps un madeish tèma ei debanat en dus articles diferents e serie apropriat d'amassar-los. Aperam fosion eth hèt de trigar un nòm avient per article, amassar tota era informacion de manièra coerenta e escafar es articles originaus. * Categoritzar, ahíger d'imatges e méter ligams. * [[Projècte:Traduccion/*/Demandas|Arrevirar]] articles bons escrits en autres lengües. {{Projècte:Traduccion/Lògo|Demandar una traduccion}} * [[Wikipèdia:Reciclatge|Reciclar]] : i a articles damb ua qualitat que pòt èster amplament melhorada en tot organizar-los e esclarir-los. {{De reciclar}} Es articles listats dins era categoria Wikipèdia:Reciclatge son pagines sus es quaus eth bendèl de reciclatge ei estat apausat. Hèr un reciclatge significa remodelar'c tot ath hons: ortografia, redaccion, tipografia, orde, concèptes, eca. == Normes == Era Wikipèdia quauques normes establides pes madeishi participants deth projècte. Cada edicion dera Wikipèdia adopte es sues pròpies normes, maugrat que beres ues son comunes en totes eres. Tira d'arténher un acòrd sus era aplicacion d'ua norma, toti es editors son obligadi a respectar-la. Quauques d'aguestes normes son: [[Fichièr:Wikipedia scale of justice.svg|thumb|225px|]] # Encausa dera diuersitat e nombre de participants e ideologies, provientes de toti es endrets deth mond, era Wikipèdia saja de construsir es sòns articles deth biais mès exaustiu possible. Er objectiu non ei d'escríuer d'articles des d'un sol punt d'enguarda, senon de presentar dubertament totes es posicions sus un tèma determinat. # Òm seguís un ensemble de convencions en çò que tanh ath nomentament d'articles, en tot causir preferentament era version mès comunament emplegada ena pròpia lengua. # Es discussions sus eth contengut e edicion d'un article s'an de hèr enes pagines de discussion e non sus eth madeish article. # I a un seguit de tèmes que son excludidi dera Wikipèdia, pr'amor que non constituissen concèptes estrictament enciclopedics. Per exemple, non pòt contier de definicions de diccionari (coma ara vèrbs, adjectius, eca), qu'òc se poirien trapar en [[Wikionari]]. === Neutralitat deth contengut === Era Wikipèdia non preten expressar opinions, vòu transméter eth coneishement de faiçon objectiua. Non vòu tanpòc que bères persones se senten escornades pr'amor de posicionaments politics o punts d'enguarda que contrasten damb es sues opinions formades. Per açò, en moment d'escríuer s'a d'èster çò mès concís, respectuós e objectiu possible. Se se tracte d'un tèma controvertit cau expausar totes es posicions en tot mentar hònts fiables, forbingar opinions personaus e esclarir qu'ei çò mès acceptat e es ipotèsis non provades === Licéncia des contenguts === [[Fichièr:CC BY-SA icon.svg|thumb|150px|Icona de [[CC-BY-SA]], que simbolize eth programa entà compartir era licéncia ''Creative Commons Atribution Share-Alike''.]] Era Wikipèdia ei un producte de distribucion gratuita e sense restriccions. Eth contengut textuau ei jos es licéncies [[GNU]] e [[Creative Commons]], era darrièra version dera quau s'actualizèc e aprovèc per miei d'ua votacion entre eth 12 d'abriu e eth 3 de mai de 2009<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Licensing_update/Result/ca&uselang=ca Resultats sus era actualizacion dera licéncia]. [[Fundació Wikimedia]]. Verificat eth 10 d'octobre de 2010.</ref>. Tot eth tèxte ei proprietat dera Fondacion Wikimèdia e non pòt contier arren que sigue proprietat intellectuau d'ua autra persona. === Proteccion de donades === Era Wikipèdia ei un espaci que toti pòden consultar e tostemp i a d'informacions que son tròp personaus e cau evitar de méter-les : fotografies de persones víues, adrèices personaus, nòms de familhars, eca. Certanament, era privacitat dera informacion ei autant importanta coma era prevencion deth vandalisme<ref>{{ligam web|url=http://wikimediafoundation.org/wiki/Pol%C3%ADtica_de_privacidad |título=Politica de privacitat |autor=Fundacion Wikimèdia |fechaacceso=11 d'agost de 2010}} {{es}}</ref>. Creative Commons non pòt grantir toti es dreits d'imatge e violar-los representarie ua infraccion legau<ref>{{ligam web|url=http://wiki.creativecommons.org/Frequently_Asked_Questions#When_are_publicity_rights_relevant.3F |título=Quand son arremarcables es dreits publicitaris ? |autor=Creative Commons |idioma=anglés |fechaacceso=11 d'agost de 2010}} {{Citació|Com controlam eth contengut dera enciclopèdia de biais que non se violen es dreits d'imatge des persones ?}}</ref>. Es dreits d'imatge son mausapiosi d'èster violadi en quinsevolh trabalh que contengue de tèmes umans. Cau forbingar ahíger fotografies, votz, vidèos, entretens, pèces de teatre e cançons. Entà trasméter aguesta sòrta de contengut que non vos apartengue, cau demanar permís as persones corresponentes. Aguesta ei ua obligacion diferenta e independenta dera obtenguda dera licéncia de dreits d'autor pes sòns obratges, mès pas pes subjèctes. Es licéncies Creative Commons non afècten as dreits de privacitat des subjèctes, senon des proprietaris. Un autre des shantièrs de mantienença dera Wikipèdia ei sajar d'eliminar contengut mausapiós de non respectar es dreits d'imatge<ref>{{ligam web|url=http://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight/es|título=Oversight |autor=Fundación Wikimedia |fechaacceso=11 de agosto de 2010 |idioma=múltiples idiomas}}</ref>. == Critiques == Es critiques que recep contunhadament era Wikipèdia se fondamenten enes punts que seguissen: * Fisabilitat des sòns contenguts : era informacion ahijuda apareish de faiçon instantanèa e es errances demòren enquia que bèth utilizaire les detècte e rectifique<ref>Villapadierna, Ramiro (2006). [«Era Wikipèdia a es pès de hanga» http://www.abc.es/hemeroteca/historico-20-11-2006/abc/Tecnologia/wikipedia-tiene-los-pies-de-barro_15351787377.html]. Comprovat eth 2 d'octobre de 2010. {{es}}</ref>. Se non se detècten de tira, ua autra persona les pòt liéger e considerar-les coma veraies. Per açò fòrça persones méten un punt d'interrogacion s'era hònt ei era Wikipèdia. * Vandalisme : pr'amor que cadun pòt editar-la des de casa sua, tostemp i a de persones damb mala idèa que escriuen messorgues e qu'escafen talhucs de tèxte. Aguest ei un verai problèma dera Wikipèdia e se produsís de manièra contunhada. Ua des dificultats entà combáter eth vandalisme ei que cau conéisher ben eth tèma entà detectar-ne un cas : fòrça viatges passa desapercebut. Un exemple recent e paradigmatic de vandalisme massiu se produsic encausa d'ua emission dera television nòrd-americana. Eth reputat omorista [[Stephen Colbert]], animador deth programa ''The Colbert Report'', en ua seccion d'aguest programa aperada ''Wikiality''<ref>spring.newsvine.com (2006). [«Stephen Colbert causa un embolh ena Wikipèdia» https://web.archive.org/web/20060829175058/http://spring.newsvine.com/_news/2006/08/01/307864-stephen-colbert-causes-chaos-on-wikipedia-gets-blocked-from-site]. Campat eth 2 d'octobre de 2010. {{en}}</ref> hè arrepresentacions a ont presenta era possibilitat de realizar diuersi cambiaments de blaga ena enciclopèdia en linha. Hec un apèl as espectaires entà cambiar er emplaçament d'estats e païsi enes definicions dera Wikipèdia, modificar era entrada ''elefant'' entà que constesse que, en torn de demenudar, era poblacion d'elefants africans s'auie triplicat. Eth resultat immediat siguec qu'es administradors auèren de blocar ua vintea d'entrades dera Wikipèdia pr'amor qu'i auien detectat modificacions inapropiades. == Qualitat == Er objectiu dera Wikipèdia ei d'auançar en quantitat de contenguts, mès tanben sustot en qualitat. Aquerò vòu díder qu'ei mès important mielhorar e completar çò qu'ei dejà escrit qu'ahíger naues informacions. Eth sagèth de qualitat wikipediana se crochete enes articles que se considèren mès complets, estructuradi, esclaridors e en definitiua ben hèts e acabats. Açò permet d'identificar-los, arrecomanar-n lectura e demostrar era qualitat dera wikipèdia ath mond. S'un wikipedian pènse qu'un article aurie d'èster considerat de qualitat pòt hèr ua proposicion d'article de qualitat. Per miei d'ua discussion e, puish, d'ua votacion òm pren ua decision. Vejatz es articles de qualitat dera Wikipèdia occitana en [[Wikipèdia:Articles de qualitat]] Meta-Wiki causic mil concèptes que considère fondamentaus ena coneishença universau, coma [[mamifer]], [[America deth Nòrd]], [[Diego Velázquez]], [[oelha]], [[Cristòu Colomb]], [[nombre]], [[Voltaire]], [[escultura]], [[adondança]], [[arc]], [[spècie miaçada]] e [[Tim Berners-Lee]]. Alavetz compde quina quantitat i a d'aguesti articles en cada edicion e concludís que wikipèdies coma era alemanda, era anglesa e era catalana los an toti. == Trabalhadors == Milenats de persones de tot eth mond editen era Wikipèdia de faiçon contunhada. I a tres sòrtes de trabalhadors : * Utilizaires anomins : entà collaborar non ei de besonh enregistrar-se. Per aguesta arrason, es collaboradors que non s'enregistren, aperadi usatgèrs anonims, apareishen identificadi pera sua [[adreiça IP]], un numèro que depen der ordenador qu'utlilizen. Coma nòrma generau, es usatgèrs anonims non an dreit de vòte ne pòden esdevier administradors. Çò mès arrecomanable ei de trabalhar enregistrat perque a fòrça auantatges. En bères edicions dera Wikipèdia lor estrenhen mès es possibilitats. Ena Wikipèdia anglesa, per exemple, non pòden crear naui articles e tant ena [[francés|francesa]] coma ena [[galèc|galèga]] non ne pòden editar. * Emplegats dera Fondacion Wikimèdia : ara madeish i a trenta-nau persones que trabalhen per Wikimèdia de manièra remunerada<ref>[https://web.archive.org/web/20110514000627/http://wikimediafoundation.org/wiki/Empleados Emplegats dera Fondacion Wikimèdia] {{en}}{{fr}}{{es}}</ref>. * [[Wikipedians]] : actuen tostemp de manièra desinteressada<ref>[https://web.archive.org/web/20200422180325/http://www.tiempodehoy.com/default.asp?idpublicacio_PK=50&idioma=CAS&idnoticia_PK=58063&idseccio_PK=614&h=090807 «Wikipèdia : era ora dera vertat»], article dera revista ''Tiempo'' (28/08/09). {{es}}</ref>. I a tres sòrtes de wikipedians : utilizaires enregistradi, bòts e administradors. === Utilizaires enregistradi === Entà esdevier wikipedian cau enregistrar-se ath projècte dera Wikipèdia. Tà hèr'c cau, en prumèr luòc, sarrar eth ligam ''crear un compte o se connectar'' plaçat ena partida superiora der ecran. Va apareisher era pagina d'identificacion ara partida superiora dera quau ditz ''encara non sètz membre ?'' Alavetz cau sarrar eth ligam ''enregistratz-vos'' plaçat a continuacion. Va aparéisher un formulari que cau aumplir damb eth nòm, aperat àlies, e causir un senhau pròpri e secrèt. Cada viatge qu'òm vòu dintrar cau identificar-se damb eth nòm e eth senhau. Er usatgèr enregistrat dispause d'un plafon ara partida superiora der ecran tà accedir a diuersi espacis : * Pagina d'utilizaire : pagina pròpria ont poirà presentar-se, descríuer eth sòn pretzhèt ena Wikipèdia e botar tota era informacion que desire. S'edite dera madeisha faiçon qu'es articles normaus. * Discussion : servís entà comunicar-se damb es autri usatgèrs. Òm pòt accedir ara discussion dera persona damb qui se volgue comunicar e pòt ahíger un comentari en tot sarrar eth boton ''+'' o eth ''modifica'' dera seccion que volgue contunhar. Se comunica ar usatgèr quand a de messatges naus. Es articles tanben dispausen d'ua pagina de discussion. S'ulitilize entà comunicar es questions relacionades damb era edicion, discutir-les e partatjar-les damb es autri volontaris. S'es letres deth boton ''discussion'' apareishen en vermelh, significa que non i a de comentaris. * Preferéncies * Contribucions : en aguest apartat i a ua tièra de totes es edicions qu'a hèt damb era ora, era data e eth nòm der article modificat. * Gésser : quand vòu partir, per seguretat le cau sarrar eth boton ''desconnectar''. De totes manières, dempús de quinze menutes d'inactivitat eth compde se barre automaticament. Damb eth temps e es edicions hètes, eth prestigi de cada usatgèr aumente de mès en mès. A partir d'un certan nombre d'edicions se les autrege eth dreit ath vòte, eth quau aumente de valor damb era antiquitat. As que pòrten dejà un certan temps sense problèmes òm les assigne era categoria d'utilizaires autoconfirmadi, çò que garantís ua confidança per part des autri usatgèrs. Atau madeish, es sues edicions apareishen ena pagina des [[Especial:Darrièrs cambiaments|darrièrs cambiaments]] damb un distintiu especiau. Ei ua mesura d'economizacion des esfòrci pes usatgèrs que se dediquen a combàter eth vandalisme de biais que poguen focalizar eth sòn shantièr en d'autres edicions. Es usatgèrs pòden crear Wikiprojèctes, grops d'editors interessadi en un tèma especific damb er objectiu de coordinar es esfòrci entà mielhorar-ne es articles entà espartir eth trabalh. Auei, i a {{NUMBEROFUSERS}} usatgèrs registradi ena Wikipèdia en occitan, ua chifra que mos pòt semblar erronèament nauta, car ei un hèt generalizat en totes es Wikipèdies que s'enregistre fòrça gent, mès ara ora dera vertat pògui i collaboren. Ei mès, s'a podut constatar qu'era majoritat non s'i inscriuen damb era intencion de participar-i, senon de profietar era pagina d'utilizaire tà introdusir d'informacion qu'ahavorise as pròpris interessi. Aguesti compdes se nomenten compdes de cogit particular<ref>{{ligam web|url=http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Cuenta_de_prop%C3%B3sito_particular |autor=Fundación Wikimedia |título=Wikipèdia : Compde de cogit particular|fechaacceso=11 de junhsèga de 2010 |idioma=diuerses lengües}}</ref>. Campatz quini usatgèrs son capables d'escríuer en occitan: [http://oc.wikipedia.org/wiki/Categoria:Utilizaire_oc wikipedians natius], [http://oc.wikipedia.org/wiki/Categoria:Utilizaire_oc-4 wikipedians damb nivèu plan bon], [http://oc.wikipedia.org/wiki/Categoria:Utilizaire_oc-3 nivèu auançat]. Se considèren utilizaires actius aguesti qu'an realizat aumens ua edicion es darrièrs trenta dies. En març de 2011 i auie {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} collaboradors actius en occitan. Toti es usatgèrs pòden intervier enes prenudes de decision, autantplan es anonims. Aqueri que pòrten dejà un certan temps en tot collaborar an dreit de vòte. Cada usatgèr non a dreit sonque a un vòte per cada prenuda de decision. Per açò, beths uns decidissen de daurir autri compdes entà poder votar mès d'un còp. Coneishem aguesti compdes coma usatgèrs mariòta. Açò ei considerat ua manipulacion e ei completament illegau. Eth passat [[29 de noveme]] de 2009, eth jornau espanhòu ''[[El País]]'' publiquèc un article qu'afirmaue qu'era Wikipèdia auie subit ua amendrida notable d'editors en totes es versions lingüistiques pendent er an 2009 segontes es analisis der arrecercaire espanhòu [[Felipe Ortega]], deth grop ''Libresoft'', dera [[Universitat Rey Juan Carlos]]<ref>[http://www.elpais.com/articulo/tecnologia/investigador/espanol/centro/debate/futuro/Wikipedia/elpeputec/20091127elpeputec_5/Tes Un arrecercaire espanhòu, en cèntre deth debat sus eth futur dera Wikipèdia] Es donades de Felipe Ortega demòstren qu'era enciclopèdia subís ua amendrida notable d'editors. Era premsa internacionau los recuelh. Wikipèdia assegure qu'es donades son consistentes, mès aufrís ua analisi mès optimista. Tomás Delclós a ''[[El País]]'', 29/11/2009 {{es}}</ref> Aguesta informacion encara ei discutida e Jimmy Wales la desmentic<ref>[http://www.telegraph.co.uk/technology/wikipedia/6660646/Wikipedias-Jimmy-Wales-denies-site-is-losing-thousands-of-volunteer-editors.html Jimmi Wales desmentís qu'era Wikipèdia sigue en tot pèrder milenats d'editors volontaris], Telegraph, 26-11-2009 {{en}}</ref>. Era vertat ei qu'era Wikipèdia creish e mielhora de mès en mès e açò ei possible gràcies as volontaris. === Bòts === Es bòts son es robòts dera enciclopèdia, usatgèrs automatics qu'òm pòt crear entara realizacion de diuersi shantièrs ena edicion dera wikipèdia. Cada bòt ei associat a un utilizaire, eth quau ei responsable deth sòn foncionament. Es bòts pòden corregir faussades ortografiques, méter ligams ara version d'un article en d'autres lengües, revisar edicions, fosionar articles e tota sòrta de causes. I a bòts que se dediquen ara creacion massiua d'articles, normaument esbòci<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/Bot_policy Era metuda en foncionament de bòts]</ref>. Ara i a {{NUMBERINGROUP:bot}} bòts trabalhan peth projècte occitan. === Administradors === Es administradors son usatgèrs enregistradi qu'an obtengut bèths pruvelètges e s'encarguen dera administracion d'ua edicion determinada dera Wikipèdia<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/User_groups Sòrtes d'usatgèrs]</ref>. Es administradors an eth déuer de susvelhar es autri utilizaires e es edicions qu'amien endeuant, controlar era estructura e er orde en projècte e moderar es conflictes. Es administradors son eth guidon deth projècte s'an d'assegurar, en definitiua, que tot vage ben. Es edicions de mès activitat an besonh de mès administradors. Per exemple, era Wikipèdia anglesa se servís de mès de 1780 administradors, era italiana de 103, era occitana de 5, era chinesa de 74 e era aragonesa 6 e era zulu non a cap. S'un usatgèr a besonh de qu'un administrador intervengue en bèth ahèr ac pòt demanar a [[Wikipèdia:Requèsta als administrators]]. [[Wikipèdia:Lista dels administrators|Aciu]] auez toti es administradors dera Wikipèdia occitana. Entà saber-ne mès sus es administradors, anatz a [[Wikipèdia:Administrator]] En quauques edicions, sustot enes mès ingentes o damb mès activitat, es administradors s'especializen en pretzhèts determinadi entà agudizar eth rendement dera equipa. En aguesti casi, es administradors non assoliden pas totes es competéncies, senon bères ues depenent d'a ont focaliziguen eth sòn shantièr. Segontes era sua foncion o competéncies, podèm classificar-los en quate grops : ==== Burocrates ==== En moment de crear ua naua edicion dera Wikipèdia, apareishen uns prumèrs usatgèrs : es burocrates. Aguesta sòrta d'utilizaires an totes es competéncies possibles e es sues actuacions son es que mèrquen çò que s'a de seguir. Son es unics administradors que pòden autrejar poderatge d'administrador as usatgèrs. Es burocrates pòden cercar gent escadenta entà incorporar-se ara equipa d'administracion. A despient d'aquerò, es utilizaires enregistradi s'i pòden aufrir a [[Wikipèdia:Candidatura al pòst d'administrator]]. Coma norma generau, es naus administradors se triguen de manièra democratica, coma se prenen era majoritat de decisions ena Wikipèdia. Alavetz pòden votar totes es persones damb dreit de vòte, que s'artenh a partir d'un certan nombre d'edicions. Entà esdevier administrador cau auer un an d'antiquitat. ==== Mautaires ==== Es mautaires s'encarguen de cercar irreguraritats e maus usatges deth projècte. An eth pruvelètge de mautar es adrèices IP, ei a díder es identitats des usatgèrs, e saber d'a ont provien e se corresponen damb autres edicions o actuacions realizades aparentament per autri perfils. D'aguest biais, es mautaires pòden detectar casi de vandalisme, de chicana enes votacions e d'utilizaires mariòta. Quand detecten bèth problèma, avertissen un autre administrador entà qu'actue. ==== Escafaires ==== Es escafaires son administradors dedicadi a revertir edicions inescadentes e escafar tèxtes o articles sancers. Son totaument justificadi a hèr aguestes actuacions e an era competéncia d'escafar articles, çò qu'es autri usatgèrs no pòden hèr. Normaument, era propòsta d'eliminacion d'un article se pòt discutir e, per tant, non s'elimine pas enquia qu'era comunautat a prenut ua decision : arron actuen es escafaires. A viatges apareishen articles clarament inapropriadi o repetidi en un autre nòm e cau, alavetz, escafar-los de tira sense dar pas a cap de discussion. ==== Bibliotecaris ==== Es bibliotecaris son capables de blocar es usatgèrs que non respècten es normes de foncionament o hèr-los pas aptes entà certanes accions, coma per exemple treir-le eth dreit de vòte. Ath delà, en casi extrèms pòden eliminar-los dera Wikipèdia. Es bibliotecaris, coma es escafaires, pòden eliminar articles == Wikiamassades == Es Wikiamassades son amassades qu'organizen es wikipedians tà assemblar-se, coneisher-se, e celebrar era escaduda deth projècte Wikipèdia. Damb eth desau aniversari dera Wikipèdia a aumentat era organizacion d'aguesta sòrta d'activitats. S'amien endeuant explicacions didactiques de difusion e guida d'usatge. Atau pòden arténher que mès gent s'ahisca ath projècte e passar bons moments ath madeish temps. === Wikiamassades celebrades === * [[19 de junhsèga]] de [[2008]] en [[Barcelona]]. * [[Octobre]] de [[2010]] en [[Badalona]]. * [[19 de decembre|19 de deceme]] de 2010 en [[Londres]]. * [[15 de genièr|15 de gèr]] de [[2011]] en [[Cuelleredo]]. * 15 de gèr de 2011 en [[Ribadeo]]. == Accès == === Wikipèdia ath mobil === Era Wikipèdia compde damb ua version web consultable a trauèrs deth [[telefòn mobil]] : [http://oc.m.wikipedia.org]. Aquerò sonque foncione damb portables damb accès tà Internet. [[Wapaedia]] ei un logiciau tà mobils que servís entà consultar e manipular era Wikipèdia de faiçon mès aisida. Ua naua apòsta dera Fondacion Wikimèdia entà dubrir-se as naues tecnologies dera comunicacion siguec eth lançament en [[agost de 2009]] d'un logiciau oficiau dera Wikipèdia entà [[iPhone]] e [[Ipod touch]]. Aguest programa ei liure, gratuit e foncione damb [[iPhone|iPhone 3 g]] o versions mès recentes<ref>[http://latercera.com/contenido/739 170866 9.shtml Wikipèdia lance un logiciau oficiau entà iPhone], lo {{data|19|agost|2009}}</ref>. Òm pòt descargar-lo en [[App Store]]. === Wikipèdia dehòra deth hilat === [[Fichièr:Kiwix 0.9 alpha1 screenshot en.png|thumb|Un article mostrat peth logicièl [[Kiwix]].]] Era Fondacion Wikimèdia distribuic era Wikipèdia en supòrt [[CD]] en [[2003]] e en [[DVD]] en [[2005]], ont s'includien es versions en [[alemand]], [[polonés]], [[portugués]] e [[anglés]]. Era organizacion de logiciau liure [[Kiwix]] s'encarguèc dera distribucion d'aguest darrièr. Atau madeish, es ordenadors sense accès a Internet pòden consultar era enciclopèdia damb era interactivitat que caracterize era Wikipèdia<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/wikipedia_on_CD/DVD Era Wikipèdia en CD e DVD], sul site de [[Wikimedia]]</ref>. === Censura === Coma ei sabut, era censura a Internet ei ua realitat en fòrça païsi damb regims politics autoritaris. Era Wikipèdia non ei cap d'excepcion en aguest ahèr : non pòt èster consultada des de toti es endrets dera planeta. En bèri estats non ei permetuda era connexion a Internet, en d'autri era Wikipèdia ei barrada e bèths estats an decidit de censurar quauqui articles concrèts. En [[octubre]] de 2005 eth [[RPC|Govèrn Chinés]] bloquèc er accès ara Wikipèdia<ref>[https://web.archive.org/web/20120928215410/http://www.terra.es/tecnologia/articulo/html/tec15242.htm Era Wikipèdia ei dejà accessible ena China dempús d'un an de blocatge], lo {{data|17|noveme|2006}}</ref>. Un an dempús, siguec desblocada ara màger part deth territòri chinés. Encara ei blocada en [[Tibet]] e [[Falun Gong]], ues zònes ont eth regim exercís un contròu mès estricte<ref>[https://web.archive.org/web/20210411195938/https://www.clarin.com/diario/2006/10/12/sociedad/s-05104.htm Era Wikipèdia sense censura ara China], lo {{data|12|octobre|2006}}</ref>. === Projèctes fraires === Era Wikipèdia a diuersi projèctes fraires que complementen era enciclopèdia. Toti aguesti son tanben multilingües, liures, apiejadi ena tecnologia ''wiki'' e administradi pera Fondacion Wikimèdia. Aguesti son es autri projèctes dera Wikimèdia : * '''''[[Wikionari]]''''' : ei eth projècte dera Fondacion Wikimèdia entath bastiment d'un [[diccionari]] liure. Cada article ei destinat a un mot diferent a ont s'includís era definicion, exemples de frases que lo contenguen, arrepervèris, frases hètes, era etimologia e d'autri aspectes sus era paraula en era madeisha. A ua foncion complementària ara Wikipèdia, pr'amor qu'un grand nombre d'articles son destinadi ath diccionari peth sòn caractèr non enciclopedic. En fòrça lengües deth mond eth Wikionari arrepresente fòrça mès qu'aquerò, pr'amor que non dispausen de cap mès diccionari o ben es qu'an non son cap autant complets coma era informacion dejà sauvada en Wikionari. Per totes aguestes lengües eth Wikionari arrepresente ua oportunitat d'amassar e coordinar es parlants entara creacion deth sòn prumèr diccionari de faiçon dubèrta e cooperatiua. * '''''[[Wikilibres]]''''' : a coma objectiu méter ara disposicion de quinsevolha persona [[libre de tèxte|libres de tèxte]], [[Wikionari:OC:manual|manuaus]], [[caièrs]] e d'autri tèxtes [[pedagogia|pedagogics]] de contengut liure e d'accès gratuit. * '''''[[Wikiversitat]]''''' : emparada en projècte precedent, se prepausa coma ua plataforma educatiua en linha, liura e gratuita, ont ei possible de crear projèctes d'aprentissatge a quinsevolhe nivèu educatiu, participar en un grop d'aprentissatge e crear contenguts didactics coma examèns, exercicis, practiques, eca. * '''''[[Wikiarrepervèris]]''''' : ei un compendi dubèrt en linha d'arrepervèris, frases celebres, breçairòles, frases hètes e rambalhs de mots en totes es lengües includint-ne es hònts se son conegudes. * '''''[[Wikinòves]]''''' : ei ua hònt de nòves de contengut liure. * '''''[[Wikitèxti]]''''' : ei ua [[bibliotèca]] en linha a ont se trapen tota sòrta de poèmes, relats, ensagi, cançons, croniques e reportatges entà passar bons moments en tot liéger, emocionar-se e apréner. Cadun pòt ahíger tèxti dera madeisha manièra qu'enes autri projèctes. Es tèxti, totun, cau que siguen originaus e anomins o, s'an autor, an d'auer estat publicadi damb ua [[licéncia GFDL]] o trapar-se en domeni public. * '''''[[Wikimèdia Commons]]''''' : combine es mots anglesi ''media'', mediàs e ''commons'', comuns. Ei un depaus comun d'imatges e enregistraments sonors des projèctes de Wikimèdia. Abans dera sua existéncia, entà botar un archiu (imatge o son) en ua pagina d'un projècte de Wikimèdia calie cargar-la en cada ua des pagines ont auie de gésser, per çò que demoraue repetida un milenat de viatges. Wikimèdia Commons a ajudat plan a mielhorar eth rendement e er orde de Wikimèdia ath delà que permet trapar imatges e sons de mès facilitat. Tà saber-ne mès, liegètz [[Desplegant commons]]. * '''''[[Meta-Wiki]]''''' : ei un luòc de supòrt entàs projèctes dera Fondacion Wikimèdia. * '''''[[Wikiespèces]]''''' : ei un catalòg dubèrt e liure d'espècies biologiques. == Nòms alternatiui == Cada lengua a sues particularitats e eth nòm ''Wikipèdia'' (deth mot hawaiian ''wiki'') apareish en un modelhon de formes distintes. Vejatz quin an adaptat ''Wikipèdia'' es autres lengües wikipedianes : <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> * Bichipedia - [[:sc:|sarde]] * Biquipedia - [[:an:|aragonés]] * Uichipedia - [[:roa-rup:|aromanés]] * Uikipedias - [[:jbo:|lojban]] * Uikuepitiu - [[:cr:|cree]] * Uiquipedia - [[:ast:|asturian]] * Vicipaedia - [[:la:|latin]] * Vicipéid - [[:ga:|irlandés]] * Vichipedie - [[:fur:|furlan]] * Vikipedėjė- [[:bat-smg:|samogités]] * Vikipedio - [[:eo:|esperanto]] * Vikipedi (en majuscules VİKİPEDİ) - [[:tr:|turc]] * Vikipedija - [[:lt:|lituan]] * Vikipēdija - [[:lv:|leton]] * Vikipediya (en majuscules VİKİPEDİYA) - [[:az:|azèri]], [[:uz:|ozbèc]] * Vikipeedia - [[:et:|estonian]] * Vikipeediä - [[:fiu-vro:|võro]] * Viquipèdia - [[:ca:|catalan]] * Vuiquipèdia - [[:frp:|francoprovençau]] * Vitipetia - [[:ty:|tahitian]] * Vükiped - [[:vo:|volapük]] * WicipÆdia - [[:ang:|anglosaxon]] * Wicipedia - [[:cy:|galés]] * Wikanpodia - [[:om:|oromo]] * Wikiibíídiiya - [[:nv:|navajo]] * Wikipédia - [[:fr:|francés]], [[:pt:|portugués]], [[:hu:|ongarés]], [[:sk:|eslovac]], [[:su:|sondanés]], [[:jv:|javanés]] * Wikipedia - [[:sq:|albanés]], [[:de:|aleman]], [[:en:|anglés]], [[:eu:|basco]], [[:nds:|baish saxon]], [[:br:|breton]], [[:es:|espanhòu]], [[:co:|còrs]], [[:da:|danés]], [[:fo:|feroés]], [[:tl:|filipin]], [[:fi:|finés]], [[:gd:|gaelic escocés]], [[:gl:|galèc]], [[:nl:|neerlandés]], [[:ilo:|ilokano]], [[:id:|indonesian]], [[:ia:|interlingua]], [[:is:|islandés]], [[:it:|italian]], [[:lb:|luxemborgés]], [[:na:|nauruan]], [[:no:|norvegian]], [[:pl:|polonés]], [[:ro:|romanés]], [[:scn:|sicilian]], [[:so:|somalian]], [[:sv:|suedés]], [[:sw:|swahili]], [[:wa:|valon]], [[:chy:|cheiène]], [[:vi:|vietnamian]] * Wikipedija - [[:bs:|bosnian]], [[:hr:|croat]], [[:lt:|lituan]], [[:mt:|maltés]], [[:sh:|sèrbocroat]], [[:sl:|eslovèn]] * Wikipèdia - [[occitan]] * Wîkipediä (en majúscules WİKİPEDİÄ) - [[:tt:|tartar]] * Wikipedie - [[:cs:|chèc]], [[:nds-nl:|nedersaksisch]] * Wikipedio - [[:io:|ido]] * Wîkîpediya - [[:ku:|curd]] * Wikipediya - [[:diq:|zazaki]] * Wikipediyaa - [[:wo:|wolof]] * Wikipedy - [[:fy:|frison]] * Wikipedya - [[:ceb:|cebuano]] * Wikipesija - [[:tokipona:|toki pòna]] * wIqIpe'DIya - [[:tlh:|klingon]] * Wikipediija - [[:se:|saami septentrionau]] * Wikipēdija - [[:lv:|leton]] * Wikipedije - [[:csb:|kashubian]] * Wikipiɖia - [[:ee:|ewe]] * Wikipidiya - [[:qu:|quíchua]] * Wikkipedija - [[:ksh:|ripuarian]] * Βικιπαίδεια (Vikipaideia /vikiˈpɛðia/) - [[:el:|grèc]] * Waikipaidja - [[:got:|gotic]] * ВИКИПЕДЇѬ (Vikipediia) - [[:cu:|antic eslau eclesiastic]] * Википеди (Vikipjedi) - [[:os:|ossèt]], [[:cv:|txuvaix]] * Википедиja (Vikipedija) - [[:mk:|macedonian]], [[:sr:|sèrbe]] * Википедия (Vikipiediya) - [[:ru:|rus]], [[:kk:|kasakh]] * Википидийа/Vikipedija - [[:ce:|chechèn]] * Вікіпедія (Vikipediya) - [[:uk:|ucraïnés]] * Вікіпэдыя (Vikipiedia) - [[:be:|bielorús]] * Уикипедия (Uikipediya) - [[:bg:|bulgar]], [[:ky:|kirguís]] * ვიკიპედია (vikipedia) - [[:ka:|georgian]] * Վիքիպեդիա (vik'ipedia) - [[:hy:|armèni]] * ويكيبيديا (wīkībīdyā) - [[:ar:|arab]] * ویکیپدیا (wikipdya) - [[:fa:|persan]] * ویـکـیـپـیـڈ یـا (wikipidya) - [[:ur:|ordo]] * ܘܝܟܝܦܕܝܐ(wīkīpidyā) - [[:arc:|aramèu]] * ויקיפדיה (wikipdya) - [[:he:|ebrieu]] * ויקיפעדיע (wikipedya) - [[:yi:|jiddisch]] * ויקיפידיה(wikipidya) - [[:lad:|ladin]] * วิกิพีเดีย (wikipidiya) - [[:th:|tailandés]] * વિકિપીડિયા (vikipīḍiyā) [[:gu:|gujarati]] * ವಿಕಿಪೀಡಿಯ (vikipīḍiyā) - [[:kn:|canarés]] * ވިކިޕީޑިއ - [[:dv:|divehi]] * விக்கிபீடியா - [[:ta:|tamil]] * विकिपीडिया (vikipīḍiyā) - [[:hi:|indi]], [[:mr:|maratin]], [[:sa:|sanscrit]] * వికిపీడియా (vikipīḍiyā) - [[:te:|telugu]] * উইকিপিডিয়া (uikipiḍiyā) - [[:bn:|bengalin]], [[:bpy:|Bishnupriya Manipuri]] * വിക്കിപീഡിയ (vikkipīḍia) - [[:ml:|malai]] * ဝိကိပိဒိယ (wīkīpidiya) - [[:my:|birman]] * ᏫᎩᏇᏗᏯ (wigiquediya) - [[:chr:|cherokee]] * ウィキペディア (uikipedeia) - [[:ja:|japonés]] * 위키백과 (wikibaekgwa) - [[:ko:|corean]] * ਵਿਕਿਪੀਡਿਆ (wikipīḍiā)- [[:pa:|punjabin]] * 维基百科 / Wéijībǎikē - [[:zh:|chinés]] * 維基百科 - [[:zh-yue:|cantonés]] * 維基大典 - [[:zh-classical:|chinés classic]] </div> == Vejatz tanben == {{meta|Tièra de Wikipèdies}} {{Spoken Wikipedia|Wikipedia.ogg|2005-06-25}} * [[Interpedia]], un prumèr cogit entara enciclopèdia cooperatiua sus Internet * [[GNUPèdia]] * [[Nupèdia]] * [[Tièra d'enciclopèdies en linha]] {{clear}} * {{intitle|Wikipèdia}} * {{lookfrom|Wikipèdia}} == Arremèrques == {{reflist|colwidth=30em}} == Entà saber-ne mès == ;Estudis academics * {{Cite journal|first=Finn|last=Nielsen|url=http://www.firstmonday.org/issues/issue12_8/nielsen/index.html|title=Scientific Citations in Wikipedia|journal=[[First Monday (journal)|First Monday]]|volume=12 |issue=8|month=August|year=2007|accessdate=2008-02-22}} * {{Cite journal|unused_data=DUPLICATE DATA: page=88|last=Pfeil|first=Ulrike|year=2006|title=Cultural Differences in Collaborative Authoring of Wikipedia|journal=Journal of Computer-Mediated Communication|volume=12|issue=1|url=http://jcmc.indiana.edu./vol12/issue1/pfeil.html |accessdate=2008-12-26|doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00316.x|page=88|coauthors=Panayiotis Zaphiris and Chee Siang Ang}} * Priedhorsky, Reid, Jilin Chen, Shyong (Tony) K. Lam, Katherine Panciera, Loren Terveen, and John Riedl. [http://portal.acm.org/citation.cfm?doid=1316624.1316663 "Creating, Destroying, and Restoring Value in Wikipedia"]. Proc. GROUP 2007, doi: 1316624.131663. * {{Cite conference | first = Joseph | last = Reagle | title = Do as I Do: Authorial Leadership in Wikipedia | booktitle = WikiSym '07: Proceedings of the 2007 International Symposium on Wikis | publisher = ACM | year = 2007| location = Montreal, Canada | url = http://reagle.org/joseph/2007/10/Wikipedia-Authorial-Leadership.pdf | accessdate = 2008-12-26}} * {{Cite journal|url=http://www.firstmonday.org/issues/issue12_4/wilkinson/index.html |title=Assessing the Value of Cooperation in Wikipedia |first=Dennis M.|last=Wilkinson |journal=First Monday|volume=12|issue=4|month=April|year=2007| accessdate=2008-02-22 |coauthor=Bernardo A. Huberman}} * {{Cite journal|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1458162## |title=Wikipedia’s Labor Squeeze and its Consequences |first=Eric |last=Goldman |year=2010 |journal=Journal of Telecommunications and High Technology Law |volume=8}} ([http://blog.ericgoldman.org/archives/2010/02/catching_up_wit.htm a blog post by the autor]) ;Libres * {{Cite book|author=Phoebe Ayers, Charles Matthews, and Ben Yates|title=How Wikipedia Works: And How You Can Be a Part of It |url=https://archive.org/details/howwikipediawork00ayer_0|publisher=No Starch Press |location=San Francisco |month=September |year=2008 |isbn=978-1-59327-176-3 |accessdate=2008-12-26}} * {{Cite book|last=Broughton |first=John|title=[[Wikipedia - The Missing Manual]] |publisher=O'Reilly Media |location= |month= |year=2008 |isbn=0-596-51516-2 |accessdate=2008-12-26}} (See book rev. by Baker, as listed below.) * {{Cite book| last = Broughton | first = John | title = Wikipedia Reader's Guide | publisher = Pogue Press | location = Sebastopol | year = 2008 | isbn = 059652174X }} * {{Cite book| last = Lih | first = Andrew | authorlink = Andrew Lih | title = [[The Wikipedia Revolution|The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia]] | publisher = Hyperion | location = New York | year = 2009 | isbn = 978-1-4013-0371-6 }} * {{Cite book| last = Dalby | first = Andrew | authorlink = Andrew Dalby |title = [[The World and Wikipedia|The World and Wikipedia: How We are Editing Reality]] | publisher = Siduri | year = 2009 | isbn = 978-0956205209 }} * {{Cite book| last = Reagle | first = Joseph Michael Jr. | title = Good Faith Collaboration: The Culture of Wikipedia | url = https://archive.org/details/goodfaithcollabo0000reag | publisher = The MIT Press | location = Cambridge, MA | year = 2010 | isbn = 978-0-262-01447-2 }} ;Articles publicadi en revistes * [[L. Gordon Crovitz|Crovitz, L. Gordon]]. [http://online.wsj.com/article/SB123897399273491031.html "Wikipedia's Old-Fashioned Revolution: The online encyclopedia is fast becoming the best."] (Originally published in [[Wall Street Journal|''Wall Street Journal'' online]]&nbsp;– April 6, 2009, 8:34&nbsp;A.M. ET) * [[Nicholson Baker|Baker, Nicholson]]. [http://www.nybooks.com/articles/21131 "The Charms of Wikipedia"]. ''[[The New York Review of Books]]'', March 20, 2008. Accessed December 17, 2008. (Book rev. of ''The Missing Manual'', by John Broughton, as listed above.) * [[Roy Rosenzweig|Rosenzweig, Roy]]. [https://web.archive.org/web/20090430201444/http://chnm.gmu.edu/resources/essays/d/42 Can History be Open Source? Wikipedia and the Future of the Past]. (Originally published in ''[[Journal of American History]]'' 93.1 (June 2006): 117–46.) ;Recorsi d'aprentissatge * [[v:wikipedia#Learning resources|Wikiversity list of learning resources]]. (Includes related courses, [[Web conferencing|Web-based seminars]], slides, lecture notes, text books, quizzes, glossaries, etc.) ;Recorsi grafics * {{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/07/01/magazine/01WIKIPEDIA-t.html?_r=1&ref=magazine&oref=slogin |title=All the News That's Fit to Print Out|first=Jonathan |last=Dee|work=The New York Times Magazine |publisher=The New York Times Company |date=2007-07-01|accessdate=2008-02-22}} * {{Cite news|last name=Balke|first name=Jeff|url=http://blogs.chron.com/brokenrecord/2008/03/for_music_fans_wikipedia_myspa.html|title=For Music Fans: Wikipedia; MySpace|work=[[Houston Chronicle]] ([[Blog]])|date=March 2008|accessdate=2008-12-17}} * {{Cite news|first=Sarah|last=Freeman|url=http://www.yorkshirepost.co.uk/highlights?articleid=3115718 |title=Can We Really Trust Wikipedia?|date=2007-08-16|work=[[Yorkshire Post]]|publisher=yorkshirepost.co.uk|accessdate=2008-09-20}} * {{Cite news|first=Jim |last=Giles|title=Wikipedia 2.0&nbsp;– Now with Added Trust |url=http://www.newscientist.com/article/mg19526226.200|date=2007-09-20|work=[[New Scientist]] |accessdate=2008-01-14}} * {{Cite news|first=Mike |last=Miliard|title=Wikipedia Rules |url=http://thephoenix.com/Boston/Life/52864-Wikipedia-rules/|publisher=[[The Phoenix (newspaper)|The Phoenix]]|date=2007-12-02|accessdate=2008-02-22}} * {{Cite news|first=Marshall|last=Poe|authorlink=Marshall Poe|url=http://www.theatlantic.com/doc/200609/wikipedia|title=The Hive|work=[[The Atlantic|The Atlantic Monthly]]|date=September 2006|accessdate=2008-03-22}} * {{Cite news|first=Chris|last=Taylor|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1066904-1,00.html|title=It's a Wiki, Wiki World|date=2005-05-29|work=[[Time (magazine)|Time]]|publisher=Time, Inc|accessdate=2008-02-22}} * {{Cite news|url=http://www.economist.com/science/tq/displaystory.cfm?story_id=11484062 |title=Technological Quarterly: Brain Scan: The Free-knowledge Fundamentalist|work=[[The Economist|The Economist Web]] and [[Magazine|Print]]|date=2008-06-05|accessdate=2008-06-05|quote=Jimmy Wales changed the world with Wikipedia, the hugely popular online encyclopedia that anyone can edit. What will he do next? [leader].}} * [https://web.archive.org/web/20090331223832/http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/features/is-wikipedia-cracking-up-1543527.html Is Wikipedia Cracking Up?, The Independent, February 3, 2009] * {{Cite news|first=David|last=Runciman|url=http://www.lrb.co.uk/v31/n10/runc01_.html |title=Like Boiling a Frog|date=2009-05-28|work=London Review of Books|accessdate=2009-06-03}} * {{Cite news|first=Michael S.|last=Rosenwald|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/22/AR2009102204715.html?hpid=topnews |title=Gatekeeper of D.C.'s entry: Road to city's Wikipedia page goes through a DuPont Circle bedroom|date=2009-10-23|work=The Washington Post|accessdate=2009-10-22}} == Ligams extèrnes == {{Ligams als projèctes fraires}} * [http://www.wikipedia.org/ Wikipedia]&nbsp;– portau multilingüe (conten toti es ligams entàs edicions dera Wikipedia en d'autres lengües) ** [[Wikipèdia:Press coverage|Press coverage of Wikipedia]] * {{Twitter|Wikipedia}} * [https://web.archive.org/web/20091203014943/http://www.dmoz.org/Computers/Open_Source/Open_Content/Encyclopedias/Wikipedia/ Wikipedia] at the [[Open Directory Project]] * [http://www.nytimes.com/info/wikipedia/ Wikipedia] sus era Wikipèdia en ''[[The New York Times]]'' * [https://web.archive.org/web/20091201111459/http://www.ted.com/index.php/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia.html Vidèo der entreten damb Jimmy Wales en aniversari dera Wikipèdia] * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Entreten audible damb Jimmy Wales sus era Wikipèdia en generau] * [http://www.stanford.edu/class/ee380/Abstracts/020116.html Wikipedia and why it matters]&nbsp;– Ua expausada de Larry Sanger ena [[Universitat de Stanford]] en 2002 sus era Wikipèdia. [https://web.archive.org/web/20121221140312/http://stanford-online.stanford.edu/courses/ee380/020116-ee380-100.asx fichièr de vidèo] e [[meta:Wikipedia and why it matters|transcripcion dera expausada]] * {{youtube|id=cqOHbihYbhE|title="Intelligence in Wikipedia" Google TechTalk}}, ua recèrca sus eth desrotlament dera intelligéncia emplegant era Wikipèdia {{Template group |list = {{Wikipedia}} {{Wikimedia Foundation}} {{Wikipedias}} }} {{Paleta|Wikimedia Foundation|Wikipèdia per nombre d'articles}} [[Categoria:Wikipèdia:esbòs]] [[Categoria:Utilizaire oc-M|Collaboradors natius]] [[Categoria:Utilizaire oc-4|Collaboradors damb plan bon nivèu d'occitan]] [[Categoria:Utilizaire oc-3|Collaboradors damb nivèu auançat]] [[Categoria:Wikipèdia]] [[Categoria:Wikimèdia]] ss2oa5cpucfgkxekugl8w5i4qvgvi9q 0 15783 2507757 2434246 2026-08-27T19:32:41Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507757 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Revision|t=202401212143}} {{Infobox Persona |nom=Salvador Dalí i Domènech |data_mort=[[23 de genièr]] de [[1989]] |data_naissença=[[11 de mai]] de [[1904]] |luoc_naissença=[[Figueres]] |obras_destacablas=NONE |conjunt=Gala Dalí |ocupacion= |profession=pintre, escultor, escrivan e intellectual }} '''Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech''',<ref>{{obratge|nom=Ian|cognòm=Gibson|títol=La vida desaforada de Salvador Dalí |luòc=Barcelona|editor=Anagrama|pagina=55|isbn=84-339-6754-1}}</ref> [[marqués de Dalí de Púbols]],<ref>{{ligam web|lenga=es|cognòm=Ministerio de Justicia|títol=Real Decreto 1676/1982, de 24 de juliol, por el que se concede el título nobiliario de Marqués de Dalí de Púbol a don Salvador Dalí Domenech|sit=BOE|data=26 de julhet de 1982 |url= http://www.boe.es/boe/dias/1982/07/26/pdfs/A20173-20173.pdf|consulta lo=1§ de novembre de 2023}}</ref> ([[Figueres]], [[11 de mai]] de [[1904]] - Figueres, [[23 de genièr]] de [[1989]]) foguèt un important pintre e escultor mas tot parièr dessenhaire e escrivan [[Catalonha (comunautat autonòma)|catalan]]. Es considerat coma un dels principals representants del [[surrealisme]], aital coma un dels pintres pus famoses del {{Sègle|XX|òc}}. Influenciat tot jove per l'[[impressionisme]], daissèt Figueres per recebre una educacion artistica academica a [[Madrid]] que i se liguèt d'amistat ambe [[Federico García Lorca]] e [[Luis Buñuel]] e cerquèt lo son estil entre diferents movements artistics. Suls conselhs de [[Joan Miró]], rejonhèt [[París]] a la fin dels estudis puèi integrèt lo grop dels surrealistes, que i encontrèt sa molher Gala. Trobèt son estil pròpri a partir de 1929, annada que venguèt surrealiste vertadièr e inventèt lo metòde paranoïac-critic. Forabandit del grop qualques ans puèi, visquèt la guèrra d'Espanha en exil en Euròpa, abans de daissar la França en guèrra per [[Nòva York]], ont demorèt uèit ans e i faguèt fortuna. A son retorN en Catalonha, en 1949, operèt una virada cap al catolicisme, se sarrèt de la pintura de la Renaissença e s’inspirèt de las evolucions scientificas de l'epòca per far evoluïr son estil cap a çò que nomenava «misticisme corpusculari». Faguèt amistat amb l'istorian e scientific [[Alexandre Deulofeu]], tanben empordanés coma el. Dalí foguèt un personatge ambigú dins mantun aspècte coma lo financièr que son interès per la moneda li valguèt l'escais tirat d'una [[anagrama]] d'"Avida Dollars" e subretot per sa relacion de complicitat amb lo [[Franquisme|regim franquista]]. == Biografia == Salvador Dalí nasquèt en 1904 a Figueres, la capitala del [[Naut Empordan]], dins una familha de notables de la vila. Son paire, Salvador Dalí i Cusí, èra un notari e avocat originari de [[Cadaqués]], sa maire Felipa Domènech i Ferrés èra sortida d'un mitan comerciant, son paire èra librari e sa grand teniá una botiga d'artesanat tradicional. Lo jove Dalí estudièt a l'[[Institut Ramon Muntaner]] de Figueres, ont participèt a l'elaboracion de la revista ''[[Studium]]''. Foguèt ailà que recebèt sa primièra formacion artistica amb lo professor Juan Núñez. En [[1916]] descobriguèt la pintura modèrna del temps d'un sojorn estivenc a Cadaqués amb la familha de [[Ramon Pichot]], un artista local que viatjava sovent a [[París]]. En [[1919]], Dalí expausèt pel primièr còp dins l'encastre d'una exposicion collectiva publica al Teatre Municipal de Figueres. == Catalòg rasonat == En 2004, la [[Fondacion Dalí]] (''Fundació Dalí'') a lançat un projècte de catalogage de pinturas. Lo catalòg es universalament accessible e gratuit sul sit web de la Fondacion, e disponibla en catalan, espanhòl, anglés e francés. Lo projècte es pas encara acabat e es de contunh modificat e alargat amb las donadas fornidas per las equipas tecnicas de la Fondacion Dalí. Lo Centre d'estudis daliniennes participi a la sieuna preparacion. Aquel projècte de recèrca scientifica es l'una de las contribucions mai remarcablas que la Fondacion Gala-Salvador Dalí pòrta al domeni academic. L'objectiu principal es de catalogar lo còrpus de l'òbra picturala de Dalí, per arribar al catalogage total e exaustiu de la produccion plastica de l'artista, entre las annadas 1910 e 1983. La tòca es de reculhir e de partejar d'informacions precisas e rigorosas sus las òbras picturalas de Tota la carrièra artistica de Salvador Dalí. S'agiguèt pas donc pas d'un trabalh d'avaloracion estetica, mas de determinacion de la paternitat. Evolucion: * Mai de 2004: lo primièr batent es estat presentat dins l'encastre de la celebracion del centenari de la naissença de Salvador Dalí, coma l'una de las contribucions màgers de la Fondacion Dalí a aquel eveniment. La primièra seccion cobrís las annadas 1910 a 1930 e compren 258 òbras. * Genièr de 2007: Lo segond batent es publicat en linha. Data de 1931 a 1939 e compren 211 tablèus. * Mai de 2011: parucion del tresen batent, que compren 135 obratges, de las annadas 1940 a 1951. * Mai de 2014: coma previst, presentam uèi lo resultat de tres annadas de recèrca exaustiva consacradas a las pinturas que Dalí a realizadas entre 1952 e 1964. Aquela seccion novèla compren 128 pinturas. Demòra a incorporar la darrièra etapa, que cobrís de 1965 a la darrièra annada de produccion, 1983.<ref>{{ligam web|lenga=ca, es|url=https://www.salvador-dali.org/media/upload/arxius/memories/MemoriaDef2014CATesp.pdf|títol=Fundació Gala-Salvador Dalí Memòria <nowiki>/</nowiki> Memoria 2014|an=2014|sit=www.salvador-dali.org|cognòm=Fundació Gala-Salvador Dalí}}</ref> == Òbra picturala == * ''[[Païsatge près de Figueres]]'' (1910) * ''[[Vilabertran (quadre)|Vilabertran]]'' (1913) * ''[[Fèsta a Figueres]]'' (1916) * ''[[Grand arlequin e pichona botelha de rom]] ''(1924, 1925) * ''[[Gojata en la fenèstra]]'' (1925) * ''[[Retrait del mieu paire]]'' (1925) * ''[[Lo grand masturbador]]'' (1929) * ''[[L'òme invisible (Salvador Dalí)|L'òme invisible]]'' (1929) * ''[[Los plasers illuminats]]'' (1929) * ''[[L'enigma del desir]]'' (1929) * ''[[L'edat d'aur]] (1930), pellicula amb [[Luis Buñuel]]'' * ''[[La persisténcia de la memòria]]'' (1931) * ''[[Bariòta fantauma]]'' (1933) * ''[[Elements enigmatics dins un paisatge]]'' (1934) * ''[[Retrait de Mae West que se pòt utilizar coma apartament surrealista]]'' (1934 - 1935) * ''[[Construccion mòla de las mongetas bolhidas]]'' (1936) * ''[[Aparicion de cara e plat de fruitas a la plaja]]'' (1938) * ''[[Atlètas cosmics]]'' (1943) * ''[[Sòmi causat pel vòl d'una abelha a l'entorn d'una miugrana una segonda abans de se desrevelhar]]'' (1944) * ''[[La mieuna esposa nuda]]'' (1945) * ''[[Lo panièr de pan]]'' (1945) * ''[[Las temptacions de Sant Antòni]]'' (1946) * ''[[Leda atomica]]'' (1949) * ''[[La madòna de Portlligat]]'' (1950) * ''[[Lo Crist de Sant Joan de la Crotz]]'' (1951) * ''[[Galatèa de las esfèras]]'' (1952) * ''[[Crucifixion (Salvador Dalí)|Crucifixion]]'' (1954) * ''[[Dalí nud]]'' (1954) * ''[[Descobèrta d'America]]'' (1955) * ''[[Lo darrièr sopar (Salvador Dalí)|Lo darrièr sopar]]'' (1955) * ''[[L'apotèosi del dolar]]'' (1965) * ''[[Lo Crist de la tramontana]]'' (1968) * ''[[Dalí d'esquina pintant Gala d'esquina eternizada per sièis banas reflectidas per sièis miralhs vertadièrs]]'' (1973) == Citacions == *''Una pintura es una fotografia facha a la man.'' * ''L'unica diferéncia entre un fòl e ieu es que ieu ne soi cap un fòl.'' * ''(...) es curiós, a ieu me n'interèssa fòrça mai parlar o èsser en contacte amb la gent que pensa çò contrari d'ailò que ieu pensi, que non pas d'aqueles que pensan çò meteis que ne pensi ieu. '' * ''Las sagnosas osmòsis del sòmi e de l'amor se n'ocupan del tot la vida de l'òme.'' * ''Te n'ocupes ges d'esser modèrne. Es l'unica causa que per malastre e qué que faguèsses, o te poiràs pas jamai defugir.'' * ''M'emplegui los mots que m'as ensenhat. Se significan pas res, ensenha-me-ne d'autres. O daissa-me que me cale.'' * ''Qual sap degustar ne beu jamai pus de vin mas se tasta un secret.'' * ''Los bals melhor capitats son los dels que se ne parla mai sens pas cap lai èsser anats.'' * ''Dormir es un biais de morir o d'almens morir a la realitat, e melhor encara es la mòrt de la realitat.'' * ''Cada matin, tot bèl just davant me levar, sentissi un plaser extrèm: lo d'èsser Salvador Dalí.'' * ''La gelosiá dels autres pintors n'es sempre estat lo termomètre de mos succèsses.'' * ''Lo secret del miu prestigi ne demorarà un secret.'' * ''Lo dessenh es la sinceritat dins l'art. I a pas cap possibilitat de lo s'enganar. O es bèl o lag qu'es.'' * ''Crentetz pas de vos abastar Perfeccion, pas jamai o capitaretz.'' * ''Me ne penhi pas jamai un retrach que semble lo modèl, es puslèu lo modèl que deuriá semblar lo retrach.'' * ''La lei morala deu aver d'originas divinas, vist qu'abans las Taulas d'en Moses ja ne cabissián dins las espiralas geneticas.'' * ''Es pas una molecula d'ADN garantida d'immortalitat? N'es ela - çò li'n disiá a Descartes un pauc abans de morir - la cellula monarquica per excelléncia.'' ''Cadascuna de sas doas mitats n'es exactament unida a l'autra mitat, de la meteissa manièra que Gala e ieu...'' '' Tot se dubrís e se tampa e s'entrerelaciona amb precision.L'eiretatge depen d'un mecanisme sobeiran e la vida es lo produch del poder absolut de l'acid desoxiribonucleïc.'' * ''Picasso es pintor.Ieu tanben. Picasso es espanhòl. Ieu tanben. Picasso es comunista. Ieu tanpauc.'' * ''L'unica causa que lo mond n'aurà pas jamai pro es l'exageracion.'' * ''Val melhor petar per tuar lo temps que non pas malparlar, far de panflets o de vèrses marridasses.'' * ''Lo que uèi vòl far carrièra deu èsser un pauc canibal.'' * ''Lo que ne vòl interessar los autres los se deu sempre provocar.'' * ''Cresi que ne soi melhor escrivan que pintor. Per aquò soi coma mon paire. Çò important dins mon escritura es pas cap l'estil'' ''ni la sintaxi ni los recorses discursius: çò important dins mon escritura es simplament çò que disi, e aquò s'escairà lo jorn que serà acceptat.'' * ''Lo canibalisme es una de las manifestacions mai evidentas de la tendresa.'' * ''Lo mal gost es creatiu.Es lo senhorejar d'aquò biologic subre ailò de l'intelligéncia.'' * ''Aquela tragedia grandiosa que li ne disèm art modèrne.'' * ''Lo pintor vertadièr es lo qu'es capable de pintar de scènas extraordinàrias en pel mièg d'un desèrt vuejàs.'' * ''Lo pintor vertadièr es lo qu'es capable de pintar pacientosament una pera entornejat pels revolums de l'istòria.'' * ''Uèi lo dia lo gost pel defaut es tal que solas ne semblan geniosas las imperfeccions e subretot laidetat. Quand una Vènus reverta un grapald, los semblaestètas contemporanèus se n'exclaman: Es fòrt, uman qu'es!'' * ''Es evident qu'existisson d'autres monds, d'aquò segur; mas, e coma ja o diguèri mantun còp, aqueles autres monds son dintre lo nòstre, se n'estan sus tèrra e precisament'' ''en dil centre de la copola del Musèu Dalí, ont es tot lo novèl mond insospiechat e allucinant del surrealisme.'' * ''Als mius sièis ans ne voliái èsser cosinièr. Als sèt voliái èsser Napoleon. Mon ambicion n'a puèi fach marrés que créisser, ara ne vòli èsser sonque Salvador Dalí e res pus.'' ''D'un autre band es plan dificil aquò, n'estant que, a mesura que me ne vau sarrant de Salvador Dalí se ne va el alunhant de ieu.'' * ''Per se comprar mos quadres cal èsser criminalament ric coma los nòrdamericans.'' * ''De cap biais ne tornarai ieu a Mexic. O me suporti ges èsser dins un país mai surrealista que mas pinturas.'' * ''La Revolucion Russa es la Revolucion Francesa qu'arriba tard, per colpa del freg.'' * ''L'anóncia de Watson e Crick subre l'ADN es per ieu la pròva reala de l'existéncia de Dieu.'' * ''La geologia a una tristor espantosa que pas jamai'' ''se ne poirà ela desfar. Aquela tristor ne proven de l'idèa que lo temps trabalha contra se-meteis.'' * ''Me ne consideri amor coma l'unica actitud digna de la vida de l'òme.'' * ''Crengatz pas jamai de vos abastar perfeccion, pas jamai o capitaretz.'' * ''Te n'ocupes pas d'èsser modèrne o n'èsser pas. Es l'unica causa que per malastre e qué que faguèsses, te ne poiràs pas jamai defugir d'èsser.]]'' * ''Çò important es que parlen de tu, e mai ne siaga de ben.'' * ''L'esnobisme çò ne consistís a se ne poder sempre engulhar dins los endreches que los autres los se pòdon pas jamai abastar. * ''Las errors an sempre un caractèr sagrat. Ensagetz pas jamai de las corregir.'' * ''La critica es quicòm sublim.Es digna sonque dels gènis.'' * ''La desgràcia màger de la joventut actuala es de çò ne far tu pus cap partida d'ela.'' * ''Las doas astradas que ne pòt aver un pintor son d'èsser espanhòl e de se ne dire en Dalí. Ambedoas astradas aquelas aguèri.]]'' * ''Lo temps es una de las paucas causas importantas que nos sòbran.'' * ''Entre los cinc senses n'es l'odorat, l'olfacte, lo que pus absoludament te ne dona maita idèa d'immortalitat.'' * ''Moltas personas se n'abastan pas cap los ochanta ans per çò que n'assajan tostemps de se demorar als quaranta.'' * ''Çò mendre que li ne podèm demandar a una escultura es que se bolegue cap.'' * ''Serai un gèni e me n 'admiraràn lo mond. Benlèu serai mespresat e incomprés mas serai un gèni, un grand gèni, per çò que ne soi segur d'aquò.'' * ''La pintura es la fàcia visibla de l'iceberg de ma pensada.'' *''Lo surrealisme soi ieu.'' * ''L'activitat paranoiaca critica es una fòrça organizatritz productritz d'azard objectiu.'' * ''Be soi hòu deth chocolat Lanvin!!!'' *''La vida es aspirar, respirar e expirar.'' == Galariá == <gallery mode="packed" heights="180px"> Fichièr:Portrait_of_Salvador_Dali,_Paris,_LOC_4483943847.jpg|Salvador Dalí a París en 1934 Fichièr:Man_Ray_Salvador_Dali.jpg|Los agaches allucinats de Dalí (esquèrra) e lo sieu camarada dins lo surrealisme, Man Ray, a París, lo 16 de junh de 1934, fotografia de Carl Van Vechten. Fichièr:Salvador_Dali_NYWTS.jpg|Dalí amb lo sieu amigòt ocelòt </gallery> == Articles connèxes == * [[Alexandre Deulofeu]] * [[Frida Kahlo]] * [[Luis Buñuel]] * [[René Magritte]] * [[Surrealisme]] == Bibliografia == === Òbras literàrias d'en Salvador Dalí === * Òbras complètas editadas per las edicions Destino e la Fondacion Gala-Salvador Dalí: * ''Volumen I: Textos autobiográficos 1'' [[2003]] * ''Volumen II: Textos autobiográficos 2'' (idem) * ''Volumen III: Prosa, teatro, cine y poesia'' [[2004]] * ''Volumen IV : Ensayos I'' [[2005]] * ''Volumen V: Ensayos II'' (idem) * ''Volumen VI: Álbum'' [[2004]] * ''Volumen VII: Entrevistas'' [[2006]] === Obratges sus Salvador Dalí === * {{obratge|nom=Ignacio|cognòm=Gomez de Llano|títol=Dali|editor=Albin Michel|an=1983}} (en francés) * {{obratge|nom=Robert|cognòm=Descharnes|títol=Dali.L'oeuvre et l'homme|editor=Edita sa - Éditions des Trois Continents|luòc[[Lausana]]|an=[[1984]]}} (idem) * {{obratge|nom1=Robert|cognòm1=Descharnes|nom2=Gilles|cognòm2=Néret|títol=Salvador Dalí 1904-1989|editor=ed. Taschen}} (id) * {{obratge|nom=Gilles|cognòm=Néret|títol=''Dali''|editor=Taschen}} (id) * {{obratge|nom1=Robert|cognòm1=Descharnes|nom2=Gilles|cognòm2=Néret|títol=Dali: l'oeuvre peint Coffret 2 volumes Tome 1: 1904-1946. Tome 2: 1946-1989|editor=ed. Taschen}}(id) * {{obratge|nom=Robert|cognòm=Descharnes|títol=Dali. L'héritage infernal|an=2002}}(id) * {{obratge|nom1=Robert|cognòm1=Descharnes|nom2=Nicolas|cognòm2=Néret|títol=Dali. Le dur et le mou. Sortilège et magie des formes. Sculptures et Objets|editor=Eccart|an=2003}} (id) * {{obratge|nom=Amanda|cognòm=Lear|títol=Mon Dali|url=https://archive.org/details/mondali0000lear|editor=éd. Michel Lafon|an=2004}} (id) * {{obratge|nom=Michel|cognòm=Nuridsany|títol=Dali|editor=éd. Flammarion|an=2004}} (id) * {{obratge|nom=Jean-Christophe|cognòm=Argillet|títol=Le Siècle de Dalí|editor=éd. Timée|an=[[2004]]}} (id) * {{obratge|nom=Catherine|cognòm=Millet|títol=Dali et moi|an=[[2005]]}} (id) * {{obratge|nom=Jordi|cognòm1=Puig|nom2=Sebastià|cognòm2=Roig|títol=Dali, le triangle de l'Ampourdan|editor=Triangle Postals|an=2004}} (id) * {{obratge|nom=Mark|cognòm=Planellas-Witzsch|títol=Dalí Silenciat|editor=DUX|luòc=[[Barcelona]]|an=[[2005]]}} (en catalan) * {{obratge|nom=Jean-Gabriel|cognòm=Jonin|títol=Jours intimes chez Dali|editor=Rafael de Surtis-Editinter|an=2006}} (en francés) * {{obratge|nom1=Astrid|cognòm1=Ruffa|nom2=Philippe|cognòm2Kaenel|nom3=Danielle|cognòm3=Chaperon|títol=Salvador Dali à la croisée des savoirs|editorial=Éditions Desjonquères|luòc=París|an=2007}} (idem) * {{obratge|nom=Jean-Pierre|cognòm=Thiollet|títol=Carré d'Art (Salvador Dali)|editor=Annagramme Ed.|an=[[2008]]|isbn=2-35035-189-6}} (idem) == Nòtas e referéncias == <references/> == Ligams extèrnes == * {{ligam web|lenga=ca, es, en, fr|url=https://web.archive.org/web/20140625173907/http://www.salvador-dali.org/fr_index.html|títol=Lo Musèu de Salvador Dalí a Figueres}} * {{ligam web|lenga=en, fr, nl|url=http://www.dali-interart.be|títol=Lo Musèu Salvador Dalí de Brojas Belgica}} * {{ligam web|lenga=en|url=http://www.salvadordalimuseum.org/index2-html|títol=Lo Musèu Salvador Dalí de Sant Petersburg Florida EUA}} * {{ligam web|lenga=fr|autor=INA|url=https://web.archive.org/web/20090327173944/http://www.ina.fr/archivespourtous/index.php?full=Salvador+Dal%ED&action=ft|títol=Entrevistas amb en Salvador Dalí sobre la television francesa}} * {{ligam web|lenga=ca, en, es|url=http://www.salvador-dali.org/cataleg_raonat/index_cronologic.html?lang=es|títol=Catalòg rasonat de las sieunas òbras picturalas}} [[Categoria:Pintre catalan|Dalí,Salvador]] [[Categoria:Pintre espanhòl|Dalí,Salvador]] [[Categoria:Pintre surrealista|Dalí,Salvador]] [[Categoria:Naissença en 1904|Dalí,Salvador]] [[Categoria:Decès en 1989|Dalí, Salvador]] [[Categoria:Pseudonim|Dalí,Salvador]] 3ossyj754dr9vr34xj3aq8xsbxaaszu 0 17111 2507804 2445236 2026-08-27T20:13:57Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507804 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Marlene Dietrich''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Marlene Dietrich Stage Fright Trailer 1.jpg|180px|Marlene Dietrich]] |- !align=right|Profession: |[[cinèma|actritz de cinèma]] e cantaira |- !align=right|País: | [[Alemanha]] |- !align=right|Data de naissença: |[[27 de decembre]] de [[1901]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Berlin]], [[Alemanha]] |- !align=right|Data de decès: |[[6 de mai]] de [[1992]] |- !align=right|Luòc de decès: |[[París]], [[França]] |} '''Marlene Dietrich''', nascuda '''Maria Magdalene Dietrich''' ([[Berlin]], [[27 de decembre]] de [[1901]] – [[París]], [[6 de mai]] de [[1992]]) foguèt una actritz e cantaira d'origina [[Alemanha|alemanda]] e naturalizada [[Estats Units|americana]]. En 1930 son ròtle de "Lola-Lola" dins lo film ''[[Der blaue Engel]]'', dirigit per [[Josef von Sternberg]], li conferiguèt una notorietat internacionala. Aquela glòria li permetèt de signar un contracte amb la companhiá americana [[Paramount Pictures]]. Las produccions d'[[Hollywood]] coma ''[[Shanghai Express]]'' e ''[[Desire]]'' consolidèron e magnifiquèron sa reputacion e faguèron d'ela una de las actrises mai apreciadas e mai pagadas de l'industria cinematografica de son temps. == Bibliografia == * {{cite book | last = Steven Bach | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Doubleday | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Marlene Dietrich: Life and Legend | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1992 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Maria Riva | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Ballantine Books | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Marlene Dietrich | trans_title = | url = https://archive.org/details/marlenedietrich00riva_0 | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1994 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = David Riva | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Wayne State University Press | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = A Woman at War: Marlene Dietrich Remembered | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2006 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Donald Spoto | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = William Morrow and Company | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Blue Angel: The Life of Marlene Dietrich | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1992 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Sheridan Morley | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Sphere Books | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Marlene Dietrich | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1978 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Larry Carr | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Doubleday and Company | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Four Fabulous Faces:The Evolution and Metamorphosis of Swanson, Garbo, Crawford and Dietrich | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1970 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Alexandra Walker | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Harper & Row | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Dietrich | trans_title = | url = https://archive.org/details/dietrich00walk | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1984 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Actritz alemanda|Dietrich, Marlene]] [[Categoria:Naissença en 1901|Dietrich, Marlene]] [[Categoria:Decès en 1992|Dietrich, Marlene]] [[Categoria:Actritz americana|Dietrich, Marlene]] [[Categoria:Cantaira alemanda|Dietrich, Marlene]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1960|Dietrich, Marlene]] [[Categoria:Naissença en Alemanha|Dietrich, Marlene]] jog10el3rmuaonfsmorxyrawvitzz7d 14 19418 2507667 1839372 2026-08-27T14:38:42Z Arancycn 58808 2507667 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Sweden}} [[Categoria:Subdivision de Suècia]] [[Categoria:Vila d'Euròpa|Suècia]] lv0bpxb3hxdqbfobeehl4rsmb7xs02e 0 19610 2507772 2488319 2026-08-27T19:44:23Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507772 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Vila de Brussèlas}} {{Comentaris|la comuna de Brussèlas, qu'es de jure la capitala nacionala de Belgica|Per l'airal urban omonim|Region de Brussèlas Capitala}} {{Infobox Geografia politica}} '''Brussèlas''' (en [[francés]]: ''Bruxelles'' {{AFI|[bʁysɛl]|Fr-Bruxelles.ogg}};<ref>{{Ref-libre |nom=Alain |cognòm=Lerond |títol=Dictionnaire de la prononciation |url=https://archive.org/details/dictionnairedela0000lero |editor=Larousse |pagina=[https://archive.org/details/dictionnairedela0000lero/page/477 477] |an=1980}}</ref> en [[neerlandés]]: ''Brussel'' {{AFI|[ˈbrʏsəl]|Nl-Brussel.ogg}}; en [[alemand]]: ''Brüssel''; en [[anglés]]: ''Brussels'') es la [[capitala]] de [[Belgica]] aital coma lo sèti dels [[govèrn]]s e [[parlament]]s de mantuna de sas entitats federadas (la [[Region de Brussèlas Capitala]], la [[Comunautat Francesa de Belgica]], la [[Comunautat Flamenca|Comunautat]] e la [[Region Flamenca|Region Flamencas]]), e mai d'organizacions internacionalas, coma l'[[OTAN]] e de nombrosas institucions de l'[[Union Europèa]]. Lo gentilici es '''brusselés -esa'''. La comuna de Brussèlas proprament dita esa constituïda de plusors territòris: d'en primièr lo ''Pentagone'' qui delimita lo centre istoric, puèi las ancianas comunas de [[Laeken]], [[Haren (Brussèlas)|Haren]] e [[Neder-Over-Heembeek]], e enfin de las partidas de comunas vesinas anexadas que son lo quartier Nòrd-Èst amb l'extension modernista del quartièr nòrd amb sos imòbles torres, lo quartièr europèu e lo quartièr de l'[[avenue Louise]] lo bòsc de la Cambre e una part de la selva de Soignes.<ref>{{Indicacion de lenga|en+fr+nl}} [https://web.archive.org/web/20110704143109/http://www.bruxelles.be/artdet.cfm?id=6106 FAQ] sus ''www.bruxelles.be.''</ref> La vila de Brussèlas s'estend sus una superfícia de {{unitat|32.61|km|2}} e compta {{formatnum:179688}} abitants al [[1èr de setembre|1^r de setembre]] de [[2017]], siá una densitat de {{unitat|5510.21|abitants/km|2}}. {{Clr}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Comunas de Brussèlas}} {{Capitalas d'Union Europèa}} {{Portal Belgica}} [[Categoria:Brussèlas|*]] [[Categoria:Ducat de Brabant]] [[Categoria:Comuna de Belgica|*]] [[Categoria:Capitala Europèa de la Cultura]] [[Categoria:Capitala europèa]] pom9idzyaf4cvbq424du41xprlmuya2 14 19819 2507669 1847258 2026-08-27T14:46:45Z Arancycn 58808 2507669 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Ukraine}} [[Categoria:Ucraïna]] [[Categoria:Vila d'Euròpa|Ucraïna]] fq9xrfbjqabs2p4llfokv2ldzcoqwz1 14 19830 2507662 873665 2026-08-27T14:32:51Z Arancycn 58808 2507662 wikitext text/x-wiki [[categoria:Geografia dels Païses Basses]] [[Categoria:Vila d'Euròpa|Païses Basses]] h221fvq3ppeo9srilhwu6zww3pt5uam 0 19971 2507774 2430791 2026-08-27T19:45:20Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507774 wikitext text/x-wiki {{Veire omonims|estela (omonimia)}} {{1000 fondamentals}} [[File:Starsinthesky.jpg|thumb|250px|Region de formacion estellara dins la [[Grand Nívol de Magellan]].]] Una '''estela''' (var. '''estiala''', '''estrela''') es una [[bola]] de [[plasma]] que genèra d'[[energia]] gràcias a la [[fusion nucleara]]. Leis estelas (manca lo [[Soleu]]) apareisson coma de ponchs luminós dins lo cèu de nuech, e beluguejan per encausa de l'[[atmosfèra]] terrèstra. == Formacion e evolucion == [[Fichièr:Orion Nebula - Hubble 2006 mosaic 18000.jpg|thumb|Nívol molecular de la [[Nebulosa d'Orion]] (M42) vist per lo [[telescòpi espacial Hubble]].]] Leis estelas son formadas dins lei regions qu'an una densitat de matèria pus auta qu'aquela dau mitan interestellar. Aquela matèria es principalament facha d'[[idrogèn]] e d'[[èli]]. Tènon egalament un percentatge d'elements quimics pus pesants. Dins aquò, la pression d'aquelei zonas, dichas ''nívols moleculars'', es inferiora ai vueges obtenguts dins lei laboratòris terrèstres. Un exemple fòrça celèbre d'una region d'aqueu tipe es la [[Nebulosa d'Orion]] (M42)<ref>Woodward, P. R. (1978). ''"Theoretical models of star formation"''. ''Annual review of astronomy and astrophysics'' 16: 555–584. doi:10.1146/annurev.aa.16.090178.003011</ref>. D'efècte, quand leis estèlas en formacion s'illuminan, esclairan de regions dei nívols moleculars autorizant lor observacion dempuei la [[Tèrra]]. === Formacion dei protoestelas === [[Fichièr:Bok globules in IC2944.jpg|thumb|[[Globul de Bok|Globuls de Bok]] dins la region IC 2944 vist per lo [[telescòpi espacial Hubble]].]] La formacion d'una estela acomença amb una instabilitat gravitacionala dins un nívol molecular, generalament causada per leis ondas de tuert d'una [[supernova]] o per la collision entre doas [[galaxia]]s. La durada de l'afondrament gravitacionau d'un nívol molecular es estimada entre 10 e 15 milions d'annadas. Durant l'afondrament dau nívol, de conglomerats pus dens e fachs de gas e de poussa se forman dins lo nívol. Aquelei conglomerats son dichs ''[[Globul de Bok|globuls de Bok]]''. Pendent l'afondrament d'aquelei globuls, la temperatura e la pression aumentan. Puei, quand l'equilibri idrostatic es agantat, una protoestèla se forma au còr dau globul<ref>Courtney Seligman, ''Slow Contraction of Protostellar Cloud'', [https://web.archive.org/web/20080623190408/http://courtneyseligman.com/text/stars/starevol2.htm]</ref>. Aquelei protoestèlas son sovent enviroutadas per un disc protoplanetari. Leis astres novèus amb una massa inferiora a doas massas solaras forman la classa deis estèlas variablas dau tipe [[Estela variabla dau tipe T Tauri|T Tauri]]. Lei reaccions de fusion de l'idrogèn son pas encara començadas e l'energia provèn solament de la contraccion gravitacionala. De mai, leis estèlas d'aqueu tipe tènon un disc d'acrecion e una velocitat de rotacion importanta. Enfin, de giscles de matèria an generalament luòc de lòng de l'axe de rotacion de l'estela. Aquelei giscles son nomats [[Objècte Herbig-Haro|objèctes Herbig-Haro]]<ref>Bally, J.; Morse, J.; Reipurth, B. (1996). "The Birth of Stars: Herbig-Haro Jets, Accretion and Proto-Planetary Disks". In Piero Benvenuti, F.D. Macchetto, and Ethan J. Schreier. Science with the Hubble Space Telescope - II. Proceedings of a workshop held in Paris, France, December 4–8, 1995. Space Telescope Science Institute. p. 491. http://adsabs.harvard.edu/abs/1996swhs.conf..491B. </ref> <ref>Smith, Michael David (2004). The origin of stars. Imperial College Press. p. 176. ISBN 1-86094-501-5.</ref>. Ansin, lei rèstas dau nívol son finalament dispersats en causa dei giscles e dei radiacions deis estèlas novèlas<ref>Megeath, Tom (May 11, 2010). "Herschel finds a hole in space". [[Agéncia Espaciala Europèa|ESA]]. [http://www.esa.int/esaCP/SEMFEAKPO8G_index_0.html]</ref>. === Sequéncia principala === [[File:Evolucion dau Sistèma Solar.png|thumb|Evolucion dau Sistèma Solar e dau Soleu qu'es un exemple d'estèlas de la [[sequéncia principala]].]] {{veire|Sequéncia principala}} La [[sequéncia principala]] es una fasa que representa 90% de l'existéncia deis estelas. Pendent aqueu periòde, l'estela produtz d'[[èli]] a partir d'[[idrogèn]] per de reaccions de fusion nuclearas. Aqueleis estèlas son dichas ''estèlas nanetas''. Lor concentracion d'[[èli]] aumenta donc progressivament. En consequéncia, per mantenir lei reaccions de fusion dins lo nuclèu, la temperatura e la luminositat aumentan tanben pauc a pauc<ref>Mengel, J. G.; Demarque, P.; Sweigart, A. V.; Gross, P. G. (1979). ''"Stellar evolution from the zero-age main sequence"''. Astrophysical Journal Supplement Series 40: 733–791. doi:10.1086/190603.</ref>. Per exemple, la luminositat dau [[Soleu]] auriá aumentat d'environ 40% dempuei 4,6 miliards d'annadas<ref name="Sackmann, Boothroyd, Kraemer">Sackmann, I. J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E. (1993). "Our Sun. III. Present and Future". Astrophysical Journal 418: 457. doi:10.1086/173407.</ref>. Cada estela de la sequéncia principala emet un vent estellar fach de particulas que constituisson un flux gasós continú vèrs l'[[Espaci (cosmologia)|Espaci]]. Per la màger part deis estèlas, la pèrda de massa causada per lo vent estellar es negligibla. Per exemple, lo [[Soleu]] pèrd 10^-14 de sa massa cada an en causa dau vent solar, siá 0,01% de sa massa durant son existéncia complèta<ref name="Wood, Müller, Zank, Linsky">Wood, B. E.; Müller, H.-R.; Zank, G. P.; Linsky, J. L. (2002). "Measured Mass-Loss Rates of Solar-like Stars as a Function of Age and Activity". The Astrophysical Journal 574 (1): 412–425. doi:10.1086/340797.</ref>. Dins aquò, una estèla supermassissa pòu pèrdre entre 10^-7 e 10^-5 de sa massa cada an, modificant fortament son evolucion<ref name="de Loore, de Greve, Lamers">de Loore, C.; de Greve, J. P.; Lamers, H. J. G. L. M. (1977). "Evolution of massive stars with mass loss by stellar wind". Astronomy and Astrophysics 61 (2): 251–259. [http://adsabs.harvard.edu/abs/1977A&A....61..251D.]</ref>. Ansin, una estela de 50 massas solaras pòu pèrdre la mitat de sa massa iniciala pendent son passatge sus la sequéncia principala<ref>"The evolution of stars between 50 and 100 times the mass of the Sun". Royal Greenwich Observatory. [http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.727.]</ref>. La durada passada dins la sequéncia principala varia principalament en foncion de la quantitat iniciala d'[[idrogèn]] e de la velocitat de reaccions de fusion dau nuclèu. Valent a dire que lei dos paramètres importants son la massa e la luminositat inicialas. Per lo [[Soleu]], aqueu periòde es estimat a 10¹⁰ annadas. Leis estèlas massissas comborisson fòrça rapidament sei resèrvas de carburant e an donc una existéncia corta. En revenge, leis estelas pus pichonas, dichas ''nanetas rojas'', comborisson lentament sei resèrvas d'[[idrogèn]] e pòdon foncionar durant de desenaus o de centenaus de miliards d'annadas<ref>Richmond, Michael. "Late stages of evolution for low-mass stars". Rochester Institute of Technology. [http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html]</ref>. Enfin, après la massa, un autre paramètre important es la quantitat d'elements pus pesants que l'[[èli]]. D'efècte, per leis astronòms, leis elements quimics pus pesants que l'[[èli]] son dichs ''metaus'' e sa concentracion es dicha ''metallicitat''. Aquela metallicitat influéncia la durada dei reaccions de fusion, contraròtla la formacion dau camp magnetic de l'estela e modifica l'intensitat dau vent estellar<ref name="Pizzolato, Ventura, D'Antona, Maggio, Micela, Sciortino">Pizzolato, N.; Ventura, P.; D'Antona, F.; Maggio, A.; Micela, G.; Sciortino, S. (2001). "Subphotospheric convection and magnetic activity dependence on metallicity and age: Models and tests". Astronomy & Astrophysics 373: 597–607. doi:10.1051/0004-6361:20010626.</ref> <ref>"Mass loss and Evolution". UCL Astrophysics Group. [https://web.archive.org/web/20041122143115/http://www.star.ucl.ac.uk/groups/hotstar/research_massloss.html]</ref>. === Evolucion après la sequéncia principala === [[Fichièr:Betelgeuse star (Hubble).jpg||thumb|[[Betelgeuse]] es una estela supergiganta roja dins la constellacion d'[[Orion (constellacion)|Orion]].]] Quand leis estelas amb una massa superiora a 0,4 massa solara agotan lei resèrvas d'[[idrogèn]] dau nuclèu, sei jaç exteriors se dilatan per formar una estela giganta roja. Per exemple, lo rai dau [[Soleu]] serà d'environ 150 milions de quilomètres dins cinc miliards d'annadas còntra {{formatnum:70000}} a l'ora d'ara. Enterin, auriá perdut 30% de sa massa actuala en causa dei reaccions de fusion<ref name="Sackmann, Boothroyd, Kraemer"/> <ref name="Schröder, Smith">Schröder, K.-P.; Smith, Robert Connon (2008). "Distant future of the Sun and Earth revisited". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 386: 155. doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x</ref> <ref>Palmer, Jason (2008-02-22). "Hope dims that Earth will survive Sun's death". NewScientist.com news service. [http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20.]</ref>. Aquela dilatacion es entraïnada per dos fenomèns que son l'extension dei reaccions de fusion de l'[[idrogèn]] dins lei jaç exteriors de l'estela e la contraccion dau nuclèu ont acomençan lei reaccions de fusion de l'[[èli]]<ref name="Icko 1991">ben, Icko, Jr. (1991). "Single and binary star evolution". Astrophysical Journal Supplement Series 76: 55–114. doi:10.1086/191565.</ref>. Dins aquò, aquelei fenomèns son pas necessariament simultanèus. D'efècte, per leis estelas gigantas rojas amb una massa inferiora a 2,25 massas solaras, aquela transicion comença per l'aumentacion dau rai en causa de la fusion de l'idrogèn dins lei jaç exteriors. Puei, aquela dilatacion aumenta la pression dins lo nuclèu, permetent adonc lo començament dei reaccions implicant l'[[èli]]<ref name="Icko 1991"/>. En revenge, una massa superiora a 2,25 massas solaras es sufisenta per entraïnar la fusion de l'[[èli]]<ref name="Icko 1991"/>. La fusion de l'[[èli]] causa generalament una aumentacion brusca de la luminositat e de la temperatura de superficia. Enfin, après la consumacion dei resèrvas d'[[èli]] dau nuclèu, lei reaccions de fusion s'estendon ai jaç superiors. Durant la fasa de fusion de l'[[èli]], leis estelas d'una massa superiora a nòu massas solaras pòdon formar d'estèlas supergigantas. Après l'agotament dei resèrvas d'[[èli]], aqueleis estèlas pòdon entraïnar la fusion d'elements pus pesants que l'[[èli]]. D'efècte, lo nuclèu se contracta e la fusion dau [[carbòni]] pòu començar. Puei, lei reaccions de fusion se propagan au [[neon]], a l'[[oxigèn]] e au [[silici]] per pervenir a la produccion de [[fèrre]] qu'es lo darrier element produch. Ansin, certaneis estèlas ancianas aurián un nuclèu de [[fèrre]] mai leis elements pesants pòdon egalament agantar la superficia. Lo vent solar es adonc relativament dens. === Fin deis estelas === [[Fichièr:Crab Nebula.jpg|thumb|200px|right|Rèstas de [[supernova]] de la [[Messier 1|Nebulosa dau Cranc (M1)]].]] Leis estelas ancianas dau tipe solar finisson per embandir au luench sei jaç exteriors e formar una [[nebulosa planetària]]. Se lei rèstas de l'estela an una massa mens importanta que 1,4 massas solaras, se pòdon contractar per formar un objècte amb una talha similara a la [[Tèrra]] dich ''naneta blanca''<ref>Liebert, J. (1980). "White dwarf stars". Annual review of astronomy and astrophysics 18 (2): 363–398. doi:10.1146/annurev.aa.18.090180.002051.</ref>. Puei, après un periòde probablament fòrça lòng de refrejament, lei nanetas blancas vendrián de nanetas negras. Per leis estelas pus massissas, lei reaccions de fusion contunian fins que la massa dau nuclèu de [[fèrre]] vèngue tròp importanta (environ 1,4 massas solaras). Lo nuclèu s'afondra adonc rapidament en causa de sa gravitat, causant una onda de tuert. Aquela onda entraïna l'explosion dei rèstas de l'estèla. Una explosion, dicha ''[[supernova]]'', pòu èsser brevament tant lusenta coma una [[galaxia]]. Ansin, lei [[supernova]]s de la [[Via Lactèa]] foguèron descrichas coma d'estèlas novèlas per leis astronòms ancians<ref name="Introduction to Supernova Remnants">"Introduction to Supernova Remnants". Goddard Space Flight Center.</ref>. La màger part de l'estela es ejectada au luench per l'explosion creant un tipe particular de nebulosa dich ''rèstas de supernova''. Un exemple fòrça conegut es la [[Messier 1|Nebulosa dau Cranc (M1)]]<ref name="Introduction to Supernova Remnants"/>. De son caire, lo nuclèu vèn un [[pulsar]] o per leis estèlas pus massissas, un [[trauc negre]]<ref name="Fryer 2003">Fryer, C. L. (2003). "Black-hole formation from stellar collapse". Classical and Quantum Gravity 20: S73–S80. doi:10.1088/0264-9381/20/10/309.</ref>. Lei jaç exteriors deis estelas expulsats dins l'[[Univèrs]] tènon un ròtle important car se pòdon reciclar dins la formacion d'estèlas novèlas e de planetas. Ansin, la bofada dei [[supernova]]s e lo vent estellar an una importància capitala dins la formacion dau mitan interestellar<ref name="Introduction to Supernova Remnants"/>. == Caracteristicas == === Massa === La massa es la caracteristica fisica pus importanta d'una estela car permet la determinacion de sei paramètres d'evolucion essenciaus. Pòu montar a 100 o 150 massas solaras coma per [[Eta Carinae]] o benlèu 265 massas solaras per [[RMC 136a]]<ref>Smith, Nathan (1998). "The Behemoth Eta Carinae: A Repeat Offender". Mercury Magazine (Astronomical Society of the Pacific) 27: 20. [http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/9804/eta.html.]</ref>. Dins aquò, la massa d'una estèla pòu tanben èsser fòrça febla coma per [[AB Doradus C]] amb una massa egala a 93 còps la massa de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]]<ref>''Weighing the Smallest Stars'', ESO, 19 de genier de 2005, [http://www.eso.org/public/news/eso0503/]</ref>. Lo limit inferior per la massa deis estèlas seriá situat entre 75 e 87 massas [[Jupitèr (planeta)|jovianas]] e variariá en foncion dau taus de metaus<ref>Boss, Alan (2001-04-03). "Are They Planets or What?". Carnegie Institution of Washington.</ref> <ref>Shiga, David (2006-08-17). "Mass cut-off between stars and brown dwarfs revealed". New Scientist.</ref>. Lei còrs pus pichons son de [[naneta bruna|nanetas brunas]]. Lo limit superior es mau conegut. Fins a la descubèrta de [[RMC 136a]], leis astrònoms supausavan l'existéncia d'un maximum entre 100 e 150 massas solaras. === Temps === Lo temps deis estelas conegudas a l'ora d'ora varia generalament entre un miliard e dètz miliards d'annadas. L'estela pus anciana coneguda es [[HE 1523-0901]] amb un temps egau a 13,2 miliards d'annadas<ref>Frebel, A.; Norris, J. E.; Christlieb, N.; Thom, C.; Beers, T. C.; Rhee, J (2007-05-11). "Nearby Star Is A Galactic Fossil". Science Daily. [http://www.sciencedaily.com/releases/2007/05/070510151902.htm]</ref> <ref>Frebel, Anna, et al (May, 2007). "Discovery of HE 1523-0901, a Strongly r-Process-enhanced Metal-poor Star with Detected Uranium". Astrophysical Journal Letters 660 (2): L117–L120. doi:10.1086/518122.</ref>. La durada d'existéncia d'una estèla depend quasi unicament de sa massa. Es corta, quauquei milions d'annadas, per leis estelas pus massissas que comborisson rapidament sei resèrvas de carburant. En revenge, leis estelas pus pichonas pòdon existir durant de desenaus o de centenaus de miliards d'annadas<ref name="Laughlin, Bodenheimer, Adams">Laughlin, G.; Bodenheimer, P.; Adams, F. C. (1997). "The End of the Main Sequence". The Astrophysical Journal 482: 420–432. doi:10.1086/304125.</ref>. === Composicion quimica === La composicion massica mejana deis estèlas de la [[Via Lactèa]] es environ 71% d'[[idrogèn]] e 27% d'[[èli]] amb un percentatge feble d'elements pus pesants<ref>Irwin, Judith A. (2007). Astrophysics: Decoding the Cosmos. John Wiley and Sons. p. 78. ISBN 0-470-01306-0.</ref>. Generalament, la porcion d'elements pesants es recampada au taus de [[fèrre]] dins l'atmosfèra estellara car son espèctre d'absorcion se mesura facilament. Ansin, la quantitat de [[fèrre]] dins una estèla pòu permetre l'identificacion d'un sistèma de planetas l'enviroutant<ref name="Fischer, Valenti">Fischer, D. A.; Valenti, J. (2005). "The Planet-Metallicity Correlation". The Astrophysical Journal 622 (2): 1102–1117. doi:10.1086/428383</ref>. L'estela amb lo taus pus feble de [[fèrre]] es l'estèla naneta [[HE1327-2326]] que tèn 5.10^-6 de la concentracion solara. En revenge, existisson d'estèlas, coma μ Leonis o [[14 Herculis]], amb dos o tres còps lo taus de [[fèrre]] dau [[Soleu]]<ref name="Feltzing, Gonzalez">Feltzing, S.; Gonzalez, G. (2000). "The nature of super-metal-rich stars: Detailed abundance analysis of 8 super-metal-rich star candidates". Astronomy & Astrophysics 367: 253–265. doi:10.1051/0004-6361:20000477.</ref>. Enfin, certaneis estèlas an un espèctre enriquit amb un element especial<ref>Gray, David F. (1992). The Observation and Analysis of Stellar Photospheres. Cambridge University Press. pp. 413–414. ISBN 0-521-40868-7.</ref>. === Diamètre === Lo diamètre reau d'una estela varia de 20-40 quilomètres per un pulsar a environ 900 milions de quilomètres per una estèla supergiganta coma [[Betelgeuse]]. Dins aquò, en causa dei distàncias fòrça importantas ambé la [[Tèrra]], leis estèlas son vistas coma de ponchs pichons que beluguejan dau fach deis efèctes atmosferics. Ansin, a l'excepcion dau [[Soleu]], l'estèla ambé la talha aparenta pus granda es [[R Doradus]], amb un diamètre visible egau a 0,057 segondas d'arc. Lei discs visibles deis estèlas son donc tròp pichons per d'observacions ambé de telescòpis optics. Aquelei mesuras necessitan generalament l'utilizacion dei telescòpis interferomètres per obtenir d'imatges o l'estudi per ocultacion. Per exemple, se la luminositat d'una estèla es coneguda precisament pendent son ocultacion per la [[Luna]], lo diamètre vesedor pòu èsser estimat<ref>Ragland, S.; Chandrasekhar, T.; Ashok, N. M. (1995). "Angular Diameter of Carbon Star Tx-Piscium from Lunar Occultation Observations in the Near Infrared". Journal of Astrophysics and Astronomy 16: 332. [http://adsabs.harvard.edu/abs/1995JApAS..16..332R.].</ref>. === Velocitats e movements deis estelas === [[Fichièr:Pleiades large.jpg|thumb|Leis estèlas d'un amàs, coma lei Plèiades, an generalament un movement pròpri similar.]] Lo movement d'una estela a respècte dau [[Soleu]] pòu permetre d'obtenir d'informacions quant a son origina, son temps, son estructura e son evolucion dins la [[Via Lactèa]]. Aqueu movement es devesit en doas compausantas que son la velocitat radiala, se l'estèla s'aluencha o non dau [[Soleu]], e sa velocitat angulara, transversala, dicha ''movement pròpri''. La velocitat radiala es mesurada per efècte Doppler a partir dei espèctres de linhas deis estèlas. Lo movement pròpri es mesurat per d'observacions astronomicas precisas per obtenir sa [[parallaxi]]. Generalament, leis estèlas pròchas dau [[Soleu]] an un movement pròpri important. Puei, aquelei compausantas permeton de calcular la velocitat de l'estèla a respècte dau Soleu o de la [[Via Lactèa]]. Leis estèlas de populacion II, pus ancianas, an generalament una velocitat superiora ais estèlas pus jovas de populacion I. De mai, de comparasons entre lei movements d'estelas diferentas permeton l'identificacion d'associacions mostrant una origina comuna probabla<ref name="Elmegreen, Efremov">Elmegreen, B.; Efremov, Y. N. (1999). "The Formation of Star Clusters". American Scientist 86 (3): 264. doi:10.1511/1998.3.264.</ref>. === Camp magnetic === [[Fichièr:Suaur.jpg|thumb|Camp magnetic de l'estela [[SU Aurigae]].]] Lo camp magnetic deis estèlas es entraïnat en causa de l'efècte dinamo creat per de movements de conveccion. L'intensitat dau camp magnetic varia en foncion de la massa, de la composicion e de la rotacion a l'entorn de l'axe de l'estela. Son activitat entraïna la formacion dei tacas sornas de la superficia que son de regions amb un camp magnetic fòrça important. De mai, l'activitat magnetica influéncia lei movements dau plasma dins l'atmosfèra estellara e lei projeccions de matèria<ref>Brainerd, Jerome James (7 de junh de 2005). ''X-rays from Stellar Coronas''. The Astrophysics Spectator. [http://www.astrophysicsspectator.com/topics/observation/XRayCorona.html].</ref>. D'autra part, leis estelas jovas an generalament una superficia pus activa e una rotacion pus auta en causa de lor camp magnetic. Aqueu camp a donc un ròtle de fren per alentir la rotacion de l'estèla a l'entorn de son axe. Ansin, leis estelas pus ancianas, coma lo [[Soleu]], an una velocitat de rotacion pus febla e una activitat de superficia relativament bassa. Dins aquò, l'activitat deis estèlas es egalament ciclica ambé de maximums e de minimums<ref>erdyugina, Svetlana V. (2005). "Starspots: A Key to the Stellar Dynamo". Living Reviews. [http://solarphysics.livingreviews.org/Articles/lrsp-2005-8/.]</ref>. === Velocitat de rotacion === La velocitat de rotacion d'una estèla se pòu mesurar aproximativament per espectroscòpia o pus exactament per observacion dau movement dei tacas sornas de la superficia. Leis estelas jovas an una velocitat de rotacion auta ambé de valors eqüatorialas superioras a 100 km/s. Ansin, per exemple, Achernar tèn una velocitat de rotacion de {{unitat|225|km/s}} qu'entraïna un aplatiment important de l'estèla. Per contrast, la velocitat de rotacion dau Soleu es {{unitat|1.994|km/s}} a l'eqüator. Ansin, la velocitat de rotacion, que depend de l'intensitat dau camp magnetic, es signe de l'evolucion de l'estèla<ref>Fitzpatrick, Richard (2006-02-13). "Introduction to Plasma Physics: A graduate course". The University of Texas at Austin. [https://web.archive.org/web/20100104142353/http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/lectures.html]</ref>. Enfin, lei rèstas d'estèlas, especialament lei [[pulsar]]s, tènon de velocitats de rotacion fòrça importantas. Per exemple, lo [[pulsar]] de la [[Messier 1|Nebulosa dau Cranc]] fa trenta torns cada segonda<ref>Hubble site, ''Hubble Astronomers Unveil "Crab Nebula - The Movie"'', 30 de mai de 1996, [https://web.archive.org/web/20101217011056/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1996/22/text/]</ref>. === Temperatura de superfícia === La temperatura de superficia d'una estela de la sequéncia principala es determinat per lo repòrt entre la produccion d'energia dau nuclèu e lo rai estellar<ref>Strobel, Nick (2007-08-20). ''Properties of Stars: Color and Temperature''. Astronomy Notes. Primis/McGraw-Hill, Inc.</ref>. Pus generalament, la classificacion actuala deis estèlas es basada sus la color, e donc la temperatura de superficia. Utiliza 7 categorias principalas, de la classa A a la classa Q, e divèrsei classas especialas per destriar leis estelas diferentas. De mai, uei, la classificacion es estenduda ai nanetas brunas. Cada categoria es devesida en dètz grops pus pichons, egalament en foncion de la temperatura de superficia <ref>Smith, Gene (1999-04-16). "Stellar Spectra". University of California, San Diego. [http://casswww.ucsd.edu/public/tutorial/Stars.html]</ref> : * la classa O amb una temperatura superiora a {{unitat|33000|K}} e una color blava prononciada. Es lo cas de [[Zeta Ophiuchi]]. * la classa B que tèn una temperatura de superficia entre {{formatnum:10500}} e {{unitat|33000|K}} amb una color blava. Un exemple es l'estela Rigel de la constellacion d'Orion. * la classa A, coma Altair, amb una color blanca qu'indica una temperatura de superficia entre {{formatnum:7500}} e {{unitat|10500|K}}. * la classa F que tèn una temperatura entre {{formatnum:6000}} e {{unitat|7500|K}} e una color jauna palla. Per exemple, es lo cas de Procyon A. * la classa G qu'es lo tipe dau [[Soleu]]. Aqueleis estelas an una color jauna per una temperatura de superficia entre {{formatnum:5500}} e {{unitat|6000|K}}. * la classa K amb una temperatura de superficia entre {{formatnum:4000}} e {{unitat|5500|K}} e una color aranjada. Un exemple es [[Epsilon Indi]]. * la classa M, coma [[Proxima Centauri]], es la classa deis estelas pus frejas, amb una temperatura entre {{formatnum:2600}} e {{unitat|4000|K}}, e una color roja. Aquela classa regropa lei nanetas rojas. == Tipes d'estela == === Diagrama de Hertzsprung-Russell === [[File:Diagrama Hertzsprung-Russell.png|thumb|Diagrama Hertzsprung-Russell.]] {{veire|Diagrama de Hertzsprung-Russell}} Lo diagrama de Hertzsprung-Russell es un graf mostrant la luminositat deis estèlas en foncion de la temperatura de superficia. Aqueu diagrama mòstra l'existéncia d'una diagonala dau canton aut a senèstra (estèlas brilhantas e caudas) au canton bas a drecha (estèlas gaire lusentas e frejas) onte se situa la majoritat deis estèlas. Aquela diagonala es dicha ''sequéncia principala''. La region auta a drecha tèn leis estelas gigantas amb un esclat important e una temperatura de superficia febla. Au dessús, lo canton aut a drecha es poplat per leis estelas supergigantas. Enfin, dins la partida bas a senèstra, i a una diagonala isolada dau rèsta dau diagrama amb lei nanetas blancas que tènon una temperatura de superficia granda amb una magnitud febla. === Naneta bruna === {{veire|Naneta bruna}} Lei nanetas brunas son pas d'estelas, o puslèu, son d'estèlas mancadas. Lor massa se situa entre aquela d'una estèla pichona e aquelei dei planetas gròssas. D'efècte, fau environ 0,08 massa solara per entraïnar lei reaccions de fusion dins lo nuclèu d'una protoestela e crear adonc una estèla vertadiera. Òr, lei nanetas brunas an una massa inferiora e pòdon solament emetre un raionament feble per contraccion gravitacionala. === Naneta roja === {{veire|Naneta roja}} Lei nanetas rojas son d'estelas rojas e pus pichonas car lei nanetas o lei pulsars an plus de reaccions nuclearas. Lor massa se situa entre 0,08 e 0,8 massa solara e lor temperatura de superficia es entre {{formatnum:2500}} e {{unitat|5000|K}}. La color roja es causada per aquelei temperaturas. Lei nanetas rojas mens massissas (amb una massa inferiora a 0,35 massa solara) son entierament convectivas. Aqueleis estelas consuman lentament sei sèrvas d'[[idrogèn]] e an donc una existéncia lònga. 80% deis estèlas de la [[Via Lactèa]] son de nanetas rojas que son lo tipe pus frequent d'estèla. Per exemple, l'estèla pus pròcha dau [[Soleu]] es una naneta roja dicha ''[[Proxima Centauri]]''. Lo segond sistèma estellar en proximitat es tanben una naneta roja dicha ''estèla de Barnard''. === Naneta jauna === {{veire|Naneta jauna}} Lei nanetas jaunas son d'estèlas amb una talha mejana e una temperatura de superficia d'environ {{formatnum:6000}} K. An una superficia amb una color jauna, quasi blanca. Lo periòde d'existéncia d'aqueleis estèlas es estimat a 10 miliards d'annadas. Environ 10% d'estèlas de la [[Via Lactèa]] son de nanetas jaunas coma lo [[Soleu]], [[Alfa Centauri]], [[Tau Ceti]] e [[51 Pegasi]]. === Giganta roja === {{veire|Giganta roja}} Lei gigantas rojas son de nanetas jaunas qu'an agotat sei resèrvas d'[[idrogèn]]. Lei reaccions de fusion de l'[[èli]] acomençan adonc e entraïnan un gonflament fòrça important de l'estèla. Ansin, lo nuclèu se contracta e lei jaç exteriors se dilatan, se refrejan e rogisson. Quand lei resèrvas de l'èli son consumadas, l'estela s'amòrça. Lei jaç exteriors son expulsats au luench per formar una nebulosa planetària e lo centre se contracta per venir una naneta blanca. === Giganta blava e supergiganta roja === [[File:Estèla - Evolucion deis estèlas supergigantas.png|thumb|Evolucion deis estèlas supergigantas vèrs la supernòva.]] {{veire|Giganta blava}} {{veire|Supergiganta roja}} Leis estelas pus caudas e amb una massa superiora a 10 massas solaras son dichas ''gigantas blavas''. Consuman rapidament sei resèrvas d'[[idrogèn]]. Puei, lei reaccions de fusion de l'[[èli]] començan enterin que l'estela se dilata e sa superficia se refreja per venir roja. Es adonc una supergiganta roja. Lei reaccions de fusion dau nuclèu pòdon produrre d'elements pesants coma lo [[fèrre]], lo [[niquèl]], lo [[cròme]], lo [[cobalt]], lo [[titani]]... Pasmens, l'estèla vèn instabla e finís de realizar sei reaccions termonuclearas. Peta adonc en [[supernova]] e forma segon sa massa un pulsar o un [[trauc negre]]. === Naneta blanca === {{veire|Naneta blanca}} Lei nanetas blancas son lei rèstas d'estelas amb una massa situada entre 0,8 e 5 a 8 massas solaras coma lo [[Soleu]]<ref>Falk Herwig, ''Evolution of Asymptotic Giant Branch Stars'', Annual Review of Astronomy & Astrophysics, 43, 435-479.</ref>. Lor talha es pichona, similara a la [[Tèrra]]<ref>H. L. Shipman, ''« Masses and radii of white-dwarf stars. III - Results for 110 hydrogen-rich and 28 helium-rich stars »'', dans The Astrophysical Journal, vol. 228, février 1979, p. 240–256.</ref>. Inicialament, son d'astres fòrça cauds amb una color blanca. Puei, se refrejan per raionament. 97% d'estelas de la [[Via Lactèa]] formaràn de nanetas blancas dau fach dau nombre limitat d'estèlas fòrça massissas. La densitat dei nanetas blanca es fòrça auta ambé de valors mejanas egalas a environ 10⁹ kg.mm^-3<ref>Jennifer Johnson, ''Extreme Stars: White Dwarfs and Neutron Stars: Lecture notes'', Astronomy 162, Ohio State University, Columbus, Ohio, (E.-U.)</ref>. Ansin, la matèria compausant lei nanetas blancas es dicha ''degenerada'' car l'expression dei fòrças de pression es adonc basada sus lo principi d'exclusion de Pauli. === Naneta negra === {{veire|Naneta negra}} Lei nanetas negras son d'objèctes ipotetics. Serián de nanetas blancas pron refrejadas per emetre mai de lutz<ref>Jean-Pierre Luminet, ''Les trous noirs'', Seuil, coll. « Points Sciences », 1992 (ISBN 978-2-02-015948-7) , chap. « L'âge de cristal », p.107-108.</ref>. Dins aquò, a l'ora d'ara, l'[[Univèrs]] es tròp jove per tenir de nanetas negras. === Pulsar e trauc negre === {{veire|Pulsar}} {{veire|Trauc negre}} Lei pulsars son d'astres fòrça pichons mai massís. Per exemple, un pulsar fa 1,5 massas solaras amb un diamètre d'environ 10 quilomètres. Son lei vestigis d'estelas fòrça massissas, superioras a 10 massas solaras, que son nuclèu s'es contractat après una supernova. La densitat d'un pulsar es fòrça auta. De mai, aqueleis objèctes an un camp magnetic e una velocitat de rotacion fòrça importants. Dins aquò, certaneis estèlas an una massa talament auta que la contraccion dau nuclèu entraïnèt la formacion d'un objècte pus massís qu'un pulsar dich ''[[trauc negre]]''. == Catalòg d'estelas == Divèrsei catalògs d'estelas foguèron creats per listar leis estèlas. Lei pus celèbres son lei catalògs HD ([[Catalòg Henry Draper|Henry Draper]]) e BD ([[Catalòg Bonner Durchmusterung|Bonner Durchmusterung]]). Leis estelas son classadas ambé sei coordenadas e recebon un numèro de classament coma, per exemple, [[HD 122653]] coneguda per son percentatge fòrça feble d'elements metallics. == Referéncias == <references/> == Bibliografia == * {{Ref-libre | cognòm = Cliff | nom = Pickover | autor-ligam = Cliff Pickover | an =2001 | títol=The Stars of Heaven | url = https://archive.org/details/starsofheaven00pick | editor=Oxford University Press | isbn=0-19-514874-6 }} * {{Ref-libre | cognòm = John | nom = Gribbin | autor-ligam = John Gribbin | coauthors=Mary Gribbin | an=2001 | títol=Stardust: Supernovae and Life—The Cosmic Connection | url = https://archive.org/details/stardustsupernov0000john | editor=[[Yale University Press]] | isbn=0-300-09097-8 }} * {{cite book | cognòm = Stephen | nom = Hawking | títol=A Brief History of Time | autor-ligam = Stephen Hawking | an=1988 | editor=Bantam Books | isbn=0-553-17521-1 }} [[Categoria:Estela|*]] 3s85ttw9bux8flozhmu5539v4ki5iiu 0 22911 2507745 2456255 2026-08-27T19:24:42Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507745 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} Lo '''dijòus'''<ref>{{Ref-libre|isbn=978-84-09-13866-1|primièra_edicion=novembre de 2019|títol=Vocabulari ortografic de l’estandard de la lenga occitana|luòc=Lhèida|url=http://www.institutestudisaranesi.cat/wp-content/uploads/2021/04/Vocabulari-ortogra%CC%80fic-estandard.pdf|url_accès=Liure|lenga=oc|autor=[[Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana|Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera lengua occitana]]|citacion=dijòus ''m.''}}</ref> (var. '''dijaus''', '''dijuòus''')<ref>{{Ref-libre|títol=Dictionnaire français-occitan (Limousin, Marche, Périgord)|url=https://archive.org/details/dictionnairefran0000lava|editor=Souny|isbn=9782911551598|pagina=[https://archive.org/details/dictionnairefran0000lava/page/28 28]|nom=Yves|cognòm=Lavalade|an=2001}}</ref> o '''jòus''' (forma classica) es lo quatren jorn de la [[setmana]]. Tomba entre lo [[dimècres]] e lo [[divendres]]. == Comparason == <div align="center"> {| class="wikitable" |----- ! [[Lenga]] ! <span style="color:#000080">Nom</span> ! <span style="color:#000080">Significacion</span> |----- | Alemand<br />Neerlandés |'''Donnerstag'''<br />'''Donderdag''' | Jorn de Donar |----- | Catalan<br />Castelhan<br />Francés<br />Italian | '''Dijous'''<br />'''Jueves'''<br />'''Jeudi'''<br />'''Giovedì''' | Jorn de Jupiter |----- | Anglés<br />Suedés | '''Thursday'''<br />'''Torsdag''' | Dia de [[Thor]] |----- | Japonés | '''木曜日 / Mokuyôbi''' | Jorn de la fusta |----- | Portugués || '''Quinta-feira''' | Cinquen jorn |----- | Polonés<br />Rus | '''Czwartek'''<br />'''Четверг''' | Quatren jorn (après dimenge) |----- | Basc || '''Osteguna''' || Jorn d'[[Ortzi]]/[[Ost]] |} </div> == Referéncias == <references /> {{Jorns de la setmana}} [[Categoria:Temps]] 1fk5ahl7du2od5fd371kskq1bcwrxy5 0 23452 2507806 2445355 2026-08-27T20:16:11Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507806 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Renat Nelli'''<ref name=Calin>{{ref-libre|cognòm=Calin|nom=William|títol=Minority Literatures and Modernism: Scots, Breton, and Occitan, 1920-1990|url=https://archive.org/details/minorityliteratu0000cali|paginas=[https://archive.org/details/minorityliteratu0000cali/page/181 181], 200|luòc=Toronto| editor=University of Toronto Press|an=2000|isbn=978-0802083654| consulta=24 de març de 2024}}</ref> (en [[francés]]: ''René Nelli''; [[Carcassona]], [[20 de febrièr]] de [[1906]] – Carcassona, [[11 de març]] de [[1982]]) foguèt un escrivan, istorian, etnològ, arqueològ, activista politic e civic, universitari e letraferit [[Occitània|occitan]]. Es demest los erudits occitans e especialistas de l’[[Edat Mejana]] mai importants del sègle XX, a mai s'es conegut subretot per sos trabalhs sus la cultura occitana e sul [[catarisme]]. N’estudièt prigondament los aspèctes metafisic, poetic e mai que mai l'amor cortés ([[Fin' amor]]). Activista politic e civic, s'engatgèt dins los mitans d’esquèrra e anticolonista, foguèt un dels creadors de l'[[Institut d’Estudis Occitans]]. Participèt qualque temps en politica e ocupèt la foncion de conselhièr municipal a Carcassonna de 1941 a 1944 e puèi de 1959 a 1965. == Biografia == Renat Nelli nasquèt dins l’ostal familial bastit per son grand, l'escultor e arquitècte Isidòr Nelli qu’aviá trabalhat amb [[Viollet-le-Duc]], al n°22 de la carrièra del Palais a Carcassona al sen d’una familha de classa mejana en 1906. Son paire, Leon Nelli èra arquitècte e pintor e sa maire, Louise Constance Beurienne, d’origina parisenca, L'enfant cresquèt dins un mitan ric artisticament e intellectualament, que son paire qu’èra tanben aquarellista, servava una colleccion eclectica de libres e de Pasmens quand Renat aviá pas que 10 ans sa maire se moriguèt. Qualque temps mai tard, lo paire se tornèt maridar, amb Marguerite Descard, qu'abaliguèt l'enfant. Del temps del [[Regim de Vichèi]] participèt a la Resisténcia e en 1945 foguèt un dels fondaires de l'[[Institut d'Estudis Occitans]]. Renat Nelli aimava dire qu'èra descendent d'una familha d'escultors florentins installats dins [[Aude]] al [[sègle XVI]]. En fach, son grand paire, Isidore Nelli, escultor e arquitècte, aviá participat a la construccion del Palais de Justícia de Carcassona, puèi fach bastir en 1889 l'ostal al 24 de la carrièra del Palais. Lo paire de Renat Nelli, Leon, arquitècte tanben, erudit, possedissiá una colleccion de manuscriches e una bibliotèca importanta, venduda al Conselh general d'Aude en [[1926]]. Dins los ans [[1928]]-[[1930]], e fins a [[1950]], Renat Nelli foguèt fòrça ligat amb lo poèta [[Joë Bousquet]] e prenguèt a sos costats una part activa a l'elaboracion del surrealisme mediterranèu. Aquel movement se desvolopèt alara, un pauc en marge del [[surrealisme]] parisenc, a Marselha dins los ''Cahiers du Sud'', e a Carcassona a l'entorn de la revista ''Chantiers''. Participèt en particular a la redaccion del numèro especial dels ''Cahiers du Sud'', consagrat a "Le génie d'oc et l'homme méditerranéen" (1943), ont se pòdon trobar las tres direccions essencialas de son òbra: l'edicion e la traduccion dels poètas occitans medievals, de poèmas personals —pròches de [[Paul Valéry]]— e una tasca critica (Fragment d'une métaphysique d'oc). Sos recuèlhs poetics son faches d'una escritura densa teissuda dins una tematica sensuala, recuperan la tradicion mistica e eroticopoetica dels catars e dels trobadors. Mai tard s'avodèt a la pròsa e al teatre. Dirigiguèt la revista d'etnologia meridionala ''Folklore'' e joguèt un ròtle important a prepaus de la coneissença de la cultura occitana : president de la [[Societat d'Estudis Occitans]] de [[1943]] a sa dissolucion en [[1946]], obrèt tanben a la fondacion, amb [[Joan Casso]] en 1945, a Tolosa, de l'[[Institut d'Estudis Occitans]]. Consacrèt d'obratges nombroses al catarisme. Tanben fondèt lo [[Centre Nacional d'Estudis Catars]] vengut pus tard [[Centre d'Estudis Catars]] que uèi pòrta son nom. Coma [[Fernand Niel]], e mai d'un autre, faguèt sos primièrs pas dins l'estudi del catarisme en frequentant [[Déodat Roché]]. Son ostal situat dins lo quartièr del Palais a [[Carcassona]], legat al Conselh general d'[[Aude]] per sa veusa Suzanne Ramon, defuntada lo [[24 d'agost]] de [[2007]], deu venir lo Musèu Renat Nelli, musèu del [[catarisme]], per presentar l'ensemble de son òbra. == Òbras == * ''Entre l’espèr e l’abséncia'' (1942) * ''Arma de vertat'' (1952) * ''Vespèr e la luna dels fraisses'' (1962) * ''Beatrís de Planissòlas'' (1972) (teatre) * ''Per una nuèit d'estieu'' (1976) * ''Le Languedoc et le Comté de Foix, le Roussillon'' Gallimard, 1958 * ''Dictionnaire des hérésies et des mouvements hétérodoxes ou indépendants apparus dans le midi de la France depuis l'établissement du christianisme'' Privat 1968 * ''L'érotique des troubadours'' Toulouse, Privat 1963 * ''Le Roman de Flamenca, un art d'aimer occitanien au XIIIe siècle'' Toulouse, Institut d'études occitanes, 1966. * ''La vie quotidienne des Cathares du Languedoc au XIIIe siècle'' Paris, Hachette, 1969, 299p. * ''Les Cathares, Marabout université'' 1972 * ''Des Cathares du Languedoc au XIIIe siècle'' Hachette 1969 * ''La philosophie du catharisme'' Paris, Payot, 1975. * ''Le Phénomène cathare - perspectives philosophiques et morales'' Privat 1988 * ''Écritures cathares'' Éd. du Rocher, 1994 * ''Les Grands arcanes de l'hermétisme occidental'' Éd. du Rocher, 1991 == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20101224043255/http://www.ocrevista.com/ Site de la revista OC que Renat Nelli foguèt membre del comitat de redaccion e qu'i publiquèt fòrça de sos escrits] == Referéncias == {{Referéncias}} {{LitOc}} {{DEFAULTSORT:Nelli, Renat}} [[Categoria:Escrivan del país de Carcassona]] [[Categoria:Escrivan occitan del sègle XX]] [[Categoria:Naissença en 1906]] [[Categoria:Naissença a Carcassona]] [[Categoria:Decès en 1982]] 3n5fvkdyzlm3j8bsgjgpfi8lparu7gu 0 25427 2507703 2419180 2026-08-27T18:56:31Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507703 wikitext text/x-wiki {{Infobox Raça canina |nom=Pastor |imatge=Patou, pyrénnes.jpg |imatge-legenda=Un pastor adult |akcgroup=Working |akcstd=http://www.akc.org/breeds/great_pyrenees/index.cfm |autres_noms=Pastor<br/>Can de Montanha dels Pirenèus |ankcgroup=Group 6 (Utility) |ankcstd=http://www.ankc.aust.com/pyrenean.html|ckcgroup=Group 3 - Working Dogs |ckcstd=http://www.ckc.ca/Default.aspx?tabid=137&Breed_Code=GEP |pais=[[França]]/[[Espanha]] |fcigroup=2 |fcinum=137 |fcisection=2.2 |fcistd=http://web.archive.org/web/20071216222617/http://www.fci.be/uploaded_files/137-chien%20montagne%20pyr%C3%A9n%C3%A9es_sp.doc |kcukgroup=Pastoral |kcukstd=http://www.the-kennel-club.org.uk/discoverdogs/pastoral/p1063.htm|nzkcgroup=Utility |nzkcstd=http://www.nzkc.org.nz/br668.html |ukcgroup=Cans de garda |ukcstd=http://mail.ukcdogs.com/UKCweb.nsf/80de88211ee3f2dc8525703f004ccb1e/9c04fee179bdefba85257044005f6b03?OpenDocument }} Lo '''pastor''' (prononciat: {{AFI|[pas'tu]}}) es una [[raça de can]] grossa e majestuosa,<ref>{{Ref-web|url=http://www.akc.org/breeds/great_pyrenees/index.cfm|títol=Great Pyrenees|data-consulta=21 de genièr de 2024|lenga=en|editor=American Kennel Club}}</ref><ref>{{Ref-web|url=http://www.thekennelclub.org.uk/item/145|títol=Pyrenean Mountain Dog Breed Standard|data-consulta=21 de genièr de 2024|lenga=en|editor=The Kennel Club|url-archiu=https://web.archive.org/web/20080423232723/http://www.thekennelclub.org.uk/item/145|data-archiu=23 d’abril de 2008}}</ref> que servís tradicionalament per aparar los tropèls dels grands predators (ors, lop) dins los [[Pirenèus]]. == Istòria == Dempuèi de temps immemorials, es present dins lo massiu dels [[Pirenèus]]. A l'[[Edat Mejana]], es descobèrt e utilizat per gardar los castèls e protegir los tropèls contra los predators. Es mencionat al sègle XIV per [[Gaston III de Fois-Bearn|Gaston Fèbus]]. Fòrt presat al sègle XVII, pertegèt la glòria de la cort de [[Loís XIV]].<ref>{{Ref-libre|cognòm=Jones|cognòm2=Hamilton|nom=Arthur F.|nom2=Ferelith|an=1971|títol=The world encyclopedia of dogs|url=https://archive.org/details/worldencyclopedi00hami|luòc=New York|editor=Galahad Books|paginas=[https://archive.org/details/worldencyclopedi00hami/page/86 86]–89|isbn=978-0-88365-302-9}}</ref> La primièra descripcion del pastor apareis dins lo libre del Comte de Bylandt en 1897. L'estandard oficial alprèp de la SCC es enregistrat en 1923,<ref>{{Ref-web|url=https://www.chiens-des-pyrenees.com/historique|títol=Historique, situation de l'élevage en France|luòc=Argelès-Gazost|editor=Réunion des Amateurs de Chiens Pyrénéens|data=junh de 2023|lenga=fr}}</ref> a l'iniciativa de M. Sénac-Lagrange, membre de l'acamp dels Amators de Cans Pirenèus. L'estandard actual es fòrt pauc estat modificat, sols de detalhs i son estats ajustats. Lo pastor s'èra fach rar dins las campanhas, a causa de la desaparicion dels grands predators mas dempuèi qualques temps suscita un reviudament d'interès alprèp dels pastors, amb la tornada del [[lop (mamifèr)|lop]] dins los [[Aups]]. == Caractèr == Al mièg d'un tropèl, es un gardian remirable. Son ròtle es pas d'acampar los motons mas de los protegir. Per aquò far, se l'abitua fòrt lèu a viure amb eles, de biais que los considèra apuèi coma sa familha. Se lo can detècta un intrús, jaupa e s'interpausa entre lo tropèl e çò que considèra coma una menaça. Al sen d'una familha es un animal qu'es naturalament un bon gardian, del fach de son caractèr protector. A un grand sens de la familha e sap fòrt plan reconéisser d'amics qu'a pas vist dempuèi longtemps. Fòrt doç amb los enfants e puslèu placid, es çaquelà pauc adaptat a la vida citadina. Es en efièch un can qu'a besonh d'espaci e que son jaupament poderós pòt se far una font de geina pels vesins. [[Fichièr:Chiot montagne des pyrenees.jpg|thumb|Un canhòt de raça montanha dels Pirenèus de dos meses|274x274px]] Cal precisar que la creissença de son efectiu deguda a la reaparicion del lop dins los campèstres e las predacions que se'n seguisson non es proporcionala a son educacion canina. Tot aquò fa qu'una reputacion de can fòrtament agressiu ambe tot çò que non coneis passa devant sa reputacion de bon gardian de tropèl. Los casses d'atacas e de mossegadas de rondalejaires, vttistas, o cavalièrs non son pas rares e se'n senhalan regularament. Cal far mèfi ambe aqueste gos que -quand non es educat- ten a considerar que tot çò desconegut representa un dangièr per sas fedas e que deu acampar. Sautar muretas e barralhs non li es una dificultat. Conven de s'informar sus lor preséncia dins lo sector qu'esperatz percórrer e saber cossí (re)agir en cas d'encontres, etc. == Ligams extèrnes == * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110409143145/http://www.scc.asso.fr/mediatheque/standards/137.pdf L'estandard de la raça sul sit de la SCC] * [http://www.greatpyr.com Greatpyr.com] * {{fr}} [http://www.youtube.com/watch?v=6EdNHI5inDM L'estandard en vidèo] == Referéncias == <references /> [[Categoria:Can de pastre]] [[Categoria:Fauna dels Pirenèus]] 10ubsxeza0zpx8zl3m1dmu74ujum9d8 0 26119 2507824 2462754 2026-08-27T20:35:04Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507824 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en gascon--> {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:DNA animation.gif|right|300px|thumb|L'eliç dobla d'ADN]] L''''acid desoxiribonucleïc'''<ref>{{Ref-web |títol=Lexique thématique français-occitan: La biologie-la biologia |editor=IEO Edicions |url=https://occitanparis.com/images/stories/documents/lexic-biologia.pdf |pagina=5}}</ref> (abreujat '''ADN''', conegut egalament per la sigla anglesa '''DNA''') qu'ei un [[acid nucleïc]] (un polimèr de [[nucleotid]]s) on lo [[glucid]] de cinc [[carbòni]]s (ua [[pentòsa]]) qu'ei ua [[desoxiribòsa]] e qui possedeish duas cadenas de [[nucleotid]]s enrotladas en eliç dobla. Aquera estructura que permet d'explicar duas proprietats de l'ADN : contiéner l'informacion genetica e perméter la soa copia. Çò qui permet a la [[molecula]] d'ADN de conservar l'informacion genetica qu'ei lo [[còde genetic]] escrivut au mejan de la succession de quate [[basa (quimia)|basas]] [[azòt|azotadas]] qui son l'[[adenina]], la [[timina]], la [[citosina]] e la [[guanina]] (respectivament abreujadas A,T,C,G). L'ADN que pòt tanben transméter, en la copiar, aquesta informacion (autament dit, que's pòt copiar eth medish) mercés a la complementaritat de las soas duas cadenas. Aquò que s'escad au moment de la [[replicacion de l'ADN|replicacion]] (qu'ei lo nom la reproduccion de l'ADN) qui l'eliç dobla d'ADN e s'obreish e cadua de las soas cadenas be torna fabricar ua copia de la soa cadena complementària. L'ADN que's tròba dens lo [[nuclèu (biologia)|nuclèu de las cellulas eucariòtas]], lo [[citoplasma]] deus [[bactèri]]s, la matritz de las [[mitocondria]]s, dens los [[cloroplast]]s, e dens los [[virus]] on ei associat dab [[proteïna]]s. Dens lo nuclèu cellular, l'ADN qu'ei lo principau constituent deus [[cromosòma]]s (qui son longas cadenas d'ADN estabilizadas dab proteïnas). L'ADN que contien sequéncias de nucleotids qui codifican la fabricacion de proteïnas (en dar l'òrdi d'encadenament deus [[aminoacid]]s dens tau o tau proteïna). D'autas sequéncias de l'ADN que serveishen a regular la sintèsi d'aquestas proteïnas (entà ne fabricar pas qu'ua certa quantitat, o sonque a un moment precís). Fin finala, ua grana partida de l'ADN que contien sequéncias de mau compréner per la [[sciéncia]] moderna. == Estructura == La macromolecula d'ADN qu'ei un [[polimèr]], aquò que vòu díser qu'ei ua cadena bastida per l'encadenament e la repeticion d'unitats quimicas mei petitas aperadas monomèrs ; aquí los monomèrs que son los nucleotids. === Los nucleotids === [[Fichièr:AMP chemical structure.png|300px|right|thumb|Estructura d'un [[nucleotid]] dab lo son [[acid fosforic]], la soa [[ribòsa]] e la soa basa [[azòt|azotada]] ; aquiu la basa estant l'[[adenina]], lo [[nucleotid]] qu'ei ua [[adenosina monofosfat]] ; que l'ac tornam trobar dens l'[[adenosina trifosfat]] (ATP), la moneda energetica de las cellulas vivas]] Un [[nucleotid]] qu'ei compausat d'un [[acid fosforic]] (H₃PO₄) d'un [[glucid|sucre]] [[pentòsa]] (la [[desoxiribòsa]]) e d'ua [[basa azotada|basa]], enter quate possiblas : * Duas purinas (qui la soa estructura quimica e muisha dus nuclèus formats, un dab cinc [[atòm]]s l'aute dab sheis) : [[adenina]] (abrevida A), [[guanina]] (G). * Duas primidinas (qui la soa estructura quimica e muisha un nuclèu format dab sheis atòms) : [[timina]] (T), [[citosina]] (C). <gallery> Image:Adenine.svg|Adenina Image:Guanine chemical structure.png|Guanina Image:Thymine chemical structure.png|Timina Image:Cytosine chemical structure.png|Citosina |</gallery> === Complementaritat de las basas === [[Fichièr:Base pair GC.svg|200px|right|thumb|Apariment de la guanina (''guanine'' en anglés) dab la citosina (''cytosine'' en anglés)]] [[Fichièr:Base pair AT.svg|200px|left|thumb|Apariment de l'adenina (''adenine'' en anglés) dab la timina (''thymine'' en anglés)]] Dens ua cadena d'ADN, las basas qu'estableishen ligams idrogèns enter eras. Aqueth ligams que segueishen ua regla de complementaritat : l'adenina que s'apareish dab la timina mentre qui lo parion de guanina qu'ei la citosina. Aqueth apariment que permet confrontar duas cadenas complementàrias. Se se desseparan o se ua es rota, l'auta que la pòt tornar bastir. === Orientacion de la molecula === [[Fichièr:DNA chemical structure.svg|400px|left|thumb|Representacion plana de l'estructura de l'ADN on vedem los nucleotids ligat peus lors acids fosforics (en jaune) dab ligams fosfodiestèrs, las ribòsas (irange) e las basas ; la ribòsa que defineish l'orientacion de las cadenas (cadua en sens invèrs) segon los sons carbònis 3' o 5']] Los fosfats que's ligan a las ribòsas (qui compta cinc carbònis) sia per lor carbòni numerotat 3', sia peu carbòni numerotat 5'. La cadena de nucleotids qu'ei donc orientada dab un estrem 3' e un aute 5'. De mei, la molecula d'ADN qu'ei antiparallela, qu'ei a díser las soas duas cadenas que son orientadas dens direccions opausadas. Que cau donc, dens ua representacion de l'ADN, mentàver l'orientacion de las cadenas. Aquò qu'ei important tanben per'mor que los utís enzimatics de las cellulas non tribalhan pas deus medish biais (per rason geometricas) dens las direccion 3'→5' e dens 5'→3'. === Enrotlament === [[Fichièr:DNA Overview.png||200px|right|thumb|La dobla eliç]][[Fichièr:A-DNA, B-DNA and Z-DNA.png|300px|left|thumb|Estructuras alternativas de la forma de l'eliç : l'ADN-A, l'ADN-B e l'ADN-Z]] Las duas cadenas d'ADN que s'enrotlan en bèth formar ua eliç (aperada la dobla eliç). Aquesta eliç que he un torn sancèr cada 10,4 cople de basas. Las pressions que la molecula e pòt patir que poden har variar la forma de l'eliç : aquò qu'ei l'iperenrotlament. Las cellulas que possedeishen enzims (aperats topoisomerases) responsables de har variar la forma de l'enrotlament, e quitament de desenrotlar la molecula (entà la poder aubrir per la copiar o la léger). == Istòria == [[Fichièr:Friedrich Miescher.jpg|200px|right|thumb|Friedrich Miescher]] En [[1869]] [[Friedrich Miescher]] qu'isolè l'ADN e l'apelant [[nucleïna]] per'mor que's trobava dens lo [[nuclèu (biologia)|nuclèu cellular]]. en [[1929]] [[Phoebus Levene]] qu'identifiquè los [[nucleotid]]s e la loa composicion ([[fosfat]], [[basa azotada|basa]] e [[glucid|sucre]]). Que'n dedusí que formavan ua cadena ligada peu fosfatas mes en créder que formavan tròç deus bracs. Las purmèras fotografias aus [[rais X|arrais-X]] de [[William Astbury]], en [[1937]], que muishèn que l'ADN qu'avèva ua estructura irregulara. En [[1943]], [[Oswald Theodore Avery]], que muishè que la caracteristica "smooth" (lissa) de las [[bacteria]]s [[pneumocòcus]] que podèva estar transmesa aus pneumocòcus "rought" ("rugós") en la bèth mesclant dab "smooth" mortas. Qu'identifiquè l'ADN com estant lo "factor transformaire". L'annada clau que ho de segur [[1953]] quan, mercés a las fotografias radiologicas de [[Rosalind Franklin]], [[James D. Watson]] et [[Francis Crick]] que perpausèn l'estructura coneguda uei lo dia de l'ADN e qui explica au còp la capacitat de l'ADN de conservar l'informacion genetica (dab un [[còde genetic|còde]] de quate letras, los quate [[nucleotid]]s) e de la transméter (mercés a la complementaritat de las basas qui he que cada cadena que pòt servir de matritz per copiar la soa cadena complementària). Watson e Crick qu'arrecebèn lo [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina|Premi Nòbel]] en [[1962]] (Franklin n'ac podó pas obtiéner per'mor que's morí abans). [[Fichièr:Francis Crick.png|200px|left|thumb|Francis Crick]] == Bibliografia == * {{cite book | cognòm = Berry, Andrew e Watson, James D | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Alfred A. Knopf | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | títol = DNA: the secret of life | trans_title = | url = https://archive.org/details/dnasecretoflife0000jame_c3b6 | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | an = 2003 | month = | publisher = | location = | lenga = en | isbn = 0-375-41546-7 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | cognòm = Calladine, Chris R.; Drew, Horace R.; Luisi, Ben F. e Travers, Andrew A. | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Elsevier Academic Press | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | títol = Understanding DNA: the molecule & how it works | trans_title = | url = https://archive.org/details/understandingdna0000call_h6a9 | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | an = 2003 | month = | publisher = | location = | lenga = en | isbn = 0-12-155089-3 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | cognòm = Olby, Robert C. | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Dover Publications | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | títol = The path to the double helix: the discovery of DNA | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | an. = 1994 | month = | publisher = | location = | lenga = en | isbn = 0-486-68117-3 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} {{Bioquimia}} [[Categoria:ADN|*]] [[Categoria:Polimèr]] [[Categoria:Bioquimia]] [[Categoria:Biologia]] [[Categoria:Biologia moleculara]] [[Categoria:Genetica]] 78z2m4z1tlx5jydlrfg9865t8nucb6h 0 26812 2507850 2503126 2026-08-27T21:31:43Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507850 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[File:Change in Average Temperature.svg|thumb|upright=1.35|right|Temperaturas mejanas mondialas entre 2010 e 2019 comparada a una referéncia entre 1951 e 1978. Font: [[NASA]].]] Lo '''rescalfament climatic''' (var. '''reschaufament climatic, rescaufament climatic''') es lo fenomèn d'aumentacion de las [[temperatura]]s mejanas [[ocean]]icas e [[atmosfèra terrèstra|atmosfericas]], del fach d'emissions de [[gases d'efièch de sèrra]] excessivas. Aquestas emissions despassan la capacitat d'absorpcion dels [[ocean]]s e de la [[biosfèra]] e aumentan l'[[efièch de sèrra]], loqual empresona la calor a la superfícia terrèstra. Lo tèrme «rescalfamment climatic» designa pus comunament lo rescalfament mondial observat dempuèi lo començament del sègle XX, mentre que l'expression «[[cambiament climatic]]» designa puslèu los episòdis de rescalfamment o refrescament d'origina naturala que se debanèron abans l'èra industriala. Lo [[Grop Intergovernamental sul Cambiament Climatic]] concluguèt que «'influéncia umana sul clima es la principala causa del rescalfament observat dempuèi lo mitan del sègle XX». Aqueles resultats son estats reconeguts per las acadèmias nacionalas de las sciéncias dels principals païses e son pas contestadas per cap organisme scientific de fama nacionala o internacionala<ref> {{cite web|url=https://climate.nasa.gov/scientific-consensus/|data=29 de març de 2020|editor=[[NASA JPL]]|títol=Scientific Consensus: Earth's Climate is Warming|òbra=Climate Change: Vital Signs of the Planet|url-archiu=https://web.archive.org/web/20200328082109/https://climate.nasa.gov/scientific-consensus/}}</ref>. La mai granda influéncia umana es l'emission de gases d'efièch de sèrra, amb mai de 90% de l'impacte del dioxid de carbòni e del metan. La combustion de combustibles fossils es la principala font d'aquestes gases, las emissions agricòlas e lo [[desboscament]] jògan tanben un ròtle important. La sensibilitat del clima a aqueles gases es afectada per las retroaccions, talas que la perda de la cobèrta de nèu, l'aumentacion de la vapor d'aiga e la fonda del [[permafròst]]. == Istòria == === Los trabalhs pionièrs === L'idèa de l'existéncia d'un [[efièch de sèrra]] foguèt probablament postulada pel primièr còp pel matematician e fisician [[Joseph Fourier]] (1768-1830). En efièch, podiá pas explicar la [[temperatura]] pus nauta que çò qu'èra previst de la [[Tèrra]] expausada a las radiacions solaras. Segon el, l'atmosfèra terrèstra èra donc transparenta a las radiacions emesas pel [[Solelh]], çò que permetiá a l'[[energia]] solara d'aténher la superfícia e d'escalfar lo sòl. Aquò entraïnava alara l'emission d'una radiacion [[infraroge|infraroja]] qu'escalfava la [[planeta]]<ref>{{en}} David Archer e Raymond Pierrehumbert, ''The Warming Papers: The Scientific Foundation for the Climate Change Forecast'', John Wiley & Sons, 2013, pp. 10-14.</ref>. En 1859, [[John Tyndall]] (1820-1893) establiguèt que l'[[azòt]] e l'[[oxigèn]] (99 % de l'aire sec) son transparents a l'[[infraroge]], mas que la vapor d'[[aiga]] e las traças de certans gases (en particular lo [[metan]] e lo [[dioxid de carbòni]]) absorbisson l'infraroge e, quand son caufats, emeton de radiacions infrarojas. Concluguèt doncas que la modificacion de las concentracions d'aqueles gases auriá pogut entraïnar las mutacions climaticas descubèrtas pels [[geologia|geològs]], comprés las [[Edat de glaç|edats de glaç]]<ref>{{en}} David Archer e Raymond Pierrehumbert, ''The Warming Papers: The Scientific Foundation for the Climate Change Forecast'', John Wiley & Sons, 2013, pp. 39-42.</ref><ref>En 1856, l'Estatsunidenca [[Eunice Newton Foote]] aviá estudiat de cilindres de [[veire]] emplenats de [[Gas|gases]] diferents caufats per la [[lutz]] del Solelh, mas son aparelh poguèt destriar l'efièch de sèrra infraroge. Pasmens, trobèt que l'aire umid calfa mai que l'aire sec e que lo [[dioxid de carbòni]] (CO_{<small>2</small>}) èra lo gas mai caud a la fin de l'[[experiéncia]]. Concluguèt doncas de nivèls nauts d'aquel gas avián benlèu aumentat las [[Temperatura|temperaturas]] dins lo passat. Pasmens, coma èra una femna, poguèt pas presentar sos resultats ela meteissa e sas descobèrtas passèron largament inapercebudas.</ref>. Qualques ans mai tard, [[Svante August Arrhenius]] soslinhèt que la concentracion de vapor d'aiga dins l'atmosfèra varia de contunh, mas que lo nivèl de dioxid de carbòni es determinat per de procèsses geologics a long tèrme. Per exemple, a la fin d'una [[edat glaciala]], lo rescalfament causat per l'aument de dioxid de carbònia aumentariá la quantitat de vapor d'aiga qu'amplificariá, per retroaccion positiva, lo fenomèn de rescalfament. En 1896, publiquèt lo primièr modèl climatic d'aquel genre<ref>{{en}} Andrei G. Lapenis, « Arrhenius and the Intergovernmental Panel on Climate Change », ''Eos'', vol. 79, n° 23, 1998.</ref>. Pasmens, lo rèsta de la comunautat scientifica demorèt sceptic. En efièch, segon las idèas de l'epòca, l'efièch de sèrra atmosferic èra ja saturat e l'apondi de dioxid de carbòni podiá pas modificar lo clima<ref>{{en}} Spencer Weart, « The Carbon Dioxide Greenhouse Effect », ''The Discovery of Global Warming'', American Institute of Physics, genièr de 2020.</ref>. En 1938, lo Britanic [[Guy Stewart Callendar]] (1898-1964) tornèt descobrir los resultats d'Arrenhius, mas rescontrèt las meteissas objeccions<ref>{{en}} James Rodger Fleming, ''The Callendar Effect: the life and work of Guy Stewart Callendar (1898–1964)'', Boston, American Meteorological Society, 2007.</ref><ref>{{en}} G. S. Callendar, « The artificial production of carbon dioxide and its influence on temperature », ''Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society'', vol. 64, n° 275, 1938, pp. 223-240.</ref>. De mai, fòrça scientifics vesián pas lo rescalfament coma un problèma perque permetiá als climas del nòrd d'[[Euròpa]] de venir mai doç<ref>Cal notar qu'a aquela epòca, un retorn dels [[glacièr]]s, previst per la teoria dels cicles climatics de Milutin Milanković, èra redobtat.</ref>. === La reconneissença del rescalfament climatic e la fondacion del GICC === Gilbert Plass (1920-2004), conceptor d'un [[Tecnologias de l'informacion|modèl informatic]] detalhat capable de prene en compte divèrses jaces atmosferics, [[Hans Suess]] (1903-1993), que mostrèt l'aument del nivèl de CO_{<small>2</small>} dins l'atmosfèra, e [[Roger Revelle]] (1909- 1991), que demostrèt que los oceans absorbián pas l'excès de CO_{<small>2</small>}, ne'n foguèron d'actors centrals. En efièch, lor trabalh permetèt a [[Charles David Keeling]] (1928-2005) d'establir un istoric de l'aument continu, nomenada [[corba de Keeling]], dau dioxid de carbòni atmosferic. La realitat del fenomèn foguèt gradualament acceptada per l'opinion publica. L'an 1988 marquèt la fin d'aquela evolucion amb lo testimoniatge de James Hansen al Congrès dels Estats Units e la fondacion del [[Grop Intergovernamental sul Cambiament Climatic]] (GICC), un grop d'expèrts destinat a conselhar los govèrns e a encoratjar la recerca interdisciplinària sul rescalfament<ref>{{en}} Spencer Weart, « The Public and Climate Change: Suspicions of a Human-Caused Greenhouse (1956–1969) », ''The Discovery of Global Warming, American Institute of Physics'', genièr de 2020.</ref><ref>{{en}} Spencer Weart, « The Public and Climate Change: The Summer of 1988 », ''The Discovery of Global Warming'', American Institute of Physics, genièr de 2020.</ref><ref>{{en}} Spencer Weart, « Rise of interdisciplinary research on climate », ''Proceedings of the National Academy of Sciences'', vol. 110, 2013, p. 3567.</ref>. === Las temptativas de lucha contra lo rescalfament climatic === ==== Lo Protocòl de Quiòto ==== {{veire|Protocòl de Quiòto}} Signat l'11 de decembre de 1997, lo [[Protocòl de Quiòto]] foguèt la primièra aisina destinada a organizar la reduccion de las emissions de gases d'efièch de sèrra causant lo rescalfament climatic. Èra un acòrdi internacional conclut entre 191 païses (e l'[[Union Europèa]]) qu'entrèt en vigor lo 16 de febrièr de 2005. Son objectiu èra de reduire, entre 2008 e 2012, d'almens 5 % per raport al nivèl de 1990 las emissions de sièis gases d'efièch de sèrra : [[dioxid de carbòni]], [[metan]], [[oxid d'azòt|oxids d'azòt]] e tres substituts dels [[clorofluorocarbòni]]s. Contestat pels [[conservatisme|conservators]], lo protocòl foguèt pas aplicat per tots los Estats signataris e menèt solament a una reduccion de las emissions en [[Euròpa Occidentala]] (mai que mai en [[Alemanha]] e al [[Reialme Unit]]). En efièch, los [[USA|Estats Units]] refusèron d'o ratificar perquie los païses en desvolopament avián pas d'objectius de reduccion quantificats. Pasmens, aqueles païses volguèron pas entravar la creissença de lors economias. De mai, considerèron que la carga de la reduccion deviá repausar suls païses responsables del rescalfament, es a dire los païses ja industrializats. Las monarquias del Golf demandèron tanben d'ajudas financieras per diversificar lors economias petrolièras. Lo protocòl foguèt donc una revirada. ==== L'Acòrdi de París ==== {{veire|Acòrdi de París sul clima}} Pendent los ans 2000-2010, los efièchs del rescalfament climatic venguèron mai en mai visibles. Lo tèrme « rescalfament global » foguèt alara gradualament remplaçat per « cambiament climatic ». Fàcia a aquelas menaças, la comunautat internacionala decidèt de signar un novèl acòrdi per limitar lo rescalfament a +1,5 °C (+ 2 °C maximom) per raport a las [[temperatura]]s enregistradas abans lo començament de la [[Revolucion Industriala]]. Aquel lindal correspònd al nivèl que permetriá de restaurar las condicions climaticas preindustrialas. Al delà, de cambiaments permanents apareisseràn. Aquel acòrdi foguèt signat lo 22 d'abril de 2016 e entrèt en vigor tre lo 4 de novembre de 2016. Remplacèt lo [[Protocòl de Quiòto]] coma tractat internacional fondamental sus la question del rescalfament climatic. Pasmens, l'abséncia d'un encastre [[drech|legalament]] constrenhent mostrèt rapidament sos limits. Aital, en 2024, la possibilitat de demorar en dejós del lindal de + 1,5 °C es venguda fòrça ipotetica car necessita l'adopcion de politicas drasticas d'abandon dels [[combustible fossil|combustibles fossils]] per totes los païses<ref>'''{{en}}''' Kilian Raiser, Ulrike Kornek, Christian Flachsland e William F Lamb, « Is the Paris Agreement effective? A systematic map of the evidence », ''Environmental Research Letters'', vol. 15, n° 8, 19 d'agost de 2020, p. 083006.</ref>. == Donadas scientificas == Los scientifics sabon qu'en apondre de dioxid de carbòni (CO₂) o metan (CH₄) dins l'atmosfèra, ''caeteris paribus'', sens cap d'autre cambiament, la temperatura de la planeta aumentarà. D'efièch, los gases d'[[efièch de sèrra]] que son dins l'atmosfèra dempuèi de milions d'ans, crèan un efièch de sèrra natural sens que la temperatura de la Tèrra seriá pus bassa de {{unitat|30|°C}}, inabitabla. Doncas, i a pas cap de debat subre lo fach que d'ajustar CO₂ e CH₄ causa una pujada de las temperatures mejanas ''ceteris paribus'', si que non subre l'efièch net qu'aurà l'aumentacion d'aquestes gases o l'interaccion dels gases amb los autres, e si las modificacions dins la biosfèra, la vapor d'aiga o las nívols compensaràn l'efièch d'escalfament. Los resultats climatologics son tanben una question que fa controvèrsia; se sap pas amb precision se l'aumentacion de la temperatura produiriá mai o mens de precipitacions (l'aumentacion de vapor d'aiga dins l'atmosfèra aumentariá pas l'umiditat mas demeniriá las precipitacions). De tot biais, un escalfament global de la planeta a tèrme cort, quitament que siaga de qualques grases, podriá aver d'efièches fòrça importants: desgèl de las calòtas glaciàrias polaras e aigats de zonas costièras, [[desertificacion]], cambiaments climatics, etc. De [[1860]] a [[1900]] la temperatura globala (mar e tèrra) aumentèt de {{unitat|0.75|°C}}. Las temperaturas de la bassa atmosfèra an aumentat entre 0,12 e {{unitat|0.22|°C}} cada decenni dempuei [[1979]]. Se pensa que pendent 1000 o 2000 ans abans [[1850]] las temperaturas foguèron establas amb de fluctuacions localas o regionalas, coma lo periòde d'escalfament medieval o la [[Pichona Edat de Glaç]]. Las donadas subre la temperatura globala començan en [[1860]]. D'autres estudis recomandan d'espandir lo modèl 1000 ans abans. Las mesuras per satellits disponiblas de la troposfèra comencan en [[1979]]. Pendent lo sègle passat, la temperatura globala (tèrra e mar) a aumentat de {{unitat|0.6 ± 0.2|°C}} [https://web.archive.org/web/20160603120402/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/figspm-1.htm]. Los efièches d'aquel escalfament global son mesurables. Lo [[dioxid de carbòni]] atmosferic a tanben aumentat de 280 parts per milion (ppm) en volum en [[1880]] e a l'entorn de 315&nbsp;ppm en [[1958]] e 367&nbsp;ppm en [[2000]], una pujada de 31% en 200 ans. Las autras emissions de gases d'efièch de sèrra an tanben aumentat. Las emissions que s'espèran dins lo futur contunharàn de pujar per encausa de l'utilizacion de combustibles fossils, e mai qu'aquò dependrà dels desvolopaments economics, sociologics, tecnologics e naturals. === Evolucion de las temperaturas === [[Fichièr:Temperature anomalies arranged by country 1900 - 2016.ogg|vignette|upright|Escarts de temperatura declinats per país 1900 - 2016 (en comparason amb la temperatura mejana 1951-1980). Animacion creada dempuèi las donadas GISTEMP.]] [[Fichièr:Global temperature changes.webm|vignette|upright|Escarts de temperatura entre 1888 e 2017 respècte a la temperatura mejana del periòde 1951-1980. En blau, las temperaturas pus fredas, en roge, pus caudas que la mejana del periòde referéncia]] Las mesuras terrèstras de temperatura realizadas durant lo sègle XX mòstran un elevament de la temperatura sus la majoritat de la superfícia terrèstra. L'elevacion d'aquela temperatura es constatada en mesurant en divèrs punts del glòbe l'escart entre la temperatura actuala e una temperatura presa coma referéncia (lo mai sovent la temperatura mejana sus un periòde donat al punt considerat, puèi en calculant la mejana ponderadaa d'aquestes escarts<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20160306113510/http://www.metoffice.gov.uk/research/monitoring/climate/surface-temperature#how Global surface temperature] sul site del ''MetOffice''</ref>. Òm observa que la mejan d'aqueles escarts a tendància a aumentar durant los darriès decennis. Dins la seguida de l'article, aquesta observacion serà indicada per la perifrasa «aumentacion de la temperatura mejana». Lo rescalfament observat se seriá debanat en doas fasas, la primièra de 1910 a 1945, la segonda de 1976 a uèi<ref name="Evoclim">{{Ligam web|url=http://documents.irevues.inist.fr/bitstream/handle/2042/56361/meteo_2015_88_48.pdf?sequence=1 |titre=Évolution du climat depuis 1850}}, revue « La Météorologie » {{n°|88}}, février 2015.</ref>. Aquelas doas fasas son separadas per un periòde de leugièr refrescament. Aquel rescalfament planetari sembla en mai correlat amb una fòrta aumentacion dins l'atmosfèri de la concentracion de mai d'un [[gases d'efièch de sèrra]], coma lo [[dioxid de carbòni]], lo [[metan]] e lo [[protoxid d'azòt]]<ref>{{ligam web|consulté le=2015-08-23|url=http://www.academie-sciences.fr/pdf/rapport/rapport261010.pdf|titre=Le changement climatique}}.</ref>. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ '''Las detz annadas mai caudas entre 1880 e 2017<br/><small>Mesuras de las estacions meteorologicas pel sòl e a la superfícia dels oceans<br/>(Escarts respècte a la mejana 1951–1980)</small>''' |- ! ! style="vertical-align:middle;" | Annadas ! estacions sòl + oceans<ref>{{Ligam web|langue=en|url=http://data.giss.nasa.gov/gistemp/tabledata_v3/GLB.Ts+dSST.txt|titre=GLOBAL Land-Ocean Temperature Index, NASA-GISS|consulté le=10/04/2018}}.</ref><br/>Escarts/mejana ! estacions pel sòl solas<ref name=metoffice>{{Ligam web|langue=en |url=http://data.giss.nasa.gov/gistemp/tabledata_v3/GLB.Ts.txt |titre=GLOBAL Temperature Anomalies |consulté le=10/04/2018 }}.</ref><br/>Escarts/mejana |- |1|| 2016 || {{unité|+0.99|°C}} ||{{unité|+1.25|°C}} |- |2|| 2017 || {{unité|+0.90|°C}} ||{{unité|+1.13|°C}} |- |3|| 2015 || {{unité|+0.87|°C}} ||{{unité|+0.98|°C}} |- |4|| 2014 || {{unité|+0.73|°C}} ||{{unité|+0.88|°C}} |- |5|| 2010 || {{unité|+0.70|°C}} ||{{unité|+0.91|°C}} |- |6|| 2005 || {{unité|+0.67|°C}} ||{{unité|+0.87|°C}} |- |7|| 2007 || {{unité|+0.64|°C}} ||{{unité|+0.85|°C}} |- |8|| 2013 || {{unité|+0.64|°C}} ||{{unité|+0.81|°C}} |- |9|| 2009 || {{unité|+0.63|°C}} ||{{unité|+0.79|°C}} |- |10|| 1998 || {{unité|+0.62|°C}} ||{{unité|+0.83|°C}} |} Segon l'evaluacion de 2013 del [[Grop Intergovernamental sul Cambiament Climatic]], l'elevacion de la temperatura mejana a la superfícia del glòbe entre 1901 e 2012 es estimada a {{tmp|0.9|°C}}<ref>[https://web.archive.org/web/20181228083233/https://www.lesechos.fr/27/09/2013/LesEchos/21531-024-ECH_rechauffement-climatique---les-donnees-alarmantes-que-publient-les-chercheurs.htm ''Réchauffement climatique : les données alarmantes que publient les chercheurs'', Les Échos, 2013]</ref> (amb una probabilitat de 90 % per que lo rescafament siá comprés entre {{tmp|0.69|°C}} e {{tmp|1.08|°C}}). En mai, lo primièr decenni del sègle XXI foguèt lo decenni pus caud dempuèi la mesa en plaça dels sistèmas modèrnes de relevats de temperatura<ref name="Evoclim"/> e cadun dels tres darrièrs decennis (de 1980 a 2010) foguèron successivament pus caud a la superfícia de la Tèrra que totes los decennis precedents dempuèi 1850<ref>[https://web.archive.org/web/20171007040200/http://education.meteofrance.fr/dossiers-thematiques/l-evolution-du-climat/le-changement-climatique-observe Le changement climatique observé], education.meteofrance.fr.</ref>. Lo rescalfament s'es globalament perseguit sens interupcion de 1980 a 2010, sus trente ans, interval de temps generalament considerat pels meteorològs coma sufisent a títol de tendància sul cort tèrme<ref>{{en}} Hansen, J., R. Ruedy, Mki. Sato, and K. Lo, 2010: [https://web.archive.org/web/20111020224511/http://pubs.giss.nasa.gov/cgi-bin/abstract.cgi?id=ha00510u « Global surface temperature change »]. Rev. Geophys., 48, RG4004, doi:10.1029/2010RG000345.</ref>. Segon lo ''[[Goddard Institute for Space Studies]]'' (GISS) de la NASA, 2015 foguèt l'annada pus cauda dempuèi lo començament de las estatistics (1880) fins en 2016, d'après las analisas convergentas dels scientifices de la [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]] e de la [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] (NOAA), amb una certitud estatistica a 94 % ; passèt de {{tmp|0.13|°C}} lo precedent recòrd establit en 2014 ; 15 de las 16 annadas pus caudas enregistradas son posterioras a 2000, l'excepcion essent 1998. Dempuèi 1880, la temperatura mejana terrèstra s'es rescaufada de {{tmp|1.0|°C}}. Lo fenomèn [[El Niño]] contribuguèt aaquel rescalfament sus la majora partida de l'annada 2015<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20160826101145/http://www.giss.nasa.gov/research/news/20160120/ NASA, NOAA Analyses Reveal Record-Shattering Global Warm Temperatures in 2015], site giss.nasa.gov, {{date-|20 janvier 2016}}.</ref>. L’[[Organizacion meteorologica mondiala]] estimèt que 2017 teniá mens de recòrds que 2016, mas sería probablament entre las tres annadas pus caudas jamai enregistradas fins ara (mai que mai dins lo nòrd de la zona circumpolara artica e en [[Russia]]), e seriá saique la del recòrd de calor per una annada sens ''efièch [[El Niño]]''<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20200615184427/https://public.wmo.int/en/media/news/2017-remains-track-be-among-3-hottest-years-record ''2017 Remains on track to be among 3 hottest years on record''], Organisation météorologique mondiale (2017), 19 décembre</ref>. Pel primièr còp – e dins tres estudis diferents – de climatològs rapòrtan que la subrevenguda de mantun dels eveniments meteorologics recents auriá estada simplament impossibla sens l'influéncia de las emissions antropicas<ref>{{en}} Knutson T.R. et al. (2018) Bull. Am. Meteorol. Soc. 99, S11–S15; 2018 [https://web.archive.org/web/20171215110054/http://www.ametsoc.net/eee/2016/ch3.pdf CMIP5 Model-Based Assessment of anthropogenic influence on record global warmth during 2016]|PDF|5 pages{{pdf}}</ref>{{,}}<ref>[https://www.ametsoc.org/ams/index.cfm/publications/bulletin-of-the-american-meteorological-society-bams/explaining-extreme-events-from-a-climate-perspective/ Explaining Extreme Events from a Climate Perspective ; This BAMS special report presents assessments of how human-caused climate change may have affected the strength and likelihood of individual extreme events] : téléchargement en haute resolution : [https://web.archive.org/web/20180103011752/http://www.ametsoc.net/eee/2016/2016_bams_eee_high_res.pdf ici] {{pdf}}</ref>{{,}}<ref>{{en}} Imada Y et al. (2018), ''[https://web.archive.org/web/20180103011953/http://www.ametsoc.net/eee/2016/ch19.pdf Climate change increased the likelihood ot the 2016 eat extremes in Asia]''| Bull. Am. Meteorol. Soc. 99, S97–S101; 2018 |URL:https://web.archive.org/web/20180103011953/http://www.ametsoc.net/eee/2016/ch19.pdf] {{pdf}}</ref>{{,}}<ref name=Brubaker2018>{{en}} Brubaker M & al. (2018) [https://web.archive.org/web/20180103011950/http://www.ametsoc.net/eee/2016/ch8.pdf The high latitude marine heat wave of 2016 and its impacts on Alaska], BAMs/American Meteorological Society, janvier 2018, {{DOI|10.1175/BAMS-D-17-0105.1}} {{pdf}}.</ref>. Lo quatren rapòrt del [[Grop Intergovernamental sul Cambiament Climatic]] estima coma fòrça probable lo fait que las temperaturas mejanas dins l'emisfèri nòrd sián estadas pus enauçadas pendent la segonda mitat del sègle XX que durant qual que siá autre periòde de cinquanta ans durant los cinc darrièrs sègles, e probable lo fait sián estadas pus enauçadas dempuèi 1300 ans al mens. Segon un rapòrt publicat lo 15 de genièr de 2020 per la NASA e l'[[National Oceanic and Atmospheric Administration|Agéncia americana d'observacion oceanica e atmosferica]] (NOAA), l'annada 2019 foguèt la segonda pus cauda dempuèi la debuta de las analisas meteorologicas en 1880, après l'annada 2016 marcada per un fenomèn ''[[El Niño]]'' fòrça intens<ref>{{en}} [https://www.nasa.gov/press-release/nasa-noaa-analyses-reveal-2019-second-warmest-year-on-record NASA, NOAA Analyses Reveal 2019 Second Warmest Year on Record], NASA, 15 janvier 2020.</ref>. La temperatua mondiala annadièra en 2019 a subrepassat de {{tmp|1.1|°C}} la mejana enregistrada a l'éepòca preindustriala, e la trajectòria actuala mena cap a una aumentacion de la temperatura de 3 a 5 degrés Celsius d'aquí 2100<ref>[https://www.lesechos.fr/monde/enjeux-internationaux/rechauffement-climatique-beaucoup-de-phenomenes-extremes-a-redouter-en-2020-1163328 Réchauffement climatique : « beaucoup de phénomènes extrêmes » à redouter en 2020], ''[[Les Échos]]'', 15 janvier 2020.</ref>. == Las causas del rescalfament actual == Lo sistèma climatic terrèstre coneis naturalament de cicles que pòdon durar d'annadas, de decennis o de sègles. D'autres cambiaments son causats per de desequilibris [[energia|energetics]] extèrnes al sistèma coma de cambiaments dins la composicion de l'[[atmosfèra]], la luminositat solara, las [[volcan|erupcions volcanicas]] o l'[[orbita]] de la [[Tèrra]] a l'entorn del [[Solelh]]. La part umana del rescalfament actual es determinada en eliminant la variabilitat [[clima|climatica]] intèrna coneguda e las forçatges extèrnes naturals. === Las activitats solara e volcanica === Las activitats solaras e volcanicas son sovent presentadas coma de causas possiblas del rescalfament observat dempuèi lo començament de l'èra industriala. En efièch, lo Solelh essent la principala font d'energia de l'atmosfèra, tot cambiament de la lutz solara entranta tòca dirèctament lo sistèma climatic. Aquela teoria es aisida de verificar perque l'irradiacion solara es mesurada dirèctament pels [[satellit artificial|satellits]]. De mesuras indirèctas son tanben disponiblas dempuèi lo començament del sègle XVI. Pasmens, las donadas mòstran que la quantitat d'energia solara recebuda per la Tèrra es globalament constanta. De mai, los modèls climatologics son pas capables d'explicar lo rescalfament en cors dels jaces inferiors de l'atmosfèra e lo refregiment dels jaces superiors. L'activitat solara es donc pas considerada coma una causa del cambiament climatic<ref>{{en}} USGCRP, ''Global Climate Change Impacts in the United States'', Cambridge University Press, 2009.</ref>. Las erupcions volcanicas explosivas son lo mai grand forçatge natural de l'edat industriala. Las erupcions pus poderosas pòdon emetre de quantitats de dioxid de sofre sufisentas per blocar una partida de la lutz solara pendent d'annadas. Per exemple, foguèt lo cas de l'erupcion de [[Pinatubo]] en 1991. Pasmens, aquelas erupcions son fòrça raras e, en temps normal, las emissions volcanicas representan sonque 1 % de las emissions antropogènas de dioxid de carbòni. L'activitat volcanica es donc egalament pas una causa del cambiament climatic. === Causas antropicas === L'existéncia del rescalfament e lo fait que siá provocat per l'activitat umana fan largament consensus al sen de la comunautat scientifica<ref>{{Article|langue=en |auteur1=James Lawrence Powell |titre=The Consensus on Anthropogenic Global Warming Matters |périodique=Bulletin of Science, Technology & Society |volume=36 |numéro=3 |date=2017-03-24 |issn=|lire en ligne=http://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/0270467617707079|pages=}}</ref> e encara mai dels climatològs<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20140813233328/http://tigger.uic.edu/htbin/cgiwrap/bin/newsbureau/cgi-bin/index.cgi?from=Releases&to=Release&id=2389 Survey: Scientists Agree Human-Induced Global Warming is Real], UIC News Release, {{date-|19 janvier 2009}}, consultat lo {{date-|14 février 2010}}.</ref>{{,}}<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20110722092258/http://www.ipcc.ch/organization/organization.htm IPCC : Organization], Intergovernmental Panel on Climate Change, 21/1/2009.</ref>. Aquesta posicion foguèt resumida dins las investigacions de la Comission Intergovernamentala sul Cambiament Climatic (IPCC). Dins lo seu Tresen Rapòrt de Valoracion, la IPCC conclusiguèt que {{cita|la màger part de l'escalfament observat pendent los 50 darrièrs ans se pòt atribuir a las activitats umanas}}. Aquesta posicion recebèt lo sosten d'un grop internacional d'acadèmias de las sciéncias dels païses del [[G8]], [[Brasil]], [[China]] e [[Índia]] [https://web.archive.org/web/20070312064814/http://www.royalsoc.ac.uk/displaypagedoc.asp?id=13057]. Lo Grop Intergovernamental sul Cambiament Climatica donèt divèrs escenaris possibles de las emissions de dioxid de carbòni, entre 540 e {{unitat|970|ppm}} per 2100. Los modèls climatics, afectats per las estimacions de l'aumentacion del dioxid de carbòni, e en mendre mesura, per la diminucion dels aerosòls de sulfat, predison una pujada de las temperaturas, entre 1,4 e {{unitat|5.8|°C}} entre [[1990]] e 2100. La màger part de l'incertitud dels modèls es causada per l'ignorància de las emissions futuras de dioxid de carbòni, e tanben l'incertitud subre la precision dels modèls climatics. Las recèrcas sul clima predison que si los nivèls dels gases d'èfiech de sèrra e l'activitat solara demòran constants, i aurà de tot biais una aumentacion de {{unitat|0.5|°C}} (e qualques modèls predison {{unitat|1|°C}}), pendent los 100 ans que venon. L'utilizacion de carbon coma combustible, las emissions de las automobilas e de las fabricas e d'autras activitats umanas produison 22 miliards de tonas de [[dioxid de carbòni]] e d'autres gases d'efièch de sèrra cada an. L'agricultura, lo gas natural, e d'autras fonts contribuisson amb 250 milions de tonas de metan cada an. La mitat de las emissions umanas son encara dins l'atmosfèra. Las concentracions atmosfericas de CO₂ e CH₄ an aumentat de 31% e 149% respectivament dempuei los nivèls preïndustrials de [[1750]]. Aquesta aumentacion es fòrça mai importanta que cap d'autra pendent lo periòde dels darrièrs {{formatnum:650000}} ans, segon las donadas disponiblas de l'extraccion dels jaces de glaç. L'observacion geologica fa pensar que las valors de dioxid de carbòni actualas an existit fa 40 milions d'ans. Los tres quarts de las emissions atropicas de dioxid de carbòni dins l'atmosfèra pendent los 20 darrièrs ans foguèron causadas per la cremacion de [[combustible fossil]]. La rèsta proven dels cambiaments de biais de viure, principalament per encausa del [[desboscament]]. [https://web.archive.org/web/20040103133514/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/006.htm] Cal senhalar que las emissions antropicas d'autres contaminants, principalament dels aerosòls de sulfat, pòdon aver un efièch contrari de refrejament [https://web.archive.org/web/20070711023544/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/462.htm]. ==== Lo protocòl de Kyoto ==== La presentacion de la teoria de las causas antropicas foguèt plan acceptada e las incitacions economicas (especialament de [[Russia]]) foguèron sufisentas per persuadir los govèrns de 150 nacions de ratificar lo [[Protocòl de Kyoto]], mas i a encara de discussions subre la quantitat de gases que causan l'escalfament de la planeta. De questions demòran pausadas subre los còsts necessaris per redusir l'escalfament global. Çaquelà, la posicion adoptada pendent las negociacions foguèt l'acceptacion de la causa antropica de l'escalfament global, e la necessitat de prendre de mesuras per contarotlar las emissions de carbòni pel mejan de l'atribucion de permeses d'emission qu'auràn una valor mercanda. Divèrses païses an acceptat de signar lo Protocòl de Kyoto. Pasmens la signatura d'aqueste acòrd foguèt fòrça lenta pr'amor que los [[païses en via de desvolopament]] la considèran coma una restriccion sevèra a lor desvolopament economic e industrial. Eles considèran qu'arribaràn pas al nivèl de desvolopament d'[[Euròpa]] e dels [[Estats Units]] amb las restriccions prepausadas e qu'aquestas regions desvolopadas an obtengut lor gra de desvolopament per un long processus de creissement industrial dempuèi lo [[sègle XIX]] acompanhat de fòrça pollucion, un processus que considèran inevitable. L'acòrd, pasmens, a inclús de clausetas especialas per diferenciar lo gra de desvolopament dels païses, sens pausar cap de restriccion immediata als païses paures (China e Índia per exemple, son dos dels principals païses contaminants de la planeta, mas mercé a lor classificacion coma païses paures, foguèron exclús de las restriccions que se son impausat Euròpa e [[Japon]]; aquò es una de las rasons que faguèt que los Estats Units an pas ratificat l'acòrd). ==Veire tanben== <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Acòrdi de París sul clima]]. * [[Atmosfèra terrèstra]] * [[Combustible fossil]] * [[Dioxid de carbòni]] * [[Efièch de sèrra]] * [[Equacion de Kaya]] * [[Metan]]. * [[Protocòl de Quiòto]] * [[Revolucion Industriala]] </div> [[Categoria:Ecologia]] [[Categoria:Meteorologia]] ==Referéncias== <references /> 34051lby3fowl54uvm9iceug2vqtxt2 14 27385 2507665 1494635 2026-08-27T14:36:17Z Arancycn 58808 2507665 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Soïssa]] [[Categoria:Vila d'Euròpa|Soïssa]] 9j1hnqolugot8466uu7a97im3laudfe 2507666 2507665 2026-08-27T14:36:37Z Arancycn 58808 2507666 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Geografia de Soïssa]] [[Categoria:Vila d'Euròpa|Soïssa]] 20gr6fw29z4zbjpkro4netagadf9psb 0 27457 2507768 2484566 2026-08-27T19:42:14Z InternetArchiveBot 43230 Add 4 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507768 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Vila|carta=|imatgeloc=Jerusalem Israel Map.png|blason=Emblem_of_Jerusalem.svg|bandièra=Flag_of_Jerusalem.svg|blason legenda=[[Eraudica|Escut de l'administracion israeliana]]|bandièra legenda=[[Bandièra|Bandièra de l'administracion israeliana]]|imatge=  Collage_Jerusalem.jpg|legenda=D'esquèrra a drecha e de naut en bas: Dòma del Ròc, Mosquèa Al-Aqsa, Parets de Jerusalèm, Basilica de Getsemaní, Torre de David, Mur de las Lamentacions, Pòrta Daurada, Mont dels Olivièrs, Sant Sepulcre, Mont Sion e Pòrta de Damasc|latitud=31.778889|longitud=35.225556|mapa=Israel_location_map_with_stripes.svg|imatge de mapa=Israel_location_map_with_stripes.svg|url=[https://www.jerusalem.muni.il/ www.jerusalem.muni.il]|cp=91000–91999|superfícia=125,42|altitud=754|populacion=919 438|annada-pop=2018|division1={{Israèl}}|division2=Jerusalèm|nom de division1=[[Estat]]|nom de division2=Districte}} '''Jerusalèm''' (en [[ebrèu]]: יְרוּשָׁלַיִם, ''Yerushaláyim''; oficialament {{arabi|أورشليم القدس|Ūršalīm}}; istoricament {{Arabi|القدس|Al-Quds}}) es la capitala ''[[de facto]]'' de l'[[Estat d'Israèl]] (aquesta designacion es pas reconeguda per la comunautat internacionala) e una vila del [[Orient Mejan]]. La vila es situada dins los [[Monts de Judèa]], entre la [[mar Mediterranèa]] e lo limit nòrd de la [[mar Mòrta]]. La Jerusalèm modèrna s'es estenduda luenh darrièr los limits de la vila vièlha, se [[Jerusalèm Èst]] es inclús, es la pus granda vila d'[[Israèl]]<ref>:<small>Largest city: *"… modern Jerusalem, Israel's largest city …" (Erlanger, Steven. [http://travel2.nytimes.com/2006/04/16/travel/16jerusalem.html Jerusalem, Now], ''[[The New York Times]]'', 16 April 2006.) *"Jerusalem is Israel's largest city." ("[https://web.archive.org/web/20091028171318/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575008_3/Israel.html Israel (country)], [[Microsoft]] [[Encarta]], 2006, p. 3. Retrieved 18 October 2006. 31 October 2009.) *"Since 1975 unified Jerusalem has been the largest city in Israel." ([http://www.britannica.com/ebi/article-203247 "Jerusalem"], [[Encyclopædia Britannica|Encyclopædia Britannica Online]], 2006. Retrieved 18 October 2006. [http://web.archive.org/web/20080621103517rn_1/student.britannica.com/comptons/article-203247/Jerusalem Archived] 21 June 2008) *"Jerusalem is the largest city in the State of Israel. It has the largest population, the most Jews and the most non-Jews of all Israeli cities." (Klein, Menachem. ''Jerusalem: The Future of a Contested City'', New York University Press, 1 March 2001, p. 18. ISBN 0-8147-4754-X) *"In 1967, Tel Aviv was the largest city in Israel. By 1987, more ''Jews'' lived in Jerusalem than the total population of Tel Aviv. Jerusalem had become Israel's premier city." (Friedland, Roger and Hecht, Richard. ''To Rule Jerusalem'', University of California Press, 19 September 2000, p. 192. ISBN 0-520-22092-7).</ref> a l'encòp en populacion e en superfícia,<ref name="cbs">{{Ligam web|url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics |títol=Press Release: Jerusalem Day |date=24 May 2006 |accessdate=10 March 2007 |format=PDF}}</ref> amb {{formatnum:919438}} abitants subre una [[aira|superfícia]] de {{unitat|125.1|km|2}}.<ref name="mfa-40th">{{Ligam web|url=http://www.cbs.gov.il/population/new_2009/table3.pdf|format=PDF|publisher=Israel Central Bureau of Statistics |títol=TABLE 3. – POPULATION(1) OF LOCALITIES NUMBERING ABOVE 2,000 RESIDENTS AND OTHER RURAL POPULATION ON 31/12/2008|accessdate=26 October 2009}}</ref><ref name="profile">{{Ligam web|url=http://www.cbs.gov.il/population/new_2009/table3.pdf|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|títol=Local Authorities in Israel 2007, Publication #1295 – Municipality Profiles – Jerusalem|accessdate=31 December 2007|format=PDF|language=Hebrew}}:</ref> Jerusalèm es una vila santa per las tres religions abrahamicas màger: [[Judaïsme]], [[Cristianisme]] e [[Islam]]. Per lo Judaïsme, Jerusalèm es una vila santa dempuèi que, segon l'ancian Testament biblic, lo rei [[David]] d'Israèl ne faguèt la capitala del [[Reialme d'Israèl]] en 1000 ab JC, e son filh [[Salamon (Bíblia)|Salomon]] comandèt la bastison del Primièr Temple dins la vila.<ref name="1000BCE">:<small>Since the 10th century BCE:{{ref label|bible-david|v|a}} * "Israel was first forged into a unified nation from Jerusalem some 3,000 years ago, when [[David|King David]] seized the crown and united the [[Israelites|twelve tribes]] from this city ... For a thousand years Jerusalem was the seat of Jewish sovereignty, the household site of kings, the location of its legislative councils and courts. In exile, the Jewish nation came to be identified with the city that had been the site of its ancient capital. Jews, wherever they were, prayed for its restoration." Roger Friedland, Richard D. Hecht. ''To Rule Jerusalem'', University of California Press, 2000, p. 8. ISBN 0-520-22092-7 * "The Jewish bond to Jerusalem was never broken. For three millennia, Jerusalem has been the center of the Jewish faith, retaining its symbolic value throughout the generations." [http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts%20About%20Israel/State/Jerusalem-%20the%20Holy%20City Jerusalem- the Holy City], Israeli Ministry of Foreign Affairs, 23 February 2003. Accessed 24 March 2007. * "The centrality of Jerusalem to Judaism is so strong that even secular Jews express their devotion and attachment to the city, and cannot conceive of a modern State of Israel without it.... For Jews Jerusalem is sacred simply because it exists... Though Jerusalem's sacred character goes back three millennia ...". Leslie J. Hoppe. ''The Holy City: Jerusalem in the theology of the Old Testament'', Liturgical Press, 2000, p. 6. ISBN 0-8146-5081-3 * "Ever since King David made Jerusalem the capital of Israel 3,000 years ago, the city has played a central role in Jewish existence." Mitchell Geoffrey Bard, ''The Complete Idiot's Guide to the Middle East Conflict'', Alpha Books, 2002, p. 330. ISBN 0-02-864410-7 * "For Jews the city has been the pre-eminent focus of their spiritual, cultural, and national life throughout three millennia." Yossi Feintuch, ''U.S. Policy on Jerusalem'', Greenwood Publishing Group, 1987, p. 1. ISBN 0-313-25700-0 * "Jerusalem became the center of the Jewish people some 3,000 years ago" Moshe Maoz, Sari Nusseibeh, ''Jerusalem: Points of Friction – And Beyond'', Brill Academic Publishers, 2000, p. 1. ISBN 90-411-8843-6 * "The Jewish people are inextricably bound to the city of Jerusalem. No other city has played such a dominant role in the history, politics, culture, religion, national life and consciousness of a people as has Jerusalem in the life of Jewry and Judaism. Since King David established the city as the capital of the Jewish state circa 1000 BCE, it has served as the symbol and most profound expression of the Jewish people's identity as a nation." [https://web.archive.org/web/20130104013732/http://www.adl.org/israel/advocacy/glossary/Jerusalem.asp Basic Facts you should know: Jerusalem], [[Anti-Defamation League]], 2007. Retrieved 28 March 2007.</ref> Dins lo Cristianisme, Jerusalèm es una vila santa dempuèi que, segon lo [[Novèl Testament]], [[Crucifixion de Jèsus|Jèsus foguèt crucificat]] en c. 30 CE, e que 300 ans pus tard Santa [[Elena de Constantinòble|Elena]] identifiquèt lo site del pelegrinatge de la vida de Jèsus. Dins l'[[Islam Sunita]], Jerusalèm es la tresena vila santa.<ref name="3rd-holiest">:<small>Third-holiest city in Islam: * {{Cite book|title=What Everyone Needs to Know about Islam |url=https://archive.org/details/whateveryoneneed0000espo |publisher=Oxford University Press |date=2 November 2002 |last=Esposito |first=John L. |authorlink=John Esposito |accessdate=11 March 2007 |isbn=0195157133 |page=[https://archive.org/details/whateveryoneneed0000espo/page/157 157] |quote=The Night Journey made Jerusalem the third holiest city in Islam}} * {{Cite book|title=Religion and State: The Muslim Approach to Politics |url=https://archive.org/details/religionstatemus0000brow |last=Brown |first=Leon Carl |publisher=Columbia University Press |date=15 September 2000 |isbn=0231120389 |page=[https://archive.org/details/religionstatemus0000brow/page/11 11] |chapter=Setting the Stage: Islam and Muslims |quote=The third holiest city of Islam—Jerusalem—is also very much in the center ... |accessdate=11 March 2007}} * {{Cite book|title=The Holy City: Jerusalem in the Theology of the Old Testament |url=https://archive.org/details/holycityjerusale0000hopp |last=Hoppe |first=Leslie J. |publisher=Michael Glazier Books |month=August |year=2000 |isbn=0814650813 |page=[https://archive.org/details/holycityjerusale0000hopp/page/14 14] |quote=Jerusalem has always enjoyed a prominent place in Islam. Jerusalem is often referred to as the third holiest city in Islam ... |accessdate=11 March 2007}}:</small></ref><ref>:<small>"Middle East peace plans" by Willard A. Beling": The Aqsa Mosque on the Temple Mount is the third holiest site in Sunni Islam after Mecca and Medina:</small></ref> Venguèt la primièra ''[[Qibla]]'', lo punt focal per la pregària musulmana ([[Salah]]) en 610 CE,<ref>:<small>{{cite book|editor1-last=Lewis|editor1-first=Bernard|editor2-last=Holt|editor2-first=P. M.|editor3-last=Lambton|editor3-first=Ann|title=Cambridge History of Islam|year=1986|publisher=Cambridge University Press}}:</small></ref> e segon la tradicion islamica, [[Maomet]] i faguèt son [[Isra and Mi'raj|viatge nocturne]] detz ans pus tard.<ref>:<small>{{Quran-usc-range|17|1|end=3}}</ref><ref>{{Cite book |last=Allen |first=Edgar |authorlink=Edgar Allen |year=2004 |title=States, Nations, and Borders: The Ethics of Making Boundaries |publisher=Cambridge University Press |isbn=0521525756 |url=http://books.google.com/?id=bntCSupRlO4C&pg=PA192&dq=Al-Masjid+Al-Aqsa |accessdate=9 June 2008}}</ref> En consequéncia, e malgrat una superfícia de solament {{unitat|0.9|km|2}},<ref>{{Cite book|last=Kollek |first=Teddy |authorlink=Teddy Kollek |chapter=Afterword |editor=John Phillips |title=A Will to Survive – Israel: the Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today|publisher=Dial Press/James Wade|year=1977|quote=about {{convert|225|acre|km2}}}}:</small></ref> la Vila Vièlha albèrga de sites d'importància religiosa clau, entre eles cal senhalar: lo [[Mont del Temple]], lo [[Mur Oèst]], la [[Glèisa del Sant Sepulcre]], la [[Copòla de la Ròca]] e la [[mosqueta Al-Aqsa]]. Durant sa longa istòria, Jerusalèm foguèt destruïta dos còps, assejada 23 còps, atacada 52 còps, e presa e tornar presa 44 còps.<ref name="Moment">:<small>{{Ligam web|url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |publisher=Moment Magazine |títol=Do We Divide the Holiest Holy City? |accessdate=5 March 2008| archiveurl = http://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html| archivedate = 3 June 2008}}. According to Eric H. Cline’s tally in Jerusalem Besieged.:</small></ref> La part pus vièlha de la vila foguèt establida al [[millenni IV abC]] abans JC, fasent de Jerusalèm una de las pus anciana ciutat del mond.<ref name="aice">:<small>{{Ligam web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Peace/jerutime.html |títol=Timeline for the History of Jerusalem |work=Jewish Virtual Library |accessdate=16 April 2007 |publisher=American-Israeli Cooperative Enterprise}}:</small></ref> La vila vièlha al dintre dels barris, un site del [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat]], es devesida tradicionalament en quatre quartièrs, e mai que los noms utilizats uèi: quartièrs [[Quartièr Armèni|armèni]], [[Quartièr Crestian|crestian]], [[Quartièr Josieu (Jerusalèm)|josieu]], e [[Muslim Quarter|Muslim]] o foguèsson pas que dempuèi lo sègle XIX.<ref>:<small>{{Cite book|títol=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena |last=Ben-Arieh |first=Yehoshua |publisher=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |year=1984 |page=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=0312441878}}:</small></ref> La vila vièlha foguèt nomenada per èsser inclusa dins la [[Lista del Patrimòni de l'Umanitat en Perilh]] per Jordania en 1982.<ref>:<small>{{Ligam web|url=http://whc.unesco.org/en/list/148 |títol=Old City of Jerusalem and its Walls |publisher=Whc.unesco.org |accessdate=11 September 2010}}:</small></ref> Uèi, l'estatut de Jerusalèm demora un problèma central del [[Conflicte Israelopalestinian]]. Pendent la [[Guèrra Araboisraeliana de 1948]], [[Jerusalèm Oèst]] foguèt entre los airals envasits puèi annexats per Israèl, mentre que [[Jerusalèm Èst]] foguèt capturat per [[Jordania]]. Israèl s'emparèt de Jerusalèm Èst en 1967 durant la [[Guèrra dels Sièis Jorns]] en seguida de que lo territòri foguèt annexat. Actualament, la [[Leis Basicas d'Israèl|Lei Basica israeliana]] fa de Jerusalèm la capitala indevesibla del país. La comunautat internacionala regeta l'annexion coma illegala e considèra Jerusalèm Èst coma un territòri palestinian jos ocupacion militara israeliana.<ref>:<small>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617|title=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes|work=BBC News |date=9 November 2010|quote=East Jerusalem is regarded as occupied Palestinian territory by the international community, but Israel says it is part of its territory.}}:</small></ref><ref>:<small>{{Cite book|títol=The Question of Palestine & the United Nations|publisher=United Nations Department of Public Information|chapter=The status of Jerusalem|chapter-url=http://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf|quote=East Jerusalem has been considered, by both the General Assembly and the Security Council, as part of the occupied Palestinian territory.|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}:</small></ref><ref>:<small>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes] BBC 26 February 2010:</small></ref><ref>:<small>[https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument Resolution 298 September 25, 1971:] "Recalling its resolutions ... concerning measures and actions by Israel designed to change the status of the Israeli-occupied section of Jerusalem,...":</small></ref> La comunautat internacionala reconeis pas Jerusalèm coma capitala d'Israèl, e la vila albèrga pas cap d'ambassada estrangièra. Mas lo 6 de decembre 2017, Donald Trump qu'anóncia que reconeís Jerusalèm coma capitala de l'Estat israelian e romp amb la diplomacia seguida per sos predecessors<ref>http://www.lemonde.fr/proche-orient/article/2017/12/07/ce-qu-il-faut-retenir-de-la-decision-de-donald-trump-sur-le-statut-de-jerusalem_5226111_3218.html</ref>. Segon l'[[Oficina Centrala Palestiniana d'Estatisticas]] {{formatnum:208000}} palestinians demòran a Jerusalèm Èst, qu'es propausada per l'[[Autoritat Nacionala Palestiniana]] coma futura capitala d'un futur Estat Palestinian.<ref name="umd">:<small>{{Ligam web|url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |last=Segal |first=Jerome M. |publisher=The University of Maryland School of Public Policy |títol=Negotiating Jerusalem |accessdate=25 February 2007 |date=Fall 1997| archiveurl = http://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm| archivedate = 14 May 2006}}:</small></ref><ref>:<small>{{Cite journal|author=Møller, Bjørn |títol=A Cooperative Structure for Israeli-Palestinian Relations |version=Working Paper No. 1 |publisher=Centre for European Policy Studies |month=November | year=2002 |url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |format=PDF |accessdate=16 April 2007| archiveurl = http://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171| archivedate = 6 January 2004}}:</small></ref><ref name="Jpost_EJ_P">:<small>[https://web.archive.org/web/20120127195752/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1202246355071&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull Palestinians grow by a million in decade]:</small></ref> Totas las brancas del govèrn israelian son situadas a Jerusalèm, inclús la [[Knesset]] (Parlament israelian), la residéncia del primièr ministre e del president e la Cort Suprèma. Jerusalèm albèrga tanben l'[[Universitat Ebraïca de Jerusalèm|Universitat Ebraïca]] e lo [[Musèu d'Israèl]] amb son [[Santuari del Libre]]. Lo [[Zoo Biblic de Jerusalèm]] es classat pels israelians coma la pus granda atraction toristica.<ref>:<small>{{Ligam web|last=Rosenblum |first=Irit |url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/843385.html |títol=Haareez Biblical Zoo favorite tourist site in 2006 |work=Haaretz |location=Israel |accessdate=11 September 2010}}</ref><ref>{{Ligam web|last=Lis |first=Jonathan |url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/978314.html |títol=Jerusalem Zoo is Israel's number one tourist attraction |work=Haaretz |location=Israel |accessdate=2011-09-09}}:</small></ref> {{Clr}} == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Jerusalèm]] [[Categoria:Capitala d'Asia]] s3oe0k5e9vjbfyl38lhjubkp01cgh6b 0 29011 2507861 2448805 2026-08-27T23:42:28Z Sovenhic 36254 2507861 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Document}} La '''Cançon de Rotland''' (var. la '''Chançon de Rotland''') es un poèma epic medieval qu'a una version en [[occitan]] e una autra en [[francés]]. Se basa sus la [[Ronçasvals|Batalha de Ronçasvals]] que se passèt en 778 al [[Bascoat]]. == Lo Rotland occitan == Existís una version en [[occitan]] que son manuscrit es parcialament desaparegut mas que daissa mantun tèxte coma ''Rotland a Saragossa'' e ''Ronçasvals'' <ref>Gerard GOIRAN & Robert LAFONT (1991) = Gérard GOUIRAN & [[Robèrt Lafont|Robèrt LAFONT]] ''Le Roland occitan'', París: Christian Bourgois</ref> e de testimoniatges dins d'autres documents medievals. == Lo Rotland francés == Existís tanben una version en [[francés]], pro celèbra, de divèrses milièrs de vèrses, escricha a la fin del [[sègle XI]] en francés ancian, atribuida a un monge normand, Turold, que son nom apareis dins lo darrièr e enigmatic vèrs: ''"Ci falt la geste que Turoldus declinet"''. Ça que la, la significacion de ''decliner'' dins aqueste vèrs es pas clara: pòt significar "compausar" o benlèu "transcriure", "copiar". Es la [[Cançon de gèsta]] pus anciana d'[[Euròpa]]. Lo tèxt de l'apelat ''Manuscrit d'Oxford'' escrich en anglonormand (cap a [[1170]]) es constituit de 4002 vèrses decassillabs, distribuits en 291 estròfas de longors diferentas. === Las Cançons de gèsta === Las [[Cançon de gèsta|Cançons de gèsta]] son de poèmas escriches per èsser recitats en public, amb una o mai d'una melodia simpla. Lo mot [[latin]] ''gesta'' significa "fachs soslinhats". Son, doncas, de fachs memorables, eroïcs. [[França]] e [[Espanha]] an una importanta tradicion epica medievala. Coma totas las Cançons de gèsta, la ''Cançon de Rotland'' es anonima. == Nòtas == <references /> {{Autoritats}} {{Multibendèl|LitOc|Portal poesia|Portal trobar|Portal Edat Mejana|Portal Occitània|Portal França}} [[Categoria:Genre trobadorenc]] [[Categoria:Literatura occitana medievala]] [[Categoria:Primièrs testimònis de la lenga occitana]]<!--[[:ca:Categoria:Primers testimonis de la llengua occitana]]--> [[Categoria:Literatura francesa]] q2p96ayg12d6y26epmd3uaqcuxwp75w 0 31239 2507826 2467751 2026-08-27T20:37:19Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507826 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica | imatge = {{Montatge fotografic | photo1a = Tashichödzong_Thimphu-2008-01-23.jpg | photo2a = Thimphu_view_080907.JPG | photo2b = National_Library-Thimphu-Bhutan-2008_01_23.jpg | photo3a = Thimpu_Bazar_31.JPG | size = 250 | color_border = #FFFFFF | spacing = 3 | color = #FFFFFF }} | legenda = D'aut en bas, d'esquèrra a dreita: [[Tashichho dzong]], una vista de Timphu, [[Bibliotèca Nacionala de Botan]], Districts dels Afars | blason = Official_Seal_of_Thimphu.png | ligam_blason = Sagèl }} '''Thimphu'''<ref name="CLO">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=132|lenga=oc}}</ref> ({{AFI|[timˈpu]||pron}}) es la capitala de [[Botan]], situada dins una val de la partida occidentala del país. Es lo centre economic de Botan e, concentra 45 % del produit brut nacional. Es la tresena ciutat mai auta del mond après [[Quito]] e [[Sucre (Bolívia)|Sucre]],<ref>{{Ref-web|url=http://www.thimphucity.bt/about-thromde|títol=«Thimphu Thromde»|sit=Administracion de la Ciutat de Thimphu|consulta=24 de junh de 2024}}</ref> amb una altitud que oscilla entre 2 248 e 2 648 mètres.{{Sfn|Brown|Bradley|p=97|Armington|Whitecross}}{{Sfn|Palin|2009|p=245}} Designada coma capitala del Reialme de Botan en 1952, Thimphu obtenguèt solament aquel statut oficialament en 1962.<ref>{{Ref-web|url=https://www.britannica.com/place/Thimphu|títol=Thimphu|òbra=Encyclopædia Britannica|consulta=24 de junh de 2024}}</ref> En 2003, lo conselh dels ministres de Botan aprovèt lo plan d'estructura de Thimphu, programat per 2027, amb l'objectiu de controlar l'expansion urbanistica, protegir l'ecologia e diminuir la pression suls servicis de santat dins la zona centrala.<ref>{{Ref-web|url-archiu=https://web.archive.org/web/20110522093912/http://www.bhutannica.org/index.php?title=Thimphu_Structure_Plan|url=http://www.bhutannica.org/index.php?title=Thimphu_Structure_Plan|data-archiu=8 de febrièr de 2009|títol=Thimphu Structure Plan|sit=Bhutannica|lenga=en}}</ref> == Bibliografia == * {{Ref-libre|cognòm=Brown|nom=Lindsey|cognòm2=Bradley|nom2=Mayhew|cognòm3=Armington|nom3=Stan|nom4=Richard|cognòm4=Whitecross|títol=Bhutan|url=https://archive.org/details/bhutan0000brow_m9s0|isbn=1740595297|an=2009}} * {{Ref-libre|cognòm=Palin|nom=Michael|an=2009|títol=Himalaya|editor=Penguin|isbn=9780753819906}} == Referéncias == {{Referéncias}} [[Fichièr:ThimphuView.jpg|vinheta|292x292px|Vista de Thimphu.]] {{Autoritats}} [[Categoria:Botan]] [[Categoria:Capitala d'Asia]] hfhywg4kkynpwyl44n3lm2ow91ir2f5 0 31492 2507699 2446598 2026-08-27T18:52:44Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507699 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lengadocian--> {{Omon|Chornobil (omonimia)}} {{Infobox Vila |carta= |nom= Chornobil |nom2= Чорнобиль |blason= |bandièra= |nom de division1=País |division1={{Ucraïna}} |títol autoritat= |autoritat= |nom de division2=[[oblast]] |division2=[[Oblast de Kyiv]] |títol autoritat2= |cp= |mapa= |imatge de mapa= |latitud= |longitud= |estatut= |altitud= |altmax = |populacion= {{formatnum:704}} |annada-pop=[[]] |superfícia= |sits-toristics= |divèrs= |imatge=Administrative center, Radiation Control (11383715816).jpg |talha imatge= |legenda=. |url= http: |imatgeloc=Location Chernobyl in Ukraine.svg }} '''Chornobyl'''''<ref name="CLO">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=125|lenga=oc}}</ref>'' (en [[ucraïnian]]: Чорнобиль, ''Chornobyl'<nowiki/>''; en [[bielorús]]: Чарнобыль,Charnobyl'; en [[rus]]: Чернобыль, ''Chernobyl'<nowiki/>'') es una vila abandonada de la [[Zona d'exclusion de Chornobyl]] situada dins lo [[Raion d'Ivankiv]] al nòrd de l'[[Óblast de Kyiv]] en [[Ucraïna]], pròcha de la frontièra amb [[Bielorussia]]. Chornobyl es a 90km de [[Kyiv]], e aperaquí a 140km al sud oèst de la vila bielorussa de [[Gomel]]. La vila èra lo centre administratiu del [[Raion de Chornobyl]] de 1923, fins a 1988. Abans son evacuacion, la vila aviá 14,000 abitants.<ref>{{cite book|last=Mould|first=Richard|title=Chernobyl Record|year=2000|url=https://archive.org/details/chernobylrecordd0000moul|publisher=[[Institute of Physics]]|location=Bristol, England|page=[https://archive.org/details/chernobylrecordd0000moul/page/105 105]|chapter=Evacuation zones and populations|isbn=0-7503-0670-X}}</ref> La vila foguèt evacuada le 27 d'abril de 1986, 30 oras après [[catastròfa de Chornobil|catastròfa de Chornobyl]] arribada dins sa [[centrala nucleara]], que foguèt l'accident nuclear pus grèu de l'istòria. La centrala èra situada dins lo districte del Raion de Chornobyl. [[Prípiat]], una vila de 50 000 abitant mai pròcha de la centrala que Chornobyl, foguèt bastida dins los annadas 1970 per lotjar sos trabalhadors. Après l'accident, l'administracion del Raion de Chornobyl foguèt transferida dins lo Raion vesin d'[[Ivankiv]]. La vila de [[Slavutych]], bastida per los evacuats de Prípiat, recebèt la populacion de Chornobyl. Actualament Chornobyl es mai que mai una vila fantauma,mas un pichon nombre de personas i vivon encara dins d'ostal marcats per avertir que "lo propietari d'aqueste ostal viu aquí".<ref>{{cite book|last=Withington|first=John|title=Disaster!: A History of Earthquakes, Floods, Plagues, and Other Catastrophes|url=https://books.google.com/books?id=tE4tAgAAQBAJ&pg=PT328|date=13 December 2013|publisher=Skyhorse Publishing Company, Incorporated|isbn=978-1-62636-708-1|page=328}}</ref> Son generalament de susvelhants e de personals administratius de la zona d'exclusion, que son lotjats a l'extremitat de la ciutat pus alunchada de la centrala. I a dos magasin general e un otèl per toristas. == Istòria == Chornobyl èra una vila reiala dau Grand Ducat de [[Lituània]] au [[sègle XIII]], dins lo territòri ucraïnian pròche de Kyiiv. En [[1566]] Filon Kmita, capitani de la cavalariá reiala, recebèt la ciutat coma [[fèu]]. La província qu'englobava Chornobyl foguèt transferida au Reiaume de [[Polonha]] en 1569, e puèi annexada per l'Empèri Rus en 1793. Dempuèi pauc avans lo sègle XX, la ciutat èra poblada per de rutens e polonés, e per una granda comunautat [[jusieus|jusieva]]. Dempuèi lo començament de la segonda mitat dau [[sègle XVIII]], la ciutat se convertiguèt en un dei centres màgers dau [[Judaïsme]] khasidic. La dinastia khasidica de Chornobyl foguèt fondada per Menachem Nachum Twersky. Una granda partida de la populacion jusieva foguèt victima de pogroms en octòbre de 1905 e en març e abriu de 1919, ont un grand nombre de jusieus foguèron tuats, e lei proprietats de fòrça autres foguèron otratjadas. En 1920, leis eiretièrs de Twersky quitèron Chornobyl e la ciutat cessèt d'èsser un centre khasidic. Pendent lei guèrras civilas que flagelèron la region pendent lo periòde 1917-1920 foguèt d'en primièr ocupada per l'Armada Blanca e puèi per l'Armada Roja. En 1921 Chornobyl foguèt incorporada dins la RSS d'Ucraïna. Pendent lo periòde 1929-1933 l'estalinizacions faguèt nombroses mòrts, durant l' ''[[Holodomòr]]'' (genocidi dau pòble ucraïnian per la fam). La comunautat polonesa de Chornobyl foguèt deportada en [[Cazacstan]] en [[1936]], fasent lo viatge dins de condicions fòrça marridas, ont la majoritat dei deportats moriguèron de fam e de freg. Pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]] la ciutat foguèt ocupada de 1941 a 1944 per lei nazis. La comunautat jusieva de la ciutat foguèt fin finala exterminada pendent aquest periòde. Après lo colapse de l'Union Sovietica en 1991, la ciutat fa partida d'[[Ucraïna]]. == Vejatz tanben == * [[Catastròfa de Chornobyl]] ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Vila d'Ucraïna]] di7mw2fm27ua9iwz6ht4etwje6hdl0l 0 31540 2507833 2483874 2026-08-27T20:41:35Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507833 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat | imatge = LouisXIV.jpg | legenda = [[Jacint Rigau-Ros i Serra]] (1701), ''S.M. Loís XIV en abits reiaus''. | títol1 = Rèi de França e de Navarra | escut =Grand Royal Coat of Arms of France & Navarre (1).svg | començamentderenhe = 14 de mai de 1643 | finderenhe = 1r de setembre de 1715 | coronament = Catedrala de Reims, 7 de junh de 1643 | predecessor = [[Loís XIII de França|Loís XIII]] | successor = [[Loís XV]] | dinastia = [[Ostal de Borbon|Borbons]] | autrestítols = Coprince d'Andòrra<br>Còmte de Barcelona<br>Daufin de França | paire = Loís XIII | maire = [[Anna d'Àustria]] | conjunt = [[Maria Teresa d'Àustria]]<br>[[Madame de Maintenon|Françoise d'Aubigné]] (morg.)<ref>Françoise d'Aubigné non foguèt jamai reconeguda coma ''Rèina de França e de Navarra'' a causa de son extraccion inferiora.</ref> | enfants = Loís<br>Anna Elisabèt<br>Maria Anna<br>Maria Teresa<br>Felip Carles<br>Loís Francés | religion = [[Catolicisme]] }} '''Loís XIV''' ([[Saint-Germain-en-Laye]], [[5 de setembre]] de [[1638]] – [[Versalhas]], [[1 de seteme]] de [[1715]]), tanben conegut coma lo '''Rei Soleu''' (var. '''Rei Solelh''', '''Rei Só'''), foguèt rèi de [[França]] e de [[Navarra]] de [[1643]] a [[1715]]. Fiu e successor de [[Loís XIII de França|Loís XIII]], foguèt remplaçat per [[Loís XV de França|Loís XV]] e un conseu de regéncia. A partir de l'òbra realizada per son paire, per lo cardinau Richelieu e per lo cardinau Mazarin, Loís XIV renfòrçèt l'autoritat reiala per una centralizacion mai granda, l'intervencion dirècta de l'Estat per desvolopar l'economia e una lucha lònga còntra la papautat e lei minoritats religiosas (revocacion de l'edicte de Nantes en [[1685]]) per unificar la religion dau reiaume e prendre lo contraròtle de la Glèisa francesa. Lo rèi aguèt tanben una politica importanta de promocion e de proteccion deis arts e ordonèt la bastida d'unei monuments coma lo [[Castèth de Versalhas|Palais de Versalhas]]. Pasmens, la caracteristica politica de son rèine foguèt sa politica estrangiera agressiva qu'entraïnèt una tièra de conflictes permetent d'agrandir lo reiaume de divèrsei províncias coma Franca Comtat o Alsàcia mai causant de dificultats financieras grandas. == Naissança, jovença e educacion == === Naissança === [[Fichièr:Louis XIV et Anne d'Autriche.jpg|thumb|right|Representacion d'[[Ana d'Àustria]] e de Loís XIV enfant.]] Fiu de [[Loís XIII de França|Loís XIII]] e d'[[Ana d'Àustria]], Loís XIV es l'eiretier de divèrsei maridatges entre lei dinastias pus poderosas d'Euròpa entre Borbons e Hamsborg per sei parents e lei Borbons, lei Medicis e lei Hamsborg per sei grands. A sa naissança, èra donc Daufin de [[Daufinat]] e Premier fiu de [[França]]. Son nom complèt èra Loís-Dieudonné car après d'annadas de relacions marridas entre sei parents, sa naissança foguèt una sospresa e foguèt considerada coma un miracle. Doas annadas après Loís-Dieudonné, nasquèt son fraire Felipe que venguèt [[duc d'Anjau]] puei [[duc d'Orleans]] après la mòrt de Gaston d'Orleans fraire de Loís XIII. Aquelei doas naissanças permetèron d'alunchar aqueu darrier, ja implicats dins un nombre grand de complòts còntra Loís XIII e [[Armand Jean du Plessis de Richelieu|Richelieu]], dau tròne de Francés. === Educacion === A la mòrt de Loís XIII, Ana d'Àustria venguèt regenta dau Reiaume de França e aprofichèt l'occasion per quitar lo [[Lovre]] per s'installar au [[Palais Reiau (París)|Palais Cardinau]]<ref>Lo Palais Cardinau cambièt alora de nom per venir lo Palais Reiau.</ref>. En març de [[1646]], lo cardinau [[Jules Mazarin|Mazarin]], ministre principau de la Regéncia, foguèt cargat oficialament de l'educacion de Loís XIV e de son fraire. Pasmens, maugrat leis esfòrç de divèrsei de professors per li faire seguir de cors de [[latin]], de [[matematicas]], d'[[italian]], d'[[istòria]] e de [[dessenh]], foguèt pas un escolan fòrça trabalhaire. En revènge, foguèt sensible au caractèr colleccionaire de Mazarin e s'interessèt fòrtament a la pintura, a l'arquitectura, a la musica e subretot a la dança. D'autra part, la jovença de Loís XIV foguèt tanben per la guèrra civila de la Fronda de [[1648]] a [[1653]]. Opausèt Ana d'Àustria e Mazarin ai revòutas dei Parlaments puei dei Grands dau reiaume que contestèron l'autoritat reiala. En [[1648]], lo rèi deguèt abandonar París dos còps per defugir de complòts dei revòutats. En [[1651]], capitèt pas de sortir de la vila e foguèt un temps presonier au Lovre. Perdiguèt tanben lo contraròtle de la capitala unei còps e l'armada reiala faguèt lo sètge de París en [[1650]] e [[1652]]. == Personalitat e descendència == [[Fichièr:LouiseDeLaValliere01.jpg|thumb|right|Retrach de Louise de la Vallière en [[1667]].]] [[Fichièr:Pierre Mignard - Françoise d'Aubigné, marquise de Maintenon (1694).jpg|thumb|right|Retrach de la marquesa de Maintenon en [[1694]].]] Loís XIV se mariguèt un premier còp en [[1660]] ambé Maria Teresa d'Àustria e aguèt sièis enfants. Solament l'ainat, Loís, subrevisquèt fins a l'edat adulte. Lo rèi demorèt pas fidèu lòngtemps a sa frema e aguèt un nombre fòrça importanta de mestrejas e de favoritas. I aguèt uneis enfants que certanei foguèron legitimats dins lo corrent dau rèine. Lei principalas foguèron Louise de La Vallière, la [[marquesa de Montespan]] e la [[Madame de Maintenon|marquesa de Maintenon]]. Aquela esposèt en secrèt lo rèi en [[1683]] après la mòrt de la rèina Maria Teresa. La descendència dau rèi es donc fòrça importanta. Ambé Maria Teresa : * Loís de França, Grand Daufin de França (1661-1711). * Ana-Elisabeta de França (1662). * Maria-Ana de França (1664). * Maria-Teresa de França (1667-1672). * Felip-Carles de França, duc d'Anjau (1668-1671). * Loís-Francés de França, duc d'Anjau (1672). La consanguinitat granda entre lo rèi e la rèina es probablament la causa dau taus de mortalitat important d'aqueleis enfants. Ambé Louise de la Vallière, Loís XIV aguèt quatre enfants legitimats : * Carles (1663-1672). * Felip (1665-1666). * Maria-Ana, madamisèla de Blois (1666-1739) qu'esposèt lo prince de Conti. * Loís, còmte de Vermandois (1667-1683). Sept enfants suplementaris foguèron legitimitats de la relacion ambé la [[marquesa de Montespan]] : * Loïsa-Francesca (1669-1672). * Loís-August, duc dau Maine (1670-1736). * Loís Cesar, còmte dau Vexin (1672-1683). * Loïsa-Francesca, madamisèla de Nantes (1673-1743) qu'esposèt lo duc de Borbon. * Loïsa-Maria, madamisèla de Tours (1674-1681). * Francés-Maria, madamisèla de Blois (1677-1749), qu'esposèt Felipe d'Orleans. * Loís-Alexandre, còmte de Tolosa (1678-1737). En fòra de sei relacions legitimas o illegitimas, lo rèi èra passionat de dança, d'espectacles, de jòc de pauma, de caça e d'equitacion. Teniá una resisténcia fisica e morala granda e foguèt capable de caçar fins ai darriereis annadas de sa vida. Aquò li permetèt tanben de subreviure a divèrsei malautiás car sa santat foguèt paradoxalament totjorn relativament fragila. == Contèxte generau de son rèine == === Accession au poder === [[Fichièr:Siege of La Rochelle 1881 Henri Motte 1846 1922.jpg|thumb|right|Representacion dau cardinau Richelieu pendent la sètge de La Rochèla en 1627-1628.]] Segon lei lèis de la [[monarquia]] francesa, Loís XIV venguèt rèi a la mòrt de son paire en [[1643]]. Dins aquò, en causa de sa jovença, una regéncia foguèt exercida per sa maire Ana d'Àustria fins a la proclamacion de la majoritat dau rèi lo 7 de setembre de 1651. Lo sacre oficiau dau rèi se debanèt lo 7 de junh de [[1654]] a Reims. Pasmens, durant aqueleis annadas, lo rèi laissèt la direccion deis afaires regardant la gestion dau reiaume au cardinau Mazarin. Es solament après la mòrt d'aqueu darrier en [[1661]] que Loís XIV decidiguèt de s'ocupar dirèctament de la direccion de França. === Lo renfòrçament de l'autoritat reiala === [[Fichièr:Battle of Lens.jpg|thumb|right|Batalha de Lens que marquèt en [[1648]] la victòria finala de França dins la Guèrra de Trenta Ans.]] Leis annadas avans l'accession au poder de Loís XIV foguèron caracterizadas per la demenicion dau poder e de l'influéncia deis institucions e dei classas socialas apreravans capablas de limitar l'autoritat reiala. Ansin, la guèrra civila de la Fronda s'acabèt per la desfacha militara dei fòrças mobilizadas per lei parlaments de províncias, magerament aqueu de París, puei per l'aristocràcia granda coma lo prince de Condé. Lei consequéncias politicas foguèron importantas. D'en premier, lei parlaments qu'avián assaiat d'obtenir un poder similar au Parlament d'Anglatèrra foguèron definitivament limitats au ròtle de chambras d'enregistrament dei decisions reialas. En segond, la noblesa perdiguèt sei capacitats militaras de s'opausar au rèi francés. Après l'eliminacion dei fòrças protestantas a la fin deis annadas 1630 per Richelieu e Loís XIII, lo poder militar reiau aguèt donc plus de rivaus importants dins lo reiaume. === Lo renfòrçament de la poissança internacionala francesa === Lo rèine de Loís XIII e l'òbra dau cardinau Richelieu veguèt lo renfòrçament de la poissança de França qu'èra venguda la premiera poissança continentala. D'en premier, Richelieu aviá reorganizat lei fòrças armadas permetent magerament lo desvolopament d'una marina eficaça e lo mantenement de tropas terrèstras importantas. A la fin deis annadas 1620, lo poder centrau capitèt donc de vencre lei Protestants francés qu'avián lo drech d'entretenir una armada e de forteressas pròprias au sen dau reiaume dempuei l'edicte de Nantes formant dins certanei regions un ret d'institucions parallèlas au poder reiau. Puei, pendent leis annadas 1630 e 1640, França aviá participat ambé succès a la [[Guèrra de Trenta Ans]] permetent d'eliminar definitivament la menaça d'una unificacion de l'Empèri Roman Germanic sota lo contraròtle d'un poder centrau fòrt. Dins lo corrent d'aquelei combats, França capitèt de vencre unei còps lei tropas espanhòulas mostrant lo declin de l'empèri Hamsborg qu'èra la poissança europèa majora dempuei Carles Quint. == Politica == === Lo renfòrçament de l'absolutisme === A partir de l'òbra realizada per Loís XIII, Richelieu e Mazarin, Loís XIV poguèt renfòrçar tornarmai l'autoritat reiala qu'agantèt un nivèu alora sensa equivalent dins l'istòria francesa. Tre lo mòrt de Mazarin, decidiguèt de contraròtlar l'ensems dei decisions politicas regardant l'avenidor dau reiaume e eliminèt rapidàment sei rivaus coma lo Subreintendent [[Nicolas Fouquet]]. En [[1673]], lo rèi capitèt de redurre lo ròtle dei parlaments provinciaus que perdiguèron lo drech de faire d'observacions sus lei decisions legislativas reialas avans l'enregistrament deis edictes, ço que permetèt de lei morralhar durant tot lo rèsta de son rèine. Ansin, Loís XIV poguèt reinar sensa limitacion importantas fins a sa mòrt. === Reformas principalas de l'administracion === [[Fichièr:Colbert-nanteuil.jpg|thumb|right|Retrach de Colbert, ministre principau de Loís XIV.]] La premiera partida dau rèine veguèt l'adopcion e l'aplicacion de divèrsei reformas de l'administracion francesa. D'en premier, la preocupacion principala dau govèrn venguèt lei finanças dau reiaume en plaça dei questions de justícia. Pendent lo rèine, la foncion reiala va evolucionar dau modèl dau « rèi rendent justícia » au modèl dau « rèi cap de l'administracion ». Per aquò, la fiscalitat foguèt reformada magerament sota la direccion dau ministre [[Jean-Baptiste Colbert|Colbert]] e de còdes foguèron adoptats per fixar e definir la lèi coma lo Còde Loís en [[1667]], lo Còde criminau en [[1670]] o l'Ordenança de comèrci en [[1673]]. En fòra de l'impòst e de son pagament, l'autra reforma principala dau rèine de Loís XIV regardèt l'organizacion de la policía en [[1667]] sota lo contraròtle d'un protegit de Colbert dich [[Gabriel Nicolas de La Reynie|La Reynie]]. Aqueu darrier va reorganizar e reünir lei servicis diferents cargats de la seguritat e luchar còntra la criminalitat parisenca qu'èra vengut un problema grèu per un rèi qu'aviá alora pas encara acomençat la bastida dau palais de Versalhas. A sa mòrt en [[1697]], son òbra foguèt contuniada per son successor, lo marquis d'Argenson, e va permetre de melhorar pauc a pauc la seguritat dins la capitala. === Politica estrangiera === Loís XIV assaièt d'afirmar la poissança de son reiaume sus lo teatre europèu. Per aquò, va utilizar activament la diplomàcia tradicionala (ambaissada, tractats, alianças, maridatges dinastics, sostèn ais opausants de seis enemics...) e entraïnar divèrsei guèrras. D'en premier, son estrategia èra similara a aquela de sei predecessors dempuei [[Francés Ièr de França|Francés Ièr]] per rompre l'enceuclament de França per lei territòris Habsborg. Puei, durant lei darriers decennis de son rèine, va aprofichar la succession d'Espanha per plaçar un Borbon a la tèsta d'aqueu país e unificar, sensa succès, lei dos país. A sa mòrt en [[1715]], França èra totjorn la poissança dominanta d'Euròpa e una branca dei Borbons èra installada en Espanha. Pasmens, lo reiaume deviá luchar còntra la rivalitat novèla d'Anglatèrra e d'Àustria. ==== La lucha còntra lei Habsborg (1643-1672) ==== Durant lo premier periòde dau rèine, Mazarin e Loís XIV contunièron la politica francesa tradicionala per rompre l'enceuclament Habsborg. Per aquò, França concluguèt d'alianças ambé leis estats protestants e menèt una tièra de guèrras còntra la dinastia Habsborg. Aqueu conflicte se debanèt en quatre fasas principalas. Au començament dau rèine, França sostenguèt dirèctament lei poissanças protestantas durant lei darriereis annadas de la [[Guèrra de Trenta Ans]] que s'acabèt en [[1648]] per lei tractats de Westfàlia. Aquelei darriers foguèron un succès major per França car cada territòri de l'Empèri Roman Germanic obtenguèt una autonòmia fòrça importanta rendent impossible lo projècte Habsborg d'unificar l'Empèri sota la direccion d'un poder centrau poderós. Puei, pendent la Fronda, Espanha sostenguèt la revòuta dau prince de Condé que foguèt finalament vencuda. En [[1659]], de victòrias francesas e una aliança ambé lei puritans anglés impausèron a Espanha la signatura dau [[Tractat dels Pirenèus|tractat dei Pirenèus]] entraïnant l'annexion dau nòrd de Catalhona per França. Enfin, en [[1665]], lei Francés aprofichèron lei dificultats espanhòulas au Portugal per atacar e conquistar unei vilas frontalieras de Flandra. ==== L'isolament (1672-1697) ==== A partir de [[1672]], sota l'influéncia de son Secretari a la Guèrra [[François Michel Le Tellier de Louvois|Louvois]], Loís XIV abandonèt l'aliança protestanta e acomencèt una politica mai agressiva per conquistar lo « prat carrat » francés meme s'aquela politica isolèt diplomaticament lo país. Pasmens, la poissança militara li permetèt de luchar victoriosament còntra l'ensems d'Euròpa e d'annexar [[Franca Comtat]] en [[1678]] e Alsàcia en [[1697]] dins lo corrent dei guèrras d'Olanda ([[1672]]-[[1678]]), de Reünion ([[1683]]-[[1684]]) e de la liga d'Augsborg ([[1688]]-[[1697]]). ==== La succession d'Espanha (1697-1715) ==== [[Fichièr:Villars a Denain1.jpg|thumb|right|Representacion de la [[batalha de Denain]] pendent la Guèrra de Succession d'Espanha.]] {{veire|Guèrra de Succession d'Espanha}} La politica estrangiera de la fin dau rèine foguèt marcada per la question de la succession d'Espanha que son felen Felipe èra l'eiretier. Pasmens, en causa de la poissança d'un reiaume unificat de França e d'Espanha, lo rèsta d'Euròpa s'i opausèt e se debanèt una guèrra murtriera e acarnada entre França, ajudada per Espanha, Bavièra e Colonha e lo rèsta d'Euròpa. Fòrça indecisa, lo conflicte s'acabèt en [[1713]] per una patz de compromés. Felipe V gardèt la corona espanhòula mai deguèt abandonar sei drechs sus la succession francesa permetent d'empachar l'unificacion de França e d'Espanha. La guèrra veguèt tanben lo premier afebliment de França que foguèt pas totalament capabla de s'impausar còntra Àustria e lo Reiaume Unit e perdiguèt quauquei territòris de lòng de sa frontiera nòrd. === Politica economica === La politica economica de Loís XIV foguèt fòrtament marcada per lei despensas militaras. Lei ministres, magerament [[Jean-Baptiste Colbert|Colbert]], assaièron donc d'aumentar regularament lei revenguts de l'Estat per una aumentacion e un melhorament dau pagament de l'[[impòst]] e per un desvolopament de la produccion industriala per crear d'excedents comerciaus. Ansin, renforcèt la politica mercantilista de [[França]] per la creacion de manufacturas, la creacion d'ajudas d'estat per l'exportacion, l'invitacion d'artesans estrangiers qualificats dins lo reiaume, la bastida d'infrastructuras per facilitar lei cambis comerciaus, lo melhorament dei pòrts e de la marina, lo desvolopament de l'empèri [[colonialisme|coloniau]] e la creacion de companhiá de comèrci per favorizar lo comèrci coloniau, magerament lo comèrci triangular, aqueu ambé leis Índias e aqueu ambé lei regions orientalas de [[Mediterranèa]]. Dins aquò, après la mòrt de [[Jean-Baptiste Colbert|Colbert]] e de son fiu que li succediguèt, la gestion economica dau reiaume se degalhèt e lei finanças conoguèron regularament de deficits importants en causa de l'aumentacion dau còst dei guèrras. A la mòrt de Loís XIV, la situacion financiera èra donc fòrça malaisada e lei revenguts dei doas annadas seguentas èran ja despensats. === Politica religiosa === ==== La presa de contraròtle de la Glèisa francesa ==== Lo rèine de Loís XIV foguèt caracterizat per una politica que son objectiu èra d'afirmar la supremàcia dau poder reiau sus lo clergat francés. De mai, lo rèi voliá tanben unificar e sometre lei cresenças de sa noblesa. Lei basas d'aquela politica foguèron d'inspiracion galicana. Tre [[1660]], anoncièt donc son intencion de luchar còntra lo corrent jansenista. En [[1664]], decidiguèt de dissòuvre lei congregacions secrètas coma la Companhiá dau Sant Sacrament dau partit devòt de la Cors. Enfin, afirmèt sei drechs sus lei possessions dau clergat francés en fàcia de la papautat durant l'afaire de la regala. A partir de [[1672]] e de la rompedura de l'aliança ambé lei protestants, Loís XIV deguèt s'apielar sus lo partit catolic francés e sa Glèisa. Ansin, s'abandonèt pas lo principi dei reformas precedentas, sa posicion venguèt mai moderada. Pasmens, lei relacions malaisadas ambé lo papa e una rompedura novèla en causa deis afaires estrangiers francés e dau sostèn dau papa ai Habsborg va entraïnar l'emergéncia dau partit devòt favorizant lo gallicanisme. A partir de la mitat deis annadas 1680, la question de la succession espanhòula entraïnèt un raprochament diplomatic ambé lo papa e la declaracion d'independéncia galicana foguèt retirada en [[1693]]. Pasmens, durant la guèrra , lei desfachas francesas entraïnèron l'aparicion de menaças sus lei territòris de la papautat e lo papa Clement XI cambièt d'alianças. Après lo redreiçament militar de França, Loís XIV decidiguèt donc de cambiar a son torn de politica e fòrcèt lo papa d'acceptar la reconaissança d'un galicanisme estrict que son enregistrament foguèt impausat au Parlament de París. Dins aquò, a la mòrt dau rèi, totei lei questions regardant lo partiment de l'autoritat entre lei poders reiaus e papaus èran pas regladas. ==== La repression dei minoritats religiosas ==== [[Fichièr:Revocation of the Edict of Nantes.jpg|thumb|right|Edicte de Fontainebleau (1685) marcant la revocacion de l'edicte de Nantes.]] La repression dei minoritats religiosas protestantas e jusievas foguèt la segonda caracteristica de la politica religiosa de Loís XIV. La premiera foguèt la principala. Acomencèt rapidàment après la presa de poder de Loís que voliá eliminar lo camp protestant de França. Exigiguèt la conversion dei nobles non catolics e prenguèt pauc a pauc de mesuras per demenir lei libertats religiosas e economicas dei protestants. Aquò permetèt de suprimir lei caps dau partit protestant francés e d'utilizar la repression militara a partir de [[1679]] per obtenir de conversions. Enfin, en [[1685]], lei protestants poguèron pas s'opausar a la revocacion de l'Edicte de Nantes e deguèron siá se convertir au catolicisme siá quitar lo reiaume. Regardant la minoritat jusieva, Loís foguèt inicialament mens ostil ai Jusieus que sei precedessors gràcias a l'influéncia de Colbert. De mai, la minoritat jusieva èra situada dins de territòris conquists après la Guèrra de Trenta Ans coma Lorena o lo relarg de Bordèu. L'edicte d'expulsion dei Jusieus de 1394 foguèt pas aplicat e lei communautats poguèron aprofichar una patz relativa. Pasmens, coma per lei protestants, leis annadas 1680 veguèron divèrsei cambiaments e un retorn de persecucions mai o mens importantas coma l'expulsion deis Antilhas entre [[1683]] e [[1685]]. === Politica culturala === [[Fichièr:Versailles chateau.jpg|thumb|right|Palais de Versalhas.]] Après l'arrestacion de Nicolas Fouquet, Loís decidiguèt d'imitar sa vida fastuosa. Adoptèt una politica de despensas importantas per lo desvolopament e lo melhorament dei palais reiaus e deis arts de la Cors. Ansin, lo rèi foguèt lo mecènas d'artistas coma l'escriban [[Molière]], lo musician [[Jean-Baptiste Lully]] o lo jardinier [[André Le Nôtre]]. De mai, prenguèt lo contraròtle de l'Acadèmia Francesa e ne'n venguèt lo « protector » oficiau. Dins aquelei condicions favorablas, divèrsei caps d'òbras foguèron escrichs o realizats sota lo rèine de Loís XIV coma lo teatre de Molière o de [[Jean Racine|Racine]], la poesia de [[Jean de La Fontaine|La Fontaine]] o la musica de Lully En fòra d'aquela politica de promoccion artistica, lo rèi apliquèt tanben una politica de bastida. La pus coneguda es aquela dau palais de Versalhas acomençada en [[1664]]. Dos autrei palais foguèron tanben bastits o restauracion a Marly e Saint-Germain. Pasmens, de trabalhs foguèron tanben realizats dins la capitala e d'autrei vilas majoras de França coma Lilles, Besançon o Belfort. Dins París, lei monuments principaus foguèron la restauracion dau palais dei Tuileries, lo pònt Reiau, l'observatòri, lei [[Avenguda dels Aliscamps|Aliscamps]], l'[[Ostau deus Invalids|Ostau deis Invalids]], la plaça Vendôme, la plaça dei Victòrias e dos [[Arc de trionf|arcs de trionf]]. Enfin, per melhorar lei comunicacions, acomencèt unei trabalhs per bastir d'axes de comunicacion coma lo [[Canal de las Doas Mars|canau dau miegjorn]] en [[1681]]. == Fin de vida == Lei darriereis annadas de la vida dau rèi foguèron ensornidas per lei problemas de succesion e sa santat degradada. En [[1711]], son fiu Loís de França moriguèt a 49 ans. L'annada seguenta, foguèt lo fiu ainat d'aqueu darrier, duc de Borgonha e daufin novèu, que moriguèt a son torn a 29 ansen causa d'una epidemia de senepion. Enfin, lei dos premiers fius dau duc de Borgonha èran ja mòrts e, finalament, foguèt son tresen fiu que venguèt l'eiretier dau tròne e lo futur Loís XV. Durant lo mes d'aost de 1715, lo rèi foguèt victima de la gangrena e son agonia s'acabèt solament lo 1{{e}} de setembre de 1715 après una evolucion lenta. Assaièt d'instaurar un govèrn de regéncia per limitar lo poder de Felipe d'Orleans dins son testament. Pasmens, tre lo 4 de setembre, Felipe capitèt d'obtenir l'annulacion d'aquelei disposicions per lo Parlament de París en cambi d'una restauracion dau drech d'observacions dei parlaments provinciaus suprimit per Loís XIV en [[1673]]. Son còrs foguèt enterrats lo 9 de setembre de 1715 dins la [[Basilica de Sant-Denís]]. La ceremonia se debanèt de nuech per evitar de celebracions la mòrt per la fòga. == Consequéncias de son rèine == === L'instauracion de l'absolutisme === La concentracion dei poders dins lei mans dau rèi agantèt un ponch sensa precedent sota lo rèine de Loís XIV donant un aspèct novèu dich absolutisme reiau a la monarquia francesa. Va demorar fins a la fin dau Regime Ancian en [[1789]] e se caracterizar per de mecanismes de presa de decision limitats au rèi e a un grop restrenh de ministres e de conselhiers. L'influéncia dei contrapoders principaus demorèt relativament limitada car la noblesa aviá perdut son poder militar a l'eissida de la Fronda e lei decisions dei parlaments podián èstre contornejadas per lo rèi. === Lo renfòrçament de la centralizacion de l'Estat === Lo renfòrçament de la centralizacion de l'Estat foguèt una consequéncia de l'instauracion de l'absolutisme reiau. D'efèct, l'òbra administrativa dau govèrn de Loís XIV permetèt d'unificar una partida dei lèis francesas e l'utilizacion dei mejans de l'Estat per favorizar certanei domenis economics permetèron de'n aumentar l'influéncia. La situacion foguèt similara dins leis afaires militars e religiós. Dins lo premier cas, la demenicion importanta dei tropas dei senhors vassaus e la reorganizacion de l'armada permetèt de crear una estructura mai somesa au rèi. Per exemple, d'escòlas militaras foguèron creadas e certanei pòste d'oficiers èran d'ara endavant atribuit dirèctament per lo rèi e non per la crompa d'una carga. Dins lo domeni religiós, maugrat de divisions e d'oposicions entraïnadas per la querèla lònga entre Loís XIV e la papautat permetèt de formar una Glèisa mai nacionala. === Lo desvolopament economic === Maugrat lo còst creissent dei despensas militaras, lei destruccions e la pauretat causadas per lei combats e lei taxacions, lo periòde de Loís XIV veguèt un desvolopament economic important ambé la creacion de divèrsei sites de produccion e l'aquisicion de tecnologias estrangieras. La prioritat foguèt donada a l'indústria per Colbert que permetèt a França de s'equipar d'una indústria modèrna e productiva. Per exemple, dins lo domeni dau textil que produguèt de lançòu famós dins lei regions de Rouen, Roubaix o Tourcoing. La produccion e la transformacion de canebe per la construccion navala venguèt tanben un sector important. La metallurgia conoguèt egalament un desvolopament important per sostenir lo devolopament economic e l'esfòrç militar. Per exemple, en [[1643]], l'artilhariá francesa desplegada pendent la [[batalha de Rocroi]] teniá 14 canons. En [[1709]], durant la [[batalha de Malplaquet]], ne'n alinhava un centenau e de desenaus d'unitats de la flòta tenián entre 30 e 120 canons. Enfin, darrier exemple, lo domeni de la veirariá ambé la creacion de la manufactura dei Gobelins. La segonda realizacion, que va permetre d'assegurar la prosperitat dau país e son redreiçament rapide pendent lei periòdes de patz, foguèt lo desvolopament d'una flòta de comèrci importanta favorizant un flux de cambis importants ambé China e America. Lei pòrts de Nantes e de Marselha i conoguèron una creissença importanta. === L'agrandiment dau territòri francés === [[Fichièr:France 1643 to 1715-fr.svg|thumb|right|Conquistas dau rèine de Loís XIV.]] La politica de guèrra de conquista de Loís XIV permetèt d'agrandir lo reiaume d'unei províncias : * lo sud d'Alsàcia per lo tractat de Vestfàlia en [[1648]]. * lo nòrd de Catalonha e una partida d'Artois per lo tractat dei Pirenèus en [[1659]]. * lei vilas de Lille e Dunkerque en [[1668]]. * Franca Comtat e quauquei territòris de Flandra en [[1679]]. * lo centre e lo nòrd d'Alsàcia en [[1697]]. * la vila de [[Barcilona de Provença]] en [[1713]]. === La construccion d'un patrimòni culturau major === A la mòrt de Loís XIV, França èra venguda la premiera poissança culturala d'Euròpa. Lei caracteristicas majoras d'aquela dominacion foguèron la predominància de la literatura e de l'arquitectura francesas e l'influéncia fòrta de seis autrei formas d'arts coma la musica. Lo francés venguèt la lenga deis elèits europèas fins au començament dau sègle XX e l'estil dau poder francés foguèt copiat per la màger part dei princes europèus. == Bibliografia == * {{cite book | last = Lucien Bély | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Louis XIV : le plus grand roi du monde | trans_title = | url = https://archive.org/details/louisxivleplusgr0000bely | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2005 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = 978-2-87747-772-7 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Colin Jones | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = The Great Nation: France from Louis XIV to Napoleon (1715–1799) | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2005 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = William Beak | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Gisserot | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Louis XIV and Absolutism: A Brief Study with Documents | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2000 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Dinastia|color1="#ffffff"|color2="#ffffff"| nom=[[Fichièr:Blason France moderne.svg|60 px]][[Fichièr:Blason Royaume Navarre.svg|60 px]]<br />[[Lista deus reis de França e de Navarra|Rei de França e de Navarra]]<br /> |abans=[[Loís XIII de França|Loís XIII]] |aprèp=[[Loís XV de França|Loís XV]] }} {{Modèl:Rei de França‎}} [[Categoria:Rei de França]] [[Categoria:Rei de Navarra]] [[Categoria:Sobeiran de Bearn]] [[Categoria:Comte de Fois]] [[Categoria:Personalitat del sègle XVII]] mhzrjgpuiej4tmjgbuo3k671gewsr2e 0 32408 2507830 2491305 2026-08-27T20:40:12Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507830 wikitext text/x-wiki {{Entèsta label|BA}} {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:DeathValleyDunes4.jpg|thumb|right|300px|[[duna|Montilhas]] de [[sabla]] dins la [[Val de la Mòrt]], [[Califòrnia]] ([[Estats Units]]).]] Un '''desèrt''' es una region que recep pauc de precipitacions pluviometricas. Coma consequéncia, los desèrts an la reputacion d'albergar pauc d'èsser vius. En los comparar amb de regions mai umidas aquò pòt èsser verai, pasmens, en o examinar d'un biais pus detalhat, los desèrts albèrgan sovent una riquesa de vida que normalament demòra esconduda (especialament durant lo jorn) per tal de conservar l'umiditat. Aperaquí dos novens de la superfícia continentala de la [[Tèrra]] son desertics. Los païsatges desertics an d'unes elements en comun. Lo [[sòl]] del desèrt se compausa principalament de [[sabla]], e de [[duna|montilhas]] pòdon èsser presentas. Los païsatges de sòl rocós son tipics, e rebaton las ressorsas redusidas del sòl e la manca de vegetacion. Las tèrras bassas pòdon èsser de [[plana]]s cobèrtas de [[sal (quimia)|sal]]. Los procèssus d'[[erosion]] eoliana (provocada pel [[vent]]) son de factors importants per la formacion de païsatges desertics. Los desèrts contenon de còps que i a de depaus minerals precioses que se formèron en mitan arid o que foguèron expausats a l'erosion. Coma son de luòcs fòrça secs, los desèrts son ideals per la preservacion de rèstas umanas e de [[fossil]]s. Sa vegetacion es constituida per de graminèas e de pichons arbrilhons, rara e espaçada, qu'ocupa sonque los luòcs que lo pauc d'aiga existenta s'i pòt amolonar (fendas del sòl o jos las ròcas). Las regions deserticas màgers del [[glòbe]] se situan en [[Africa]] (desèrt de [[Sahara]]) e en [[Asia]] ([[desèrt de Gòbi]]). La fauna predominanta del desèrt se compausa d'animals [[rosegaire]]s ([[rat]]s, [[cangoró]]s), de [[reptil]]s ([[sèrp]]s e [[lausèrt]]s), e d'[[insècte]]s. Los animals e plantas an d'adaptacions importantas a la manca d'aiga. D'unes animals sòrton de sas tutas sonque la nuèit, e d'autres pòdon demorar lor vida tota sens beure d'aiga, en la traire dels aliments qu'ingerisson. == Etimologia == Lo mot de ''desèrt'' ven del [[latin]] ''desertus'', participi passat de ''deserĕre'', que sa significacion es {{cita|abandonar}}. == Tipes de desèrt == [[Fichièr:Désert-du-Thar.jpg|thumb|right|300px|[[Desèrt Thar]] en [[Índia]].]] La majoritat de las classificacions repausan sus una combinason del nombre de jorns de [[pluèja]] per an, de la quantitat pluviometrica annala, temperaturas, [[umiditat]] e d'autres factors. Em [[1953]], Peveril Meigs dividiguèt las regions deserticas de la Tèrra en tres categorias, en foncion del total de pluèja recebuda. Amb aqueste sistèma, uèi amplament acceptat, las tèrras extremament aridas son las qu'an mens de 12 meses consecutius sens pluèja; las tèrras aridas an mens de 250&nbsp;mm de pluèja annala, e las tèrras semiaridas an una mejana de precipitacions annalas entre 250&nbsp;mm e 500&nbsp;mm. Las tèrras aridas e extremament aridas son los desèrts, e las tèrras semiaridas cobèrtas de [[graminèa]]s generalament nomenadas [[estèpa]]s. Ça que là, la secada sola constituís pas una descripcion exacta de çò qu'es un desèrt. Per exemple: la ciutat de [[Phoenix (Arizòna)|Phoenix]], en [[Arizòna]] recep mens de {{unitat|250|mm}} de pluèja per an, e es sul pic reconeguda coma un desèrt. Pasmens, d'unas regions geladas d'[[Alaska]] o d'[[Antartida]] recebon tanben mens de {{unitat|250|mm}} de pluèja per an, mas se pòdon pas considerar coma de desèrts. La diferéncia residís dins lo procèssus d'''evapotranspiracion''. L'evapotranspiracion es la combinason de pèrda d'aiga per [[evaporacion]] atmosferica de l'aiga del sòl, junta amb la pèrda d'aiga tanben jos forma de vapor, a travèrs dels procèssus vitals de las [[planta]]s. Lo potencial d'evapotranspiracion es, doncas, la quantitat d'aiga que se poiriá evaporar dins una region donada. La vila de [[Tucson]], en [[Arizòna]], recep aperaquí {{unitat|300|mm}} annals de pluèja, entretant, {{unitat|2500|mm}} d'aiga se poirián evaporar en un periòde d'un an. Es a dire, que aperaquí 8 còps mai d'aiga se poiriá evaporar que çò que tomba normalament dins la region. Emai que los taus d'evapotranspiracion dins las regions d'[[Alaska]] siagan fòrça inferiors; e que recépian de precipitacions minimalas, aquestas regions especificas son ben diferentas de la definicion pus simpla d'un desèrt: un luòc que l'evaporacion i supera lo total de las precipitacions pluviometricas. La caracteristica principala d'un desèrt es la secada. [[Fichièr:Namib desert dunes.jpg|thumb|right|300px|[[Duna|Montilhas]] dins lo [[Desèrt de Namib]] ([[Angòla]]).]] Existís doncas de formas divèrsas de desèrts. Los desèrts freds pòdon èsser cobèrts de [[nèu]] e recebre fòrça pluèja, mas que tomba congelada e ven nèu compacta. Aquestes airals son comunament sonats [[tondra]], quand existís pas qu'una corta passa amb temperaturas en dessús de zèro [[gra Celsius]] e que sonque qualques espècias vegetalas florisson a aqueste periòde; o de regions jos un jaç de glaç, se la temperatura es de longa dejós lo punt de congelacion durant tot l'an, en daissar lo sòl practicament sens cap de vida. La màger part dels desèrts neopolars existisson per la manca d'aiga. L'aiga a tendéncia de refrescar, o almens moderar, los efièches del clima quand es abondanta. Dins d'unas parts del mond, los desèrts son deguts a l'existéncia de barrièras per la [[pluèja]], quand las massas d'aire pèrdon la màger part de son umiditat subre una [[cadena de montanhas]]; d'autres endreches son arids perque son fòrça distants de las fonts mas pròche de l'umiditat (aquò es verai dins d'unes endrechs del glòbe de [[latitud]]s mejanas, particularament en [[Asia]]). Los desèrts tanben son classificats per lor localizacion geografica e tipe climatic predominant, coma vents alisèus, latituds mejanas, barrièras antipluèjas, costièrs, de monson, e polars. Las ancianas zonas deserticas presentas dins las regions neoaridas forman los nomenats {{citacion|paleodesèrts}}. === Desèrts dins las regions de vents contraalisèus === Los [[vents contraalisèus]] son presents dins doas faissas del glòbe divididas per la [[Eqüator terrèstre|linha d'Eqüator]], e se forman per l'escalfament de l'aire dins las regions equatorialas. Aquestes vents secs dissipan la cobèrta de nívols, en permetre que mai de [[lutz]] [[Solelh|solara]] arribe al sòl. La majoritat dels grands desèrts de la [[Tèrra]] son dins de regions crosadas pels vents contraalisèus. Lo desèrt màger de nòstra [[planeta]], [[Sahara]], al nòrd d'[[Africa]], que pòt aver de temperaturas de {{unitat|57|°C}}, es un desèrt de vents contraalisèus. === Desèrts de latituds mejanas === Los desèrts de latituds mejanas son presents entre los parallels 30° e 50° N e tanben dins la meteissa faissa de l'[[emisfèri]] sud, en zonas de nauta pression [[subtropical]]as. Aquestes desèrts son de bacins de vujadís distants dels [[ocean]]s e an de grandas variacions de temperaturas annalas. Lo desèrt de [[Sonora]], al sud-oèst d'[[America del Nòrd]], es un desèrt tipic de latitud mejana. Lo desèrt de Tengger, en [[RPC|China]], es un autre exemple. === Desèrts deguts a de barrièras a l'aire umid === Los desèrts d'aqueste tipe se forman mercé a de grandas barrièras montanhosas qu'empachan l'arribada de nívols umids dins las zonas jos lo vent (o protegidas del vent, que pòrta l'umiditat). Per a mesura que l'aire puja la montanha, l'aiga tomba e l'aire pèrd son contengut umid. Aital, un desèrt se forma del costat opausat. Ne son d'exemples lo desèrt de [[Judèa]] en [[Israèl]] e [[Palestina]], e lo desèrt de la [[Val de la Mòrt]], als [[Estats Units d'America]], qu'es format pels vents [[Chinook]] que forman una zona d'ombra de pluèja o efièch de Föhn localament. === Desèrts costièrs === [[Fichièr:Atacama1.jpg|thumb|right|300px|[[Desèrt d'Atacama]], en [[Chile]].]] Los desèrts costièrs generalament se localizan als bòrds occidentals de continents pròches dels [[tropic]]s del [[Tropic del Càncer|Càncer]] e del [[Tropic del Capricòrne|Capricòrne]]. Son afectats pels [[corrent oceanic|corrents oceanics]] costièrs freds, que corron parallelament a la còsta. A causa dels sistèmas de vents locals que dominan los vents alisèus, aquestes desèrts son mens estables que los d'autres tipes. En [[ivèrn]], de [[nèbla]]s, produitas pels corrents freds ascendents, sovent cobrisson los desèrts costièrs coma un mantèl blanc que bloca las radiacions solaras. Los desèrts costièrs son relativament complèxes, que son los produches de sistèmas terrèstres, oceanics e atmosferics. Un desèrt costièr, lo d'[[Atacama]], es lo mai sec de la Tèrra. Una pluèja mejana i es d'un millimètre o mai - e aquò un còp cada cinc o vint ans. Las dunas en forma de luna montanta son comunas dins los desèrts costièrs, coma lo [[Desèrt de Namib|Namib]], en [[Africa]], ont prevalon los vents del continent sus la mar. === Desèrts de monson === ''[[Monson]]'', derivat d'un mot [[arabi]] que significa {{citacion|sason}}, designa un sistèma de vents amb retorn sasonièr accentuat. Las monsons se desvolopan en responsa a de variacions de temperatura entre continents e oceans. Los vents alisèus del sud de l'[[Ocean Indian]], per exemple, vuejan de pluèjas importantas en [[Índia]] qu'arriban per la còsta. Quand la monson travèrsa Índia, pèrd son umiditat sul pendís oriental de la cadena montanhosa d'Aravalli. Lo desèrt de [[Rajastan]] en [[Índia]], e lo desèrt [[Thar]] en [[Paquistan]], fan partida d'una region de desèrts de monson a l'oèst d'aquesta cadena de montanhas. === Desèrts polars === Los desèrts polars son d'airals amb de precipitacions annalas inferioras a {{unitat|250|mm}} e una temperatura mejana del mes mai caud de l'an inferiora a {{unitat|10|°C}}. Los desèrts polars de la planeta cobrisson gaireben {{unitat|5000000|[[quilomètre carrat|km{{exp|2}}]]}} e son principalament de leits de ròcas o planas de [[grava]]s. Las dunas de sabla son pas tipicas d'aquestes desèrts, pasmens de dunas de [[nèu]] se pòdon formar dins las zonas que las precipitacions localas i son pus abondantas. Las variacions de temperatura dels desèrts polars superan sovent lo punt de congelacion de l'aiga. Aquesta alternança gèl-desgèl daissa de marcas caracteristicas pel sòl, qu'arriban fins a 5&nbsp;m de diamètre. Las vals secas d'[[Antartida]] son demoradas liuras de [[glaç]] fa de miliards d'ans. Dins los camps de glaç permanents s'encontran d'[[ecosistèma]]s simples. Subre la nèu vièlha se desvolopan d'algas, los nutriments tendon a se concentrar per mesura que nèu e glaç s'evaporan. D'unas d'aquestas algas son de color roja brilhanta. Existisson d'ecosistèmas marins actius dins lo glaç e dins l'aiga, jos la granda mar de glaç que cobrís l'ocean polar. Un ecosistèma diversificat d'algas e pichon consumaires viu sul costat inferior del glaç; aquestes sistèmas utilizan la lutz solara que penètra lo glaç durant l'estiu, coma font d'energia. Las aigas que rajan dejós del glaç tanben carrejan de matèria organica produita dins d'autres luòcs, en fornir de manjar a una populacion importanta de [[peis]]ses. Fòrça mamifèrs marins vivon de la pesca; aital, [[fòca]]s, [[òrca]]s ([[balena]]s) e [[ors]]es polars son al cap de la cadena alimentària polara. D'unas espècias de peisses e anfibians que vivon jos las aigas congeladas encara demòran desconegudas de l'òme. === Paleodesèrts (desèrts {{citacion|fossils}}) === Las recèrcas dins las mars de sabla (vastas regions de dunas) ancianas, los cambiaments dins los bacins lacustras, las analisis arqueologicas e de vegetacion indican que las condicions climaticas cambièron considerablament dins de vasts espandis de la planeta dins un passat geologic recent. Durant los {{formatnum:12500}} darrièrs ans, per exemple, d'unes desèrts foguèron ben mai arides qu'o son uèi. Aperaquí 10% de la tèrra situada entre las latituds 30° N e 30° S es uèi cobèrta per de mars de sabla. Pasmens, {{formatnum:18500}} ans avans, las mars d'arena formavan doas imensas cinturas qu'ocupavan gaireben 50% d'aquesta zona. Coma uèi, las [[selvas tropicalas]] e las [[savana]]s ocupavan la zona entre aquestas doas faissas. De [[sediment]]s fossils de desèrts datats fins a 500 milions d'ans foguèron trapats dins fòrça partidas del glòbe. De traças de sediments de dunas foguèron trapats dins d'endreches que uèi son pas desertics. Fòrça d'aquestas "relíquias" de dunas uèi recebon entre 80 e 150&nbsp;mm de pluèja per an. D'unas ancianas regions de dunas son ara ocupadas per de selvas tropicalas umidas. Las montanhas de l'endrech sonat ''Sand Hills'' son un camp de dunas inactiu de {{unitat|57000|km²}} del centre de [[Nebraska]]. La mar d'arena màger de l'emisfèri occidental es uèi estabilizada per la vegetacion, e recep a de 500&nbsp;mm de pluèja per an. Las dunas de ''Sand Hills'' atenhon 120&nbsp;m de nautor. Lo desèrt de [[Kalahari]] en [[Africa]] es tanben un paleodesèrt. === Desèrts sus d'autras planetas === [[Fichièr:Gusev Spirit 01.jpg|thumb|right|340px|Aspècte del desèrt [[Mart (planeta)|marcian]] fotografiat per la [[sonda espaciala]] [[Spirit]], en [[2004]].]] [[Mart (planeta)|Mart]] es unica demest las autras planetas del [[Sistèma Solar]] que s'i identifican de fenomèns eolians. E mai que la pression atmosferica a sa superfícia siá sonque de 1% de la terrèstra, la circulacion atmosferica sus Mart forma una mar de sabla circumpolara de mai de {{unitat|5000000|[[quilomètre carrat|km{{exp|2}}]]}}, mai que las mars de sabla màgers de la Tèrra. Las mars de sabla marcianas son formadas mai que mai de dunas en forma de mièja luna dins d'airals plans pròches de la calòta polara de glaç del nòrd de la planeta. De camps de dunas menors ocupan lo fons de fòrça cratèrs de las regions polaras marcianas. Definir un desèrt sonque per l'abséncia de pluèja, sens tanben considerar los factors eolians, classificariá coma tal totes los fenomèns similars a aqueste fòra de nòstra planeta. L'unic còrs celestial ont se considèra possible qu'existiscan de precipitacions es [[Titan (luna)|Titan]], una [[satellit natural|luna]] de [[Saturne (planeta)|Saturne]]; el a pas d'aiga en estat liquid, mas es possible qu'aja de [[metan]] e d'autres [[idrocarbur]]s en estat liquid. == Caracteristicas dels desèrts == [[Fichièr:White6.jpg|thumb|right|300px|[[Duna]]s de [[gip]], desèrt de [[White Sands]], en [[Nòu Mexic]] ([[EUA]]).]] L'[[arena]] cobrís sonque 20% dels desèrts terrèstres. La màger part de l'arena es dins de "lençòls" d'arena e bancs d'arena — vastas regions de dunas onduladas que semblan a las ondas de la mar. Gaireben 50% de las superfícias dels desèrts son de planas ont i a una a accion eoliana - que bolega los pichons grans de sabla - descobrís las gravas compausadas mai que mai de pèiras rufas, o de pèiras aredondidas. D'autras superfícias de tèrras aridas se compausan de leits de pèiras aflorantas, de sòls desertics e depaus fluvials, inclusent depaus alluvials, leits secs, lacs de desèrt e oasis. Los afloraments de leits de pèiras apareisson sovent coma de monts pichons, enrodats per de planas erodadas espandidas. Los [[oasi|oasis]] son de luòcs ont la vegetacion es irrigada per de fonts sostèrranhas, [[potz|poses]] o per [[irrigacion]]. Fòrça son artificials. Los oasis son sovent los unics luòcs dels desèrts que permeton als òmes de cultivar e de i poder viure. === Sòls === Los [[sòl]]s que se forman dins los climas arides son subretot minerals amb pauc de matèria organica. Una acumulacion repetida d'aiga dins d'unes sòls forma fòrça depaus de [[sal (quimia)|sal]]. Lo [[carbonat de calci]] precipitat d'una solucion pòt cimentar l'arena e las gravas en blòts durs, qu'arriban d'aténher d'espessors de 50&nbsp;m. Lo [[caliche]] es un depaus rogenc, gaireben marron, o que tira cap al blanc, encontrat en fòrça sòls de desèrt. Apareis normalament jos forma de noduls o coma cobertura de granelets minerals formats per l'interacion complicada entre l'aiga e lo [[gas carbonic]] liberat pel racinum de las plantas o per la descomposicion de la [[matèria organica]]. === Vegetacion === [[Fichièr:Saguaro Arizona USA..jpg|thumb|right|300px|[[Cactus]] [[Saguaro]], dins lo desèrt d'[[Arizòna]] (Estats Units). Pòt aténher fins a 15&nbsp;m de nautor.]] La majoritat de las plantas del desèrt son tolerantas a la secada e a la salinitat, per exemple las [[xerofit]]as. D'unas emmagazinan d'aiga dins sas fuèlhas, raices e cambas. D'autras plantas del desèrt an de longas [[raiç|raices]] que penètran fins al jaç freatic (lençòl freatic o toalha freatica) en fixar lo sòl e evitan l'erosion. Las [[camba]]s e [[fuèlha]]s d'unas plantas reduson la velocitat superficiala dels vents que carrejan d'arena, en protegir aital lo sòl de l'erosion. Los desèrts an normalament una cobèrta vegetala escampilhada pasmens fòrça diversificada. Lo desèrt de [[Sonora]], al sud-oèst dels [[EUA]], possedís la vegetacion desertica pus complèxa de la Tèrra. Los [[cactus]] gigants ''saguaro'' provesisson de nises als aucèls del desèrt e foncionan coma d'arbres. Lo saguaro creis lentament mas pòt viure fins a dos cents ans. A nòu ans, fan aperquí 15&nbsp;cm de nautor. A 75 ans, los cactus desvolopan sas primièras brancas. Quand son totalament adultes, los saguaro atenhon 15&nbsp;m de nautor e pesan gaireben 10 tonas. S'encontran dins lo desèrt de Sonora e renfòrçan l'impression de que los desèrts son de mitans rics en cactus. Sonque dos cactus son normalament considerats comas de plantas dels desèrts, los autres tipes s'adaptan a la vida en mitan arid. Son inclusas de plantas de las familhas dels [[pese]]s e dels [[virasolelh]]s. Los desèrts freds an coma vegetacion predominanta de graminèas e d'arbusts. === Aiga === La pluèja tomba de còps que i a dins los desèrts, e las tempèstas i son sovent violentas. Un recòrd de 44&nbsp;mm en 3 oras de pluèja ja foguèt enregistrat en Sahara. Las grandas tempèstas de Sahara pòdon vuejar gaireben un millimètre d'aiga per minuta. De canals normalament secs, sonats ''wadis'' (rècs), se pòdon emplir d'aviat per de pluèjas subtas e venir perilhós. Malgrat lo pauc de pluèja que tomba dins los desèrts, aquestes recebon d'aiga que raja de fonts efemèras, alimentadas per la pluèja e nèu de montanhas vesinas. Aquestes corrents emplisson los canals amb un jaç de fanga e frequentament transpòrtan de quantitats considerablas de sediment pendent un o dos jorns. Malgrat que la majoritat dels desèrts se situan dins de bacins amb drenatge tancat o interior, unes rares desèrts son atraversats per de rius 'exotics', es a dire, amb una font e un cors situat fòra d'una zona desertica. Tals rius infiltran pel sòl e pèrdon per evaporacion de grandas quantitats d'aiga dins sas jornadas passadas pels desèrts, pasmens los seus volums d'aiga son tals que mantenon lor perennitat. [[Nil]], [[Colorado (riu)|Colorada]] e lo [[Fluvi Jaune]] son de rius exotics que rajan al mitan de desèrts per portar sos sediments fins a la mar. Los lacs se forman ont la pluèja o l'aiga de desgèl al dintre dels bacins de drenatge es sufisenta. Los lacs dels desèrts son geralament plans, temporaris e salats. Per aquestas rasons son generalament de fonsor redusida, e la fòrça del vent pòt far s'espandir las aigas del lac sus de nombroses quilomètres carrats. Quand los lacs pichons se secan, daissan una crosta de sal al fons. Un jaç plan format d'argila, de fanga o d'arena encrostadas amb de sal e conegut coma ''[[Desèrt de sal|salar]]'', o, en [[Mexic]], ''"playa"''. I a mai de cent "playas" dins los desèrts nòrd-americans. Fòrça son de relíquias de grands lacs qu'existissián durant la darrièra [[Edat de glaç|èra glaciària]], gaireben dotze mila ans avans. Lo Lac Bonneville èra un lac amb 52&nbsp;000&nbsp;km² e gaireben 300&nbsp;m de fonsor entre [[Utah]], [[Nevada]] e [[Idaho]] durant la darrièra glaciacion. Uèi las rèstas del Lac Bonneville incluson lo Grand Lac Salat en Utah, lo Lac Utah e lo Lac Sevier. Coma las "playas" de uèi son de sòls arids formats durant un passat pus umid, porgisson d'indicacions utilas sus los cambiaments climatics. Los terrens plans del fons dels ancians lacs e "playas" fan d'excellentas pistas per de corrida e per los avions e veïculs espacials. De Recòrds de velocitat en veïculs terrèstres son comunament establits sus la nomenada ''Bonneville Speedway'', una pista situada al fons del Grand Lac Salat. Los veïculs espacials americans aterrisson sus la "playa" de Rogers Lake, [[Aeropòrt|basa aeriana]] d'Edwards, en [[Califòrnia]]. == Ressorsas mineralas == [[Fichièr:MountSinaiView.jpg|thumb|right|350px|Desèrt de [[Sinai]], en [[Egipte]].]] De depaus [[mineral]]s se formèron, e foguèron enriquits o preservats per los procèssus geologics pròpris a las regions aridas, coma consequencia del clima. L'aiga dins lo sòl lixivia los minerals e los torna depausar dins de zonas pròchas del [[lençòl freatic]]. Aqueste procèssus de lixiviacion concentra aquestes minerals en depaus que se pòdon prospectar. L'[[evaporacion]] de las tèrras aridas aumenta l'acumulacion minerala dins de zonas ont se forman de lacs temporaris. Las ''"playas"'' pòdon èsser fonts de depaus minerals formats per evaporacion. L'evaporacion dins de bacins tancats precipita los minerals coma lo [[gip]], las sals (inclutz lo [[nitrat de sòdi]], e lo [[clorat de sòdi]]) e los [[borat]]s. Los minerals formats dins aquestes depaus aprèp evaporacion dependon de la composicion e de la temperatura de las aigas salinas al moment de lor formacion. De depaus d'evaporacion significatius son presents dins los desèrts del Grand Bacin dels EUA, depaus que foguèron famoses durant l'exploracion e après transportats sus l'esquina de muòls de la [[Val de la Mòrt]] e tanben en camin de fèrre. Lo [[bòr]], obtengut del [[borax]] e dels borats depausats, es un element essencial de la manufactura del [[veire]]s, [[ceramica]]s, esmalts, produches quimics per l'[[agricultura]] e farmaceutics. De grandas quantitats de borats son traitas dels depaus d'evaporacion en [[Califòrnia]]. Lo desèrt d'[[Atacama]], en [[Chile]], es unic demest los desèrts del mond en tèrmes d'abondància de minerals salins. Lo nitrat de sòdi ([[salitre]]) foguèt esplechat per la fabricacion d'[[explosiu]]s e [[fertilizant]]s en Atacama dempuèi la mitat del sègle XIX. Gaireben 3 milions de tonas metricas foguèron esplechadas durant la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. Demest los minerals de valor encontrats dins las zonas aridas de la Tèrra, i a lo [[coire]] dins los desèrts dels [[EUA]], [[Chile]], [[Peró]] e [[Iran]]; minerals de [[fèrre]], [[plomb]] e [[zinc]] en [[Austràlia]]; [[oxid de fèrre]] en [[Turquia]]; e de depaus d'[[aur]], [[argent]] e [[uranium]] en [[Austràlia]] e als EUA. Los minerals non metallics coma lo [[berilli]], [[mica]], [[liti]], [[argila]]s, [[pèira ponce]] e [[escória]] tanben se tròban dins las regions aridas. Lo [[carbonat de sòdi]], [[sulfat]]s, [[borat]]s, [[nitrat]]s e compausats de liti, [[bròme]], [[iòde]], [[calci]] e [[estronci]] venon de la sedimentacion e evaporacion de las aigas salinas pròchas de la superfícia, formadas dins d'aigas sosterranhas, en general durant los periòdes geologics recents. La formacion de Green River en [[Colorado]], [[Wyoming]], e [[Utah]] conten de depaus alluvials e salats d'evaporacion creats dins un enòrme lac que son nivèl varia pendent de milions d'ans. Los depaus economicament importants de [[bicarbonat de sòdi]] idratat, e de grands depaus de [[xisto]] betuminós foguèron creats en mitans arids. D'unas de las zonas mai productivas en [[petròli]] de la Tèrra se tròban en regions aridas e semiaridas d'Africa e de l'[[Orient Mejan]] e mai que los jaciments de petròli se foguèron formats originalament dins lo leit de la mar. Los cambiaments climatics recents transformaran aquestas zonas en regions aridas. D'autres jaciments de petròli, pasmens, pòdon aver agut una origina eoliana, e actualament se tròban en zonas umidas. La region de Rotliegendes, un jaciment de petròli de la [[Mar del Nòrd]], es associada amb de depaus per evaporacion. Fòrça dels principals jaciments petrolifèrs dels EUA pòdon aver per origina l'arena levada pel vent. D'ancians depaus alluvials pòdon tanben contenir d'[[idrocarbur]]s. == Qualques desèrts del mond == [[Fichièr:Sahara satellite hires.jpg|thumb|300px|Imatge de [[satellit]] del desèrt de [[Sahara]].]] * Los 9 desèrts màgers del mond: {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="350px" |----- ! style="background-color:gold; color:black;" | Desèrt ! style="background-color:gold; color:black;" | [[Aira|Superfícia]] ([[quilomètre carrat|km²]]) |----- | align="left" | 1º Sahara (Africa) || align="center" | 9 000 000 |----- | align="left" | 2° Desèrt d'Arabia (Asia) || align="center" | 1 300 000 |----- | align="left" | 3° Desèrt de Gòbi (Asia) | align="center" | 1 125 000 |----- | align="left" | 4° Desèrt de Kalahari (Africa) | align="center" | 580 000 |----- | align="left" | 5° Grand desèrt d'arena (Austràlia) | align="center" | 414 000 |----- | align="left" | 6° Kara kum (Asia) | align="center" | 350 000 |----- | align="left" | 7° Taklamakan shamo (Asia) || align="center" | 344 000 |----- | align="left" | 8° Desèrt de Namibia (Africa) || align="center" | 310 000 |----- | align="left" | 9° Thar (Asia) || align="center" | 260 000 |----- |} === Africa === * [[Desèrt de Sahara]] * [[Desèrt de Libia]] * [[Desèrt d'Arabia]] * [[Desèrt de Kalahari]] === Americas === * Desèrt d'[[Atacama]] en [[Chile]] (America del Sud) * [[Mojave]], [[Sonora (desèrt)|Sonora]], [[Chi (desèrt)|Chi]] (America del Nòrd) === Asia-Pacific === * [[Desèrt de Gòbi]] o desèrt de [[Mongolia]]; [[Taklamakan]] (en [[RPC|China]]). * Desèrt de [[Kara Kum]] en [[Asia Centrala]]. * Kyzyl Kum en [[Cazacstan]] e [[Ozbequistan]] * [[Negev]] al sud d'[[Israèl]] * Desèrt de [[Judèa]], a l'èst d'[[Israèl]] e de [[Palestina]] * Los desèrts d'[[Austràlia]] == Vejatz tanben == {{commonscat|Deserts}} * [[Extremitats de la Tèrra]] * [[Desertificacion]] * [[Secada]] == Bibliografia == * {{cite book | last = Bruno Doucey, Alain Morel, Catherine Boudier, Gilbert Conan, Charlotte de Montigny | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Robert Laffont | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Le livre des déserts : Itinéraires scientifiques, littéraires et spirituels | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2006 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = 2221099664 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Théodore Monod | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Agep | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Déserts | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2005 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Jacques Verdiel | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Amalthee | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Les Déserts | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2005 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Jean-Loïc Le Quellec, Guy Barthèlemy | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Flammarion | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = L’ABCdaire des déserts | trans_title = | url = https://archive.org/details/labcdairedesdser0000jean | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1999 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = 2080124706 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Desèrt|*]] 5a2w8hcjkjy4p9b1i6tofq53buwh0uq 0 33928 2507770 2456334 2026-08-27T19:43:12Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507770 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}}{{Infobox_País |carta=Cap |nom_local=Aotearoa / New Zealand |lenga= |nom_occitan=Nòva Zelanda |de= |imatge_bandièra=Flag of New Zealand.svg |ligam_bandièra=Bandièra de Nòva Zelanda |imatge_blason=Coat of arms of New Zealand.svg |ligam_blason=Blason de Nòva Zelanda |imatge_mapa=NZL orthographic NaturalEarth.svg |devisa= |lengas= [[anglés]],[[Maòri (lenga)|maòri]] [[Lenga dels signes de Nòva Zelanda]] |capitala=[[Wellington (Nòva Zelanda)|Wellington]] |coordenadas_capitala={{coord|41|17|S|174|27|E}} | ligam_vilas=Auckland | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Auckland]] |tipe_govèrn=[[Monarquia constitucionala|Monarquia]] | títols_dirigents= [[:en:Monarchy of New Zealand|Rei]]<br />[[:en:Governor-General of New Zealand|Governadora Generala]]<br />[[Lista dels primièrs ministres de Nòva Zelanda|Primièr Ministre]]<br />Reina dels Maoris | noms_dirigents= [[Carles III (Reialme Unit)|Carles III]]<br />[[:en:Cindy Kiro|Cindy Kiro]]<br /><br/>[[Christopher Luxon]] <br/>[[Ngā Wai Hono e te Pō]] |superfícia_reng=74 |superfícia_totala={{formatnum:268680}} |percentatge_aiga={{unitat|1,6|%}} |populacion_reng=121 |populacion_totala={{formatnum:5132690}} |populacion_annada=2021 |densitat=19 |tipe_independéncia= |país_independéncia= del [[Reialme Unit]] |data_independéncia=[[26 de setembre]] de [[1907]] |païses frontalièrs= |gentilici= |IDH_annada= |IDH= |IDH_categoria= |IDH_reng= |còde_país=NZ | moneda = | còde_moneda=NZD |fus_orari=+ 12 (été + 13) |imne_nacional=''[[God Defend New Zealand]]'' |domeni_internet=[[.nz]] |indicatiu_telefonic=64 | organizacions_internacionalas= }} '''Nòva Zelanda'''<ref name="CLO">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=129|lenga=oc}}</ref> (var. '''Nava Zelanda, Nuòva Zelanda'''; en [[anglés]]: ''New Zealand'') o '''Aotearoa'''<ref name="CLO"/> (en [[Maòri (lenga)|maòri]]: ''Aotearoa'', "larg nívol blanc") es un estat format per un [[archipèla]] situat en [[Oceania]], dins lo sud de l'[[ocean Pacific]]. Se compausa de doas [[illa]]s principalas: l'Illa del Nòrd e l'Illa del Sud. La capitala n'es [[Wellington]]. Lo gentilici es '''neozelandés - esa'''. == Istòria == {{veire|Istòria de Nòva Zelanda}} L'arribada dels primièrs polinesians en Nòva Zelanda es datada a l'entorn dels ans [[1250]]-[[1300]]. Venián de [[Polinesia]] orientala. En Nòva Zelanda trobèron una granda varietat d'espècias animalas e vegetalas e i desvolopèron la cultura [[maòri (pòble)|maòri]] . Aqueles colons desvolopèron l'[[agricultura]] sus la nòva tèrra e entre los [[Sègle XIII|sègles XIII]] e [[Sègle XIV|XIV]], lo besonh d'obténer mai de tèrra per cultivar favoriguèt la proliferacion de guèrras entre las divèrsas tribús [[Maòri (pòble)|maòris]] fixadas en Nòva Zelanda, fòrça d'elas foguèron chapladas e lo [[canibalisme]] se faguèt mai present. En [[1642]] l'explorador olandés [[Abel Tasman]] arribèt dins las tèrras neozelandeses e trobèt una fòrta resisténcia de la part dels Maòris. Cristianizèt la "Baia dels Assassinats" (uèi Golden Bay) e batejèt la nòva tèrra '''Statenlandt''', supausant que s'agissiá del continent austral qu'arribava fins a la Tèrra dels Estats, en [[America del Sud]]. Lèu la [[Companhiá neerlandesa deis Índias orientalas|Companhiá Neerlandesa de las Índias Orientalas]] li cambièt lo nom, amor que veniá de descobrir la Tèrra dels Estats vertadièra (uèi isla dels Estats), e la nomenèt "Nieuw Zeeland" en remembrança de la província [[Dètz-e-sèt Províncias|neerlandesa]], del [[comtat de Zelanda]], separada per l'estuari de [[Ren]] e de [[Mòsa]] de la província de [[Comtat d'Olanda|Olanda]], coma la Nòva Zelanda es separada de la Nòva Olanda ([[Austràlia]]) per la mar. L'explorador anglés [[James Cook]] naveguèt per tota la còsta neozelandesa e demostrèt qu'es formada de doas islas grandas. Cook proclamèt la Nòva Zelanda territòri de la Corona Britanica. Los primièrs poblaments de colons se compausavan de pescadors e marinièrs qu'introdusiguèron la [[prostitucion]] e de multiplas malautiás. Escambièron tanben amb los maòris armas de fuòc contra pèiras preciosas e provoquèron aital de chaples entre tribús que son coneguts coma las Guèrras dels Mosquets. Aqueles afrontaments menèron a una dramatica casuda de la populacion autoctòna. [[Fichièr:Poster australia NZ 1788 1911 shepherd 1923.png|thumb|Carta istorica de Nòva Zelanda en [[1911]].|esquèrra]] En [[1840]], dabans l'interès creissent de [[França]] per lo territòri, la corona d'Anglatèrra signèt amb los maòris lo [[Tractat de Waitangi]] per lo qual los abitants cedissián la sobeiranetat de la siá tèrra a la Corona en escambi de proteccion. Al començament los maòris se lancèron amb estrambòrd dins lo comerci amb los que nomenavan [[pakeha]], e nombrosas [[iwi]] (tribús) venguèron ricas, mas amb l'aumentacion del nombre dels colons, de conflictes apareguèron, que provoquèront las [[guèrras maòris]] entre [[1860]] e [[1870]], menant a la perda de la granda majoritat de sas tèrras pels maòris pendent tot lo rèsta del [[sègle XIX]]. Los maòris vesián que sa cultura tendiá a desaparéisser. A la fin del sègle XIX Nòva Zelanda venguèt lo granièr del [[Reialme Unit]], en exportant de produches agricòlas coma la carn dins divèrses païses europèus. Serà pas abans [[1947]] que lo país obtendrà la totala [[independéncia]] del Reialme Unit. Las relacions entre los dos païses contunhèron d'èsser fòrça estrechas coma se poguèt veire quand las tropas neozelandeses luchèron al costat dels britanic durant ambedoas guèrras mondialas. Entre los ans 70 e los 80 del sègle XX, Nòva Zelanda perdèt son mercat europèu çò que, apondut a la crisi del petròli, faguèt que l'economia del país se'n ressentiguèsse fòrtament. En [[1984]] se signèt un tractat de liure comèrci amb [[Austràlia]]. == Politica == Aotearoa / la Nòva Zelanda es una [[monarquia]] [[sistèma parlamentari|parlamentària]]. Lo [[cap d'Estat]] es lo rei d'[[Anglatèrra]], actualament [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]], representat per un governador general. Los maòris an tanben una [[monarca]], elegida, [[Ngā Wai Hono e te Pō]] dempuèi 2024. == Geografia == {{veire|Geografia de Nòva Zelanda}} [[Fichièr:New Zealand 23 October 2002.jpg|thumb|fòto satellit del país presa en octobre de 2002]] [[File:Map New Zealand-fr.svg|thumb|Mapa generala]] [[Fichièr:Lake Ohau Lodge lupin field, NZ.jpg|thumb|Lac Ohau Lodge]] Nòva Zelanda es compausada de doas illas principalas, l'[[illa del Nòrd]] e l'[[illa del Sud]], e de nombrosas autras pus pichonas, d'unas essent pron aluenhadas, près del centre de l'[[emisfèri maritim]]. La superfícia totala es de {{unitat|268680|km|2}} inclusent las [[illas Antipodas]], las [[illas Auckland]], las [[illas Bounty]], las [[illas Campbell]], las [[illas Chatham]], las [[Tokelau]] e las [[illas Kermadec]]<ref name="cia world factbook">{{en}} [https://web.archive.org/web/20190918165831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nz.html ''CIA World Factbook: New Zealand''].</ref>, sia un pauc mens qu'[[Itàlia]] o [[Polonha]], e un pauc mai que lo Reialme Unit. Lo país s'estend sus mai de {{unitat|1600|km}} sus son ais nòrd-nòrd-èst e ten {{formatnum:15134}} km de còsta<ref name="cia world factbook"/>. Entre las autras illas abitadas, las pus importantas son l'[[illa Stewart]] (au sud de l'illa del Sud), l'[[illa Waiheke]] (dins lo [[golf de Hauraki]]), l'[[illa de la Granda Barrièra]] (a l'èst deldich golf), las [[illas Chatham]] (a l'èst de l'illa del Sud) e las [[Tokelau]] (au Nòrd de las [[Samoa]]). L'illa del Sud (''South Island'') es la pus granda ; es partejada dins tota sa longor pels [[Alps del Sud (Nòva Zelanda)|Alps del Sud]] (''Southern Alps''), que lo ponch culminant es lo [[mont Cook]] amb sos {{formatnum:3754}} mètres d'altitud. Lo mont Cook mesurava {{formatnum:3764}} mètres, mas un lisament de terrenh rabotèt son som de dètz mètres lo 14 de decembre de 1991<ref>{{en}} [http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/NaturalHazardsAndDisasters/Landslides/2/ENZ-Resources/Standard/1/en « Mt Cook landslide »], ''Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand''.</ref>. Ten dètz e uèit soms de mai de {{formatnum:3000}} mètres. L'illa del Nòrd (''North Island'') es pauc montanhosa, mas marcada per lo [[volcan]]isme e una activitat [[geotermia|geotermica]]. Son ponch culminant, lo [[mont Ruapehu]] ({{formatnum:2797}} m), es un [[volcan]] en activitat. Los paisatges tormentats e estranhs de Nòva Zelanda li vaguèron l'interès dels studios de [[cinèma]] e de television ; son industria del [[torisme]] vejèt un interès crescut per lo país après la sortida dels films del ''[[Lo Senhor dels anèls (films de Peter Jackson)|Senhor dels anèls]]'', realizats per [[Peter Jackson]], el meteis neozelandés. == Economia == ''De veire: [[Economia de Nòva Zelanda]].'' == Cultura == == Ligams extèrnes == * {{en}} [http://www.govt.nz Govèrn de Nòva Zelanda] == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == * {{cite book | last = Statistics New Zealand | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = GP Publications | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = The New Zealand Official Yearbook 1998 | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1998 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Geoffroy Rice | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Oxford University Press | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = The Oxford History of New Zealand | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1992 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Michael King | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = The Penguin History of New Zealand | trans_title = | url = https://archive.org/details/penguinhistoryof0000king | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2003 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} {{Oceania}} [[Categoria:Nòva Zelanda| ]] ir4u7nv6prnpzhs0u1oooxoo7bcd9fc 0 38040 2507659 2480078 2026-08-27T13:59:05Z Poiuytrell 61256 /* */ 2507659 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:Mirèio 1945.jpg|220px|miniatura|Edicion de 1945 de Mirèio]] [[File:Maison de Frédéric Mistral, Maillane, 1914.jpg|thumb|Pòrta d'intrada de l'ostau [[Malhana|malhanés]] ont [[Frederic Mistral]] compausèt ''Mirèio''. Fotografia de 1914]] [[File:Mirèio.JPG|thumb|Referéncia a Mirèio subre una estatua dedicada a [[Charles Gounod]] (que l'adaptèt a l'òpèra) a [[Sant Romieg de Provença]]|alt=]] '''''Mirèlha''''' (títol original en [[grafia mistralenca]]: '''''Mirèio''''') es una deis òbras màgers de la [[literatura occitana]] modèrna. Escrich en [[provençau]], après una elaboracion que durèt uech ans, per l'escrivan [[Frederic Mistral]], es un poèma en dotze cants que cònta lo desesper d'una joventa provençala que li dison Mirèlha. Lo libre fuguèt publicat en febrier de [[1859]] a Avinhon per l'ostau d'edicion de [[Josèp Romanilha]]. Lo succès del libre fuguèt rapid e aqueste coneguèt mai de difusion encara gràcias au laus que ne faguèt l'escrivan francés [[Alphonse de Lamartine]] dins son cors familiar de literatura. Lo descriguèt coma «l'aparicion d'un poèma epic en Provença» e comparèt amb estrambòrd Mistral au grand autor grèc [[Omèr]]. Ben tocat per las paraulas del grand poèta francés, Mistral volguèt manifestar son admiracion e sa gratitud envèrs Lamartine, e compausèt alara una òda per Lamartine, del 8 de setembre dau meteis an, que deviá venir una dedicàcia dins la segonda edicion de ''Mirèlha'' (en 1860); l'editor Charpentier pasmens refutèt lo poèma entièr e n'imprimiguèt pas que la quatrena estròfa al començament dau libre, qu'a partir d'aquela estròfa es dedicat a Lamartina. L'Òda a Lamartina foguèt inserida finalament dins ''Leis Isclas d'Aur'' en 1876. Fuguèt gràcias a ''Mirèlha'' que Mistral venguèt celèbre dins l'ensems de l'estat francés e internacionalament. Es pr'amor de l'òbra que l'autor malhanenc obtenguèt mai tard lo [[prèmi Nobel]] de literatura, l'an 1904. Charles Gounod, pivelat per aquesta òbra se n'inspirèt per compausar l'opèra ''Mireille'' en 1863. Lo cap d'òbra coneguèt fòrça traduccions dins lei lengas pus importantas coma l'anglés, lo catalan, l'italian, l'espanhòu e tamben lo francés. ==Quauquei jutjaments en 1859== {{cita|Lei vièlhs de M. Mistral an la grandor dei vièlhs d'[[Omèr]].}} (Jules Canonge, ''L'Opinion du Midi'') {{cita|L'idiòma armoniós dau Miegjorn a trobat son [[Virgili]]. Provença tota entiera tòrna viure dins lei cants inspirats de Mistral.}} (Jean-Baptiste Gaut, ''Le Mémorial d'Aix'') {{cita|M. Mistral es un verai trobador, que ''trobador'' vòu dire ''aqueu que tròba''.}} (Paul d'Ivoi, ''Le Messager de Paris'') {{cita|Lo chale e lo pretz inestimable [de ''Mirèlha''] los fan sa riquesa, l'exactitud e la veritat dei tablèus ont se presentan a de reng totei leis aspèctes de la natura provençala.}} (Armand de Pontmartin, ''L'Union'') {{cita|Aqueu poèma que s'i tròba de beutats de premier òrdre (...) es escrich dins la lenga dau Miegjorn, qu'apelarem pas ''patois'', per acipar degun, mai solament una lenga mòrta.}} (Clément Caraguel, ''L'Opinion nationale'') {{cita|Escriu pas per lei pastres, mai per leis artistas. La traduccion a vivament agantat lei critics, lo tèxt provençau es pas totjorn comprés, dise pas solament dei gents dau pòble, mas pereu deis òmes pus abils per manejar aqueu lengatge.}} (Saint-René Taillandier, ''Revue des Deux Mondes'') {{cita|La granda poesia es defenduda a aqueleis idiòmas imperfècts o degenerats que li dison ambé fòrça rason de ''patois''.}} (J. M. Guardia, ''Revue de l'Instruction publique'') ==L'istòria== [[Imatge:Mirèlha.jpg|thumb|230px|Inauguracion de l'estatua de Mirèlha ai Santas (1920)]] Lo subjècte de l'òbra es un maridatge refusat, e una mòrt per amor. Dins lo país dei [[Lei Bauç de Provença|Bauç]], en [[Provença]], Mirèlha, filha dei païsans rics dau Mas dei [[falabreguier|Falabregas]], e Vincenç, un paure jove panieraire coma son paire, mèstre Ambròsi, s'enamoran un de l'autre. Lei dos panieraires van de mas en mas adobar lei banas e s'arrèstan au Mas dei Falabregas onte son aculhits. A la demanda dei rafis dau mas e sustot de Mirèlha, mèste Ambròsi canta un cant sobre sa jovença e sei combats navaus sota leis òrdres dau baile [[Pèire Andrieu de Sufren|Sufren]]. Puei, Mirèlha demanda a Vincenç de contar lei causas que vei dins sei viatges. Entre d'autrei causas, lo panieraire cònta de miracles [[Lei Santas|dei Santas]] e li explica que quand òm es dins un besonh lei fau anar veire e tocar sei santas relíquias. Mirèlha es pivelada per Vincenç e ditz que porriá demorar tota sa vida a l'escotar. (cant I, ''Lo mas dei Falabregas'') Un autre jorn, Mirèlha cuelh de fuelha d'[[amorier]] per lei [[manhan]]s dau mas quand Vincenç passa e l'ajuda. Li parla de sa sòrre Vinceneta que li dona d'er mas lo panieraire ditz a Mirèlha qu'es fòrça mai polida. Lei dos joves tròban un nis de [[pimparrin]]s, signe d'un maridatge dins l'an, puei se confèssan son amor. Mai sembla qu'òm leis aja vists. (cant II, ''La culida'') A l'escasença de la descoconada, la discussion entre chatas comença subre lei manhans, per passar a l'amor ; las chatas galejan e se trufan de Mirèlha ; una premiera allusion geinanta es facha a Mirèlha que tròba lo pretèxte d'anar quèrre una fiòla per sortir. La discussion contunha en son abséncia e quand tòrna li demandan çò que pensa de l'amor ; coma es evasiva, Norada ne profiecha per dire que l'a vista amb Vincenç. Leis autras se trufan d'ela pr'amor d'estar un paure mai la masca Taven lei repotega en li disent que sabon pas veire ont es la valor d'un òme e en contant l'istòria d'un pastre que venguèt se confessar a un ermitan per aver accidentalament tuat un aucèu ; lo cresent nèci, l'ermitan li demandèt d'anar pausar son mantèu subre una verga onte i aviá ren qu'un rai de soleu ; o faguèt mai per miracle lo mantèu demorèt platant subre lo rai mostrant a l'ermita son engana e la santetat dau pastre. E totei comprenon son error e se botan a cantar ''Magalí''. (Cant III, ''La descoconada'') [[Fichièr:MirèlhaActeIII.jpg|thumb|left|330px|Litografia de l'acte III de l'opèra de Gounod]] Tres pretendents (Alari lo pastre, Orriàs lo tocador e Veran lo [[gardian (Camarga)|gardian]]) vènon demandar Mirèlha a son paire mai ela s'es ja declarada a Vincenç (Cant IV, ''Lei demandaires''). Orriàs rescòntra lo panieraire e lo provòca ; lei dos se garrolhan, Vincenç maugrat la fòrça de son adversari es vencedor e furiós, aqueu lo nafra amb son trident e l'abandona (Cant IV, ''La batèsta''). Trobat per tres porquiers, Vincenç es portat au mas dau paire de Mirèlha que lo pòrta dins la bauma de la masca Taven per lo garir (Cant VI, ''La masca''). Vincenç parla de son amor recipròc ambé mèstre Ambròsi e ambé lo sosten de Vinceneta, sa sòrre, lo convençon de ne'n parlar a mèstre Ramon ; o fa sensa dire que l'amorosa es Mirèlha e Ramon li conselha de pas far cas d'aquelei sentiments de jove ; Mirèlha, alara, confèssa son amor e sa maire e Ramon, furiós (subretot que Mirèlha a regetat tres bòns partits) insultan Ambròsi que respònd que maugrat sa pauretat, es estat un brave marin qu'a luchat per França (Cant VII, ''Lei vièlhs''). Mirèlha, desesperada, fugís son ostau, traversant [[Camarga]] per arribar ai [[Lei Santei Marias de la Mar|Santei Marias de la Mar]] per implorar lei Santas que sei parents acceptan sa decision. En camin, a causa de la calor aganta una insolacion. Sei parents parton a sa recèrca vèrs Lei Santas (Cant IX, ''L'assemblada''). A la fin dau camin, lei Santas li apareisson, li explican lor istòria (Cant XI, ''Lei Santas'') e li fan veire la felicitat de l'autre mond. Au mitan dei sieus que la tròban, mòr, fisançosa e serena (Cant XII, ''La mòrt''). ==Lei personatges== [[Fichièr:CarolineCarvalhoMirèlha.jpg|thumb|130px|Caroline Carvalho dins lo ròtle de Mirèlha (1864)]] I a doas sòrtas de personatges : lei vièlhs e lei joves <ref>analisi de [[Robèrt Lafont]]</ref>. * Lei vièlhs : Ramon (lo paire de Mirèlha), Ambròsi (lo paire de Vincenç), Joana-Maria (la maire de Mirèlha), la masca Taven. * Lei joves : Mirèlha/Mirèio, Vincenç, Vinceneto (la sòrre de Vincenç), lo pastre Alari, lo gardian Veranet, Orriàs lo Valabregan, Andrelon. ==Lei cants== [[Fichièr:OstaldeMistral.jpg|thumb|240px|L'ostau ont Mistral compausèt ''Mirèlha'']] Lei dotze cants pòrtan lei títols seguents: *Cant premier : ''Lo mas dei Falabregas'', ambé sa famosa dubertura: :''Cante una chata de Provença.''<br> :''Dins leis amors de sa jovença,''<br> :''A travèrs de la Crau, vèrs la mar, dins lei blats,''<br> :''Umble escolan dau grand Omèra,''<br> :''Ieu la vòle seguir. Coma èra''<br> :''Ren qu'una chata de la tèrra,''<br> :''En fòra de la Crau se n'es gaire parlat.''<br> *Cant segond : ''La culida'' *Cant tresen : ''La descoconada'' *Cant quatren : ''Lei demandaires'' *Cant cinquen : ''La batèsta'' *Cant sieisen : ''La masca'' *Cant seten : ''Lei vièlhs'' *Cant uechen : ''La Crau'' *Cant noven : ''L'assemblada'' *Cant desen : ''La Camarga'' *Cant onzen : ''Lei Santas'' *Cant dotzen : ''La mòrt'' ==A l'entorn de l'òbra== * [[Frederic Mistral|Mistral]] e ''Mirèlha'' fuguèron presentats au public parisenc e francés per [[Alphonse Lamartine]], que qualifiquèt l'òbra de ''cap d'òbra''. Lo libre fuguèt rapidament revirat dins d'autras lengas. * Lo compositor francés [[Charles Gounod]], pivelat per l'òbra de Mistral se n'inspirèt per compausar l'[[opèra]] ''Mireille'' en 1863. * Fuguèt tanben l'inspiracion d'una revista de poètas marselhés (''Mireille'') qu'espeliguèt en 1884. ==Traduccions== [[Fichièr:Frederic Mistral - Mireio - Mireia.jpg|miniatura|Traduccion catalana (''Mireia'' de Francesc Pelagi Briz, publicada en 1914]] [[Fichièr:Mistral espanhòl.jpg|miniatura|Traduccion espanhòla (''Mireya'') de Mirèlha]] L'òbra es estada revirada dins una granda quantitat de lengas. Lei catalans fuguèron demest lei primièrs e ansin la primiera adaptacion catalana, facha per [[Francesc Pelagi Briz]], sortiguèt per fasciculs a La Corona (1861-62) e fuguèt puèi publicada en libre en 1864 e mai en 1914. Se ditz qu'existís tamben una traduccion de Francesc Bartrina, facha en 1861. Pasmens, la version mai notabla es la que realizèt l'escrivana malhorquina [[Maria Antònia Salvà]], publicada en 1917 e reeditada mai d'un còp. L'espanhòl seguiguèt lo catalan, que l'escrivan e traductor barcelonés [[Celestí Barallat]] ne faguèt una traduccion dins la lenga de Cervantes (''Mireya'') qu'apareguèt en 1882. D'edicions e traduccions posterioras se faguèron coma la de 1907 del malhorquin [[Llorenç Riber i Campins]] en 1907, reeditada sovent o la mai recenta de 1998 e encara en 2007 de Pilar Blanco García. Mirèlha sortiguèt puèi en [[polonés]] en 1897, traducha per Adam M’ski, puèi en 1964 sota la pluma de Stanislaw Gniadek. ''Mirella'', la revirada italiana facha pel poèta toscan [[Mario Chini]] sortiguèt en 1903. Quauque temps après, en 1905 Gabor Andor ne faguèt la revirada en [[ongarés]] puèi l'annada seguenta Olga Simelius revirèt ''Mirèlha'' en [[finlandés]]. Es estada traducha en [[esperanto]] per Eugène Noël e Paul Champion que la publiquèron a París en 1909 e sèt ans mai tard, en 1916, espeliguèt la version [[chèc]]a, elaborada per lo monge benedictin Sigismund Bouska. Mai recentament, en 1971 l'òbra màger de Mistral es estada revirada en [[japonés]] per lo professor Fujio Suguy; en 1977 Natàlia Konchalovskaia ne faguèt una version en [[rus]], seguida en 1980 per una revirada en [[ucraïnian]] e finalament en 2006 sortiguèt la traduccion [[chinés|chinesa]] de Mirèlha. ==Bibliografia == Mistral, Frederic. ''Mirèio''. [[París]] : Fasquelle, [[1968]]. ==Liames extèrnes== *[https://web.archive.org/web/20180130084532/http://www.cieldoc.com/libre/libr0087.htm Tèxt originau de ''Mirèio'' en grafia mistralenca] *[https://web.archive.org/web/20180130082903/http://www.cieldoc.com/libre/libr0437.htm Tèxt en grafia classica] *[https://web.archive.org/web/20180814105703/http://www.cieldoc.com/libre/libr0243.htm ''Mireille'' (en francés)] ==Nòtas== <references /> {{multibendèl|Portal Provença|LitOc|Literatura}} [[Categoria:Roman occitan|Mirèlha]] [[Categoria:Òbra epica occitan]] [[Categoria:Felibritge|Mirèlha]] mcq6ikztjk07wnzecutzeb79imudsdv 2507673 2507659 2026-08-27T15:11:11Z Jiròni 239 2507673 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:Mirèio 1945.jpg|220px|miniatura|Edicion de 1945 de Mirèio]] [[File:Maison de Frédéric Mistral, Maillane, 1914.jpg|thumb|Pòrta d'intrada de l'ostau [[Malhana|malhanés]] ont [[Frederic Mistral]] compausèt ''Mirèio''. Fotografia de 1914]] [[File:Mirèio.JPG|thumb|Referéncia a Mirèio subre una estatua dedicada a [[Charles Gounod]] (que l'adaptèt a l'òpèra) a [[Sant Romieg de Provença]]|alt=]] '''''Mirèlha''''' (títol original en [[grafia mistralenca]]: '''''Mirèio''''') es una deis òbras màgers de la [[literatura occitana]] modèrna. Escrich en [[provençau]], après una elaboracion que durèt uech ans, per l'escrivan [[Frederic Mistral]], es un poèma en dotze cants que cònta lo desesper d'una joventa provençala que li dison Mirèlha. Lo libre fuguèt publicat en febrier de [[1859]] a Avinhon per l'ostau d'edicion de [[Josèp Romanilha]]. Lo succès del libre fuguèt rapid e aqueste coneguèt mai de difusion encara gràcias au laus que ne faguèt l'escrivan francés [[Alphonse de Lamartine]] dins son cors familiar de literatura. Lo descriguèt coma «l'aparicion d'un poèma epic en Provença» e comparèt amb estrambòrd Mistral au grand autor grèc [[Omèr]]. Ben tocat per las paraulas del grand poèta francés, Mistral volguèt manifestar son admiracion e sa gratitud envèrs Lamartine, e compausèt alara una òda per Lamartine, lo 8 de setembre dau meteis an, que deviá venir una dedicacion dins la segonda edicion de ''Mirèlha'' (en 1860); l'editor Charpentier pasmens refutèt lo poèma entièr e n'imprimiguèt pas que la quatrena estròfa au començament dau libre, d'ara endavant dedicat a Lamartina. L'Òda a Lamartina foguèt inserida finalament dins ''Leis Isclas d'Aur'' en 1876. Fuguèt gràcias a ''Mirèlha'' que Mistral venguèt celèbre dins l'ensems de l'estat francés e internacionalament. Es pr'amor de l'òbra que l'autor malhanenc obtenguèt mai tard lo [[prèmi Nobel]] de literatura, l'an 1904. Charles Gounod, pivelat per aquesta òbra se n'inspirèt per compausar l'opèra ''Mireille'' en 1863. Lo cap d'òbra coneguèt fòrça traduccions dins lei lengas pus importantas coma l'anglés, lo catalan, l'italian, l'espanhòu e tamben lo francés. ==Quauquei jutjaments en 1859== {{cita|Lei vièlhs de M. Mistral an la grandor dei vièlhs d'[[Omèr]].}} (Jules Canonge, ''L'Opinion du Midi'') {{cita|L'idiòma armoniós dau Miegjorn a trobat son [[Virgili]]. Provença tota entiera tòrna viure dins lei cants inspirats de Mistral.}} (Jean-Baptiste Gaut, ''Le Mémorial d'Aix'') {{cita|M. Mistral es un verai trobador, que ''trobador'' vòu dire ''aqueu que tròba''.}} (Paul d'Ivoi, ''Le Messager de Paris'') {{cita|Lo chale e lo pretz inestimable [de ''Mirèlha''] los fan sa riquesa, l'exactitud e la veritat dei tablèus ont se presentan a de reng totei leis aspèctes de la natura provençala.}} (Armand de Pontmartin, ''L'Union'') {{cita|Aqueu poèma que s'i tròba de beutats de premier òrdre (...) es escrich dins la lenga dau Miegjorn, qu'apelarem pas ''patois'', per acipar degun, mai solament una lenga mòrta.}} (Clément Caraguel, ''L'Opinion nationale'') {{cita|Escriu pas per lei pastres, mai per leis artistas. La traduccion a vivament agantat lei critics, lo tèxt provençau es pas totjorn comprés, dise pas solament dei gents dau pòble, mas pereu deis òmes pus abils per manejar aqueu lengatge.}} (Saint-René Taillandier, ''Revue des Deux Mondes'') {{cita|La granda poesia es defenduda a aqueleis idiòmas imperfècts o degenerats que li dison ambé fòrça rason de ''patois''.}} (J. M. Guardia, ''Revue de l'Instruction publique'') ==L'istòria== [[Imatge:Mirèlha.jpg|thumb|230px|Inauguracion de l'estatua de Mirèlha ai Santas (1920)]] Lo subjècte de l'òbra es un maridatge refusat, e una mòrt per amor. Dins lo país dei [[Lei Bauç de Provença|Bauç]], en [[Provença]], Mirèlha, filha dei païsans rics dau Mas dei [[falabreguier|Falabregas]], e Vincenç, un paure jove panieraire coma son paire, mèstre Ambròsi, s'enamoran un de l'autre. Lei dos panieraires van de mas en mas adobar lei banas e s'arrèstan au Mas dei Falabregas onte son aculhits. A la demanda dei rafis dau mas e sustot de Mirèlha, mèste Ambròsi canta un cant sobre sa jovença e sei combats navaus sota leis òrdres dau baile [[Pèire Andrieu de Sufren|Sufren]]. Puei, Mirèlha demanda a Vincenç de contar lei causas que vei dins sei viatges. Entre d'autrei causas, lo panieraire cònta de miracles [[Lei Santas|dei Santas]] e li explica que quand òm es dins un besonh lei fau anar veire e tocar sei santas relíquias. Mirèlha es pivelada per Vincenç e ditz que porriá demorar tota sa vida a l'escotar. (cant I, ''Lo mas dei Falabregas'') Un autre jorn, Mirèlha cuelh de fuelha d'[[amorier]] per lei [[manhan]]s dau mas quand Vincenç passa e l'ajuda. Li parla de sa sòrre Vinceneta que li dona d'er mas lo panieraire ditz a Mirèlha qu'es fòrça mai polida. Lei dos joves tròban un nis de [[pimparrin]]s, signe d'un maridatge dins l'an, puei se confèssan son amor. Mai sembla qu'òm leis aja vists. (cant II, ''La culida'') A l'escasença de la descoconada, la discussion entre chatas comença subre lei manhans, per passar a l'amor ; las chatas galejan e se trufan de Mirèlha ; una premiera allusion geinanta es facha a Mirèlha que tròba lo pretèxte d'anar quèrre una fiòla per sortir. La discussion contunha en son abséncia e quand tòrna li demandan çò que pensa de l'amor ; coma es evasiva, Norada ne profiecha per dire que l'a vista amb Vincenç. Leis autras se trufan d'ela pr'amor d'estar un paure mai la masca Taven lei repotega en li disent que sabon pas veire ont es la valor d'un òme e en contant l'istòria d'un pastre que venguèt se confessar a un ermitan per aver accidentalament tuat un aucèu ; lo cresent nèci, l'ermitan li demandèt d'anar pausar son mantèu subre una verga onte i aviá ren qu'un rai de soleu ; o faguèt mai per miracle lo mantèu demorèt platant subre lo rai mostrant a l'ermita son engana e la santetat dau pastre. E totei comprenon son error e se botan a cantar ''Magalí''. (Cant III, ''La descoconada'') [[Fichièr:MirèlhaActeIII.jpg|thumb|left|330px|Litografia de l'acte III de l'opèra de Gounod]] Tres pretendents (Alari lo pastre, Orriàs lo tocador e Veran lo [[gardian (Camarga)|gardian]]) vènon demandar Mirèlha a son paire mai ela s'es ja declarada a Vincenç (Cant IV, ''Lei demandaires''). Orriàs rescòntra lo panieraire e lo provòca ; lei dos se garrolhan, Vincenç maugrat la fòrça de son adversari es vencedor e furiós, aqueu lo nafra amb son trident e l'abandona (Cant IV, ''La batèsta''). Trobat per tres porquiers, Vincenç es portat au mas dau paire de Mirèlha que lo pòrta dins la bauma de la masca Taven per lo garir (Cant VI, ''La masca''). Vincenç parla de son amor recipròc ambé mèstre Ambròsi e ambé lo sosten de Vinceneta, sa sòrre, lo convençon de ne'n parlar a mèstre Ramon ; o fa sensa dire que l'amorosa es Mirèlha e Ramon li conselha de pas far cas d'aquelei sentiments de jove ; Mirèlha, alara, confèssa son amor e sa maire e Ramon, furiós (subretot que Mirèlha a regetat tres bòns partits) insultan Ambròsi que respònd que maugrat sa pauretat, es estat un brave marin qu'a luchat per França (Cant VII, ''Lei vièlhs''). Mirèlha, desesperada, fugís son ostau, traversant [[Camarga]] per arribar ai [[Lei Santei Marias de la Mar|Santei Marias de la Mar]] per implorar lei Santas que sei parents acceptan sa decision. En camin, a causa de la calor aganta una insolacion. Sei parents parton a sa recèrca vèrs Lei Santas (Cant IX, ''L'assemblada''). A la fin dau camin, lei Santas li apareisson, li explican lor istòria (Cant XI, ''Lei Santas'') e li fan veire la felicitat de l'autre mond. Au mitan dei sieus que la tròban, mòr, fisançosa e serena (Cant XII, ''La mòrt''). ==Lei personatges== [[Fichièr:CarolineCarvalhoMirèlha.jpg|thumb|130px|Caroline Carvalho dins lo ròtle de Mirèlha (1864)]] I a doas sòrtas de personatges : lei vièlhs e lei joves <ref>analisi de [[Robèrt Lafont]]</ref>. * Lei vièlhs : Ramon (lo paire de Mirèlha), Ambròsi (lo paire de Vincenç), Joana-Maria (la maire de Mirèlha), la masca Taven. * Lei joves : Mirèlha/Mirèio, Vincenç, Vinceneto (la sòrre de Vincenç), lo pastre Alari, lo gardian Veranet, Orriàs lo Valabregan, Andrelon. ==Lei cants== [[Fichièr:OstaldeMistral.jpg|thumb|240px|L'ostau ont Mistral compausèt ''Mirèlha'']] Lei dotze cants pòrtan lei títols seguents: *Cant premier : ''Lo mas dei Falabregas'', ambé sa famosa dubertura: :''Cante una chata de Provença.''<br> :''Dins leis amors de sa jovença,''<br> :''A travèrs de la Crau, vèrs la mar, dins lei blats,''<br> :''Umble escolan dau grand Omèra,''<br> :''Ieu la vòle seguir. Coma èra''<br> :''Ren qu'una chata de la tèrra,''<br> :''En fòra de la Crau se n'es gaire parlat.''<br> *Cant segond : ''La culida'' *Cant tresen : ''La descoconada'' *Cant quatren : ''Lei demandaires'' *Cant cinquen : ''La batèsta'' *Cant sieisen : ''La masca'' *Cant seten : ''Lei vièlhs'' *Cant uechen : ''La Crau'' *Cant noven : ''L'assemblada'' *Cant desen : ''La Camarga'' *Cant onzen : ''Lei Santas'' *Cant dotzen : ''La mòrt'' ==A l'entorn de l'òbra== * [[Frederic Mistral|Mistral]] e ''Mirèlha'' fuguèron presentats au public parisenc e francés per [[Alphonse Lamartine]], que qualifiquèt l'òbra de ''cap d'òbra''. Lo libre fuguèt rapidament revirat dins d'autras lengas. * Lo compositor francés [[Charles Gounod]], pivelat per l'òbra de Mistral se n'inspirèt per compausar l'[[opèra]] ''Mireille'' en 1863. * Fuguèt tanben l'inspiracion d'una revista de poètas marselhés (''Mireille'') qu'espeliguèt en 1884. ==Traduccions== [[Fichièr:Frederic Mistral - Mireio - Mireia.jpg|miniatura|Traduccion catalana (''Mireia'' de Francesc Pelagi Briz, publicada en 1914]] [[Fichièr:Mistral espanhòl.jpg|miniatura|Traduccion espanhòla (''Mireya'') de Mirèlha]] L'òbra es estada revirada dins una granda quantitat de lengas. Lei catalans fuguèron demest lei primièrs e ansin la primiera adaptacion catalana, facha per [[Francesc Pelagi Briz]], sortiguèt per fasciculs a La Corona (1861-62) e fuguèt puèi publicada en libre en 1864 e mai en 1914. Se ditz qu'existís tamben una traduccion de Francesc Bartrina, facha en 1861. Pasmens, la version mai notabla es la que realizèt l'escrivana malhorquina [[Maria Antònia Salvà]], publicada en 1917 e reeditada mai d'un còp. L'espanhòl seguiguèt lo catalan, que l'escrivan e traductor barcelonés [[Celestí Barallat]] ne faguèt una traduccion dins la lenga de Cervantes (''Mireya'') qu'apareguèt en 1882. D'edicions e traduccions posterioras se faguèron coma la de 1907 del malhorquin [[Llorenç Riber i Campins]] en 1907, reeditada sovent o la mai recenta de 1998 e encara en 2007 de Pilar Blanco García. Mirèlha sortiguèt puèi en [[polonés]] en 1897, traducha per Adam M’ski, puèi en 1964 sota la pluma de Stanislaw Gniadek. ''Mirella'', la revirada italiana facha pel poèta toscan [[Mario Chini]] sortiguèt en 1903. Quauque temps après, en 1905 Gabor Andor ne faguèt la revirada en [[ongarés]] puèi l'annada seguenta Olga Simelius revirèt ''Mirèlha'' en [[finlandés]]. Es estada traducha en [[esperanto]] per Eugène Noël e Paul Champion que la publiquèron a París en 1909 e sèt ans mai tard, en 1916, espeliguèt la version [[chèc]]a, elaborada per lo monge benedictin Sigismund Bouska. Mai recentament, en 1971 l'òbra màger de Mistral es estada revirada en [[japonés]] per lo professor Fujio Suguy; en 1977 Natàlia Konchalovskaia ne faguèt una version en [[rus]], seguida en 1980 per una revirada en [[ucraïnian]] e finalament en 2006 sortiguèt la traduccion [[chinés|chinesa]] de Mirèlha. ==Bibliografia == Mistral, Frederic. ''Mirèio''. [[París]] : Fasquelle, [[1968]]. ==Liames extèrnes== *[https://web.archive.org/web/20180130084532/http://www.cieldoc.com/libre/libr0087.htm Tèxt originau de ''Mirèio'' en grafia mistralenca] *[https://web.archive.org/web/20180130082903/http://www.cieldoc.com/libre/libr0437.htm Tèxt en grafia classica] *[https://web.archive.org/web/20180814105703/http://www.cieldoc.com/libre/libr0243.htm ''Mireille'' (en francés)] ==Nòtas== <references /> {{multibendèl|Portal Provença|LitOc|Literatura}} [[Categoria:Roman occitan|Mirèlha]] [[Categoria:Òbra epica occitan]] [[Categoria:Felibritge|Mirèlha]] 3qioznuzjfbvbml4ggfp0i55v1p7c1p 0 40776 2507707 2507637 2026-08-27T18:58:37Z Sovenhic 36254 en gascon 2507707 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Ronçasvals''' (var.: gasc. '''Ronçasvaths,''' leng. viv. auv. '''Ronçasvals,''' lem. '''Ronçasvaus,''' prov. '''Ronceivaus,''' niç. '''Roncivaus''')<ref>[https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf Preconizacions deth Conselh dera lenga Occitana], 2007, p. 130.</ref> (en [[Basc|basco]] ''Orreaga'', en [[espanhòu|espanhòl]] ''Roncesvalles''), quiei ua comuna deu [[Bascoat]], en [[Navarra]], dens lo nòrd d'[[Espanha]]. ==Toponimia== Lo nom deu vilatge qu'ei atestat en [[occitan ancian]] dab las formas seguentas: ''Ronçauals'', ''Ronçavals'' (sègle XIII, 1300, 1305), ''Roncesuals'' (1254, 1258), ''Ronçasuals'' (1256, 1286, 1288), ''Ronçasvaus'', ''Ronçasuaus'' (1296), ''Roncesvaus'' (1296), ''Ronçeuau'' (1366), ''Arronçesbaus'' (1412-1413).<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> La forma ''«Arroncesvaus»'', qui apareish dens lo ''[[Diccionari bearnés ancian e modèrne]]'', de V. Lespy e P. Raymond,<ref>{{Obratge|autor=Vastin Lespin|títol=Dictionnaire béarnais ancien et moderne.|lenga=fr|an=1887}} Véder l'article "Caritat".</ref> qu'ei ua reproduccion de la forma medievala isolada ''Arronçesbaus'' ja evocada çai sus. Au [[sègle XIX]] qu'apareish en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] devath las formas ''«Rounsi-Vau»'' e ''«Rounsos-Vals»'' dens [[lo Tresaur dau Felibritge]],{{TdF}} en grafia classica aquò que s'escriu ''Ronceivaus'' e ''Ronçasvals''. Lòc famós dens la [[Cançon de Rotland]], lo nom qu'apareish dens las autas lengas romanicas coma ''Roncesvalles'' en [[castelhan]], ''Ronçasvalls'' en [[Aragonés|navarroaragonés]]<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> e ''Roncevaux'' en [[francés]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=Nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Veire tanben== *[[Batalha d'Arroncesvaus]] *[[Pòrt d'Arroncesvaus]] {{Camin de Compostèla | precedenta = Còl de Roncesvals | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Auritz]] }} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla]] [[Categoria:Comuna de Navarra]] h9ajb9dfv7dg0yal0pms64v8rfnd1gl 2507709 2507707 2026-08-27T18:59:14Z Sovenhic 36254 en gascon 2507709 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}}{{Infobox Geografia politica}} '''Ronçasvals''' (var.: gasc. '''Ronçasvaths,''' leng. viv. auv. '''Ronçasvals,''' lem. '''Ronçasvaus,''' prov. '''Ronceivaus,''' niç. '''Roncivaus''')<ref>[https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf Preconizacions deth Conselh dera lenga Occitana], 2007, p. 130.</ref> (en [[Basc|basco]] ''Orreaga'', en [[espanhòu|espanhòl]] ''Roncesvalles''), quiei ua comuna deu [[Bascoat]], en [[Navarra]], dens lo nòrd d'[[Espanha]]. ==Toponimia== Lo nom deu vilatge qu'ei atestat en [[occitan ancian]] dab las formas seguentas: ''Ronçauals'', ''Ronçavals'' (sègle XIII, 1300, 1305), ''Roncesuals'' (1254, 1258), ''Ronçasuals'' (1256, 1286, 1288), ''Ronçasvaus'', ''Ronçasuaus'' (1296), ''Roncesvaus'' (1296), ''Ronçeuau'' (1366), ''Arronçesbaus'' (1412-1413).<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> La forma ''«Arroncesvaus»'', qui apareish dens lo ''[[Diccionari bearnés ancian e modèrne]]'', de V. Lespy e P. Raymond,<ref>{{Obratge|autor=Vastin Lespin|títol=Dictionnaire béarnais ancien et moderne.|lenga=fr|an=1887}} Véder l'article "Caritat".</ref> qu'ei ua reproduccion de la forma medievala isolada ''Arronçesbaus'' ja evocada çai sus. Au [[sègle XIX]] qu'apareish en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] devath las formas ''«Rounsi-Vau»'' e ''«Rounsos-Vals»'' dens [[lo Tresaur dau Felibritge]],{{TdF}} en grafia classica aquò que s'escriu ''Ronceivaus'' e ''Ronçasvals''. Lòc famós dens la [[Cançon de Rotland]], lo nom qu'apareish dens las autas lengas romanicas coma ''Roncesvalles'' en [[castelhan]], ''Ronçasvalls'' en [[Aragonés|navarroaragonés]]<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> e ''Roncevaux'' en [[francés]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=Nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Veire tanben== *[[Batalha d'Arroncesvaus]] *[[Pòrt d'Arroncesvaus]] {{Camin de Compostèla | precedenta = Còl de Roncesvals | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Auritz]] }} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla]] [[Categoria:Comuna de Navarra]] snz8imr33mzbtalim00gf8h3gjtklg2 2507711 2507709 2026-08-27T18:59:37Z Sovenhic 36254 2507711 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}}{{Infobox Geografia politica}} '''Ronçasvals''' (var.: gasc. '''Ronçasvaths,''' leng. viv. auv. '''Ronçasvals,''' lem. '''Ronçasvaus,''' prov. '''Ronceivaus,''' niç. '''Roncivaus''')<ref>[https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf Preconizacions deth Conselh dera lenga Occitana], 2007, p. 130.</ref> (en [[Basc|basco]] ''Orreaga'', en [[espanhòu|espanhòl]] ''Roncesvalles''), qu'ei ua comuna deu [[Bascoat]], en [[Navarra]], dens lo nòrd d'[[Espanha]]. ==Toponimia== Lo nom deu vilatge qu'ei atestat en [[occitan ancian]] dab las formas seguentas: ''Ronçauals'', ''Ronçavals'' (sègle XIII, 1300, 1305), ''Roncesuals'' (1254, 1258), ''Ronçasuals'' (1256, 1286, 1288), ''Ronçasvaus'', ''Ronçasuaus'' (1296), ''Roncesvaus'' (1296), ''Ronçeuau'' (1366), ''Arronçesbaus'' (1412-1413).<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> La forma ''«Arroncesvaus»'', qui apareish dens lo ''[[Diccionari bearnés ancian e modèrne]]'', de V. Lespy e P. Raymond,<ref>{{Obratge|autor=Vastin Lespin|títol=Dictionnaire béarnais ancien et moderne.|lenga=fr|an=1887}} Véder l'article "Caritat".</ref> qu'ei ua reproduccion de la forma medievala isolada ''Arronçesbaus'' ja evocada çai sus. Au [[sègle XIX]] qu'apareish en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] devath las formas ''«Rounsi-Vau»'' e ''«Rounsos-Vals»'' dens [[lo Tresaur dau Felibritge]],{{TdF}} en grafia classica aquò que s'escriu ''Ronceivaus'' e ''Ronçasvals''. Lòc famós dens la [[Cançon de Rotland]], lo nom qu'apareish dens las autas lengas romanicas coma ''Roncesvalles'' en [[castelhan]], ''Ronçasvalls'' en [[Aragonés|navarroaragonés]]<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> e ''Roncevaux'' en [[francés]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=Nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Veire tanben== *[[Batalha d'Arroncesvaus]] *[[Pòrt d'Arroncesvaus]] {{Camin de Compostèla | precedenta = Còl de Roncesvals | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Auritz]] }} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla]] [[Categoria:Comuna de Navarra]] bjw2fpug1ee0349748t8zhvjf5gd8hr 2507848 2507711 2026-08-27T21:17:12Z Sovenhic 36254 2507848 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}}{{Infobox Geografia politica}} '''Ronçasvals''' (var.: gasc. '''Ronçasvaths,''' leng. viv. auv. '''Ronçasvals,''' lem. '''Ronçasvaus,''' prov. '''Ronceivaus,''' niç. '''Roncivaus''')<ref>[https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf Preconizacions deth Conselh dera lenga Occitana], 2007, p. 130.</ref> (en [[Basc|basco]] ''Orreaga'', en [[espanhòu|espanhòl]] ''Roncesvalles''), qu'ei ua comuna deu [[Bascoat]], en [[Navarra]], dens lo nòrd d'[[Espanha]]. ==Toponimia== Lo nom deu vilatge qu'ei atestat en [[occitan ancian]] dab las formas seguentas: ''Ronçauals'', ''Ronçavals'' (sègle XIII, 1300, 1305), ''Roncesuals'' (1254, 1258), ''Ronçasuals'' (1256, 1286, 1288), ''Ronçasvaus'', ''Ronçasuaus'' (1296), ''Roncesvaus'' (1296), ''Ronçeuau'' (1366), ''Arronçesbaus'' (1412-1413).<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> La forma ''«Arroncesvaus»'', qui apareish dens lo ''[[Diccionari bearnés ancian e modèrne]]'', de V. Lespy e P. Raymond,<ref>{{Obratge|autor=Vastin Lespin|títol=Dictionnaire béarnais ancien et moderne.|lenga=fr|an=1887}} Véder l'article "Caritat".</ref> qu'ei ua reproduccion de la forma medievala isolada ''Arronçesbaus'' ja evocada çai sus. Au [[sègle XIX]] qu'apareish en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] devath las formas ''«Rounsi-Vau»'' e ''«Rounsos-Vals»'' dens [[lo Tresaur dau Felibritge]],{{TdF}} en grafia classica aquò que s'escriu ''Ronceivaus'' e ''Ronçasvals''. Lòc famós dens la [[Cançon de Rotland]], lo nom qu'apareish dens las autas lengas romanicas coma ''Roncesvalles'' en [[castelhan]], ''Ronçasvalls'' en [[Aragonés|navarroaragonés]]<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> e ''Roncevaux'' en [[francés]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=Nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Vejatz tanben== *[[Batalha d'Arroncesvaus|Batalha de Ronçasvals]] *[[Pòrt d'Arroncesvaus|Pòrt de Ronçasvals]] {{Camin de Compostèla | precedenta = Còl de Roncesvals | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Auritz]] }} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla]] [[Categoria:Comuna de Navarra]] tdtstlgagb1zzrds6rf755w6zpvatxn 2507849 2507848 2026-08-27T21:23:08Z Sovenhic 36254 2507849 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroalpenc}}{{Infobox Geografia politica}} '''Ronçasvals''' (var.: gasc. '''Ronçasvaths,''' leng. viv. auv. '''Ronçasvals,''' lem. '''Ronçasvaus,''' prov. '''Ronceivaus,''' niç. '''Roncivaus''')<ref>[https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf Preconizacions del Conselh de la lenga Occitana], 2007, p. 130.</ref> (en [[Basc|basco]] ''Orreaga'', en [[espanhòl]] ''Roncesvalles''), es una comuna del [[Bascoat]], en [[Navarra]], dins lo nòrd d'[[Espanha]]. ==Toponimia== Lo nom del vilatge es atestat en [[occitan ancian]] amb las formas seguentas: ''Ronçauals'', ''Ronçavals'' (sègle XIII, 1300, 1305), ''Roncesuals'' (1254, 1258), ''Ronçasuals'' (1256, 1286, 1288), ''Ronçasvaus'', ''Ronçasuaus'' (1296), ''Roncesvaus'' (1296), ''Ronçeuau'' (1366), ''Arronçesbaus'' (1412-1413).<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> La forma ''«Arroncesvaus»'', qu'apareis dins lo ''[[Diccionari bearnés ancian e modèrne]]'', de V. Lespy e P. Raymond,<ref>{{Obratge|autor=Vastin LESPY & P. RAYMOND|títol=Dictionnaire béarnais ancien et moderne.|lenga=fr|an=1887}} Vejatz l'article «Caritat».</ref> es una reproduccion de la forma medievala isolaa ''Arronçesbaus'', ja evocaa çai sus. Al [[sègle XIX]] apareis en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] sos las formas ''«Rounsi-Vau»'' e ''«Rounsos-Vals»'' dins [[lo Tresaur dau Felibritge]],{{TdF}} en grafia classica aquò s'escriu ''Ronceivaus'' e ''Ronçasvals''. Luòc famós dins la [[Cançon de Rotland|Chançon de Rotland]], lo nom apareis dins las autras lengas romanicas coma ''Roncesvalles'' en [[castelhan]], ''Ronçasvalls'' en [[Aragonés|navarroaragonés]]<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> e ''Roncevaux'' en [[francés]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=Nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Vejatz tanben== *[[Batalha d'Arroncesvaus|Batalha de Ronçasvals]] *[[Pòrt d'Arroncesvaus|Pòrt de Ronçasvals]] {{Camin de Compostèla | precedenta = Còl de Roncesvals | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Auritz]] }} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla]] [[Categoria:Comuna de Navarra]] k730h8ebg1i50dqe7aydrohbfoyvpve 2507859 2507849 2026-08-27T23:35:40Z Sovenhic 36254 2507859 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroalpenc}}{{Infobox Geografia politica}} '''Ronçasvals''' (var.: gasc. '''Ronçasvaths,''' leng. viv. auv. '''Ronçasvals,''' lem. '''Ronçasvaus,''' prov. '''Ronceivaus,''' niç. '''Roncivaus''')<ref>[https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf Preconizacions del Conselh de la lenga Occitana], 2007, p. 130.</ref> (en [[Basc|basco]] ''Orreaga'', en [[espanhòl]] ''Roncesvalles''), es una comuna del [[Bascoat]], en [[Navarra]], dins lo nòrd d'[[Espanha]]. La '''Batalla de Ronçasvals''' se debanèc en 778 entre, d'un costat, los [[Bascoat|bascos]] e, d'autre costat, l'armaa de [[Carlesmanhe|Charlesmanhe]] que fugissiá una campanha infructuosa per conquerir Saragossa. Es un eveniment important de la [[Cançon de Rotland|Chançon de Rotland]]. ==Toponimia== Lo nom del vilatge es atestat en [[occitan ancian]] amb las formas seguentas: ''Ronçauals'', ''Ronçavals'' (sègle XIII, 1300, 1305), ''Roncesuals'' (1254, 1258), ''Ronçasuals'' (1256, 1286, 1288), ''Ronçasvaus'', ''Ronçasuaus'' (1296), ''Roncesvaus'' (1296), ''Ronçeuau'' (1366), ''Arronçesbaus'' (1412-1413).<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> La forma ''«Arroncesvaus»'', qu'apareis dins lo ''[[Diccionari bearnés ancian e modèrne]]'', de V. Lespy e P. Raymond,<ref>{{Obratge|autor=Vastin LESPY & P. RAYMOND|títol=Dictionnaire béarnais ancien et moderne.|lenga=fr|an=1887}} Vejatz l'article «Caritat».</ref> es una reproduccion de la forma medievala isolaa ''Arronçesbaus'', ja evocaa çai sus. Al [[sègle XIX]] apareis en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] sos las formas ''«Rounsi-Vau»'' e ''«Rounsos-Vals»'' dins [[lo Tresaur dau Felibritge]],{{TdF}} en grafia classica aquò s'escriu ''Ronceivaus'' e ''Ronçasvals''. Luòc famós dins la [[Cançon de Rotland|Chançon de Rotland]], lo nom apareis dins las autras lengas romanicas coma ''Roncesvalles'' en [[castelhan]], ''Ronçasvalls'' en [[Aragonés|navarroaragonés]]<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> e ''Roncevaux'' en [[francés]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=Nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Vejatz tanben== *[[Batalha d'Arroncesvaus|Batalha de Ronçasvals]] *[[Pòrt d'Arroncesvaus|Pòrt de Ronçasvals]] {{Camin de Compostèla | precedenta = Còl de Roncesvals | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Auritz]] }} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla]] [[Categoria:Comuna de Navarra]] ci58yg0i23vnnd8ojcavkb0sex5q513 2507860 2507859 2026-08-27T23:38:48Z Sovenhic 36254 2507860 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroalpenc}}{{Infobox Geografia politica}} '''Ronçasvals''' (var.: gasc. '''Ronçasvaths,''' leng. viv. auv. '''Ronçasvals,''' lem. '''Ronçasvaus,''' prov. '''Ronceivaus,''' niç. '''Roncivaus''')<ref>[https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf Preconizacions del Conselh de la lenga Occitana], 2007, p. 130.</ref> (en [[Basc|basco]] ''Orreaga'', en [[espanhòl]] ''Roncesvalles''), es una comuna del [[Bascoat]], en [[Navarra]], dins lo nòrd d'[[Espanha]]. La '''Batalla de Ronçasvals''' se debanèc en 778 entre, d'un costat, los [[Bascoat|bascos]] e, d'autre costat, l'armaa de [[Carlesmanhe|Charlesmanhe]] que fugissiá una campanha infructuosa per conquerir Saragossa. Es l'eveniment màger de la [[Cançon de Rotland|Chançon de Rotland]], una granda òbra literària redigia en occitan o en francés. ==Toponimia== Lo nom del vilatge es atestat en [[occitan ancian]] amb las formas seguentas: ''Ronçauals'', ''Ronçavals'' (sègle XIII, 1300, 1305), ''Roncesuals'' (1254, 1258), ''Ronçasuals'' (1256, 1286, 1288), ''Ronçasvaus'', ''Ronçasuaus'' (1296), ''Roncesvaus'' (1296), ''Ronçeuau'' (1366), ''Arronçesbaus'' (1412-1413).<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> La forma ''«Arroncesvaus»'', qu'apareis dins lo ''[[Diccionari bearnés ancian e modèrne]]'', de V. Lespy e P. Raymond,<ref>{{Obratge|autor=Vastin LESPY & P. RAYMOND|títol=Dictionnaire béarnais ancien et moderne.|lenga=fr|an=1887}} Vejatz l'article «Caritat».</ref> es una reproduccion de la forma medievala isolaa ''Arronçesbaus'', ja evocaa çai sus. Al [[sègle XIX]] apareis en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] sos las formas ''«Rounsi-Vau»'' e ''«Rounsos-Vals»'' dins [[lo Tresaur dau Felibritge]],{{TdF}} en grafia classica aquò s'escriu ''Ronceivaus'' e ''Ronçasvals''. Luòc famós dins la [[Cançon de Rotland|Chançon de Rotland]], lo nom apareis dins las autras lengas romanicas coma ''Roncesvalles'' en [[castelhan]], ''Ronçasvalls'' en [[Aragonés|navarroaragonés]]<ref>Salaberri, Patxi (2018). «Variations onomastiques basques et romanes au Moyen Âge en fonction de la langue des sources». In S. Nadiras (éd.), ''Noms de lieux, noms de personnes''. Pierrefitte-sur-Seine: Publications des Archives nationales. https://doi.org/10.4000/books.pan.989</ref> e ''Roncevaux'' en [[francés]]. ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=Nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} ==Vejatz tanben== *[[Batalha d'Arroncesvaus|Batalha de Ronçasvals]] *[[Pòrt d'Arroncesvaus|Pòrt de Ronçasvals]] {{Camin de Compostèla | precedenta = Còl de Roncesvals | via = Via Lemovicensis | seguenta = [[Auritz]] }} {{Comunas de Navarra}} [[Categoria:Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla]] [[Categoria:Comuna de Navarra]] l83xrcql8dwkeem7n8nf4kl0nrwemzd 0 43158 2507784 2032361 2026-08-27T19:54:21Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507784 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lengadocian--> [[File:Alighieri - Divina Commedia, Nel mille quatro cento septe et due nel quarto mese adi cinque et sei - 2384293 id00022000 Scan00006.jpg|thumb|''Comencia la Comedia'', 1472]] La '''''Divina Comèdia''''' (en [[italian]] ''Commedia'', mai tard crestianizat en ''Divina'' per [[Giovanni Boccaccio]]), es una òbra escrita per [[Dante Alighieri]] entre 1308 e sa mòrt en 1321, qu'es generalament considerada coma lo poèma epic central de la [[literatura]] italiana, e vista coma una de las òbras màgers de la literatura al mond<ref>{{cite book | last=Bloom | first=Harold | authorlink=Harold Bloom | title=The Western Canon | url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloorich | date=1994}} See also [[Western canon]] for other "canons" that include the Divine Comedy.</ref>. La vista imaginativa e allegorica de la vida crestiana dins l'al delà es un som de la filosofia medievala tal coma foguèt desvolopada per la [[Glèisa Catolica Romana]]. L'òbra ajudèt d'establir lo dialècte toscan qu'es la lenga que i es redigida, tala coma l'[[italian|italian estandard]]<ref>See {{cite book | last=Lepschy | first=Laura | coauthors=Lepschy, Giulio | title=The Italian Language Today | url=https://archive.org/details/italianlanguaget0000leps | date=1977}} or any other history of [[Italian language]].</ref>. == Nòtas == <references /> [[Categoria:Òbra medievala italiana]] 0sefvmy8fyqw71sehsz331rfjgjx8zh 0 43260 2507796 2456649 2026-08-27T20:07:26Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507796 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Omon|Trobairitz (omonimia)}} [[Imatge:Beatriz de Dia - BN MS12473.jpg|200px|thumb|Beatritz, comtessa de Diá.]] [[Imatge:A Chantar.ogg|200px|thumb|«A chantar m'er» de Beatriz de Diá.]] Una '''trobairitz''' ([[pl.]]: '''trobairises''';<ref>{{Ligam web|títol=«Diccionari General de la Lenga Occitana»|editor=[[Academia Occitana-Consistòri del Gai Saber]]|lenga=oc|url=https://www.academiaoccitana.eu/ressorsas/|url_accès=liure|consulta=9 de genièr de 2023}}</ref> prononciat {{AFI|[tɾuβajˈɾits]}}) èra una compositriz en [[lenga d'òc]] del corrent del [[fin' amor]], creat als sègles XII e XIII.{{Sfn|Schulman|Jana K.|p=111}}{{Sfn|Wilson|Katharina M.|p=131}} En Euròpa Occidentala, foguèron las primièras autoras conegudas de musica profana e lirica.<ref>{{Obratge|títol=Medieval France: An Encyclopedia|luòc=New York|editor=Garland Publishing Inc|nom=William W|cognòm=Kibler|pagina=927}}</ref> Apareis dins lo tractat ''Doctrina d'acort'' de [[Terramagnino da Pisa]], escrit entre 1282 e 1296, qu'utiliza e coma exemple de mot identic al singular e al plural.<ref name="poe">Elizabeth W. Poe, "Cantairitz e Trobairitz: A Forgotten Attestation of Old Provençal »Trobairitz«," ''Romanische Forschungen'', '''114''', 2 (2002), pp. 206–215, at 207: "which are correctly used only with flexional endings in all numbers ... ''trobayritz''" (''sol per us de parladura en totz los nombres ... trobayritz''). Poe, 210, n. 15, notes that "TROBAIRITZ is the same in the singular and plural of all cases".</ref> == Trobairitz celèbras == * [[Alaisina Iselda]] * [[Alamanda]] * [[Almucs de Castelnòu]] * [[Azalaís de Porcairagues]] * [[Beatritz de Diá|Beatritz, Comtessa de Diá]] * [[Bieiris de Romans|Bieiris o Beatritz de Rumans]] * [[Beatritz de Savòia]] * [[Carenza]] * [[Na Castelosa]] * [[Clara d'Andusa]] * Donna H.{{Sfn|Lou Felibrige|Buletin mesadie|p=96}} * [[Garsenda de Provença|Garsenda, Comtessa de Provença]]{{Sfn|Lou Felibrige|Buletin mesadie|p=98}} * [[Gormonda de Monpelhièr]] * [[Guilhelma de Rosers]] * [[Iseut de Capion]] * [[Lombarda (trobairitz)|Lombarda]] * [[Maria de Ventadorn]] * [[Tibors de Sarenom]] * Es possibla que la reina [[Sança de Provença]] èra trobairitz ==Articles connèxes== * [[Lista de trobadors e trobairitz|Lista de trobadors e trobairises]] * [[Trobador]] * [[Literatura occitana]] == Bibliografia == * {{Obratge|títol=Iniciacion a l'occitan ancian: dètz-e-nòu tèxtes de l'Edat Mejana comentats|nom1=Maurice|cognòm1=Romieu|nom2=André|cognòm2=Bianchi|editor=Premsas Universitàrias de Bordèu|url=https://www.espaci-occitan.com/botiga/fr/grammaire-pedagogie/2828-iniciacion-a-l-occitan-ancian-maurice-romieu-e-andre-bianchi-9782867812750.html|isbn=9782867812750}} * {{Obratge|títol=Lou Felibrige: buletin mesadié souto la direicioun d'en Jan Monné|títoltraduch=Lo Felibritge: bulletin mesadièr sota la direccion d'en Joan Monné|url=https://books.google.be/books?id=Dng3AAAAYAAJ&lpg=RA2-PA95&ots=f6mneUg4tD&dq|an=1887|luòc=Marselha|editor=[[Felibritge]]}} * {{Obratge|títol=Medieval Women Writers|url=https://archive.org/details/medievalwomenwri00naut|nom1=Katharina M|cognòm=Wilson|an=1984|editor=University of Georgia Press|isbn=9780820306414}} * {{Obratge|títol=Songs of the Women Troubadours|nom1=Laurie|cognòm1=Shepard|nom2=Matilda Tomaryn|cognòm2=Bruckner|nom3=Sarah|cognòm3=White|editor=Taylor & Francis|isbn=9781135577797}} * {{Obratge|nom=Jana K|cognòm=Schulman|títol=The Rise of the Medieval World 500–1300: A Biographical Dictionary|an=2002|url=https://archive.org/details/riseofmedievalwo0000unse|luòc=Westport, Conn|editor=Greenwood Publishing Group|isbn=ISBN 978-0-313-30817-8}} ==Nòtas e referéncias== <references /> [[Categoria:Trobador]] [[categoria:Trobairitz]] {{LitOc}} om07vvqjvqm7xeac2wsp1kddwjpkk52 0 43362 2507656 2408822 2026-08-27T13:47:25Z Poiuytrell 61256 /* */ 2507656 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta=oc |naissença=[[1570]] |decès=[[1636]] }} [[Imatge:Brueis.jpg|thumb|left|Edicion dau ''Jardin dei Musas provençalas'']] '''Glaudi Brueis''' (''Claude Brueys'' dins la grafia arcaïca e francizanta; [[Ais de Provença]], c. [[1570]]<ref>Data prepausada per Anselme Mortreuil dins son edicion de [[1842]]</ref> - [[1636]]) foguèt un [[Poesia|poèta]] e un autor [[Teatre|dramatic]] provençau dau començament dau [[sègle XVII]]. Èra membre de l'auta societat d'[[Ais de Provença]]. Seis òbras foguèron publicadas per lo premier còp en [[1628]] as Ais sota lo títol de ''[[Jardin dei Musas provençalas]]'' (''<Jardin deys Musos provensalos>''), inclusent sa poesia, sei comèdias (''[[Comèdia a onze Personatges]]'' e doas ''[[Comèdias a sèt Personatges]]'') e sei tres balets. Compausèt tanben en francés en mai de sei dedicàcias que rebaton sei disposicions per assajar d'agradar au rei e au regim monarquic francés. Èra lo fiu de ''Denys Brueys'', cònsol dau temps de la [[Liga]], e d'''Anne Maye''. Lor premier fiu (lo fraire ainat de Glaudi Brueis) s'apelava ''Etienne Brueys''. Èra de segur una granda familha borgesa e non pas nòbla coma o laissariá pensar lo títol d'escudier que revindicava en tèsta de son ''Jardin''. En [[1609]] esposèt Marguerite Imbert. == Bibliografia == *Brueys, Claude. ''Poésies provençales des XVI^e et XVII^e siècles, publiées d'après les éditions originales et les manuscrits par Anselme Mortreuil''. [[Genèva]] : Slatkine, [[1971]]. == Liames extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20160303215700/http://numerique.bibliotheque.toulouse.fr/cgi-bin/superlibrary?a=d&d=%2Fark%3A%2F74899%2FB315556101_RD17_0297#.Uae-qIBOLIU ''Lo jardin deys musos provensalos'' a la Bibliotèca de Tolosa] ==Nòtas== <References /> {{Escrivan occitan XVII}} {{multibendèl|portal Provença|portal Occitània|litOc|literatura}} {{DEFAULTSORT:Brueis, Glaudi}} [[Categoria:Literatura occitana]] [[Categoria:Escrivan occitan]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Escrivan occitan del sègle XVI]] [[Categoria:Escrivan occitan del sègle XVII]] [[Categoria:Literatura provençala]] [[Categoria:Escrivan dau País d'Ais]] [[categoria:Personalitat provençala]] [[categoria:Naissença en 1570]] [[Categoria:Naissença a Ais de Provença]] 03gngllkqbkric2tx7925dhvzrvlp9v 0 43626 2507658 2461956 2026-08-27T13:56:48Z Poiuytrell 61256 2507658 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan | carta = | nom = Teofil de Bordeu | imatge=Portrait of Theophile Bordeu Wellcome L0005841.jpg | talha imatge=200px|center | legenda=Teofil de Bordèu | nom de naissença = ''Théophile de Bordeu'' (en [[francés]]) | nom aliàs = lo ''Redobtat de la mort'' (''Redouté de la Mort''<ref>Vignancour, 1860, pagina VI.</ref> | data de naissença = [[22 de heurèr]] de [[1722]] | luòc de naissença = [[Isesta]], {{bearn}} | data de decès = [[1776]] | luòc de decès = [[Banhèras de Bigòrra|Banhèras]], {{Bigòrra}} | activitat = Mètge, escrivan | lenga = [[occitan]]-[[bearnés]] | genre = poesia | movement = | distincions = <!-- Listar las donadas de las seccions çaiaprèp entre las balisas <div></div> E levetz pas las balisas <!- -> que quand las seccions son completadas --> <!-- | òbra = ''Rossinholet que cantas'', ''Quant vòs ganhar pastoreta charmanta'', ''De cap a tu sòi Marion''<div> * </div> --> <!-- | complement = <div> * </div> --> }} [[Imatge:Beost.JPG|thumb|left|La [[Vath d'Aussau]]]]'''Teofil de Bordèu''' (en [[francés]] ''Theophile de Bordeu'', [[Isesta]], lo [[22 de heurèr]] de [[1722]] - [[Banhèras de Bigòrra]], [[1776]]), lo que ho un mètge e un escrivan [[bearn]]és de lengas francesa e [[occitan]]a. == Vida == Qu'èra hilh d'un aute famós mètge bearnés, Antòni de Bordèu e qu'estudiè la [[medecina]] a [[Montpelhièr]], que ho lo mètge deu rei [[Loís XV de França|Loís XV]] e un amic de [[Denis Diderot]] ; per aquesta rason que participè a la redaccion de ''[[L'Enciclopedia]]'' e Diderot que'u mentau dens los son ''Saunei de Dalembert''. Qu'ei conegut per aver encoratjat au desvolopament deu termalisme. == Composicions en occitan == Hèra estacat a la soa [[Vath d'Aussau]] nadau, que compausè en [[bearnés]] ua dedicàcia hornida en cap deu son libe : ''Recherches sur les maladies chroniques''. [[Miquèu de Camelat]] qu'ac editèc au [[sègle XX]]. Son poema ''Aumatge''e qu'ei tanben inclús dehens l'antologia de poesia bearnersa de [[Vignancour]]. == ''Recherches sur les maladies chroniques'' == ''Pro longtemps i a (benaja Diu !) qu'aqueras hautas montinas ombratjan noste val e la brava gen qui l'abita... Crestians non èran aqueths antics montanhars e de la Geantaria bèth drin, si no'm trompi, tienèn : raça vienguda, en quauques sauts, de las planas de Sennaar.''<br> ''Las ribèras en aqueth temps e las planas, qui ara tan braguen, non èran que mars, pesquèrs e gaves.''<br> ''Mès quan las mars se hon retiradas e las planas eishucadas, los Ossalés, seguint lo cors de l'aiga a los debrís de las montanhas, descendón abitar lo plat país e mèstes que'n hon junqu'au pont long, qui engüèra tienen.''<br> ''Atau vivèn de lèit e de bròja de milh nostes pairbons. Las loas molhèr que'us hielavan lan e que'us sabén téisher capas e dehauts e davaths e bragas e porpoèns e berrets. Tela de lin non se'n i caneja que longtemps après...'' == ''Aumatge'' == === Aumatge === ''Pro b'an cantat, shens dobte, e pro canteran''<br> ''Lo tendre amor, la guerra e tot çòque de gran''<br> ''Per lo monde se hè, despuish que, d'ua alenada''<br> ''Drin de probe en Adam per Diu estó cambiada''.<br> ''Los membres be 'u me possen, deu cap dinc aus talons,''<br> ''Com aus arbes se hèn, e brancas e botons;''<br> ''E son sang que cola, peu miei de sas artèras,''<br> ''Com l'aigueta qui court capvath las arribèras;''<br> ''E com los rais deu só se'n van tot escauhant,''<br> ''La calor que s'esten, hens sas carns en baran.''<br> ''Que's devèilhe, que's lhève e sons membres qu'agite ; ''<br> ''Sons uelhs e son plantats, cadun dens sa guerita ;''<br> ''Son nas se'n va sentir; sa man que sap tastar;''<br> ''Sa lenga dens son clòt, que s'apresta a gostar;''<br> ''Per l'aurelha qu'enten, quan non l'a pas tròp dura :''<br> ''Aqueths utís que son los cinc sens de natura.''<br> ''E malaia la sèrp, dont lo beròi accent,''<br> ''A l'òmi he sentir qu'avè un aute sens !''<br> ''Tot lo monde be sap, qu'Eve la vesiada,''<br> ''Be pergó son aunor dens aquèra vagada,''<br> ''E que tròp malament he créder a son marit,<br> ''Çò qui la sèrp, cap a cap, tantòst l'avè dit.<br> == Bibliografia == * Claver, Pau. '' Prosateurs Béarnais''. [[Pau]] : [[Per Noste]] - [[Marrimpoei]], [[1980]]. * Clavé, Paul. Littérature gasconne: prosateurs béarnais. Orthez : Per Noste, 1980.[http://books.google.fr/books?id=40Dg3MIo7oUC&printsec=frontcover&dq=poesies+b%C3%A9arnaises&hl=fr&sa=X&ei=I648T62ODsu6hAf8nKG8BQ&ved=0CEgQ6AEwAg#v=onepage&q=poesies%20b%C3%A9arnaises&f=false (edicion sus google book).] == Nòtas == <references/> {{Escrivan occitan XVIII}} {{multibendèl|Portal Bearn|LitOc}} {{Autoritats}} {{DEFAULTSORT:Bordèu, Teofil de}} [[Categoria:Literatura gascona]] [[Categoria:Escrivan gascon]] [[Categoria:Escrivan bearnés]] [[Categoria:Naissença en 1722]] [[Categoria:Decès en 1776]] tn0i5nbt643aft87m8vtgra1qcegyri 0 46870 2507661 2423983 2026-08-27T14:27:52Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507661 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lencais | nom2 = ''Lanquais'' | imatge = Lanquais - castle.jpg | descripcion = Lo castèl de Lencais. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Lanquais_(Dordogne).svg | ist = {{Perigòrd}} | parçan = | region = [[Novèla Aquitània]] | departament = {{Dordonha}} | arrondiment = [[Arrondiment de Brageirac|Brageirac]] | canton = [[Canton de La Linda|La Linda]] | intercom = [[Comunautat de comunas de las Bastidas Dordonha-Perigòrd|CC de las Bastidas Dordonha-Perigòrd]] | insee = 24228 | cp = 24150 | cònsol = Michel Blanchet | mandat = [[2020]]-[[2026]] | longitud = 0.670833333333 | latitud = 44.8244444444 | alt mej = | alt mini = 40 | alt maxi = 173 | km² = 14.48 | gentilici = |}} [[Fichièr:Lanquais - house next to church.jpg|thumb|250px|right|La [[maison]] a mança de la [[glèisa]]]] '''Lencais''' (''Lanquais'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] d'[[Occitània]], dins la region istorica de [[Perigòrd]], administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Dordonha (departament)|Dordonha]] de la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 24228.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [lɪ<small>n</small>’kaj] <ref name = dord>https://web.archive.org/web/20160811042500/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/lalinde/LANQUAIS.htm</ref>. Las fòrmas ancianas son ''Linicassio'', en latin, al sègle IX, ''Linquaychs'' en 1276, ''Lincays'' en 1286, ''Lencasium'' en 1320, ''Lancais'' en 1359 <ref name = tanho>Chantal Tanet et Tristan Hordé, ''Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord'', ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 193</ref>, ''Lenquays '' en 1410<ref>https://www.guyenne.fr/Publications/Jurades_Bergerac/les_jurades_de_bergerac_t1.htm?fbclid=IwAR3P5U8PZg2frObhOvQQmjZ36MrtFFB9QxkOH3bigM2Z2y_HUy7qv6JCllw</ref>. Per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Lencais'' es escur, benlèu prelatin <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 386</ref>. Lo site de las comunas de Dordonha explica lo nom, emb una incertitud, per ''Linocassium'', que seriá la garrena, la cassanha, la jarriçada de ''Linus'', nom « galloroman » d'òme <ref name = dord/>. Segon Chantal Tanet e Tristan Hordé, las fòrmas ancianas mòstran que lo nom es pas religat emb lo casse, mas benlèu s'explicariá per ''Linacus'', inferit de ''Linus'' <ref name = tanho/><ref name = dord/>, çò que laissa la question de la finala. Conferir emb [[Talais]] e [[Verdelais]]. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=24228 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Michel Blanchet|Partit= sense puèi aparentat [[PCF]] |Qualitat= salariat à la SNPE}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= ?|Identitat= Camille Barrière |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= 1983 |Identitat= Odette Neyrac |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=24228 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=938 |1846=917 |1851=943 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=771 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=572 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=507 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=513 |2005=496 |2006= |2007= |2008= |2010=542 |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== === Monuments === * [[Castèl]] de Lencais: data dels sègles XV e XVI. Es classat coma monument istoric dempuei lo [[8 de julhet]] de [[1942]]. Es subrenomenat {{Cita|lo [[Lovre]] inacabat de Perigòrd}} e pòt èsser visitat. I aguet au mens tres castèls a Lincais bastits sus un site d'[[abitat]] [[Preïstòria|preïstoric]]. Quand òm es dins la cort, òm pòt veire la diferéncia entre las doas partidas del castèl: a drecha, un castèl medieval bastit aus segles XIV e XV, juscanta la [[tor]] de l'[[escalièr]]; a mança, un castèl de la [[Renaissença]] bastit a partir del [[regne]] de [[Carles IX de França|Carles IX]] e terminat en [[1604]]. La bastissa remembra la part de Lescot dins lo palais del Lovre. == Personalitats ligadas emb la comuna == ==Veire tanben== == Ligams externes == * [https://web.archive.org/web/20130914035253/http://chateaudelanquais.fr/ Site oficial dau Chasteu de Lencais] == Nòtas == <references/> {{Portal Perigòrd}} {{Comunas de Dordonha}} [[Categoria:Comuna de Dordonha]] [[Categoria:Comuna de Perigòrd]] cplpaatjveee8kxwglgzmoxf7kqjlvh 0 47723 2507716 2459500 2026-08-27T19:06:27Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507716 wikitext text/x-wiki {{Omon}} Una '''cançon''' (var. '''chançon'''; del latin: ''cantio<ref>{{DGLO|p=146}}</ref>'') es una composicion musicala que conten un tèxte e una melodia destinada a èsser interpretada per la votz umana, de còps acompanhada d'[[Instrument musical|instruments musicals]].<ref>{{Ref-publicacion|url=https://archive.org/details/newshorteroxford00lesl/mode/2up|títol=The New Shorter Oxford English Dictionary|isbn=0198612710|pagina=2947|editor=Oxford University Press|an=1993}}</ref> == Origina e istòria == === Las primièras traças de la cançon === La cançon a de rasics fòrça ancianas, ligadas a las primièras formas de comunicacion poetica e musicala. Dins l’Antiquitat, los Grècs e los Romans utilizavan la poesia lirica, que sovent se cantava amb acompanhament d’instruments coma la lira o l’aulòs. De rites religioses, de celebracions e de poèmas epics coma l’''Iliada'' d’Omèr èran tanben mes en musica. Aquelas tradicions fondèron las basas de la cançon coma forma artistica.<ref>{{Ref-libre |cognòm=Dupont |títol=Histoire de la musique antique |luòc=París |editor=Gallimard, |an=2015 |pagina=87}}</ref> === La cançon a l'Edat Mejana === L’Edat Mejana vegèt la florison de las cançons dels trobadors en Occitània. [[Bernat de Ventadorn]], un dels mai grands poètas de l’epòca, creèt de cançons dedicadas a l’amor cortés, coma ''Can vei la lauzeta mover''.<ref>Aubry, ''Les troubadours et l’amour courtois'', Paris: PUF, 1998, p. 45</ref> Lo tèma central de l’amor inacessible èra fòrça recurrent dins las cançons trobadorescas. [[Jaufré Rudèu|Jaufré Rudèl]], per exemple, es conegut per sos tèxtes sus l’''amor de luènh''.<ref>{{Ref-libre |cognòm=Boutière, |títol=Biographies des troubadours |luòc=París |editor=Nizet |an=1964 |pagina=134}}</ref> Dins lo nòrd d’Euròpa, los [[Trobaire|trobaires]] franceses e los ''[[Minnesänger]]'' alemands desvolopèron d'estils similars, inspirats de las tradicions occitanas, mas adaptadas a lors culturas. Lo ''Carmina Burana'', un recuèlh de poesias religiosas e secularas dels sègles {{Romanas|xi}} e {{Romanas|xii}}, es un exemple màger de cançons liturgicas e profanas dins lo mond latin medieval.<ref>{{Ref-libre |cognòm=Apel |títol=Gregorian Chant |luòc=Cambridge |editor=Harvard University Press |an=1990 |pagina-112}}</ref> === La cançon a la Renaissença === La Renaissença, que comencèt al sègle {{Romanas|xv}}, marca un apogèu per la cançon polifonica. En França, [[Clément Janequin]] utilizèt l’art de la descripcion dins de cançons coma ''La Guerre'', que representa sonicament una batalha.<ref>{{Ref-libre |cognòm=Reese |títol=Music in the Renaissance |luòc=Nòva York |editor=Norton |an=1954 |pagina=223}}</ref> [[Josquin des Prez]], considerat coma un dels màgers compositors de l’epòca, creèt de cançons polifonicas que ligavan tèxtes e melodias amb una nòva sensibilitat.<ref>{{Ref-libre |cognòm=Grove |títol=The New Grove Dictionary of Music and Musicians |volum=vol. 9 |luòc=Londres |editor=Macmillan |an=1980 |pagina=572}}</ref> Lo madrigal italian, inspirat de la poesia de Petrarca, floriguèt dins las òbras de compositors coma [[Luca Marenzio]] e [[Carlo Gesualdo]]. Aqueste darrièr introduguèt una cromatica fòrça audaciosa dins sas cançons, coma dins lo madrigal ''Moro, lasso''.<ref>{{Ref-libre |cognòm=Einstein |títol=The Italian Madrigal |url=https://archive.org/details/italianmadrigal0002alfr_l8q3 |lùoc=Princeton |editor=Princeton University Press |an=1949 |pagina=398}}</ref> La cançon renaissenta revolucionèt lo rapòrt entre tèxte e musica, en establint una harmonia mai estrecha entre l’expression poetica e melodica. === La cançon durant lo periòde barròc === Amb l’arribada del periòde barroc (sègles {{Romanas|xvii}} e {{Romanas|xviii}}), la cançon s’estructurèt en doas tendéncias majoras: la cançon populara, que contunhava de se transmetre oralament dins las comunautats, e las formas mai elaboradas per las corts e los salons. En França, los ''airs de cour'' de [[Michel Lambert]] èran fòrça apreciats per lor simplicitat eleganta e lor acompanhament minimalista amb lo [[laüt]].<ref>Bukofzer, ''Music in the Baroque Era'', New York: Norton, 1947, p. 124</ref> Dins l'Itàlia barròca, [[Claudio Monteverdi]] foguèt un pionier de la transicion entre la Renaissença e lo Barròc. Sos madrigals e operas, coma ''L’Orfeo'', representan una revolucion dins l’expression dramatica de la musica vocala.<ref>{{Ref-libre |cognòm=Carter, |títol=Monteverdi and the End of the Renaissance |luòc=Oxford |editor=Oxford University Press |an=2002 |pagina=56}}</ref> La cançon baròcca integrèt tanben de tematicas religiosas dins de formas coma la cantata, especialament en Alemanha amb [[Johann Sebastian Bach]]. Aquelas òbras, sovent compausadas per de congregacions religiosas, mesclavan poesia e teologia dins una armonia extrèmament elaborada.<ref>{{Ref-libre |cognòm=Wolff |títol=Johann Sebastian Bach: The Learned Musician |url=https://archive.org/details/johannsebastianb00wolf |luòc=Nòva York |editor=Norton, |an=2000 |pagina=[https://archive.org/details/johannsebastianb00wolf/page/312 312]}}</ref> == Tipes de cançon == * [[Canso]] * Cançon * [[Cantiga|Cantiga medievala]] * [[Cant liric]] * [[Corala|Cant coral sacrat]] * [[Cant gregorian]] * [[Imne]] * [[Musica folclorica]] * [[Pop (musica)|Pop]] == Referéncias == {{Referéncias}} ==Articles connèxes== * [[Album musical]] * [[Cançon de gèsta]] * [[Votz]] {{1000 fondamentals}}{{portal musica}} [[Categoria:Cançon|*]] [[Categoria:Genre musical]] [[Categoria:Industria del disc]] he5ahr4ffk1faonx3haii6ynubshoy2 0 48308 2507732 1907782 2026-08-27T19:15:52Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507732 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=zoologia |carta=zoologia |imatge=<!--wikidata:--> |legenda= }} {{Taxobox fin}} Las '''micobacterias''' o '''micobactèris''' son un [[genre (biologia)|genre]] d'[[Actinobacteria]], avent sa familha pròpria, las Mycobacteriaceae. Lo genre inclutz de [[bactèri|bacterias]] patogènas conegudas per provocar de malautiás grèvas dins los mamifèrs, coma la [[tuberculòsi]] e la [[lèpra]]<ref name=Sherris>{{cite book | author = Ryan KJ, Ray CG (editors) | title = Sherris Medical Microbiology | url = https://archive.org/details/sherrismedicalmi0000unse_q1i3 | edition = 4th ed. | publisher = McGraw Hill | year = 2004 | isbn = 0-8385-8529-9 }}</ref>. Lo prefixe [[grèc (lenga)|grèc]] ''myco'' significa a l'encòp {{cita|campairòl}} e {{cita|cera}}; s'utiliza aici per caracterizar los compausats cerós de la paret cellulara. == Nòtas == <references /> [[Categoria:Bacteriologia]] [[Categoria:Microbacteriologia]] fhse82wnvd0ou9ztw6uyx6vb82qfwla 0 48514 2507767 2379100 2026-08-27T19:40:45Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507767 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Identitat | tematica = | carta = | nom = Jacques Cartier | nomdebateg = | imatge = Jacques Cartier 1851-1852.jpg | legenda = Retrach de Jacques Cartier per Théophile Hamel | talhaimatge(en px) = | datadenaissença = [[1491]] | luòcdenaissença = [[Saint-Malo]], [[reiaume de França]], [[Ducat de Bretanha|Bretanha]] | datadedecès = [[1èr de setembre]] de [[1557]] | luòcdedecès = [[Saint-Malo]] | paísdorigina = | profession = navigador, explorator | títol1 = | títol2 = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = | Títol_politic = | Nacion = }} '''Jacques Cartier''' ([[31 de decembre]] de [[1491]] - [[1èr de setembre]] de [[1557]]) foguèt un explorator francés, que reclamèt per [[França]] çò qu'es ara [[Canadà]]. Foguèt lo primièr de descriure e cartografiar<ref>Sas mapas se son perdudas, mas i es fach referéncia dins una letra per son nebot Jacques Noël, datada de 1587 e estampada per [[Richard Hakluyt]] amb lo relat del tresen viatge de Cartier, dins ''The Principall Navigations [...], London, G. Bishop, 1600.</ref> lo [[golf del Sant Laurenç]] e las ribas del [[Sant Laurenç (riu)|riu de Sant Laurenç]], que nomenèt "Lo país de [[Canadà]]", mot iroqués que significa « vilatge » e que Cartièr utilizèt per nomenar los pòblaments iroqueses que vegèt a [[Stadacona]] puèi a [[Hochelaga]]. == Biografia == === Jovença e formacion === Jacques Cartier nasquèt en 1491<ref>Cap certificat batismal foguèt pas trapat, mas Cartier faguèt estat del seu atge dins tres letras. Vejatz {{Harvsp|Trudel|1955|p=68}}.</ref> a [[Saint-Malo]], lo pòrt situat a l'extrème nòrd-èst de las còstas del ducat de [[Bretanha]] (ducat que serà incorporat a França en 1532). Cartier, qu'èra un respectable marin, melhorèt son estatut social en 1520 en maridar Mary Catherine des Granches, sòcia d'una importanta familha. Lo seu nom es conegut a Saint-Malo per sas frequentas aparicions pels registres batismals coma grandpaire o testimòni<ref>Biggar, H.P. ''A Collection of Documents relating to Jacques Cartier and the Sieur de Roberval'', Ottawa, Public Archives of Canada, 1930. Over 20 baptisms h;September</ref>. En [[1532]], mentre qu'una guèrra esclata entre la corona de Portugal e los armators normands al larg de Brasil, Cartier es presentat al rei de França [[Francés Ièr]] per [[Jean Le Veneur]], avesque de Saint-Malo e abat del [[Le Mont-Saint-Michel|Mont Saint-Michel]]. Aqueste evoca los viatges que Cartier auriá ja faits « en Brasil e en Tèrra Nòva », per afirmar qu'èra capable « de menar de naus a la descobèrta de tèrras nòvas dins lo monde nòu »<ref>Baron de La Chapelle, « Jean Le Veneur et le Canada », ''Nova Francia'', vol. 6, 1931, {{p.|341-343}}, d'après un tèxte genealogic de 1723.</ref>. Recevent una commission del rei de França, e venent aital lo successor de [[Giovanni da Verrazzano]], Cartier dirigiguèt, als fraisses del rei, tres viatges cap a l'[[America del Nòrd]] entre [[1534]] e [[1542]], esperant i trapar un [[passatge del Nòrd Oèst|passatge]] cap a [[Asia]], sinon de riquessas. === Lo primièr viatge (1534) === [[Fichièr:Cartier First Voyage Map 1 fr.png|thumb|left|upright=1|Mapa del primièr viatge de Jacques Cartier.]] [[File:Peinture dans la cathédrale de Gaspé montrant l'arrivée de Jacques Cartier à Gaspé en 1534.JPG|thumb|right|Pintura dins la catedrala de Gaspé mostrant l'arrivada de Jacques Cartier a Gaspé en 1534]] Après solament vint jorns de traversada (del 20 d'abril al 10 de mai), Cartier atenh [[Tèrra Nòva]], amb sos dos naviris e un equipatge de 61 òmes. Explorèt menimosament lo [[golf del Sant Laurenç]] a partir del [[10 de junh]]<ref>[http://www.france-pittoresque.com/almanach/almanach2/1006.htm Quelques événements du 10 juin]</ref>. Lo 12 de junh, durant la reconaissença de luòcs novèls e la denominacion de rius novèls, Jacques Cartier e sos marins apercebèron, un pauc à l'escart de la ribièra que venián de nomenar ''Saint-Jacques'', un grand naviri originari de [[La Rochelle]], que l'équipatge, après una longa campanha de pesca a la [[merluça]], aviá perdut son camin al mitan de las illas nombrosas del [[golf del Sant Laurenç]]. Anèron a bòrd d'aquela nau per la menar cap a un luòc de bon s'orientar, que diguèron ''Havre Jacques-Cartier''<ref>{{Harvsp|Cartier|1984|p=121-122}}.</ref>. Lo diluns 6 de julhet, Jacques Cartier e son equipatge encontèron los primièrs americans nadius de la Nacion [[Micmac]], al larg de la [[Baie des Chaleurs]]. Los jorns seguents, marins e autoctòns, escambièron d'objèctes divèrs contra de pelissas<ref>{{Harvsp|Cartier|1984|p=139-140}}.</ref>. Lo [[divendres]] [[24 de julhet]], desbarquèron a [[Gaspé (vila)|Gaspé]], ont plantèron una [[Crotz de Gaspé|crotz]] de trente [[pè (unitat)|pès]], per revendicar la region per lo rei de [[França]]. La tropa dels franceses i encontran d'[[Iroquoians del Sant Laurenç]], venguts per la pesca, que los aculhiguèron sens grand plaser. Lo cap indian, [[Donnacona (cap indian)|Donnacona]], après protestacions, acceptèt que Cartier mena dos de sos filhs en França. L'arrivada a Saint-Malo se faguèt lo 5 de setembre après una autra corta traversada de 21 jorns<ref name=tcetrudel>[https://web.archive.org/web/20110925072835/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=F1ARTF0001439 Marcel Trudel, ''Jacques Cartier''], dans l'[[Encyclopédie canadienne]] ([https://web.archive.org/web/20080109013103/http://www.encyclopediecanadienne.ca/ EC]).</ref>. === Lo segond viatge (1535-1536) === [[Fichièr:Cartier Second Voyage Map 1 fr.png|thumb|right|upright=1|Mapa del segond viatage de Jacques Cartier.]] Lo segond viatge aguèt luòc en [[1535]]–[[1536]] e debutèt lo 19 de mai. Aquela expedicion compta tres naus, ''[[La Petite Hermine]]'' (60 tonèls), ''[[L'Émérillon]]'' (40 tonèls) e la nau que transpòrta Cartier, [[la Grande Hermine (Nau)|la ''Grande Hermine'']] (120 tonèls). Quinze meses de viures son estats prevists. Menats de França per Cartier, los dos filhs (nebòts ?) del cap [[Donnacona (cap india)|Donnacona]], ''Taignoagny'' e ''Domagaya'', parlavan francés. Amb sas connaissenças, Cartier remonta lo cors del [[ Sant Laurenç(riu)|Sant Laurenç]], e descobrís que naviga sus un flume quora l'aiga ven dolça. Le [[3 de setembre]] senhala dins son jornal de bòrd aver vist de [[beluga]]s dins lo flume<ref>{{Harvsp|Dubé|1986|p=17}}.</ref>. A l'[[illa d'Orleans]], lo [[7 de setembre]], davant [[Stadaconé]], òm retròva [[Donnacona (caf indian)|Donnacona]]. Lo cap amerindian, per s'assegurar del monopòli del comèrci, ensagèt de dissuadir los Franceses de perseguir l'exploracion del fluvi. Cartier refusèt e l'expedicion se dividiguèt. Una partida dels òmes bastiguèt un fortin. La rèsta remontèt lo [[fluvi]] amb un vaissèl e de barcas. Lo 2 d'octobre de 1535, Jacques Cartier e sos companhs arribèron dins la region del vilatge fortificat de Hochelaga. Los [[França|Franceses]] nommèron aquela region "mont Royal" (uèi, es lo luòc d'implantacion de la vila de [[Montreal]]). Lo 7 de setembre, Cartier tornèt cap al fortin per ivernar. Los rapòrts amb los [[Iroqués]] de Sant Laurenç foguèron bons. Los Franceses descobriguèron los escalps, lo tabat e la rigor de l'ivèrn canadian. L'escorbut decimèt una part dels equipatges fins a la descobèrta d'una infusion d'avet baumier preparada per las [[Micmacs]]. En abril de 1536, Cartier prenguèt Donnacona per fòrça per o presentar a Francés I{{èr}}. A causa de las pèrdas, un sol vaissèl foguèt utilizat pel retorn. === Lo tresen viatge (1541-1542) === Cartier realizèt un tresen viatge en 1541-1542. Los racontes d'[[aur]], de [[gemma]]s e d'[[espècia (cosina)|espècias]] de Donnacona motivèron l'autorizacion balhada per Francés I{{èr}} de fondar una [[colonialisme|colonia]] [[catolicisme|catolica]] en [[America del Nòrd]]. Pasmens, lo projècte foguèt fisat a [[Jean-François de la Rocque de Roberval]], un òme de cort. Atal, aquel tresen viatge foguèt pas dirèctament comandat per Cartier. L'expedicion deviá comportar cinc vaissèls mas sa preparacion foguèt ralentida per la mòrt de Donnacona e de problèmas [[logistica|logistics]]. Fin finala, Cartier decidiguèt de partir sens esperar los autres vaissèls. Après una traversada dificila, arribèt a Stadacone. Recebèt inicialament un bon acuèlh malgrat l'anóncia del decès de Donnacona. Pasmens, las relacions se degradèron e los Franceses decidiguèron de s'installar a la confluéncia de Sant Laurenç e del riu del Cap-Rog. Per preparar la colonizacion, Cartier i ordenèt la construccion del [[fòrt]] de Charlesbourg-Royal. Puèi, realizèt d'operacions comercialas amb los Iroqueses per trobar d'aur e de [[diamant]]s. Retrobèt l'expedicion principala a Tèrranòva en 1542. Recebèt l'òrdre de tornar dins la val de Sant Laurenç mas desobesiguèt. A la plaça, preferiguèt tornar en [[França]] per far expertesar l'aur e los diamants trobats. Pasmens, los minerals raportats se revelèron èsser sens valor ([[pirita]], [[qüars]]...). === Retirada e fin de vida === Après aquela malescaduda, Cartier se retirèt dins la region de [[Sant Maclo]]. Notable de la vila, foguèt de còps consultat per de projèctes d'expedicion o per sa coneissença del [[portugués]]. Moriguèt lo 1{{èr}} de setembre de 1557, probablament a causa d'una [[epidèmia]] de [[pèsta]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Canadà]] * [[Sant Laurenç (flume)|Sant Laurenç]] === Bibliografia === * {{Obratge|language=fr|first1=Marcel|last1=Trudel|title=Histoire de la Nouvelle-France|location=Montreal|publisher=Fides|year=1955|volume=1|isbn=978-2-76210-788-3|oclc=874572929}} * {{Obratge|language=fr|first1=Jacques|last1=Cartier|title=Voyages au Canada avec les relations des voyages en Amérique de Gonneville, Verrazano et Roberval|url=https://archive.org/details/voyagesaucanada0000cart|location=Paris|publisher=La Découverte|year=1984|isbn=978-2-70711-227-9|oclc=931769334}} * {{Obratge|language=fr|first1=Philippe|last1=Dubé|title=Deux cents ans de villégiature dans Charlevoix : l'histoire du pays visité|location=Québec|publisher=Presses de l'Université Laval|year=1986|isbn=|oclc=567979204}} === Nòtas e referéncias === <references/> {{DEFAULTSORT:Cartier, Jacques}} [[Categoria:Personalitat francesa del sègle XVI]] [[Categoria:Explorator francés]] [[Categoria:Explorator maritim]] [[Categoria:Explorator de Canadà]] [[Categoria:Personalitat de la Vila de Quebèc]] [[Categoria:Istòria de Canadà]] [[Categoria:Personalitat del Regim Ancian]] [[Categoria:Personalitat de Nòva França]] [[Categoria:Naissença en 1491]] [[Categoria:Decès en 1557]] [[Categoria:Istòria de Quebèc]] [[Categoria:Naissença a Saint-Malo]] a2zpremrbksx1ftbkminyb6lwdqbw61 0 50423 2507799 2284414 2026-08-27T20:10:31Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507799 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{omon|Grands Lacs}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Great Lakes from space.jpg|thumb|300px|right|Un imatge satellit dels Grands Lacs.]] Los '''Grands Lacs''' son una cadena de lacs d'aiga doça situats a l'èst de l'[[America del Nòrd]], a la frontièra entre [[Canadà]] e [[Estats Units]]. Çò es: lo [[Lac Superior]], lo [[Lac Michigan]], lo [[Lac Huron]], lo [[Lac Erie]], e lo [[Lac Ontàrio]], forman lo pus grand grop de lacs d'aiga doça de la [[Tèrra]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120111122929/http://biology.usgs.gov/luhna/chap6.html LUHNA Chapter 6: Historical Landcover Changes in the Great Lakes Region<!-- Bot generated title -->]</ref>.<ref name=>{{cite book | first=Fereidoun | last=Ghassemi | coauthors= | year=2007 | títol=Inter-basin water transfer | url=https://archive.org/details/interbasinwatert0000ghas | edition=| publisher=Cambridge, Cambridge University Press, 264 | location=| isbn=0-52-186969-2 | unused_data=|pgs.}}</ref> Son sonats de còps mars interioras, o la tresena còsta de Canadà e dels Estats Units. == Geologia == [[Fichièr:Glacial lakes.jpg|thumb|300px|right|Esquèma de la formacion dels Grands Lacs.]] La geologia fondamentala que creèt las condicions de la formacion dels Grands lacs d'uèi èra ja prèsta fa 1,1 a 1,2 miliard d'ans,<ref name="Grady">{{cite book |last= Grady |first=Wayne |title= The Great Lakes|url= https://archive.org/details/greatlakesnatura0000grad |publisher= Greystone Books and [[David Suzuki Foundation]]| location=Vancouver |year= 2007 |isbn= 9781553651970 |unused_data= |pgs. 42-43}}</ref><ref name=Schmus>{{cite journal | last = Van Schmus | first = W. R. | authorlink = | coauthors = Hinze, W. J. | title = The Midcontinent Rift System | journal = Annual Review of Earth and Planetary Sciences | volume = 13 | issue = | pages = 345–83 | publisher = | date = May 1985 | url = https://kuscholarworks.ku.edu/dspace/bitstream/1808/104/1/fac6cit13.pdf | doi = 10.1146/annurev.ea.13.050185.002021 | id = | accessdate = 2008-10-06 }}</ref> quand doas [[placa tectonica|placas tectonicas]] aperabans fondudas se desseparèron en formar lo rift de midcontinent (''Midcontinent Rift System''). Una val se formèt, en porgir un bacin que benlèu venguèt lo Lac Superior modèrne. Quand una segonda linha de [[falha]], lo rift de Sant Laurenç, formèt fa aperaquí 570&nbsp;milions d'ans,<ref name="Grady" /> la basa pels Lacs Ontàrio e Erie, al long de çò que vendriá lo riu de [[Sant Laurenç (riu)|Sant Laurenç]]. Los Grands Lacs èran ja formats a la fin de la darrièra [[edat de glaç]] fa aperaquí {{formatnum:100000}} ans, quand la calòta glaciària continentala de Laurentide recuolèt. Quand aquò arribèt, los [[glacièr]]s daissèron darrièr una mescla d'aiga e de glaç (vejatz [[Lac Agassiz]]) qu'empliguèt los bacins qu'avian cavats, en crear aital los Grands Lacs que coneissèm uèi. == Lacs == Los Grands Lacs son (d'oèst en èst, seguent lo corrent de l'aiga): * [[Lac Superior]] (lo pus grand e prigond) * [[Lac Michigan]] (lo segond pus grand en volum, l'unic situat tot entièr en territòri dels Estats Units) * [[Lac Huron]] (lo segond pus grand per sa superfícia) * [[Lac Erie]] (lo pus pichon en volum e lo mens prigond) * [[Lac Ontàrio]] (lo pus pichon per sa superfícia) [[File:Lake_Superior_North_Shore(v2).jpg|thumb|250px|[[Bauç|Bauces]] sus la linha costièra del Lac Superior]] {| border=1 cellpadding="6" cellspacing="0" style="margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #999; font-size: 95%; border-collapse: collapse;" |+ '''Caracteristicas''' |-style="background-color: #F9F9F9;" | align=center|Lac | Superfícia <small>([[km²]])</small> | Altitud <small>([[Mètres subre lo nivèl de la mar|m]])</small> | <small>Prigondor<br />maxima <small>([[mètre|m]])</small> | <small>Prigondor<br />mejana <small>([[mètre|m]])</small> | Volum <small>([[km³]])</small> | <small>Durada de <br /><small>retencion <small>([[an]]s)</small> |- | [[Lac Superior]] | align=center|{{formatnum:83000}} | align=center|183 | align=center|406 | align=center|149 | align=center|{{formatnum:12100}} | align=center|191 |- | [[Lac Huron]] | align=center|{{formatnum:58100}} | align=center|177 | align=center|230 | align=center|59 | align=center|{{formatnum:3538}} | align=center|22 |- | [[Lac Michigan]] | align=center|{{formatnum:57800}} | align=center|177 | align=center|281 | align=center|85 | align=center|{{formatnum:4918}} | align=center|99 |- | [[Lac Erie]] | align=center|{{formatnum:25900}} | align=center|175 | align=center|65 | align=center|19 | align=center|483 | align=center|2,6 |- | [[Lac Ontàrio]] | align=center|{{formatnum:18760}} | align=center|75 | align=center|244 | align=center|86 | align=center|{{formatnum:1639}} | align=center|6 |- |} <gallery perrow="5"> File:Great Lakes Lake Superior.png|[[Lac Superior]] File:Great Lakes Lake Michigan.png|[[Lac Michigan]] File:Great Lakes Lake Huron.png|[[Lac Huron]] File:Great Lakes Lake Erie.png|[[Lac Erie]] File:Great Lakes Lake Ontario.png|[[lac Ontàrio]] </gallery> == Nòtas == <references/> [[Categoria:Grands Lacs (America del Nòrd)]] cr2zkl3g94t78iiwfkbmk0v613m2bld 0 50952 2507786 2506862 2026-08-27T19:57:50Z InternetArchiveBot 43230 Add 5 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507786 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox Conflicte militar |imatge = Bombing in Vietnam.jpg |legenda = Bombardament aerian estatsunidenc en [[1966]]. |data = [[1959]] - 30 d'abriu de [[1975]]. |luòc = Indochina, principalament Vietnam. |casus = Insurreccion comunista de Vietcong. |eissida = Victòria de Vietnam dau Nord e reunificacion de Vietnam. |comandant1 = [[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|border|20px]] [[Nguyễn Văn Thiệu]]<br /> [[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|20px]] [[Lam Quang Thi]] <br />[[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|20px]] [[Nguyen Cao Ky]]<br />[[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|border|20px]] [[Ngo Dinh Diem|Ngô Đình Diệm]] <br />[[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|border|20px]] [[Ngo Quang Truong]] <br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dwight D. Eisenhower]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John F. Kennedy]] <br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyndon B. Johnson]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert McNamara]]<br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Westmoreland]]<br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Richard Nixon]]<br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Gerald Ford]]<br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Creighton Abrams]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frederick Weyand]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elmo Zumwalt]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Paul Vann]]<br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robin Olds]]<br />[[Fichièr:Flag of South Korea.svg|border|20px]] [[Park Chung Hee]]<br />[[Fichièr:Flag of Thailand.svg|border|20px]] [[Thanom Kittikachorn]]<br /> |combatents1 = [[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|20px]][[Republica de Vietnam|Vietnam dau Sud]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|20px]] [[Estats Units d'America]] <br /> [[Fichièr:Flag of South Korea.svg|20px]] [[Corèa del Sud]] <br /> [[Fichièr:Flag of Thailand.svg|20px]] [[Tailàndia]] <br /> [[Fichièr:Flag of Australia.svg|20px]] [[Austràlia]] <br /> [[Fichièr:Flag of New Zealand.svg|20px]] [[Nòva Zelanda]] <br /> |combatents2 = [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Republica democratica de Vietnam|Vietnam dau Nòrd]] <br /> [[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|20px]] Vietcong |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = [[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|20px]] {{formatnum:224000}} tuats e {{formatnum:1170000}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC">''Casualties - US vs NVA/VC'', [http://www.rjsmith.com/kia_tbl.html]</ref> <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] {{formatnum:49700}} tuats e {{formatnum:304700}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> [[Fichièr:Flag of South Korea.svg|20px]] {{formatnum:4400}} tuats e {{formatnum:17000}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> [[Fichièr:Flag of Australia.svg|20px]] 475 tuats e {{formatnum:2940}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> [[Fichièr:Flag of Thailand.svg|20px]] 351 tuats e {{formatnum:1358}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> [[Fichièr:Flag of New Zealand.svg|20px]] 55 tuats e 212 bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> |comandant2 = [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Ho Chi Minh|Hồ Chí Minh]] <br /> [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Lê Duẩn]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Truong Chinh|Trường Chinh]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Nguyen Chi Thanh|Nguyễn Chí Thanh]] <br /> [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Võ Nguyên Giáp]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Phạm Hùng]]<br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Văn Tiến Dũng]] <br />[[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|20px]] [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Trần Văn Trà]] <br /> [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Lê Đức Thọ]]<br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Đồng Sỹ Nguyên]]<br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Le Duc Anh|Lê Đức Anh]]<br />[[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|border|20px]][[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Tran Do]] <br /> [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Nguyen Van Toan]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Le Trong Tan]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Hoang Minh Thao]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Nguyen Minh Chau]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Tran The Mon]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Chu Phong Doi]]<br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Truong Muc]] <br />[[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|border|20px]] [[Vo Minh Triet]]<br /> |fòrças2 = |pèrdas2 = [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|20px]] {{formatnum:1100000}} combatents tuats e {{formatnum:600000}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> 2 milions de civils tuats <br /> [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|20px]] 16 tuats <ref>Dunnigan, James & Nofi, ''Albert: Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know''. St. Martin's Press, 2000, p. 284.</ref> <br /> |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = [[Batalha d'Ap Bac|Ap Bac]] — [[Incidents dau Gof dau Tonkin|Gof dau Tonkin]] — [[Batalha de Binh Gia|Binh Gia]] — [[Batalha de Ba Gia|Ba Gia]] — [[Batalha de Dong Xoai|Dong Xoai]] — [[Batalha d'la Drang|Ia Drang]] — [[Batalha de Khe Sanh|Khe Sanh]] — [[Batalha de Dak To|Dak To]] — [[Ofensiva dau Tet|Tet]] '''('''[[Batalha de Kham Duc|Kham Duc]] — [[Batalha de Hue|Hue]] — [[Batalha de Saigon (1968)|Saigon (1968)]]''')''' — [[Ofensiva Nguyên Huế (1972)]] — [[Batalha de Hue (1975)|Hue (1975)]] — [[Batalha de Xuan Loc|Xuan Loc]] — [[Batalha de Saigon (1975)|Saigon (1975)]] |nòtas = }} La '''Guèrra de Vietnam''', tanben sonada '''Segonda Guèrra d'[[Indochina]]''', foguèt un [[Guèrra|conflicte armat]] de la [[Guèrra Freja]] que se debanèt en Indochina de [[1959]] a [[1975]], principalament entre [[Republica democratica de Vietnam|Vietnam dau Nòrd]] comunista e una aliança gropant [[Republica de Vietnam|Vietnam dau Sud]] e [[Estats Units d'America]]. De son costat, Vietnam dau Nòrd foguèt massivament ajudat per lo camp comunista dirigit per l' [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]]. Aquela guèrra marquèt fòrtament la societat estatsunidenca, especialament après lo mandadís de conscrits au frònt. De manifestacions e un movement fòrça important còntra la guèrra se desvolopèron entraïnant lo retirament dei fòrças estatsunidencas en [[1973]] puei l'afondrament de Vietnam dau Sud, la victòria comunista e l'unificacion de Vietnam en [[1975]]. Pasmens, lei bombardaments e lei dispersions de produchs quimics realizats per leis Estatsunidencs pendent la guèrra devastèron lo país causant de degalhs a lòng tèrme. De mai, ambé 3,5 milions de mòrts, la Guèrra de Vietnam fa partida dei conflictes pus murtriers dempuèi la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra Mondiala]]. == Lei causas e lo començament de la guèrra == === Lo retirament francés === [[Fichièr:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|250 px|right|... Rescòntre entre lei presidents [[Ngo Dinh Diem]] e [[Dwight D. Eisenhower]].]] En [[1956]], après la signatura deis acòrds de [[Genèva]] lo 20 de julhet de [[1954]], [[França]] se deguèt retirar d'[[Indochina]] après un sègle de preséncia e l'independéncia de [[Vietnam]] foguèt reconeguda. Pasmens, ambé lo sostèn deis Estats Units, la particion dau país de lòng dau 17{{e}} [[parallèl]] venguèt permanenta e dos Vietnam se formèron. Au sud, la Republica de Vietnam foguèt dirigida per [[Ngo Dinh Diem]]. Refusèt l'organizacion deis eleccions previstas per leis acòrds de patz e creèt un regim dictatoriau sostengut per leis Estatsunidencs. Au nòrd, lei caps de la Republica Democratica de Vietnam organizèron un estat comunista ajudat per lo blòt comunista, especialament [[China]] e [[Union Sovietica]]. === Lo desvolopament de l'insurreccion comunista === [[Fichièr:USS Maddox (DD-731) underway at sea, circa the early 1960s (NH 97900).jpg|thumb|left|Lo naviri de guèrra estatsunidenc USS Madoxx implicat dins l'incident dau gof de Tonkin en aost de [[1964]].]] La particion e la dictatura de [[Ngo Dinh Diem]] entraïnèt rapidament la formacion d'una guerrilha comunista. D'efèct, la politica de Diem, catolic fervorós, ordonèt divèrsei reformas inspiradas per sei valors mentre que la societat de Vietnam dau Sud èra prefondament [[Bodisme|bodista]]. Per exemple, lo jòc, qu'èra una tradicion fòrça ancorada, foguèt enebit. Ansin, tre la fin de 1955, de maquís se formèron tornarmai dins lo sud dau país. En [[1957]], lei premiers combats aguèron luòc dins lei regions centralas. Puei, en [[1958]], la presa d'un milier d'armas per la guerrilha novèla permetèt l'armament dei premiereis unitats. Aqueu movement foguèt tanben ajudat per la preséncia au sud de {{formatnum:10000}} a {{formatnum:15000}} quadres comunistas de l'insurreccion anciana còntra lei Francés. En decembre de [[1960]], l'insurreccion s'organizèt ambé la creaccion d'un Frònt Nacional de Liberacion (FNL o Vietcong) dirigit per Vietnam dau Nòrd. L'armada de Vietnam dau Sud, entraïnada per luchar dins un conflicte classic dau Guèrra de Corèa foguèt pas capabla d'arrestar lo desvolopament dei maquís. Ansin, en [[1961]], lo president estatsunidenc Kennedy mandèt de conselhiers militars per ajudar lei soudats dau sud. Aquelei conselhiers seràn {{formatnum:16000}} en [[1963]]<ref name="Kaspi p.518"/>. En mai d'aquò, Kennedy permetèt d'operacions d'inflitracions e de sabotatges còntra Vietnam dau Nòrd<ref name="Kaspi p.518">André Kaspi, ''Les Américains – 2. Les Etats-Units de 1945 à nos jours'', Editions du Seuil (2002), p.519.</ref>. Enfin, Diem, jujtat pas capables de faciar l'insurreccion, foguèt assassinat per un còp d'estat dei generaus de son armada ambé la complicitat de la CIA<ref name="Kaspi p.518"/>. Pasmens, la situacion se melhorèt pas. Lo successor de Kennedy, Lyndon B. Johnson, aprofichèt donc una tièra d'incidents navaus mau esclarzits dins lo gof de Tonkin lei 2 e 4 d'aost de 1964 per implicar mai leis Estats Units dins la guèrra. Ansin, lo 7 d'aost de 1964,lo Congrès votèt una resolucion que donèt au president la possibilitat d'utilizar la fòrça armada per luchar còntra leis « aggressions comunistas ». == L'intervencion estatsunidenca == === L'escalada de la guèrra === [[Fichièr:Checking house during patrol.jpg|thumb|left|Soudats estatsunidencs en cèrca de combatents comunistas dins un vilatge.]] [[File:Guèrra de Vietnam (1965).png|thumb|Esquèma de la Guèrra de Vietnam en 1965.]] [[Fichièr:HoChiMinhTrial001.jpg|thumb|left|Portaires sus la pista Ho Chi Minh.]] En març de 1965, lo govèrn estatsunidenc decidiguèt d'intervenir dirèctament au Vietnam dau Sud amb un contingent de {{formatnum:135000}} òmes au començament de l'annada que seriá portat a {{formatnum:536000}} en [[1968]]. Divèrsei basas aerianas foguèron installadas. De mai, leis effectius dei fòrças dau Sud se montèron a quasi {{formatnum:900000}} combatents. L'objectiu deis Estats Units èra d'impausar de negociacions ai Comunistas<ref name="Kaspi p.522">André Kaspi, ''Les Américains – 2. Les Etats-Units de 1945 à nos jours'', Editions du Seuil (2002), p.519.</ref>. Ansin, esitèron pas d'estendre lo conflicte. Dins lo cèu, l'armada estatsunidenca mandèron donc uneis ofensivas e campanha de bombardaments còntra la guerrilha e lo Vietnam dau Nòrd. En tres annadas, 3 milions de tonas de bombas foguèron largadas au nòrd dau 17{{e}} parrallèl, dins lei zonas pròchas dau parrallèl e au sud<ref name="Kaspi p.522"/>. Enterin, leis avions larguèron tanben de quantitats fòrça importantas d'erbicids, coma l'agent arange, per eliminar la jungla, protegir lei basas estatsunidencas e limitar lei movements de la guerrilha<ref name="Kaspi p.522"/>. Après la guèrra, d'efècts cancerigèns foguèron descubèrt dins la màger part d'aquelei produchs erbicids<ref name="Kaspi p.522"/>. En mai d'aquò, lei tropas terrèstras assaièron d'escagassar lei fòrças comunistas en practicant una guèrra de gausidura. Per exemple, un grop de soudats es mandat per elicoptèr dins una zona per esperar un contacte ambé l'enemic, temptar d'infligir de pèrdas e repartir<ref name="Kaspi p.523">André Kaspi, ''Les Américains – 2. Les Etats-Unis de 1945 à nos jours'', Editions du Seuil (2002), p.523.</ref>. D'estatisticas foguèron demandadas per lo comandament per mesurar lo dinamisme e l'eficacitat deis unitats. Aquò entraïnèt la comunicacion d'informacions faussas, especialament a prepaus dau nombre de mòrts dins lei rengs dau Vietcong. En fàcia, Vietnam dau Nòrd foguèt picat fortàment lei bombardaments estatsunidencs. Pasmens, lo país èra gaire industrializat e leis Estatsunidencs ausèron pas atacar lo pòrt d'[[Haiphong]] onte lei naviris sovietics desbarcavan d'avitalhaments. De mai, fins au chismo entre Union Sovietica e China, poguèt tanben se fissar de l'ajuda chinesa. Enfin, lei combatents comunistas èran ja entraïnats acostumats a la guèrra en causa de lor participacion a la lucha còntra lei Japonés e Francés dempuèi la mitat deis annadas 1940. Pauc a pauc, capitèron d'obtenir e d'utilizar un armament pus recent. La guerrilha foguèt egalament ben avitalhada gràcias ai pistas Ho Chi Minh traçadas de lòng de la frontiera entre [[Cambòtja]] e Vietnam. Lei bombardaments estatsunidencs poguèron pas empachar l'utilizacion d'aquelei pistas. Ansin, de combats importants aguèron luòc au Vietnam dau Sud vèrs Da Nang en [[1965]], a Pleiku totjorn en [[1965]], a Quang Tri en [[1966]] e [[1967]] e a l'entorn de la basa de Khe Sanh en [[1967]] e [[1968]]<ref name="Kaspi p.523"/>. === L'ofensiva dau Tet === [[Fichièr:ARVN Rangers defend Saigon, Tet Offensive.jpg|thumb|right|Soudats de l'armada de Vietnam dau Sud defendent Saigon durant l'ofensiva dau Tet.]] Lo 30 de genier de 1968, lo camp comunista mandèron una tièra d'atacas ambé {{formatnum:70000}} a {{formatnum:80000}} combatents, dicha ofensiva dau Tet, en direccion de 105 vilas de Vietnam dau Sud. Pasmens, lo solevament generau esperat per assegurar lo succès de l'ofensiva aguèt pas luòc. De mai, maugrat un efèct de sospressa, lei fòrças estatsunidencas e dau govèrn de Saigon capitèron de rebutar la màger part deis assauts fòrça rapidament, generalament en dos o tres jorns solament. De combats pus malaisats per leis autoritats de Saigon se debanèron a Kontum, Ban Me Thuot, Phan Thiet, Can Tho, et Ben Tre mai la situacion foguèt restablida a la perfin. Lei succès principaus de l'ofensiva foguèron Saigon onte la batalha durarà fins au 7 de març dins certanei borgadas e Hue ont una partida de la ciutat anciana foguèt presa e tenguda durant 28 jorns. L'ofensiva dau Tet foguèt donc una revirada militara importanta per la guerrilha e lo Vietnam dau Nòrd. Pasmens, la reaccion de la societat estatsunidenca transformèt la revirada dei combats en succès politic decisiu. D'efèct, aquela ofensiva demostrèt la capacitat de Vietnam dau Nòrd e de Vietcong de contuniar la guèrra mentre que la propaganda estatsunidenca anonciava son afondrament venent dempuei [[1964]]. De mai, leis Estats Units comprenguèron que lor armada èra encalada au Vietnam. Ansin, a partir de [[1968]], l'oposicion a la guèrra aumentèt pauc a pauc entre leis Estatsunidencs. === La revirada e lo retirament estatsunidencs === [[Fichièr:A female demonstrator offers a flower to military police on guard at the Pentagon during an anti-Vietnam demonstration. Arlington, Virginia, USA.jpg|thumb|right|Imatge d'una manifestacion còntra la guèrra ais Estats Units en [[1967]].]] [[Fichièr:Vietnam peace agreement signing.jpg|thumb|right|Signatura deis acòrds de París en [[1973]] marcant lo retirament deis Estats Units.]] En [[1965]], l'oposicion estatsunidenca còntra la guèrra capitèt una tièra de manifestacions reünissent {{formatnum:70000}} personas dins 60 vilas<ref name="Kaspi p. 526">André Kaspi, ''Les Américains – 2. Les Etats-Units de 1945 à nos jours'', Editions du Seuil (2002), p.523.</ref>. Puei, dins leis annadas 1965-1968, leis inegalitats dau servici militar, leis atrocitats de la guèrra e leis imatges dei mèdias demeniguèron lo sostèn per la guèrra dins la societat estatsunidenca. Per exemple, lei soudats negres formavan 31% deis unitats de combat mentre que lor populacion se montava solament a 11% deis Estatsunidencs. D'autra part, lei mèdias mostrèron d'imatges de soudats mòrts o l'execucion somària d'un presonier comunista per un cap de la policia de Saigon durant l'ofensiva dau Tet. Aquela ofensiva foguèt l'element entraïnant lo desvolopament d'un movement poderós còntra lo conflicte. La guèrra dau Vietnam venguèt donc un enjòc fòrça important au nivèu politic. A partir de [[1966]], lo Senat puei lo Congrès acomencèron d'enquistar a prepaus de la guèrra e d'encoratjar lo president a la moderacion. En [[1968]], en causa de la contestacion, Johnson deguèt renonciar de se presentar tornarmai ais eleccions presidencialas. Anoncièt tanben la fin dei bombardaments au Vietnam dau Nòrd e lo començament de negociacions a París ambé lei Comunistas. Pasmens, aqueleis iniciativas permetèron pas ai Democrats de ganhar tornarmai leis eleccions de [[1968]] e lo Republican [[Richard Nixon]] foguèt elegit. Nixon decidiguèt de retirar lei soudats estatsunidencs de Vietnam e d'equipar l'armada dau Sud per contuniar la guèrra e rebutar lei Comunistas. Aquela politica foguèt dicha vietnamizacion. Foguèt marcada per una aumentacion deis ajudas per lo govèrn dau Sud e sei tropas, una diminucion dau nombre de soudats e una continuacion deis ofensivas aerianas per mantenir la pression sus lei Comunistas. Ansin, lei fòrças armadas dau Sud recebèron un milion de fusils, {{formatnum:2000}} canons, de naviris, d'avions e de veïculs. De mai, leis ajudas financièras se montèron de 4,4 miliards de dolars entre [[1966]] e [[1968]] a 9,6 miliards entre [[1969]] e [[1972]]. Enterin, l'armada estatsunidenca retirèt seis òmes, especialament seis unitats terrèstras. Lor nombre evolucionèt de {{formatnum:536000}} en [[1968]] a {{formatnum:156000}} en [[1971]]. Pasmens, per constrénher lei Comunistas de negociar e obtenir la fin de la guèrra, leis Estatsunidencs limitèron pas lor estrategia au retirament de sei soudats e a l'aumentacion deis ajudas a seis aliats. Ansin, l'aviacion mandèron tornarmai de campanhas de bombardaments importants còntra Vietnam, còntra lei pistas d'avitalhament au [[Cambòtja]] e còntra lei pòrts dau Nòrd que foguèron minats. Aperaquí 4,3 milions de bombas foguèron largadas durant la presidéncia Nixon còntra 3 pendent l'èra Johnson. Aqueu sostèn aerian permetèt a l'armada de Saigon de rebutar una tièra novèla d'ofensivas massissas dau Nòrd entre març e octòbre de [[1972]]. Lei Comunistas perdèron {{formatnum:100000}} òmes e deguèron acceptar un acòrd ambé leis Estats Units e lo Vietnam dau Sud. Aquel acòrd foguèt lo tractat de París signat lo 27 de genier de [[1973]]. Leis Estats Units deguèron retirar sei tropas en 60 jorns e lo Vietnam dau Nòrd liberar sei presoniers. La preséncia de soudats dau Nòrd au Sud foguèt tanben reconeguda. == Fin de la guèrra == [[Fichièr:Saigon T-54.jpg|thumb|right|Intrada d'un carri de combat dau Nòrd dins lei jardins dau palais presidenciau de Saigon.]] [[Fichièr:Saigon-hubert-van-es.jpg|thumb|right|Evacuacion de Saigon per de membres de la CIA en [[1975]].]] Se leis acòrds de París permetèron lo retirament estatsunidenc, l'alta-au-fuòc foguèt gaire respectada entre lei combatents dei dos Vietnam e de renfòrç foguèron mandats au Sud per lo Nòrd. Lo Sud, en revenge, aguèt de problèmas importants en causa de la corrupcion fòrça auta de seis autoritats, de la diminucion de l'ajuda de Washington e de difficultats de Nixon fàcia a l'escàndol de Watergate. Ansin, empachant per aqueu afaire, lo president estatsunidenca mandèt mens d'ajudas au govèrn dau Sud per contuniar la guèrra. En decembre de [[1974]], lei tropas comunistas ataquèron e prenguèron Phuoc Binh dempuei [[Cambòtja]] a 160 quilomètres de Saigon que sei aliats se limitèron ai protestacions diplomaticas. Lo president dau Sud, Nguyễn Văn Thiệu, decidiguèt de despartir sei fòrças per limitar leis infiltracions d'aqueu tipe per lei pistas Ho Chi Minh. En març de 1975, lo Nòrd poguèt donc mandar d'ofensivas novèlas concentradas sus certanei ponchs. Lo Sud, que sei tropas èran pas concentradas, mau capitèt de replicar. Lo Nòrd ataquèt lo centre de Vietnam dau Sud e capitèt de prendre Buôn Ma Thuột puei lei platèus centraus dau país. Après aquelei desfachas, l'armada dau Sud perdèt sa coesion e sa combativitat, ja entamenada per la duracion de la guèrra e la baissa deis ajudas estatsunidencas. Lei vilas principalas dau Sud foguèron donc presas d'un biais aisat, quasi sensa combats, per lei soudats dau Nòrd e de Vietcong : Hue lo 25 de març e Da Nang lo 2 d'abriu. Entre lo 9 e lo 21 d'abriu, la vila de [[Batalha de Xuan Loc|Xuan Loc]], darriera posicion defenduda per l'armada dau Sud, foguèt presa per lei Comunistas que poguèron adonc enceuclar Saigon. La capitala deguèt capitular lo 30 d'abriu après una batalha corta entraïnant la fin de la guèrra e la reünificacion de Vietnam. == Consequéncias de la guèrra == === Consequéncias politicas === La consequéncia principala de la guèrra foguèt la reünificacion de Vietnam devesits après la fin de la [[guèrra d'Indochina]] ([[1946]]-[[1954]]). Foguèt tanben una victòria dau camp comunista au nivèu de la [[Guèrra Freja]] acomençada dempuei la fin deis annadas 1940 entre Estats Units e Union Sovietica. En [[1975]], lei Comunistas capitèron de prendre lo poder en [[Laos]] e en [[Cambòtja]]. Pasmens, la division dau camp comunista entre China e Union Sovietica entraïnèt d'autrei guèrras dins la region. Ansin, en 1978, una guèrra començèt entre Cambòtja e Vietnam. S'acabèt per l'ocupacion de Cambòtja e una guèrra civila lònga. China assaièt de replicar en [[1979]] atacant la frontiera nòrd de Vietnam durant un mes avans de se retirar. === Pèrdas umanas === En causa de mejans utilizats durant la guèrra (bombardaments massius, produchs quimics...), lo nombre totau de pèrdas es malaisat d'estimar. Durant la guèrra, lei pèrdas de Vietnam foguèron de {{formatnum:255000}} militars e {{formatnum:430000}} civils tuats per lo Sud e de 1,5 milions de mòrts per lo Nòrd. Lo bilan anonciat per lo govèrn d'Hanoi lo 3 d'abriu de [[1995]] foguèt d'un milion de combatents e quatre milions de civils tuats. Pasmens, en despiech de son importància, aquelei chifras foguèron gaire contestats. Lei pèrdas deis Estats Units foguèron egalas a {{formatnum:58217}} soudats tuats e {{formatnum:303635}} bleçats. {{formatnum:8744000}} militars estatsunidencs particpèron a la guèrra. De mai, leis autreis aliats de Washington que participèron au conflicte perdèron aperaquí {{formatnum:5000}} òmes. == Referéncias == <references/> == Bibliografia == * Hall, Simon, “Scholarly Battles over the Vietnam War,” ''Historical Journal'' 52 (Sept. 2009), 813–29. * Henri Froment-Meurice, ''Journal d'Asie'', L'Harmattan, Paris, 2005, {{ISBN|2-7475-8270-1}} [https://web.archive.org/web/20210410211637/http://www.geopolitis.net/geopol/geo/article/arti11523497004443E1C5B145B5FA65.html Extraits sur Géopolitis] * [[Hannah Arendt]], ''Du mensonge à la violence'' "Du mensonge en politique : réflexions sur les documents du Pentagone", Calmann-Levy, Paris, 2003 * Jacques Portes, ''Les Américains et la guerre du Vietnam'', Éditions Complexe, Paris, 1999, {{ISBN|2-87027-471-8}} * Jacques Danois, ''Frères dans la rizière'', Fayard, 1998, {{ISBN|2-213-60109-7}} * [[Robert McNamara]], ''Avec le recul'', Seuil, 1998, {{ISBN|2-02-025917-6}} * Philippe Franchini, ''Les guerres d'Indochine'', Pygmalion, Paris, 1997, {{ISBN| 2857042671}} * Gilles Férier, ''Les trois guerres d'Indochine'', Presses Universitaires de Lyon, 1994, {{ISBN|2-7297-0483-3}} * Michaël Flaks, "Chroniques de la Route Mandarine" préface de Jean Ziegler, Éditions de Magrie,1994,{{ISBN|2-909434-44-3}} * Jean-Claude Guillebaud / Raymond Depardon, ''La colline des Anges'', Seuil, 1993, {{ISBN|2-02-019828-2}} * Truong Nhu Tang, ''Mémoires d'un Vietcong'', Flammarion, 1992, {{ISBN|2-08-064803-9}} * [[Olivier Todd]], ''Cruel avril'', Robert Laffont, 1987, {{ISBN|2-221-04852-0}} * Stanley Karnow, ''Vietnam'', 1983, {{ISBN|2-7242-2475-2}} * [[Michael Herr]], ''Putain de mort'', Albin Michel, 1980 * Jacques Suant, ''Vietnam 45-72'', Arthaud, 1972 * Philip Jones Griffiths, ''Vietnam Inc.'', 1971, {{ISBN|0-7148-9309-9}} * [[Norman Mailer]], ''Les Armées de la nuit'', 1969, {{ISBN|2-246-13962-7}} * Jean Cazemajou, Jean-Michel Lacroix (sous la direction de), ''La guerre du Vietnam et l'opinion publique américaine 1961-1973'', Presses de la Sorbonne nouvelle, 1991. * Laurent Cesari, ''L'Indochine en guerres, 1945-1993'', Belin, 2000. * Christopher Gosha, Maurice Vaïsse, ''La guerre du Vietnam et l'Europe 1963-1973'', Bruylant, 2003. * Mangold Tom, Penycate John "Les tunnels de Cu Chi" Albin Michel 1986 * Vital Ferry, ''Les ailes du dragon tome 2: Aviation civile en Indochine (1955-1975)'', le trait d'union {{numéro}}168, 1996. * Neil Sheehan, ''L'innocence perdue. Un Américain au Vietnam'', Seuil, 1990, {{ISBN|2-02-012189-1}} * [[Noam Chomsky]], ''La fabrication du consentement'', Agone, 1988, 2002. * Carter, Jimmy. ''[http://www.usdoj.gov/pardon/carter_proclamation.htm By The President Of The United States Of America, A Proclamation Granting Pardon For Violations Of The Selective Service Act], 4 August 1964 To 28 March 1973'' (21 January 1977) * Central Intelligence Agency. "[https://web.archive.org/web/20101229000748/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/la.html#history Laos]", ''CIA World Factbook'' * Kolko, Gabriel [https://web.archive.org/web/20071012020407/http://counterpunch.org/kolko04292005.html The End of the Vietnam War, 30 Years Later] * Eisenhower, Dwight D. ''Mandate for Change.'' (1963) a presidential political memoir * Ho, Chi Minh. "Vietnam Declaration of Independence", ''Selected Works.'' (1960–1962) selected writings * LeMay, General Curtis E. and Kantor, MacKinlay. ''Mission with LeMay'' (1965) autobiography of controversial former Chief of Staff of the United States Air Force * Kissinger, United States Secretary of State Henry A. [https://web.archive.org/web/20070609093415/http://www.ford.utexas.edu/library/exhibits/vietnam/750512a.htm "Lessons on Vietnam", (1975) secret memoranda to U.S. President Ford] * Kim A. O'Connell, ed. ''Primary Source Accounts of the Vietnam War'' (2006) * McCain, John. ''[[Faith of My Fathers: A Family Memoir]]'' (1999) *Marshall, Kathryn. ''In the Combat Zone: An Oral History of American Women in Vietnam, 1966–1975'' (1987) * [[John Bartlow Martin|Martin, John Bartlow]]. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' (1964) oral history for the John F. Kennedy Library, tape V, reel 1. * Myers, Thomas. ''Walking Point: American Narratives of Vietnam'' (1988) * ''Public Papers of the Presidents, 1965'' (1966) official documents of U.S. presidents. * Schlesinger, Arthur M. Jr. ''Robert Kennedy and His Times.'' (1978) a first-hand account of the Kennedy administration by one of his principal advisors * Sinhanouk, Prince Norodom. "Cambodia Neutral: The Dictates of Necessity." ''Foreign Affairs.'' (1958) describes the geopolitical situation of Cambodia * Tang, Truong Nhu. ''A Vietcong Memoir'' (1985), revealing account by senior NLF official * Terry, Wallace, ed. ''Bloods: An Oral History of the Vietnam War by Black Veterans'' (1984) * {{Cite book|ref=harv| last =Truong|first= Như Tảng; David Chanoff, Van Toai Doan| authorlink = Trương Như Tạng| title = A Vietcong memoir|url=https://archive.org/details/vietcongmemoir00trng|edition=1985|year=1985| publisher = [[Harcourt Brace Jovanovich]]| isbn= 9780151936366}}<small>- Total pages: 350 </small> * The landmark series Vietnam: A Television History, first broadcast in 1983, is a special presentation of the award-winning PBS history series, American Experience. * ''The Pentagon Papers'' (Gravel ed. 5 vol 1971); combination of narrative and secret documents compiled by Pentagon. [https://web.archive.org/web/20180818075800/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent1.html excerpts] * U.S. Department of State. ''Foreign Relations of the United States'' (multivolume collection of official secret documents) [https://web.archive.org/web/20111022140740/http://www.state.gov/www/about_state/history/vol_i/index.html vol 1: 1964]; [https://archive.is/20121214072617/www.state.gov/www/about_state/history/vol_ii/index.html vol 2: 1965]; [https://archive.is/20121214072617/www.state.gov/www/about_state/history/vol_ii/index.html vol 3: 1965]; [https://web.archive.org/web/20111022140748/http://www.state.gov/www/about_state/history/vol_iv/index.html vol 4: 1966]; * U.S. Department of Defense and the House Committee on Armed Services. ''U.S.-Vietnam Relations, 1945–1967.'' Washington, D.C. Department of Defense and the House Committee on Armed Services, 1971, 12 volumes. * Vann, John Paul [https://web.archive.org/web/20110429011907/http://www.answers.com/topix/john-paul-vann-44k ''Quotes from Answers.com''] Lt. Colonel, U.S. Army, DFC, DSC, advisor to the ARVN 7th Division, early critic of the conduct of the war. * Anderson, David L. ''Columbia Guide to the Vietnam War'' (2004). * Baker, Kevin. "Stabbed in the Back! The past and future of a right-wing myth", ''Harper's Magazine'' (June 2006) {{cite web|url = http://www.harpers.org/archive/2006/06/0081080 |title = Stabbed in the back! The past and future of a right-wing myth (Harper's Magazine) |accessdate = 11 June 2008}} * Angio, Joe. ''Nixon a Presidency Revealed'' (2007) The History Channel television documentary * Berman, Larry. ''Lyndon Johnson's War: The Road to Stalemate'' (1991). * Blaufarb, Douglas. ''The Counterinsurgency Era'' (1977) a history of the Kennedy Administration's involvement in South Vietnam. * Brigham, Robert K. ''Battlefield Vietnam: A Brief History'' a PBS interactive website * {{Cite book|last=Brocheux|first=Pierre |title=Ho Chi Minh: a biography|year=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850629|pages=[http://books.google.com.ph/books?id=fJtqjYiVbUAC&pg=PA198 198]|ref=harv}} * Buckley, Kevin. [https://web.archive.org/web/20120510130004/http://chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html "Pacification’s Deadly Price"], ''Newsweek'', 19 June 1972. <!--accessed 7, 5 August 2008--> * Buzzanco, Bob. "25 Years After End of Vietnam War: Myths Keep Us From Coming To Terms With Vietnam", ''The Baltimore Sun'' (17 April 2000) {{cite web|url = http://www.commondreams.org/views/041700-106.htm |title = 25 Years After End Of Vietnam War Myths Keep Us From Coming To Terms With Vietnam |accessdate =11 June 2008}} * Church, Peter ed. ''A Short History of South-East Asia'' (2006). * Cooper, Chester L. ''The Lost Crusade: America in Vietnam'' (1970) a Washington insider's memoir of events. * {{Cite book|ref=harv|last=Courtwright|first=David T.| title = Sky as frontier: adventure, aviation, and empire|url=https://archive.org/details/skyasfrontieradv0000cour|edition=2005|year=2005| publisher = [[Texas A&M University Press]]| isbn= 1585444197}} * Demma, Vincent H. "The U.S. Army in Vietnam." ''American Military History'' (1989) the official history of the United States Army. Available [http://www.ibiblio.org/pub/academic/history/marshall/military/vietnam/short.history/chap_28.txt online] * {{cite book |last=Dennis |first=Peter |coauthors=et al |title=The Oxford Companion to Australian Military History |publisher=Oxford University Press Australia & New Zealand |location=Melbourne |year=2008 |edition=Second |isbn=9780195517842}} * {{cite web|ref=harv|last=DoD|date= 6 November 1998|url = http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=1902|title = Name of Technical Sergeant Richard B. Fitzgibbon to be added to the Vietnam Veterans Memorial|publisher = [[United States Department of Defense|Department of Defense (DoD)]]| accessdate = 31 March 2010 |quote=}} * Duiker, William J. ''The Communist Road to Power in Vietnam'' (1996). * Duncanson, Dennis J. ''Government and Revolution in Vietnam'' (1968). * Fincher, Ernest Barksdale, ''The Vietnam War'' (1980). * Ford, Harold P. ''CIA and the Vietnam Policymakers: Three Episodes, 1962–1968.'' (1998). * Gerdes, Louise I. ed. ''Examining Issues Through Political Cartoons: The Vietnam War'' (2005). * Gettleman, Marvin E.; Franklin, Jane; Young, Marilyn ''Vietnam and America: A Documented History.'' (1995). * Hammond, William. ''Public Affairs: The Military and the Media, 1962–1968'' (1987); ''Public Affairs: The Military and the Media, 1068–1973'' (1995). full-scale history of the war by U.S. Army; much broader than title suggests. * Herring, George C''. America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975'' (4th ed 2001), most widely used short history. * Hitchens, Christopher. ''The Vietnam Syndrome''. * {{Cite book|ref=harv|last=Karnow|first=Stanley|authorlink = Stanley Karnow| title = Vietnam: A History|url=https://archive.org/details/vietnamhistory00karn_0|edition=1991|year=1991| publisher = [[Penguin Books|Viking Press]]| isbn= 0670842184}}; popular history by a former foreign correspondent; strong on Saigon's plans. * Kutler, Stanley ed. ''Encyclopedia of the Vietnam War'' (1996). * {{Cite book|ref=harv|last=Lawrence|first=A. T.|title = Crucible Vietnam: Memoir of an Infantry Lieutenant|edition=2009|year=2009| publisher = McFarland| isbn= 0786445173}} * Leepson, Marc ed. ''Dictionary of the Vietnam War'' (1999) New York: Webster's New World. * Lewy, Guenter. ''America in Vietnam'' (1978), defends U.S. actions. * Logevall, Fredrik. ''The Origins of the Vietnam War'' (Longman [Seminar Studies in History] 2001). * McMahon, Robert J. ''Major Problems in the History of the Vietnam War: Documents and Essays'' (1995) textbook. * McNamara, Robert, James Blight, Robert Brigham, Thomas Biersteker, Herbert Schandler, ''Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy'', (Public Affairs, 1999). * {{cite book |last=McGibbon|first=Ian|coauthors=ed |title=The Oxford Companion to New Zealand Military History |publisher=Oxford University Press |location=Auckland |year=2000 |edition= |isbn=0195583760}} * {{Cite book|last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |url=https://archive.org/details/tolongtanaustral0000mcne |publisher=Allen & Unwin |location=St Leonards |year=1993 |isbn=1863732829|ref=harv}} * Milne, David. ''America's Rasputin: Walt Rostow and the Vietnam War'' (Hill & Wang, 2008). * Moise, Edwin E. ''Historical Dictionary of the Vietnam War'' (2002). * {{Cite book|ref=harv|last=Moïse|first=Edwin E.| title = Tonkin Gulf and the escalation of the Vietnam War|url=https://archive.org/details/isbn_9780807823002|edition=1996|year=1996| publisher = UNC Press| isbn= 0807823007}} * Moss, George D. ''Vietnam'' (4th ed 2002) textbook. * Moyar, Mark. ''Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965'', (Cambridge University Press; 412 pages; 2006). A revisionist history that challenges the notion that U.S. involvement in Vietnam was misguided; defends the validity of the domino theory and disputes the notion that Ho Chi Minh was, at heart, a nationalist who would eventually turn against his Communist Chinese allies. * Major General [[Spurgeon Neel]]. ''Medical Support of the U.S. Army in Vietnam 1965–1970'' (Department of the Army 1991) official medical history * Nulty, Bernard.''The Vietnam War'' (1998) New York: Barnes and Noble. * {{Cite book|ref=harv|last=Osborn|first=Terry A.| title = The future of foreign language education in the United States|edition=2002|year=2002| publisher = [[Greenwood Publishing Group]]| isbn= 9780897897198}} * Palmer, Bruce, Jr. ''The Twenty-Five Year War'' (1984), narrative military history by a senior U.S. general. * Schell, Jonathan. ''The Time of Illusion'' (1976). * Schulzinger, Robert D. ''A Time for War: The United States and Vietnam, 1941–1975'' (1997). * Sorley, Lewis, ''A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam'' (1999), based upon still classified tape-recorded meetings of top level US commanders in Vietnam, ISBN 0-15-601309-6 * Spector, Ronald. ''After Tet: The Bloodiest Year in Vietnam'' (1992), very broad coverage of 1968. * {{Cite book|ref=harv|last=Stanton|first=Shelby L.| title = Vietnam order of battle|edition=2003|year=2003| publisher = Stackpole Books| isbn= 0811700712}} * Summers, Harry G. [http://books.google.com/books?id=-Z4l-ZySVWwC ''On Strategy: A Critical Analysis of the Vietnam War''], Presidio press (1982), ISBN 0-89141-563-7 (225 pages) * Tucker, Spencer. ed. ''Encyclopedia of the Vietnam War'' (1998) 3 vol. reference set; also one-volume abridgement (2001). * {{cite book|last=Willbanks|first=James H. |title=Vietnam War almanac|url=http://books.google.com/books?id=X5WWklFB5O4C|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=9780816071029|ref=harv}} * Witz, James J. ''The Tet Offensive: Intelligence Failure in War'' (1991). * Young, Marilyn, B. ''The Vietnam Wars: 1945–1990.'' (1991). * Xiaoming, Zhang. "China's 1979 War With Vietnam: A Reassessment", ''China Quarterly.'' Issue no. 184, (December 2005) {{Portal istòria}} [[Categoria:Guèrra]] [[Categoria:Vietnam]] 96m0izbl0v1f4281fama9ufbbt4we4r 0 52045 2507779 2419281 2026-08-27T19:49:20Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507779 wikitext text/x-wiki {{Projècte educatiu|Fisica e quimia}} {{Revision|t=202401212139}} <!-- Article redigit en lengadocian. --> [[Fichièr:Barometre aneroide.png|vinheta|222x222px|Baromètre aneroïd, instrument de mesura de la pression atmosferica.]] La '''pression atmosferica''' es una grandor fisica exprimissent lo [[Rapòrt (matematics)|rapòrt]] entre la [[fòrça]] insistenta del [[pes]] de la colomna d'[[aire]] per una [[Superfícia (matematicas)|superfícia]] preissada. La pression presenta en cada ponch de l'[[atmosfèra]] [[tèrra|terrèstra]] de faiçon eterogenèa. Dins la màger part dels cas la pression atmosferica es equivalenta a la pression [[idrostatica]] exercida per lo pes de l'aire present au dessús dal ponch de mesura. Dins lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|Sistèma Internacional]], son unitat de mesura es lo [[pascal]] e son instrument de mesura conegut coma lo [[baromètre]]. Al [[nivèl de la mar]] (h₀), la pression atmosperica atenh 1013 [[Pascal (unitat)|ectopascals]]. Las zònas de [[Bassa pression|bassas pressions]] dichas de depressions exercisson una pression inferiora a la valor d'aquela situat al nivèl de la mar. Las zònas de [[Nauta pression|nautas pressions]] dichas anticiclonicas exercisson ela una pression superiora a la valor referenciada. La pression atmosferica demenís quand l'altitud aumenta, aquò s'exprimís per la raretat de l'aire en altitud, demesissent lo pes de la colomna d'aire sus la seccion delimitada que d'aquel fach redutz la pression atmosferica. La pression atmosferica varia tanben en foncion dels paramètres de [[latitud]], de [[temperatura]] e de la quantitat de [[vapor d'aiga]] contenguda dins l'atmosfèra. == Formula == [[Fichièr:Prinzip Torricelli.jpg|vinheta|261x261px|Principi de Torricelli.]] En fisica, la formula de la pression atmosferica es definida tala coma lo rapòrt (<small><math>p </math></small>) de la fòrça insistenta (<small><math>F </math></small>) sus una susfàcia preissada (<small><math>s</math></small>). [[Galileo Galilei|Galilèu]] (1640) a demostrat lo pes de l'aire en pesant un glòb de veire, plen e void d'aire. La diferéncia entre los peses èra de 1,293 [[grama]] per cada [[litre]] de capacitat del balon al nivèl de la mar, siá lo pes aproximatiu d'un litre d'aire, mentre qu'un litre d'aiga pesa 1 000. Istoricament, la pression atmosferica èra mesurada amb precision per la primièra virèt d'[[Evangelista Torricelli]] (1643) pel tub diguèt de Torricelli, lo primièr exemple de baromètre. Perque 76 cm³ de mercuri an una massa de 1 033 kg, se pòt dire que la pression atmosferica qu'apièja sus son centimètre carrat de susfàcia a una fòrça pel pes d'una massa de 1 033 kg. Aquela valor presonièra coma unitat de mesura de la pression atmosferica, s'es l'atmosfèra (simbòl atm) : 1 atm = 1033 g/cm². Las unitats de mesura de la pression atmosferica: * lo [[Pascal (unitat)|pascal]] (simbòl Pa) * l’atmosfèra * lo [[torr]] * lo bar e son sosmultiple, lo millibar (mb) (1bar = 1000 millibar) * la [[baria]], qu'es la decima parte del Pa (1Pa = 10 barie). == Pression atmosferica e paramètres == === Pression atmosferica normal === La pression atmosferica normala, es aquela que se mesura a la latitud de 45°, au nivèu de la mar e a una temperatura de {{unitat|15|[[gra Celsius|°C]]}}; correspònde a una colomna de [[mercuri (element)|mercuri]] de 760&nbsp;[[millimètre|mm]] d'autor. <math>{\displaystyle g=9,80665{\frac {m}{s^{2}}}} </math> Dins leis autreis unitats de mesura correspònde a: : 1 [[Atmosfèra (unitat de mesura)|atm]] = {{unitat|760|[[Hg|mmHg]]}} = {{unitat|101325|[[Pascal (unitat)|Pa]]}} = {{unitat|1013,25 |[[Pascal (unitat)|hPa]]}} = 1013,25&nbsp;[[millibar|mbar]] Amb la difusion de l'usatge del [[Sistèma Internacionau d'Unitats]], comprés dins lo domeni [[meteorologia|meteorologic]], la pression atmosferica se mesura en ectopascals (ἑκατόν, ''hekaton'' « cent »), unitat dont lo simbòl es hPa. === Formula internacionala del nivelament barometric === En prenent lo nivèl de la mar coma altitud de referéncia h₀, una atmosfera mejana (temperatura 15 °C = 288,15 K; pression 1 013,25 hPa; gradient vertical de temperatura 0,65 K per 100 m), la la formula de nivelament barometric es obtenguda: <math>{\displaystyle p(h)=1013{,}25\left(1-{\frac {0{,}0065\cdot h}{288{,}15}}\right)^{5{,}255}\mathrm {hPa} } </math> == Bibliografia == * {{En}} {{Cite book|títol=Non-Equilibrium Air Plasmas at Atmospheric Pressure|datarchiu=28/04/2023|data=2005|cognòm=Barker|nom=R.J.|isbn=9780750309622|editor=Taylor & Francis}} * {{En}} {{Cite book|títol=Atmospheric Processes and Systems|an=1999|url=https://archive.org/details/atmosphericproce0000thom|cognòm=Thompson|nom=Russell D.|editor=Taylor & Francis|isbn=9781134695072}} * {{Es}} {{Cite book|cognòm=Tipler|nom=Paul A.|títol=Física para la ciencia y la tecnología (2 volúmenes)|luòc=Barcelona|editor=Reverté|isbn=84-291-4382-3}} == Voses connèxas == * [[Fòrça de Coriolis]] * [[Atmosfèra (unitat)]] [[Categoria:Meteorologia]] [[Categoria:Atmosfèra]] [[Categoria:Donadas e variablas meteorologicas]] tl7dt9y75msv3defm4hctheke2vxhuu 0 52750 2507736 2496780 2026-08-27T19:18:35Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507736 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Gasconha]] es una region situada entre Aquitània e los Pirenèus. Poblada pels [[Vascons]] ; profiecha al començament de l'Edat Mejana de l'alunhament del poder [[Merovingians|merovingian]], situat dins lo nòrd de [[Gàllia]]. Atal de senhors s'intitolan '''duc de Gasconha'''. L'ascension dels [[Carolingians]], que somet maitas revòltas los redusís al títol de ''comtes de Gasconha'''. La mai anciana genealogia es mencionada per la carta d'Alaon e represa per Monlesun<ref>{{obratge|autor=Jean-Justin Monlezun|títol=Histoire de Gascogne|an=1846|url=https://archive.org/details/histoiredelagas15monlgoog|luòc=Auch|annada=1846}}</ref>. Mas aquela carta s'es revelada èsser un fals forjat al sègle XVII. La manca de documents contemporanèus obliga a recórrer a las ipotèsis per far la lista dels comtes e ducs de Gasconha. == Los comtes == === Ostal de Gasconha === v.673-676 : [[Lop Ièr de Gasconha|Lop {{Ièr}}]], [[Lista dels ducs d'Aquitània|duc d’Aquitània]] e de Gasconha<ref>{{Ref-Settipani-MidiCarolingian|passatge=74}}</ref> ... ab.768-778 : [[Lop II de Gasconha|Lop II]] († 778), duc de Gasconha, descendent probable de Lop Ièr<ref>Christian Settipani, ''Ibid'', page 77-78.</ref> 801-816 : [[Sanche Ièr Lop de Gasconha|Sanche ({{Ièr}}) Lop]] († 816), ‘’princeps’’ dels Gascons, filh del precedent<ref>Christian Settipani, ''Ibid'', page 78.</ref>. 816-819 : [[Lop III Centolh de Gasconha|Lop (III) Centolh]] e [[Garcia Ièr Centolh de Gasconha|Garcia ({{Ièr}}) Centolh]] (&dagger; 819), filh d’un Centolh, el meteis filh possible de Lop II<ref>Centolh es de còps considerat coma felen de Lop II, mas aquela ipotèsi pausa qualques problèmas d'òrdre cronologic. Christian Settipani, ''Ibid'', page 78-79.</ref>. 824-836 : [[Aznar Sanche de Gasconha|Aznar Sanche]] (&dagger; 836), comte de Gasconha e [[Lista dels comtes de Fesensac|de Fesensac]], filh de Sanche Lop<ref>Christian Settipani, ''Ibid'', pagina 79 e 81.</ref>.. 836-864 : [[Sanche II Sanche de Gasconha|Sanche (II) Sanche]] (&dagger; 864), comte puèi duc (en 851) de Gasconha, fraire del precedent<ref>Christian Settipani, ''Ibid'', page 79-81.</ref>. 864-884 : [[Arnaut de Gasconha|Arnaut de Peitieus]] (&dagger; 884), duc de Gasconha, filh d’[[Emenon de Peitieus|Emenon]], [[Lista dels comtes de Peitieus|comte de Peitieus]], e d’une sòrre d’Aznar Sanche e de Sanche Sanche<ref>Christian Settipani, ''Ibid'', page 80-81.</ref>. 886-920 : [[Garcia II Sanche de Gasconha|Garcia (II) Sanche]], dich lo Corbat, comte de Gasconha, filh d’un Sanche, qu'es benlèu filh de Sanche Sanche<ref>Christian Settipani, ''Ibid'', page 81-87.</ref><ref name="FMG">[https://web.archive.org/web/20110829180214/http://fmg.ac/Projects/MedLands/GASCONY.htm#_Toc172023364 Foundation for Medieval Genealogy : Dukes of Gascony]</ref>. :maridat a Amuna 920-955 : [[Sanche III Garcia de Gasconha|Sanche (III) Garcia]] († 955), comte de Gasconha, filh del precedent<ref name="FMG"/>. 955-961 : [[Sanche IV Sanche de Gasconha|Sanche (IV) Sanche]] († 961), comte de Gasconha, filh del precedent<ref name="FMG"/>. 961-996 : [[Guilhèm Sanche de Gasconha|Guilhèm ({{Ièr}}) Sanche]] († 996), comte de Gasconha, fraire del precedent<ref name="FMG"/>. :maridat a [[Urraca de Navarra (mòrta en 1041)|Urraca de Navarra]] (&dagger; 1041) 996-1000 : [[Bernat Guilhèm de Gasconha|Bernat ({{Ièr}}) Guilhèm]] († 1000), comte de Gasconha, filh del precedent<ref name="FMG"/>. 1000-1032 : [[Sanche V Guilhèm de Gasconha|Sanche (V) Guilhèm]] († 1032), comte de Gasconha, fraire del precedent<ref name="FMG"/>. === Ostal de Peitieus === 1032-1039 : [[Eudes de Peitieus]] († 1039), comte de Gasconha, de Peitieus e duc d’Aquitània, filh de [[Guilhèm V de Peitieus|Guilhèm V]], [[Lista dels ducs d'Aquitània|duc d'Aquitània]] e [[Lista dels comtes de Peitieus]] e de Brisca de Gasconha (filha de Guilhèm Sanche)<ref name="FMG"/>. === Ostal d'Armanhac === 1040-1052 : [[Bernat Ièr d'Armanhac|Bernat II Tumapar]] († 1090), comte d’Armanhac e de Gasconha, filh de [[Géraud Ièr d'Armanhac|Géraud {{Ièr}}]], [[Lista dels comtes d'Armanhac|comte d’Armanhac]], e d’Adalaïs d'Aquitània (sòrre d’Eudes de Peitieus)<ref name="FMG"/>. :maridat a Ermengarda === Ostal de Peitieus === 1052-1086 : [[Guilhèm VIII de Peitieus|Gui Geffrei Guilhèm VIII]], duc d’Aquitània e de Gasconha, comte de Peitieus, frairastre d’Eudes<ref name="FMG"/>. :vejatz apuèi la ''[[lista dels ducs d'Aquitània]]''. == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Istòria de Gasconha]] [[Categoria:Lista de comtes franceses|Gasconha]] [[Categoria:Lista de ducs franceses|Gasconha]] [[Categoria:Lista de comtes occitans|Gasconha]] [[Categoria:Lista de ducs occitans|Gasconha]] hnr56lbjx0kae83zs1m6t4050v9am6s 0 55635 2507778 1974598 2026-08-27T19:48:41Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507778 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Lo '''calendièr julian''' es una refòrma del [[calendièr roman]] introducha per [[Juli Cesar]] en [[-46|46 abC]]. Utilizat dins la [[Roma antica]] a partir de [[-45|45 abC]], demòra emplegat fins a son remplaçament pel [[calendièr gregorian]] a partir de la fin del sègle XVI e dins d'unes païses fins al sègle XX. Es encara utilizat pels [[Berbèrs]], dins los [[monastèri]]s del [[Mont Atòs]] e per mantuna Glèisa nacionala [[Glèisa Ortodòxa|ortodòxa]], que la mai nombrosa d'entre elas es la Glèisa Ortodòxa Russa. == Caracteristicas == === Estructura generala === Lo calendièr julian es un [[calendièr solar]]. Compta 12 [[mes]]es de 29, 30 o 31 [[jorn]]s que conduson a un total de 365 jorns per una [[annada comuna]]. Per melhor aproximar la durada de l'[[annada tropica]] (environ 365,2422 jorns) e doncas evitar un decalatge progressiu de las [[sason]]s, lo calendièr julian emplega un [[jorn intercalar]] cada quatre ans ; l'annada correspondenta compta 366 jorns. En mejana, una annada del calendièr julian dura doncas 365,25 jorns. === Mes === Lo calendièr julian comportava dotze meses, nomenats ''januarius'', ''februarius'', ''martius'', ''aprilis'', ''maius'', ''junius'', ''quintilis'' (mai tard, ''julius''), ''sextilis'' (mai tard ''augustus''), ''september'', ''october'', ''november'' e ''december'', coma lo [[calendièr roman]] anterior. La refòrma juliana lor balhèt lors longors modèrnas. De per abans, èran respectivament de 29, 28, 31, 29, 31, 29, 31, 29, 29, 31, 29 e 29 jorns. Passèron a 31, 28, 31, 30, 31, 30, 31, 31, 30, 31, 30 e 31. L'ancian [[mes intercalar]] de 27 jorns foguèt suprimit e remplaçat per l'adjoncion d'un jorn suplementari a ''februarius'' las [[annadas bissextilas]]. Al sègle XIII, [[Sacrobosco]] emetèt l'ipotèsi que los meses del calendièr roman precedent alternavan 30 e 29 jorns e que la refòrma iniciala de Cesar balhava 29 jorns a ''februarius'' e 30 a ''sextilis'', [[August]] transferiguèt un jorn de ''februarius'' a ''sextilis'' aprèp lo cambiament d'aquel mes en son onor. De fonts nombrosas la contredison explicitament. === Annadas === ==== Identificacion e numerotacion ==== Divèrses sistèmas d'identificacion de las annadas son estats emplegats amb lo calendièr julian. Pels Romans, lo metòde dominant consistissiá a la nomenar d'aprèp los dos [[consul]]s [[eponim]]s qu'i prenián ofici, çò que s'efectuava lo 1{{èr}} de genièr dempuèi [[-153]]. Los Romans tanben utilizèron, de còps, l'annada de règne de l'emperaire, e cap a la fin del sègle IV, los documents èran datats segon lo cicle de 15 ans de l'[[indiccion]]. En [[537]], [[Justinian]] impausèt la mencion del nom de l'emperaire e de son annada de règne en mai de la de l'indiccion e del consul eponim, tot en autorizant l'usatge d'èras localas. En [[309]] e [[310]], e mai a de datas ulterioras, cap de consul foguèt pas apuntat. Dins aquel cas, la data consulara èra donada en indicant lo nombre d'annadas dempuèi lo darrièr consul (datacion postconsulara). Aprèp [[541]], sol l'[[emperaire]] dirigiguèt lo consulat, tipicament pendent una sola annada, e la datacion postconsulara venguèt la nòrma. Lo sistèma, obsolèt, foguèt formalament abolit per [[Leon VI lo Savi|Leon VI]] en [[888]]. L<nowiki>'</nowiki>''[[ab Urbe condita]]'', la datacion « a partir de la fondacion de la vila » (es a dire de [[Roma]]), s'utilizèt sonque rarament per designar las annadas. Aquel metòde servissiá als istorians romans per determinar lo nombre d'annadas entre dos eveniments e diferents istorians podián utilizar mantuna data. L'adopcion del calendièr julian condusiguèt a maitas èras localas, coma l'[[èra d'Actium]] o l'[[èra ispanica]], e d'unas s'utilizèron pendent un temps certan. L'[[èra dels Martiris]], tanben nomenada ''anno Diocletiani'', foguèt utilizada pels crestians d'Alexàndria per datar lors [[Pascas]] pendent los sègles IV e V, e contunha d'o èsser per las Glèisas [[Glèisa Còpta Ortodòxa|còpta]] e [[Glèisa Etiopiana Ortodòxa|etiopiana]]. Dins l'èst de la Mediterranèa, los esfòrces dels cronografes crestians coma [[Anian d'Alexàndria]] per datar la [[creacion del monde]] d'aprèp la [[Bíblia]] condusiguèron a l'introduccion d'èras d<nowiki>'</nowiki>''[[Anno Mundi]]'' basadas sus aquel eveniment. La mai importanta es l<nowiki>'</nowiki>''[[Etos Kosmou]]'', utilizada dins lo monde bizantin a partir del sègle X e en Russia fins a 1700. A l'oèst, a l'entorn de [[527]], [[Denys lo Pichon]] prepausèt lo sistèma de l<nowiki>'</nowiki>''[[anno Domini]]'', es a dire « annada del Senhor », que s'es gradualament espandida dins lo monde crestian : las annadas se numerotavan a partir de la data supausada de l'incarnacion o de l'anonci del [[Jèsus de Nazaret|Crist]], lo [[25 de març]] de l'an [[1]] (siá en l'an 753 ''ab Urbe condita''). ==== Jorn de l'an ==== L'annada consulara del calendièr roman començava lo {{1èr genièr}} dempuèi [[-153|153 abC]] e aquel punt foguèt pas modificat per la refòrma juliana (d'autres tipes d'annadas podián començar un autre jorn, coma l'annada religiosa o l'annada tradicionala). En revenge, de calendièrs locals alinhats sul calendièr julian poguèron conservar una data de començament d'annada diferenta. En [[Egipte]], lo [[calendièr alexandrin]] començava lo [[29 d'agost]] (lo [[30 d'agost]] aprèp una annada bissextila). Maites calendièrs provincials locals l'alinhèron sus l'anniversari d'August, lo [[23 de setembre]]. L'[[indiccion]] provoquèt l'adopcion del {{1èr de setembre}} coma començament d'annada dins l'[[Empèri Bizantin]] ; aquela data es encara utilizada dins la [[Glèisa Ortodòxa]] pel començament de l'[[annada liturgica]]. Quand [[Vladimir Ièr|Vladimir I{{èr}} de Kiev]] adoptèt lo calendièr julian en [[988]], l'annada foguèt numerotada ''[[Anno Mundi]]'' 6496 e comencèt lo {{1èr de març}}, sièis meses aprèp lo començament de l<nowiki>'</nowiki>''Anno Mundi'' bizantina del meteis numèro. En [[1492]] (''Anno Mundi'' 7000), [[Ivan III de Russia|Ivan III]] tornèt alinhar lo començament d'annada al {{1èr de setembre}} ; l<nowiki>'</nowiki>''Anno Mundi'' 7000 durèt pas, doncas que sièis meses en Russia, del 1{{èr}} de març al 31 d'agost de 1492. A l'[[Edat Mejana]], dins las regions d'[[Euròpa de l'Oèst]] afiliadas a la [[Glèisa Catolica Romana]], los calendièrs contunhèron d'afichar los meses en 12 colomnas de genièr a decembre, en començant al 1{{èr}} de genièr. Çaquelà, la màger part d'aqueles païses comencèron la numerotacion de l'annada a una fèsta religiosa importanta, coma al [[25 de decembre]] (nativitat de [[Jèsus]]), al [[25 de març]] ([[Anonciacion|incarnacion de Jèsus]]), o quitament a [[Pascas]] coma en [[França]]. Al sègle IX, s'utilizèt lo 25 de març coma començament d'una annada novèla dins lo sud d'Euròpa. Aquela practica s'espandiguèt en Euròpa a partir del sègle IX e en Anglatèrra a la fin del sègle XII. Per exemple, los archius parlamentaris angleses enregistrèron l'execucion de [[Carles Ièr d'Anglatèrra|Carles I{{èr}}]] lo [[30 de genièr]] de [[1648]], quitament se la data correspondriá a çò que seriá actualament considerat coma lo 30 de genièr de [[1649]]. La màger part dels païses d'Euròpa de l'Oèst desplacèron lo [[jorn de l'an]] al {{1èr de genièr}} abans lor adopcion del [[calendièr gregorian]] (tanben quitament abans sa creacion en [[1582]]), principalament pendent lo sègle XVI. La lista seguenta ne balha qualques exemples : * [[1522]] : [[Republica de Venècia|Venècia]] * [[1529]] : [[Suècia]] * [[1544]] : [[Sant Empèri Roman Germanic]] * [[1556]] : [[Espanha]], [[Portugal]] * [[1559]] : [[Prússia]], [[Danemarc]] * [[1564]] : [[França]] * [[1576]] : [[Païses Basses del Sud]] * [[1579]] : [[Lorena]] * [[1583]] : [[Republica batava]] * [[1600]] : [[Escòcia]] * [[1700]] : [[Russia]] * [[1721]] : [[Toscana]] * [[1752]] : [[Anglatèrra]] === Intercalacion === ==== Principi ==== Lo calendièr julian prevei l'apondon d'un [[jorn intercalar]] cada quatre ans per obténer una annada mejana de 365,25, pròcha de la valor de l'[[annada tropica]] de 365,2422. Çaquelà, aquel sistèma apond tròp d'[[annadas bissextilas]] e condutz a un descalatge mejan dels [[equinòcci]]s d'environ 11 [[Minuta (temps)|minutas]] de mai lèu cada annada, siá un jorn en 134 ans. Es possible qu'aquel problèma siá estat conegut de Cesar a la creacion del calendièr, mas qu'i aja pas acordat d'importància. Aqueste escart condusiguèt, a tèrme, a l'adopcion de la [[Calendièr Gregorian|refòrma gregoriana]] en 1582. ==== Posicion ==== La posicion exacta del jorn bissextil dins lo calendièr julian original es pas coneguda amb certitud. En [[238]], [[Censorinus (grammairien)|Censorinus]] declarava qu'èra inserit aprèp las [[Terminalia (Roma antica)|Terminalas]] ([[23 de febrièr]])<ref name="censorinus" />. Éra doncas seguit dels cinc darrièrs jorns de febrièr, es a dire ''a. d. VI'', ''V'', ''IV'', ''III'' e ''[[Pridie|prid]]. Kal. Mart.'' (aqueles jorns correspondon als 24 a 28 de febrièr dins una annada comuna e als 25 a 29 de febrièr dins una annada bissextila). Totes los escrivans ulteriors, coma [[Macròbe]] cap a 430<ref name="macrobe">{{Obratge | autor=[[Macròbe]] | títol=Les Saturnales }}</ref>, [[Bède le Vénérable|Bède]] en 725<ref name="bede">{{Obratge | autor=Bède | títol=Sur le Décompte du temps | annada=725 }}</ref> e los [[comput]]istas medievals seguiguèron aquesta règla, tot coma lo [[calendièr liturgic]] de la Glèisa Catolica Romana fins a 1970. Los jorns dels meses foguèron numerotats d'un biais consecutiu sonque a la fin de l'[[Edat Mejana]]. Lo jorn bissextil foguèt alara considerat coma lo darrièr jorn de febrièr, es a dire lo [[29 de febrièr]]. == Istoric == === Motivacion === Abans la refòrma juliana, lo [[calendièr roman]] possedissiá mantuna règla per las [[intercalacion]]s. Una [[annada comuna]] se compausava de 12 meses per un total de 355 jorns. Un [[mes intercalar]] de 27 jorns, lo ''[[Mercedonius|mensis intercalars]]'', èra de còps inserit entre [[febrièr]] e [[març]] : èra inserit aprèp los 23 o 24 primièrs jorns de febrièr, los cinc darrièrs jorns de febrièr que venián los cinc darrièrs del mes intercalar. Al total, 22 o 23 jorns èran aponduts per formar una annada intercalara de 377 o 378 jorns. Segon los escrivans ulteriors [[Censorinus (gramatician)|Censorinus]]<ref name="censorinus">{{Obratge | autor=[[Censorinus (grammairien)|Censorinus]] | títol=De Die Natali | url=https://archive.org/details/dedienatali00havegoog | annada=238 | lenga=latin }}</ref> e [[Macròbe]]<ref name="macrobe" />, lo cicle d'intercalacion ideal consistissiá en annadas comunas de 355 jorns en alternància amb d'annadas intercalaras de 377 o 378 jorns, alternativament. Amb aqueste sistèma, una annada romana possedissiá en mejana 366,25 jorns cada quatre ans, siá un descalatge mejan d'un jorn per an respècte al [[solstici]] o a l'[[equinòcci]]. Macròbe descriu un rafinament, per un periòde de uèch ans cada 24 ans, que compreniá pas que tres annadas intercalaras, caduna de 377 jorns. Aquel principi permet de menjenar la longor de l'annada a 365,25 jorns sus 24 ans, la raprochant de la de l'[[annada tropica]]. En practica, las intercalacions se produsiguèron pas sistematicament segon aquel sistèma, mas èran determinadas pels [[pontif]]es. Los elements istorics mostrèron que foguèron netament mens regularas que dins aquel esquèma ideal, generalament cada dos o tres ans mas de còps omeses pendent pus longtemps, e a l'ocasion utilizadas al moment de doas annadas consecutivas. S'èra utilizat corrèctament, aquel sistèma permetiá a l'annada romana de demorar grossièrament alinhada sus l'[[annada tropica]]. Çaquelà, se tròp d'intercalacions èran omesas, coma al moment de la [[Segonda Guèrra Punica]] o de las [[Guèrras civilas romanas]], lo calendièr se descalava rapidament. Amai, coma las intercalacions èran determinadas pro tardièrament, un ciutadan roman ordinari coneissiá pas la data oficiala, particularament se se trobava luènh de [[Roma]]. Per aquelas rasons, las darrièras annadas abans la refòrma juliana foguèron ulteriorament nomenadas « annadas de la confusion ». Pendent las annadas que [[Juli Cesar]] exercissiá la carga de ''[[pontif|pontifex maximus]]'' abans la refòrma, entre [[-63]] e [[-46]], solas cinc intercalacions foguèron practicadas al luòc de uèch, e cap d'elas se produsiguèt pas entre [[-51]] e -46. La refòrma juliana aviá doncas per tòca de corregir definitivament aqueste problèma en creant un calendièr que demorava alinhat d'un biais simple amb lo [[Solelh]] sens intervencion umana. === Refòrma juliana e adopcion === Coma ''[[Pontife|pontifex maximus]]'', [[Juli Cesar]] aviá la carga de fixar lo començament de cada annada. La refòrma juliana foguèt introducha a son iniciativa en [[-46]] e dintrèt en vigor en [[-45]], siá en 709 ''[[ab urbe condita]]'' dins lo [[calendièr roman]]. Foguèt causida aprèp consultacion amb l'[[astronòm]] [[Sosigèni d'Alexàndria]] e probablament concebuda per aproximar l'[[annada tropica]], coneguda dempuèi almens [[Iparc (astronòm)|Iparc]]. La primièra etapa de la refòrma foguèt lo realinhament del començament de l'annada romana amb l'annada tropica. Del fach de las intercalacions absentas, lo calendièr roman aviá acumulat 90 jorns de retard. L'annada -[[46]] aguèt doncas 445 jorns. Aquela annada ja èra estada espandida de 355 a 378 jorns per l'insercion d'un mes intercalar regular en febrièr. Quand Cesar decretèt la refòrma, probablament aprèp son retorn de la campanha africana a la fin de ''quintilis'' (julhet), apondèt 67 autres jorns en intercalant dos meses intercalars excepcionals entre novembre e decembre. [[Ciceron]] nomena aqueles meses ''intercalaris prior'' e ''intercalaris posterior'' dins una letra escricha a aquela epòca ; lor longor individuala es desconeguda, tot coma la posicion dels [[nones]] e dels [[ides]] a l'interior. L'annada -[[45]] foguèt la primièra annada d'operacion del calendièr novèl. Los meses julians foguèron formats en apondent dètz jorns a una annada romana comuna prejuliana de 355 jorns, condusent a una annada de 365 jorns : dos jorns foguèron aponduts a ''januarius'' (genièr), ''sextilis'' (agost) e ''december'' (decembre), un a ''aprilis'' (abril), ''junius'' (junh), ''september'' (setembre) e ''november'' (novembre). Los meses prenguèron las longors qu'an actualament dins lo calendièr gregorian. [[Macròbe]] pretend qu'aqueles jorns addicionals foguèron aponduts immediatament aprèp lo darrièr jorn de cadun d'aqueles meses per evitar de desplaçar de las fèstas establidas<ref name="macrobe" />. Çaquelà, coma las datas romanas aprèp los [[ides]] d'un mes èran [[compte a rebors|comptadas a rebors]] relativament al començament del mes seguent, aqueles jorns suplementaris aguèron per efièch d'aumentar lo compte inicial del jorn situat just aprèp los Ides. Los Romans de l'epòca nascuts aprèp los Ides d'un tal mes reagiguèron diferentament a aquel cambiament de lor data d'[[anniversari]]. [[Marc Antòni]] lo conservèt al 14{{e}} jorn de ''januarius'', çò que lo faguèt passar de ''a.d. XVII Kal. Feb.'' a ''a.d. XIX Kal. Feb.'', una data qu'existissiá pas de per abans. [[Livi]] la conservèt a ''a.d. III Kal. Feb.'', çò que la descalèt del 28{{e}} al 30{{e}} jorn d'''januarius'', un jorn que lai encara existissiá pas abans. [[August]] conservèt la seuna al 23{{e}} jorn de ''september'', mas las doas datas, l'anciana ''a.d. VIII Kal. Oct.'' e la novèla ''a.d. IX Kal. Oct.'', èran celebradas dins qualques endreches. L'ancian ''intercalaris'', mes intercalar, foguèt abolit. Lo jorn intercalar novèl foguèt nomenat ''ante diem bis sextum Kalendas Martias'', generalament abreujat en ''a.d. bis VI Kal. Mart.'' ; l'annada que lo conteniá, ''annus bissextus''. === Correccion d'August === Quitament se l'[[intercalacion]] juliana èra mai simpla que la del calendièr roman precedent, foguèt aparentament mal aplicada al començament. Los [[pontif]]s — lo grop de preires encargat de manténer lo calendièr dins la societat romana e responsable de l'aplicacion del calendièr novèl — comprenguèron aparentament mal l'[[algoritme]] e apondèron un jorn intercalar cada tres ans, e non pas cada quatre ans. [[August]] corregiguèt aquel problèma aprèp 36 ans en sautant mantun jorn intercalar per tornar alinhar l'annada, puèi en aplicant la frequéncia corrècta. La seguida de las annadas bissextilas d'aquel periòde es pas balhada explicitament per cap de font anciana, quitament se l'existéncia d'un cicle triannadièr es confirmada per una inscripcion datant de [[-9]] o [[-8]]. Lo cronologista [[Joseph Scaliger]] establiguèt en [[1583]] que la refòrma d'August foguèt instituida en -8 e ne dedusiguèt que las annadas bissextilas foguèron [[-42]], [[-39]], [[-36]], [[-33]], [[-30]], [[-27]], [[-24]], [[-21]], [[-18]], [[-15]], [[-12]], [[-9]], [[8]], [[12]], etc. Aquela proposicion es encara la mai acceptada. De còps, s'es suggerit que la primièra annada de la refòrma juliana, [[-45]], tanben èra bissextila. D'autras solucions son estadas prepausadas. En 1614, [[Johannes Kepler|Kepler]] emetèt l'ipotèsi que la seguida corrècta èra [[-43]], [[-40]], [[-37]], [[-34]], [[-31]], [[-28]], [[-25]], [[-22]], [[-19]], [[-16]], [[-13]], [[-10]], 8, 12, etc. En [[1883]], lo cronologista alemand Matzat prepausèt [[-44]], [[-41]], [[-38]], [[-35]], [[-32]], [[-29]], [[-26]], [[-23]], [[-20]], [[-17]], [[-14]], [[-11]], [[4]], 8, 12, etc., sus la basa d'un passatge de ''[[Dio Cassius]]'' mencionant un jorn intercalar en -41 supausadament « contrària a la règla [de Cesar] ». Dins les [[annadas 1960]], Radke argumentèt que la refòrma foguèt instituida quand August venguèt ''pontifex maximus'' en -12, suggerent la seguida [[-45]], -42, -39, -36, -33, -30, -27, -24, -21, -18, -15, -12, 4, 8, 12, etc. Dins totes los cases, lo calendièr roman foguèt alinhat tornarmai amb lo calendièr julian a partir del 26 de febrièr [[4]] ; amb la solucion de Radke, tre lo 26 febrièr [[-1]]. En [[1999]] foguèt descobèrt un [[Papir (papièr)|papir]] egipcian que balhava un efemerid de l'annada -[[24]] per las datas romanas e egipcianas, suggerent la sequéncia -44, -41, -38, -35, -32, -29, -26, -23, -20, -17, -14, -11, -8, 4, 8, 12, etc, pròcha de la prepausada per Matzat. === Modificacions ulterioras === En rason de la contribucion importanta de Juli Cesar e d'August al calendièr, ''quintilis'' foguèt renomenat ''julius'' en [[-44]] e ''sextilis'', ''augustus'' en [[-8]]. ''Quintilis'' foguèt rebatejat en onor de Cesar perque s'agissiá del mes de sa naissença. Segon un senatus consult citat per [[Macròbe]], ''sextilis'' foguèt renomenat en onor d'August perque d'eveniments nombroses de son accession al poder se produsiguèron en aquel mes. D'autres meses foguèron renomenats per d'autres emperaires, mas cap de cambiament sembla pas d'aver subreviscut a lor mòrt. [[Caligula]] nomenèt ''september'' en ''[[germanicus]]''. [[Neron]] nomenèt ''aprilis'' en ''neroneus'', ''maius'' en ''claudius'' e ''junius'' en ''germanicus''. [[Domician]] nomenèt ''september'' en ''germanicus'' e ''october'' en ''domitianus''. ''September'' tanben foguèt nomenat ''antoninus'' (en onor d'[[Antonin lo Piós]]) e ''tacitus'' (per [[Marcus Claudius Tacite]]), ''november'' en ''faustina'' ([[Faustina l'Anciana]]) e ''romanus''. [[Comòde (emperaire)|Comòde]] rebategèt la totalitat dels dotze meses per sos noms e designacions : ''amazonius'', ''invictus'', ''felix'', ''pius'', ''lucius'', ''aelius'', ''aurelius'', ''commodus'', ''augustus'', ''herculeus'', ''romanus'' e ''exsuperatorius''. [[Carlesmanhe]] renomenèt tanben los meses en [[vièlh naut alemand]], mas aquela operacion foguèt pus perena que la dels emperaires romans. Aqueles noms foguèron utilizats fins al sègle XV en [[Alemanha]] e als [[Païses Basses]], e fins al sègle XVIII amb qualques modificacions. De genièr a decembre : ''Wintarmanoth'', ''Hornung'', ''Lentzinmanoth'', ''Ostarmanoth'', ''Wonnemanoth'', ''Brachmanoth'', ''Heuvimanoth'', ''Aranmanoth'', ''Witumanoth'', ''Windumemanoth'', ''Herbistmanoth'' e ''Heilagmanoth''. Lo descompte dels [[ides]] e de las [[calendas]], que compreniá una [[setmana]] de uèch jorns o [[nundines]], foguèt remplaçat per la setmana de sèt jorns a l'entorn del sègle III. [[Constantin]] introduguèt en [[312]] lo [[dimenge]] coma [[jorn feriat]] dins aquela [[setmana]]. === Refòrma gregoriana e desuetud === {{Article detalhat|Calendièr gregorian|Passatge al calendièr gregorian}} Lo calendièr julian foguèt d'utilizacion comuna en Euròpa e en [[Africa del Nòrd]] de l'epòca de l'[[Empèri Roman]] fins a [[1582]], quand lo [[papa]] [[Gregòri XIII]] promulguèt lo [[calendièr gregorian]]. Aquela refòrma èra renduda necessària per l'excès de jorns intercalars del sistèma julian per rapòrt a las [[sason]]s astronomicas. En mejana, los [[solstici]]s e los [[equinòcci]]s avançan d'11 minutas per an per rapòrt a l'annada juliana. [[Iparc (astronòm)|Iparc]] e benlèu [[Sosigèni d'Alexandria|Sosigèni]] ja avián pres consciéncia d'aquel problèma, mas, visiblament, foguèt pas jutjat important a l'epòca de la refòrma juliana. Çaquelà, lo calendièr julian se descala d'un jorn en 134 ans. En 1582, èra descalat de dètz jorns a respècte dels fenomèns astronomics, una complicacion problematica pel calcul de la data de [[Pascas]], la quala es fondamentala dins lo [[calendièr liturgic crestian]] e que se deu produire aprèp l'[[equinòcci vernal]]. Lo calendièr gregorian foguèt lèu adoptat pels païses majoritàriament [[catolic]]s (Espanha, França, Polonha, Portugal, la màger part d'Itàlia, etc.) : en França, per exemple, [[Enric III de França|Enric III]] faguèt seguir lo dimenge 9 de decembre de 1582 pel diluns 20 de decembre de 1582. Los païses [[protestant]]s seguiguèron mai tard e los païses ortodòxes encara aprèp. Dins l'[[Empèri Britanic]], lo 2 de setembre de 1752 foguèt seguit pel 14 de setembre de 1752. Entre 1700 e [[1712]], [[Suècia]] utilizèt un [[Calendièr suedés|calendièr julian modificat]], e adoptèt lo calendièr gregorian en [[1753]]. [[Russia]] utilizèt lo calendièr julian fins a 1918 (als tèrmes d’un decret del Conselh dels Comissaris del Pòble del 24 de genièr de 1918 e conformament al qual un escart de 13 jorns sul calendièr tradicional julian, èra decretat. Atal, lo 31 de genièr de 1918 foguèt seguit non pas pel 1èr mas pel 14 de febrièr), aprèp la [[Revolucion Bolchevica]] e [[Grècia]] fins a [[1923]]. Los dos calendièrs contunhèron de s'escartar pendent aquel periòde : en 1700, la diferéncia passèt a 11 jorns, a 12 en 1800, e 13 en 1900, valor que conservarà fins a 2100. Se totes los païses ortodòxes (la màger part en Euròpa de l'Èst e del Sud-Èst) an adoptat lo calendièr gregorian abans 1927, es pas lo cas de lors Glèisas nacionalas. En mai de 1923, un sinòde a [[Istambol]] prepausèt un [[calendièr julian revisat]], constituit d'una partida solara identica al calendièr gregorian (e qu'o demorarà fins a 2800) e d'una partida lunara calculant la data de Pascas per observacion astronomica a [[Jerusalèm]]. Totas las Glèisas Ortodòxas refusèron la partida lunara ; gaireben totas las Glèisas Ortodòxas actualas contunhan de celebrar Pascas segon lo calendièr julian (la [[Glèisa Ortodòxa de Finlàndia]] utiliza lo calendièr gregorian). La partida solara del calendièr julian revisada foguèt acceptada sonque per qualques Glèisas Ortodòxas, dins l'esper d'un dialòg melhor amb la Glèisa d'Occident : lo [[Patriarcat Ecumenic de Constantinòple]], los patriarcats d'[[Patriarcat Ortodòxe d'Alexàndria|Alexàndria]] e d'[[Patriarcat Ortodòxe d'Antiòquia|Antiòquia]], las Glèisas Ortodòxas de [[Glèisa Ortodòxa de Grècia|Grècia]], [[Glèisa Ortodòxa de Chipre|Chipre]], [[Patriarcat de Romania|Romania]], [[Arquidiocèsi de Varsòvia, Metropòla de Polonha tota|Polonha]], [[Patriarcat de Bulgaria|Bulgaria]] (en 1963) e [[Glèisa Ortodòxa en America|America]] (de parròquias d'aquesta darrièra an encara drech d'utilizar lo calendièr julian). Las Glèisas Ortodòxas de [[Patriarcat Ortodòxa de Jerusalèm|Jerusalèm]], [[Patriarcat de Moscòu e de Russia tota|Russia]], [[Glèisa ortodòxa macedoniana|Macedònia]], [[Glèisa Ortodòxa Sèrba|Serbia]], [[Catolicossat-Patriarcat de Georgia tota|Georgia]] e [[Glèisa de Kiev e de Rus' tota|Ucraïna]] contunhan d'utilizar lo calendièr julian (e mai qualques Glèisas esquismaticas, [[Ortodòxas vièlhs calendaristas|vièlhas calendaristas]]). Festejan per exemple la [[Nativitat]] lo [[25 de decembre]] julian, es a dire lo [[7 de genièr]] gregorian fins a 2100. De parròquias occidentalas de la [[Patriarcat de Moscòu e de Russia tota|Glèisa Ortodòxa Russa]] celèbran la Nativitat lo 25 de decembre georgian, e mai las del [[Diocèsi ortodòxe bulgar en America]], abans e aprèp lo transferiment en 1976 d'aquel diocèsi de la [[Glèisa Ortodòxa Russa fòra frontièras]] a la [[Glèisa Ortodòxa en America]]. === Usatge actual === En defòra d'unas Glèisas Ortodòxas, lo calendièr julian es encara utilizat en [[Africa del Nòrd]], çò los [[Berbèr]]s. Lo [[calendièr berbèr]] es utilizat dins una tòca agricòla. Lo primièr jorn de l'annada correspond actualament al 14 genièr del calendièr gregorian. == Vejatz tanben == === Ligams intèrnes === * [[Calendièr]] * [[Calendièr solar]] * [[Calendièr roman]] * [[Calendièr julian proleptic]] * [[Calendièr julian revisat]] * [[Calendièr gregorian]] * [[Passage al calendièr gregorian]] * [[Comput]] * [[Jorn julian]] * [[Annada juliana]] === Ligams extèrnes === * {{fr}} {{Ligam web | url=http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/julien | títol=Lo calendièr julian | editor=Calendièrs Saga | consultat lo=23/09/2008 }} * {{fr}} {{Ligam web | url=http://www.altcal.eu/caljul.html | títol=Lo calendièr julian | editor=AltCal | consultat lo=23/09/2008 }} * {{en}} {{Ligam web | url=http://www.fourmilab.ch/documents/calendar/#juliancalendar | títol=Calendar Converter - Julian calendar | editor=Fourmilab | consultat lo=23/09/2008 }} === Nòtas e referéncias === <references /> [[Categoria:Calendièr|Julian]] [[Categoria:Vida jos la Roma antica]] 0l8m7wmpia7qcykyx9o08pc1zq0zgjo 14 58810 2507664 1781859 2026-08-27T14:36:02Z Arancycn 58808 2507664 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities and villages in Belgium}} [[Categoria:Subdivision de Belgica]] [[Categoria:Vila o comuna per país|Belgica]] [[Categoria:Vila d'Euròpa|Belgica]] dlj18bgkj3dm5ho3i241q4ws0nehb66 0 59876 2507800 2500482 2026-08-27T20:11:15Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507800 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox Subdivision administrativa |dialècte=gascon |gentilici=guipuscoan, -a<ref name="CLO">{{Obratge |url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf |títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana |url_accès=pdf |edicion=clo-occitan.com |pagina=125}}</ref> |ligam_blason=[[Guipuscoa#Eraudica|Escut d'armas]] }} [[Fichièr:Vitoria - Catedra Nueva 0009.JPG|200px|right|thumb|Rèleu de l'escut de Guipuscoa dens la Catedrau de l'Immaculada Concepcion de [[Vitòria]]]] '''Guipuscoa'''<ref name="CLO"/> (oficiaument en [[basco]]: ''Gipuzkoa'';<ref>{{Ligam web |lenga=eu, es, fr, en |url=https://www.euskaltzaindia.eus/index.php?option=com_ecoeoda&task=bilaketa&Itemid=795&lang=es&query=gipuzkoa&mota=bateratua |títol=Gipuzkoa |autor=[[Euskaltzaindia]] |consulta=21 de decembre de 2023}}</ref> en [[espanhòu]]: ''Guipúzcoa'';<ref>{{Obratge|títol=Ortografía de la lengua española|url=https://archive.org/details/ortografiadelale0000unse|autor=Toponim en espanhòu segon la «Real Academia Española»|luòc=Madrid|editor=Espasa|an=1999|isbn=84-239-9250-0|paginas=[https://archive.org/details/ortografiadelale0000unse/page/133 133]-155}}</ref> en [[francés]]: ''Guipuscoa'') qu'ei un parçan deu [[Bascoat]]. La [[capitau]] qu'ei [[Sent Sebastian (Guipuscoa)|Sent Sebastian]] (en basco: ''Donostia''; en espanhòu: ''San Sebastián''). Confronta un nòrd lo [[golf de Gasconha]], a l'oèst [[Biscaia]], au sud [[Alaba]], a l'èst [[Comunautat Forala de Navarra|Navarra]] e [[Labord]] (situat dens lo departement deus [[Pirenèus Atlantics]]). [[File:Ducat_de_Gasconha_en_Hegoalde.png|left|thumb|Los limits de Gasconha au Bascoat Sobiran (Guipuscoa, Navarra Sobirana).]] Lo levant deu territòri qu'ei istoricament ligat au reiaume de Vasconia, puish au ducat de Gasconha.<ref>{{ligam web|url=http://www.vallee-du-ciron.com/Documents/Nouvelles/DocumentsLies/669c.pdf|títol=Le gascon, origines, aréologie et caractérisation|data=2009|autor=Halip Lartiga (Philippe Lartigue)}}</ref>{{,}}<ref>{{Obratge|isbn=979-10-90696-37-2|ligamautor=Joan Francés Blanc|nom=Joan Francés|cognòm=Blanc|títol=Las comunas d'Occitània (segonda edicion, 2022)|luòc=Estrasborg|editor=Edicions Talvera|an=2022}}</ref> Que forma administrativament una província deu País Basco de l'Estat Espanhòu, e tanben un territòri de caractèr «istoric». Ua part important de la populacion de la còsta orientau ([[Hont Arràbia]], [[Sent Sebastian (Guipuscoa)|Sent Sebastian]], [[Los Passatges]]) que parlava l'occitan [[gascon]] enqüera a la fin deu {{S|XIX|òc}} e au començament deu {{S|XX|òc}}. == Eraudica == {{Blasonament |descript=En un camp d'aur, tres arbes de sinòple (verd), plaçats en hèish sus ondas d'aiga d'argent e azur (blu). Sostienen l'escut dus sauvatges, sus pès, au naturau, vestits dab un liròt d'argent. Devath la punta de l'escut apareish escrita en ua cinta d'argent la legenda "{{Romanas|FIDELISSIMA BARDULIA NUNQUAM SUPERATA}}" ("Bardulia la mei fidèu, jamei conquistada"), escrita en letras de sable (nèguer). |imatge=Escudo_de_Guipuzcoa.svg }} == Nòtas e referéncias == <references /> {{Comunas de Guipuscoa}} {{País Basc}} {{Províncias d'Espanha}} [[Categoria:Guipuscoa|*]] [[Categoria:Província basca|Guipuscoa]] prad31zhnducd5ewn4tt878r1cy4604 0 60826 2507782 2479950 2026-08-27T19:51:15Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507782 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!-- Article redigit en gascon --> {{Omon|Navarra}} La '''Hauta Navarra''' (var. '''Auta Navarra''', '''Nauta Navarra'''; en [[basco]]: ''Nafarroa Garaia'') qu'ei una expression que despuish {{S|xvi}} divèrs autors bascos e occitans an utilizat per designar las partida meridionau de l'èx-[[reiaume de Navarra]],<ref>{{ref-libre|nom=José|cognòm=Yanguas y Miranda|títol=Diccionario de antigüedades del reino de Navarra|url=https://archive.org/details/bub_gb_EsVGo-enQRwC|an=1840|editor=Imprenta de Javier Goyeneche|pagina=[https://archive.org/details/bub_gb_EsVGo-enQRwC/page/226 226]}}</ref><ref>{{ref-libre|nom=Víctor|cognòm=Covián y Junco|títol=El derecho civil privado de Navarra y su codificación|an=1875|editor=Editorial Góngora|pagina=36}}</ref> anexada per [[Ferrand II d'Aragon]], sonat «lo Catolic»,<ref>{{ref-libre|nom=María Pilar|cognòm=Encabo Valenciano|títol=Los límites del territorio y los territorios sin límites|url=https://www.inap.es/documents/10136/1686788/PagInicia-Los-limites-del-territorio.pdf/51d53f42-3f7c-32be-9fbf-115d99b40d58|an=2017|editor=[[Institut Nacional de l'Administracion Publica (Espanha)|INAP]]|capítol=I.1.4 Delimitación territorial en Navarra. Problemática|isbn=978-84-7351-595-5}}</ref><ref>{{ref-libre|nom=Luis|cognòm=Jiménez Alcaide|títol=Historia de los reinos cristianos. Los monarcas de la reconquista, desde Don Pelayo hasta Juana la Loca|an=2022|editor=[[AlmuzaraLibros|Almuzara]]|isbn=978-84-11315-11-1}}</ref> en 1512 e restacada formaument a la [[Reiaume de Castelha|corona de Castelha]] en [[1516]]. Qu'èra constituida de las [[merindad]]es de Pampalona, Tudèla, Olite, Sangòssa e Estela. Uei lo dia, la Hauta Navarra que correspond a la [[Comunautat Forala de Navarra]], ua de las 17 [[Comunautat autonòma d'Espanha|comunautats autonòmas d'Espanha]]. ==Articles connèxes== * [[Reiaume de Navarra]] * [[Baisha Navarra]] * [[Comunautat Forala de Navarra]] == Referéncias == [[Categoria:Istòria de Navarra]] [[Categoria:Comunautat Forala de Navarra]] [[Categoria:Monarquia espanhòla]] eh6a67kckuys5c3w5yy9738wli09o7l 0 62693 2507684 2392250 2026-08-27T18:43:46Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507684 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Two pianos - grand piano and upright piano.jpg|vinheta|269x269px|Un piano de coa (esquèrra) e un piano vertical (drecha).]] Un '''piano''' es un [[instrument de musica|instrument musical]] [[Polifonia|polifonic]] de clavièr de la [[Instrument de còrdas|familha de còrdas]] [[Instrument de còrdas picadas|picadas]]. En bèth prémer sus cadua de las soas tòcas òm hè trucar un martèth caperat sus ua de las soas còrdas d'acer ; aqueth martèth que truca en tot arrebotar sus la còrda çò qui la deisha vibrar dinc a l'amortosiment deu son son. Lo piano es un deus instruments de musica los mei espanduts a maugrat deu son còst eslhevat e deu son pes qui representa ua empacha a la soa mobilitat. L'endom deu son clavièr que'u permet de jogar sol, en musica de crampa e orquèstra en acompaniment o en solo e, sustot qu'ei un instrument capable d'acompanhar los autes musicians solistas en repeticion o audicions. == Istòria == [[Imatge:Grand Piano 1781 France - Louis Bas.jpg|thumb|200px|Piano deu provençau Loís Bas (1781).]] L'invencion deu piano que's deu a la rescontra de dus principis : lo de las còrdas picadas qui's practicas desempuish mantuns sègle sus instruments shens nat clavier com lo [[cibalum]] deu tzigans o lo [[tamborin de còrdas]] emplegat dens lo Pirenèus ; lo segon princi, eth tanben hèra ancian,qu'ei l'invencion deu clavier, conegut desempuish l'epòca romana dab l'[[idraulos]] e desvolopat despuish sus instrument de vent com l'[[orgue]], sus instruments de còrdas hregadas com la [[sonsaina]] e tanben sus sus instrument de còrdas picadas durant l'Etat Mejana, la reneishença e los temps barròcs dab instruments com lo [[virginal]], l'[[espineta]] e lo [[clavecin]].[[File:De Pianoles door Henriëtte Ronner-Knip.jpg|thumb|Henriëtte Ronner-Knip (1897)|199x199px]]Los purmèrs pianos que hon desvolopats per l'italian [[Bartolomeo Cristofori]] a la debuta deu [[sègle XVIII]] e, a maugrat de la loa navèra tecnologia de trucar e lòc de picar las còrdas, que sonavan haut o baish com clavecins. L'objectiu de Cristofori qu'èra de desvolopar un instrument qui deisharé sonar la còrda après l'aver trucada enlòc de l'estancar com ac hèn los [[plèctre]]s deu clavecin ; que'u calèva donc inventar un principi entà arrebotar sus la còrdas enlòc de la puntejar e dabun maviment d'anar e tornar. Durant decada e quitament sègles l'instrument que's devolopè au mejan d'innovacion que melhoren contament lo son son. Au dia de uei, la tecnologia deu piano numeric desprovesit de nada còrdas mes imitant lo son deu piano e las sensacion deu son clavier en tot auherir un instrument leugèr de bon transportar que's desvolopa. == Referéncias == * {{Fr}} {{Cite book|títol=88 notes pour piano solo|url=https://archive.org/details/88notespourpiano0000thio|autor=[[Jean-Pierre Thiollet]]|editor=Neva Ed|an=2015|isbn=978 2 3505 5192 0}} {{portal musica}} [[Categoria:Piano| ]] [[Categoria:Instrument de musica]] okjeb9ae2k5dnpmoiy8v76u9gasck7p 0 65089 2507730 2387157 2026-08-27T19:15:02Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507730 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Khaba''' foguèt lo quatren faraon de la dinastia III d'Egipte (c. 2638 aC). Manethó Comentèt, segon Juli African, que Mesocris va regnar dètz e sèt ans. Lo se cita en lo canon de Turin coma Hu (dyefa), amb un reinatge de sièis ans. En la lista reiala de Abidos, figura coma Sedyes, mas en la lista reiala de Saqqara i apareis pas. Governariá solament un brèu periòde, e seriá lo sieu successor Neferkara. == Testimònis de la siá epòca == Se li atribuissi la piramida estratificada, inacabada, situada a Zawyet a lo-Aryan. Lo sieu nom s'es trobat grauat en qualques concas de pèira a Zawyet lo-Aryan. == Nòtas e referéncias == {{commonscat|Khaba}}{{Traduccion/Referéncia|ca|Khaba}} * {{Fr}} {{Cite book|títol=Histoire de l'Egypte ancienne|autor=[[Nicloas Grimal|Grimal, Nicolas]]|an=1988|editor=Fayard|luòc=París }} * {{En}} {{Cite book|títol=The Oxford History of Ancient Egypte|url=https://archive.org/details/oxfordhisto00shaw|autor=Shaw, Ian|editor=Oxford University Press|an=2000}}{{Dinastia|color1="#ffffff"|color2="#ffffff"| nom= [[Faraon]] <br /> [[Khaba]] |abans=[[Sekhemkhet]] (o l'invèrs) |aprèp=[[Neferkara]]<br /> o <br />[[Honí]] }}{{faraon}}{{egipte antica}} [[Categoria:Faraon]] r7inmgtrw5dcpexxi08msqm8vcy97zp 0 65266 2507793 2486077 2026-08-27T20:04:49Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507793 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!-- Article redigit en provençau --> <!-- Article traduch (mai o mens librament) de la wikipèdia francesa --> {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Pi-unrolled-720.gif|upright=1.4|thumb|Se lo diamètre dau cercle vau 1, sa circonferéncia vau π.]] Lo [[nombre]] ''{{Mvar|π}}'' ({{AFI-oc|pi|pron}}; notat '''pi'''), sonat tanben '''constanta d'Arquimèdes''', es una [[constanta matematica]] que met en relacion la [[circonferéncia]] d’un [[cercle]] e son [[diamètre]]: : <math>P = d \cdot \pi</math> De nombrosas formulas scientificas, dins de domenis coma la [[fisica]], l'[[engenhariá]] e de segur lei [[matematicas]], fan intervenir ''{{Mvar|π}}'', qu'es una dei constantas matematicas mai importantas<ref>{{obratge|lenga=en|nom1=Howard Whitley Eves|títol=An Introduction to the History of Mathematics|editor=Holt, Rinehart & Winston|annada=1969|legir en linha=http://books.google.com/books?id=LIsuAAAAIAAJ&q=%22important+numbers+in+mathematics%22&dq=%22important+numbers+in+mathematics%22&pgis=1}}</ref>. Aqueu nombre es [[Nombre irracionau|irracionau]]: autrament dich, se pòt pas exprimir coma lo quocient de dos [[Nombre entier|nombres entiers]]; aiçò implica que son escritura decimala es ni finida, ni periodica. Es tanben [[Nombre transcendent|transcendent]], çò que vòu dire qu’existís pas de [[polinòmi]] non nul de coeficients entiers que π ne siá una [[Zèro d'una foncion|raiç]]; se deu a [[Ferdinand von Lindemann]] la demostracion d'aqueu resultat en 1882. La determinacion de valors aproximadas pron precisas de π e la comprension de sa natura son de questions qu'an traversat l'[[istòria dei matematicas]]. La letra π que nòta aqueu nombre es simplament l'iniciala dau mot [[Grèc (lenga)|grèc]] περίμετρος, {{cita|perimètre}}. Foguèt utilizada premier per William Jones en 1707 puei popularizada per [[Leonhard Euler]] en 1737<ref name="collier2">{{obratge|lenga=en|prenom1=Milton|nom1=Comanor|títol=Pi (Collier's Encyclopedia)|editor=Macmillan Educational Corporation|luòc=New York|annada=1976|volum=19|passatge=21-22}}</ref>. Aiçò es la valor aproximada de ''{{Mvar|π}}'' arredondit a la centena decimala<ref>{{Ref-web|url=https://oeis.org/A000796|títol=Decimal expansion of Pi - The On-Line Encyclopedia of Integer Sequences|nom=N. J. A|cognòm=Sloan|consulta=3 de decembre de 2024}}</ref>: : 3,14159 26535 89793 23846 26433 83279 50288 41971 69399 37510 58209 74944 59230 78164 06286 20899 86280 34825 34211 70679. == Definicions e premierei proprietats == {{veire|Istòria de Pi}} === Definicions === [[Fichièr:Catalan-Pi_deffinition.PNG|thumb|right|Circonferéncia = π × diamètre]] En [[geometria euclidiana]], π se definís coma lo repòrt entre la [[circonferéncia]] ''C'' d'un [[cercle]] e son [[diamètre]] ''d''<ref name="adm">{{en}} {{Liame web | url = http://mathforum.org/dr.math/faq/faq.pi.html | títol = About Pi | editor = Ask Dr. Math FAQ | consultat lo = 29 d'octobre de 2007 }}</ref>: :<math> \pi = \frac{C}{d}. </math> Lo repòrt ^''C''/_''d'' es constant; autrament dich, depend pas de la talha dau cercle. Per exemple, se de dos cercles, lo diamètre dau premier es doble d'aqueu dau segond, la circonferéncia dau premier es tanben dobla d'aquela dau segond: lo repòrt ^''C''/_''d'' càmbia pas. Se pòt tanben definir π coma lo repòrt entre la [[aira|superfícia]] ''A'' d'un cercle e la superfícia d'un carrat qu'a per costat lo [[Rai (geometria)|rai]] dau cercle<ref name="adm"/>{{,}}<ref>{{en}} {{Liame web | url = http://www.wku.edu/~tom.richmond/Pir2.html | títol = Area of a Circle | autor = Bettina Richmond | annada = 1999 | editor = Western Kentucky University | consultat lo = 4 de novembre de 2007 }}</ref>: :<math> \pi = \frac{A}{r^2}. </math> Aquelei definicions se justifican per cèrtei proprietats de la geometria euclidiana, coma la qu'enóncia que totei lei cercles son [[Similitud (geometria)|semblables]]. Mai lo nombre π apareis dins de domenis dei matematicas que son pas directament liats a la geometria. Dins leis expausats axiomatics dei matematicas, sovent se definís π a partir de l'[[Analisi (matematicas)|analisi matematica]]: se pòt donar una definicion dei [[Foncion trigonometrica|foncions trigonometricas]] (cos, sin) independenta de la geometria dau cercle, puei definir π coma lo doble dau pus pichon nombre positiu ''x'' tau que cos(''x'')&nbsp;=&nbsp;0<ref>{{obratge | lenga =en | prenom1 = Walter | nom1 =Rudin | títol = Principles of Mathematical Analysis | editor =McGraw-Hill | annada =1976 | passatge =183 | isbn =0-07-054235-X }}</ref>. Lei formulas balhadas ''infra'' pòdon servir de definicions equivalentas de π (pron que se justifique que definisson lo meteis nombre). === Irracionalitat === Lo nombre π es [[nombre irracionau|irracionau]], çò que significa qu'es impossible de trobar d'[[Nombre entier|entiers]] ''p'' e ''q'' taus que ''π=p/q''. [[Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi|Al-Khawarizmi]] conjectura tre lo [[sègle IX]] que π es irracionau<ref>{{en}}[http://www.muslimheritage.com/topics/default.cfm?TaxonomyTypeID=12&TaxonomySubTypeID=59&TaxonomyThirdLevelID=-1&ArticleID=997 Glimpses in the history of a great number: Pi in Arabic mathematics] per Mustafa Mawaldi</ref>. [[Maimonides|Moshé Maimonides]] menciona pereu aquela idèa au [[sègle XII]]. Pasmens faudrà esperar lo [[sègle XVIII]] per que [[Johann Heinrich Lambert]] ne fague la demostracion<ref>{{obratge | lenga =en | prenom1 = Johann Heinrich | nom1 = Lambert | títol = Mémoire sur quelques propriétés remarquables des quantités transcendantes, circulaires et logarithmiques | annada =1761 | volum = XVII | passatge = 265-322 }}</ref>. Es en 1761 que dins son ''Mémoires sur quelques propriétés remarquables des quantités transcendantes, circulaires et logarithmiques'', Lambert estúdia lo desvolopament en fraccion continua de tan(''x'') e demòstra que lo desvolopament en fraccion continua de tan(''m''/''n'') (ont ''m'', ''n'' son d'entiers naturaus diferents de 0) es: : <math>\tan \left(\frac mn\right) = \frac{m \mid}{\mid n} - \frac{m^2 \mid}{\mid 3n} - \frac{m^2 \mid}{\mid 5n} - \frac{m^2 \mid}{\mid 7n} + \cdots </math>. Per consequent, quand ''x'' es diferent de 0 e racionau, lo desvolopament en fraccion continua de tan(''x'') es illimitat; mai se sap qu’un tau desvolopament illimitat mena a un nombre irracionau. Fin finala, quand ''x'' es diferent de 0 e racionau, tan(''x'') es irracionau.<br /> Se'n dedutz l'irracionalitat de π: se lo nombre π foguèsse racionau, tanben o seriá π/4, doncas tan(π/4) seriá irracionau; coma tan(π/4) = 1, qu'es racionau, es absurde. Au [[sègle XX]], s'es trobat d'autrei demostracions d'irracionalitat qu'exigisson pas de conoissenças pus avançadas que leis elements dau calcul integrau. Una d'entre elei, que se deu a Ivan Niven, es ben coneguda<ref>{{article |lenga =en |prenom1 =Ivan |nom1 =Niven |títol =A simple proof that π is irrational |periodic =Bulletin of the American Mathematical Society | volum = 53 | numèro = 6 | annada = 1947 | pages = 509 | url texte = http://www.ams.org/bull/1947-53-06/S0002-9904-1947-08821-2/S0002-9904-1947-08821-2.pdf | consultat lo = 4 de novembre de 2007 }}</ref>{{,}}<ref>{{en}} {{Liame web | url = http://www.lrz-muenchen.de/~hr/numb/pi-irr.html | títol = Pi Is Irrational | autor = Helmut Richter | annada = 1999 | editor = Leibniz Rechenzentrum | consultat lo = 4 de novembre de 2007 }}</ref>. Mary Cartwright aviá trobat un pauc aperavans una demostracion analòga<ref>{{obratge | lenga =en | prenom1 =Harold | nom1 =Jeffreys | títol = Scientific Inference | editor =Cambridge University Press | annada =1973 }}</ref>. === Transcendéncia === Lo nombre π es tanben [[nombre transcendent|transcendent]], valent a dire qu'existís ges de [[polinòmi]] de coeficients racionaus admetent π per [[Zéro d'une foncion|raiç]]<ref name="ttop">{{en}} {{Liame web | url = http://dialspace.dial.pipex.com/town/way/po28/maths/docs/pi.html | títol = The Transcendence of π | autor = Steve Mayer | consultat lo = 4 de novembre de 2007 }}</ref>. Es au [[sègle XIX]] que se demostrèt aqueu resultat. En 1873, [[Charles Hermite]] provèt que la basa dau [[logaritme neperian]], lo [[e (nombre)|nombre e]], es transcendenta. En 1882, [[Ferdinand von Lindemann]] generalizèt son metòde en un teorèma ([[Teorèma d'Hermite-Lindemann]]) qu'estipula que, se ''x'' es un nombre reau o complèxe diferent de 0 e [[nombre algebric|algebric]] (çò es non transcendent), alora e^''x'' es transcendent.<br /> Se'n dedutz la transcendéncia de π: se lo nombre π foguèsse algebric, tanben o seriá iπ, doncas e^iπ seriá transcendent; coma e^iπ = cos(π) + i sin(π) = -1, qu'es algebric, es absurde. Una consequéncia importanta de la transcendéncia de π es qu'aquest nombre es pas [[Nombre constructible|constructible]]. D'efècte, lo [[teorèma de Wantzel]] enóncia entre autrei que tot nombre constructible es algebric. Dau fach que lei coordenadas de totei lei ponchs que se pòdon construire amb la règla e lo compàs son de nombres constructibles, la [[qüadratura dau cercle]] es impossibla: se pòt pas construire, solament amb la règla e lo compàs, un carrat que sa superfícia seriá la d'un cercle donat<ref>{{en}} {{Liame web | url = http://www.cut-the-knot.org/impossible/sq_circle.shtml | títol = Squaring the Circle | editor = cut-the-knot | consultat lo = 4 de novembre de 2007 }}</ref>. Aqueu resultat es important istoricament, car la qüadratura dau cercle es un dei problèmas celèbres de geometria elementària que nos leguèron lei matematicians grècs de l'Antiquitat. === Representacion decimala === Lei 50 premierei chifras de l'escritura decimala de π son: :3,14159 26535 89793 23846 26433 83279 50288 41971 69399 37510 :''Vejatz [[#Liames extèrnes|lei liames extèrnes]] per mai de decimalas.'' Mentre qu'a l'ora d'ara, se conois mai de 10¹² decimalas de π<ref>{{en}} {{Liame web | url = http://www.super-computing.org/pi_current.html | títol = Current publicized world record of pi | consultat lo = 14 d'octobre de 2007 }}</ref>, dins leis aplicacions s'utiliza fòrça rarament mai d'un desenau de chifras. Per exemple, l'aproximacion de π que s'obtèn en conservant lei 39 premierei decimalas sufís per calcular la circonferéncia d'un cercle que sei dimensions son aquelei de l'univèrs observable amb una precision de l'òrdre dau rai d'un atòm d'[[idrogèn]]<ref>{{obratge | lenga =en | prenom1 =Robert M. | nom1 =Young | títol = Excursions in Calculus | editor =Mathematical Association of America (MAA) | luòc =Washington | passatge =417 | isbn =0883853175 | legir en linha =http://books.google.com/books?id=iEMmV9RWZ4MC&pg=PA238&dq=intitle:Excursions+intitle:in+intitle:Calculus+39+digits&lr=&as_brr=0&ei=AeLrSNKJOYWQtAPdt5DeDQ&sig=ACfU3U0NSYsF9kVp6om4Zyw3a7F82QCofQ }}</ref>{{,}}<ref>{{en}} {{Liame web | url = http://scitation.aip.org/getabs/servlet/GetabsServlet?prog=normal&id=AJPIAS000067000004000298000001&idtype=cvips&gifs=yes | títol = Statistical estimacion of pi using random vectors | consultat lo = 12 d'aost de 2007 }}</ref>. Estent que π es irracionau, sa representacion decimala es illimitada e non periodica. La seguida dei decimalas de π a totjorn pivelat matematicians e amators, e s'es consacrat abòrd d'esfòrç dins lei darriers sègles per obtenir de mai en mai de decimalas e n'estudiar lei proprietats<ref>{{en}} {{Liame web | url = http://mathworld.wolfram.com/PiDigits.html | títol = Pi Digits | site = MathWorld | consultat lo = 22 de febrier de 2010 }}</ref>. Se conois ara mai de mila miliards de decimalas de π. Maugrat lei recèrcas efectuadas, se i es decelat ges d'estructura, e lo nombre π sembla de se comportar coma un generador de nombres aleatòris<ref>{{article |lenga =en |prenom1 =Chad |nom1 =Boutin |títol =Pi seems a good random number generator - but not always the best |periodic =Purdue University |annada =2005 |url texte =http://www.purdue.edu/UNS/html4ever/2005/050426.Fischbach.pi.html }}</ref>. Lei chifras de la representacion decimala de π son disponiblas subre fòrça paginas d'Internet; existis de logiciaus de calcul dei decimalas de π que ne pòdon determinar de miliards e que se pòt installar sus un ordinator personau quin que siá. D'autra part, lo desvolopament decimau de π duèrbe d’autrei questions, en particular de saber se π es un [[nombre normau]], valent a dire se sei chifras en escritura decimala son equirepartidas. Òm se pòt tanben demandar se π es un [[nombre univèrs]], çò es se se pòt trobar dins son desvolopament decimau una sequéncia predefinida de chifras, quina que siá (per exemple: {{formatnum:123456789987654321}}). Uei, se conois pas de respònsa a aquelei questions<ref name="Conférence Delahaye">Conférence de Jean-Paul Delahaye, ''le nombre pi est-il simple o compliqué ?'', mardi 3 octobre 2006, cité des sciences, consultable [https://web.archive.org/web/20120119074920/http://www.universcience.fr/fr/conferences-du-college/seance/c/1239026849604/le-nombre-pi-est-il-simple-ou-complique--/p/1239022827777/ aicí]</ref>. === Aproximacion de π === Se pòt trobar empiricament una valor aproximada de π, per mejan d'un grand cercle que se'n mesura lo diamètre e la circonferéncia, puis en devesissent la circonferéncia per lo diamètre. Una autre encaminament geometric, atribuit a [[Arquimèdes]]<ref name="NOVA">{{en}} {{Liame web | url = http://www.pbs.org/wgbh/nova/archimedes/pi.html | títol = Infinite Secrets: Approximating Pi | autor = Rick Groleau | annada = 2003 | editor = NOVA | consultat lo = 4 de novembre de 2007 }}</ref>, consistís a calcular lo [[perimètre]] ''P_n'' d'un [[poligòn regular]] de ''n'' costats [[Cercle circonscrich|circonscrich]] a un cercle de diamètre ''d''. S'obtèn alora π gràcias a la formula: :<math>\pi = \lim_{n \to \infty}\frac{P_{n}}{d}.</math> Au mai lo nombre ''n'' de costats dau poligòn es grand, au mai es precisa l'aproximacion de π per lo quocient ''P_n'' / ''d''. Arquimèdes determinèt la precision dau metòde en comparant lo perimètre dau poligòn circonscrich amb aqueu d'un poligòn regular dau meteis nombre de costats [[Cercle inscrich|inscrich]] dins lo cercle. Amb dos poligòns de 96 costats, establiguèt que: :3&nbsp;+&nbsp;10/71&nbsp;<&nbsp;π&nbsp;<&nbsp;3&nbsp;+&nbsp;1/7<ref>{{obratge | lenga =en | prenom1 =Petr | nom1 =Beckmann | títol = A History of Pi | an =1989 | url =https://archive.org/details/historyofpisymbo00beck | editor =Barnes & Noble Publishing | annada =1989 | isbn =0880294183 }}</ref>. Tanben se pòt obtenir de valors aproximadas de π per mejan de metòdes d'analisi matematica. La màger part dei formulas que s'utiliza per calcular π se fondan subre sei proprietats analiticas e son de mau comprendre sensa conoissenças en [[trigonometria]] e [[calcul integrau]]. Pasmens, d'unei son pron simplas, coma la formula de Leibniz<ref>{{obratge | lenga =en | prenom1 =Pierre | nom1 =Eymard | títol = The Number π | an =2004 | url =https://archive.org/details/numberpi0000eyma | editor =American Mathematical Society | mes = février | annada =2004 | passatge =53 | isbn =0821832468 | legir en linha =http://books.google.com/books?id=qZcCSskdtwcC&pg=PA53&dq=leibniz+pi&ei=uFsuR5fOAZTY7QLqouDpCQ&sig=k8VlN5VTxcX9a6Ewc71OCGe_5jk | consultat lo =4 de novembre de 2007 }}</ref>: :<math>\pi = 4\sum^\infty_{k=0} \frac{(-1)^k}{2k+1} = 4 \left( \frac{1}{1}-\frac{1}{3}+\frac{1}{5}-\frac{1}{7}+\frac{1}{9}-\frac{1}{11}\cdots\right).\! </math> Mai aquela seria convergís tròp lentament e, maugrat sa simplicitat aparenta, pòt pas servir tala e quala per calcular d'aproximacions de π (fau gaireben 300 tèrmes per obtenir doas decimalas exactas)<ref>{{article |lenga =en |prenom1 =Vito |nom1 =Lampret |títol =Even from Gregory-Leibniz series π could be computed: an example of how convergence of series can be accelerated |periodic =Lecturas Mathematicas |annada =2006 |url texte =http://www.scm.org.co/Articulos/832.pdf }}</ref>. Pasmens, es possible d'accelerar la convergéncia: se definís a partir de la precedenta una autra seguida que convergís vèrs π fòrça mai rapidament, en pausant: : <math>p_{0,1} = \frac{1}{1},\ p_{0,2} =\frac{1}{1}-\frac{1}{3},\ p_{0,3} =\frac{1}{1}-\frac{1}{3}+\frac{1}{5},\ p_{0,4} =\frac{1}{1}-\frac{1}{3}+\frac{1}{5}-\frac{1}{7}, \cdots\! </math> e en definissent: : <math>p_{i,j} = \frac{p_{i-1,j}+p_{i-1,j+1}}{2}\text{ per tot pareu }(i,\,j)\text{ tau que }i\geq 1\text{ e }j \geq 1</math>. Lo calcul de <math>p_{10,10}</math> demanda aperaquí lo meteis temps qu'aqueu que fau per obtenir lei 150 premiers tèrmes de la seria iniciala, mai la precision es ben melhora: :<math>\pi_{10,10} = 4 p_{10,10}=3,141592653\ldots\;</math> es una aproximacion qu'a 9 decimalas exactas. == Utilizacion en matematicas e en sciéncias == Lei formulas interessantas que contenon π son innombrablas e apareisson dins gaireben totei lei domenis dei matematicas e dei sciéncias. Una dei pus celèbras après aquelei que pertòcan la definicion geometrica de π es l’[[identitat d'Euler]]. Aquela formula es estada presentada coma la formula « mai remarcabla » per sa particularitat de far intervenir 1, 0, e, i e, de segur, π, que son entre lei nombres pus « remarcables » dei matematicas. :<math>e^{i \pi} + 1 = 0\;</math> === Geometria === Lo nombre π apareis dins fòrça formulas de [[geometria]] pertocant lei [[cercle]]s e leis [[esfèra]]s {| class="wikitable" !Forma geometrica !Formula |- |[[Circonferéncia]] d’un cercle de [[rai (geometria)|rai]] ''r'' e de [[diamètre]] ''d'' |<math>C = 2 \pi r = \pi d \,\!</math> |- |[[Aira]] d’un [[disque (geometria)|disque]] de rai ''r'' |<math>A = \pi r^2 \,\!</math> |- |Aira interiora a una [[ellipsa]] de semiaxes ''a'' e ''b'' |<math>A = \pi a b \,\!</math> |- |[[Volum]] d’una bola de rai ''r'' |<math>V = \frac{4}{3} \pi r^3 = \frac{\pi d^3}{6} \,\!</math> |- |Aira d’una [[esfèra]] de rai ''r'' |<math>A = 4 \pi r^2 = \pi d^2 \,\!</math> |- |Volum d’un [[cilindre]] d'autor ''h'' e de rai ''r'' |<math>V = \pi r^2 h \,\!</math> |- |Aira extèrna d’un cilindre d'autor ''h'' e de rai ''r'' |<math>A = 2 ( \pi r^2 ) + ( 2 \pi r ) h = 2 \pi r (r + h) \,\!</math> |- |Volum d’un [[còn (geometria)|còn]] d'autor ''h'' e de rai ''r'' |<math>V = \frac{1}{3} \pi r^2 h \,\!</math> |- |Aira extèrna d’un còn d'autor ''h'' e de rai ''r'' |<math>A = \pi r \sqrt{r^2 + h^2} + \pi r^2 = \pi r (r + \sqrt{r^2 + h^2}) \,\!</math> |} L'aira {{cita|laterala}} d’un cilindre circonscrich a l'esfèra e de meteissa autor es egala a la de l'esfèra.<br /> Tanben se tròba π dins l'expression deis airas e volums deis iperesfèras (de mai de 3 dimensions).<br /> La mesura d’[[angle]] 180° (en [[Gra (angle)|gras]]) es egala a π [[radian]]s. En [[geometria euclidiana]], la soma deis angles d’un triangle es egala a π. En [[geometria non euclidiana]], aquela soma pòt èsser superiora o inferiora a π, e lo repòrt de la circonferéncia dau cercle a son diamètre pòt tanben diferir de π. === Autrei definicions === {{article detalhat|Exponenciala}} La definicion istorica e usuala dau nombre π (lo repòrt de la circonferéncia d’un cercle a son diamètre) es inadaptada per desgatjar lei proprietats dau nombre π, que sòrton largament dau quadre de la geometria. Per semblant ai foncions [[cosinus]] e [[sinus]] que se definisson intuitivament en partent dau [[cercle trigonometric]] mai rigorosament per mejan dei [[seria de poténcias|serias de poténcias]], se pòt definir analiticament lo nombre π, permetent son estudi gràcias ais instruments de l’[[analisi (matematicas)|analisi]]. Lei proprietats exp(z+w)=exp(z)exp(w) e exp(0)=1 que resultan de la definicion analitica de l’exponenciala fan que l’aplicacion <math>\scriptstyle t \mapsto \exp(it)</math> es un [[morfisme]] de [[grop (matematicas)|grops]] [[continuitat|continu]] dau grop additiu <math>\scriptstyle (\R,+)</math> vèrs lo grop multiplicatiu <math>\scriptstyle (\mathbb{U},\times)</math> (onte <math>\scriptstyle \mathbb{U}</math> es l’ensemble dei [[nombre complèxe|nombres complèxes]] que son modul vau 1). Se demòstra puei que l’ensemble dei nombres reaus ''t'' taus que exp(i''t'') = 1 es de la forma <math>\scriptstyle a\,\Z</math> onte ''a'' es un reau estrictament positiu.<br /> Se definís alora <math>\pi=a/2</math>. Lo calcul integrau permet puei de verificar qu'aquela definicion abstracha correspònd a aquela de la geometria euclidiana. Lo grop [[Bourbaki]] prepausa una autra definicion fòrça vesina en demostrant qu'existís un morfisme de grop '' f'' continu de <math>\scriptstyle (\R,+)</math> vèrs <math>\scriptstyle (\mathbb{U},\times)</math> tau que ''f''(1/4) = ''i''. Demòstra qu'aqueu morfisme es periodic de periòde 1, derivable e qu’existís un reau ''a'' tau que, per tot reau ''x'', ''f'(x) = 2iaf(x)''. Definís alora π = ''a''. Lei dos metòdes precedents consistisson en realitat a [[Longor d'un arc|rectificar]] lo cercle siá amb la foncion <math>\scriptstyle t \mapsto e^{it},</math> siá amb la foncion <math>\scriptstyle t \mapsto e^{2i\pi t}</math> Mai se pòt tanben definir π gràcias au calcul integrau en pausant: : <math> \pi =4 \int_0^1 \sqrt{1-x^2}\ \mathrm{d}x\,</math> çò qu'equivau a calcular l’aira d’un quart de disc. O ben per mejan dau denombrament, en sonant <math>\scriptstyle \varphi(n)</math> lo nombre de pareus d’entiers naturaus (''p'', ''q'') taus que <math>\scriptstyle p^2+q^2 \leq n^2</math> e en definissent: : <math>\pi= 4 \lim_{n \to +\infty} \frac{\varphi(n)}{n^2}</math> çò qu'es un autre biais de carrar lo quart de disc. O encara, se la foncion cosinus es estada definida analiticament (per sa seria de poténcias o per l’unica solucion ''f'' de l’eqüacion diferenciala <math>y''=-y</math> verificant lei condicions <math>f(0)=1</math> e <math>f\, '(0)=0</math>), lo nombre π se pòt definir coma lo pus pichon reau positiu ''a'' tau que cos(''a'')= -1. Citem enfin (per clavar arbitrariament aquela lista) la definicion integrala seguenta de π, que se tròba dins cèrtei presentacions de l'analisi complèxa: :<math>\pi = 2 \int_{-1}^{+1}\frac{1}{t^2 +1}\ \mathrm{d}t</math> === Seguidas e serias === De seguidas o serias variadas convergisson vers π (o un sieu multiple racionau) e son la fònt de calculs d'aproximacions d'aqueu nombre. ==== Metòde d’Arquimèdes ==== :<math>\pi = \lim_{n \to +\infty} \left( n \cdot \sin \left( \frac{\pi}{n} \right) \right) = \lim_{n \to +\infty} \left( n \cdot \tan \left( { \frac{\pi}{n} } \right) \right)</math>. Lei doas seguidas definidas per <math>\scriptstyle s_n=n\sin(\pi/n)</math>, e <math>\scriptstyle t_n=n\tan(\pi/n)</math>, ''n'' ≥ 3, representan lei semiperimètres dei [[poligòn]]s regulars de ''n'' costats, inscrich dins lo cercle trigonometric per ''s''_''n'', exinscrich per ''t''_''n''. S'utilizan per mejan de seguidas extrachas que son indèx (lo nombre de costats dau poligòn) dobla a cada iteracion, per obtenir π en passant au limit dins d’expressions ont apareisson leis operacions aritmeticas elementàrias e la [[raiç carrada]]. Ansin, òm se pòt inspirar dau metòde d'Arquimèdes — vejatz l'istoric dau calcul de π — per donar una definicion recurrenta dei seguidas extrachas qu'an per tèrmes <math>\scriptstyle s_{2^n}</math> e <math>\scriptstyle t_{2^n}</math> o encara <math>\scriptstyle s_{3.2^n}</math> e <math>\scriptstyle t_{3.2^n}</math>, gràcias ais [[identitat trigonometrica|identitats trigonometricas]] usualas: :<math>\begin{array}{lll} t_{2n}=2{s_n\cdot t_n\over s_n+t_n} & t_3=3\sqrt 3& t_4=4\\ s_{2n}=\sqrt{s_n\cdot t_{2n}} & s_3={3\sqrt 3\over 2} & s_4={2\sqrt 2}\,. \end{array} </math> En utilizant leis identitats trigonometricas, <math>\scriptstyle 2\sin(x/2)=\sqrt{2-\cos(x)}</math> e <math>\scriptstyle 2\cos(x/2)=\sqrt{2+\cos(x)}</math> (''x'' ∈ [0,π]), se pòt exprimir ''s''_2^''k+1'' e ''s''_3.2^''k'' (k≥1) per embessonaments successius de raiç carradas. Lo nombre π se pòt alora escriure coma una expression onte s'embessonan de raiç carradas: :<math>\pi = \lim_{k \to +\infty} \left ( 2^{k} \cdot \sqrt{2 - \sqrt{2 + \sqrt{2 + \sqrt{2 + \cdots \sqrt{2 + \sqrt{2}}}}}} \right )</math><br /> :(''k'' es lo nombre de raiç carradas embessonadas) o encara: :<math>\pi = \lim_{k \to +\infty} \left ( 3\cdot2^{k-1} \cdot \sqrt{2 - \sqrt{2 + \sqrt{2 + \sqrt{2 + \cdots \sqrt{2 + \sqrt{2 + \sqrt{3}}}}}}} \right )</math> Una autra expression de ''s''_2^''k+1'', que se pòt deduire simplament de la premiera d'aquelei doas egalitats (basta de multiplicar per √(2+√…)), mena au [[produch infinit]] seguent (formula de [[François Viète]], [[1593]]). :<math>\frac{\pi}{2}= \frac{2}{\sqrt2}\cdot \frac{2}{\sqrt{2+\sqrt2}}\cdot \frac{2}{\sqrt{2+\sqrt{2+\sqrt2}}}\cdot\cdots</math> ==== Somas e produchs infinits ==== * <math>\frac{1}{1} - \frac{1}{3} + \frac{1}{5} - \frac{1}{7} + \cdots + \frac{(-1)^k}{2k+1} + \cdots = \sum^\infty_{k=0} \frac{(-1)^k}{2k+1} = \frac{\pi}{4}</math> (formula de [[Gottfried Leibniz|Leibniz]], [[James Gregory (matematician)|James Gregory]] e Madhava de Sangamagrama<ref name="LeibnizGregory">atribuida sovent a [[Leibniz]], mai probable que foguèt descubèrta anteriorament per Gregory, cf. {{en}}[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Pi_through_the_ages.html {{lang|en|''Pi_through_the_ages.html''}}] sus lo site de l’Universitat de Saint Andrews. Aquela formula èra pereu estada trobada devèrs 1400 per lo matematician indian [[Madhava de Sangamagrama|Madhava]], mai aquela descubèrta demorèt inconeguda dau monde occidentau.</ref>{{,}}<ref name="Madhava">{{en}} [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Madhava.html Biographie de Madhava] sus lo site de l’Universitat de Saint-Andrew</ref>) * <math>\frac{2}{1} \cdot \frac{2}{3} \cdot \frac{4}{3} \cdot \frac{4}{5} \cdot \frac{6}{5} \cdot \frac{6}{7} \cdot \frac{8}{7} \cdot \frac{8}{9} \cdot \cdots \cdot \frac{2k + 2}{2k+1} \cdot \frac{2k+2}{2k+3} \cdot \cdots = \frac{\pi}{2}</math> (produch de [[John Wallis#Produch de Wallis|Wallis]]) * <math> \frac{1}{\pi} = \frac{2\sqrt{2}}{9801} \sum^\infty_{k=0} \frac{(4k)!(1103+26390k)}{(k!)^4 396^{4k}} </math> (formula que se deu a [[Srinivasa Ramanujan|Ramanujan]]) * <math> \frac{1}{\pi} = 12 \sum^\infty_{k=0} \frac{(-1)^k (6k)! (13591409 + 545140134k)}{(3k)!(k!)^3 640320^{3k + 3/2}} </math> (formula que se deu a [[David e Gregory Chudnovsky]]) ==== Seguidas recursivas ==== Una seguida que sa definicion s'inspira de la [[formula de Brent-Salamin]] (1975): Sián tres seguidas realas <math>(A_n)</math>, <math>(B_n)</math> e <math>(C_n)</math> que se definisson mutualament: : <math>\begin{array}{ll} A_0=1 & A_{n+1}={\frac{A_n+B_n}{2}}\\ B_0=\sqrt{\frac{1}{2}} & B_{n+1}=\sqrt{ A_n\cdot B_n } \\ C_0=\frac{1}{4} & C_{n+1}=C_n - 2^n \left( \frac{A_n-B_n}{2} \right) ^2 \end{array} </math> Alara: :<math> \pi = \lim_{n \to +\infty} \frac{\left( A_n + B_n \right)^2}{4 \cdot C_n } </math> Es de notar que lo nombre de decimalas exactas (en basa 10) dobla quasi a cada iteracion. ==== Foncion zêta de Riemann ==== {{Article detalhat|Problèma de Basilèa|Foncion zêta de Riemann}} * <math>\zeta(2) = \frac{1}{1^2} + \frac{1}{2^2} + \frac{1}{3^2} + \frac{1}{4^2} + \cdots + \frac{1}{k^2} + \cdots = \frac{\pi^2}{6}</math> ([[Leonhard Euler|Euler]]) * <math>\zeta(4)= \frac{1}{1^4} + \frac{1}{2^4} + \frac{1}{3^4} + \frac{1}{4^4} + \cdots + \frac{1}{k^4} + \cdots = \frac{\pi^4}{90}</math>, :e pus generalament, Euler indica que [[Foncion zêta de Riemann|ζ(2n)]] es un multiple racionau de π²ⁿ per tot entier naturau ''n''. ==== Foncion Gamma d’Euler ==== * <math>\Gamma\left( \frac{1}{2}\right)= \int_0^{+\infty} \frac{\mathrm{e}^{-t}}{\sqrt{t}}\ \mathrm{d}t = \sqrt{\pi}</math> ([[Foncion Gamma d'Euler|foncion gamma d'Euler]]) === Probabilitats e estatisticas === Lo nombre π apareis sovent en [[probabilitats]] e en [[estatisticas]]. Citem entre autrei: * l'integrala de Gauss, liada a la definicion de la [[lei normala]]<ref>{{en}} {{Liame web | url = http://mathworld.wolfram.com/GaussianIntegral.html | títol = Gaussian Integral | autor = Eric W. Weisstein | annada = 2004 | editor = MathWorld | consultat lo = 8 de novembre de 2007 }}</ref>: :<math>\int_{-\infty}^{+\infty} e^{-x^2} \mathrm{d}x = \sqrt{\pi}</math> * La formula seguenta ({{cita|[[formula de Stirling]]}}), tirada de l’analisi, a d'aplicacions en probabilitats. En particular, permet de demostrar la convergéncia de la [[lei binomiala]] vèrs la [[lei normala]]: :<math>n! \sim \sqrt{2 \pi n} \left(\frac{n}{e}\right)^n</math> :(significa que lo quocient dei dos membres a per limit 1). D'autra part, existís divèrseis experiéncias aleatòrias ont una probabilitat s'exprimís en foncion de π. Pòdon doncas servir (teoricament), en efectuant un grand nombre d'espròvas, a determinar una aproximacion de π. L’[[agulha de Buffon]] es una experiéncia aleatòria imaginada per lo naturalista [[Georges-Louis Leclerc, comte de Buffon|Buffon]]. Consistís a mandar una agulha de longor ''a'' sus un postam que sei pòsts son de largor ''L''. La question es de determinar la probabilitat que l’agulha cope la linha separant doas pòsts; aquela probabilitat es<ref name="bn">{{en}} {{Liame web | url = http://mathworld.wolfram.com/BuffonsNeedleProblem.html | títol = Buffon's Needle Problem | autor = Eric W. Weisstein | annada = 2005 | editor = MathWorld | consultat lo = 10 de novembre de 2007 }}</ref>{{,}}<ref>{{en}} {{Liame web | url = http://www.cut-the-knot.org/ctk/August2001.shtml | títol = Math Surprises: An Example | autor = Alex Bogomolny | annada = 2001 | editor = cut-the-knot | consultat lo = 28 d'octobre de 2007 }}</ref>{{,}}<ref>{{article |lenga =en |prenom1 =J. F. |nom1 =Ramaley |títol =Buffon's Noodle Problem |periodic =The American Mathematical Monthly |annada =1969 }}</ref>{{,}}<ref>{{en}} {{Liame web | url = http://www.datastructures.info/the-monte-carlo-algorithmmethod/ | títol = The Monte Carlo algorithm/method | autor = | annada = 2007 | editor = | site = datastructures | consultat lo = 7 de novembre de 2007 }}</ref>: :<math>p = \frac{2a}{\pi\times L}</math> Se pòt utilizar aquò per determinar una aproximacion de π: :<math>\pi \approx \frac{2na}{xL},</math> onte ''n'' es lo nombre d'agulhas mandadas, e ''x'' es lo nombre d'aquelei que crosan una linha. D'efècte, se ''n'' es grand, la probabilitat ''p'' es vesina de la frequéncia ''p' = x / n'' ([[lei dei grands nombres]]): :<math>\pi = \frac{2a}{Lp} \approx \frac{2a}{Lp'}\text{ e }\frac{2a}{Lp'} = \frac{2na}{xL}.</math> La precision d'aqueu metòde es fòrça limitada; e mai lo resultat siá matematicament corrècte, se pòt pas utilizar per determinar experimentalament mai de quauquei decimalas de π<ref name="bn"/>. [[Fichièr:Monte-Carlo01.gif|thumb|Avaloracion de π per lo metòde de Montcarles.]] Una autra experiéncia aleatòria consistís a prendre ''a l'azard'' un ponch dins un carrat de costat 1; la probabilitat qu'aqueu ponch siá dins lo quart de disc de rai 1 vau π/4; aiçò es de bòn comprendre, que la superfícia dau quart de cercle es π/4 mentre que la superfícia dau carrat es 1. Se pòt simular aquela experiéncia aleatòria ([[metòde de Montcarles]]) per avalorar π. === Seguida logistica === Siá (''x''_''n'') la seguida deis iterats de la foncion logistica de paramètre <math>\mu = 4</math> aplicada a un reau ''x''_''0'' chausit dins l'interval [0, 1] (valent a dire que se definís, per tot <math>n\geqslant 0</math>, <math>x_{n+1} = 4 x_n(1 - x_n)~</math>).<br /> La seguida (<math>x_n</math>) sòrt de l'interval [0;1] e divergís per gaireben totei lei valors inicialas. Òm a: <math> \lim_{n \to \infty} \frac{1}{n} \sum_{i = 0}^{n} \sqrt{x_i} = \frac{2}{\pi}\quad </math> per [[quasi segurament|quasi totei]] lei valors inicialas <math>x_0</math>. == Proprietats avançadas == === Aproximacions numericas === Coma π es transcendent, n'existís pas d'expression utilizant unicament de nombres e de foncions algebricas<ref name="ttop"/>. Leis expressions de π ont apareisson ren que leis operacions de l'aritmetica elementària fan generalament intervenir de somas infinidas (serias) o de produchs infinits<ref>{{en}} {{Liame web | url = http://mathworld.wolfram.com/PiFormulas.html | títol = Pi Formulas | autor = Eric W. Weisstein | annada = 2007 | editor = MathWorld | consultat lo = 10 de novembre de 2007 }}</ref>; au mai s'aponde de tèrmes (o de factors) dins lo calcul, au mai lo resultat serà precís. Per consequent, la preséncia de π dins de calculs numerics impausa de lo remplaçar per una aproximacion. Ben sovent, leis aproximacions 3,14 o 22/7 sufison; per una precision melhora, leis engenhaires utilizan sovent 3,1416 o 3,14159 (respectivament 5, 6 chifras significativas). Leis aproximacions 22/7 e 355/113 (qu'an respectivament 3, 6 chifras significativas), s'obtenon a partir dau desvolopament de π en [[fraccion continua]]. L'aproximacion de π per 355/113 es la melhora que se pòsque escriure amb ren que 3 o 4 chifras au numerator e au denominator; la melhora aproximacion seguenta es 103993/33102, que ne demanda un nombre fòrça mai important (aiçò vèn de l'aparicion dau nombre 292 dins lo desvolopament en fraccion continua de π)<ref name=gourdon>{{en}} {{Liame web | url = http://numbers.computation.free.fr/Constants/Pi/piApprox.html | títol = Collection of aproximacions for π | autor = Xavier Gourdon | editor = Numbers, constants and computation | consultat lo = 8 de novembre de 2007 }}</ref>. La premiera aproximacion numerica de π foguèt probable 3<ref name="ahop"/>. Es una estimacion per defaut perqu'es lo repòrt entre lo perimètre d'un [[exagòn]] regular inscrich dins un [[cercle]] e lo diamètre dau cercle. === Fraccions continuas === La seguida dei denominators parciaus dau desvolopament de π en [[fraccion continua]] a pas de regularitat vesedoira<ref name="ReferenceA"/>: :<math> \pi=[3;7,15,1,292,1,1,1,2,1,3,1,14,2,1,1,2,2,2,2,1,84,\cdots] </math>, çò qu'es una notacion equivalenta a: :<math> \pi=3+\textstyle \frac{1}{7+\textstyle \frac{1}{15+\textstyle \frac{1}{1+\textstyle \frac{1}{292+\textstyle \frac{1}{1+\textstyle \frac{1}{1+\textstyle \frac{1}{1+\textstyle \frac{1}{2+\textstyle \frac{1}{1+\textstyle \frac{1}{3+\textstyle \frac{1}{1+\textstyle \frac{1}{14+\textstyle \frac{1}{2+\textstyle \frac{1}{1+\textstyle \frac{1}{1+\textstyle \frac{1}{2+\textstyle \frac{1}{2+\textstyle \frac{1}{2+\textstyle \frac{1}{2+\textstyle \frac{1}{1+\textstyle \frac{1}{84+\cdots}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} </math> Pasmens, existís de fraccions continuas generalizadas representant π e qu'an una estructura regulara<ref>{{obratge | lenga =en | prenom1 = L. J. | nom1 = Lange | títol = An Elegant Continued Fraction for ''π'' | editor =The American Mathematical Monthly | mes = mai | annada =1999 | volum =106 | tòm =5 | passatge =456-458 | legir en linha =http://www.jstor.org/stable/2589152 }}</ref>: :<math> \pi=\textstyle \frac{4}{1+\textstyle \frac{1^2}{2+\textstyle \frac{3^2}{2+\textstyle \frac{5^2}{2+\textstyle \frac{7^2}{2+\textstyle \frac{9^2}{2+\textstyle \frac{11^2}{2+\cdots}}}}}}}= 3+\textstyle \frac{1^2}{6+\textstyle \frac{3^2}{6+\textstyle \frac{5^2}{6+\textstyle \frac{7^2}{6+\textstyle \frac{9^2}{6+\textstyle \frac{11^2}{6+\cdots}}}}}}= \textstyle \frac{4}{1+\textstyle \frac{1^2}{3+\textstyle \frac{2^2}{5+\textstyle \frac{3^2}{7+\textstyle \frac{4^2}{9+\textstyle \frac{5^2}{11+\cdots}}}}}} </math> Lo nombre π/2 se pòt tanben escriure coma fraccion continua generalizada, fasent intervenir la seguida deis invèrs dei nombres entiers: :<math>\frac{\pi}{2} = 1 + \frac{1}{1 + \frac{1}{1/2 + \frac{1}{1/3+\,\cdots+ \frac{1}{1/n+\,\cdots}}}}</math> === Questions dubèrtas === De questions nombrosas se pausan encara: π, e son dos nombres transcendents, mai son algebricament independents o existís un polinòmi de doas variablas e de coeficients entiers que lo pareu (π, e) ne siá solucion? La question es encara en suspens. En 1929, [[Aleksandr Gelfond]] demostrèt que e^π es transcendent<ref>La Recherche, {{numèro}}392, Décembre 2005,'' L'indispensable nombre π''</ref> e en 1996, Iurii Nesterenko a demostrat que π e e^π son algebricament independents. Coma es estat dich [[#Représentation decimala|''supra'']], se sap pas encara se lo nombre π es [[nombre normau|normau]], ni mai s'es un [[nombre univèrs]] en [[Sistèma decimau|basa 10]]. === Lo nombre π dins l'art === Fòrça obratges o sites senhalan la preséncia supausada dau nombre π dins l'arquitectura dei piramidas; pus precisament, π seriá lo repòrt entre lo perimètre de la basa e lo doble de l'autor dei piramidas<ref> Vejatz per exemple ''Le secret de la grande pyramide'' de George Barbarin</ref>. Es verai que la penda de la [[piramida de Kheops]] es de 14/11; per tant, lo repòrt de la basa a l'autor es 22/14, la mitat de 22/7, una aproximacion frequenta de π. Per aquò, i fau veire una intencion? Es mai que dobtós<ref> Segon ''The journal of the Society for the study of Egyptian Antiquities'', ISSN 0383-9753, 1978, vol 8, n4, « la valor de π qu'apareis dins la relacion entre l'autor e la longor de la piramida es probable fortuita »</ref> puei que la penda dei piramidas es pas constanta e que, segon lei regions e leis epòcas, se tròba de pendas de 6/5 ([[piramida roja]]), 4/3 ([[piramida de Khephren]]) o 7/5 ([[piramida romboïdala]]) que menan a un repòrt (entre perimètre e doble de l'autor) alunhat de π. En tot cas, lo nombre π es present dins la cultura artistica modèrna. Per exemple, dins ''Contact'', un roman de [[Carl Sagan]], jòga un ròtle clau dins lo scenario e se suggerís que i a un messatge escondut fonsament dins sei decimalas, plaçat per lo creator de l'univèrs. Aquela partida de l'istòria es estada levada de l'adaptacion dau roman au cinèma. Dins lo domeni musicau, la cantairitz e compositritz [[Kate Bush]] publiquèt en 2005 son album ''Aerial'', contenent lo tròç « π » que sei paraulas son principalament compausadas dei decimalas de π<ref>{{en}} {{Liame web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/7296224.stm | títol = UK &#124; Magazine &#124; 3.14 and the rest | autor = David Blatner | annada = 2008 | editor = BBC News | consultat lo = 2 de genier de 2010 }}</ref>. == Nòtas e referéncias == <ref name="ReferenceA">{{OEIS2C|A001203}}: Continued fraccion for Pi, [[On-Line Encyclopedia of Integer Sequences]]</ref><ref name="ahop">{{cite web|first=J J|last=O'Connor|coauthors=E F Robertson|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Pi_through_the_ages.html|titre=A history of Pi|date=2001-08|accessdate=2007-10-30}}</ref> {{Referéncias|colomnas=2}} === Liames extèrnes === * {{fr}} La preuve par Lambert de l’irrationnalité de π (1761), commentée sur lo site [http://www.bibnum.education.fr/mathematiques/lambert-et-l%E2%80%99irrationalite-de-p-1761 BibNum] * {{fr}} De nombreuses informations historiques et mathématiques sur pi dans [http://www.pi314.net/ pi314.net] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20110216224318/http://www.angio.net/pi/piquery Site permetent una recèrca de chifras dins lei {{formatnum:200000000}} premierei decimalas] * {{en}} [http://mathworld.wolfram.com/PiFormulas.html Lo site Wolfram Mathematics] acampa un grand nombre de formulas pertocant π * {{en}} [https://web.archive.org/web/20100317134116/http://www.math.utah.edu/~pa/math/pi.html {{formatnum:10000}} decimalas de π] {{Paleta Nocion de nombre}} [[Categoria:Nombre transcendent]] k02p5z1orcksvpw82v3dmyvqxxww4lm 0 65474 2507790 2461019 2026-08-27T20:03:38Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507790 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Gregório Lopes - Vasco da Gama (ca 1524).jpg|thumb|Vasco da Gama]] '''Vasco da Gama''' o '''Vasco de Gama''' ([[Sines]], [[1460]] o [[1469]] — [[Cochin]], [[Índia]], lo 24 de decembre de 1524) foguèt un navegador e explorador [[Portugal|portugués]]. Dins l'Èra de las [[Grandas Descobèrtas]], foguèt comandant de las primièras naus a navegar dirèctament d'[[Euròpa]] fins a [[Índia]], dins lo pus long viatge oceanic fins a ara realizat, superior a un torn complet del monde per l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]].<ref>Diffie, Bailey W. and George D. Winius, "Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1580", p.176</ref> A la fin de sa vida foguèt, per un cort periòde, governador de l'Índia Portuguesa amb lo títol de vicerei. == Jovença == Vasco da Gama nasquèt benlèu en 1460<ref>[https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html Vasco da Gama: Round Africa to India, 1497–1498 CE, ''Modern History Sourcebook''. visitado a 27 de Junho de 2007]</ref> o en 1469,<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/06374a.htm Vasco da Gama, ''<nowiki/>'']''[[Catholic Encyclopedia]]''<span>, 27 de Junho de 2007.</span></ref> a [[Sines]], dins la còsta sud èst de [[Portugal]], benlèu dins un [[ostal]] prèp de la glèisa de Nòstra Dama ''das Salas,'' Sines, un dels pichons pòrts de la còsta del [[Alentejo]]. Vasco da Gama èra lo filh d'[[Estêvão da Gama]], que foguèt en 1460 cavalièr de l'ostal de D. [[Fernando de Portugal, Duque de Viseu]].<ref name=ames>{{cite book|title=The Globe Encompassed|url=https://archive.org/details/globeencompassed0000ames|author=Ames, Glenn J.|page=[https://archive.org/details/globeencompassed0000ames/page/27 27]|isbn=0131933884|date=2008|accessdate=10-1-2008}}</ref> D. Fernando lo nomenèt ''alcaide-mor'' (Cònsol Major) de Sines e li permetèt de recebre una pichona recepta dels [[Impòst|impòstes]] sus la fabricacion de [[sabon]] a [[Estremoz]]. Estêvão da Gama foguèt maridat amb Dona Isabel Sodré, filha de João Sodré (tanben conegut coma João de Resende). Sodré, qu'èra d'ascendéncia [[Anglatèrra|anglesa]], ligat amb l'Ostal del prince Diogo, duc de [[Viseu]], filh del rei D. [[Duarte de Portugal|Duarte I de Portugal]] e governador de l'''Ordem Militar de Cristo'' (Ordre Militar del Crist).<ref>Subrahmanyam 1997, p.61</ref> Se sap pas gaire del començament de la vida de Vasco da Gama. L'[[Istòria|istorian]] [[Portugal|portugués]] Teixeira de Aragão mostrèt qu'estudièt a [[Évora]], ont auriá aprés las [[matematicas]] e la navegacion. Es evident que Vasco da Gama coneissiá ben l'[[astronomia]], e es possible qu'estudièt amb l'astronòm [[Abraão Zacuto]].<ref>Subrahmanyam 1997, p.62</ref> En 1492, lo rei D. [[João II de Portugal]] envièt Vasco Gama al [[Pòrt (marina)|pòrt]] de [[Setúbal]], al sud de [[Lisbona]] e dins l'[[Algarve]] per capturar de [[Naviri|naus]] [[França|francesas]] en represalhas de las depredacions faitas en temps de [[patz]] contra la navegacion portuguesa - una tasca que Vasco da Gama efectuèt lèu e eficaçament. == Descobèrta de rotas maritimas cap a Índia (1497-1499) == === Precedents === [[Fichièr:Caminho maritimo para a India.png|thumb|350px|Viatge de Vasco da Gama (en negre) e los viatges anteriors de [[Pêro da Covilhã]] (irange) e [[Afonso de Paiva]] (blau), amb las rotas percorregudas abans que se separen en verd.]] Dempuèi lo començament del sègle XV, jos l'impulsion de l'[[Infante D. Henrique]], los [[Portugal|portugueses]] aprigondiguèron la coneissença del [[Litorau|litoral]] [[Africa|african]]. Dempuèi los ans 1460, l'objectiu èra de capitar a contornar l'extremitat sud del [[continent]] african per accedir atal a las riquesas d'[[Índia]] – [[pebre]], [[Argent (metal)|argent]] e d'autras especialitats – en establissent una rota maritima de fisança. La Republica de [[Venècia]] dominèt una granda partida de las rotas comercialas entre [[Euròpa]] e [[Asia]], e dempuèi 1453 la casuda de [[Constantinòple]] limitèt lo comèrci e argumentèt los còstes. Portugal pretendiá d'utilizar la rota iniciada per [[Bartolomeu Dias]] per bresar lo [[monopòli]] del [[comèrci]] [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]]. Quand Vasco da Gama aguèt prèp de dètz ans, los plans de grandas traversadas foguèron a mand d'èsser concretats: Bartolomeu Dias tornèt de doblar lo [[Cap de Bona Esperança]] , aprèp qu'explorèt "Rio do Infante" (''Great Fish River'', dins actuala [[Africa del Sud]]) e aprèp que verifiquèt que la còsta desconeguda se espandiá al nòrd èst. A la meteissa epòca faguèron fachas d'exploracions dins las tèrras dintre lo reialme de D. João II de Portugal, en avançant la teoria qu'Índia podriá èsser accessibla per mar a partir del [[Ocean Atlantic]]. [[Pêro da Covilhã]] e [[Afonso de Paiva]] foguèron enviats via [[Barcelona]], [[Nàpols]] e [[Ròdes]] cap a [[Alexàndria]], fins a [[Adèn]], [[Ormoz]] e [[Índia]]. Manquèt solament un navegador per verificar lo ligam entre las tròbas de Bartolomeu Dias e las de Pêro da Covilhã e Afonso de Paiva e per identificar una rota de comèrcis potencialament lucrativa per l'[[ocean Indian]]. La tasca foguèt inicializada atribuida per D. João II a Estevão da Gama, paire de Vasco da Gama. Mentretant, moriguèron los dos, en julhet de 1497 lo comandament de l'expedicion foguèt donada pel novèl rei D. [[Manuel I de Portugal]] a Vasco da Gama, possiblamente tendent en compte lo seu esplech per aver protegit los interèsses comercials portugueses de depredacion dels franceses lo long de la Còsta d'Aur Africana. === Lo viatge === [[Fichièr:SaoGabriel.png|thumb|left|"São Gabriel", "São Rafael" e "Bérrio" c. de 1558. Ilustracion del "Roteiro da viagem" de Álvaro Velho.]] Manuel I de Portugal confisèt a Vasco da Gama la carga de capitani principal de la flòta que, lo dissabte [[8 de julhet]] de [[1497]], sarpèt de [[Belém (Lisbona)|Belém]] a la descobèrta del camin maritim per Índia. Foguèt una expedicion especialament exploradoira qu'emportèt las cartas del rei D. Manuel I dins los reialmes a visitar, ''Padrão'' (pilar de pèira amb las armas de Portugal) a plaçar, e que foguèt armejada per Bartolomeu Dias amb de produches que trobèt utils dins sos viatges per escambiar amb lo comèrci local. L'unic testimòni del viatge es un jornal de bòrd anonim, atribuit a [[Álvaro Velho]]:<ref>Álvaro Velho, "Roteiro da viagem que em descobrimento da India pelo Cabo da Boa Esperança fez dom Vasco da Gama em 1497": Segundo um manuscripto coetaneo existente na Bibliotheca publica portuense[http://books.google.pt/books?id=3hQZAAAAYAAJ&dq=Roteiro+da+Viagem+que+em+Descobrimento+da+%C3%8Dndia+pelo+Cabo+da+Boa+Esperan%C3%A7a+fez+D.+Vasco+da+Gama+em+1497&source=gbs_navlinks_s](texto integral)</ref> I aviá prèp de cent setanta òmes, entre marins, soldats e religioses, repartits dins quatre vaissèls:<ref>https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html da Gama's ''Round Africa to India''.</ref> * ''São Gabriel, * ''[[São Rafael]]'' * ''[[Bérrio]]'' * ''[[São Miguel]]'' L'expedicion partiguèt de Lisbona, acompanhada per [[Bartolomeu Dias]] que seguissiá dins una caravèla cap a Mina, seguent la rota ja experimentada pels precedents exploradors lo long de la còsta africana, passant per [[Tenerife]] e l'archipèla del [[Cap Verd]]. Après qu'aguèron atenh la còsta de l'actuala [[Sierra Leone]], Vasco da Gama se separèt cap al sud en nauta mar, passant linha de l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], contra los vents venent de l'oèst de l'[[Atlantic]] Sud, que Bartolomeu Dias ja identifiquèt en [[1487]]. Aquesta manòbra de "[[volta do mar]]" (Torn de mar) capitèt e, lo 4 de novembre de 1497, l'expedicion atenguèt lo litoral african. Aprèp mai de tres meses, las naus naveguèron mai de 6000 quilomètres en nauta mar, lo viatge pus long jamai realizat en nauta mar.<ref>Fernandez-Armesto, Pathfinders: A Global History of Exploration, 2006, W.W. Norton & Company ISBN 0-393-06259-7<nowiki> p. 177–178}}</nowiki></ref> [[Fichièr:Cross daGama2.jpg|thumb|Reproduccion de la crotz de Vasco da Gama al [[Cap de Bona Esperança]].]] Lo 16 de decembre, la flòta ja despassèt lo {{cita|rio do Infante}} ("Great Fish River", dins l'actuala [[Sud-Africa]]) e naveguèt dins d'aigas fins alara desconegudas dels europèus. Lo jorn de Nadal, Gama e son equipatge bategèron la còsta ont arribèron del nom de ''Natal'' (Nadal) (actuala província [[KwaZulu-Natal]] de [[Sud-Africa]]). Lo 2 de març de 1498, acabant l'entorn de la còsta africana, l'armada arribèt a la còsta de [[Moçambic]], aprèp que sofriguèron fòrt mal temps e de Vasco da Gama reprimiguèt amb una man de fèrre una revòlta dels marins. Dins la còsta Èst Africana, los territòris contrarotlats pels [[islam|musulmans]] fasián part de la ret del comèrci de l'[[Ocean Indian]]. En [[Moçambic]] encontrèron los primièrs mercants indians. Inicialament foguèron ben recebuts pel sultan, que los confondèt amb de musulmans e metèt a disposicion dos pilòts. Crenhent que la populacion foguèsse ostila contra los crestians, ensagèron de mantenir l'equivòca mas, aprèp una enséria mal entenduts, foguèron forçats per una multitud ostila a fugir de Moçambic, e sarpèron del pòrt tirant als canons contra la ciutat.<ref>K. D. Madan, Life and travels of Vasco Da Gama p. 38-39, ISBN 81-206-1360-0</ref> Lo pilòt que lo sultan de l'[[illa de Moçambic]] ofriguèt per los menar cap a [[Índia]] foguèt secretament encargat de liurar las naus portuguesas als [[Islam|moros]] en [[Mombasa]]. L'azard faguèt descobrir la tenda e Vasco da Gama poguèt continuar. [[Fichièr:Pillar of Vasco da Gama.jpg|thumb|left|Pilar de Vasco da Gama a [[Melindi]].]] Sus las còstas de l'actual [[Kenya]] l'expedicion pilhèt naus mercants arabis desarmadas. Los portugueses foguèron los primièrs europèus a visitar lo pòrt de [[Mombasa]], mas foguèron recebuts amb ostilitat e lèu partiguèron. En febrièr de 1498, Vasco da Gama seguèt pel nòrd, desbarcant dins lo pòrt amistós de [[Melindi]] - rivala de Mombasa - ont foguèt ben recebut pel sultan que li procurèt un pilòt arabi, coneissent l'[[Ocean Indian]], que sa coneissença dels vents de ''monçãos'' ([[monson]]) permetèt de guidar l'expedicion fins a [[Calicut]], sus la còsta sud-oèst d'Índia. Las fonts divergisson sus l'identitat del pilòt, que siá un crestian, un musulman o un [[gojarat]]. Una istòria tradicionala descriu lo pilòt coma lo famós navegador arabi [[Ibn Majid]], mas segon de contemporanèus, Majid seriá estat endacòm mai en aquel moment.<ref>Felipe Fernandez-Armesto A Global History of Exploration 2006 W.W. Norton & Company ISBN 0-393-06259-7 p. 178–179</ref> === Arribada a Calicut === [[Fichièr:Vascodagama.JPG|thumb|Arribada de Vasco da Gama a Calicut (ilustracion de l'edicion de "Os Lusíadas", 1880).]] Lo 20 de mai de 1498, la flòta atenhèt [[Kappakadavu]], prèp de [[Calicut]], dins l'actual estat indian de [[Kerala]],<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,319550,00.html Calendário Histórico - ][[Deustche Welle]]</ref> atal foguèt establida la Rota del Cap e abert lo camin maritim dels Europèus cap a Índia. Lo jorn seguent son arribada, entre la multitud reünida sus la plaja, foguèron saludats per dos moros de [[Tunis]]; un d'eles s'adrecèt en castelhan ''«Al diable que te faguèt; que te portèt per aquí?». E demandèt çò que venián cercar tan luènh; e respondèron: «Venemos cercar crestians e espècia.»'', contada per Álvaro Velho. En vesent los imatges de las divessas [[Indós]], Gama e sos òmes pensèron de veire sants crestians, per contrast amb los musulmans qu'avián pas d'imatges. La cresença dins los "crestians d'Índia", coma foguèron nomenats, perdurèt qualque temps dempuèi lo retorn.<ref>Diffie, Bailey W. and George D. Winius, "Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1580", p.180-181 (1977) Minneapolis: University of Minnesota Press. ISBN 0-8166-0782-6.</ref> Pr'amor las negociacions amb lo governador local, [[Samutiri Manavikraman Rajá]], foguèron dificilas. Los esfòrces de Vasco da Gama per obtenir de condicions comercialas favorablas foguèron dificultadas per la diferéncia de culturas e per la paure valor de las merças per cambiar,<ref>La flòta de Vasco da Gama foguèt armada per Bartolomeu Dias, que ja aviá navegat fins al [[cap de Bona Esperança]] en [[1488]]. Dias, abituat a comerçar amb las tribús que alara demoravan sus la còsta occidentala d'Africa, forniguèt la flòta amb merças coma pèrlas de [[veire]], taças de [[coire]], [[estam]], [[Campaneta|campanetas]], anèls de [[laton]], teissuts de [[coton]], [[òli]] e [[sucre]], que s'averèron utils dins sos viatges, per las cambiar amb lo comèrci local. La flòta de Vasco da Gama, atal, foguèron pas fornida per comerçar amb una cultura pus sofisticada coma aquela d'Índia a l'epòca, abituada a negociar articles de luxe coma teissuts de calicò, [[espècia]] e [[pebre]].</ref> amb los representants del ''samorin'' (mèstres de la region de calicut o Kozhikode) escarnits per aquelas ofèrtas, e los mercants arabis ala installats e determinats a resistir a la concurréncia pas desirada. Las merças presentadas pels portugueses se trobèron insufisentas per impressionar lo ''samorin'', en comparason amb los bens de granda valor ali comercializadas, çò que creèt una certana malfisança. Los portugueses acabèron per vendre sas merças a bas prètz per poder comprar de pichonas quantitats d'espècias e jòias per tornar prene al reialme. Enfin lo Samorin foguèt satisfach de las cartas de D. Manuel I e Vasco da Gama capitèt a obtenir una carta equivòca de concession de dreits per comerciar, mas acabèt per partir sens avertir lo Samorim e lo seu cap de la Marina [[Kunjali Marakkar]] insistiguèron per que daissèsse totes los seus bens coma garantida. Vasco da Gama gardèt los sieus bens, mas daissèt qualques portugueses amb òrdre d'instaurar un establiment de comèrci. === Retorn en Portugal === Vasco da Gama comencèt lo viatge de retorn lo 29 d'agost de 1498. Dins l'enveja de partir lèu, aviá pas cap de coneissença de donadas sus la [[monson]] que li aurián permés de velejar. Dins l'[[Illa de Angediva]] foguèron abordats per un òme qu'afirmèt d'èsser crestian mas que fenguèt d'èsser [[islam|musulman]] al servici de [[Hidalcão]], lo [[Sultanato de Bijapur|sultan de Bijapur]]. Sospeitant qu'èra un [[espionatge|espion]], lo flagelèron fins que confessèt èsser un aventurièr [[Judaïsme|josieu]] [[polonés]] en Orient. Vasco da Gama lo pairenèt, del nom de [[Gaspar da Gama]]. Dins lo viatge d'anada, passèt [[Indus]] fins a Índia amb l'ajuda dels vents de la [[monson]] que demorèt a pena 23 jorns. Al retorn, navegant contra lo vent, pendent 132 jorns, las embarcacions abordèron a Melinde lo 7 de genièr de 1499. Pendent son viatge prèp del mièg de l'equipatge subrevivent defuntèt, e fòrça dels restants foguèron grèvament atacats per l'[[escorbut]], cossí entre los 148 òmes que integrèron l'armada, solament 55 tornèron en Portugal. A pena doas de las naus que partiguèron de Tage capitèron a tornar en Portugal, arribant, en julhet e agost de 1499.<ref>Felipe Fernandez-Armesto A Global History of Exploration 2006 W.W. Norton & Company ISBN 0-393-06259-7<nowiki> p. 180}}</nowiki></ref> Vasco da Gama tornèt en Portugal en setembre de 1499, un mes dempuèi sos companhons, aprèp que septuplèt son fraire ainat [[Paulo da Gama]], que tombèt malaut e acabèt per defuntar dins l'illa [[Terceira]] dels [[Açòres]]. A son retorn, foguèt recompensat coma l'òme qu'acabèt un plan que prenguèt oitanta ans per capitar. Recebèt lo titre de "almirante-mor dos Mares das Índia" ({{cita|amiral principal de las Mars de las Índias}}),<ref>Ames, Glenn J. The Globe Encompassed 2008 p. 28 ISBN 0-13-193388-4</ref> amb una renda annala de tres cents mil [[réis]], ereditària. Recebèt en mai, amb sos fraires, lo títol perpetual de ''Dom'' e doas vilas, [[Sines]] e [[Vila Nova de Milfontes]].<ref>Subrahmanyam 1997, p.169</ref> == Segond viatge en Índia (1502) == Lo 12 de febrièr de [[1502]], Vasco da Gama comandèt una novèla expedicion amb una flòta de vint naus de guèrra, amb per objectiu de satisfar los interèsses portugueses en l'Orient. Foguèt envitat aprèp lo refús de [[Pedro Álvares Cabral]], que se disputèt amb lo monarca, acceptèt lo comandament da l'expedicion. Aquel viatge se faguèt depuèi de la segonda armada en Índia, comandada per Pedro Álvares Cabral en 1500, que se desvièt de la rota cap o [[Brasil]]. Quand arribèt en Índia, Cabral aprenguèt que los portugueses que foguèron ala daissats per Vasco da Gama a la fin del primièr viatge per establir una pòsta comerciala moriguèron. Aprèp que bombardèt Calicut, se dirigiguèt cap al sud fins a [[Kochi]], un pichon reialme rival, ont foguèt calorosament recebut pel [[Rajá]], tornant en Euròpa amb seda e aur. Gama demandèt e exigiguèt un tribut a l'illa de [[Kilwa Kisiwani]] (Quiloa) en Africa Orientala, un dels pòrts del domeni arabi que combatèron los portugueses. Amb aur provenent de 500 monedas tornadas per Vasco da Gama do tribut de Quíloa (actual Kilwa Kisiwani, [[Tanzania]]), coma vassal del rei de Portugal, foguèt comandada, pel rei D. Manuel I de bastir lo [[Monastèri dels Jeronims]], a [[Belém (Lisbona)|Belém]]. Dins aquel viatge se produguèt lo primièr registre europèu conegut de localizacion da las illas [[Seichèlas]], que Vasco da Gama nomenèt ''Ilhas Amirante'' ({{cita|illas de l'Amiral}}) en son pròpri onor. Vasco da Gama partiguèt amb l'objectiu d'installar un centre portugués e un establiment comercial a Cochin, après d'esfòrces successius de Pedro Álvares Cabral e [[João da Nova]]. Bombardèt Calicut e destruiguèt pòstes de comèrcis arabis. Dempuèi son arribada al nòrd del Ocean Indian, Vasco da Gama capturèt una nau que retornava de [[La Mèca]], o Mîrî, com importants mercants musulmans, s'emparèt de totas las merças e l'encendièt.<ref>Subrahmanyam 1997, p.205</ref> Quand arribèt a Calicut lo 30 d'octòbre de 1502 lo samorin foguèt dispausat a assinar un tractat.<ref>[url=https://web.archive.org/web/20040118015254/http://www.northpark.edu/history/webChron/WestEurope/DaGama.CP.html Vasco da Gama Arrives in India 1498 ]</ref> un acte de feror que truquèt fins als cronicaires contemporanèus, que considerèron aquel acte coma venjança pels portugueses mòrts a Calicut dins son primièr viatge. Lo 1{{èr}} de març de 1503 comencèt la guèrra entre lo samorin de Calicut e lo rajá de Cochin. Sas naus prenguèron d'assaut de naus mercants arabis, destruisent tanben una flòta de 29 naus de Calicut. Aprèp aquela batalha, obtenguèt de concessions comercialas del Samorin. Vasco da Gama fondèt la colonia portuguesa de Cochin, en Índia, retornèt en Portugal en setembre de 1503. == Tresen viatge en Índia (1524) == En [[1519]] foguèt fach primièr [[Conde da Vidigueira]] pel rei D. Manuel I, amb coma sèti un terren comprèt a D. [[Jaime I, Duque de Bragança]], <ref>Vasco Da Gama, Ernest George Ravenstein, "A journal of the first voyage of Vasco da Gama, 1497-1499", p. Hakluyt Society, Issue 99 of Works issued by the Hakluyt Society, ISBN 81-206-1136-5</ref> foguèt lo primièr Conte portugués sens sang reial. Aqueriguèt una reputacion de redobtable "solucionador" dels problèmas en Índia, Vasco da Gama foguèt enviat un autre còp al soscontinent indian en 1524. L'objectiu èra de remplaçar lo vicerei [[Duarte de Meneses]], que son govèrn se revelèt desastrós, mas Vasco da Gama atacat per la [[malària]] pauc dempuèi son arribada a [[Goa]]. Coma governador e segond vicerei actèt amb rigiditat, mas defuntèt dins la vila de Cochin, la velha de Nadal en [[1524]]. [[Fichièr:Vasco da Gama Jerónimos 2008-1.jpg|thumb|Tomba de Vasco da Gama al [[Monastèri dels Jeronims]], [[Lisbona]]]] Foguèt enterrat dins la glèisa de São Francisco (Cochin). En 1539 sos rèstas mortals foguèron transportats en Portugal, dins la glèisa d'un convent carmelita, conegut uèi coma ''Quinta do Carmo'' (proprietat privada), prèp da la vila de [[Vidigueira]] ([[Alentejo]]), per que foguèt conte de Vidigueira ''de juro'' e ereditària a partir de 1519. En [[1880]], se faguèt la translacion al [[Monastèri dels Jeronims]], que foguèt construit logo* après son viatge, amb los primièrs beneficis del comèrci de las espècias, al costat del monument de [[Luís Vaz de Camões]]. [[Fichièr:Sines06 edit1.jpg|thumb|Estatua de Vasco da Gama dins sa tèrra natala, [[Sines]], Portugal.]] == Nòtas e referéncias == <references /> == Bibliografia == * Ames,Glenn J. ''Vasco da Gama: Renaissance Crusader'', 2004 Longman ISBN 0-321-09282-1 * Ames, Glenn J. ''The Globe Encompassed: The Age of European Discovery'', 1500–1700, 2007 Prentice Hall, ISBN 978-0-13-193388-0 * Bouchon, Geneviève. ''Vasco da Gama.'' Rio de Janeiro: Record, 1998. 338p. ISBN 85-01-05385-6 * Corrêa, Gaspar. ''The Three Voyages of Vasco da Gama, and His Viceroyalty'', 2001 Adamant Media Corporation, ISBN 1-4021-9543-5 - reedição fac-símile de uma edição de 1869 da [[Sociedade Hakluyt]], Londres. * Disney, Anthony. ''The Indian Ocean in World History'', Emily Booth (eds.), 2000, Universidade de Oxford, Nova Delhi e New York * Fernández-Armesto, Felipe. ''Civilizations'', 2001, Macmillan Basingstoke and Oxford, U.K. ISBN 0-7432-0248-1 * Subrahmanyam, Sanjay "The Career and Legend of Vasco da Gama", 1997, Cambridge University, ISBN 978-0-521-47072-8 == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20070930231806/http://www.instituto-camoes.pt/CVC/navegaport/g54.html Biografia de Vasco da Gama dins lo Centre Virtual Camões - Navegacions Portuguesas] [[Categoria:Navegador portugués]] garvmii7sbbsax7rgi0pw1ti62d47t9 0 68555 2507875 2492265 2026-08-28T05:45:10Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Noemi-25.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Krd (No permission since 20 August 2026) 2507875 wikitext text/x-wiki {{Infobox Musica (artista) | carta = vocal | nom = Noemi | nom naissença = Veronica Scopelliti | nom aliàs = Noemi | imatge = | legenda = | naissença = <!-- {{Data|25|de genièr de|1982|en musica}} --> | naissença luòc = [[Roma]] {{ITA}} | decès = | decès luòc = | annadas activas = [[2009]] - uèi | genre = Soul<br />Pop<br />[[Blues]]<br />Rhythm and blues<br />[[Rock]]<br />[[Jazz]]<br />Reggae<br />[[Ska]] | labèl = Sony Music | entoratge = | instrument = [[Piano]]<br />[[Guitarra]] | tipe votz = Contralto | profession = cantaira | site oficial = [http://www.noemiofficial.it/ noemiofficial.it]<br />[http://www.arcadinoemi.it/ arcadinoemi.it] }} '''Noemi''' (nascuda '''Veronica Scopelliti''' lo [[25 de genièr]] de [[1982]] a [[Roma]]) es una [[cantaira]] [[itàlia|italiana]]. == Discografia == === Albums === * [[2009]] - ''[[Sulla mia pelle]]'' (#3 [[Itàlia]] - #44 [[Euròpa]]) * [[2010]] - ''[[Sulla mia pelle#Sulla mia pelle (Deluxe Edition)|Sulla mia pelle (Deluxe Edition)]]'' (#3 [[Itàlia]] - #42 [[Euròpa]]) * [[2011]] - ''[[RossoNoemi]]'' (#6 [[Itàlia]]) === EPs === * [[2009]] - ''[[Noemi (EP)|Noemi]]'' (#8 [[Itàlia]] - #97 [[Euròpa]]) === Singles === [[Fichièr:Noemimannoia.jpg|250px|right|thumb|Noemi & Fiorella Mannoia]] * [[2009]] - ''[[Briciole]]'' (#2 [[Itàlia]] - #51 [[Euròpa]]) * [[2009]] - ''[[L'amore si odia]]'' (duo amb Fiorella Mannoia) (#1 [[Itàlia]] - #34 [[Euròpa]]) * [[2010]] - ''[[Per tutta la vita]]'' (#1 [[Itàlia]] - #42 [[Euròpa]]) * [[2010]] - ''[[Vertigini]]'' * [[2011]] - ''[[Vuoto a perdere]]'' (#6 [[Itàlia]] - #47 [[Euròpa]]) * [[2011]] - ''[[Odio tutti i cantanti]]'' * [[2011]] - ''[[Poi inventi il modo]]'' == Festenal di Sant Rémol == * [[2010]] - amb ''[[Per tutta la vita]]'' <small>(Diego Calvetti, Marco Ciappelli)</small> - 3:14 == Collaboracions == * [[2009]] - ''[[L'amore si odia]]'' amb Fiorella Mannoia * [[2009]] - ''Quanto ti voglio'' amb Claudio Baglioni e Gianluca Grignani * [[2010]] - ''Il mio canto libero'' amb Amiche per l'Abruzzo * [[2010]] - ''[[L'amore si odia|L'amore si odia (acustic version)]]'' amb Fiorella Mannoia * [[2010]] - ''Come si cambia'' amb Neri per Caso * [[2011]] - ''La promessa'' amb Stadio == Viradas == * [[2009]] - ''Noemi tour'': {{ITA}} * [[2009]]/[[2010]] - ''Sulla mia pelle tour I'': {{ITA}} * [[2010]] - ''Sulla mia pelle tour II'': {{ITA}} {{SLO}} * [[2011]] - ''RossoNoemi tour'': {{ITA}} == Lo teatre == * [[2006]]/[[2007]] - ''Donna Gabriella e i suoi figli'' amb Gabriele Cirilli * [[2010]] - ''Cirque du Cirill'' amb Gabriele Cirilli == Ligams extèrnes (en italian) == {{commons|Noemi (singer)|Noemi}} * [http://www.noemiofficial.it/ Sit oficial] * [http://www.youtube.com/noemiofficial YouTube oficial] * [https://web.archive.org/web/20100724051735/http://www.arcadinoemi.it/ Arca di Noemi] * [http://www.youtube.com/arcadinoemi1 Youtube Arca di Noemi] {{Noemi}} {{Portal musica}} [[Categoria:Cantaira italiana|Noemi]] [[Categoria:Personalitat femenina italiana]] [[Categoria:Naissença en 1982|Noemi]] [[Categoria:Naissença a Roma]] [[Categoria:Pseudonim]] [[Categoria:Nom de scèna]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] b0iyxgyk79rajuz0wlc02b6g9p2irvv 0 69291 2507808 2452152 2026-08-27T20:18:56Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507808 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sarah_Bernhardt,_par_Nadar,_1864.jpg|thumb|200px|Sarah Bernhardt]] '''Sarah Bernhardt''' ([[París]], lo [[22 d'octobre]] de [[1844]] – [[París]], [[26 de març]] de [[1923]]) es una actritz [[frança|francesa]] de teatre e de cinèma. Dicha ''La Divina'' o ''La Votz d'Aur'', aguèt una carriera internacionala e venguèt una deis actritz pus famosas de l'Istòria. == Carriera == Sarah Bernhardt intrèt au Conservatòri d'Art Dramatic de París en [[1859]] gràcias au sostèn dau duc de Morny. Sortiguèt en [[1862]] amb lo segond prèmi de Comedia, intrèt a la [[Comédie-Française]] mai deguèt partir en [[1866]] après aver bacelat un sòci. Obtenguèt alora un contract a l'Odeon<ref>{{Harvsp|Tierchant|2009}}.</ref>. I foguèt remarcada en [[1869]] per son ròtle dins ''Le Passant'' de [[François Coppée]]. En [[1870]], transformèt l'opèra en espitau militar durant lo sètge de París. Après la guèrra, trionfèt dins ''[[Ruy Blas]]'' en [[1872]] e intrèt tornarmai a la Comédie-Française onte joguèt dins ''[[Phèdre]]'' en [[1874]] e dins ''[[Hernani]]'' en [[1877]]. En [[1880]], demissionèt per crear son grop pròpri per anar jogar a l'estrangier e faire fortuna fins a [[1917]]. A partir de [[1893]], prenguèt la direccion dau Teatre de la Renaissença puei dau Teatre dei Nacions que foguèt renomat en Teatre Sarah Bernhardt. En decembre de 1894, comencèt de trabalhar amb [[Alfons Mucha]] per la realizacion de seis afichas d'espectacles. Aquela collaboracion durèt sièis ans e li permetèt de lançar tornarmai sa carriera. En 1914, obtenguèt la Legion d'Onor mai deguèt èsser amputada d'una camba en [[1915]]. Contunièt de jogar assetada e participèt ais operacions de sostèn ai combatents de la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. Enfin, vèrs la fin de sa vida, venguèt una actritz de cinèma. Moriguèt en [[1923]] a París e foguèt enterrada dins la division 44 dau [[cementèri dau Père-Lachaise]]. == Teatre == * [[1862]] : ''[[Iphigénie]]'' de [[Jean Racine|Racine]], Comédie-Française : Iphigénie. * 1862 : ''[[Valérie]]'' d'[[Eugène Scribe]]. * 1862 : ''[[Les Femmes savantes]]'' de [[Molière]]. * [[1864]] : ''[[Un mari qui lance sa femme]]'' d'[[Eugène Labiche]] e [[Raymond Deslandes]]. * [[1866]] : ''[[La Biche aux bois]]'' de [[Théodore Cogniard]] e [[Hippolyte Cogniard]].[[Fichièr:Bernhardt-1.jpg|thumb|Sarah Bernhard dins lo ròtle de la Rèina dins ''Ruy Blas'' en 1872.]] * 1866 : ''[[Phèdre]]'' de Racine : Aricie. * 1866 : ''[[Le Jeu de l'amour et du hasard]]'' de Marivaux : Silvia. * [[1867]] : ''[[Les Femmes savantes]]'' de Molière : Armande. * 1867 : ''[[Le Marquis de Villemer]]'' de [[George Sand]]. * 1867 : ''[[François le Champi]]'' de George Sand : Mariette. * [[1868]] : ''[[Kean]]'' de Dumas paire : Anna Damby. * [[1869]] : ''[[Le Passant]]'' de [[François Coppée]]. * [[1870]] : ''[[L'Autre]]'' de George Sand. * [[1871]] : ''[[Jeanne-Marie]]'' d'[[André Theuriet]]. * 1871 : ''[[Fais ce que dois]]'' de François Coppée. * 1871 : ''[[La Baronne]]'' d'[[Édouard Foussier]] e [[Charles Edmond]]. * 1871 : ''[[La Princesse Georges]]'' d'Alexandre Dumas fiu. * [[1872]] : ''[[Mademoiselle Aïssé]]'' de [[Louis Bouilhet]]. * 1872 : ''[[Ruy Blas]]'' de [[Victor Hugo]] : Doña Maria de Neubourg. * 1872 : ''[[Mademoiselle de Belle-Isle]]'' d'Alexandre Dumas : Gabrielle. * 1872 : ''[[Britannicus]]'' de Racine : Junie. * 1872 : ''[[Le Mariage de Figaro de Beaumarchais]]'' : Chérubin. * 1872 : ''[[Mademoiselle de la Seiglière]]'' de Jules Sandeau. * [[1873]] : ''[[Dalila]]'' d'[[Octave Feuillet]] : La princesse Falconieri. * 1873 : ''[[Chez l'avocat]]'' de [[Paul Ferrier]]. * 1873 : ''[[Andromaqu]]e'' de Racine : Andromaque. * 1873 : ''[[Phèdre]]'' de Racine : Aricie. * 1873 : ''[[Le Sphinx]]'' d'Octave Feuillet. * [[1874]] : ''[[Zaïre]]'' de [[Voltaire]]. * 1874 : ''[[Phèdre]] ''de Racine : Phèdre. * [[1875]] : ''[[La Fille de Roland]]'' d'[[Henri de Bornier]]. * [[1876]] : ''[[L'Étrangère]]'' d'Alexandre Dumas fiu : Mrs. Clarkson. * 1876 : ''[[La Nuit de mai]]'' d'[[Alfred de Musset]].[[Fichièr:Bernhardt Hamlet2.jpg|thumb|right|Sarah Bernhardt dins lo ròtle de Hamlet en 1886.]] * 1876 : ''[[Rome Vaincue]]'' d'[[Alexandre Parodi]]. * [[1877]] : ''[[Hernani]]'' de Victor Hugo : Doña Sol. * [[1879]] : ''[[Mithridate]]'' de Racine : Monime. * 1879 : ''[[Phèdre]]'' de Racine : Phèdre. * [[1880]] : ''[[L'Aventurière]]'' d'[[Émile Augier]]. * 1880 : ''[[Adrienne Lecouvreur]]'' d'[[Ernest Legouvé]] e [[Eugène Scribe]]. * 1880 : ''[[La Dame aux camélias]]'' d'Alexandre Dumas fiu : Marguerite Gautier. * [[1882]] : ''[[Fédora]]'' de [[Victorien Sardou]]. * [[1883]] : ''[[Pierrot assassin]]'' de [[Jean Richepin]] : Pierrot. * 1883 : ''[[Nana Sahib]]'' de [[Jean Richepin]]. * 1883 : ''[[Froufrou]]'' d'[[Henri Meilhac]] e [[Ludovic Halévy]]. * [[1884]] : ''[[Macbeth]]'' d'après William Shakespeare, adaptacion de Jean Richepin : Lady Macbeth. * 1884 : ''[[Théodora']]' de Victorien Sardou. * [[1885]] : ''[[Marion Delorme]]'' de Victor Hugo. * [[1886]] : ''[[Hamlet]]'' adaptacion de Louis Cressonnois e Charles Samson d'après William Shakespeare. * [[1887]] : ''[[L'Aveu]]'' de [[Sarah Bernhardt]]. * 1887 : ''[[La Tosca]]'' de Victorien Sardou. * [[1890]] : ''[[Jeanne d'Arc]]'' de [[Jules Barbier]]. * 1890 : ''[[Cléopâtre]]'' de Victorien Sardou. * [[1891]] : ''[[Pauline Blanchard]]'' d'[[Albert Darmont]]. * [[1893]] : ''[[Les Rois de Jules Lemaître]]''. * 1893 : ''[[Phèdre]]'' de Racine. * [[1894]] : ''[[Izeyl]]'' d'[[Eugène Morand]] e [[Armand Sylvestre]]. * 1894 : ''[[Fédora]]'' de Victorien Sardou.[[Fichièr:Alfons Mucha - 1894 - Gismonda.jpg|thumb|Aficha realizada per [[Alfons Mucha]] per ''Gismonda'' en 1894.]] * 1894 : ''[[Gismonda]]'' de Victorien Sardou. * [[1895]] : ''[[Amphitryon]]'' de Molière. * 1895 : ''[[Magda]]'' d'après Heimat d'[[Hermann Sudermann]]. * 1895 : ''[[La Princesse lointaine]]'' d'[[Edmond Rostand]]. * [[1896]] : ''[[La Dame aux camélias]]'' d'Alexandre Dumas fiu. * 1896 : ''[[Lorenzacciov]]'' d'[[Alfred de Musset]] : Lorenzaccio. * [[1897]] : ''[[La Tosca]]'' de Victorien Sardou. * 1897 : ''[[Spiritisme]]'' de Victorien Sardou. * 1897 : ''[[La Samaritaine]]'' d'Edmond Rostand. * 1897 : ''[[Les Mauvais Bergers]]'' d'[[Octave Mirbeau]]. * [[1898]] : ''[[L'Affranchie]]'' de [[Maurice Donnay]]. * 1898 : ''[[Lysiane]]'' de [[Romain Coolus]]. * 1898 : ''[[La Ville morte]]'' de [[Gabriele D'Annunzio]]. * 1898 : ''[[Médéev]]'' de [[Catulle Mendès]]. * 1898 : ''[[La Dame aux camélias]]'' d'Alexandre Dumas fiu. * [[1899]] : ''[[Hamlet]]'' de [[William Shakespeare]] : Hamlet. * [[1900]] : ''[[L'Aiglon]]'' d'Edmond Rostand : duc de Reichstatdt. * 1900 : ''[[Cyrano de Bergerac]]'' d'Edmond Rostand. * [[1902]] : ''[[La Samaritaine]]'' d'Edmond Rostand. * 1902 : ''[[Théodora]]'' de Victorien Sardou. * 1902 : ''[[Francesca da Rimini]]'' de [[Marion Crawford]]. * 1902 : ''[[Théroigne de Méricourt]]'' de [[Paul Hervieu]]. * [[1903]] : ''[[Werther]]'' de [[Pierre Decourcelle]] d'après Goethe. * 1903 : ''[[Circé]]'' de [[Charles Richet]]. * 1903 : ''[[La Sorcière]]'' de Victorien Sardou. * 1903 : ''[[Varennes]]'' d'Henri Lavedan e G. Lenotre. * [[1905]] : ''[[Angelo, tyran de Padoue]]'' de Victor Hugo. * 1905 : ''[[Esther]]'' de Racine. * 1905 : ''[[Pelléas et Mélisande]]'' de [[Maurice Maeterlinck]]. * [[1906]] : ''[[La Dame de la mer]]'' d'[[Henrik Ibsen]]. * 1906 : ''[[La Vierge d'Avilav]]'' de [[Catulle Mendès]]. * [[1907]] : ''[[Les Bouffons]]'' de [[Miguel Zamacoïs]]. * 1907 : ''[[La Belle au bois dormant]]'' de [[Jean Richepin]] e [[Henri Cain]]. * [[1908]] : ''[[La Courtisane de Corinthe]]'' de [[Paul Bulhain]] e [[Michel Carré]]. * [[1909]] : ''[[La Tosca]]'' de Victorien Sardou. * 1909 : ''[[Le Procès de Jeanne d'Arc]]'' d'Émile Moreau. * [[1910]] : ''[[La Beffa]]'' de Jean Richepin. * 1910 : ''[[Judas]]'' de [[John de Kay]]. * 1910 : ''[[Sœur Béatrice]]'' de Maurice Maeterlinck. * [[1911]] : ''[[Tartuffe]]'' de Molière : Dorine. * [[1912]] : ''[[La Reine Elizabeth]]'' d'Émile Moreau. * [[1913]] : ''[[Jeanne Doré]]'' de Tristan Bernard : Jeanne Doré. * [[1914]] : ''[[Athalie]]'' de Racine. * [[1919]] : ''[[La Fée d'Alsace]]'' d'Auguste Villeroy. * [[1920]] : ''[[Athalie]]'' de Racine. * [[1921]] : ''[[La Gloire]]'' de Maurice Rostand. * [[1922]] : ''[[Régine Armand]]'' de [[Louis Verneuil]]. * 1922 : ''[[Daniel]]'' de Louis Verneuil. == Cinèma == * 1900 : ''Le Duel d'Hamlet'' de Clément Maurice. * 1908 : ''La Tosca'' d'André Calmettes. * 1910 : ''Hamlet'' d'André Calmettes. * 1912 : ''La Dame aux camélias'' d'André Calmettes e Henri Pouctal. * 1912 : ''La Reine Élisabeth'' de Louis Mercanton, Henri Desfontaines e Gaston Roudès * 1912 : ''Sarah Bernhardt à Belle-Isle''. * 1913 : ''Adrienne Lecouvreur'' de Louis Mercanton e Henri Desfontaines. * 1915 : ''Mères Françaises'' de Louis Mercanton e René Hervil. * 1915 : ''Ceux de chez nous'' de Sacha Guitry. * 1916 : ''Jeanne Doré'' de René Hervil e Louis Mercanton. * 1919 : ''It happened in Paris'' de David Hartford. * 1923 : ''La Voyante'' de Léon Abrams et Louis Mercanton (non finit). == Referéncias == === Referéncias e nòtas === <references/> === Bibliografia === * {{Obratge|language=en|first1=David W.|last1=Menefee|title=Sarah Bernhardt in the theatre of films and sound recordings|location=Jefferson|publisher=McFarland|year=2003|isbn=978-0-78641-636-3|oclc=237823006}} * {{Obratge|language=en|first1=David W.|last1=Menefee|title=The first female stars: women of the silent era|location=Westport|publisher=Praeger|year=2004|isbn=978-0-27598-259-1|oclc=878572653}} * {{Obratge|language=fr|first1=Françoise|last1=Sagan|title=Sarah Bernhardt, le rire incassable|location=Paris|publisher=Robert Laffont|year=1989|isbn=978-2-26602-984-1|oclc=21179688}} * {{Obratge|language=fr|first1=Noëlle|last1=Guibert|title=Portrait(s) de Sarah Bernhardt : catalogue de l'exposition Sarah Bernhardt ou le divin mensonge|location=Paris|publisher=Bibliothèque nationale de France|year=2000|isbn=978-2-71772-113-3|oclc=611589524}} * {{Obratge|language=fr|first1=Anne|last1=Delbée|title=Le Sourire de Sarah Bernhardt|location=Paris|publisher=Librairie générale française|series=Livre de poche|year=2002|isbn=978-2-25315-293-4|oclc=465873079}} * {{Obratge|language=fr|first1=Claudette|last1=Joannis|title=Sarah Bernhardt : Reine de l'attitude et princesse des gestes|location=|publisher=J'ai lu|series=Biographie|year=2003|isbn=978-2-29032-905-4|oclc=469674251}} * {{Obratge|language=fr|first1=Jacques|last1=Lorcey|title=Sarah Bernhardt, l'art et la vie|location=Paris|publisher=Séguier|year=2005|isbn=978-2-84049-417-1|oclc=59010514}}<!-- préface d'Alain Feydeau: contributor1, contributor1-last do not work --> * {{Obratge|language=fr|first1=Henry|last1=Gidel|title=Sarah Bernhardt|location=Paris|publisher=Flammarion|series=Grandes biographies|year=2006|isbn=978-2-08068-531-5|oclc=255254937}} * {{Obratge|language=fr|first1=Hélène|last1=Tierchant|title=Sarah Bernhardt : madame "Quand même"|url=https://archive.org/details/sarahbernhardtma0000tier|location=Paris|publisher=Télémaque|series=Grands docs|year=2009|isbn=978-2-75330-092-7|oclc=461309684}} * {{Obratge|language=fr|first1=Pascale|last1=Védère d'Auria|title=Il était une fois Sarah Bernhardt|location=Saint-Herblain|publisher=Gulf Stream|year=2009|isbn=978-2-35488-056-9|oclc=690587620}} * {{Obratge|language=fr|first1=Sophie-Aude|last1=Picon|title=Sarah Bernhardt|location=Paris|publisher=Gallimard|series=Folio. Biographies|year=2010|isbn=978-2-07034-544-1|oclc=690532055}} {{DEFAULTSORT:Bernhardt, Sarah}} [[Categoria:Actor francés]] [[Categoria:Naissença a París]] [[Categoria:Naissença en 1844]] [[Categoria:Decès en 1923]] [[Categoria:Decès a París]] kwyf47wyn29nc2w7x88ryo7odcd5qcz 0 69391 2507685 2489656 2026-08-27T18:44:13Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507685 wikitext text/x-wiki {{Entèsta label|BA}} {{1000 fondamentals}} [[File:Black hole lensing web.gif|thumb|right|240px|Simulacion d'una [[lent gravitacionala]] d'un trauc negre que distorsiona l'observacion d'una [[galaxia]] al reirefons]] Un '''trauc negre''' es una region de l'espaci temps que sa [[gravitat]] empacha tota forma de matèria o de raionament de s'escapar. La teoria de la relativitat generala predís qu'un objècte amb una massa pron importanta es capable de deformar l'espaci temps e de formar un trauc negre. A l'entorn, una superficia, dicha [[orizont deis eveniments]], es definida matematicament per la zòna ont un objècte o un rai serà irresistiblament atirat per la gravitat dau trauc negre. Es dich "negre" perqué l'orizont deis eveniments rebat ges de raionament e apareis donc totalament negre. Lo concèpte d'un objècte tant massiu que la velocitat de liberacion sigue superiora a la velocitat de lutz foguèt estudiat per lo premier còp au sègle XVIII per [[John Michell]] e [[Pierre-Simon de Laplace]]. Au sègle XX, l'idèa foguèt tornarmai estudiada per [[Karl Schwarzschild]] en [[1916]] ambé la teoria de la relativitat generala. Sei resultats foguèron lòngtemps considerats coma una curiositat matematica fins ais annadas 1960. Vèrs aqueu periòde, lo desvolopament de l'estudi teoric mostrèt que lei traucs negres èran un tipe de solucions genericas de la relativitat generala. De mai, la descubèrta per leis astronòms d'estèlas de neutrons suscitèt un reviure d'interés per l'estudi deis afondraments gravitacionaus. Lei traucs negres de massas estellaras se formarián durant l'afondrament d'[[estela|estèla]]s a la fin de son cicle de vida. Après sa formacion, lo trauc negre pòu contuniar de créire ne'n absorbent de matèria situada dins seis environs. L'existéncia de mecanismes de fusion de trauc negre es admesa permetent d'explicar l'existéncia de traucs negres que sei massas van d'unei desenaus a unei milions de massas solaras. A l'ora d'ara, se considera generalament que lo centre de la màger part dei [[galaxia]]s es ocupat per un trauc negre supermassís. Pasmens, maugrat son caractèr invisible, lo trauc negre es capable d'interagir ambé lei còrs e lo raionament de seis environs. La matèria qu'es atirada vèrs lo centre dau trauc negre forma generalament un disc d'acumulacion que tèn una temperatura auta en causa dei tuerts entre particulas e donc un raionament fòrça important. Una autra forma d'interaccion es la consequéncia de l'influéncia de la gravitat dau trauc negre sus d'objèctes vesins. Aquò permet generalament ais astronòms de calcular la massa dau trauc negre. == Istòria == === Desvolopament de la nocion de trauc negre === [[Fichièr:Pierre-Simon Laplace.jpg|thumb|right|Retrach de Pierre-Simon de Laplace que foguèt un dei premiers d'imaginar l'idèa d'un còrs que sa velocitat de liberacion seriá superiora a la velocitat de la lutz.]] L'emergéncia de la nocion de trauc negre foguèt liada a la question de saber se la [[lutz]] podiá èstre influenciada o non per la gravitat coma una particula. Au sègle XVII, aquela question pertocava lo debat pus generau sus la natura de la lutz. Segon [[Isaac Newton|Newton]], la lutz èra corpusculara mentre que, per [[Christiaan Huygens|Huygens]], èra ondulatòria e sensa [[massa]]. Coma la finitud de la velocitat de la lutz e lo concèpte de velocitat de liberacion èran coneguts, se podriá imaginar l'existéncia d'objèctes pron massís per tenir una velocitat de liberacion superiora a la velocitat de la lutz. Lo premier que la formulèt foguèt lo geologòg e astronòm amator anglés [[John Michell]] dins un article mandat en [[1783]] a la ''[[Royal Society]]''. I explicava que, maugrat l'aspèct negre e donc invisible d'aquelei còrs, èra possible de'n detectar la preséncia gràcias ais interaccions gravitacionalas. Pasmens, sa teoria aguèt gaire d'ecò. En [[1796]], l'idèa foguèt tornarmai desvolopada per [[Pierre-Simon de Laplace]] dins son libre ''Exposition du Système du Monde'' (en [[occitan]] ''« Exposicion dau Sistèma dau Monde »'') : ''« Un astre luminós, de la mema densitat que la [[Tèrra]], e que son diamètre serà 250 còps pus grand que lo [[Solelh|Soleu]], permetriá pas, en vertut de son atraccion, a sei rais de venir fins a nosautres. Es donc possible que lei còrs luminós pus grands de l'[[Univèrs]] pòscan, per aquela rason, èstre invisibles »''. Dins aquò, coma per Michell, aquela teoria suscitèt lo scepticisme dei contemporanèus. De mai, au començament dau sègle XIX, leis experiéncias de [[Thomas Young|Young]] e [[Augustin Fresnel|Fresnel]] entraïnèron l'abandon de la teoria corpusculara. Ansin, a partir de la tresena edicion de son libre, Laplace levèt son passatge sus lei traucs negres e lo concèpte foguèt oblidat fins au sègle XX. === L'apòrt de la relativitat generala === [[Fichièr:Schwarzschild.jpg|thumb|right|Retrach de [[Karl Schwarzschild]] (1873-1916) que trobèt la premiera solucion deis equacions de la relativitat generala mostrant l'existéncia possibla d'una singularitat gravitacionala.]] La publicacion en [[1915]] de la teoria de la relativitat generala per [[Albert Einstein]] modifiquèt prefondament la concepcion classica de la gravitacion e dei proprietats de l'estructura de l'[[Univèrs]]. D'ara endavant, l'espaci es plus considerat coma una entita absoluda mai coma una estructura sopla deformada per la matèria car lo temps e son debanament son afectats per la preséncia de matèria. De mai, la complexitat deis equacions de la relativitat generala èra tant malaisada de resòuvre qu'Einstein espereu foguèsse sceptic quant ai possibilitats de'n trobar de solucions exactas. Pasmens, solament quauquei mes après la publicacion de la teoria, lo fisician [[Alemanha|alemand]] [[Karl Schwarzschild]] capitèt de calcular una solucion capabla de descriure lo camp gravitacionau exterior d'una distribucion de massa de simetria esferica. Aquela solucion podiá tanben èstre utilizada en l'abséncia de matèria : existía totjorn un camp gravitacionau, que son comportament èra similar a aqueu de la gravitacion universala, mai au centre de la distribucion de massa se situava un ponch, dich singularitat gravitacionala a l'ora d'ara, onte la gravitacion èra infinida. A l'entorn d'aqueu ponch, se troba tanben una zòna onte certanei paramètres de descripcion dau camp gravitacionau èran plus definits. Aquò es lo modèl utilizat per descriure un trauc negre mai, a l'epòca, Einstein e Schwarzschild consideravan aqueu ponch coma solament matematic e non fisic. Pasmens, en [[1921]], [[Paul Painlevé]] e [[Allvar Gullstrand]] mostrèron, d'un biais independant l'un de l'autre, qu'aquela zòna corresponguèsse a un [[orizont deis eveniments]]. Es a dire una zòna qu'es pas possible de quitar son interior un còp qu'un objècte i es rintrat. Dins aquò, la nocion de trauc negre, meme se va conóisser de desvolopaments importants fins a la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra Mondiala]], demorèt magerament una curiositat matematica. A la fin deis annadas 1920, lo fisician indian [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] donèt la premiera aplicacion dau concèpte a un objècte vertadier. D'efèct, mostrèt qu'en delà d'una massa critica, un objècte astrofisic qu'es pas lo sèti de reaccions nucleras pòu s'afondrar vèrs son centre sota l'efèct de sa gravitat car ges de fòrça pòu alora s'i opausar. Lo fach que Chandrasekhar assaièsse d'aplicar sa teoria a una naneta blanca entraïnèt lei criticas d'[[Arthur Eddington]] e una controvèrsa a prepaus de la talha maximala d'aqueu tipe d'estèlas. Se sap a l'ora d'ara que l'afondrament d'una naneta blanca s'acabèt per una supernova de tipe Ia e non per la formacion d'un trauc negre. En revènge, lo rasonament de Chandrasekhar permet d'explicar la formacion d'un pulsar, objècte desconegut dei scientifics durant leis annadas 1920<ref>Lo premier pulsar conegut foguèt descubèrt per [[Jocelyn Bell]] e [[Antony Hewish]] en [[1967]]</ref>. L'existéncia dei pulsars, o estèlas de neutrons, foguèt prevista pendent leis annadas 1930 per [[Fritz Zwicky]]. [[Robert Oppenheimer]] e [[Hartland Snyder]] calculèron alora la massa maximala en delà d'aquela, lei pulsars deguèsson s'afondrar sota l'efèct de la gravitacion desvolopant donc tornarmai l'idèa de trauc negre. Dins aquò, lo movement conoguèt un aplant provisòri a la seguida d'un article d'[[Albert Einstein]] publicat en [[1939]] mostrant l'absència de sens fisic dei ''« singularitats de Schwarzschild »''. En causa de l'influéncia de son autor e de la guèrra, leis arguments presentats dins l'article serán solament refutats dins leis annadas 1960 durant un periòde que va veire l'acceptacion de l'existéncia dei traucs negres e la mesa en forma dei teorias regardant lo subjècte. === La mesa en forma de la teoria e son acceptacion === [[Fichièr:Wheeler,John-Archibald 1963 Kopenhagen.jpg|thumb|right|Retrach de [[John Wheeler]] (1911-2008) que foguèt l'inventor dau tèrme ''« trauc negre »'' en 1967.]] Après [[1945]], lo concèpte de trauc negre foguèt tornarmai estudiat a partir deis annadas 1960. Pasmens, au contrari deis annadas 1920, la generacion novèla d'astrofisicians considerava plus necessàriament lo concèpte coma solament teoric dempuei la descubèrta dei premiereis estèlas de neutrons a partir de [[1967]]. De mai, leis arguments de l'article d'Einstein foguèron refutats per un ensems de trabalhs sus lei singularitats, especialament aquelei de [[Stephen Hawking]] e de [[Roger Penrose]]. Lei traucs negres venguèron pauc a pauc d'objèctes astronomics vertadiers e lo tèrme foguèt creat en [[1967]] per [[John Wheeler]]. La descubèrta en [[1971]] dau sistèma X Cygnus X-1 acabèt aquela evolucion e prepausèt lo premier candidat a l'estatut de trauc negre. Dempuei la fin dau sègle XX, leis observacions de sistèmas astrofisicas considerats coma de traucs negres son mai e mai nombrosas e divèrsei classas de traucs negres son definidas segon la talha o l'origina de l'objècte. Enfin, venguèron un objècte major d'estudis per lo desvolopament o la confirmacion de modèls de descripcion de l'[[Univèrs]]. == Proprietats e estructura == Lo [[teorèma de calvicia]] mostra qu'après sa formacion un trauc negre a solament tres proprietats fisicas independentas que son sa massa, sa carga e son moment angular<ref>Heusler, M. (1998). "Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond". ''Living Reviews in Relativity'' '''1''' (6).</ref>. Aquelei proprietats son especialas car se pòdon mesurar dempuei l'exterior d'un trauc negre. Per exemple, un trauc negre cargat va replegar o atirar una carga d'un biais similar a un objècte ordinari tenent una carga similara. En revènge, lo rèsta dei proprietats de la matèria composant un trauc negre es desconegut après son intrada dins l'orizont deis eveniments. L'estructura d'un trauc negre es donc mau conegut e devesida entre tres o cinc zònas principalas, mai o mens teoricas, que son : * la singularitat qu'es lo ponch dau trauc negre onte la gravitat devèn infinida. * l'orizont deis eveniments qu'es lo limit entre l'univèrs conegut e lo trauc negre espereu. * l'esfèra de fotons qu'es una zòna onte la gravitat es tant granda que lei fotons orbitan a l'entorn dau trauc negre. * l'ergosfèra qu'es una zòna onte la gravitat d'un trauc negre en rotacion es capabla d'entraïnar dins son movement l'espaci e la matèria dins son movement. * un disc d'acrecion en rotacion a l'entorn dau trauc negre format per la matèria atirada vèrs la singularitat === Proprietats fisicas e classificacion dei traucs negres === Un trauc negre tèn donc tres paramètres observables que son sa massa M, sa carga electrica Q e son moment angular J. Existís una inequacion, exprimida en unitats de Planck, que permet de definir l'ensems teoric dei valors possiblas per la carga electrica e lo moment angular en foncion de la massa : :<math>Q^2+\left ( \tfrac{J}{M} \right )^2\le M^2\, </math> Coma la massa es necessariàment positiva, se pòu definir una premiera classificacion formada per quatre familhas de traucs negres teorics segon lei valors adoptadas per lei dos autrei paramètres : * Q = 0 e J = 0, trauc negre de Schwarzschild. * Q = 0 e J ≠ 0, trauc negre de Kerr. * Q ≠ 0 e J = 0, trauc negre de Reissner-Nordström. * Q ≠ 0 e J ≠ 0, trauc negre de Kerr-Newman. Pasmens a l'ora d'ara, se conois ges de mecanismes permetent de formar un objècte compacte tenent una carga siginicativa. Lei grops de Reissner-Nordström e de Kerr-Newman son donc considerats coma teorics e non fisics. Lei modèls possibles son donc aquelei de Kerr e de Schwarzschild. Lo premier es lo pus important car la matèria atirada per lo trauc negre dèu formar un disc d'acumulacion en rotacion. Va donc comunicar un movement au trauc negre que va intrar tanben en rotacion. Lo modèl de Kerr es donc lo tipe unic de trauc negre que leis astronòms pensan descubrir. Pasmens, se considera possible de trobar de trauc negre amb un movement de rotacion fòrça feble que serán pròche dau modèl de Schwarzschild. Per leis astronòms, se desvolopa una segonda classificacion basada sus leis observacions e la massa M dau trauc negre, sensa considerar lo moment angular J o la carga electrica Q. Aquò permet de calcular lo rai de l'orizont deis eveniments, dich [[rai de Schwarzschild]] r_sh, segon lei relacions : :<math>r_\mathrm{sh} =\frac{2GM}{c^2} \approx 2.95\, \frac{M}{M_\mathrm{Sun}}~\mathrm{km,}</math> Quatre classas de trauc negre son alora definidas : * lei traucs negres supermassís amb una massa situada entre 10⁵ e 10⁹ massas solaras e un [[rai de Schwarzschild]] situat entre 0,001 e 10 UA. Son generalament situats au centre dei [[galaxia]]s. * lei traucs negres intermediaris amb una massa d'aperaquí 10³ massas solaras e un [[rai de Schwarzschild]] d'aperaquí lo rai terrèstre. Aquela populacion de traucs negres es fòrça mau coneguda. D'objèctes d'aquela classa semblan formar lo centre de certaneis [[Amàs globular|amàs globulars]] coma [[Messier 15|M15]]. * lei traucs negres estelars amb una massa d'aperaquí 10 massas solaras e un [[rai de Schwarzschild]] d'aperaquí un trentenau de quilomètres. Son de traucs negres que se forman après l'afondrament d'una estèla en fin de vida. * lei micro traucs negres, o traucs negres primordiaus, amb una massa inferiora a aquela de la [[Luna]] e un [[rai de Schwarzschild]] inferior a un millimètre. Lei micro traucs negres an una durada de vida fòrça limitada en causa de fenomèns d'evaporacion fòrça rapides. Lei traucs negres primordiaus son una classa de traucs negres formats au començament de l'Univèrs. === Orizont deis eveniments === {{veire|Orizont deis eveniments}} [[File:BlackHole.jpg|thumb|right|Representacion d'artista d'un trauc negre.]] La formacion d'un orizont deis eveniments es una caracteristica de l'aparicion d'un trauc negre. Sa forma es esferica per un trauc negre que serà pas en rotacion e quasi esferica per un trauc negre en rotacion. Sa talha es definida per lo [[rai de Schwarzschild]]. Es un limit de l'espaci temps que permet solament lo passatge de la matèria o d'un raionament vèrs lo trauc negre. Un còp l'orizont deis eveniments passat, pòu solament se dirigir mai e mai vèrs lo centre dau trauc negre e ren pòu ne'n sortir. En causa d'aquela proprietat, lo rai de l'orizont deis eveniments es de còps definit coma lo rai dau trauc negre. Coma tot objècte qu'intra dins lo trauc negre aumenta la massa d'aqueu darrier, lo rai de l'orizont aumenta tanben pauc a pauc dins lo corrent de la creissança dau trauc negre. Pasmens, la matèria situada entre l'orizont es pas immediatament absorbida per la superficia dau trauc negre e es donc totjorn somesa ai lèis de la [[mecanica quantica]]. Ansin, lo fisician [[Stephen Hawking]] a demostrat que l'orizont deis eveniments pòu tanben èstre lo sèti de mecanismes de creacion de parèus particula/antiparticula que van entraïnar pauc a pauc una pèrda de massa dau trauc negre puei son evaporacion. === Singularitat === {{veire|Singularitat gravitacionala}} Lo centre dau trauc negre es definit per la relativitat generala coma una singularitat gravitacionala, es a dire una region de l'espaci temps que sa corba es infinida. Per una trauc negre pas en rotacion, serà un ponch e per un trauc negre en rotacion, serà un anèu situat au centre e dins lo plan de rotacion<ref>Carroll, Sean M. (2004),'' Spacetime and Geometry'', Edicion Addison Wesley, pp. 264-265.</ref>. Dins lei dos cas, la singularitat tèn un volume nul e assosta tota la massa dau trauc negre. Sa densitat es donc logicament infinida. En causa de sa posicion au centre de l'orizont deis eveniments, la singularitat pòu pas èstre observada. De mai, l'existéncia dei singularitats es generalament considerada coma la demonstracion dei limits dei teorias scientificas actualas per descriure l'[[Univèrs]]. S'espera qu'una teoria unificada entre la relativitat generala e la mecanica quantica serà capabla d'eliminar aquelei singularitats. Pasmens, la manca actuala a pas empachat certanei scientifics d'estudiar l'evolucion d'un objècte intrant dins un trauc negre. Ansin, dins un trauc negre que serà pas en rotacion, un còrs serà estraçat per lei fòrças de marèa causadas per la gravitacion granda dau luòc. Puei, va agantar la singularitat onte serà esquichat e sa massa serà aponduda a aquela dau trauc negre. En revènge, dins un trauc negre en rotacion, serà possible de defugir la singularitat. Lei solucions matematicas possiblas mostran alora divèrsei possibilitats coma aquela de quitar lo trauc negre vèrs un espaci temps diferent. Pasmens, aquelei solucions son fòrça inestablas e son donc consideradas coma solament teoricas. === Esfèra de fotons === {{veire|Esfèra de fotons}} L'esfèra de fotons es la region onte lei fotons atirats per la gravitat dau trauc negre son en orbita a l'entorn d'aqueu darrier. Per un trauc negre de massa M, tèn una forma esferica que son rai es definit per : :<math>r = \frac{3GM}{c^{2}}</math> Leis orbitas d'aquelei fotons son fòrça inestablas. Ansin, una perturbacion menora pòu modificar sei trajectòrias e permetre la liberacion d'un foton o sa casuda vèrs l'orizont deis eveniments. L'origina dei fotons de l'esfèra pòu èstre la captura de rais electromagnetics per la gravitat o la produccion locala per la matèria caufada durant sa casuda. L'existéncia d'una esfèra de fotons es pas una caracteristica especifica dei traucs negres. D'autrei còrs massís e pichons, coma d'estèlas de neutrons, son tanben capables de presentar aqueu fenomèn. === Ergosfèra === {{veire|Ergosfèra}} [[Fichièr:Ergosfèra.png|thumb|right|Esquema de l'ergosfèra d'un trauc negre a respèct de l'orizont deis eveniments.]] L'ergosfèra es una region de l'espaci temps de forma ellipsoïdala situada a l'entorn de l'orizont deis eveniments d'un trauc negre en rotacion. Se definís coma una zòna de l'espaci temps qu'intra en movement dins lo sens de rotacion dau trauc negre en causa de l'importància de sa gravitat. Pròche de l'orizont, aquela fòrça pòu venir tant importanta qu'un objècte podriá pas se desplaçar dins lo sens opausat sensa passar la velocitat de la lutz. Lei còrs e lo raionament pòdon s'escapar de l'ergosfèra normalament. Dins aquò, en causa de l'efèct entraïnat per la rotacion dau trauc negre, pòdon aver a la sortida una energia pus importanta qu'a l'intrada. Aquela energia es presa au moment angular dau trauc negre causant donc una demenicion de sa velocitat de rotacion. === Disc d'acrecion === {{veire|Disc d'acrecion}} [[Fichièr:Microquasar GRO J1655-40.jpg|thumb|right|Representacion d'artista dau disc d'acrecion (en blau) d'un trauc negre absorbent la matèria d'una estèla.]] Un disc d'acrecion es una estructura formada per la matèria en orbita a l'entorn dau trauc negre e atirada vèrs l'orizont deis eveniments. Aquela formacion es pas tipica d'un trauc negre car d'autrei còrs coma una naneta blanca o una estèla en formacion pòdon lo presentar. En causa dei constrenchas gravitacionalas presentas dins leis environs d'un trauc negre, la temperatura dau disc es fòrça importanta e la matèria formant lo disc va emetre de raionaments X o gamma fòrça importants. == Formacion e evolucion == === Mecanismes de formacion === Lei mecanismes de formacion dei traucs negres son encara mau coneguts per lei scientifics. Per lei traucs negres « astronomics », d'afondraments gravitacionaus e de procediments de fusion permeton d'explicar la formacion d'aquelei còrs. Pasmens, de recèrcas recentas an mostrat la possibilitat d'existéncia de mecanismes de formacion exotics coma la collision d'energia auta entre doas particulas. Un còp format, un trauc negre va aumentar sa talha per l'absorcion de matèria e podriá s'evaporar per l'emission d'un raionament d'origina quantica. Dich raionament Hawking, aqueu darrier es capable d'entraïnar l'evaporacion, e donc la disparicion totala, dau trauc negre. ==== Afondraments gravitacionaus ==== [[File:Estèla - Evolucion deis estèlas supergigantas.png|thumb|Mecanisme de formacion d'un trauc negre estellar a partir d'una estèla giganta.]] Per l'astrofisica, un trauc negre se pòu considerar coma l'estadi ultime d'un afondrament gravitacionau. Dos estadis de compacitat de la matèria lo precedisson dins lei nanetas blancas e leis estèlas de neutrons. Dins lo premier cas, es la pression de degeneracion deis [[electron]]s que permet d'assegurar l'equilibri de l'estèla. Dins lo segond, es l'interaccion fòrta que lo permet. La formacion d'un trauc negre se debana quand la fòrça de gravitat es pron granda per despassar l'efèct de la pression. Aquò a luòc quand la massa de l'estèla d'origina despassa una massa critica. Dins aqueu cas, i a plus de fòrça coneguda que sigue capabla d'assegurar l'equilibri e lo centre de l'estèla va totalament s'afondrar. Pasmens, en fòra de la fin de vida d'una estèla pron massiva, d'autrei cas teorics son egalament capables de causar un afondrament gravitacionau. D'efèct, se pòu imaginar de mecanismes de fusion d'estèlas de neutrons o d'acrecion de matèria per una estèla de neutrons unica. Coma aquelei còrs tènon ja una massa importanta compactada dins un espaci feble, se pensa qu'un apondon de matèria pòu permetre de despassar la massa critica e entraïnar l'afondrament gravitacionau. Dins aquò, maugrat la possibilitat teorica, aquelei cas devòn èstre fòrça rars. ==== Collision d'energia auta ==== [[File:CMS Higgs-event.jpg|thumb|right|Imatge simulada d'una collision entre doas particulas dins un accelerator.]] En teoria, la collision entre doas particulas d'energia auta es egalament capabla de formar un compausat amb una densitat pron importanta per formar un micro trauc negre. Seriá lo cas dins d'accelerators de particulas onte se debanan de collisions entre particulas que tènon una velocitat pròcha d'aquela de la [[lutz]]. Totei lei luòcs onte se debanan de collision entre particulas d'energia auta, coma l'atmosfèra terrèstra per exemple, podrián tanben assostar lo fenomèn. Pasmens, au començament dau sègle XXI, aqueu fenomèn foguèt pas encara observat e aqueu mecanisme de formacion es donc totjorn ipotetic. === Creissença === Un còp format, un trauc negre pòu contuniar de créisser gràcias a l'absorcion de matèria o de raionament suplementaris. Dos fònts principalas semblan existir. La premiera es formada per lo gas o la poussa interestelars e lo raionament galactic. Aquò sembla èstre la fònt principala de massa de la màger part dei traucs negres, compres lei traucs negres supermassís<ref>Rees, M. J.; Volonteri, M. (2007). ''"Massive black holes: formation and evolution"''. In Karas, V.; Matt, G.. ''Black Holes from Stars to Galaxies—Across the Range of Masses''. Cambridge University Press. pp. 51–58.</ref>. La segonda permet d'explicar la formacion dei traucs negres pus importants gràcias a la possibilitat de fusionar amb un autre objècte astronomic coma una estèla, una estèla de neutrons o meme un autre trauc negre. Fòrça rar, aqueu darrier procediment de fusion permetriá d'accelerar rapidàment la créissança d'un trauc negre e permetriá de descriure la formacion dei traucs negres supermassís au començament de l'Univèrs. === Evaporacion === En [[1974]], Hawking a mostrat, en teoria, que lei traucs negres son pas totalament negres e que pòdon emetre de particulas<ref>Hawking, S. W. (1974). ''"Black hole explosions?"''. Nature '''248''' (5443): 30–31.</ref>. Ansin, sensa apodon de matèria o de raionament sufisent, un trauc negre podriá s'evaporar pauc a pauc en causa de l'emission d'aquelei particulas. Dins leis annadas seguentas, aqueu resultat foguèt confirmat per d'aprochas diferentas e lo raionament emés per un trauc negre foguèt dich raionament Hawking. D'origina quantica, l'intensitat d'aqueu raionament seriá d'aitant mai febla que la massa au trauc negre es importanta. La consequéncia es que la durada de vida d'un trauc negre seriá donc d'aitant mai granda que sa massa seriá granda. A l'ora d'ara, aquela teoria es pas confirmada en causa de la dificultat de detectar de traucs negres dins l'Univèrs. Pasmens, gràcias au desvolopament d'accelerators de particulas pus poderós, seriá possible de crear de micro traucs negres. En causa de lor massa limitada, lo fenomèn d'evaporacion devriá entraïnar lor disparicion au bot de quauquei desenaus de segondas. == Observacions == En causa de l'absència de raionament important emés per lei traucs negres e dau diamètre feble d'un orizont deis evenimets, l'observacion dirècta d'aquelei còrs es fòrça malaisada. En consequéncia, l'observacion dei traucs negres dèu se concentrar sus lei signes indirècts marcant la preséncia d'un objècte d'aqueu tipe dins leis environs. Sovent, divèrsei signes diferents pòdon s'observar a l'entorn d'un trauc negre. === Indicis principaus de preséncia d'un trauc negre === ==== Acrecion de matèria e raionament X ==== En causa de la conservacion dau moment angular, lo gas e la poussa que son atirats per la gravitat dau trauc negre forman un disc a l'entorn de l'orizont deis eveniments. A l'interior d'aqueu disc, lei fòrças de friccion van entraïnar una aumentacion fòrta de la temperatura e lo gas present dins lo disc va alora emetre de raionaments X que pòdon èstre detectats per de telescòpis especializats. Generalament, lei discs d'acrecion son acompanhats de giscles de matèria de lòng de l'axe de rotacion. La deteccion d'un raionament X es donc un mejan fòrça utilizat per detectar la preséncia d'un trauc negre. Pasmens, coma de còrs coma una naneta blanca o una estèla de neutrons son tanben capablas de formar aquela estructura, aqueu metòde dèu èstre completat per lo calcul de la massa de l'objècte a l'origina dau raionament. ==== Giscles de matèria ==== Certanei traucs negres, coma aquelei situats au centre dei galaxias, serián capables de produrre de giscles de matèrias fòrça importants de lòng de lor axe de rotacion. La deteccion d'aquelei giscles pòu en teoria permetre de trobar lo trauc negre a l'origina de son emission. ==== Efècts d'una gravitat importanta ==== [[Fichièr:Lent grav.jpg|thumb|right|Efèct de lentilha gravitacionala causat per un quasar.]] Un autre metòde per detectar la preséncia d'un trauc negre es de recercar dirèctament leis efècts de sa gravitat sus son environament. Lo principau es l'efèct de lentilha gravitacionala. Aquò es causat per la deviacion dei rais electromagnetics en causa de la deformacion de l'espaci temps. Aquel efèct es observat per de galaxias alunchadas. Pasmens, foguèt pas encara observat per de traucs negres. Un segond efèct seriá la manifestacion d'ondas gravitacionalas. Aquel efèct foguèt ja detectat d'un biais indirèct sus un sistèma binari de pulsars mai jamai sus un trauc negre. Enfin, un tresen efèct de la gravitat es l'escart vèrs lo roge dei rais luminós. Aqueu metòde es tanben basat sus la deformacion de l'espaci temps causat per la gravitat dau trauc negre e es fòrça eficaça dins certanei cas coma lei sistèmas binaris. === Luòcs de recèrca === ==== Sistèmas binaris ==== ===== Sistèmas binaris X ===== [[File:Cygnus X-1.png|thumb|right|Representacion d'artista dau sistèma binari X Cygnus X-1.]] Lei sistèmas binaris X son un cas especiau d'acrecion de matèria e de raionament X. Es format per un sistèma de dos còrs que son generalament una estèla e un objècte invisible. L'ensems es una fònt importanta de raionament X indicant la preséncia d'un disc d'acrecion format de matèria venent de l'estèla vèrs lo còrs invisible. La mesura dau periòde de rotacion de l'estèla permet alora de determinar la massa de son companhon invisible. Se sa massa es granda, es alora considerat coma un trauc negre. Lo premier trauc negre descubèrt en [[1971]], [[Cygnus X-1]], foguèt trobat dins un sistèma d'aqueu tipe. Es compausat d'una estèla supergiganta d'una massa estimada entre 20 e 30 massas solaras e d'un trauc negre d'una massa estimada entre 7 e 13 massas solaras. La gravitat dau trauc negre es capable d'atirar de gas de la superficia de l'estèla que va formar un disc d'acrecion. ===== Escart vèrs lo roge ===== [[Fichièr:Effetdel'horizondesévénementssurlalumière.gif|thumb|right|Efèct de l'orizont deis eveniments sus un rai de lutz blava : la dilatacion temporala aumenta la longor d'onda e entraïna un escart vèrs lo roge.]] L'estudi de l'escart vèrs lo roge d'un sistèma binari permet tanben de detectar la preséncia d'un trauc negre per l'influéncia de sa gravitat sus lei rais electromagnetics emes per son companhon. La preséncia d'un objècte massís e pichon (naneta blanca, estèla de neutrons, trauc negre...) va se manifestar per una oscillacion periodic de l'espectre de l'estèla dau blau au roge. Per caracterizar alora la preséncia d'un trauc negre, la mesura se completa per lo calcul de la massa dei membres dau sistèma. ==== Nuclèu galactic ==== [[Fichièr:M87 jet.jpg|thumb|right|Fotografia presa per lo telescòpi Hubble d'un giscle de matèria emes per la galaxia activa [[Messier 87|M87]].]] Coma es generalament considerat d'ara endavant que lo centre dei galaxias assoste un trauc negre supermassís, l'observacion dei nuclèus galactics es donc un biais aisat per estudiar lei traucs negres. En particular, existís de classas de galaxias que tènon un nuclèu actiu, coma lei quasars, que son activitat seriá causada per la preséncia d'un disc d'acrecion gigant e de giscles de lòng de l'axe de rotacion dau trauc negre. De modèls son en cors d'estudi per descriure lo foncionament d'aquelei traucs negres. D'autra part, dempuei quauqueis annadas, se desvolopada l'estudi dau centre de la [[Via Lactèa]] que tendriá un trauc negre que sa massa es estimada entre 2,6 e 4,3 milions de massas solaras. Lo metòde principau es l'estudi dau movement deis estèlas pròchas dau centre de la galaxia e l'observacion dei fònts X de la region. L'estudi dau centre dei galaxias, activas o non, permet de desvolopar de modèls teorics sus la formacion dei galaxias e de l'Univèrs. == Questions dubèrtas == En causa dei limits dei teorias actualas per descriure lei traucs negres, aqueleis objèctes son lo subjècte de divèrsei controvèrsias scientificas que devesisson leis astrofisicians e lei teorians. Lei principalas regardan d'un caire l'[[entropia (termodinamica)|entropia]] e la [[termodinamica]] d'un trauc negre e d'autre caire lo paradòxa de la pèrda d'informacion de matèria e de raionament intrats dins l'orizont deis eveniments. === Entropia e termodinamica === La possibilitat d'associar una [[Termodinamica dei traucs negres|valor d'entropia a un trauc negre]] apareguèt entre leis annadas 1960 e 1970. D'efèct, aperavans, de consideracions classicas donavan una valor d'entropia nulla per lei traucs negres. Òr, aquò èra en oposicion ambé la segonda lèi de la termodinamica disent que l'entropia de l'Univèrs pòsque pas demenir. Ansin, foguèt prepausat l'idèa qu'un trauc negre deguèsse aver una entropia proporcionala a la superficia de son orizont deis eveniments. Lei recèrcas d'Hawking sus la superficia de l'orizont deis eveniments e sa prediccion dau raionament que tèn son nom an per la seguida renfòrçat lo desvolopament d'una termodinamica dei traucs negres. De lèis termodinamics espefics ai traucs negres mai analògas ai lèis de la termodinamica classica foguèron donc prepausadas. Pasmens, maugrat aquelei progrès, es malaisat de definir una interpretacion fisica de l'entropia dei traucs negres. En termodinamica classica, l'entropia es una mesura dau nombre d'estats que pòu tenir l'estructura microscopica d'un sistèma qu'es caracterizat per de paramètres macroscopics (volume, pression, temperatura...). Dins lo cas d'un trauc negre, la comprenença d'aquelei paramètres es malaisada e se supausa qu'aqueleis estats pòscan èstre depintats dins lo quadre d'una teoria de la gravitacion quantica. === Paradòxa de la pèrda d'informacion === Segon lo teorèma de calvicia, un trauc negre es caracterizat per solament tres paramètres que son sa massa, sa carga electrica e son moment angular. Òr, a l'origina d'un trauc negre, i a generalament una massa de matèria (sovent una estèla) que tèn un nombre grand d'informacions complèxas. La transformacion d'aquela massa en trauc negre entraïna l'emission d'un nombre important de fotons o d'ondas gravitacionalas. La situacion es identica quand lo trauc negre ja format captura de matèria o de raionament de son environament pròche. Pasmens, aqueleis emissions son pas sufisentas per descriure lei caracteristicas d'originas dau còrs o deis elements absorbits per lo trauc negre. Avans la prediccion dau raionament Hawning, aquò èra pas un problema vertadier car lei traucs èran supausats eternaus e l'informacion deviá donc èstre logicament conservada dins lo trauc negre. Pasmens, l'existéncia possibla d'un raionament termic cambia aquela situacion car aqueu flux d'energia es totalament aleatòri e desordonat entraïnant donc una pèrda de l'informacion dins lo corrent dau procediment d'evaporacion dau trauc negre. Aquela conclusion es en violacion de divèrsei principis fondamentaus de la fisica actuala. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == * {{cite book | last = Carroll, Sean M. | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Addison Wesley | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Spacetime and Geometry | trans_title = | url = https://archive.org/details/spacetimegeometr0000sean | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2004 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = 0-8053-8732-3 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Hawking, Stephen | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Bantam Books | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = A Brief History of Time | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1988 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = 0-553-38016-8 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} [[Categoria:Trauc negre]] 3nzojbxeb1h9tlt99qixv0uwnef7m35 0 69503 2507802 2359582 2026-08-27T20:12:53Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507802 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=scientific |carta= }} {{1000 fondamentals}} [[File:Death of Archimedes (1815) by Thomas Degeorge.png|thumb|upright=1.1|]] '''Arquimèdes de Siracusa''' (en [[grèc (lenga)|grèc]]: {{grèc ancian|Ἀρχιμήδης}}/''Arkhimếdês''), nascut a [[Siracusa]] vèrs [[-287|287 av. J.-C.]] e mòrt a Siracusa en [[-212|212 av. J.-C.]], foguèt un scientific [[Granda Grècia|grèc de Sicília]] de l'[[Antiquitat]], [[fisician]], [[matematician]] e [[engenhaire]]. Entre sei domenis d'estudi en fisica, se pòt citar l'[[idrostatica]], l'[[estatica]] e l'explicacion dau principi dau [[paufèrre (mecanica)|paufèrre]]. Se li atribuís la concepcion de divèrs dispositius innovants, coma lo [[vitz d'Arquimèdes]]. Se considèra generalament Arquimèdes coma lo pus grand matematician de l'[[Antiquitat]] e un dei pus grands de totei lei temps <ref>{{cite book |last=Calinger |first=Ronald |title=A Contextual History of Mathematics |url=https://archive.org/details/contextualhistor0000cali |year=1999 |publisher=Prentice-Hall |isbn=0-02-318285-7 |pages=[https://archive.org/details/contextualhistor0000cali/page/150 150] |quote=Shortly after Euclid, compiler of the definitive textbook, came Archimedes of Siracusa (ca. 287&nbsp;212 BC), the most original and profound mathematician of antiquity. }}</ref>{{,}}<ref>{{cite web |url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Archimedes.html |títol=Archimedes of Siracusa |accessdate=2008-06-09 |publisher=The MacTutor History of Mathematics archive |month=January | year=1999 }}</ref>. Utilizèt lo [[metòde d'exaustion]] per calcular l'[[aira]] sota un arc de parabòla per mejan de la soma d'una [[Seria (matematicas)|seria infinida]] e balhèt un enquadrament de [[pi]] d'una precision remarcabla<ref>{{cite web | títol = A history of calculus |author=O'Connor, J.J. and Robertson, E.F. | publisher = [[University of St Andrews]]| url = http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/The_rise_of_calculus.html |month= February | year= 1996|accessdate= 2007-08-07}}</ref>. Introduguèt tanben l'[[Espirala d'Arquimèdes|espirala que pòrta son nom]], de formulas per lei volums limitats per lei [[Superfícia de revolucion|superfícias de revolucion]] e un sistèma engenhós per exprimir de nombres fòrça grands. A diferéncia de seis invencions, leis escrichs matematics d'Arquimèdes foguèron gaire coneguts dins l'Antiquitat. Lei matematicians d'[[Alexàndria]] leis avián legits e citats, mai la premiera compilacion foguèt facha ren qu'en 530 après Jèsus Crist per [[Isidòr de Milet]], mentre que lei comentaris de l'òbra d'Arquimèdes escrichs per [[Eutocius]] au sègle VI durbiguèron per lo premier còp l'òbra d'Arquimèdes a un public pus larg. Lo nombre pron reduch de còpias de l'òbra escricha d'Arquimèdes qu'an subreviscut a travèrs l'[[Edat Mejana]] es estat una fònt poderosa d'inspiracion per lei scientifics de la [[Renaissença]]<ref>{{cite web | títol = Galileo, Archimedes, and Renaissance engineers |author=Bursill-Hall, Piers | publisher = sciencelive with the University of Cambridge| url = http://www.sciencelive.org/component/option,com_mediadb/task,view/idstr,CU-MMP-PiersBursillHall/Itemid,30|accessdate= 2007-08-07 }}</ref>, mentre que la descubèrta en [[1906]] d'òbras inconegudas d'Arquimèdes dins lo [[palimpsèst d'Arquimèdes]] a balhat d'idèas novèlas sus lo biais qu'obtenguèt de resultats matematics<ref>{{cite web | títol = Archimedes - The Palimpsest|author=| publisher =[[Walters Art Museum]] | url = http://www.archimedespalimpsest.org/palimpsest_making1.html|accessdate=2007-10-14}}</ref>. == Elements biografics == Se conois gaire la vida d’Arquimèdes; per exemple sabèm pas se se maridèt ni s'aguèt d'enfants. Leis informacions que lo pertòcan vènon principalament de [[Polibi]] (202 av. J.-C. — 126 av. J.-C.), [[Plutarc]] (46 - 125), [[Tit Livi]] (59 av. J.-C. – 17 ap. J.-C.) o ben encara per lo cas de l’anecdòta de la banhadoira, de [[Vitruvi]], arquitècte roman celèbre. Aqueleis escrichs son donc, alevat per Polibi, fòrça posteriors a la vida d’Arquimèdes. En çò que pertòca lei matematicas, avèm conoissença de divèrsei publicacions, òbras e correspondéncias d'Arquimèdes. Per còntra, considerèt pas util de botar per escrich seis òbras d’engenhaire que lei conoissèm solament per d'autrei. Arquimèdes seriá nascut a [[Siracusa]] en 287 av. J.-C. Son paire seriá <ref>Arquimèdes o escriu explicitament dins son tractat ''L’Arenari'', cap. I, 3{{ena}} ipotèsi: « Lo diamètre dau soleu es trenta còps pus grand qu'aqueu de la Luna […] e mai entre leis astronòms anteriors… mon car paire Fidias ({{lang|grc|Φειδία δὲ τοῢ ἁμοῢ πατϱὸς}}) ague temptat de lo presentar coma dotze còps pus grand ».</ref> un astronòm, Fidias, fiu d’Acupater, qu'auriá començat son instruccion. Èra contemporanèu d'[[Eratostènes]]. Se supausa que completèt seis estudis a la fòrça celèbra [[Escòla d'Alexàndria]]. Siam segurs aumens que ne conoissiá de professors puei que s'es retrobat de letras qu’auriá escambiat amb elei<ref>Dositèu, Conon de Samos e [[Eratostènes]] son lei destinataris dei libres d’Arquimèdes. [[Diodòr de Sicília]] (libre V, 37) menciona tanben qu’Arquimèdes viatgèt en Egipte.</ref>. Pròche de la cort de [[Hieron II]], rei de Siracusa<ref>(aicí fau prendre lo mot de ''familha'' au sens fòrça larg de {{cita|quauqu’un de l'ostau de Hieron}})</ref>, intrèt a son servici coma engenhaire e participèt a la defensa de la vila durant la [[Segonda Guèrra Punica]]. Moriguèt en 212 av. J.-C. quand lei fòrças dau Roman [[Marcus Claudius Marcellus (cònsol en -222)|Marcellus]] s'apoderèron de la vila après dos ans de sètge. == Apòrts en geometria == Arquimèdes es un matematician de granda envergadura, principalament geomètra. S’interessèt a la numeracion e a l’infinit, afirmant per exemple qu’aviá l’idèa de l’infinitat dei grums de sabla, mai que lei faudriá nombrar (es l’objècte dau tractat intitulat tradicionalament ''L’Arenari'', {{lang|grc|Ψάμμιτης}})<ref>{{fr}} Hourya Benis Sinaceur, [https://web.archive.org/web/20080123142700/http://lyc-henri4.scola.ac-paris.fr/assos/philo/19_infini.html La pensée mathématique de l’infini], conferéncia dau 2 de febrier de 2004 subre lo site dau Licèu Enric IV.</ref>. Un sistèma de numeracion vesin d'aqueu d’Arquimèdes èra l’objècte dau libre I (mutilat) de la ''Colleccion Matematica'' de [[Pappus (matematician)|Pappus d’Alexàndria]]. La màger part de seis òbras pertòcan la geometria ambé: * l'estudi dau [[cercle]] onte met au ponch un metòde d’aproximacion de [[pi]] per mejan de poligòns regulars, e prepausa lei fraccions seguentas per aproximacions: 22/7, 223/71. * l'estudi dei [[conica]]s, en particular la [[parabòla]] que ne presenta doas [[qüadratura de la parabòla|qüadraturas]] fòrça originalas. Prolònga l'òbra d’[[Eudòxe de Cnidos]] subre lo [[metòde d'exaustion]]. * l'estudi deis airas e dei volums que fa d'eu un precursor dau calcul integrau avenidor. Trabalhèt en particular subre lo volum de l'esfèra e dau cilindre e demandèt que se gravèsse aquelei figuras subre sa tomba. Dins son tractat ''[[De l'esfèra e dau cilindre]] '', aviá demostrat que lo repòrt dei volums d’una bola e d’un cilindre, se l'esfèra es tangenta au cilindre per la fàcia laterala e lei doas basas, es egau a 2/3, ansin coma lo repòrt de sei superfícias (en i comprenent, per lo cilindre, la superfícia dei dos discs). * l'estudi de l'[[espirala d'Arquimèdes|espirala]] que pòrta son nom, que ne balhèt tanben una [[qüadratura (matematicas)|qüadratura]]. * lo metòde d’exaustion e l’axiòma de continuitat (present dins leis ''Elements'' d’[[Euclides]], proposicion 1 dau libre X: « En levant de la màger de doas grandors donadas mai de sa mitat, e dau rèsta mai de sa mitat, e ansin successivament, s'obtendrà (en reïterant lo procedit tant de còps coma serà necessari) una grandor mendra que la pus pichona ». En se fondant sus aqueu metòde, s'es poscut faire d’Arquimèdes un precursor dau [[calcul infinitesimau]]. Lo ''Metòde'' d'Arquimèdes apareis en particular dins un [[palimpsèst]] conegut coma [[palimpsèst d'Arquimèdes]], que contèn tanben lei tractats ''Dei còrs flotants'', e lo ''Stomachion''. == Apòrts en mecanica == Se considèra Arquimèdes coma lo paire de l'[[estatica]]. Dins son tractat, ''De l'equilibri dei figuras planas'', s'interèssa au principi dau paufèrre e a la determinacion de [[centre de gravitat|centres de gravitat]]. Se li atribuís tanben lo [[Empencha d'Arquimèdes|principi d'Arquimèdes]] subre lei còrs immergits dins un liquid (''Dei còrs flotants''). Trabalhèt tanben subre l'optica (''La catoptrica''). Metèt en practica sei conoissenças teoricas dins un grand nombre d'invencions. Li devèm, per exemple, * de maquinas de traccion onte provèt que per mejan de [[carrèla]]s, de [[palan]]s e de [[paufèrre]]s, un òme pòt solevar ben mai que son pes. * de maquinas de guèrra (principi de l'[[arquiera]], [[catapulta]]s, braç mecanics utilizats dins lo [[combat navau]]). Entre lei maquinas de guèrras pus importantas, fau notar l'aparelh per mesurar lei distàncias ([[odomètre]]) que lei Romans manlevèron<ref>Aquel aparelh es descrich dins lo libre X dau ''De architectura'' de [[Vitruvi]].</ref> a Arquimèdes. En efièch, per que l'armada siá eficaça, deu èsser repausada e lei jornadas de marcha devon donc èsser identicas. La maquina d'Arquimèdes se deu realizar ambé de dents d'engranatge ponchudas e non pas carradas (en rason d'aquela error, fauguèt fòrça temps per la reconstituir). * lo [[vitz sensa fin]] e lo [[vitz d'Arquimèdes]], que n'aduguèt, çò sembla, lo principi d'[[Egipte]] e que se'n serviguèt per remontar d'aiga. Se li atribuís tanben l'invencion dau [[vitz]] e de l'[[escró]]. * lo principi de la [[ròda dentada]] que gràcias an ela construguèt un planetari representant l'Univèrs tau coma èra conegut a l'epòca. == Legenda == L'engèni d'Arquimèdes en mecanica e en matematicas fa d'eu un personatge excepcionau de la Grècia antica e explica la creacion a son sujet de fachs legendaris. Seis admirators, entre elei [[Ciceron]] que descurbiguèt sa tomba<ref>Ciceron, ''[[Lei Tusculanas]]'', Libre V, cap. XXIII, §64-65, [http://www.intratext.com/IXT/LAT0922/_PHD.HTM].</ref>, [[Plutarc]] que relatèt sa vida, [[Leonard de Vinci]], e pus tard [[Auguste Comte]] an perpetuat e enriquit lei còntes e legendas d’Arquimèdes. === Eurêka === Coma a totei lei grands sabents, la memòria collectiva a associat una frasa, una fabla transformant lo descurbeire en eròi mitic: a [[Isaac Newton]] es associada la poma, a [[Louis Pasteur]] lo pichon Joseph Meister, a [[Albert Einstein]] la formula ''E = mc²''. Per Arquimèdes, serà lo mot ''Eurêka!'' (en [[grèc (lenga)|grèc]] {{grèc ancian|εὕρηκα}}/''heúrêka'' significant « Ai trobat! ») qu'auriá prononciat en corrent nus a travèrs lei carrieras de la vila. Segon [[Vitruvi]] <ref>{{ligam web | títol = ''De Architectura'', Libre IX, chap.3, paragrafs 9–12|autor= [[Vitruvi]]|editor = Universitat de Chicago| url = http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/9*.html|consulté le =2009-05-08}}</ref>, Arquimèdes veniá de trobar la solucion d'un problèma pausat per [[Hieron II]], [[tiran]] de Siracusa. En efièch, Hieron aviá balhat a un orfèbre una quantitat d'or per façonar en una corona. Per èsser segur que l'orfèbre l'aviá pas enganat en substituissent d'argent (metau mens car) a una partida de l'or, Hieron demandèt a Arquimèdes de determinar s'aquela corona èra efectivament constituida d'or unicament, e senon, d'identificar sa composicion exacta. Es dins sa banhadoira, mentre que cercava dempuei de temps, qu'Arquimèdes trobèt la solucion e sortiguèt dau sieu en prononciant la frasa famosa. Bastava de mesurar lo volum de la corona per immersion dins l'aiga puei de la pesar per comparar sa massa volumica a aquela de l'or massís. L'anecdòta es mausegura. Figura pas dins lei pròpris escrichs d'Arquimèdes. En mai, lo metòde utilizat (calcul de la massa volumica de la corona) es pron simple e a pas de relacion ambé l'[[empencha d'Arquimèdes]], que sa concepcion es fòrça mai complèxa. Es probable que Vitruvi ague agut fum d'una descubèrta d'Arquimèdes subre lei còrs immergits dins l'aiga, sensa ne saber mai. === Lo sètge de Siracusa e lei miraus d'Arquimèdes === [[Fichièr:Thesaurus opticus Titelblatt.jpg|thumb|220px|Utilizacion dau soleu per defendre Siracusa]] Segon la legenda, pendent lo [[Sètge de Siracusa (215 av. J.-C.)|sètge de Siracusa]] per la flòta [[Roma antica|romana]], Arquimèdes auriá mes au ponch de miraus gigants per reflectir e concentrar lei rais dau [[soleu]] dins lei velas dei naviris romans e ansin leis abrar. Aquò sembla gaire probable, car la tecnica de l'epòca (existissiá que de miraus en bronze polit) permetiá pas de fabricar de miraus de grandei dimensions. === La mòrt d’Arquimèdes === En [[-212]], après dos ans de sètge, lei Romans prenguèron Siracusa. Lo generau [[Marcus Claudius Marcellus (cònsol en -222)|Marcus Claudius Marcellus]] desirava pasmens d'esparnhar lo sabent. Malurosament, segon [[Plutarc]]<ref>[[Plutarc]], ''Vida de Marcellus'', capítol XIX, 8-12.</ref>, un [[sordat]] roman crosèt Arquimèdes mentre qu'aquest traçava de figuras geometricas au sòu, s'estent pas avisat de la presa de la vila. Destorbat per lo sordat, Arquimèdes li auriá mandat: « Desaigues pas mei cercles! » (''{{lang|grc|Μη μου τους κύκλους τάραττε}}''). Lo sordat, encanhat, l’auriá alora tuat d’un còp d’espasa. En omenatge a son gèni, Marcellus li faguèt de grandei funeralhas e faguèt dreiçar un tombèu adornat d'esculturas que representavan leis òbras dau defunt. == Tractats == [[File:Archimedous Panta Sozomena.tif|thumb|''Archimēdous Panta sōzomena'', 1615]] Arquimèdes escriguèt divèrs tractats, que dotze nos son estats transmés. Se supausa que quatre o cinc d'elei se perdèron. * ''De l’equilibri dei figuras planas'', libres I e II: principi de l'[[estatica]], associativitat dau baricentre, centre de gravitat dau parallelogramma, dau triangle, dau trapèzi, de segments de parabòlas... * ''[[La qüadratura de la parabòla]]'': aira d'un segment de parabòla. * ''[[De l'esfèra e dau cilindre]] '', libres I e II: aira dau cilindre, dau còn, de l'esfèra, d'un segment d'esfèra; volum dau cilindre, de la bola, d'un sector de bola. * ''[[Deis espiralas]]'': aira de domenis limitats per una espirala, tangenta a l'espirala. * ''Subre lei conoïdes e leis esferoïdes'': volum d'un segment de paraboloïde, d'iperboloïde o d'ellipsoïde. * ''Dei còrs flotants'', libres I e II: principi d'Arquimèdes, equilibri de divèrs còrs dins un liquid. * ''[[De la mesura dau cercle]]'': aira dau disc, circonferéncia dau cercle. * ''L'arenari'': nombre de grums de sabla contenguts dins l'Univèrs. * ''La catoptrica''. * ''[[Tractat dau Metòde|Dau metòde]]'': l'unica còpia de ''Lo Metòde'' e l'unica còpia dau ''Tractat dei còrs flotants'' en grèc datan dau sègle X e apareisson sota un tèxte religiós dau sègle XII subre un [[palimpsèst]], lo [[palimpsèst d'Arquimèdes]], que foguèt descubèrt solament en 1906<ref>[https://web.archive.org/web/20081201194428/http://www.cci-icc.gc.ca/publications/newsletters/news28/Palimpsest_f.aspx Bulletin de l'ICC, nº 28, décembre 2001] subre la participacion de l'ICC a la restauracion dau palimpsèst d'Arquimèdes</ref> <ref>William Noel, Reviel Netz, ''Le codex d'Archimède'', éd. JC Lattès (2008) ISBN 978-2-7096-2935-5</ref>. == Nòtas == {{referéncias}} == Liames extèrnes == * [http://www.traduccionssimoneweil.cat/pdf/esbosdunahistoriadelacienciagrega.pdf Esbòs d'una istòria de la sciéncia grèga (Simone Weil)] (en catalan) [[Categoria:Naissença a Siracusa]] [[Categoria:Personalitat del sègle III abC]] [[Categoria:Fisician de la Grècia antica]] [[Categoria:Matematician de la Grècia antica]] [[Categoria:Engenhaire de la Grècia antica]] [[Categoria:Istòria de la mecanica]] [[Categoria:Personalitat de las Guèrras Punicas]] [[Categoria:Naissença en -287]] [[Categoria:Decès en -212]] 5d7mofc9aj63mkenjgzgeuqoj53hrbb 0 69701 2507798 2439305 2026-08-27T20:09:29Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507798 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Reiserad-beladen.jpg|thumb|Bicicleta de viatge]] [[Fichièr:Bamboobike.jpg|thumb|Bicicleta dels EUA de 1896, amb part del [[Quadre (bicicleta)|quadre]] de bambó]] La '''bicicleta'''<ref>{{Dicodòc|Bicyclette}}</ref> es un [[veïcul]] que se mòu gràcias a doas [[ròda]]s alinhadas, normalament de la meteissa talha. Servís al [[transpòrt]] d'una o doas personas, demercé la fòrça que se realiza subre las pedalas e transmesa al [[pinhon (mecanisme)|pinhon]] de la ròda de darrièr per una [[cadena]] circulara. Las modalitats esportivas que se pòdon practicar amb aqueste veïcul son apeladas [[ciclisme]]. Son fachas las bicicletas amb [[fèrre]], [[alumini]], [[fibra de carbòni]] e quitament [[bambó]] o [[rotang]]. Inspirats de la bicicleta se creèron lo monocicle, amb una sola ròda, usat en acrobacias, e lo tricicle, version amb tres ròdas d'usatge subretot infantil. Lo dessenh e la configuracion basica de la bicicleta cambièron pas gaire dempuèi lo primièr modèl de transmission per cadena desenvolopat a l'entorn de 1885.<ref>Herlihy, David V. (2004). ''Bicycle: The History''. Yale University Press, pp. 200–250. ISBN 0-300-10418-9.</ref> N'existisson divèrsas modalitats esportivas, englobadas dins lo ciclisme, que se practican amb aqueste veïcul. Introdusida al [[sègle XIX]] en [[Euròpa]], aurà un impacte considerable dins l'istòria, e tant dins la cultura coma l'industria. A l'ora d'ara, i a a quicòm prèp unes mila milions de bicicletas foncionant en pel mond, quora mejan de transpòrt principal, quora veïcul de léser, per la màger part en China. Es un mejan de transpòrt san, ecologic, ''sostenible'' e fòrça economic, tant per se desplaçar dins ciutat coma dins las zònas ruralas. Lo sieu usatge es generalizat gaireben pertot en Euròpa. Dins d'unes païses coma los [[Païses Basses]], [[Soïssa]], [[Alemanha]], dequ'unas regions de [[Polonha]] e los païses escandinaus, es un dels principals mejans de transport. En [[Asia]], e mai especialament en [[China]] e en [[Índia]], es lo primièr mejan de transpòrt. == Istòria == Los precursors de la bicicleta se trapan fòrça enrèire en l'istòria. Ja cò dels [[Egipte antica|egiptes ancians]] trobam una maquina rudimentària formada de doas ròdas unidas per una barra. En China tanben existiguèt una maquina molt similara, mas amb de ròdas de [[bambó]]. D'unes sègles mai tard apareguèt una autentica bicicleta demest los dessenhs d'en [[Leonardo da Vinci]]. L'istòria vertadièra de la ''doas-ròdas'' comença a [[París]] en [[1790]], annada que lo comte de [[Sivrac]] inventèt lo "celerifèr", que tanben li ne diguèron "caval de ròdas". Consistissiá en un ''barrotet'' de [[fusta]], acabat per un cap de [[leon]], de drac o de [[cervi]] e montat subre doas ròdas.Aviá cap articulacion e per las manòbras caliá pausar pè a tèrra; aquesta quita rigiditat fasiá que totas las variacions del terren se repercutèssen dins lo còs de sa montadura. Mai tard, en [[1813]], aquest celerifèr va conéisser una granda metamorfòsi gràcias al baron [[Karl Christian Ludwig Drais von Sauerbronn]], d'[[Alemanha]], que va inventar lo veïcul d'una sola via, que lo se sonèt "maquina erranta", precursora de la bicicleta e la motocicleta. Drais de Sauerbronn comencèt per introdusir d'unes ressòrts jos la sèla e puèi creèt lo guidon. Aquesta " maquina erranta" consistissiá en una espècia de carreton de doas ròdas, plaçadas una darrièr l'autra. La persona se manteniá assetada sus una petita montadura, plaçada al centre d'un petit ''marc'' de fusta. Per se mòure, s'apuejava alternativament amb lo pè esquèr e lo drech cap endavant, d'un biais semblant lo movement d'un patinador. Amb aquesta impulsion, lo veïcul aquesiá una velocitat gaireben identica a la d'una veitura. Los sius braces repausavan sus d'''apuèja-braces'' de fèrre, e amb las mans sosteniá una ''vara'' de fusta, unida a la ròda davantièra, que virava en l'adreça cap a la quala voliá anar lo conductor. Aquesta invencion se fondamentava en l'idèa que qualqu'un que camina degalha molta fòrça per desplaçar lo sieu pes d'un biais alternat, d'un pè l'autre. Drais von Sauerbronn capitèt de crear aqueste veïcul plan simple, que permetèt a l'òme d'evitar aquel trabalh. Aquesta maquina, nomenada "draisiana" en onor al sieu inventor, a tota fressa evolucionèt. Las primièras informacions qu'avèm a perpaus d'una bicicleta datan de l'an [[1490]] aproximadament, dins l'òbra "Codex Atlanticus" de Leonardo da Vinci. Lai se pòt veire l'esbòs d'una bicicleta amb transmission de cadena impulsada per d'unas pedalas, del meteis metòde emplegat per las actualas. La construccion de la primièra bicicleta amb pedalas la s'atribuís a'n [[Macmillan Kirkpatrick]], en [[1839]]. Macmillan pas jamai ne brevetèt la siá invencion, que mai tard serà copiada en [[1846]] per [[Gavin Dalzell de Lesmahagow]]. La difusèt el d'un biais tant ample que ne serà considerat durant cinquanta ans coma l'inventor de la bicicleta. Una còpia de la bicicleta de Macmillan es presentada dins lo Musèu de las Sciéncias de [[Londres]], [[Anglatèrra]]. Devèrs [[1890]], l'anglés [[Dunlop]] (afeccionat al ciclisme e creator de l'entrepresa omonima) inventèt una cambra de tela e caucho, que s'uflava amb aire e se plaçava dins la janta. Per evitar las crebasons, en Dunlop s'inventèt a de mai una ''cubèrta'' tanben de caucho. Aquestas invencions de Dunlop an gaireben pas cambiat dempuèi la lor invencion. [[Fichièr:Bicycle evolution-numbers.svg|thumb|center|500px|1: ''[[Velocipède]]'' d'en [[Karl von Drais]] ([[Alemanha]]); 2: ''[[Velocipède]]'' d'en [[Thomas McCall]] ([[Escòcia]]); 3: ''[[Bicicleta de pedalas]]'' d'en [[Pierre Michaux]] ([[França]]); 4: ''[[Bicicleta de ròda nauta]]'' ([[França]]): 5: ''[[Bicicleta segura]]'' d'en [[John Kemp Starley]] ([[Anglatèrra]]); 6: ''[[Bicicleta de corsa]]'' ([[Estats Units]]); 7: ''[[Bicicleta tot terren]]'' [[(Estats Units)]]...]] == Tipes de bicicletas segon la lor estructura == * La [[bicicleta plegabla]] permet de plegar en un o divèrses punts la bicicleta en ne demesir aital lo volum ocupat. * En la [[bicicleta ''inclinada'']], lo ciclista es ''colcat'' dins un sèti plan confortable e semblant un sofà o una ''cadièra longa'', pedalant amb lo sieu còs quasi en posicion orizontala rapòrt al terren. La ròda davantièra n'acostuma èsser força mai pichòta que non pas la de darrièr. N'es lo siu cost molt elevat perque se sòlon far sus comanda a la mesura del ciclista. * Lo [[tàndem]] es un tipe de bicicleta en lo qual pòt pedalejar mai d'una persona. Lo ciclista que va davant es qual contrarotla la direccion e las ''vitessas'' del tàndem. Los autres ciclistas se limiton a pedalar amassa. N'i a per diferents nombres de personas, encara que la pus comuna es facha per doas personas. * Las [[bicicletas per despoderats]]. N'i a de tipes divèrses segon lo ''despoder'' de l'usatgièr: ''handbikes'' per gents amb despoder de las cambas, tàndems per òrbs, tricicles per despoderats amb problèmas de coordinacion e equilibri, quadricicles per despoderats psiquics. Durant las primièras annadas de sa confeccion, la construccion de bicicletas fasiá servir de tecnologias preexistentas. Mas dins las darrièras annadas, la tecnologia n' a collaborat dins l'innovacion amb d'idèas tant en domenis ancians coma nòus. [[Fichièr:Bicycle diagram-ca.svg|thumb|450px|Diagrama d'una bicicleta.]] === Quadre === {{Article principal|Quadre (bicicleta)}} La màger part de las bicicletas de uèi an un quadre amb sèti vertical que fòrça reverta las primièras bicicletas de cadena.<ref name="herlihy">{{cite book | title = Bicycle: the history | url = https://archive.org/details/bicyclehistory0000herl_n1m2 | last = Herlihy | first = David V. | year = 2004 | publisher = Yale University Press | isbn = 0-300-10418-9 | pages = [https://archive.org/details/bicyclehistory0000herl_n1m2/page/200 200]–250}}</ref> Aquestas bicicletas verticalas gaireben sempre presentan lo quadre de diamant, e una estructura de [[gelosia (estructura)|gelosia]] que çò ne caup de dos triangles: lo triangle de davant e lo triangle de darrièr. Lo triangle de davant çò ne caup del quadre orizontal, lo quadre vertical e lo quadre inferior. Lo quadre orizontal conten la pipa de direccion, l'ensemble de coissinets que daissa la forquilha ne vire suau suaudet per menar. Lo quadre vertical religa lo quadre orizontal amb la tija de la sela denaut, e lo quadre inferior religa lo quadre orizontal amb lo pedalièr. Lo triangle de darrièr çò ne caup del quadre vertical e un parelh de ''tirants'' mai un parelh de ''basas''. Las ''basas'' son parallèlas a la cadena e religan lo pedalièr amb l'eis darrièr. Los ''tirants'' religan la part superiora del quadre vertical amb l'eis de darrièr. Istoricament, los quadres de las bicicletas per femnas avián un quadre horizontal que se religava a mièg quadre vertical a còsta de la part superiora, en ne redusir la distància del quadre horizontal al sòl, al risc de comprometre l'integritat estructurala, n'essent que provòca aquò una fòrta carga de flexion sul quadre vertical, e los compausants dels quadres de la bicicleta normalament ne son gaire resistents a la flexion. Aqueste dessenh li permet a la ciclista montar e davalar d'aisida quitament se ne cargue ela gipa o rauba. Quand dequ'unas bicicletas ''de passejada o escorreguda'' an encara aquesta mena de quadre, i a tanben una varianta, la ''mixta'', que luòga un quadre orizontal n'a dos de mai fins e separats lateralament que crosan lo quadre vertical pels costats e se religa a l'eis de darrièr. La facilitat per lai pojar tanben la se presan lo mond amb flexibilitat limitada. Un autre estil es la [[bicicleta inclinada]]. Aquestas son indiscutiblament mai [[aerodinamica|aerodinamicas]] que non pas las versions verticalas, vist que lo ciclista se pòt estirar cap en rèire en se cunhar sus un supòrt e far servir las pedalas que se trapan al meteis nivèl que lo sèti. La bicicleta mai rapida del mond es una bicicleta inclinada mas aquel tipe foguèt enebit dins las corsas en 1934 per l'[[Union Ciclista Internacionala]].<ref>[https://web.archive.org/web/20091126080630/http://www.recumbent-bikes-truth-for-you.com/history.html History Loudly Tells WhyThe Recumbent Bike Is Popular Today]</ref> Istoricament, los materials emplegats per las bicicletas an seguit un camin similar als de las aeronaus, amb l'objectiu d'èsser resistents e de pauc pes. Dempuèi la fin de las annadas 1930 s'utilizèron los acièrs aliats pels tubes del quadre e la forquilha dins de maquinas de nauta qualitat. Lo [[celluloïde]] serviguèt pels parafangs, e los [[aliatge d'alumini|aliatges d'alumini]] s'utilizan cada vegada mai en compausants coma guidons, tijas de sela e palancas de fren. Pendent las annadas 1980, los quadres d'aliatge d'alumini ne venguèron populars, e uèi lo dia son abituals. Los quadres de [[fibra de carbòni]] e de [[titani]] que son mai cars son tanben disponibles uèi, aissí coma d'aliatges d'acièr avançats e fin finala lo [[bambó]]. === Transmission === [[Fichièr:Shimano xt rear derailleur.jpg|right|thumb|Un ensemble de pinhons amb lo desviador de pinhon]] {{Article principal|Transmission de bicicleta}} La ''transmission'' comença amb las [[pedala de bicicleta|pedalas]] que fan virar les bielas, que viran a l'entorn de l' eis central e fan virar los platèls. La màger part de las bicicletas se servisson d'una cadena per transmetre la potència a la ròda de darrièr. Un nombre relativament petit de bicicletas se servisson d'una barra per transmetre la potència. Un nombre fòrça mai redusit encara de bicicletas principalament [[bicicleta de vitessa unica|bicicletas de vitessa unica]] destinadas a de desplaçaments de corta distància) que se servisson d'una correja coma d'un sistèma per transmetre la poténcia sens nat grais. N'èssent que las cambas dels ciclistas son mai eficaças en una gamma estrecha de velocitats de pedalar ([[cadéncia (ciclisme)|cadéncia]]), una [[relacion de transmission]] variabla li n'ajuda al ciclista mantengue una velocitat maximala de pedalejar mentre circula per terrens variats. Coma primièra apròcha, las bicicletas d'usatge quotidian se servisson sovent d'un [[cambi de vitessass integrat]] amb un nombre petiton de vitessas que donan de relacions de transmission amplament espacejadas (3 a 7), las [[bicicleta de rota|bicicletas de rota]] e las de [[bicicleta de corsas|corsas]] se servisson de cambis amb [[desviador]]s de platèl e de pinhon amb un nombre moderat (10 a 22) de vitessas que donan d'unas relacions de transmission pauc separadas entre elas, mentre que las [[bicicleta de montanha|bicicletas de montanha]], las [[bicicleta ibrida|bicicletas ibridas]], e las [[bicicleta de torisme|bicicletas de torisme]] se servisson de cambis amb desviadors de platèl e de pinhon amb un nombre mai bèl (15 a 30) de vitessas que donan de relacions de transmission moderadament espaciades, en lai inclòure sovent una subrebaissa per las pojadas amb fòrt penjal. Diferentas vitessas e ensembles de vitessas son apropiats per diferents ciclistes e sòrtas de ciclisme. Las bicicletas amb cambi de vitessas permeton la seleccion de la relacion de transmission per l'ajustar a las circonstàncias: un ciclista se poiriá servir d'una vitessa ''longa'' en anar amb bicicleta còsta aval, una vitessa ''mejana'' quan va amb bicicleta en per una estrada plana, e una vitessa ''corta'' en anar amb bicicleta còsta amont. Amb una vitessa mai corta a cada torn de las pedalas produsís menses torns de la ròda de darrièr. Aquò fa que l'energia requerida per se desplaçar una meteissa distància se ne distribuís entre maites torns de las pedalas, en tot redusir la fatiga en anar còsta amunt, amb una carga pesuga, o en contra de vents fòrts.Una vitessa mai longa permet qu'un ciclista ague de far menses torns de pedalas per mantenir una velocitat donada, mas amb mai esfòrç per cada torn de pedala. [[Fichièr:Dsb-1.jpg|thumb|right|... Una [[bicicleta amb trasmission per eis]]... ]] Amb una transmission de cadena, un platèl solidari a la biela impulsa la [[cadena de bicicleta|cadena]], que fa virar la ròda de darrièr mejançant lo pinhon (los pinhons) de darrièr. Amb una transmission per eis, un ensemble de ròdas dentadas conicas fa virar l'eis que fa virar la ròda de darrièr via un autre parelh de ròdas conicas religat a l'eis de la ròda. N'existisson d'unas pèrdias d'eficiéncia degudas als dos parelhs de ròdas que fan de besonh. L'unica opcion amb una transmission per eis es la de se servir d'un cambi de vitessas integrat. === Pedalas e sèla === [[Imatge:TriathlonHamburg.jpg|thumb|300 px|right|... Guidons per triatlètas... ]] Lo [[guidon]] fa virar la [[forquilha de bicicleta|forquillha]] e la ròda de davant via la [[tija del guidon]], que vira dintre la [[''pipa'' de direccion]]. I a tres tipes comuns de guidon. ''Guidons verticals'', la nòrma en Euròpa e pertot fins a las annadas 1970, corbats suaument enrèire cap al ciclista, en tot li ofrir una subjeccion naturala e una posicion verticala comòda. Los guidons en ''forma de banas'' "cason" a mesura que se torcisson per endavant e aval, en tot li ofrir al ciclista una melhora poténcia de frenada dins una posicion "acoconida" mai aerodinamica, aissí coma de posicions verticalas dins las qualas las mans agafan los montants de las palancas de fren, o de seccions planas superioras per de posturas cada vegada mai verticalas. Las bicicletas ''tot terren'' presentan generalament un ''guidon drech'' o ''guidon inclinat'' amb d'unes gras variables d'inclinason cap enrèire e cap amont, aissí coma desvolopaments mai grands que pòdon aital portar un melhor ''manejar'', vist que n'aumenton la fòrça aplicada a la ròda . [[Fichièr:San marco selle1.jpg|thumb|left|Una sela San Marco dessenhada per las femnas]] Los [[sèti de bicicleta|sètis de bicicleta]] tanben ne varian amb las preferéncias del ciclista, de las sèlas àmplias amb coissin preferidas pels ciclistas de distància corta fins a selonèlas mai estrechas que permeton ''gronxar'' melhor la camba en daissar mai espaci. La comoditat ne depend de la posicion del ciclista. Amb bicicletas de passejada e ibridas, los ciclistas son assetats dreches sus la sèla, lo sieu pes se dirigís cap en bas de la sèla, que n'es aital preferibla una sela mai àmplia e mai amortida. Per las bicicletas de corsas ont lo ciclista s'inclina cap endavant, lo pes se distèibuís mai uniformament entremièg guidon e sèla, los malucs se plegan, e una sèla mai estrecha e mai dura es mai eficaça. I a d'unes modèls diferents de sèlas per ciclistas masculins e femenins, en tot s'adaptar a las diferentas anatomias de cada genre, quitament ça que la se las bicicletas se ne vendon lèumens amb de sèlas mai apropiadas als òmes. La [[bicicleta ''inclinada'']] a un sèti inclinat que d'unes ciclistes trapan mai comòde qu'una sèla ''normala'', especialament los ciclistas que patisson amb cèrts tipes de sèla, mal d'esquina, còl, espatla o carbas. Las bicicletas ''inclinadas'' (o ''aclinas''...) pòdon aver lo lor sèti mai bas o mai naut que non pas lo nivèl de la direccion. === Frens === {{Article principal|Sistèma de frenatge (bicicleta)}} [[Fichièr:Brake.agr-edit.jpg|thumb|Fren de traccion lineala, tanben conegut per la marca registrada [[Shimano]]: Fre-V, sus la ròda de darrièr d'una [[bicicleta tot terren]]]] Los ''frens'' de las bicicletas modèrnas pòdon èsser ''frens de janta'' dins los quals los elements de friccion se comprimisson contra la janta de la ròda , [[fren de disc|frens de disc]], amb un disc separat per frenar. Los frens de disc son mai comuns en bicicletas de per camps, [[tàndem]]s e [[bicicletas ''inclinadas'']] que non pas en bicicletas especificas de rota. [[Fichièr:BrakeDiskVR.JPG|thumb|left|Un fren de disc de davant, montat sus la [[forquilha de bicicleta|forquilha]] e la ''boissa''.]] Amb de frens accionats a la man, la fòrça s'aplica a las palancas del fren montadas sul guidon e se transmet via los [[cable Bowden|cables Bowden]] o tubes idraulics a las ''sabatas'' de friccion. Un fren de la ''boissa'' de darrièr pòt èsser, o ben accionat a la man o ben en quichar las pedalas. Las [[bicicleta de pista|bicicletas de pista]] an cap frens. Los frens fan ges de besonh per anar en pista per que totes los ciclistas van dins la meteissa direccion a l'entorn d'una pista que ne requerís gessa desacceleracion subita.Los ciclistas de pista pòdon redusir la velocitat per que totas las bicicletas de pista son de [[pinhon fix]], çò es sens cap [[pinhon liure]]. Sens pinhon liure, es impossible de daissar virar la ròda amb las pedalas immobilas, qu'aital quand la ròda de darrièr n'es a se mòure, las pedalas tot parièr se ne mòvon. Per frenar, lo ciclista aplica una fòrça de resistència a las pedalas - aquò servís de sistema de frenatge que pòt èsser tant eficaç coma un fren de ròdas de darrièr basat en la friccion, mas pas tant eficaç coma un fren a la ròda de davant. === Suspension === {{Article principal|Suspension de bicicleta}} [[Fichièr:Mountainbike.jpg|thumb|Aquesta [[bicicleta de montanha]] presenta unes pneumàtics subredimensionats, un quadre amb suspension completa, dos frens de disc e un guidon orientat perpendicular a l'eis de la bicicleta]] La suspension de la bicicleta fa referéncia al sistèma o los sistèmas emplegats per ''suspendre'' lo ciclista e tota o part de la bicicleta. Aiçò ne torna responsa a dos objectius: * Mantenir las ròdas en contacte contunhós amb d'unas susfàcias irregularas per melhorar lo contraròtle. * Isolar lo ciclista e la maquina tota de las vibracions degudas a las susfàcias irregularas. Las suspensions de bicicleta ne servisson principalment dins las [[bicicleta de montanha|bicicletas de montanha]], mas ne son tanben abituals dins las [[bicicleta ibrida|bicicletas ibridas]], e se ne pòdon trapar quitament dins dequ'unas [[bicicleta de rota|bicicletas de rota]], n'èssent que li pòdon ajudar a manejar las problematicas vibracions. La suspension es especialament important per las [[bicicleta inclinada|bicicletas inclinadas]], vist que quand un ciclista ''vertical'' se ne pòt botar drech dessús las pedalas per se n'aprofiechar d'unes beneficis de la suspension, un ciclista clinat o pot cap. === Ròdas === {{Article principal|Ròda de bicicleta}} {{Traduire | còde de lenga = ca | tèxt original = L'eis de la ròda li pòrta eis al quadre e a la forquilla. Un parelh de ròdes se ne pòt nomenar jòc de ròdes, especialament quand se tracha de ròdas de naut rendiment. Los pneumatics varian un fum. Lises e fins, los de corsas sus rota pòdon èsser completament lises. Al contrari, los pneumatics d'en per camps son subre mai espesses, e n'an lèumens unas regas prigondas per se ne poder acrancar en terrens fangoses. | traduccion = }} === Accessòris e reparacions === [[Fichièr:Reiserad-beladen.jpg|right|thumb|Bicicleta de viatge provesida amb [[Lums de la bicicleta|lampeta de davant]], [[tudèl asagador]], portabagatatges de darrièr, parafangs, ''cantimploras'' e pòrtabidons, e nombroses sacs e saquets.]] [[Fichièr:Puncture-repaire-kit.jpg|right|thumb|Equipament de reparacion de crebasons amb pneumatic de recambi, papièr de veire per netejar una zona de la cambra a l'entorn de la crebason, un tube de solucion de goma (fluid que vulcaniza), petaces redonds e ovals, una raspa de metal e una pèça de gip per far de polvera de plastre (en escampar la pols sus la solucion de goma sobrant). Los equipaments sovent tanben çò n'incluson d'un gredon de cera per assenhalar l'endrech de la crebason...]] D'unes compausants, que sovent son d'accessòris opcionals sus las bicicletas d'espòrt, son de caracteristicas estandard per las bicicletas d'escorreguda per melhorar las siás utilitat e comoditat. Los parafangs protegisson lo ciclista e las parts mobilas de la bicicleta quand ne va per ròdols molhats e lo paracadena protegís la farda del grais de la cadena en tot n'ampachar tanben que s'encranque la farda entre las dents de la cadena e lo platèl. Lo ''trespès'' manten verticala la bicicleta quand es rambada, mentre qu'un sistèma ''antipanaires'' li n'ajuda a empachar lo panatòri.Plan sovent son utilizadas d'una cestas montadas davant amor de portar objèctes o compras.Los ''portabagatges'' montats dessubre lo pneumatic de darrièr pòdon servir per portar aisinas o cargas.Los parents d'a vegadas apondon d'unes sètis per pichons muntats darrièr i/o una sela auxiliara al quadre orizontal amor de i portar nenins. Las pedalas automaticas li n'ajudan lo ciclista a mantenir lo sieu pè dins la posicion apropiada sus las pedalas, e li permeton que s'estire amai de quichar las pedalas , amb saique benlèu un perilh - ne pòt daissar liures sos pès quand cal per evitar una casuda. Los accessòris tecnics ço ne cabisson ordenadors de bicicleta per mesurar la velocitat, la distància, etc. D'autres accessòris tot parièr ne son lums, reflectors, panèls de seguretat, miralhet, ''cantimploras'' o bidons e pòrtabidons, e cencha.<ref name="bicycleuniverse"> {{cite web|url=http://bicycleuniverse.info/eqp/accessories.html#safety |title=Safety Accessories |accessdate=2006-09-13 |last=Bluejay |first=Michael |work=Bicycle Accessories |publisher=BicycleUniverse.info}} </ref> Lo [[casco de bicicleta]] li ne pòt ajudar a redusir las lesions per en cas d'una collision o tota mena d'accident, e legalament s'exigís de cargar un casco certificat a d'unes ciclistas dins dequ'unas juridiccions. D'unes se classan los cascos coma accessòri<ref name="bicycleuniverse" /> e d'autres coma simple element de la farda.<ref> {{cite web|url=http://bicycling.about.com/library/weekly/aa041098.htm |títol=The Essentials of Bike Clothing |accessdate=2006-09-13 |work=About Bicycling |publisher=About.com}} </ref> Molts ciclistas pòrtan de ''jòcs d'aisinas''. Aquestes çò ne pòdon cabir d'un jòc de reparacion de pneumatics (que pòt contenir quina combinason que ne siá d'una [[pompa de bicicleta|pompa manuala]] o de CO2, ''palancas'' de pneumàtics, petaces pegasolets, o de material adesiu per petaçar lo pneumatic , una pèça de papièr de veire o una raspa de metal (per rascar la superfícia del pneumatic per petaçar),<ref>{{cite web | url = http://sheldonbrown.com/flats.html#patching | títol = Sheldon Brown: Flat tires | accessdate = 2008-05-29}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.bikewebsite.com/bikeop.htm | títol = BikeWebSite: Bicycle Glossary – Patch kit | accessdate = 2008-06-20}}</ref> e de vegadas quiitament un blòc de gip.), [[Clau (estre)|Claus]], claus exagonals, tornavises, e una aisina de cadena. I a tanben d'aisinas multiplas especificas del ciclisme que combinan un molon d'aquestas aisinas en un mecanisme compacte unic. Los compausants de bicicletas pus especializats pòdon exigir d'unas aisinas mai complexas, en tot lai inclure d'unas aisinas patentadas especificas per un fabricant donat. Dequ'unas pèças de bicicleta, especialament los sistèmas de dentaduras, son complèxas, e molts ciclistas preferisson fisar lo manteniment e les reparacions mecanicas de bicicletas professionalas.Dins qualques ròdols n' es possible contractar assisténcia sus la rota a determinadas companhiás. D'autres ciclistas mantenon las lors pròpias bicicletas, d'a vegades coma part de la siá afeccion al ciclisme o simplement per rasons economicas. L'abilitat per reparar e mantenir la pròpia bicicleta tanben n'es apreciada dins lo movement ciclista amator. == Activisme pro bicicleta == I a d'associacions de ciclistas amb diferents interèsses específics (obrir de rotas, mantenir los camins, planificacion urbanistica, clubs de competicion, clubs de torisme e ca) e d'autras amb d'objectius mai globals (estalvi energetic, reduccion de la pollucion, promocion de la bona forma fisica etc.). A costat del ''[[lobby]]'' ciclista esportiu o toristic, l'activisme pro bicicleta inclutz un corrent d'opinion obertament politic e sovent relacionat amb lo [[movement ecologista]]. Aquels grops promòvon la bicicleta coma mejan de transpòrt alternatiu pel sieu potencial per l'estalvi d'[[Energia (societat)|energia]] e los sieus beneficis per la santat. Los activistas de totes los corrents sòlon promòure un melhorament dels [[transports publics]] locals e interurbans, especialament lo [[tren]], e la disponibilitat per menar de bicicletas amb aquestes mitjans. I a d'activistas pro bicicleta e dequ'unas autoritats de contraròtle del trafic que promòvon la construccion de ''[[carril bici|carrils bici]]'' reservats pels viatges de longa distància. La tradicion de l'activisme pro bicicleta n'acostuma de preferir unas solucions basadas dins l'amelhorament de la planificacion e lo dessenh dels camins, la [[prevencion rotièra]], e l'aplicacion de las règlas de trafic que ja existisson. Un tèma polemic en [[Euròpa]] es l'oposicion dels grops ciclistas a la [[legislacion]] que los s'obliga a portar un [[casco]]. == Manifestacions == == Ligams extèrnes == {{commons|Bicycle}} * [http://www.bicicleta.googlepages.com Tot sobre la bicicleta. Equipament. Manteniment. Normativa] {{ca}} * [https://web.archive.org/web/20090515121732/http://www.latinpedia.net/Artes/bicicletas-antiguas/Las-precursoras-del-caballito-de-acero-ad5.htm Bicicletas ancianas] Article subre l'istòria de la bicicleta. {{es}} * [https://web.archive.org/web/20090318085624/http://www.shop-bicycle.com/Partes-Bicicleta-Componentes.aspx Parts d'una bicicleta]. {{es}} * [http://www.pedalinghistory.com/ Pedaling History Museum] Lo musèu de la bicicleta mai grand del mond. {{en}} * [https://web.archive.org/web/20100204084117/http://gotoes.org/bikestuff/index.htm The Bicycle - Worlds most efficient form of transportation] Discussion subre la bicicleta e sos avantatges subre d'autres veïculs {{en}} * [https://web.archive.org/web/20140916100955/http://www.sciencetech.technomuses.ca/english/collection/cycles.cfm A History of Bicycles and Other Cycles] al Canada Science and Technology (Musèu de Sciéncia e Tecnologia de Canadà). {{en}} * Hudson, William (2003). [http://www.jimlangley.net/ride/bicyclehistorywh.html Myths and Milestones in Bicycle Evolution]. (accès lo 30 de març de 2005). {{en}} == Véser tanben == * [[Bicicleta Brompton]] * [[Bicicleta plegable]] * [[EuroVelo]] * [[Ronda verda]] * [[Via verda]] * [[Bicing]] * [[BTT]] * [[Tàndem]] == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == * '''(en)''' ''All About Bicycling'', Rand McNally. * '''(en)''' Richard Ballantine, ''Richard's Bicycle Book'', Pan, 1975. * '''(en)''' Caunter C. F. ''The History and Development of Cycles Science'', Museum London 1972. * '''(en)''' David B. Perry, ''Bike Cult: the Ultimate Guide to Human-powered Vehicles'', Four Walls Eight Windows, 1995. * '''(en)''' Roni Sarig, ''The Everything Bicycle Book'', Adams Media Corporation, 1997 * '''(en)''' ''"Randonneurs USA"'', PBP: Paris-Brest-Paris, 31 de març de 2005, [http://www.rusa.org/pbp.html]. * '''(en)''' US Department of Transportation, Federal Highway Administration. ''"America's Highways 1776-1976"'', pp. 42–43. Washington, DC, US Government Printing Office. * '''(en)''' David Gordon Wilson, ''Bicycling Science'', MIT press, ISBN 0-262-73154-1 * '''(en)''' David V. Herlihy, ''Bicycle: The History'', Yale University Press, 2004 * '''(en)''' Frank Berto, ''The Dancing Chain: History and Development of the Derailleur Bicycle'', San Francisco: Van der Plas Publications, 2005, ISBN 1-892495-41-4. * '''(en)''' ''The Data Book: 100 Years of Bicycle Component and Accessory Design'', San Francisco: Van der Plas Publications, 2005, ISBN 1-892495-01-5. * '''(en)''' Shonquis Moreno and Ole Wagner, ''Velo: bicycle culture and design'', Edicion per Robert Klanten and Sven Ehmann, Berlin: Gestalten, 2010, ISBN 9783899552843 * '''(es)''' Richard Grant / Richard Ballantine, ''El Gran Libro de la Bicicleta'' – Texto: Español – Editor: El País, Aguilar. Madrid (1992) – ISBN 84-03-59182-9. * '''(es)''' J. Dekoster, U. Schollaert, ''En bici, hacia ciudades sin malos humos'' – Texto: Español – Editor: Oficina de Publicaciones Oficiales de las Comunidades Europeas. Luxemburgo (2000) - ISBN 92-828-5721-2. * '''(fr)''' Keizo Kobayashi, ''L’histoire du vélocipède de Drais à Michaux 1817-1870'',Edicion de l'École pratique des hautes études, 1990. * '''(fr)''' Pryor Dodge, ''La grande histoire du vélo'', Flammarion, 1996, (ISBN 2080124439). [[Categoria:Bicicletas| ]] 8y0nq7pszguvwldy44g4kbv89q07png 0 69765 2507818 2461854 2026-08-27T20:28:57Z InternetArchiveBot 43230 Add 8 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507818 wikitext text/x-wiki {{Omon|Boda (omonim)}} {{Entèsta label|BA}} [[Fichièr:Standing_Bodhisattva_Gandhara_Musee_Guimet.jpg|thumb|''Siddharta Gautama'', Gandhara, sègle II - sègle III, Musèu Guimet, [[París]].]] '''Siddharta Gautama''' ([[sanscrit]]: '''सिद्धार्थ गौतम'''; [[pali]]: '''Siddharttha Gotama''') ([[Kapilavastu]], [[Lumbini]], actual [[Nepal]], vèrs 566 ab. C - Kushinagar, vèrs 486 ab. C) foguèt un mèstre espiritual de la region nòrd èst del [[soscontinent indian]] qu'ensenhèt çò qu'es a l'origina del [[bodisme]]<ref>{{en}}[http://www.ancientindia.co.uk/buddha/home_set.html ''The Buddha''] a ''ancientindia.co.uk''</ref>. Dins la majoritat de las tradicions bodistas, es considerat coma lo "Boda Suprèm" (''Sammāsambuddha'') de nòstra epòca. Las datas de sa naissença e de sa mòrt son incertanas: la majoritat dels primièrs istorians del sègle XX datavan sa vida entre 563 ab. C e 483 ab. C mas mai recentament, en un collòqui d'especialistas d'aquela question, {{cita|los especialistas son totjorn mas reticents afirmar sens resèrvas sus los faches istorics de la vida del Boda e de sos ensenhaments}} <ref>{{en}}L.S. Cousins (1996). "[https://web.archive.org/web/20110226184207/http://indology.info/papers/cousins/ The dating of the historical Buddha]: a review article", ''Journal of the Royal Asiatic Society'' '''(3)6(1)''': 57–63.</ref><ref>''The Jains'', 2ª edicion, [http://books.google.com/books?id=5ialKAbIyV4C&pg=PA24 p. 24]</ref>. Gautama, conegut tanben coma '''Śakyamuni''' ("lo savi dels Shakya"), es la figura clau del bodisme, e las istòrias sus sa vida, los discorsses e las règlas monasticas forman part de las cresenças dels bodistas. Divèrses recuèlhs dels ensenhaments atribuits a Gautama se transmetèron per tradicion orala e lo primièr escrich data de 400 ans après. Los primièrs especialistas occidentals tendèron a considerar la biografia de Boda de las escrituras bodistas coma se foguèsse en granda partida istorica, mas actualament {{citacion|los erudits son totjorn mas reticents afirmar sens resèrvas sus los faches istorics de la vida del Boda e de sos ensenhaments}} <ref>{{en}} ''Buddhism in Practice'', Princeton University Press,1995 p16 }}</ref>. Segon la tradicion, Siddharta Gautama foguèt lo filh d'una familha rica e influenta, mas a l'edat de 29 ans abandonèt son benestar e comencèt una vida d'[[ascèta]] errant. Se vodèt al coneissement dels ''[[Upanixad]]'' e a 35 ans, immobil al pè d'un arbre pendent 49 jorns, descobriguèt lo mistèri de la desliurança, lo [[nirvana]]. Atal, venguèt [[boda (illuminat)|Boda]], l'"Illuminat". Puèi comencèt de far lo proselitisme de son [[dharma]] o vertat bodista e moriguèt a 80 ans. Lo ''Sermon de las [[Quatre Nòblas Vertats]]'' constituís lo nuclèu de son ensenhament. == Biografia == [[Fichièr:Birth of Buddha at Lumbini.jpg|thumb|left|La naissença de Boda a Lumbini en una pintura d'un temple de [[Laos]]]] '''Siddharta Gautama''' nasquèt a [[Lumbini]]<ref>{{en}}https://web.archive.org/web/20120414141529/http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/lumbini.htm</ref> e grandiguèt al pichon reialme o principat de [[Kapilavastu]], dins lo [[Nepal]] d'uèi. En aquel temps (sègle VI ab. C), aquela zòna representava los limits de la [[Vedas|civilizacion vedica]], es possible que la lenga mairala de Siddharta foguèt pas una [[Lengas indoarianas|lenga indoariana]]<ref>{{en}}Richard Gombrich. ''Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo.'' Routledge and Kegan Paul, 1988, p. 49.</ref>. Sa comunitat sembla d'èsser estada una societat de castas, que s'estructurava pas segon la teoria [[Bramanisme|bramanica]]. Èra pas una [[monarquia]] mas sembla que s'organizava coma una [[oligarquia]] o coma una mena de [[republica]]<ref>Gombrich, pp. 49-50.</ref>. Son paire foguèt lo rei [[Shuddhodana]], cap del reialme de [[shakya]], de l'estat naissent de [[Koshala]]. [[Fichièr:Maya Devi temple-Nepal.JPG|thumb|Temple de Maya Devi a Lumbini ([[Nepal]])]] ''Gautama'' èra lo nom de la familha. Sa maire, reina [[Maha Maya]] (Māyādevī) e esposa de Shuddhodana, èra una princessa [[Koliyan]]. La nuèch ont Siddhartha foguèt concebut, la reina Maya somièt qu'un [[elefant]] blanc de sièis [[defensa (dent)|defensas]] dintrava dins son costat drech<ref>{{en}}http://www.sacred-texts.com/bud/lob/lob04.htm</ref>, e dos meses lunars aprèp Siddhartha nasquèt. Segon la tradicion shakya, quand sa maire foguèt emprenhada, daissèt Kapilavastu per anar s'ajaire al reialme de son paire. L'aleujament se passèt pendent lo viatge, a Lumbini, en un jardin, sos un arbre (''[[shorea robusta|sal]]'') e la reina moriguèt quand donèt naissença. Siddhartha foguèt elevat per sa sòr, [[Maha Pajapati]]<ref name="Narada1992p14">{{Harvsp|Nārada|Thera|1992|p=14}}</ref>. Siddhartha foguèt destinat a aver una vida de luxe de prince, amb tres palais especialament bastits per el, e ont podiá demorar alternativament segon las sasons. Son paire, lo rei Śuddhodana, desirant que son filh venguèsse un grand rei li porgiguèt ensenhaments religioses e coneissements de patiment uman. Quand lo gojat arribèt a l'edat de 16 ans, son paire organizèt son maridatge amb [[Yaśodharā]] (pali: Yasodharā), una cosina de son edat, nascuda dins la vila de [[Ramagama]]. Aquò es la version tradicionala, pasmens existisson de dobtes rasonables sus l'istoricitat de sa vida matrimoniala<ref>Carrithers, p. 25.</ref>. Segon la tradicion, aguèt un filh, Rahula. Siddhartha passèt 29 ans vivent en prince a Kapilavastu. Son paire garantiguèt que li foguèsse porgit tot lo benestar que desirava, Siddhartha considerèt que la riquesa materiala èra pas l'objectiu final de la vida<ref name="Narada1992p14"/>. Un jorn decidiguèt de visitar la ciutat e ala poguèt veire pel primièr còp la [[malautiá]], la vielhesa e la mòrt, e tanben l'[[ascetisme]]. Prigondament impressionat pel patiment uman, lo prince decidiguèt de trobar lo biais de lo superar. Atal, a 29 ans, just aprèp la naissença de son filh, daissèt son reialme. Durant sièis ans vaguèt per la val del riu [[Ganges]], menant una vida ascetica, trobant de mèstres de totas las tradicions religiosas, amb qui estudièt e practiquèt. Fasiá una vida desprovesida totalament de confòrt, dins un estat de flac fisic extrèm passant los jorns a meditar. Se mainèt que amb ges dels mèstres trobava pas la [[patz]] e s'avisèt de son error. Una tradicion ditz qu'ausiguèt de [[musica]]s dins una barca sul riu. Lo mèstre explicava al disciple: "''Se tibas tròp la còrda, se coparà; se la daissas tròp destibada, sonarà pas ben''". Foguèt alavetz que trobèt lo "'''camin del mitan'''", futura esséncia de son ensenhament. E decidiguèt de cambiar son biais de viure, se lavèt e mangèt. Quand recuperèt la santat, se seguèt jos un arbre (pus tard conegut coma l'''arbre Bodhi'', es a dire, "arbre del despertar") e se prometèt de se levar pas fins a aténher l'illuminacion. Un vèspre, al cap de 49 jorns, atenguèt lo [[Nirvana]] ("escantiment", "calma"), e dempuèi venguèt lo ''Boda'', l'illuminat . A 35 ans comencèt a donar sos ensenhaments als [[cinc ascètas]] amb qui aviá partejat qualques ans de sa vida. Pendent las 45 annadas seguentas, ensenhèt als reis e servents lo camin a seguir per se liberar del cicle de las renaissenças [[samsara]], es a dire, per se liberar del patiment. Moriguèt a 80 ans a [[Kushinagar]], en daissant las claus per dobrir la ''gàbia del patiment'' que tot nos impregna . "''Remembratz-vos çò que vos ensenhèt. L'afan d'aténher es la causa de totes los mals. Tard o d'ora tot se transforma, de biais que cal pas s'estacar a res. Practicatz la purificacion del vòstre esperit e aplicatz-vos a la recèrca de l'unica felicitat vertadièra e durabla''". Foguèt lo jorn de luna plena del quatren mes. == Fugida e vida ascetica == [[Fichièr:Indo-Gangetic Plain.png|thumb|Boda viatgèt per la val de [[Ganges]], ont sa filosofia atirava fòrça seguidors.]] [[Fichièr:Great Departure.JPG|thumb|left|Lo grand despart ([[Gandhara]], sègle II)]] A 29 ans, Siddharta daissèt son palais perque voliá viure coma sos subjèctes. Malgrat los esfòrces de son paire per l'aparar dels malauts, dels ancians e del patiment del pòble, la descobèrta de la vielhesa, de la malautiá e de la mòrt foguèt traumatic per Siddhārtha. Comprenguèt que el tanben se trobava somés al meteis patiment, e aquò li cambièt lo caractèr, perque se demandava coma podiá viure en patz e felicitat s'es aquò que nos fa esperar la vida. Pendent una autra sortida a l'exterior, lo prince vegèt un [[anacorèta]], un monge mendicant, que son caractèr tranquil e seren l'impressionèt. Decidiguèt d'adoptar la vida dels monges que vivián un [[ascetisme]] extrèm, vivent uns ans d'almòina. Siddhartha daissèt son palais, acompanhat per [[Channa]] e sus son caval [[Kanthaka]], daissant enrè una vida regalada, sa femna e son filh, per venir un mendicant. Se ditz que, {{cita|los batas del caval foguèron amortits pels dieus}}<ref>{{Harvsp|Nārada|Thera|1992|p=15-16}}</ref>, per evitar que los gardians ausiguèron. Aquel eveniment es tradicionalament conegut coma "La Granda Marcha". [[Fichièr:Siddharta Gautama Borobudur.jpg|thumb|left|Lo prince Siddharta se talha lo pel e se fa ascèta. [[Borobudur]], sègle VIII.]] Siddharta s'enanèt lo cap rasat e lo vestit jaune de monge mendicant, sens sòus o bens de cap de mena, per cercar l'illuminacion. Pus tard descobririá que totes los extrèms son marrits. Anèt en primièr a [[Rajagaha]]. Aprèp que foguèt reconegut pels òmes del rei [[Bimbisara]], aquel li ofriguèt lo tron perque foguèt esmogut pels ensenhaments de Siddhartha. Refusèt l'ofèrta, mas li prometèt que quand atenheriá l'illuminacion visitariá son reialme, [[Magadha]], abans tot autre. Siddhartha daissèt Rajagaha e comencèt de practicar amb dos mèstres ermitas. Aprèp dominar los ensenhaments d'Alara Kalama (Skr. Ārāḍa Kālāma), Kalama demandèt a Siddhartha que venguèsse son successor, mas refusèt e se n'anèt aprèp que demorèt insatisfach de las practicas. Venguèt apuèi un disciple d'Udaka Ramaputta (Skr. Udraka Rāmaputra), mas alara que atenguèt un naut nivèl de consciéncia amb la [[meditacion]] e que tanben li foguèt demandat de succedir a Ramaputta, foguèt pas encara satisfach del camin, e se ne tornèt anar<ref>{{Harvsp|Nārada|Thera|1992|p=19-20}}</ref>. [[Fichièr:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|right|Boda de [[Gandhara]]. Sègles I-II, Musèu Nacional de Tòquio.]] Siddhartha e un grop de cinc companhons, dirigit per Kondanna, s'establiguèron dins un luòc per poder aprigondir qualques practicas d'una austeritat encara mai exigenta. Enseguèron de trobar la illuminacion a travèrs de la privacion de quasi totes los bens del monde, incluses los aliments e la practica d'auto-mortificacion. Aprèp de se trobar a prèp de morir de fam, amb un [[fruch sec]] e una fuèlha cada jorn, quasi se neguèt dins un riu pendent lo banh. Siddhartha comencèt tornar a considerar son camin. Alavetz, remembrèt un moment de l'enfança quand observèt son paire al començament de la sason de laurada, e casèt dins un estat meditatiu de prigonda quietud e de concentracion, la ''[[jhana]]''. == Illuminacion == Aprèp l'ascèsi, la concentracion, la meditacion e la practica de l'''[[anapanasati]]'', amb aquel dirigiguèt son atencion cap al movement de la respiracion, Siddhartha descobriguèt çò que los bodistas nomenan la via del mièg, un camin que recèrca la moderacion entre los extrèms de l'auto-indulgéncia e auto-mortificacion. Un jorn acceptèt un pauc de ris amb de lach que li ofriguèt una mainada del pòble de nom Sujata, que confondèt Siddhartha amb un esperit qu'esperava que li acodiriá un vòt; tal foguèt l'aspècte fòrça amagrit e lamentable de Siddharta. Arribat a aquel pont, se seguèt jos un arbre, lo [[figuièr]] sagrat (''[[Ficus religiosa]]'') posteriorament conegut coma l'arbre bodhi e que se tròba a [[Buddhagayā]] (Índia), e decidiguèt que se levariá pas fins a qu'aguèsse pas trobat la [[Vertat]]. Kaundinya e los autres quatre companhons, creguèron qu'aviá abandonat la recèrca esperitala e que venguèron indisciplinat, e l'abandonèron. Aprèp 49 jorns de meditacion, a l'edat de 35 ans, atenguèt l'illuminacion. Segon qualques tradicions, aquò se passèt lo cinquen mes lunar e, segon d'autras, lo dotzen mes. Gautama, a comptar d'alavetz, foguèt conegut coma lo Boda o "Lo despertat". Boda de còps que i a se tradusís tanben per "l'Illuminat". Sovent, se fa referéncia dins lo [[bodisme]] al Boda Shakyamuni o "savi del clan dels Shakya." Se pensa qu'atenguèt la comprension completa de la natura e de las causas del patiment uman (que nais de l'ignorància), e de las mesuras necessàrias per l'eliminar. Aquò foguèt nomenat las "[[Quatre Nòblas Vertats]]". L'estat suprèm d'elevacion esperitual es lo ''[[Nirvana (bodisme)|Nirvana]]''. Posteriorament, sembla que capitèt las nòvas caracteristicas que totes los bodas an. Segon una de las istòrias reculhidas dins Āyācana Sutta (Samyutta Nikaya VI.1), ont i a lo tèxte del ''[[Pali]]'' e d'autres canons, immediatament aprèp son illuminacion, Siddharta Gautama se demandava se deviá o non ensenhar lo ''[[dharma]]'' als èssers umans. Foguèt preocupat pel fach que los èssers umans son dominats per la [[coardiá]], l'[[òdi]] e l'engan, serián pas capables de comprendre lo vertadièr ''dharma'', qu'es subtil, prigond e de mal comprendre. Alara, Brahma Sahampati, intercediguèt e li demandèt qu'ensenhèsse lo ''dharma'', a causa que "un poiriá entendre lo dharma". Amb sa granda compassion cap a totes los èssers de l'univèrs, lo Boda foguèt consent per venir un mèstre. == Formacion de la Sangha == [[Fichièr:Sermon in the Deer Park depicted at Wat Chedi Liem-KayEss-1.jpeg|thumb|upright|Lo primièr sermon, pintat a [[Wat Chedi Liem]], en [[Tailàndia]].]] Aprèp que foguèsse vengut un illuminat, Boda se trobèt amb dos comerciants nomenats Tapussa e Bhallika que venguèron sos primièrs discípols. Lo boda lor donèt qualques [[pèl]]s de son cap, se pensa que alara foguèt consagrat al temple de [[Shwe Dagon]], a [[Rangon]] ([[Birmania]]). Boda temptèt de visitar Asita, e sos ancians mèstres, Kalama e Uddaka Ramaputta, per explicar sa descobèrtas, mas ja èran mòrts. Anèt a Deer Park, prèp de [[Varanasi]] ([[Benarès]]), al nòrd d'Índia, e amodèt la [[ròda del Dharma]] (''dharmacakra'') per la liurason de son primièr [[sermon]] al grop de cinc companhons amb qui aviá ja cercat l'illuminacion. Aqueles e lo Boda foguèron la primièra ''[[sangha]]'', la primièra comunitat de monges bodistas, e atal, foguèt complèta la primièra formacion de las tres jòias o triple tresaur (''triratna'') –Boda, Dharma e Sangha–, e amb Kaundinya s'atenguèt lo primièr flux complet (''[[sotāpanna]]'') de la via cap al nirvana. Totes cinc lèu se convertiguèron en ''arahants'' (disciple), e amb la conversion de [[Yasa (bodisme)|Yasa]] e cinquanta quatre de sos amics, lo nombre d'arahants aumentèt fins a 60 los primièrs dos meses. La conversion dels tres fraires [[Kassapa]] e sos 200, 300 e 500 disciples formèron la ''sangha'' amb mai de 1000 adèptes, e alara foguèron enviats per explicar lo ''dharma'' al pòble. Se sap pas quina lenga mairala parlava Boda. Los saberuts modèrnes, principalament los filològs, pensan que plan segur los sermons e los ensenhaments se fasián dins una varianta de las [[lengas indoarianas]] de l'èst d'Índia, que lo [[pali]] n'es una mena d'estandard. == Viatges e mèstres == [[Fichièr:Sakyamuni cuts his hair, Tang Dynasty.jpg|thumb|left|Un païsatge chinés sus seda ([[Dinastia Tang]], 618 ab. C – 907 ab. C) que representa lo jove [[Sakyamuni]] se rasant lo cap. Es una de les representacions pus ancianas del Boda Gautama.]] Pendent las darrièras 45 annadas de sa vida, lo Boda auriá viatjat per las planuras del nòrd d'Índia, dins la nauta val de [[Ganges]], dins lo territòri qu'actualament compren [[Uttar Pradesh]], [[Bihar]] e lo sud de [[Nepal]]. Ensenhèt sa doctrina a una granda diversitat d'individús, dels nòbles fins als ''[[dalit]]'' o intocables, assassins coma [[Angulimala]] e [[canibal]]s coma Alavaka. Fòrça seguidors d'autras filosofias e religions adoptèron lo messatge de Boda, e aquel fondèt la comunitat de monjas e monges bodistas, la ''sangha''. Atal poguèt contunhar a s'espandir a de milièrs de convertits, après que Boda aguèsse atengut lo ''Parinirvāna'' ([[pali]]: ''Parinibbāna'') o lo "nirvana complet". Sa religion foguèt dubèrta a totes las raças e classas e prenguèt pas en compte l'estructura de las castas. Tanben foguèt objècte d'atacas de grops religioses d'oposicion, amb de temptativas d'assassinat. [[Fichièr:TheBuddhaAndVajrapaniGandhara2ndCentury.jpg|thumb|right|Boda amb son protector [[Vajrapani]], Gandhara, sègle II (Ostasiatische Kunst Museum).]] La ''sangha'' viatjava d'un luòc a un autre en Índia, ensenhant lo ''dharma'', tota l'annada levat los quatre meses de la sason de las pluèjas (''vassana''). Los ascètas de totas las religions viatjavan pas per pas trepejar o tuar los animals submergits. Pendent aquel periòde, la ''sangha'' se retirava dins un monastèri, dins un parc public o dins un bòsc, e èran las gents qu'anavan fins a eles. La primièra ''vassana'' passèt a Varanasi, se constituiguèt la primera ''sangha''. Après, viatgèt a Rajagaha ([[Rajgir]]), capitala de [[Magadha]], per visitar lo rei [[Bimbisara]], segon la promesa de Boda aprèp son illuminacion. Foguèt pendent aquela visita que [[Sariputta]] e [[Moggallana]] se convertiguèron per [[Assaji]], un dels primièrs cinc disciples de Boda, que venguèron sos dos principals ajudants. Lo Boda puèi passèt tres sasons al monastèri de Veluvana Bamboo Grove, dins la capitala de Magadha. Lo monastèri pròche del centre de la vila foguèt un don del rei Bimbisara. Après la coneissença de l'illuminacion, Suddhodana envièt de delegacions per demandar al Boda que tornèsse a Kapilavastu. Ne mandèt nòu successivament, mas los delegats acabèron totjorn per aderir a la ''sangha''. Oblidavan las causas mondanas e arribavan pas a liurar lo messatge. La desena delegacion, menada per Kaludayi, un amic d'enfància, capitèt a liurar lo messatge. Alara que ja foguèt pas lo periòde del ''vassana'', Boda acceptèt, e dos ans aprèp son illuminacion faguèt un viatge a pè de dos meses cap a Kapilavastu, predicant lo ''dharma'' en camin. Quand arribèt al palais reial, lo dinnar èra prèst, alara qu'èra pas convidada, la ''sangha'' faguèt un torn per reculhir d'almòina a Kapilavastu. Quand o sabèt, Suddhodana diguèt al Boda que {{cita|Sèm del linhatge del guerrièr de Mahamassata, e ges de guerrièr jamai deu anar cercar d'almòinas}}. Boda respondèt: {{cita|Aquela es pas la costuma del vòstre linhatge reial. Mas es la costuma de mon linhatge de Boda. Qualques milièrs de bodas son anats cercar d'almòinas}}. Suddhodana convidèt la ''sangha'' a dinnar al palais. I aguèt una charrada sul dharma, e aprèp, fòrça membres de la familha reiala rejonguèron la ''sangha''. Sos cosins [[Ananda]] e [[Anuruddha]] se convertiguèron en dos de sos cinc principals disciples. Son filh [[Rahula]] tanben s'uniguèt a la ''sangha'' a l'edat de sèt ans. Son frairastre [[Nanda]] tanben venguèt un ''arahant''. Un autre cosin, [[Devadatta]], tanben se faguèt monge, mas pus tard venguèt un enemic e temptèt mai d'un còp de tuar Boda. Pendent la cinquena ''vassana'', Boda s'installèt a Mahavana, prèp de [[Vaishali]]. Suddhodana son paire foguèt convertit en un ''arahant'' abans sa mòrt. La mòrt rendèt possibla la creacion d'un òrdre de monges. Los documents dins de tèxtes bodistas mòstran que foguèt reticent a ordenar de femnas coma monjas. Sa maire adoptiva [[Maha Pajapati]] li demandèt de s'unir a la ''sangha'', mas Siddharta refusèt, e comencèt lo viatge de retorn de Kapilavastu cap a Rajagaha. Pasmens Maha Pajapati amb un grop de damas reialas sakies e koliyans, i seguiguèron la ''sangha'' fins a Rajagaha. Boda finalament las acceptèt, cinc ans aprèp la formacion de la ''sangha'', amb l'argument que la capacitat d'illuminacion de las femnas es egala a aquela dels òmes. Pasmens, donèt qualques nòrmas addicionalas a respectar (''vinaya''). Ananda e Yasodhara venguèron monjas puèi ''arahants''. Pendent son ministèri, Devadatta, qu'èra pas arahant, sovent temptèt de contradire Boda. Un jorn Devadatta demandèt a Boda de dirigir la ''sangha''. Boda refusèt e declarèt que las accions de Devadatta reflectissián pas lo Triple tresaur. Devadatta faguèt una conspiracion amb lo prince Ajatasattu, filh de Bimbisara, per fin de tuar Boda e d'usurpar la corona de Bimbisara. Devadatta temptèt tres còps de tuar Boda. Lo primièr còp contractèt un grop d'arquièrs, mas quand trobèron Boda se convertiguèron en disciples. Pel segon còp temptèt de far rotlar una gròssa pèira dempuèi un bauç; mas la ròca feriguèt solament Boda leugièrament al pè. Pel darrièr còp temptèt de bandar un elefant mas son plan tanpauc capitèt pas. Devadatta temptèt de far un esquisma a la ''sangha'', propausant de restriccions suplementàrias a las nòrmas del ''vinaya''. Quand lo Boda declinèt la proposicion, Devadatta comencèt de far un esquisma a l'òrdre en criticant lo ''laxisme'' de Boda. Atal, temptèt de convertir qualques ''bhikkhus'', mas Sariputta e Mahamoggallana intervenguèron e empachèron un còp de mai, que Devadatta o faguèsse. Quand Boda atenguèt 55 ans, nomenèt Ananda coma son cap assistent. == Mòrt == [[Fichièr:Parinibbana.jpg|thumb|left|Boda dintrant al [[Parinirvana]].]] Segon lo ''[[Mahaparinibbana Sutta]]'' –lo [[sotra]] pus long del canon ''Pali''–, a l'edat de 80 ans Boda anoncièt qu'arribava sa fin, lo ''parinirvana'', l'estat en que s'abandona lo còs terrèstre. Après aquò, Boda prenguèt son darrièr repais, amb noiriduras qu'aviá recebut d'un [[ferrièr]] nomenat Cunda. Pauc aprèp venguèt fòrça malaut, e prevenguèt son assistent Ananda que lo manjar de Cunda aviá ges de veire amb sa mòrt e que, al contrari, aquel dinnar seriá l'ocasion d'un fòrça grand merit, perque se caldriá remembrar que foguèt l'ultim repais de Boda<ref>{{en}}[http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/dn/dn.16.1-6.vaji.html Maha-parinibbana Sutta] (Digha Nikaya, 16), vèrs 56</ref> Mettanando e von Hinüber argumentan que Boda moriguèt d'un infart mesenteric, un simptòma de la vielhesa, e non per intoxicacion alimentària.<ref>{{en}}Mettanando Bhikkhu e Oskar von Hinueber. "The Cause of the Buddha's Death". ''Journal of the Pali Text Society'', vol. XXVI, 2000. Vejatz tanben [https://web.archive.org/web/20121114032016/http://www.buddhanet.net/budsas/ebud/ebdha192.htm seguent article online] de Mettanando, a ''buddhanet.net''.</ref>. Lo ''Sotra de Vimalakirti'', un dels tèxtes mai prigonds del bodisme ''mahayana'', al capítol III, ditz que lo Boda vertadièrament emmalautiguèt o moriguèt pas de vielhesa, mas que foguèt una aparéncia destinada a servir d'ensenhament als nascuts al ''samsara'', coma modèl sus l'immanència o la dolor del monde, e per encoratjar d'aténher lo Nirvana. [[Fichièr:EndAscetism.JPG|thumb|right|Lo partiment de las relíquias de Boda (Zenyōmitsu-Temple Museum, [[Tòquio]])]] == Traches fisics == Boda es un dels escàs savis que se pòt parlar de sas caracteristicas fisicas. Per naissença èra un ''[[kshatrīya]]'', la casta dels governants e dels guerrièrs, e foguèt entraïnat coma militar, e segon la tradicion ''shakya'' foguèt obligat a capitar las espròvas per demostrar sa valor coma guerrièr per poder contractar un maridatge. Aviá un còs plan corpulent per se demarcar entre los reis e per comandar l'armada. Los bodistas penson qu'aviá "los 32 signes del grand òme" (pali: ''Lakkhana Mahapurisa 32''). Lo [[brahman]] Sonadanda lo descriguèt coma: {{cita|''Agradiu e agradable a la vista, e de la mai bèla figura. A una forma e una cara divina .''|(D, I: 115)}} Un disciple nomenat Vakkali, que vendrà un ''arahant'', foguèt tan obsedit per la preséncia fisica que Boda li deguèt dire que caliá conéisser lo Boda per son ''dhamma'' e non pas per son aparéncia fisica. Malgrat que Boda foguèsse pas representat per ges de retrait fins a l'entorn del sègle I, las caracteristicas fisicas dels bodas totalament illuminats se basèron sus las descripcions del Boda tal coma apareis dins lo ''Dīgha Nikāya'' del [[sotra]] ''Lakkhaṇa'' (D, I: 142)<ref>{{Harvsp|Walshe|1995|p=441-460}} "[DN] 30: ''Lakkhaṇa Sutta'': The Marks of a Great Man".</ref>. En mai, [[Yasodhara]], la femna de Siddharta, descriguèt a [[Rahula]] l'aparéncia fisica de son paire, aprèp lo primièr retorn a son palais princièr, quand aviá atengut l'illuminacion<ref>{{en}}Ven. Elgiriye Indaratana Maha Thera. ''Vandana: The Album of Pali Devotional Chanting and Hymns'', 2002, pp. 49-52, consultat el 8-11-2007 a [http://www.buddhanet.net/pdf_file/vandana02.pdf ''BuddhaNet'']. {{pdf}}</ref>. Fòrça occidentals assòcian lo nom de "Boda" amb la representacion tipica d'una figura grassa, calveta e sorrisenta. Mas aquela representacion es pas Siddharta Gautama mas [[Bodai]] (o Hotei), un monge bodista chinés que visquèt al sègle X. == Filosofia == ''Buddha es'', segon lo bodisme, la denominacion que recebon los individús qu'an realizat sa natura Buddha. A l'ora d'ara aquel nom identifica Siddhārtha Gautama, lo mèstre fondador esperital del bodisme, qu'es considerat coma «lo Boda de la nòstra èra». Una autra accepcion es lo nom d'un èsser uman qu'es "despertat". A causa d'interpretacions marridas fòrça frequentas, cal dire que lo Boda es pas Dieu. Aquò o diguèt el meteis Boda Gautama, e la meteissa vision globala bodista ditz que l'estat de Boda lo pòdon solament aténher los èssers umans. Lo Boda Gautama tanben diguèt qu'i a pas ges d'intermèdis entre l'umanitat e la divinitat. Los dieus tanben son regits pel ''[[karma]]''. Lo Boda es solament un exemple, un guida e un mèstre per aqueles èssers que devon far lo camin per lor compte, aténher lo despertar esperital e veire la vertat e la realitat talas coma son. Lo sistèma bodista de filosofia e practica de meditacion es pas ges una revelacion divina, mas puslèu la compreneson de la natura de l'esperit. Totòm pòt i arribar. La vertat se pòt entendre coma dintrar dins la realitat. L'ignorància se pòt eliminar. Lo despertar del [[nirvana]] es la tòca ont totòm pòt arribar. L'escòla ''Mahayana'' parla de fòrça bodas e ''bodhisattvas''. Dins lo ''Tripitaka'' —lo tèxte fondamental del bodisme— lo boda del futur a lo nom de ''[[Maitreya]]''. == Ensenhaments fondamentals == [[Fichièr:SeatedBuddhaGandhara2ndCenturyOstasiatischeMuseum.jpg|thumb|Boda segut ([[Gandhara]], sègle II)]] Qualques sabents creson que qualques parts del ''[[Canon Pali]]'' e los [[āgama]] poirián contenir la substància meteissa dels ensenhaments istorics e, benlèu, las paraulas de Boda<ref>{{en}}Alexander Wynne. ''How old is the Suttapitaka?'' St John’s College, 2003, p. 22 [www.ocbs.org/research/Wynne.pdf] {{pdf}}</ref><ref>{{Harvsp|Jong|1993|p=25}}.</ref>. Es pas lo cas dels sotres ''mahayana'' posteriors<ref>Indian Buddhism, A.K. Warder, 3ª edicion, 1999, p. 335.</ref>. Las òbras amb escrits primieirencs precedisson lo bodisme Mahayana, e son compresas per fòrça sabents occidentals coma la principala font d'informacion digna de crèdit dels ensenhaments istorics vertadièrs de Gautama Boda. Qualques uns dels fondaments dels ensenhaments de Gautama Boda son: * Las [[Quatre Nòblas Vertats]]: -lo patiment es una part essenciala de l'existéncia -l'origina del patiment es lo desir -de suprimir lo desir cessa lo patiment -lo camin cap a supression del patiment es lo Nòble camin Octuple * Lo [[Nòble Camin Octuple]]: -compreneson corrècta -pensament corrècta -paraula corrècta -conduita corrècta -subsisténcia corrècta -esfòrç corrècte -atencion corrècta -concentracion corrècta * Dependéncia de l'origina: quin que siá lo fenomèn "existís" solament a causa de l'"existéncia" d'uns autres fenomèns, amb una relacion de causa a efècte qu'atenh lo temps passat, present e futur. Perque totes las causas son, doncas, condicionadas e transitòrias (''anicca''); a pas d'identitat independenta (''anatta''). * Lo refús de l'infalhibilitat de l'escritura : caldriá pas acceptar los ensenhaments, se son pas confirmats per nòstra experiéncia e lausats pels savis<ref>Vejatz lo [[sotra]] ''[[Kalama]]''</ref>. * Anicca (sanscrit: anitya): tot es immanent * Anatta (sanscrit: anātman): la percepcion del "ièu" es una illusion * Dukkha (sanscrit: duḥkha): totes los èssers patisson a causa de l'esperit Existís de desacòrds entre las divèrsas escòlas del bodisme sus qualques aspèctes dels ensenhaments de Boda, e tanben sus qualques nòrmas disciplinàrias destinadas als monges. Segon la tradicion, Boda insistiguèt sus l'[[etica]] e la compreneson corrècta. Emetèt de dobtes suls concèptes de la divinitat e la salvacion. Diguèt qu'i a pas cap d'intermèdi entre l'umanitat e la divinitat. Los dieus son somés a la lei del ''karma'', e lo Boda es solament una guida pel mèstre e los èssers que devon far lo camin cap al Nirvana (Pali: Nibbāna), per aténher lo despertar esperital nomenat Bodhi e veire la vertat e la realitat tala coma son. La meditacion bodista es pas revelada pels dieus, mas per la compreneson de la natura de l'esperit, que cada individú deu descobrir en fasent un camin esperital guidat pels ensenhaments de Boda. == Referéncias == <references/> == Bibliografia == * {{Obratge|language=en|first1=Nyogen|last1=Senzaki|first2=Ruth Strout|last2=McCandless|title=Buddhism and Zen|url=https://archive.org/details/bwb_Y0-EGC-371|location=New York|publisher=Philosophical Library|year=1953|isbn=|oclc=253682313}} * {{Obratge|language=en|first1=Bhimrao Ramji|last1=Ambedkar|title=The Buddha and his dhamma|location=Bombay|publisher=Siddharth College publications|year=1957|isbn=|oclc=963528435}} * {{Obratge|language=en|first1=Paul|last1=Reps|title=Zen flesh, Zen bones : a collection of Zen and pre-Zen writings|location=New York|publisher=Doubleday|year=1957|isbn=|oclc=977154708}} * {{Obratge|language=en|first1=Edward|last1=Conze|title=Buddhist Scriptures : Selected and transl.|url=https://archive.org/details/buddhistscriptur0000unse|location=Harmondsworth|publisher=Penguin Books|year=1959|isbn=978-0-14044-088-1|oclc=253003561}} * {{Obratge|language=en|first1=Walpola|last1=Rāhula|title=What the Buddha Taught|location=New York|publisher=Grove Weidenfeld|year=1974|isbn=978-0-80213-031-0|oclc=148455559}} * {{Obratge|language=en|first1=Shriram|last1=Sathe|title=Dates of the Buddha|location=Hyderabad|publisher=Bharatiya Itihasa Sankalana Samiti|year=1987|isbn=|oclc=17264004}} * {{Obratge|language=en|first1=|last1=Nārada|first2=Maha|last2=Thera|title=A manual of Buddhism|url=https://archive.org/details/manualofbuddhism0000nara|location=Kuala Lumpur|publisher=Buddhist Missionary Society|year=1992|isbn=978-9-67992-058-1|oclc=503481260}} * {{Obratge|language=en|first1=Bhikkhu|last1=Ñāṇamoli|title=The life of the Buddha : according to the Pali Canon|url=https://archive.org/details/lifeofbuddhaacco0000unse|location=Kandy|publisher=Buddhist Publication Society|year=1992|isbn=978-9-55240-063-6|oclc=885966171}} * {{Obratge|language=en|first1=J W de|last1=Jong|title=The Beginnings of Buddhism|location=|publisher=|series=The Eastern Buddhist n° 2|volume=26|page=11-30|day=1|month=10|year=1993|issn=0012-8708|oclc=7788239267}} * {{Obratge|language=en|first1=Maurice O'C|last1=Walshe|title=The long discourses of the Buddha : a translation of the Digha Nikaya|location=Somerville|publisher=Wisdom Publications|year=1995|isbn=978-0-86171-979-2|oclc=784883345}} * {{Obratge|language=en|first1=Heinz|last1=Bechert|title=When did the Buddha live? : the controversy on the dating of the historical Buddha|url=https://archive.org/details/whendidbuddhaliv0000unse|series= Bibliotheca Indo-Buddhica n° 165|location=Delhi|publisher=Sri Satguru|year=1995|isbn=978-8-17030-469-2|oclc=33669718}} * {{Obratge|language=en|first1=Richard H.|last1=Robinson|first2Willard L.=|last2=Johnson|first3=Sandra A.|last3=Wawrytko|first4=Geoffrey|last4=DeGraff|title=The Buddhist religion : a historical introduction|url=https://archive.org/details/buddhistreligion0000robi|location=Belmont|publisher=Wadsworth Publishing Co.|year=1996|isbn=|oclc=647494762}} * {{Obratge|language=en|first1=Karen|last1=Armstrong|title=Buddha|url=https://archive.org/details/buddha00arms|location=New York|publisher=Penguin Books|year=2001|isbn=978-0-14303-436-0|oclc=495736120}} * {{Obratge|language=en|first1=Jon|last1=Ortner|title=Buddha|url=https://archive.org/details/buddha0000ortn|location=New York|publisher=Welcome Books|year=2003|isbn=978-0-94180-728-9|oclc=52269729}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Bodisme]] [[Categoria:Religiós]] [[Categoria:Nepalés]] ghn587ovjltpszo4wdkd4mavuhedu2g 0 69782 2507837 2425911 2026-08-27T20:45:42Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507837 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} En [[matematicas]], un '''nombre complèxe''' es un [[nombre]] format d'una partida reala amb una partida imaginària: s'escriu ''a''&nbsp;+&nbsp;''bi'' (o ''a''&nbsp;+&nbsp;''ib''), onte ''a'', ''b'' son de nombres reaus, e ''i'' es l'unitat imaginària, tala que ''i'' ² = −1. Se representa geometricament cada nombre complèxe ''a''&nbsp;+&nbsp;''bi'' per lo ponch dau plan euclidian qu'a per coordenadas ''a'' e ''b''. Se pòt addicionar, multiplicar, sostraire e dividir lei nombres complèxes: l'ensemble <math>\Complex</math> d'aquelei nombres es un [[còrs commutatiu]] que contèn lo còrs <math>\R</math> dei [[nombre reau|nombres reaus]]; se ditz que n'es una extension. Lei nombres complèxes foguèron introduchs per lei matematicians italians de la [[Renaissença]], que cercavan d'exprimir lei racinas deis eqüacions algebricas dau tresen gra. Una proprietat remarcabla, lo teorèma fondamentau de l'algèbra (sovent atribuit a [[Carl Friedrich Gauss |Gauss]]), afirma que tota eqüacion algebrica de gra diferent de 0 amb coeficients reaus o complèxes tèn aumens una racina complèxa (eventualament reala). Lei nombres complèxes s'utilizan dins totei lei domenis dei matematicas, e mai en fisica (particularament en electronica e electrotecnica e en mecanica qüantica). '''Remarca''': dins aquest article, lei letras ''a'', ''b'', ''c'', ''d'', ''x'', ''y'' designaràn de nombres reaus (franc de mencion contrària). =Definicions e proprietats elementàrias= {{veire|Istòria dei nombres complèxes}} ==Notacions== Un nombre complèxe ''z'' s'escriu ''a''&nbsp;+&nbsp;''bi'', onte ''a'', ''b'' son de nombres reaus, e ''i'' es l'unitat imaginària, tala que ''i'' ² = −1. Lei nombres reaus ''a'', ''b'' son sonats respectivament ''partida reala'', ''partida imaginària'' dau nombre complèxe ''z''<ref>Notatz que per definicion, la partida imaginària es un nombre reau.</ref>. Veirem ''infra'' que l'escritura dau nombre complèxe ''z'' sota la forma ''a''&nbsp;+&nbsp;''bi'' es unica; doncas la partida reala e la partida imaginària de ''z'' son unicas. S'utiliza lei notacions: :''a'' = Re(''z'') o ''a'' = ℜ(''z''), ''b'' = Im(''z'') o ''b'' = ℑ(''z''). L'ensemble dei nombres complèxes se nòta <math>\Complex</math> o '''C'''; es una extension de l'ensemble <math>\R</math> dei nombres reaus: s'identifica cada nombre complèxe de partida imaginària nulla amb sa partida reala, autrament dich, s'identifica cada nombre complèxe de la forma ''a''&nbsp;+&nbsp;0''i'' amb lo nombre reau ''a''. Lei nombres complèxes de partida reala nulla son dichs ''imaginaris purs''; cada nombre imaginari pur 0&nbsp;+&nbsp;''bi'' se nòta simplament ''bi''. '''Remarca''': en electronica e electrotecnica, se nòta generalament ''j'' l'unitat imaginària, que dins aqueu contèxte, la letra ''i'' designa l'intensitat electrica. ==Egalitat== L'egalitat entre dos nombres complèxes equivau a doas egalitats entre nombres reaus. Per definicion, dos nombres complèxes ''a''&nbsp;+&nbsp;''bi'', ''c''&nbsp;+&nbsp;''di'' son egaus, çò que s'escriu ''a''&nbsp;+&nbsp;''bi'' = ''c''&nbsp;+&nbsp;''di'', se e solament se ''a'' = ''c'' e ''b'' = ''d''. En particular, lo solet nombre complèxe qu'es au còp reau e imaginari pur es 0, car: : ''a'' = ''bi'' o ''a''&nbsp;+&nbsp;0''i'' = 0&nbsp;+&nbsp;''bi'' equivau a ''a'' = 0 e ''b'' = 0 ==Addicion e multiplicacion== Sián dos nombres complèxes ''z'' = ''a''&nbsp;+&nbsp;''bi'' e ''w'' = ''c''&nbsp;+&nbsp;''di''. Se definís ansin la soma e lo produch de ''z'', ''w'': *Addicion: ''z'' + ''w'' = (''a'' + ''c'')&nbsp;+&nbsp;(''b + ''d'')i'' *Multiplicacion: :''z'' ''w'' = ''ac'' + ''bci'' + ''adi'' + ''bdi'' ² = (''ac'' − ''bd'')&nbsp;+&nbsp;(''ad'' + ''bc'')''i'' :(estent que per definicion de l'unitat imaginària, ''i'' ² = −1) Aquelei doas operacions subre lei nombres complèxes an lei meteissei proprietats algebricas (associativitat, commutativitat, distributivitat de la multiplicacion a respècte de l'addicion) que leis operacions correspondentas subre lei nombres reaus. Ansin, provesit d'aqueleis operacions, l'ensemble <math>\Complex</math> es un anèu commutatiu. L'element neutre de l'addicion es 0 = 0&nbsp;+&nbsp;0''i''. L'element neutre de la multiplicacion es 1 = 1&nbsp;+&nbsp;0''i''. ==Conjugason== Per cada nombre complèxe :<math>z = a + b i \,</math>, se definís son conjugat, notat <math>\overline{z}</math>: :<math>\overline{z} = a - b i</math> (<math>z</math> e <math>\overline{z}</math> an la meteissa partida reala, e de partidas imaginàrias opausadas). Alora: :<math>\operatorname{Re}(z) = \frac{z + \overline{z}}{2}\text{ e }\operatorname{Im}(z) = \frac{z - \overline{z}}{2i}</math> {{bóstia desenrotlanta|títol=Demostracion|contengut= :<math>z + \overline{z} = 2 a = 2\, \operatorname{Re}(z)\text{ e }z - \overline{z} = 2 b i = 2 i\, \operatorname{Im}(z)</math>}} Se'n dedutz que per un nombre complèxe ''z'': * ''z'' es reau se e solament se <math>\overline{z} = z</math> * ''z'' es imaginari pur se e solament se <math>\overline{z} = -z</math> Son de bòn verificar lei proprietats seguentas. Se ''z'', ''w'' son de nombres complèxes: *<math>\overline{\overline{z}} = z</math> *<math>\overline{z + w} = \overline{z} + \overline{w} </math> *<math>\overline{z w} = \overline{z}\; \overline{w} </math> Aiçò s'exprimís ansin: l'aplicacion <math>\Complex \to \Complex, z \mapsto \overline{z}</math> (dicha ''conjugason'') es un automorfisme involutiu de l'anèu <math>\Complex</math>; leis elements invariants de l'automorfisme son lei nombres reaus, lei solets que son egaus a son conjugat. ==Modul== Lo produch d'un nombre complèxe ''z'' = ''a''&nbsp;+&nbsp;''bi'' e de son conjugat es un reau positiu: :<math>z\; \overline{z} = (a + b i)(a - b i) = a^2 - b^2 i^2 = a^2 + b^2</math> Se sòna ''modul'' de ''z'' lo nombre reau positiu seguent: :<math>|z| = \sqrt{a^2 + b^2}</math> La relacion provada çai subre s'escriu alora: :<math>z\; \overline{z} = |z|^2</math> Se remarca que: :<math>|\overline{z}| = |z|\text{, estent que }\sqrt{a^2 + (-b)^2} = \sqrt{a^2 + b^2}</math> :<math>|\operatorname{Re}(z)| \leq |z|\text{ e }|\operatorname{Im}(z)| \leq |z|\text{, car }a^2 \leq a^2 + b^2\text{ e }b^2 \leq a^2 + b^2</math> Se nòta lo modul d'un nombre complèxe coma la valor absoluda d'un nombre reau; divèrsei rasons pòrtan a faire aquò. La premiera es que se ''z'' = ''a''&nbsp;+&nbsp;0''i'' es reau, a per modul: :<math>|z| = \sqrt{a^2 + 0^2} = \sqrt{a^2}</math>, qu'es la valor absoluda de ''z'' = ''a'' coma nombre reau. De mai, lo modul a de proprietats comunas amb la valor absoluda dei reaus: se ''z'', ''w'' son de nombres complèxes, * <math>|z| \geq 0</math> * <math>|z| =0\text{ se e solament se } z = 0</math> * <math>|z \, w| = |z| \cdot |w|</math> * <math>|z + w| \leq |z| + |w|</math> (inegalitat triangulara) {{bóstia desenrotlanta|títol=Demostracion|contengut= Se demòstra premier la tresena proprietat: :<math>|z \, w|^2 = (z \, w) \overline{(z \, w)} = z \, w\, \overline{z}\, \overline{w} = (z \, \overline{z}) (w \, \overline{w}) = |z|^2 \, |w|^2 = \left(|z| \cdot |w|\right)^2</math> '''Remarca''': amb lei notacions ja utilizadas, s'obtèn la relacion seguenta que se pòt verificar directament: :<math>\left(a^2 + b^2\right)\left(c^2 + d^2\right) = \left(ac - bd\right)^2 + \left(ad + bc\right)^2\text{ (identitat de Brahmagupta)}</math> Se demòstra puei l'inegalitat triangulara. Sufís de provar que la diferéncia ''D'' ansin definida es positiva: :<math>D = \left(|z| + |w|\right)^2 - |z + w|^2.</math> Se desvolopa ''D'': :<math>\left(|z| + |w|\right)^2 = |z|^2 + |w|^2 + 2 |z| \cdot |w|</math> :<math>|z + w|^2 = (z + w)\, \overline{(z + w)} = (z + w)\, (\overline{z} + \overline{w}) = |z|^2 + |w|^2 + (z\, \overline{w} + \overline{z}\, w)</math> o :<math>|z + w|^2 =|z|^2 + |w|^2 + 2\, \operatorname{Re}(z\, \overline{w})\text{, car }\overline{z}\, w\text{ es lo conjugat de }z\, \overline{w} </math> Doncas: :<math>D = 2 \left[|z| \cdot |w| - \operatorname{Re}(z\, \overline{w})\right]</math> La positivitat de ''D'' resulta deis inegalitats seguentas: :<math>\operatorname{Re}(z\, \overline{w}) \leq |\operatorname{Re}(z\, \overline{w})| \leq |z\, \overline{w}| = |z| \cdot |\overline{w}| = |z| \cdot |w|</math> }} ===Distància definida per mejan dau modul=== Se definís la distància de dos nombres complèxes ''z'', ''w'' quins que sián coma lo nombre reau positiu: :<math>d(z, w) = |z - w|\,</math> L'ensemble <math>\Complex</math> es ansin provesit d'una estructura d'[[espaci metric]]. ==Invèrs== Se ''z'' = ''a''&nbsp;+&nbsp;''bi'' es un nombre complèxe non nul (valent a dire ''a'' ≠ 0 o ''b'' ≠ 0), alora :<math>z \overline{z} = |z|^2 \neq 0.</math> Aiçò se pòt escriure: <math>z \left(\frac{1}{|z|^2}\, \overline{z}\right) = 1</math> e pròva que tot nombre complèxe non nul a un invèrs (per la multiplicacion): :<math>z^{-1}= \frac{1}{|z|^2}\, \overline{z}</math> En conclusion, l'ensemble <math>\Complex^* = \Complex \setminus \{0\}</math> dei nombres complèxes non nuls es un [[grop (matematicas)|grop]] multiplicatiu (commutatiu). {{bóstia desenrotlanta|títol=Demostracion|contengut= * Se mòstra que la multiplicacion es una lèi de composicion intèrna dins <math>\Complex^*</math>, autrament dich que lo produch de dos nombres complèxes non nuls ''z'', ''w'' es non nul: basta de remarcar que :<math>|z\, w | = |z|\cdot |w] \neq 0\text{, estent que }|z| \neq 0\text{ e }|w| \neq 0</math> (produch de dos nombres reaus non nuls) * Se saup que la multiplicacion dei nombres complèxes es associativa e que lo nombre 1 es element neutre *Enfin, s'es mostrat çai sus que tot element de <math>\Complex^*</math> es invertible, çò qu'acaba la demostracion que <math>\Complex^*</math> es un grop}} {{bóstia desenrotlanta|títol=Exemple|contengut= Siá per exemple :<math>z = 1 + i \sqrt{3}</math>; alora :<math>z \overline{z} = 1 + 3 = 4</math> doncas :<math>z^{-1}= \frac{1}{4}\, \overline{z} = \frac{1}{4}\, \left(1 - i \sqrt{3}\right)</math>}} ==Estructura de còrs commutatiu== L'ensemble <math>\Complex</math> dei nombres complèxes es un anèu commutatiu onte cada element non nul es invertible, autrament dich, es un còrs commutatiu. ===Division=== Se pòt finalament definir lo quocient de dos nombres complèxes. Se ''z'' = ''a''&nbsp;+&nbsp;''bi'' e ''w'' = ''c''&nbsp;+&nbsp;''di'' son dos nombres complèxes e se ''w'' ≠ 0, se pausa: :<math>\frac{z}{w} = z\, w^{-1}</math> En particular: :<math>\frac{1}{w} = w^{-1} = \frac{1}{|w|^2}\, \overline{w} = \frac{\overline{w}}{|w|^2}.</math> En practica, s'escriu: :<math>\frac{z}{w} = \frac{z\, \overline{w}}{w\, \overline{w}} = \frac{z\, \overline{w}}{|w|^2} = \frac{(a + b i)(c - d i)}{c^2 + d^2} = \left(\frac{a c + bd}{c^2 + d^2}\right) + \left(\frac{bc - ad}{c^2 + d^2}\right) i.</math> ==Grop dei nombres complèxes de modul unitat== Se nòta <math>\mathbb{U}</math> l'ensemble dei nombres complèxes ''z'' taus que |''z'' | = 1; per exemple <math>\frac{3+4i}{5} \in \mathbb{U}.</math> L'apartenéncia d'un nombre complèxe ''z'' a <math>\mathbb{U}</math> equivau a: :<math>|z|^2 = 1\text{ o }z\, \overline{z} = 1\text{ o }z^{-1} = \overline{z}.</math> Leis elements de <math>\mathbb{U}</math> se caracterizan entre leis nombres complèxes non nuls per l'egalitat :<math>z^{-1} = \overline{z}.</math> L'ensemble <math>\mathbb{U}</math> es un sosgrop dau grop multiplicatiu <math>\Complex^*</math>; ne resulta que <math>\mathbb{U}</math> es un grop multiplicatiu. {{bóstia desenrotlanta|títol=Demostracion|contengut= * L'ensemble <math>\mathbb{U}</math> es pas vuege * Se <math>z \in \mathbb{U}\text{ e }w \in \mathbb{U}</math>, alora <math>z w\in \mathbb{U}</math> car: :<math>|z w| = |z|\cdot |w| = 1 \cdot 1 = 1</math> * De mai, se <math>z \in \mathbb{U}</math>, alora <math>z^{-1} = \overline{z} \in \mathbb{U}</math> car: :<math>|z^{-1}| = |\overline{z}| = |z| = 1</math> Tot aiçò pròva que <math>\mathbb{U}</math> es un sosgrop dau grop multiplicatiu <math>\Complex^*</math>. Tanben, se pòt remarcar que coma lo modul d'un produch es lo produch dei moduls, l'aplicacion :<math>\psi : \Complex^* \to \R^*, z \mapsto |z|</math> es un morfisme de grops multiplicatius. Alora, <math>\mathbb{U} = \{z \in \Complex^* | \psi(z) = 1\} = \ker(\psi)</math> es un sosgrop dau grop multiplicatiu <math>\Complex^*</math> (lo nuclèu d'un morfisme de grops es un sosgrop dau grop de partença).}} =Representacion geometrica= ==Plan complèxe== [[Imatge:Complex number illustration.svg|thumb|right|Representacion geometrica dei nombres complèxes]] Se pòt representar cada nombre complèxe ''z'' = ''a''&nbsp;+&nbsp;''bi'' per lo ponch dau plan euclidian qu'a per coordenadas (''a'', ''b'') dins una basa ortonormala chausida un còp per totei<ref>Se pòt prendre lo plan <math>\R^2</math> provesit de son estructura euclidiana canonica, e chausir la basa canonica.</ref>. Aqueu plan (unic, franc d'isomorfisme), es dich ''plan complèxe''. En particular: *Lei nombres reaus ''a'' = ''a''&nbsp;+&nbsp;0''i'' son representats per lei ponchs de coordenadas (''a'', 0), valent a dire aquelei qu'apartènon a l'axe deis abscissas, que dins aquest contèxte se li ditz ''axe reau'' dau plan complèxe. *Lei nombres imaginaris purs ''bi'' = 0&nbsp;+&nbsp;''bi'' son representats per lei ponchs de coordenadas (0, ''b''), valent a dire aquelei qu'apartènon a l'axe deis ordenadas, que dins aquest contèxte se li ditz ''axe imaginari'' dau plan complèxe. ==Escritura exponenciala dei nombres complèxes de modul unitat== Siá <math>u = a + b i \in \mathbb{U}</math>; alora <math>a^2 + b^2 = 1</math>. Interpretacion geometrica: la relacion <math>a^2 + b^2 = 1</math> significa que lo ponch de coordenadas (''a'', ''b'') dau plan complèxe apartèn au cercle centrat a l'origina e de rai unitat (lo {{cita|cercle trigonometric}}); existís un reau <math>\varphi</math> tau que: :<math>a = \cos \varphi\text{ e }b = \sin \varphi.</math> Finalament, per tot nombre complèxe ''u'' tau que |''u'' | = 1, existís <math>\varphi \in \R</math> tau que :<math>u = \cos \varphi + i\, \sin \varphi = \mathrm{e}^{i \varphi}\,</math> segon la formula d'Euler. Lo reau <math>\varphi</math> es jamai unic; se <math>\varphi_0</math> es un reau (particular) tau que :<math>\mathrm{e}^{i \varphi_0} = u\text{, valent a dire }\cos \varphi_0 = a\text{ e }\sin \varphi_0 = b,</math> alora lei reaus <math>\varphi</math> taus que <math>\mathrm{e}^{i \varphi} = u</math>, valent a dire :<math>\cos \varphi = a = \cos \varphi_0\text{ e }\sin \varphi = b = \sin \varphi_0</math> son aquelei que s'escrivon <math>\varphi = \varphi_0 + 2 k \pi\text{, per un entier }k \in \Z.</math> {{bóstia desenrotlanta|títol=Exemple|contengut= Per exemple, <math>u = \frac{1}{2} + i\, \frac{\sqrt{3}}{2} \in \mathbb{U}</math>. Se pòt escriure: :<math>\frac{1}{2} = \cos \frac{\pi}{3}\text{ e }\frac{\sqrt{3}}{2} = \sin \frac{\pi}{3}</math> doncas :<math>u = \mathrm{e}^{i \frac{\pi}{3}}.</math> Lei reaus <math>\varphi</math> taus que :<math>\mathrm{e}^{i \varphi} = \mathrm{e}^{i \frac{\pi}{3}}</math> son aquelei que s'escrivon <math>\varphi = \frac{\pi}{3} + 2 k \pi\text{, per un entier }k \in \Z.</math>}} ==Escritura polara e argument== [[Imatge:Complex vector.jpg|thumb|right|180px|Modul e argument d'un nombre complèxe non nul]] Se ''z'' es un nombre complèxe non nul, son modul ''r'' = |''z'' | es un nombre reau (positiu) non nul. Pausem: :<math>u = \frac{1}{r} z</math> Lo nombre complèxe ''u'' es un element de l'ensemble <math>\mathbb{U}</math> car per definicion de ''r'': :<math>|u| = \frac{1}{r} |z| = 1</math> Se pòt escriure :<math>u = \mathrm{e}^{i \varphi}\text{, onte }\varphi \in \R\text{, puei }z = r u = r \mathrm{e}^{i \varphi}\,.</math> L'escritura: :<math>z = r \mathrm{e}^{i \varphi}\text{, onte }r = |z| > 0\text{ e }\varphi \in \R</math> es sonada ''forma polara dau nombre complèxe (non nul) z''. Se ditz que cada nombre reau <math>\varphi</math> tau que :<math>z = |z| \mathrm{e}^{i \varphi}</math> es un argument de ''z'' (s'es vist çai subre que <math>\varphi</math> es jamai unic). {{bóstia desenrotlanta|títol=Exemple|contengut= Per exemple, se <math>z = 1 + i\, \sqrt{3}</math>, :<math>|z|^2 = 1 + 3 = 4\text{ e }r = |z| = 2\,</math>. Alora (cf. ''supra''): :<math>u = \frac{1}{r} z = \frac{1}{2} + i\, \frac{\sqrt{3}}{2} = \mathrm{e}^{i \frac{\pi}{3}}</math> Se conclutz que la forma polara de ''z'' es: :<math>z = r u = 2\, \mathrm{e}^{i \frac{\pi}{3}}</math> Lo nombre complèxe ''z'' a per modul 2 e per argument <math>\frac{\pi}{3}</math>.}} ==Operacions en forma polara== Sián tres nombres complèxes non nuls exprimits en forma polara: :<math>z_1 = r_1\, \mathrm{e}^{i \varphi_1}\text{, }z_2 = r_2\, \mathrm{e}^{i \varphi_2}\text{ e }z = r\, \mathrm{e}^{i \varphi}\text{, onte }r_1 > 0\text{, }r_2 > 0\text{ e }r > 0</math> ===Multiplicacion=== D'après la proprietat classica de l'exponenciala: :<math>z_1 z_2 = r_1 r_2\, \mathrm{e}^{i \varphi_1} \, \mathrm{e}^{i \varphi_2} = r_1 r_2\, \mathrm{e}^{i (\varphi_1 + \varphi_2)}</math> Lo produch <math>z_1\, z_2</math> a per modul <math>r_1\, r_2</math> (proprietat ja enonciada) e per argument <math>\varphi_1 + \varphi_2</math>. ===Division=== Parierament: :<math>\frac{z_1}{z_2} = \frac{r_1}{r_2}\, \mathrm{e}^{i (\varphi_1 - \varphi_2)}</math> En particular: :<math>z^{-1} = \frac{1}{z} = \frac{1}{r}\, \mathrm{e}^{-i \varphi}</math> ===Poténcias=== :<math>z^n = r^n\, \mathrm{e}^{i n \varphi}\text{ per tot }n \in \Z</math> {{bóstia desenrotlanta|títol=Demostracion|contengut= * Per ''n'' ≥ 0, se demòstra per recurréncia. La proprietat es clara per ''n'' = 0. Se se supausa la proprietat verificada per una valor ''n'', alora: :<math>z^{n + 1} = z^n \, z = (r^n\, \mathrm{e}^{i n \varphi}) (r\, \mathrm{e}^{i \varphi}) = r^{n + 1}\, \mathrm{e}^{i (n + 1) \varphi}</math> * Per ''n'' < 0, se pausa ''m'' = − ''n'': ''m'' ≥ 1. Alora: :<math>z^n = (z^{-1})^m = \left(\frac{1}{r}\, \mathrm{e}^{-i \varphi}\right)^m = \frac{1}{r^m}\, \mathrm{e}^{-i m \varphi} = r^n\, \mathrm{e}^{i n \varphi}</math> :(la tresena egalitat resulta de la premiera partida de la demostracion, aplicada a <math>z^{-1}</math> e ''m'', en plaça de ''z'' e ''n'').}} ===Conjugat=== [[Imatge:Complex conjugate picture.svg|right|thumb|170px|Representation d'un nombre complèxe e de son conjugat dins lo plan complèxe.]] :<math>\overline{z} = r\, \mathrm{e}^{-i \varphi}</math> Un nombre complèxe e son conjugat an lo meteis modul, e d'arguments opausats. Aiçò exprimís en forma polara que son representats per de ponchs dau plan complèxe simetrics a respècte de l'axe reau. {{bóstia desenrotlanta|títol=Demostracion|contengut= Coma <math>z = r \left(\cos \varphi + i \sin \varphi\right)</math>, alora: :<math>\overline{z} = r \left(\cos \varphi - i \sin \varphi\right) = r\, \left(\cos (-\varphi) + i \sin(- \varphi)\right) = r\, \mathrm{e}^{-i \varphi}.</math>}} =Construccions dau còrs dei nombres complèxes= Segon la concepcion modèrna, axiomatica, dei matematicas, l'introduccion d'un objècte matematic novèu necessita sa construccion segon lei règlas de la [[teoria deis ensembles]], a partir d'objèctes preexistents. Es aquela construccion que legitima l'existéncia matematica de la nocion novèla. Se balha çai sota doas construccions dau còrs dei nombres complèxes. Menan en d'objèctes diferents, mai ''isomòrfs'', valent a dire d'estructura identica<ref>Çò qu'autoriza a parlar, au singular, dau còrs <math>\Complex</math> dei nombres complèxes.</ref>, tala que: * existís un soscòrs <math>\widehat{\R}</math> de <math>\Complex</math> isomòrf au còrs <math>\R</math> dei nombres reaus; se pòt alora identificar<ref>Autrament dich, confondre volontariament.</ref> <math>\widehat{\R}</math> amb <math>\R</math>, e considerar aquest darrier coma un soscòrs dau còrs <math>\Complex</math> novament construch * existís dos elements de <math>\Complex</math> qu'an per carrat −1; se se nòta ''i'' un dei dos, l'autre es −''i'' * l'ensemble <math>\Complex</math> a una estructura d'espaci vectoriau reau de dimension 2 e la [[familha (matematicas)|familha]] (1, ''i'') n'es una basa, dicha ''basa canonica''. Informalament, aiçò significa que cada nombre complèxe es definit per dos nombres reaus ==Construccion usuala== Segon aquela construccion, deguda au matematician e fisician irlandés [[William Rowan Hamilton |Hamilton]], <math>\Complex = \R^2</math> es l'ensemble dei [[Pareu (matematicas)|pareus]] (''x'', ''y'') de nombres reaus. Se provesís l'ensemble <math>\Complex</math> de son estructura canonica d'espaci vectoriau reau de dimension 2. Autrament dich, se <math>z = (a, b) \in \Complex</math>, <math>w = (c, d) \in \Complex</math> e <math>\lambda \in \R</math>, se definís: :<math>z + w = (a + c, b + d) \in \Complex</math> :<math>\lambda z = (\lambda a, \lambda b) \in \Complex</math> En mai de l'addicion, se definís ansin una multiplicacion subre l'ensemble <math>\Complex</math>: :<math>z w = (ac - bd, ad + bc) \in \Complex</math> Es de bòn verificar que l'ensemble <math>\Complex</math>, provesit de l'addicion e de la multiplicacion ansin definidas, es un còrs commutatiu. L'element neutre de l'addicion es (0, 0) e l'element neutre de la multiplicacion es (1, 0), car: :<math>z + (0, 0) = (a, b) + (0,0) = (a + 0, b + 0) = (a, b) = z\,</math> :<math>z \cdot (1, 0) = (a, b) \cdot (1,0) = (a \cdot 1 - b \cdot 0, a \cdot 0 + b \cdot 1) = (a, b) = z</math> Ara, se nòta provisoriament <math>\widehat{\R} = \R \times \{0\} = \{(a, 0) | a \in \R\}.</math><br> * L'element unitat (1, 0) de <math>\Complex</math> apartèn a <math>\widehat{\R}.</math><br> * Segon lei definicions precedentas, se <math>z = (a, 0) \in \widehat{\R}</math> e <math>w = (c, 0) \in \widehat{\R}</math>: :<math>z + w = (a + c, 0) \in \widehat{\R}</math> :<math>z w = (ac - 0^2, a \cdot 0 + 0 \cdot c) = (ac, 0) \in \widehat{\R}</math> Aiçò pròva que <math>\widehat{\R}</math> es un soscòrs de <math>\Complex</math> e que l'aplicacion <math>\psi : \R \to \widehat{\R}, a \mapsto (a, 0)</math> es un isomorfisme de còrs. Coma s'es ja dich, s'identificarà cada nombre reau ''a'' amb (''a'', 0): desenant, s'escriurà (''a'', 0) = ''a''; en particular, (1, 0) = 1.<br> Se se nòta ''i'' = (0, 1), tot element ''z'' = (''a'', ''b'') de <math>\Complex</math> s'escriu: :<math>z = (a, 0) + (0, b) = a\, (1, 0) + b\, (0, 1) = a\, 1 + b\, i\,</math> :(expression de ''z'' dins la basa canonica (1, i) de <math>\Complex</math>) Se remarca enfin que: :<math>i^2 = (0, 1) (0, 1) = (0^2 - 1^2, 0 \cdot 1 + 1 \cdot 0) = (-1, 0) = -1</math> e qu'amb aquelei notacions, lei definicions inicialas deis operacions se reescrivon ansin: :<math>z + w = (a + c) + (b + d) i\,</math> :<math>\lambda z = \lambda a + \lambda b i\,</math> :<math>z w = (ac - bd) + (ad + bc) i\,</math> ==Construccion matriciala== Segon una autra construccion, se definís <math>\Complex</math> coma l'ensemble dei matritz realas :<math>z = \begin{bmatrix} a & -b \\ b & \;\; a \end{bmatrix}</math> (matritz en basa ortonormala dei similituds dirèctas d'un plan euclidian). L'element generic ''z'' de <math>\Complex</math> es aqueu que s'escriu: :<math>z = \begin{bmatrix} a & \;\; 0 \\ 0 & \;\; a \end{bmatrix} + \begin{bmatrix} 0 & -b \\ b &\;\; 0 \end{bmatrix} = a I + b J\text{, onte } I = \begin{bmatrix} 1 &\;\; 0 \\ 0 &\;\; 1 \end{bmatrix}\text{ e } J = \begin{bmatrix} 0 & -1 \\ 1 & \;\; 0 \end{bmatrix} </math> Lei matritz ''I'' (matritz unitat o identitat) e ''J'' (matritz de la rotacion d'angle drech dins lo sens trigonometric dirècte) son dos elements de <math>\Complex</math> (obtenguts respectivament amb ''a'' = 1 e ''b'' = 0, ''a'' = 0 e ''b'' = 1). Aiçò pròva que <math>\Complex</math> es un espaci vectoriau reau de dimension 2, e la familha (''I'', ''J'') n'es una basa (dicha {{cita|canonica}}). De mai, <math>J^2 = -I</math>: l'interpretacion d'aquela relacion es que doas rotacions d'angle drech dins lo sens dirècte equivalon a una rotacion d'angle plat, siá una simetria a respècte de l'origina dau plan complèxe. Ansin, se <math>z = a I + b J</math> e <math>w = c I + d J</math> son dos elements de <math>\Complex</math>, alora: :<math>z + w = (a + c) I + (b + d) J\,</math>, :<math>z w = ac\, I^2 + bc\, I \cdot J + ad\, J \cdot I + bd\, J^2 = (ac - bd) I + (ad + bc) J</math> son dos elements de <math>\Complex</math>. Per consequent, l'addicion e la multiplicacion son doas lèis de composicion intèrna dins <math>\Complex</math>. Se verifica aisadament que <math>\Complex</math>, provesit d'aqueleis operacions, es un còrs commutatiu. Enfin, se se nòta <math>\widehat{\R} = \{a\, I | a \in \R\}</math>, se demòstra coma dins la premiera construccion que <math>\widehat{\R}</math> es un soscòrs de <math>\Complex</math> isomòrf a <math>\R</math>, çò que permet d'identificar cada reau ''a'' amb l'element ''a I'' de <math>\Complex</math>: dins aquest contèxte, s'escriurà ''a I'' = ''a'' e en particular ''I'' = 1. Doncas, en remplaçant la notacion ''J'' per la notacion usuala ''i'', l'element generic ''z'' de <math>\Complex</math> s'escriu: :<math>z = a\, 1 + b\, i = a + b\, i\text{, onte }i^2 = -1\,</math> '''Remarca''': quand se compara lei doas construccions, se constata que, e mai leis ensembles construchs sián diferents, son doas {{cita|realizacions}} isomòrfas dau còrs dei nombres complèxes: lei règlas de calcul son identicas. Dau ponch de vista de l'[[estructura algebrica]], lei dos ensembles (l'ensemble dei pareus de nombres reaus e l'ensemble dei matritz de similituds dirèctas) se pòdon pas destriar. = Bibliografia = * {{cite book | last = A. Dahan-Dalmedico e J. Peiffer | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Bobbs-Merrill | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Une Histoire des mathématiques – Routes et dédales | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = Seuil | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1986 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = 978-2-02-009138-1 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Dominique Flament | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = CNRS Éditions | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Histoire des nombres complexes : Entre algèbre et géométrie | trans_title = | url = https://archive.org/details/histoiredesnombr0000flam | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2003 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = 2-271-06128-8 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Jean-Pierre Friedelmeyer | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Le point de vue vectoriel, son application à la physique | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1998 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = E. Study et É. Cartan | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Les nombres complexes | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1908 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} =Nòtas e referéncias= <references/> {{Paleta Nocion de nombre}} [[Categoria:Nombre complèxe]] 86rsav25820qtm8wzktr62dil7r2wod 0 69903 2507865 2448847 2026-08-28T01:29:52Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507865 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:TunnelduMalpas.jpg|thumb|Tunèl de Malpàs sul Canal del Miègjorn]] [[Imatge:MalpasTunnel.jpg|thumb|Vista travers lo tunèl]] Lo '''tunèl de Malpàs''' es un [[tunèl]] cavat en 1679 jol puèg d'[[oppidum d'Ausseruna|Ausseruna]] dins [[Erau (departament)|Erau]] ([[Lengadòc]]), per i far passar lo [[canal del Miègjorn]]. Es lo simbòl de l'obstinacion de [[Pèire Pau Riquet]]. Es lo primièr tunèl cavat per i far passar un [[Canal (via navegabla)|canal]]. Quand l'òbra del canal atenguèt lo puèg d'Ausseruna, la decepcion foguèt granda. Jos qualques mètres d'un sol fòrça dur i aviá una montanha de [[gres]] fòrça copadís, portada als esbudèls. Lo primièr ministre [[Jean-Baptiste Colbert|Colbert]] foguèt lèu alertat de la situacion, e faguèt interrompre las òbras. Los opausants de Riquet pareisson d'aver capitar: la galariá foguèt tapada, e l'òbra èra estada desplaçada. Lo projècte dins son ensemble foguèt menaçat, e Colbert anoncièt la visita dels comissaris reials per decidir de l'avenidor del canal. Riquet manquèt de pèrdre son pari: aviá preferit de traucar aquel puèg puslèu que de seguir los conselhs del cavalièr de [[Louis Nicolas de Clerville|Clerville]], arquitècte de [[Loís XIV de França|Loís XIV]], que prepausèt de traversar [[Aude (riu)|Aude]]. La traversada del flum foguèt un andicap major, perque demandava d'interrompre lo trafec. Victime d'una dangeirosa cabala, Riquet demandèt al mèstre maçon Pascal de Nissan de perseguir en secret los trabalhs, malgrat los risques d'afondraments. En mens de 8 jorns, lo tunèl foguèt traucat, sostengut per una vòuta de ciment tot lo long. Long de 165 mètres, aquel tunèl permet d'evitar una [[esclusa]] de mai sul traçat del canal. Jol tunèl de Malpàs i a dos autres tunèls que lors traçats se crosan (a de nivèls diferents), una galariá del sègle XIII que foguèt pertusada per permetre l'assecament de l'[[estanh de Montadin]] e un tunèl ferroviari del sègle XIX per far passar la linha de [[tren]] [[Besièrs]]-[[Narbona]]. ==Vejatz tanben== ===Ligams intèrnes=== * [[canal del Miègjorn]] * [[tunèl]]s ===Ligam extèrne=== * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20101122031023/http://canal-du-midi.org/rubriques/canal/architecture/malpas.htm Le tunnel de Malpas] * {{fr}}[http://www.canalmidi.com/aufildlo/malpas.html La percée de Malpas] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20101206052326/http://www.canaldumidi.com/Biterrois/Malpas/Malpas.php Tunnel du Malpas] (canaldumidi.com) * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20100424064315/http://www.decouverte34.com/Tunnel-de-Malpas Le Tunnel de Malpas] (decouverte34.com) [[Categoria:Tunèl]] [[Categoria:Transpòrt fluvial]] [[Categoria:Engenhariá fluviala|Miègjorn]] 2brzw5iiasv8oowekhrfqt68zub8ff7 0 69908 2507844 2501848 2026-08-27T20:51:50Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507844 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Image:Pierre-Paul Riquet (1604-1680).jpg|thumbnail|Retrach de Pèire Pau Riquet]] '''Pèire Pau Riquet''' (29 de junh de 1609 1{{èr}} d'octobre de 1680), baron de Bonrepaus, comte de [[Caramanh (Lauragués)|Caramanh]], foguèt un [[engenhaire]] e bastidor francés que permetèt la realizacion del [[Canal de las Doas Mars]] en [[Lengadòc]] entre [[Garona]] e la [[mar Mediterranèa]]. == Biografia == Benlèu nasquèt lo 29 de junh de 1609 a [[Besièrs]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20110424205049/http://canal-du-midi.org/fr/canal/pierre_paul_riquet.aspx Pierre Paul Riquet sur le Site du Canal du Midi]</ref>, dins una familha de notables e de comerciants. Las fonts diferisson sus sa data de naissença, daissant un dobte entre 1604, 1608 ou 1609<ref>{{fr}}Michel Cotte, ''Canal du Midi, merveille de l'Europe'', édition Belin Herscher, 2003, ISBN|2-7011-2933-8, page 22</ref>. Menava una carrièra prospèra dins l'administracion de la [[gabèla]], la percepcion de l'impòst sul [[sal]]. Se maridèt amb Catarina de Milhau entre 1637 e 1638<ref>id michel_cotte</ref>. Son paire, Francés Guilhem Riquet, foguèt un òme d'afars qu'acumulèt una granda fortuna que la leguèt a son filh<ref>{{fr}}René Gast, ''Le Canal du Midi et les voies navigables de l'Atlantique à la Méditerranée'', éditions Ouest-France, 2000, ISBN 2-7373-2475-0, page 14</ref>. En 1651, balhèt lo [[Castèl de Bonrepaus]] prèp de [[Vrudfuèlh (Tolosan)|Vrudfuèlh]] al nòrd-èst de [[Tolosa]] constituit d'un parc de 150 ectaras, un castèl de la [[Renaissença]]. La legenda ditz que son paire, Francés Guilhem Riquet, foguèt opausat al començament del sègle a la construccion d'un canal religant l'[[Atlantic]] a la [[Mediterranèa]]. Los estudis, coma fòrça d'autras abans, arribèron pas de resòlvre lo problèma del provesiment del canal en aiga. Riquet capitèt mercé a sa coneissença de la [[Montanha Negra]] a l'entorn. Remarquèt que lo [[pas de Naurosa]] èra situat sus l'[[aigavèrs]] (linha de partiment entre [[bacin idrografic|bacins idrografics]]; aicí, las aigas van d'un costat cap a l’ocean Atlantic, e de l'autre cap a la Mediterranèa). Aplicant las teorias d'[[Adam de Crapona]], Riquet aquí placèt lo trescòl del canal, a 48 mètres en dessús del nivèl de [[Garona]]. Lo 16 de novembre de 1662, Pèire Pau Riquet prepausèt son projècte a [[Jean-Baptiste Colbert|Colbert]]. Qualques meses pus tard, lo ministre nomenèt de comissaris encargats d'estudiar la possibilitat de l'obratge. Aprèp qu'una regòla d'ensag entre lo [[lac de Sant Ferriòl]] e lo [[pas de Naurosa]] foguèt realizada amb succès, una primièra partida de las òbras foguèt balhada a l'engenhaire lo 14 d'octobre de 1666. Pendent tota la durada dels trabalhs, e profeitant de sa foncion al burèus de la gabèla, Riquet investiguèt amb los seus fons dos milions de liuras, per un projècte estimat a quinze milions. En contrapartida, recebèt los dreches de [[peatge]] del canal. <gallery perrow="3" widths="225px" heights="150px"> Imatge:Statue de Pierre-Paul Riquet, 1832 par Bernard Griffoul-Dorval.jpg|Estatua de Pèire Pau Riquet Imatge:FR06 P1100932c.jpg|Bronze de Pèire Pau Riquet Imatge:Statue de Riquet Béziers.JPG|Estatua de Pèire Pau Riquet sus la passejada que pòrta son nom a [[Besièrs]] </gallery> Quand se metèt en dobte son obratge, Riquet se revelèt fòrça tenaç, anant fins a desobesir als òrdres de Colbert. Atal, faguèt traucar lo [[tunèl de Malpàs]] malgrat los òrdres reials, destornant d'obrièrs. Son audàcia foguèt pas solament tecnica: l'[[engenhaire]] foguèt tanben lo primièr a instituir la mensualizacion dels pagaments e la [[securitat sociala]] pels obrièrs. Pèire Pau Riquet moriguèt a [[Tolosa]] lo primièr d'octobre de 1680, dins lo quartièr dels [[Poses Clauses (quartièr de Tolosa)|Poses clauses]], sens que lo canal foguèsse acabat. Son ostal se pòt encara veire sus la plaça Salengro. Foguèron sos dos filhs qu'acabèron l'obratge, inaugurat un an pus tard. Son estatua se tròba en naut de las anadas Joan Jaurès, a qualques mètres del canal, e virant l'esquina a aquel. Realizada per [[Bernard Griffoul-Dorval]] al sègle XIX, tornèt trobar aquela plaça d'onor quand se dobriguèt la linha A de [[Mètro de Tolosa|mètro]], lo 26 de junh de 1993. Una autra estatua, òbra de [[David d'Angers]], inaugurada en 1838, se tròba al mitan de la passejada Pau Riquet de [[Besièrs]]. == Maridatge e enfants == Esposèt en 1638 Catarina de Milhau amb que va aver los mainatges seguents: * [[Joan Matiàs de Riquet|Joan Matiàs]] (1638-1714) *[[Pèire Pau Riquet (militar)|Pèire Pau]] (1644-1730) * Marta (1648-1736) * Guilhèm (1652-1652) * Catarina (1652-1719) * Anna Maria (1653-1653) * Anna (1659-1720) == Nòtas e referéncias == <references/> ==Vejatz tanben== === Articles connèxes === * [[Canal del Miègjorn]] * [[Bonrepaus Riquet]] * [[Castèl de Bonrepaus]] ===Ligams extèrnes=== *{{fr}}[https://web.archive.org/web/20100914220633/http://www.canaldumidi.com/Personnages/Paul-Riquet.php Pau Riquet] e lo [http://www.canalmidi.com Canal du Midi] *{{fr}}[https://web.archive.org/web/20081112094510/http://11lemagazine.fr/index.php?page=page&typepage=5&idarticle=1622 Pierre Paul Riquet un homme d’affaires avisé !] *{{fr}}[https://web.archive.org/web/20161007115119/http://riquetdebonrepos.org/ Association de Préfiguration de la Fondation Riquet de Bonrepos ] [[Categoria:Naissença en 1609]] [[Categoria:Naissença a Besièrs]] [[Categoria:Decès en 1680]] [[Categoria:Decès a Tolosa]] [[Categoria:Personalitat de Tolosa]] [[Categoria:Personalitat de Miègjorn-Pirenèus]] [[Categoria:Canal de las Doas Mars]] b7ojucobegkfoenq1a4b0t8y5po1k1l 0 69949 2507783 2281226 2026-08-27T19:53:08Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507783 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=divinitat olimpiana |imatge=0036MAN Poseidon.jpg |legenda=Estatua de Poseidon, Musèu arqueologic nacional d'Atena |carta= }} [[Fichièr:Poseidon Penteskouphia Louvre CA452.jpg|thumb|[[Lovre|Musèu deu Louvre]]]] '''Poseidon''' ([[grèc]]: Ποσειδῶν, [[AFI]]: |pose͜edɔ́͜ɔn| es un de las dotze divinitats [[Dieus olimpians|olimpianas]] del [[Panteon (dieus)|panteon]] de la [[mitologia grèga]]. Son domeni es l'[[ocean]], e es sonat "Dieu de las mars". En mai es escaissat "Saqueja Tèrra"<ref>Los mèdis grecs contemporanèu (cf. [http://www.tanea.gr/ellada/article/?aid=4622103 "The Pacific: A history full of earthquakes"] ''[[Ta Nea]]'', 2011) e los scientifics (e.g. [https://web.archive.org/web/20121110150135/http://www.koutouzis.gr/ifestia+sismoi.htm Koutouzis, Vassilis] ''Volcanoes and Earthquakes in [[Troizinia]]'') fan pas referéncia a Poseidon pels tèrratrems, mas puslèu a Encelade, lo cap dels gigants.</ref> que provòca los [[tèrratrem|tèrratrems]], e foguèt sonat lo "dreçaire de cavals".<ref name="Burkert1985Poseidon">{{cite book | last=Burkert | first=Walter | authorlink=Walter Burkert | title=Greek Religion | url=https://archive.org/details/greekreligion0000burk | year=1985 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, MA | isbn=0-674-36281-0 | pages=[https://archive.org/details/greekreligion0000burk/page/136 136]–39}}</ref> Es generalament representat coma un òme vièlh de la barba e dels pèlses longs. ===Referéncias=== <references /> ==Vejatz tanben== * [[Divinitats grègas primordialas]] {{Clr}} {{Divinitats olimpianas}} [[Categoria:divinitat olimpiana]] [[Categoria:Divinitat grèga marina]] b4odq4hpp8j36m7iob31nl9lmbwvdge 0 70896 2507760 2502475 2026-08-27T19:34:42Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507760 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''''El Niño''''' es un fenomèn meteorologic de l'[[Ocean Pacific]], conegut dins lo monde scientific jol nom de '''ENSO''' (''El Niño-Southern Oscillation'' - El Niño Oscillacion del Sud). Provòca de damatges d'escala mondiala, afectant l'[[America del Sud]], [[Indonesia]] e [[Austràlia]]. Lo nom de "El Niño" es degut als pescadors del pòrt de [[Paita]] al nòrd de Peró qu'observèron que las aigas del sistèma de corrents de Chile a Peró o [[corrent de Humboldt]], que circula del sud al nòrd davant las còstas de Peró e Chile, s'escalfan a l'epòca de las calendas quand los bancs de peissons fugisson cap al sud, a causa d'un corrent caud venent del [[golf de Guayaquil]] ([[Eqüator (país)|Equator]]). Aquel fenomèn foguèt nomenat ''Corrent del Niño''. Es un fenomèn atestat dempuèi mai de quaranta mila ans d'istòria climatica. [[Fichièr:Seawifs global biosphere Centered on the Pacific.jpg|thumb|350px|Oscillacion del Sud El Niño.]] == Desvolopament del sindròme == [[Fichièr:ENSO - normal.svg|thumb|Modèl Normal del Pacific. Vents eqüatorials apòrtan d'aiga pus cauda cap a l'oèst. L'aiga freda se'n va cap a las còstas de l'America del Sud. ([[NOAA]] / PMEL / TAO)]] [[Fichièr:ENSO - El Niño.svg|thumb|Condicions d'El Niño. Las aigas cauda se van cap a la còsta sudamericana. Abséncia de movements d'aiga freda, aumentacion de l'escalfament]] [[Fichièr:ENSO - La Niña.svg|thumb|Condicions de [[La Niña]]. L'aiga cauda se trapa mai a l'oèst que de costuma]] L'episòdi prodromic comença dins l'[[ocean Pacific]] tropical, prèp d'[[Austràlia]] e [[Indonesia]], e amb aquel demenís la [[pression atmosferica]] dins de zònas fòrça alunhadas entre elas, se produson de cambis dins la direccion e dins la velocitat dels vents e se desplaçan las zònas de las pluèjas dins la region tropicala. Dins las condicions normalas o ''Condicions Neutras'', sus la còsta sudamericana, existís un corrent d'aiga freda nomenat [[Corrent de Humboldt]] plen de nutriments que circula cap al nòrd; los vents [[alisis]] (que bufan d'èst a oèst) acumulan una granda quantitat d'aiga e calor dins la partida occidentala d'aquel [[ocean]], dins la zòna d’[[Austràlia]] e d'[[Indonesia]]. En consequéncia, lo nivèl superficial de la mar es aproximativament d'un mièg mètre pus naut en [[Indonesia]] causant alà umiditat e precipitacions. Sus las còstas del [[Peró]] e [[Eqüator (país)|Equator]], per contra, lo clima es mai sec <ref> {{en}}Michael Pidwirny, Fundamentals of Physical Geography, Chapter 7: Introduction to the Atmosphere [http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7z.html] </ref> <ref>{{en}}Envisat watches for La Nina, ed:BNSC [https://web.archive.org/web/20080424113710/http://www.bnsc.gov.uk/content.aspx?nid=5989]</ref> <ref>{{en}}The Tropical Atmosphere Ocean Array: Gathering Data to Predict El Niño, in Celebrating 200 Years, ed: NOAA [http://celebrating200years.noaa.gov/datasets/tropical/welcome.html] </ref> <ref>{{en}} Ocean Surface Topography, in Oceanography 101, ed: JPL [https://web.archive.org/web/20090414022153/http://sealevel.jpl.nasa.gov/gallery/presentations/oceanography-101/ocean101-slide14.html]</ref> <ref>{{en}}ANNUAL SEA LEVEL DATA SUMMARY REPORT JULY 2005 - JUNE 2006 in THE AUSTRALIAN BASELINE SEA LEVEL MONITORING PROJECT ed Bureau of Meteorology [https://web.archive.org/web/20070807235141/http://www.bom.gov.au/fwo/IDO60202/IDO60202.2006.pdf] {{pdf}}</ref>. Pauc a pauc, la diferéncia de la temperatura superficiala de la mar atenh aperaquí {{unitat|8|°C}} entre ambedoas zònas del [[Ocean Pacific|Pacific]]. Las temperaturas "fredas" se tròban en [[America del Sud]] perque pujan las aigas prigondas e produson una aiga rica en nutriments e manten l’[[ecosistèma]] marin. Pendent lo fenomèn de "[[la Niña]]" las zònas relativament umidas e plujosas se localizan dins l'Asia del Sud-Èst, mentre qu'en America del Sud es relativament sec. Pendent ''el Niño'' los vents alisis venon mens fòrts o arrèstan de bufar, lo maximum de temperatura marina se desplaça cap al sistèma de corrents de Chile a Peró, qu'es relativament freda, e lo minimum de temperatura marina se desplaça cap a l'Asia del Sud-Èst. Aquò provòca l'aumentacion de la pression atmosferica dins l'Asia del Sud-Èst e la diminucion dins l'America del Sud. Tot aquel cambi se passa en un interval de sièis meses que, aproximativament, va de junh a novembre; ven fòrça fòrt e altèra lo clima. == La Niña == Article principal: [[La Niña (clima)|La Niña]] La Niña se referís a las condicions contràrias a l''''ENSO''', es a dire, temperaturas fòrça mai fredas sus las còstas sudamericanas. Abitualament ''la Niña'' succedís al ''Niño''. == Los efèctes == === America del Sud === Las consequéncias d'aquel fenomèn climatic apòrta dins las regions d'America del Sud pòdon èsser: * [[Pluèja]]s intensas. * Diminucion de l'intensitat del [[corrent d'Humboldt]]. * Pèrdas de peisses per certanas espècias e creissença per d'autras. * Formacion de [[nivolum]]s generats dins la Zòna de Convergéncia Intertropicala. * Periodas fòrça umidas. * Bassa pression atmosferica. === Asia del Sud-Èst === * Pluèjas raras. * Refrescament de l'ocean. * Bassa formacion de nívols. * Periòdes fòrça secs. * Nauta pression atmosferica. * Escassetat d'aliments marins * Culturas destruidas * Manca d'aiga als rius === Dins lo Monde === Consequéncias globalas: * Cambi de circulacion atmosferica. * Cambi de la temperatura oceanica. * Pèrdas economicas dins las activitats primàrias. * Destruccion d'abitacions. * A la fin de 2006, lo [[Golf de Gasconha]] oriental coneguèt de precipitacions escassas provocant de secadas. == Estudis e prevision del fenomèn == === Los començaments de l'estudi d'''El Niño'' === ;Sir Gilbert Walker e l'oscillacion australa: Scientific britanic e al cap del servici meteorologic indi, Sir [[Gilbert Walker]] foguèt encargat en 1920 en [[Índia]], per trobar cossí preveire la [[monson]] asiatica. Metèt en contacte los scientifics sudamericans que li presentèron lo resultat de sos estudis suls efèctes locals d'El Niño. En estudiant aquelas donadas climaticas e atmosfericas capitèt de establir, en [[1923]], una relacion temporala entre las pressions atmosfericas a l'oèst e a l'èst del Pacific sud. En efècte, poguèt veire que la pression aumentava a l'oèst quand demenissiá a l'èst (fenomèn El Niño), e inversament. En consequéncia d'aquela situacion d'equilibri e de cambi, nomenèt aquel fenomèn ''Southern Oscillation'' ([[oscillacion australa]]). Orientant sas recèrcas cap a l'oscillacion australa, Sir Walker capitèt de determinar, en 1923, un indici al qual son nom foguèt balhat. A per foncion de mesurar la diferéncia de pression entre l'èst e l'oèst de l'[[ocean Pacific]]. Quand l'indici aumentava, la pression èra elevada a l'èst del Pacific, e los [[alisis]] èran pus fòrts. Quand l'indici èra pus bas, los alisis èran mens poderoses, aportant d'ivèrns puslèu suaus en [[Canadà]] e en l'[[America]] occidentala. L'efècte acompanhava de secadas en [[Austràlia]], [[Indonesia]], Índia e de sectors [[Africa|africans]]. Un de sos collègas l'ataquèt dins una revista scientifica, trobant {{cita|perfectament ridicula l'idèa que las condicions climaticas de regions del glòbe tan alunhadas una de l'autra posquèsson èsser ligadas entre elas}}. Sir Walker respondèt que deuriá aver una explicacion pus precisa, mas que {{cita|exigiriá de coneissenças fisablas de las estructuras del vent a de nivèls diferents del sol}}. Aquò implicava nocions e mejans d'observacion desconeguts en aquela epòca mas los metòdes de recèrca actuals verifican la teoria de l'indici de pression Walker. ;Jacob Bjerknes e lo fenomèn ENSO : Dins las decenias que seguèron, los cercaires estudièron las variacions climaticas se focalizant sus l'enigma de las illas deserticas del Pacific central eqüatorial. Aquelas illas, pasmens que recebon (segon las estatisticas climaticas americanas e canadianas) la meteissa quantitat de pluèja que lors vesinas luxuriantas, demòran desesperadament esterilas. En fach, aquela esterilitat es deguda a una variacion de l'indici de pression Walker: plan sovent, l'indici es puslèu elevat, entrainant de fòrça flacas de precipitacions annalas, e quitament pas cap. Pasmens, pendent un periòde que se repetís cada dos a sèt ans, aquelas illas subisson un vertadièr deluvi que dura qualques meses, de decembre a mièg junh. Lo ligam, aparentament evident entre aquel estrange fenomèn e ''El Niño'', pasmens serà pas establit abans las annadas 1960, per un [[meteorològ]] [[Norvègia|norvegian]] : lo professor [[Jacob Bjerknes]]. Foguèt lo primièr de remarcar, en 1967, lo rapòrt entre las observacions de Sir Walker e ''El Niño''. Los dos fenomèns concordant en tot ponch, fin avent l'idèa de completar lo nom d'''El Niño'' en associant la descobèrta del Britanic: lo fenomèn se nomena dempuèi ENSO, o ''El Niño Southern Oscillation''. Lo professor Bjerknes tanben establiguèt, qualques ans mai tard, lo ligam entre los cambis de [[temperatura]]s a la superfícia de la [[mar]], la poténcia de las alisis e las fòrtas [[precipitacion]]s qu'acompanhan d'abitud los baisses barometrics a l'èst coma a l'oèst del Pacific. Aquò correspond a las fasas d'un indici de Walker d'indici bas. === Tecnicas d'identificacion existentas === A diferéncia de las mesuras regularas e precisas dels paramètres coma las precipitacions, la temperatura de l'aire o de la mar, efectuadas fòrça precàriament dins las annadas 1930, pels periòdes pus alunhats se dispausa solament de las dichas o descripcions de las consequéncias de las anomalias climaticas constatadas, per exemple, las meissons, las condicions de navigacion e a l'aparicion de fenomèns meteorologics inabituals com trons, inondacions, catastròfas naturalas, etc. Per identificar los fenomèns meteorologics, en paleoclimatica, s'utiliza los estudis geologics dels jaces de sediments, que se pòdon datar per estratigrafia (los jaces pus ancians son en dejós), per datacion al [[carbòni 14]], qu'indica lo periòde que se formèron los compausants organics presonièrs (pollèn, etc.) o pels rèstas arqueologics als quals se mesclèron. Totas aquelas observacions devon èsser verificadas, comparadas e esprovadas amb lo mai grand nombre d'informacions venent de divèrsas disciplinas. Tota incoeréncia deu èsser explicada. Per exemple se sap que: * Lo nivèl dels oceans varièt de mai de dètz mètres, provocant de variacions del nivèl de basa, e mai, l'erosion prèp de las desembocaduras * La forma de qualques cordons litorals fossils indica la direccion dels corrents e de las ondas dominantas * Las dunas fossilas correspondon a de temps arids e indican quins èran los vents dominants * Los fossils e la creissença dels escuèlhs de coralhs, donan d'indicacions sus la temperatura e la salinitat de l'aiga de mar * L’estudi dels jaces de las glaças fossilas revela la composicion isotopica de l'aire e aquela del pollèn en que demorèron presonièrs, e se pòt atal conéisser las condicions atmosfericas passadas (temperatura de l'aire, importància de las precipitacions, etc.) * La dendroclimatologia (estudi dels anèls de creissença dels arbres) adutz d'informacions sus las precipitacions e las temperaturas dels temps passats. Tot aquò cal lo comparar amb d'autres estudis utilizats pels paleoclimatològs coma l'estudi de la creissença dels escuèlhs tropicals, o las emprentas daissadas per una fòrta explosion volcanica. ===Un interès creissent a la fin del sègle XX=== Dempuèi 1982, data d'un ENSO devastador dins totes los païses de la cencha intertropicala e fin a afectat lo clima europèu, de milièrs de [[scientific]]s e de cercaires del monde entièr ensagèron de comprendre lo fenomèn. Pendent aquel periòde, sols dos programas aportèron de responsas. ; TOGA Lançat en 1985, lo programa de collaboracion internacionala ''[[Tropical Ocean and Global Atmosphere]]'' (TOGA : « Estudi dels oceans tropicals e estudi global de l'atmosfèra »), permetèt de comprendre melhor lo parelh ocean--atmosfèra. Durèt onze ans e venguèt la basa del lançament dels seguents. Estudièt pus particularament las variacions del parelh degut a ''El Niño''. ; WOCE Programa lançat cinc ans aprèp lo TOGA per 44 païses, que totes aqueles de l'[[Union Europèa]] de l'epòca, lo ''[[World Ocean Circulation Experience]]'' (WOCE : « Experiéncia sus la circulacion oceanica a l'escala mondiala ») aviá per meta d'establir una descripcion oceanique globala. Permetèt d'establir un modèl climatic que pòt mai o mens preveire las annadas ont frapejarà lo fenomèn ENSO. ;CLIVAR et GODAE La seguida d'aqueles programas foguèt lo ''[[Climate Variability and predictability programme]]'' (CLIVAR : « Programa d'estudi de prevision e de variacion del clima ») qu'estudiava lo clima e las interaccions entre ocean [[glaç]] e atmosfèra a l'escala del planeta, e pel ''[[Global Ocean Data Assimilation Experiment]]'' (GODAE) que, en 2003-2005, preparava l'establiment d'un sistèma mondial de susvelhança e de prevision climatica. === Los ans 2000 === [[Fichièr:TOPEX-Poseidon.gif|thumb|Satellit TOPEX/Poseidon]] Las novèlas tecnicas e los novèls mejans pels cercaires permetèron de far de progrèsses considerables dins l'analisi del fenomèn. ;Institut de Recèrca pel Desvolopament En [[2000]], l'[[Institut de Recèrca pel Desvolopament]] (IRD) lancèt lo programa ECOP ([[Estudi climatic de l'ocean Pacific tropical]]) per estudiar las variacions climaticas degudas a ENSO e a son opausat, La Niña. La meteissa annada, l'IRD lancèt tanben, amb un budgèt de {{unitat|132000|€}}, lo programa [[PALEOCEAN]] aquel que estudiava los [[coralh]]s. La tecnica del rasclatge del [[coralh]] utilizant aqueles darrièrs coma paleotermomètres. En efièit contenon d'[[urani]] e d'[[estronci]], que lor quantitat presenta vària en foncion de la temperatura de superfícia de la mar. Aqueles elements testimònis datan los coralhs e atèstan de las variacions del nivèl de la mar dins los ans. Revelan la preséncia de [[Miocardi|miocardiopatias]], dels organismes vivents que l'estat testimònia de l'impacte d'[[ENSO]] sus l'environament. ;Un satellit plan particular: En [[1992]], la [[National Aeronautics and Space Administration|Nasa]] e lo [[Centre national d'études spatiales]] (CNES) se jonhèron per lançar lo satellit Topex/Poseidon amb la fusada [[Ariane 4]]. L'enginh de {{unitat|2.4|tonas}} foguèt enviat a {{unitat|1336|[[km]]}}, fasent un torn de la [[Tèrra]] cada 112 [[minuta (temps)|minutas]], e podent observar fins a 90 % dels oceans. Lo CNES e la Nasa balhèron las {{formatnum:50000}} mesuras quotidianas de Topex/Poseidon a la comunautat scientifica tre julhet de [[1993]]. Mai de 600 scientifics de 54 païses expleitèron aquelas mesuras, distribuidas ''via'' doas bancas de donadas : una situada als [[Estats Units d'America]], l’autra, lo centre [[AVISO]], situada a [[Tolosa]]. En octobre de 2005, un auvari tecnic faguèt pèrdre al satellit sas capacitats de manejar sus l'orbita, essent alara dins l'impossibilitat d’aquerir de novèlas donadas scientificas. Lo satellit doncas acabèt sa mission lo 5 de genièr de 2006, aprèp 13 ans dins l’espaci e mai de {{formatnum:60000}} revolucions a l'entorn de la Tèrra. === Prevision === Las observacions de Topex/Poseidon dintran dins de grands programas scientifics internationals, que WOCE, TOGA, CLIVAR, et GODAE (amb [[MERSEA]] sa compausanta [[Euròpa|europèa]]). Los organismes meteorologics, eles tanben, s'aprovesisson en donadas del satellit. Aquelas mesuras lèu venon indispensablas, e venguèt alara evident qu'un novèl programa deuriá prendre la seguida de Topex/Poseidon. ;Lo programa Jason Dempuèi son lançament per [[Delta II]] lo 7 de decembre de 2001, lo satellit [[Jason-1]], successor de Topex/Poseidon, balha de donadas expleitablas en temps real (mens de tres oras aprèp la recepcion de las donadas). Lo Jason-1 es 5 còps mai leugièr que Topex/Poseidon (solament {{unitat|500|[[quilograma|kg]]}} per {{unitat|3|[[mètre|m]]}} d'envergadura) e gaireben dos còps mens car. Permet una precision almens egala, e mai superiora, a aquela de son predecessor, a causa de la collaboracion entre las sieunas mesuras e aquelas presas, dirèctament a la superfícia oceanica de la Tèrra, per de [[nau]]s especializadas o de [[balisa]]s meteorologicas. Las donadas [[altimètre|altimetricas]] provesisson tanben en temps quasi real las observacions oceanicas permetent d'elaborar de [[prevision meteorologica|previsions meteorologicas]]. Mercé a las mesuras del Jason-1, [[Météo-France]] publica atal de bulletins regulars sus l’estat de l’ocean mas tanben d'[[alèrta meteorologica|alèrtas]] en cas de degradacion de las condicions meteorologicas. Jason-1 fa part del projècte d’[[oceanografia]] operacionala Mercator, lançat en 1997 e venguèt un Gropament d'Interès Public en 2002 (partenariat entre lo CNES, lo [[Centre Nacional de la Recèrca Scientifica|CNRS]]/[[Institut Nacional de las Sciéncias de l'Univèrs|INSU]], l’[[IFREMER]], l’IRD, Météo-France e lo [[SHOM]]). Mercator permet d'efectuar una susvelhança en temps real dels oceans (realizacion de bulletins setmanièrs de l’estat de la mar), mas tanben de previsions de tèrme long concernent los fenomèns bioclimatics coma ''El Niño''. == Observacions == [[Fichièr:Erosión en la carretera al fondo del valle.png|thumb|Rota arroïnada en [[Peró]] aprèp las pluèjas diluvianas de ''El Niño'' de l'ivèrn de 1997-98]] ''El Niño'' provòca fòrça revolums [[clima]]tics. Los [[ocean]]s e l’atmosfèra son en interaccion continuala. Las modificacions induchas sus la temperatura de superfícia de la [[mar]] afectèctan los [[vent]]s. Atal, ''El Niño'' de 1982-1983 produiguèt d'efèits dramatics suls [[continent]]s. En [[Equator (país)|Equator]] e al nòrd de [[Peró]] prèp de {{unitat|250|cm}} de [[pluèja]] tombèron pendent sièis meses. Mai a l’oèst, las anomalias del [[vent]] desvièron los [[Tifon]]s de lors rotas abitualas, cap a [[Hawaii]] o [[Tahiti]] pas preparats a de talas condicions meteorologicas. [[Fichièr:El nino north american weather fr.png|thumb|left|200px|Efèit de ''El Niño'' e de ''[[La Niña (meteorologia)|La Niña]]'' dins lo Pacific Nòrd e sus l'[[America del Nòrd]]]] Lo fenomèn pòt afectar per d'ondas de tust las condicions climaticas dins de regions alunhadas del glòbe. Aquel messatge d’escala planetària es acompanhat pels desplaçaments de las regions de las pluèjas tropicalas, que tòcan aprèp las estructuras de vent dins tot lo planeta. Los [[nívol]]s tropicals portadors de pluèja deforman l’aire que los susplomba (8 a {{unitat|16|km}} en dessús del nivèl de la mar). Los vents que se son formats dins l’aire en dessús d'aqueles nívols determinan las posicions de las [[monson]]s e las rotas dels [[Ciclon tropical|ciclons]] e cenchas dels vents intenses separant las regions caudas e fredas a la superfícia de la [[Tèrra]]. Pendent las annadas ''El Niño'', quand la zòna de pluèja abitualament centrada sus Indonesia se desplaça cap a l’èst, cap al Pacific central, las ondas presentas dins los jaces nauts de l’atmosfèra son afectadas, causant las anomalias climaticas de fòrça regions del planeta. Los impactes de ''El Niño'' sul clima a las latituds temperadas son los mai evidents pendent l’[[ivèrn]]. Per exemple, gaireben totes los ivèrns ''El Niño'' son doces sul [[Canadà]] occidental e sus las regions del nòrd-oèst dels [[Estats Units d'America]], e plujairas sul sud dels Estats Units d'America (de [[Tèxas]] a [[Florida]]). ''El Niño'' afècta tanben los climas temperats pendent las autras sasons. Mas, quitament pendent l’[[ivèrn]], ''El Niño'' es un dels autres nombroses factors qu'influéncian lo clima de las regions temperadas. Atal, ''El Niño'' 1997 provoquèt [[secada]]s e [[fuòc de selvas|fuòcs de selvas]] en [[Indonesia]], fòrtas [[pluèja]]s en [[Califòrnia]] e [[inondacion]]s dins la region sud-èst dels Estats Units d'America. La temperatura mejana estimada del glòbe, en superfícia, per las zònas terrèstras e maritimas, tanben aumentèt fòrça. A la fin de decembre de 1997, une [[tempèsta]] deversèt fins a {{unitat|25|cm}} de [[nèu]] dins lo sud-èst dels Etats Units d'America. D'ondas de mar atenguèron {{unitat|4|m}} de naut desforrelèron al sud de [[San Francisco]]. De violentas tempèstas salivèron en [[Florida]], amb de [[tornada]]s atenguent {{unitat|400|km/h}}. Segon lo rapòrt de l'ONU, ''El Niño'' en 1997-98 faguèt de milièrs de mòrts e ferits, e provoquèt de damatges estimats entre 32 e 96 miliards de dollars<ref name="ONU">{{en}}[https://web.archive.org/web/20110127182452/http://www.unep.org/geo/GEO3/french/074.htm] Un episòdi costós : El Niño, 1997-98, GEO 3 (Global Environment Outlook), ed: [[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]]</ref>. En junh de 2002, ''El Niño'' se faguèt sentir dins las regions tropicalas de l'[[America del Sud]]. De violents [[auratge]]s, los piègers dels uèit darrièrs dètz ans, destrempèron [[Chile]]. Vèrs la fin del mes de [[decembre]], [[Austràlia]] subissiá la pièger de las secadas d’un sègle. De tempèstas mortalas tanben se descarguèron sus la còsta oèst dels Estats Units d'America. Cinc jornadas entièras de plujadas e de ventàs. == Un fenomèn mondial == [[Fichièr:El Nino regional impacts fr.png|thumb|upright=1.4|Efèit mondial de ''El Niño''.]] Dins las annadas 1990 una relacion entre lo periòde caud e los cambis climatics planetaris de tèrme cort foguèt provada. Un dels resultats obtenguts es la descobèrta del prolongament d’''El Niño'' dins las regions tropicalas de l’[[ocean Indian]] e de l’[[ocean Atlantic]], mercé a una analisi de la superfícia d'aqueles [[ocean]]s amb mai de {{formatnum:650000}} mesuras efectuadas per de naus. La soma de las donadas utilizadas cobrís un periòde de quinze ans. Atal s'observèt, de 12 a 18 meses aprèp la fin del fenomèn ''El Niño'' dins lo [[ocean Pacific|Pacific]], un escaufament ciclic de la superfícia de l’ocean Atlantic eqüatorial. Semblariá que s’agís d’una responsa passiva al cambi de [[pression atmosferica]] e dels [[alisis]] dins la region. Aquela reaccion de l’ocean Atlantic es pas vertadièrament explicada uèi ara, mas tend a mostrar la propagacion a l’escala mondiala de las consequéncias d'''El Niño''. Lo fach qu’''El Niño'' siá d'ara endavant considerat coma un fenomèn mondial, amb de repercucions dins los tres principals oceans tropicals, deuriá favorir l’explicacion dels efèites del clima sus tot lo [[Tèrra|planet]a]. Las modificacions de la [[temperatura]] oceanica pòdon doncas, a l’escala locala, modificar l'[[umiditat absoluda]] de la circulacion atmosferica, entrainant l’aumentacion de la pluviometria de las regions a l'entorn. Aquò permet de donar intuitivament una idèa dels mecanismes que provòcan las consequéncias observadas subretot dins la region del Pacific, mas tanben dins una mendre proporcion dins lo rèsta del monde. Aquela modificacion es tan mai granda, frequenta e durabla, que l'energia atmosferica aumenta, amb la temperatura, per [[efèit de sèrra]]. ''El Niño'' contribuís a aquelas anomalias o modificacions de l’[[igrometria]] d’un biais que s’explica pas plan, mas qu'es quasi segur qu’es lo responsable e es per aquò que l’umiditat pòt èsser considerada coma un dels motors de l’[[atmosfèra de la Tèrra|atmosfèra]]. Las aplicacions d'aquelas [[recèrca]]s permetràn alara de prevenir melhor las consequéncias d'ara endavant indenegablas d'''El Niño'' sul sistèma climatic global. == Nòtas e referéncias == <references/> == Bibliografia == * {{cite book | last = Fagan, Brian M. | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Inundaciones, Hambrunas, y Emperadores : El Niño y el Destino de las Civilizaciones | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1991 | month = | publisher = | location = | language = espanhòu | isbn = 0-7126-6478-5 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Michael H. Glantz | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Currents of change | trans_title = | url = https://archive.org/details/currentsofchange00glan_0 | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2001 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = 0-521-78672-X | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Mike Davis | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Últimos Holocaustos Victorianos: El Niño Famines and the Making of the Third World | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2001 | month = | publisher = | location = | language = espanhòu | isbn = 1-85984-739-0 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Trenberth, Kevin E | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Bulletin of the American Meteorological Scociety, Vol. 78, No. 12, p. 2771–2777 | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Definición de El Niño | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1997 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Philander, S. George | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Academic Press Inc. | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = El Niño, La Niña and the Southern Oscillation | trans_title = | url = https://archive.org/details/elninolaninasout0000phil | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1980 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = 0-12-553235-0 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Halpin. P, Strub. T, Peterson. W and Baumgartner, T. | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Revista Chilena de Historia Natural '''77''': 371-409 | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = An overview of interactions among oceanography, marine ecosystems, climatic and human disruptions along the eastern margins of the Pacific Ocean | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2004 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} == Ligams extèrnes == * {{en}} [https://web.archive.org/web/20091106112619/http://www.pmel.noaa.gov/tao/elnino/ Pagina Scientifica ENSO] * {{es}} [https://web.archive.org/web/20050407021934/http://smn.cna.gob.mx/productos/nino/cdesnino.html Explicacion del Niño, pel Servici Meteorologic de Mexic] * (Vidèo) {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110201014541/http://www.ird.fr/la-mediatheque/videos-en-ligne-canal-ird/l-impact-d-el-nino-dans-la-zone-intertropicale/l-impact-d-el-nino-dans-la-zone-intertropical] L'impacte d'El Niño dins la zòna intertropicala, [[Institut de Recherche pour le Développement]], 14 de febrièr de 2010 * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20060722003918/http://www.msc-smc.ec.gc.ca/cd/brochures/elnino_f.cfm] El Niño: Perspectiva Canadiana [[Servici Meteorologic de Canadà]], 18 décembre 2002 ed. Environnement Canada * (Flash) {{fr}} [https://web.archive.org/web/20100505201359/http://comprendre.meteofrance.com/pedagogique/dossiers/phenomenes/el_nino?page_id=2768], El Niño, seria: Comprendre la météo, ed. [[Météo-France]] *{{fr}} [http://www.futura-sciences.com/comprendre/d/dossier246-1.php], El Nino, [[Futura-sciences]], 24 de novembre de 2003 * {{fr}} [http://polyglots.free.fr/climat_el_nino/] El Niño et le réchauffement climatique : quels liens de causes à effets ?, Even Rouault e Marianne Espinassous, ed. Polyglots.free.fr * {{en}} [https://web.archive.org/web/20100528035652/http://www.cpc.noaa.gov/products/analysis_monitoring/ensocycle/nawinter.shtml] El Niño and La Niña Related Winter Features over North America, [[National Weather Service]], 19 de decembre de 2005, ed.[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]] {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Meteorologia]] [[Categoria:Ecologia]] clrutz6m7o43kg0aoy428ulvlxx6uhx 0 71348 2507761 2355372 2026-08-27T19:35:51Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507761 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox Identitat |tematica =persona |carta =it | nom =Fibonacci | nomdebateg =Leonardo de Pisa | imatge =Fibonacci2.jpg | legenda = | datadenaissença =[[1175]] | luòcdenaissença =[[Pisa]] | datadedecès =[[1250]] | luòcdedecès =[[Pisa]] | paísdorigina =[[Itàlia]] | profession =[[matematician]] | títol1 = | començamentderenhe = | finderenhe = | títol2 = | dinastia = | gradmilitar = | arma = | començamentdecarrièra = | findecarrièra = | coronament = | investitura = | predecessor = | successor = | conflicte = | comandament = | fachesdarmas = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = }} '''Leonardo Pisano''' (c. [[1170]] – c. [[1250]]), conegut coma '''Leonardo de Pisa''', '''Leonardo Bonacci''', '''Leonardo Fibonacci''', o, mai comunament '''Fibonacci''', foguèt un matematician [[Itàlia|italian]], benlèu ''un dels matematicians de talent mai grand de l'[[Edat Mejana]]''.<ref>{{cite book|first=Howard |last=Eves|title=An Introduction to the History of Mathematics (6th ed.)|url=https://archive.org/details/introductiontohi0000eves |publisher= Brooks Cole|year= 1990|ISBN =0-03-029558-0|lenguage=anglés|pages= [https://archive.org/details/introductiontohi0000eves/page/261 261]}}</ref> Faguèt fòrça viatges dins tota l'airal mediterranèu: Siria, Egipte, Grècia, França, Sicília e lo nòrd d'Africa.<ref> "GEC"{{ca}}[http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0026959&BATE=Leonardo%20Fibonacci] Leonardo Fibonacci; Enciclopèdia Catalana</ref> Fibonacci es conegut per:<ref>{{en}}[http://www.britannica.com/eb/article-4153/Leonardo-Pisano Leonardo Pisano - page 3: Contributions to number theory][[Encyclopædia Britannica]];2006</ref> * Aver contribuit a la difusion del [[sistèma de numeracion]] indoarabi a [[Euròpa]], subretot amb la publicacion al començament del sègle XIII del seu ''Libre dels calculs'', Lo ''[[Liber Abaci]]''. * Una [[seguida numerica]] fòrça utilizada, la [[seguida de Fibonacci]], qu'utilizèt coma exemple dins lo ''Liber Abaci''.<ref>{{cite book|first=Parmanand |last=Singh|title=Acharya Hemachandra and the (so called) Fibonacci Numbers. ''Math''|publisher=Ed. Siwan |pages=28-30|year=1986|ISSN= 0047-6269|lenguage=anglés}}</ref> Apliquèt l'[[algèbra]] als problèmes [[geometria|geometrics]]. Desenvolupèt la [[trigonometria]] e faguèt d'òbras interessantas sus las equacions quadraticas.<ref>"GEC"</ref> == Biografia == [[Fichièr:Thorvaldsens Museum - leonardo Pisano2.JPG|thumb|right|Bust de Leonardo de Pisa, nomenat il Fibonacci, òbra de Bertel Thorvaldsen (Museu Thorvaldsen, Copenhagen)<ref>Musèu Thorvaldsen, Copenhagen, 15 d'agost de 2008. Foto de Stefano Bolognini.</ref>]] Leonardo nasquèt a [[Pisa]]. Lo seu paire, Guglielmo, èra apodat Bonaccio ("simple"). La maire de Leonardo, Alessandra, moriguèt quand aguèt nòu ans. Leonardo foguèt nomenat de postum Fibonacci (de ''filius Bonacci'', filh de Bonaccio).<ref> Venguèt l'[[incipit]] del ''Liber Abaci'': "Incipit liber Abaci Compositus a leonardo '''filio Bonacij''' Pisano" (copiat de [[Wikisource:La:Liber abbaci - Prologus|"Prologus" del ''Liber Ab(b)aci'' al Wikisource de llatí]]), en occitan: "Aquí comença lo libre de Calcul escrich per Leonardo, filh de Bonaccio, de Pisa" </ref> Guglielmo dirigiguèt un establiment comercial a [[Bugia]], un pòrt a l'èst d'[[Argièr]] pendent sultanat de la dinastiá [[almoada]] en l'[[Africa del Nòrd]]. De jove, Leonardo viatjèt per l'ajudar. Foguèt en [[Egipte]], [[Siria]], [[Grècia]], [[Sicília]] e [[Provença]]. Foguèt pendent totes aqueles viatges qu'aprenguèt lo sistèma de [[numeracion arabiá]].<ref>{{cite book|title =Fibonacci's Liber abaci: a translation into modern English of Leonardo Pisano's Book of calculation Sources and studies in the history of mathematics and physical sciences|first= Leonardo |last=Fibonacci|first2= L. E|last2=Sigler |Publisher =Springer|date= 2003 |ISBN =978-0-387-40737-1 |url=http://books.google.cat/books?id=PilhoGJeKBUC&printsec=frontcover&dq=fibonacci+constantinoble&as_brr=3&hl=ca&cd=1#v=onepage&q&f=false|lenguage=angles |pages= 15}}</ref> A causa del seu desiterés de las questions del comèrci e la preferéncia per las activitats matematicas, los seus compatriòtes li donèron l'escais marrit de ''"Bigollone"''. Observant que l'aritmetica aràbia, qu'aviá aprép amb lo seu paire, èra un sistèma mai simple e eficaç que la [[numeracion romana]], Fibonacci viatjèt per tota [[Mediterranèa]] per estudiar e aprendre dels melhors matematicians arabis del seu temps. Tornèt dels seus viatges cap a Pisa vèrs [[1200]]. En [[1202]], a l'edat de 32 ans, publiquèt lo ''[[Liber Abaci]]'' (''Libre de l'[[Abac]]'' o ''Libre de Calcul''), amb el introduguèt la numeracion indóarabia a [[Euròpa]]. Dins lo ''Liber Abaci'' Leonardo mòstra pel primièr còp, amb d'exemples per cada cas, la superiorioritat de la [[numeracion arabia]] sul sistèma roman preexistent. E aquel èra pas lo primièr libre escrich a [[Itàlia]] que tracte de la numeracion arabia, mas degun de per avant avián fach de forma tant espandida e amb un contengut tant rasonat.<ref>{{cite book|Title= Sherlock Holmes in Babylon: and other tales of mathematical history|Autor=Marlow Anderson, Victor J. Katz, Robin J. Wilson|Editor =Ed. MAA|date= 2004 |ISBN =9780883855461 |url=http://books.google.cat/books?id=B65MZ_12REEC&pg=PA143&dq=fibonacci+constantinoble&lr=&as_brr=3&hl=ca&cd=21#v=onepage&q=fibonacci&f=false|lenguage=anglés|page=143}}</ref> Fibonacci precedís a l'estampariá, atal, los seus libres son de manuscrits. D'aquel dels seus libres encara tenèm copiás del ''Liber Abaci'' (1202), ''Practica Geometriae'' (1220), ''[[Flos]]'' (1225), e del ''Liber quadratorum''. Mas, sabèm qu'escriguèt qulques autres textes, que, malaurosament, son perduts. Lo seu libre d'aritmetica comerciala ''Di minor guisa'' es perdut coma lo seu comentari sul Libre X dels Elements d'Euclides que conteniá un tractament numeric dels nombres irracionals qu'[[Euclides]] aviá aproximat del punch de vista geometric. Tanben faguèt un trabalh suls nombres carrats, que se coneissiá l'existéncia d'un manuscrich a [[Florença]] en [[1768]], mas foguèt pas trobat. Se pòt pensar que dins una epòca ont Euròpa èra pauc interessada a l'erudicion, Fibonacci seriá estat plan ignorat. Pasmens, èra pas lo cas, e lo grand vam per la seuna òbra sens dobte contribuguèt fortament a la seuna importància. [[Frederic II del Sant Empèri Roman Germanic|Frederic II]], l'emperaire del [[Sant Empèri Roman Germanic]] èra estat coronat pel papa a la Glèisa de [[Sant Pèire de Roma]] en novembre de [[1220]]. Frederic II aparava [[Pisa]] dins los conflictes amb [[Genèva]] sul mar e amb [[Luca]] e [[Florença]] sus tèrra, e l'utizèt fins a 1227 per consolidar lo seu poder en Itàlia. Lo contaròtle de l'Estat foguèt introdusit en oel comèrci e la indústria, e foguèron formats de funcionaris civils per susvelhar aquel monopòli a la [[Universitat de Nàpols]] que Frederic fondèt per aquò en [[1224]]. Frederic coneguèt l'òbra de Fibonacci mejans los erudits de la seuna còrt qu'avián mantingut una correspondéncia amb el al seu retorn a Pisa vèrs 1200. Aqueles erudits que [[Michael Scotus]] qu'èra l'astrològ de la còrt, [[Theodorus Physicus]] lo filosòf de la còrt e [[Dominicus Hispanus]] que suggeriguèt a Frederic que Fibonacci venga amb el quand la còrt èra a Pisa a l'entorn de 1225.<ref>"mcs" {{en}}[http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Fibonacci.html Leonardo Pisano Fibonacci Biography]; School of Mathematics and Statistics. University of St Andrews, Scotland</ref> Leonardo venguèt l'amic e l'pste de l'emperaire [[Frederic II del Sant Empèri Roman Germanic|Frederic II]], que l'interessèt a las matematicas e a la ciéncia.<ref>Vejatz l'[[incipit]] de Flos: "Incipit flos Leonardi '''bigolli''' pisani...", que se referís a Leonardo coma Leonardo Bigollo (citat dins lo document [https://web.archive.org/web/20040722081047/http://www.g4g4.com/MyCD5/SOURCES/SOURCE1.DOC ''Sources in Recreational Mathematics: An Annotated Bibliography''] de David Singmaster, 18 de març de 2004)</ref> [[Johannes de Palèrme]], un autre membre de la còrt de Frederic II, presentèt un ensems de problèmas coma desfís al grand matematician Fibonacci. Tres d'aqueles problèmas foguèt resòuts per Fibonacci e donèt las solucions dins lo libre ''Flos'' qu'envièt a Frederic II. Aprèp de 1228 i a sonque un document conegut de Fibonacci. Aquel es un decrèst de la [[Republica de Pisa]] en [[1240]] que s'autreja un salari al: ''... seriós e cultivat Maestro Leonardo Bonacci ....'' Aquest salari foguèt autrejat a Fibonacci en reconeissença pels servicis reduts a la ciutat, coma conselhièr suls tèmas de comptabilitat e ensenhament dels ciutadans.<ref> "mcs"</ref> == Òbras matematicas == [[Fichièr:Liber abbaci magliab f124r.jpg|thumb|right|Compus del ''Liber Abaci'' de Leonardo da Pisa<ref>Leonardo da Pisa, ''Liber abbaci'', Ms. Biblioteca Nazionale di Firenze, Codice magliabechiano cs cI, 2626, fol. 124r </ref>]] Cap escrivan crestian aviá introduch de nombres arabis o indians a cap de luòc de la cristianitat avant la publicacion del ''Liber Abaci''. Los manuscrichs existents, e aqueles que semblan aver existich de per avant, seriá estat ascrichs per de josieus e de crestians espanhòls, dentre los moros. Lo Dr. Peacock (''"Encyclopedia Metropolitana"'') èra arribat a la conclusion que las òbras de Fibonacci son las primièras que presenta aqueles chifres. Se cal destacar que l'autor èra pas conegut fins al [[sègle XVII]], quand los manuscrichs foguèron descobrèt a [[Floréncia]] per [[Giovanni Targioni Tozzetti]]. Mas, los comentàris de Commandine e Bernard mòstran que se coneguèt ja dins un periode precedent.<ref>{{cite book|title =Biography: or, Third division of "The English encyclopedia", Volum 4|publisher=Charles Knight; Bradbury, Evans & Co.|datz= 1867 |lenguage=anglès|url=http://books.google.cat/books?id=PsVPAAAAMAAJ&hl=ca&source=gbs_navlinks_s}}. pàg.840</ref> === Liber Abaci === [[Fichièr:Hindu lattice 2.svg|thumb|right|300px|Algoristme de multiplicacion per gelosiá. Se dessenha una gelosiá segon una figura que los nombres de multiplicar s'escrivon al naut e a drecha, a cada carrat s'escrivon separats per la diagonala los dos chifres resultat de multiplicar lo chifra de la linha pel chifra de la colomna. Fin finala se soman las diagonalas e s'obten lo resultat de la multiplicacion.]] Quan apareguèt lo ''Liber Abaci'' de Leonardo pel primièr còp, pas que pauc d'intellectuals europèus coneguèron lo nombres indòarabias mejans de traduccions dels escrichs del matematician àrab del sègle IX, [[Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi|Al-Khwarizmi]]. Dins lo ''Liber Abaci'' ([[1202]]) Fibonacci presenta lo nomenat ''modus Indorum'' (metòde dels indians), que nomenam ara los nombres arabis (Sigler 2003; Grimm 1973). Lo libre prepausa una numeracion amb los nombres 0 a 9 e determina la seuna notacion posicionala. Lo libre mòstra la granda practicitat d'aquel "nòu" sistèma de numeracion, mejans l'usatge de la [[multiplicacion per gelosiá]] (tipe de multiplicacion algoritmica) e la [[fraccion egipciana]], tot l'aplicant a la [[comptabilitat]], la conversion de mesuras e peses, calculs d'interés, cambi de monèdas e d'altres aplicacions. Lo libre foguèt fòrt plan recebut dins tota Euròpa instrucha tot provocant un impacte prigond dins la pensada europèa. Liber Abaci tanben pausa e resòlv, un problèma qu'implica la creissénça d'una ipotètica populacion de conilhs sus una basa d'ipotèsis fictiva. La solucion, de generacion en generacion, es una seguida de nombres mai tard coneguda coma [[Seguida de Fibonacci]]. Pasmens aquela seguida èra ja coneguda per de matematicans indians del sègle VI,<ref>{{cite book|title = Toward a Global Science|autor = Susantha Goonatilake|phblisher = Indiana University Press|year = 1998|page = 126|isbn = 9780253333889|url = http://books.google.cat/books?id=SI5ip95BbgEC&pg=PA126&dq=Virahanka+Fibonacci&lr=&as_brr=0&as_pt=ALLTYPES&ei=yJ5eSZqFOYzukgT0x8F0 }}</ref> mas foguèt Fibonacci, mejans aquel libre, que l'introduguèt en Occident. ==== Successió de Fibonacci ==== {{article detalhat|Seguida de Fibonacci}} Lo calcul dels [[Parelh (matematicas)|parelhs]] de numerators e denominators obtenguts per la fraccion continua balha las valors seguentas (1,1), (2,1), (3,2), (5,3) ...; lo denominator d'una fraccion es lo numerator de la fraccion precedenta. Es tanben egal al n^en tèrme de la seguida de Fibonacci (''u''_n). Se definís per recurréncia : <center><math>u_1 = u_2 = 1\quad \text{e}\quad u_{n+2} = u_{n+1} + u_n \;</math></center> Los dos primièrs tèrmes son egals a 1 e cadun dels autres es la soma dels dos que lo precedisson. Per obtenir una bona aproximacion del nombre d'aur, sufís de causir una valor de ''n'' sufisentament granda e considerar la fraccion ''u''_n+1/''u''_n. En tèrmes matematics, aquò s'exprimís jos la forma seguenta : <center><math>\lim_{n \to +\infty} \frac {u_{n+1}}{u_n} = \varphi\;</math></center> La velocitat de convergéncia es granda, la diferéncia entre ''u''_n+1/''u''_n e φ es, en [[valor absoluda]], inferiora a l'invèrs del carrat de ''u''_n. Se la seguida de Fibonacci permet de determinar una aproximacion del nombre d'aur, la recipròca es veraia. Segon la formula seguenta : <center><math>u_n= \frac1{\sqrt 5}\left(\varphi^n -(1- \varphi)^n \right)</math></center> coma la valor |1-φ|ⁿ va demenissent quand ''n'' creis, e tend vèrs 0, es totjorn sufisentament pichona per poder èsser negligida, sufís de prendre l'entièr pus pròche de l'expression precedenta en negligissent lo tèrme en (1 - φ)ⁿ, s'obten : <center><math>\frac{\varphi^1}{\sqrt 5} \simeq 0,72\;\text{e} \;u_1 =1,\quad \frac{\varphi^5}{\sqrt 5} \simeq 4,96\;\text{e} \;u_5 =5,\quad \frac{\varphi^{10}}{\sqrt 5} \simeq 55,004\;\text{e} \;u_{10} = 55 </math></center> Aquela proprietat se verifica per tota seguida definida per la relacion de recurréncia ''u''_n+2 = ''u''_n+1 + ''u''_n, independentament de las valors dels dos primièrs tèrmes ''u''₁ e ''u''₂. == L'estatua de Leonardo == [[Fichièr:Leonardo_da_Pisa.jpg|thumb|Monument a Leonardo de Pisa (Fibonacci), fach per [[Giovanni Paganucci]] e acabat en 1863, al ''Camposanto'' de [[Pisa]]]] A Pisa, al [[claustre]] del cementèri istoric ''Camposanto'' se tròba una estatua de Leonardo, amb una inscripcion que dich: ''Ampere Leonardo Fibonacci Insigne Matematico Pisano del Secolo XII''. Es un produccion de fantasiá artistica perque cap imatge o representacion contemporanèa de Leonardo existís. L'estatua foguèt promoguda per dos membres del govèrn provisional de l'ancian grand [[ducat de Toscana]], Bettino Ricasoli e Cosimo Ridolfi que promulgèron un decrèst pel finançament de l'estatua lo 23 de setembre de 1859. L'ecultèt lo florentin [[Giovanni Paganucci]] que l'acabèt en 1863. A l'epoca del [[Faissisme]] las autoritats decidiguèron de desplaçar a Pisa l'estatua de Leonardo en 1926, e coma doass autras estatuas de ciutadans prestigiosos de Pisa, foguèron sortit del [[Camposanto]] e cap a luòcs publics e plan visibles. L'estatua de Leonardo foguèt plaçada al tèrme miègjornal del ''Ponte di Mezzo''. Pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]] foguèt destruït lo pont en 1944 dins los combats per Pisa, e l'estatua foguèr servada e olbidada. Dins los [[ans 1950]] se tornèt descobrir, foguèt restaurada provisòriament e plaçada dins lo pargue ''Giardino Scotto'' a la dintrada orientala de la ciutat. E dins los 1990 l'administracion de vila de Pisa decidiguèt de restaurar l'estatua e de la far demorar dins lo seu luòc d'origina al ''Campo Santo''. == Óbras publicadas == * ''[[Liber Abaci]]'' (1202), un libre de càlcul. Escrich el 1202, revisat e fòrça aumentat en 1228, se dividisís en quinze capítols. Un capítol important se dedica a las fraccions gradualas,<ref>Fraccion graduala: <math>\frac{1+\frac{1+\frac{1+\cdots}{a_3}}{a_2}}{a_1}=\frac{1}{a_1}+\frac{1}{a_1\cdot a_2}+\frac{1}{a_1\cdot a_2\cdot a_3}+\ \cdots</math></ref> de que expausa las propietats. Su aquelas basa una teoria dels nombres fraccionaris e, aprèp de las aver introduch dins los calculs del nombres abstractes, las convertís en un instrument practic per a l'obtencion de nombres especifics. Totas las fraccions se presentan al biais egipcian, es a dire, coma la soma de la fraccions amb numerators unitaris e denominarors no repetats. L'unica excepcion es la fraccion <math>\textstyle \frac{2}{3}</math>,<ref>L'excepcion ven pas d'una impossibilitat aritmetica, perque <math>\textstyle\frac{2}{3}=\textstyle\frac{1}{2}+\textstyle\frac{1}{6}</math>. La fraccion es pas descompausada per de rasons filosoficas e religiosas.</ref> que se descausan pas. Inclutz una taula per descomposicion en fraccions unitàrias que se legís drecha a esquèrra, coma dins las lengas semeticas. * ''Practica Geometriae'' (1220), un recuèlh de [[geometria]] e [[trigonometria]]. Es divisida en sèt capítols qu'abòrda de problèmas de geometria dimensionala se referent a las figuras planes e solidas. Es l'òbra mai avançada d'aquel tipe que se tròba dins aquèla epòca en Occident. * ''Flos'' (1225) o ''Flos super solutionibus quarumdam questionum ad numerum et ad geometricam pertinentium'' (Ensems de solucions de qualques questions relativas al nombre e a la geometria), son un recuèlh de solucions als problèmas pausats per Johannes de [[Palèrme]]. Compren quinze problèmes d'analisi determinat e indeterminat del primièr grau. Dos d'aqueles problèmes avián estat prepausats coma desfís a Leonardo per Joan de Palèrme, matematician de la còrt de l'emperaire Frederic II. * ''Liber quadratorum'', ("''Lo libre dels carrats''") sus [[equacion diofanciana|equacions diofancianas]], dedicat a l'emperaire [[Frederic II]]. Compta vint proposicions; aquelas son mai qu'un recuèlh sistematic de las propietats dels nombres carrats, mas una seleccion de las propietats que pòrtan a resòlvre un problema d'analisi indeterminat de segon gra que li foguèt prepausat per Teodor, un matematician de la còrt de Frederic II. * ''Di minor guisa'', d'aritmetica comerciala (perdut). * ''Comentari del libre X dels [[Elements d'Euclides|Elements]] d'[[Euclides]] (perdut). * ''Letra a Teodor''. Es una simple letra que Leonardo envièt a Teodor, [[astrològ]] de la còrt de Frederic II. Dins aquela se resòlvan dos problèmes. Lo primièr es algebric e consistís en trobar d'objèctes de diferentas proporcions. Aqueles objèctes pòrtan los noms d'aucèls de divèrsas espècias. Paul Ver Eecke, que traduguèt lo ''Líber Quadratorum'' al francés dempuèi l'original latin de l'edicion de 1228, estima que poiriá èsser una cortesia cap a Frederic II, qu'amava la caça amb falcon, que seriá estat enviada al prince. Lo segon problema es geometricaalgebric. Se tracta d'inscriure en un triangle isoscèl un pentagòn equilatèri qu'aja un costat sus la basa del triangle e dos mai costats suls autres d'aquel. O reduch a una equacion de segon gra, donant una valor fòrça aproximat pel costat del pentagòn dins lo sistèma sexagesimal. == Referéncias == <references/> == Bibliografia == * {{cite book|first=Maria|last= Mucillo|url=http://www.treccani.it/Portale/elements/categoriesItems.jsp?pathFile=/sites/default/BancaDati/Dizionario_Biografico_degli_Italiani/VOL47/DIZIONARIO_BIOGRAFICO_DEGLI_ITALIANI_Vol47_019246.xml Fibonacci, Leonardo (Leonardo Pisano)]|title=Dizionario Biografico degli Italiani, Vol. 47|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana Treccani|lenguage=italian}} * {{cite book|first=Baldassarre|last= Boncompagni|title=Della vita e delle opere di Leonardo Pisano, matematico del secolo decimoterzo, notizie|site= Roma|publisher=Tipografia delle Belle arti|any=1852, estratto da "Atti della reale Accademia pontificia de' nuovi lincei", a. 5, sessioni 1, 2 e 3, 1851-1852|lenguage=italià}} * {{cite book|first=Angelo|last= Genocchi|title=Intorno ad alcuni problemi trattati da Leonardo Pisano nel suo Liber quadratorum / brani di lettere dirette a D. Baldassarre Boncompagni|lloc= Roma, Tipografia delle belle arti|year=1855|lenguage=italian}} * {{cite book|first=Rodolfo |last= Bernardini|title=Leonardo Fibonacci nella iconografia e nei marmi |publisher=Pisa economica, n. 1|any=1977|pages= 37-39|llenguage=italian }} * {{cite book|title=bonacci tra arte e scienza|first=Luigi Arialdo |last=Radicati di Brozolo|site= Pisa |publisher=Cassa di risparmio|any= 2002|lenguage=italian }} * {{cite book|title=Giochi matematici del Medioevo, i "conigli di Fibonacci" e altri rompicapi liberamente tratti dal Liber abaci|first=Nando |last=Geronimi|fist2=Pietro |last2=Nastasi|first3=Mario |last3=Merz|site= Milano|publisher= B. Mondadori|year= 2006|lenguage=italian}} * {{cite book||first=C.J|last=Snijders|title=La sezione aurea|publisher=Franco Muzzio editore|site=Padova |year=1985|lenguage=italià}} * {{cite book|first=Alfred |last=Posamentier |first2=Ingmar|last2= Lehmann|title=I (favolosi) numeri di Fibonacci|publisher=Gruppo editoriale Muzzio|year=2010|ISBN =978-88-96159-24-8|lenguage=italian}} * {{cite book|first=Goetzmann|last=William N|first2=Rouwenhorst|last2=K.Geert |title= The Financial Innovations That Created Modern Capital Markets|url=https://archive.org/details/originsofvaluefi0000unse|year=2005|publisher=Oxford University Press Inc, USA)|ISBN =0195175719|lenguage=angles}} == Vejatz tanben == * [[Seguida de Fibonacci]] == Ligams extèrns == {{commons|Fibonacci}} * [https://web.archive.org/web/20120418013736/http://dante.di.unipi.it/ricerca/html/lia.html Extractes del Liber abbaci] (Università di Pisa, Area della ricerca linguistica, Testi di Pisa) {{it}} * [https://web.archive.org/web/20121102083713/http://www.muslimheritage.com/topics/default.cfm?TaxonomyTypeID=12&TaxonomySubTypeID=60&TaxonomyThirdLevelID=-1&ArticleID=472 Charles Burnett: ''Leonard of Pisa (Fibonacci) and Arabic Arithmetic'' ], 14 de genièr de 2005 * [https://web.archive.org/web/20060721173030/http://www2.math.unifi.it/~archimede/archimede/fibonacci/immagini_mostra/virtuale.php Virada Virtuala per l'exposicion ''Un pont sus la Mediterranèa: Leonardo Pisano, la sciéncia arabia e la renaissença del la matematica en Occident'' ] (2002) {{it}} * [https://web.archive.org/web/20060721173010/http://www2.math.unifi.it/~archimede/archimede/fibonacci/catalogo/catalogo.php Catàleg de l'exposició ''Un ponte sul Mediterraneo: Leonardo Pisano, la scienza araba e la rinascita della matematica a Occidente'' ] (Imprés a Florència 2002). {{it}} :* [https://web.archive.org/web/20060413082610/http://www2.math.unifi.it/~archimede/archimede/fibonacci/catalogo/roero.php Clara Silvia Roero ''Àlgebra e Aritmetica nel Medioevo islamico'' ] {{it}} :* [https://web.archive.org/web/20060721172954/http://www2.math.unifi.it/~archimede/archimede/fibonacci/catalogo/tangheroni.php Marco Tangheroni ''Pisa i el Mediterrani a l'època de Fibonacci'' ] {{it}} :* [https://web.archive.org/web/20060621151754/http://www2.math.unifi.it/~archimede/archimede/fibonacci/catalogo/giusti.php Enrico Giusti ''Matemàtica i comerç al Liber Abaci'' ] {{it}} :* [https://web.archive.org/web/20060713064045/http://www2.math.unifi.it/~archimede/archimede/fibonacci/catalogo/ulivi.php Elisabetta Ulivi ''Escola i mestre de l'àbac a Italia després del Medioevo i el renaixement''] {{it}} :* [https://web.archive.org/web/20060721173140/http://www2.math.unifi.it/~archimede/archimede/fibonacci/catalogo/pepe.php Luigi Pepe ''La redescoberta de Leonardo de Pisa'' ] {{it}} * [https://web.archive.org/web/20120602095850/http://www.divulgamat.net/weborriak/Historia/MateOspetsuak/LeonardoPisa.asp Ricardo Moreno ''Leonardo de Pisa (1180-1250)'' ], Centre Virtual de Divulgació de les Matemátiques {{it}} * [https://web.archive.org/web/20090603032822/http://www.malhatlantica.pt/mathis/Europa/Medieval/fibocacci/Fibonacci.htm ''Leonardo de Pisa (1170 -124?)''], Centro de Competência Nónio Malha Atlântica {{pt}} * https://web.archive.org/web/20131102131639/http://www.epsilones.com/documentos/d-fibonacci.html#fibonacci-ingles [[Categoria:Naissença a Pisa]] rfuxcjyiydm6oqr21ybqtizu5kr0cmi 14 71566 2507674 871218 2026-08-27T15:12:39Z Arancycn 58808 2507674 wikitext text/x-wiki {{Article principal}} [[Categoria:Subdivision per país|Chèca]] p81aoutfb8fwc5zo8ksxl80zkuu1ep5 0 72981 2507742 2284429 2026-08-27T19:22:10Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507742 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{1000 fondamentals}} Una '''ideologia''' es un ensemble d'[[idèa]]s sus un [[sistèma]] ([[economia|economic]], [[sociologia|social]], [[politica|politic]]...) e que promòu la seuna conservacion (ideologias conservatritz), la seuna transformacion (radical, sobtada e violenta - ideologias revolucionàrias - o lenta e pacifica - ideologias reformistas -) o lo restaurament del sistèma existissent de per abans (ideologias reaccionàrias). Las ideologias comptan doas compausantas: # '''Representacion del sistèma:''' balha un punt de vista pròpri e singular sus la [[realitat]], a partir d'ont analisa e jutja aquela, abitualament la comparant amb un sistèma alternatiu, real o ideal. # '''Programas d'accion:''' pretend menat tant que siá possible cap al ''sistèma real'' lo ''sistèma ideal'' pretendut. Las ideologias caracterizan diferents grops: * [[sociologia|Grops socials]] * [[Institucion]] * Movement [[politica|politic]], [[sociologia|social]], [[religion]]s o [[cultura]]l Explica la diferéncia de visions en politica, [[filosofia]] o [[etica]] e influéncia fòrça las decisions de l'individú, atal se qualificarà una persona de conservatritz, de progressista, de relativista, de fondamentalista… L'ideologia es pas totjorn conscienta, perque es ligada al [[jutjament]] sus los faches e los autres. Dins la [[marxisme|pensada marxista]], lo tèrme d''''ideologia''' a un sens pus especific. [[Karl Marx]] l'utilizèt per se referir al sistèma de valors que la [[societat de classas|classa]] dominanta difusa entre las classas subaltèrnas per tòca de justificar la seuna dominicion, amb l'intencion que los oprimits l'interiorizen e l'assumiscan com s'èra natural. Per exemple, dins las societats capitalistas, l'idèa que la [[proprietat privada]] es un [[drech natural]] inalienable. == Originas del nom == L'[[etimologia]] ven del [[grèc]] (''ἰδέα'' (idèa), e de ''λόγος'' (logos), « sciéncia, discors). [[imatge:Destutt de Tracy.jpg|thumb|100px|Destutt de Tracy inventor del mot ''ideologia'']] Lo mot foguèt creat per [[Destutt de Tracy]] al sègle XVIII (''Memòria sus la facultat de pensar'', 1796), e a l'origina designava la {{cita|sciéncia qu'estúdia las [[idèa]]s, son caractèr, origina e las leis que las regisson, e mai las relacions amb los [[Signe]]s que las exprimisson.}} Un mièg sègle apuèi, lo concèpte se dòta d'un contengut reivendicatiu per [[Karl Marx]], per qui l'ideologia es l'ensemble de las idèas (falsas en gròssa partida) ont la relacion amb la [[realitat]] es mens importanta que son objectiu, aquò per evitar que los oprimits sentan lor estat d'opression. [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Engels]], pròche de [[Karl Marx|Marx]], escriguèt: ::''{{cita | L' ideologia es un procèssus realizat conscientament pel pretendut pensador, en conscienciosament efectivament, mas amb una [[consciéncia falsa]]}}'' <small>Letra de Engels a Mehring</small> <ref> La data de la letra es lo 14 de junh de 1893 segon [http://www.filosofia.org/filomat/df297.htm]. segon que contunhariá atal:''{{cita|per aquò son caractèr ideologic se manifèsta pas immediatament, mas pel biais d'un esfòrç analitic e al lindal d'una nòva endevenença istorica que permet de comprendre la natura illusòria de l'univèrs mental del periòde precedent}}''. Segon una autra font, ont la letra es reproducha mai completament, la data es lo 14 de julhet de 1893, e seriá atal ''{{cita|L'ideologia es un procèssus que se fa pel pretendut pensador en consciéncia efectivament, mas amb una consciéncia falsa. Las vertadièras fòrças de vam que la mòvon, demòran ignoradas per el; encara, seriá pas tant un procèssus ideologic. S'imagina, doncas, de fòrças de vam falsas o aparentas. Coma se tracta d'un procèssus discursiu, se dedusís son contengut e sa forma de pensada pura, que siá lo seu pròpri o aquel de sos ancessors. Pren en compta en exclusiá lo material discursiu, qu'admet sens regardar, coma la creacion, sens buscar una autra font mai alunhada e independent de la pensada; per el, aquò es l'evidéncia d'esperela, coma per totes los actes, a tal punt que la pensada servís de mediator, a tanben en aquela son fondament darrièr.}}''[http://www.lainsignia.org/2005/octubre/cul_050.htm] </ref> Segon lo punt de vista considerat, lo concèpte pòt aquerir un ton [[pejoratiu]] qu'aviá pas abans. Segon aquela concepcion negativa, cada ideologia es una [[cosmovision]]<ref>teoria alemanda de la ''Weltanschauung''</ref> que pretend de despulhar l'òme de sa libertat, submergits dins una messorga, fasent d'aquel una partida d'una massa que visa a manipular e, se trionfa, a dominar. D'aquel punt de vista, las ideologias son d'aisinas de [[contraròtle social]]. == Sociologia e ideologia == Parlam d'ideologia quand una [[idèa]] determinada es largament partejada en consciéncia per un [[grop social]] dins una societat. De còps qu'i a es un trach fòrtament [[identitat|identitari]], coma la [[religion]], la [[nacion]], la [[classa sociala]], lo [[identitat sexual|sèxe]], lo [[partit politic]], lo [[club|club social]], inclusent grops pichons e tancats coma las [[sècta]]s e grops grands e dubèrts coma los partisans d'una equipa de fotbòl ... En mai que los membres del grop ideologic admetan o non l'individú, aquel apartenga al grop segon que compartís o non certans pressupausats ideologics de basa. L'ideologia interprèta e justifica los actes personals o collectius dels grops o [[classas socialas]], los interèsses que servís, e explica la realitat d'un biais acceptable e rassegurant per que pòsca mantenir l'[[interpretacion]] o [[justificacion]] tal que l'aviá preconcebut l'[[imaginari]] individual e collectiu, independentament de la situacion reala. === Saint Simon === [[imatge:Henri de Saint-simon portrait.jpg|thumb|200px|Saint Simon]] {{article detalhat|Comte de Saint Simon }} Lo [[comte de Saint Simon]] (1760-1825), foguèt un dels primièrs a utilizar lo concèpte d'ideologia per ne far un sistèma filosofic complet, ''completament fondat dins las sciéncias'', exclusent tot apòrt de las [[religions]], cal dire qu'èra [[ateïsme|atèu]]. Jogarà un ròtle fòrça singular dins la difusion de l'ideologia. Saint Simon, fòrça influenciat pels Ideològs, subretot pel doctor Jean Burdin, construiguèt entre 1801 e 1825 un sistèma global que [[Pierre Musso]] qualifiquèt de [[filosofia dels malhums]]<ref>Pierre Musso, Telecomunicacions e filosofia dels malhums''</ref>. Per Saint Simon, las relacions entre lo individús dins una societat son, per [[metafòra]] amb la [[fisiologia]] (qu'èra en plen desvolopament dins aqueles temps), parièrs als malhums organics dels èssers umans (malhum dels vaissèls sanguins, sistèma ansiós ..). Introdusís tanben la nocion de [[capacitat]] del malhum. La denominacion de {{cita|nòu cristianisme}} èra en realitat enganaira per un sistèma que, prenent [[Isaac Newton]] coma referéncia suprèma, pretend de remplaçar [[Dieu]] per la [[lei universala de la gravitacion|gravitacion universala]]. Sul plan esperital, las sciéncias se substituisson a la religion. Sul plan temporal, los economistas remplaçan los politics. Lo sistèma de govèrn deu inclure tres cambras, (inventors, cambra... execucion)<ref> Per mai de detalhs, vejatz [[Pierre Muss]] ,'' filosofia e la creacion dels malhums de telecomunicacions''</ref>. Saint Simon presenta son exclusiva confisança dins lo progrès industrial. Son sistèma èra fòrça remplit de religiositat, subretot los darrièrs ans. === En cèrca d'un sistèma coerent (1825) === [[Fichièr:Auguste Comte.jpg|thumb|right|Retrach d'Auguste Comte ([[1798]]-[[1857]]).]] La preocupacion de la recèrca d'un ''sistèma coerent'' que ja se trobava dins l'escòla dels ideològs, un pauc oblidada per las guèrras de l'Empèri e per la Restauracion, resorgís en 1825 <Ref>An de la de la mòrt de [[Comte de Saint Simon|Henri de Saint Simon]] (19 de mai), que son sistèma trobèt una posteritat per l'intermediari de sos parents e sos ancians disciples.</ref>, dins lo contèxte del començament del reialme de [[Carles X de França|Carles X]]. La fin de l'an 1825 e l'an 1826 foguèron atal, en França, un moment de reflexion sus un sistèma filosofic global. Se pòt considerar qu'es un periòde frachissa dins l'istòria de las idèas. Los pensadors que participèron en aquela reflexion seràn subretot [[Auguste Comte]], [[Barthélemy Prosper Enfantin]], [[Charles Fourier|Fourier]]... e benlèu [[Félicité Robert de Lamennais|Lamennais]], que s'engatgèt dins la reflexion amb los catolics. Aquel periòde lancèt un grand nombre de movements de diferentas natura: '''ideologias''', '''[[utopia]]s''', que faguèt espelir las grandas teorias sul [[liberalisme]], e tanben las diferentas formas de [[socialisme]]. === Lo Saint Simonisme aprèp Sant Simon === A la mòrt de [[Comte de Saint Simon|Saint Simon]] (1825), un politecnician [[Barthélemy Prosper Enfantin]] repren sa doctrina. Fòrça interessat pel sistèma de Saint Simon, publiquèt amb [[Saint Amand Bazard]], l'''Exposicion de la doctrina de Saint Simon'' (1829). Aquelas idèas son alara difusadas pel movement dich ''saint simonisme'', jos de formas variablas dins lo temps: * en 1831, [[Saint Amand Bazard]] se separa del grop liberal d'Enfantin ("esquisma") e fonda una branca de sensibilitat socialista, qu'influencièt subretot [[Karl Marx|Marx]]; * [[Lazare Hippolyte Carnot]], segond filh de [[Lazare Nicolas Marguerite Carnot|Lazare Carnot]], collaborèt dins un dels jornals; * [[Michel Chevalier]], saint simonian de sensibilitat liberala, es un conselhièr personal de [[Napoleon III]]; * las idèas saint simonistas se desvolopan en certans cercles de l'Escòla Politecnica. Las idèas saint simonianas aguèron una fòrta influéncia en [[França]] dins lo periòde de desvolopament industrial del [[Segond Empèri]], aprèp la III{{a}} Republica ([[revolucion industriala]]). Difusèron tanben fòra dels tèrmes amb la [[colonizacion]] en [[Africa]] e a l'[[Orient Mejan]] qu'[[Barthélemy Prosper Enfantin|Enfantin]] ne foguèt l'iniciaire. Es la rason per que se ditz qu'es una ''ideologia coloniala francesa''. Sortiguèron d'aplicacions practicas dins la construccion dels [[tren]]s (estrelha de Belgrand), de las carrièras, de canals, e encara uèi dins los malhums de [[telecomunicacions]]<ref>[[Pierre Musso]], ''telecomunicacions e filosofia dels malhums''</ref>. === Positivisme d'Auguste Comte === {{Article detalhat|Auguste Comte}} [[Imatge:Auguste Comte.jpg|thumb|200px|Auguste Comte]] Auguste Comte foguèt secretari de [[Comte de Saint Simon|Saint-Simon]] de 1817 a 1824. Daissèt Saint Simon per fondar son pròpri movement filosofic. L'ideologia de Comte se dividís en doas parts: * Lo positivisme scientific Las causas primièras son oblidadas. Dins lo ''cors de filosofia positiva'' (1830-1842), Comte expausèt la [[lei dels tres estats]]: l'umanitat passa per tres estats: l'estat teologic (los dieus govèrnan lo monde), l'estat [[metafisica|metafisic]] (d'entitats abstrachas determinan lo monde), e l'estat positiu (las sciéncias atenhon l'estat positiu). * lo positivisme "religiós" Dins aquela fasa, Auguste Comte definís las relacions dins la societat a partir de tres fondaments: l'[[altruisme]], l'òrdre e lo [[progrès]]. La [[sociologia]] (tèrme que tornèt prendre de [[Sieyès]]) corona las sciéncias dichas {{cita|positivas}}: matematicas, fisica, quimia, astronomia, biologia. Lo monde es governat pels mòrts. L'umanitat es un ''Grand-Èsser'', biais de continuament del culte [[culte de la Rason e de l'Èsser Suprèm]], de que es lo "grand capelan". Lo [[positivisme]] aguèt una influéncia determinanta a partir de la mitat del sègle XIX sus fòrça personalitats e domenis: * lo [[positivisme logic]], * lo [[positivisme juridic]], qu'es fondamental dins lo sistèma de la politica positiva de la fasa religiosa, * lo [[neopositivisme]]. == L'origina de las ideologias == L'origina de la majoritat de las ideologias se tròba dins un [[filosofia|corrent filosofic]], n'essent una version fòrça simplificada, e a vegadas destòrsa, de la filosofia originala, çò qu'arriba, d'un biais general, quand una pensada originala se convertís en ".... isme "<ref> Platon → platonisme; Marx → marxisme, etc. </ref>. Generalament se situa l'origina en foncion dels besonhs que son la basa sociala d'una pensada determinada. Los primièrs filosòfs qu'estudièron l'"ideologia": los [[psicologisme|psicologistas]] franceses ([[Condillac]], [[Cabanis]], [[Destutt de Tracy]]), situèron aqueles besonhs dins lo {{cita|ieu interior}}, interpretat de divèrses biais. Mai tard lo compromés politic dels filosòfs socials, ([[socialisme utopic|socialistas utopics]], [[Comte de Saint Simon|Saint Simon]], [[Charles Fourier|Fourier]], [[Pierre-Joseph Proudhon|Proudhon]]) situèron aqueles besonhs dins la vida sociala, çò que provoquèt lo qualificatiu de "doctrinaris" pels "ideològs" dins sa confrontacion amb lo poder, donant al mot un sens pejoratiu que perdèt pas jamai. Lo sens mai elaborat de l'ideologia es aquel d'Hegel e Marx, considerant l'ideologia coma una {{cita|scission de la consciéncia}}, que produsís l'[[alienacion]], malgrat qu'aquela siá considerada coma simplament [[dialectica]] de la [[pensada]], [[idealisme]], ([[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]) o dialectica materiala, [[materialisme]], ([[Karl Marx|Marx]]). Al sègle XX l'ideologia foguèt considerada coma un problèma de comunicacion sociala. Per aqueles de l'[[Escòla de Francfòrt]], de biais especial [[Habermas]], l'ideologia exprimís la [[violéncia]] de la dominacion que destòrç la [[comunicacion]]. Aquel destòrç es la consequéncia d'una [[rason instrumentada]] que produsís la [[sciéncia]] e la [[tecnologia]] coma axes de la [[dominacion sociala]]. Es doncas necessària una [[ermeneutica]] de l'[[emancipacion]] e del [[liurament]]. Del meteis biais [[Marcuse]] sossigna aquel fach dins las [[classas socialas]] d'esperelas. [[Karl Mannheim]] e [[Max Scheller]] plaçan l'ideologia dins l'ambient de la [[sociologia]] del [[saber]]. Lo saber enclusit dins la [[dominacion politica]] genèra un tal cumul de [[interès]]ses que forma la [[cosmovision]] dels grops socials. Mannheim distinguís entre ideologia parciala de tipe psicologic, e ideologia totala de tipe social. [[Jean-Paul Sartre|Sartre]], el, introdusís una idèa d'"ideologia" completament diferenta. Per Sartre l'ideologia es lo fruch d'un pensador "creador", capable de generar un biais de viure la realitat<ref>''Critica de la rason dialectica'', 1960 </ref>. [[Willard van Orman Quine]], el, liga l'ideologia amb un biais de considerar l'[[ontologia]]<ref> {{en}}Notes on the Theory of Reference, a''From a Logical Point of View'', 1935, p. 131. </ref>. A la fin del sègle XX, pasmens, se dintrèt dins una epòca de sosestimacion del fenomèn ideologic, de la part de las ideologias conservatritz, de biais que d'unes proclamèron "La fin de las ideologias"<ref>{{en}} Bell, D. ( 1960)''The End of Ideology: On the exhaustion of Political Idees in the Fifties''</ref>. Fin finala se proclamèt lo trionf de la [[pensada unica]] e del "Cap de la Istòria" o del "[[tust de las civilizacions]]", [[Samuel Huntington]] (1998). L'ideologia se deuriá estudiar a l'auna de sa pròpria logica mens que a aquela de la filosofia que se'n deriva. Es de mal comprendre quora e en quins tèrmes una filosofia ven una ideologia. [[Max Weber]] afirmava que las filosofias evolucionan per èsser ideologias, mas explica pas, quora, coma e perqué. Çò que se pòt assegurar es qu'existís una relacion dialectica entre las idèas e los besonhs socials, e que ambedós son indispensables per formar una ideologia. Atal, de besonhs sentits pel còrs social (o un grop social) pòdon far fracàs per aver ges d'idèas que lo sostenon. Atal coma i a d'idèas que pòdon passar inapercebudas perque son pas apropriadas als besonhs socials. Marx dins sa ''Critica de la Filosofia del Drech'' senhala a Hegel {{cita|las revolucions demandan un element passiu, una basa materiala. Un pòble fonciona solament amb la teoria quand aquela representa la realizacion dels seus besonhs.}} ::''{{cita|Es certan, l'arma de la critica pòt pas remplaçar la critica per las armas; la violéncia materiala pòt pas èsser basada solament amb la violéncia materiala. Mas tanben la teoria ven violéncia materiala un còp qu'incendiatz las massas. La teoria es capabla de s'ancorar dins las massas, quand mòstra ad hominem, e mòstra ad hominem quand ven radicala. Èsser radical es prendre la causa a la racina. E per l'òme la racina es l'òme d'esperel.}}'' == Tipes d'ideologia == La tièra dels diferents corrents ideologics se realiza d'abitud per mejan d'una tipologia segon sa finalitat, s'establisson atal quatre grandas categorias: * '''Ideologias reaccionàrias:''' aquelas que languisson e vòlon tornar trobar un tipe de sistèma social, economic o politic passat, o qualques de sas caracteristicas. * '''Ideologias del ''statu quo'':''' aquelas que defendon e racionalizan l'ordre economic, social e politic existissent dins un moment donat. * '''Ideologias revolucionàrias:''' aquelas que sostenon los cambis qualitatius dins l'ordre economic, politic e social. Requerisson una transformacion radicala, sobtada e violenta. * '''Ideologias reformistas:''' aquelas que favorisson lo cambi d'un biais lent e pacific. Segon lo domeni principal que cobrís, se parla d'ideologia sociala, economica, politica, religiosa... Sovent se mesclan, evidentament una pensada coerenta tend a buscar los meteisses tractaments dins los diferents camps d'accion del sistèma. == Concèpte marxista d'ideologia == [[Imatge:Sculpture of Marx and Engels in the Marx-Engels-Forum.jpg|thumb|200px|Escultura de Marx e Engels a Berlin]] Segon la definicion d'aquel concèpte pel [[materialisme istoric]], l''''ideologia''' fa partida de la [[superestructura (marxisme)|superestructura]], ensems amb lo [[sistèma politic]], la [[religion]], l'[[art]] e lo [[Drech|camp juridic]]. Segon l'interpretacion classica, es determinada per las condicions materialas de las relacions de produccion o [[estructura]] economica e sociala e la reflexion que produsís se nomena "falsa consciéncia". Lo ròtle de l'ideologia, segon aquela concepcion marxista de l'istòria, es d'agir coma un lubrificant per fluidificar las relacions socialas, fornís lo minimum de [[consensus]] social necessari mejans la [[justificacion]] de la preponderança de las [[classa]]s dominantas e del [[poder]] politic. Los màgers marxistas que se consacrèron a l'estudi de l'ideologia, o faguèron de comentaris significatius sul tema, son [[Karl Marx|Marx]] e [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Engels]], [[Lukács]], [[Althusser]], [[Gramsci]], [[Theodor Adorno]] e, pus recentament, [[Slavoj Zizek]]. Malgrat que normalament se parla abitualament d'una teoria de l'ideologia omogenèa del marxisme, ligada a l'esquèma basa-superestructura, existisson fòrça variacions teoricas que tractan lo tèma. Qualques analistas de la teoria de l'ideologia marxista, per exemple [[Terry Eagleton]], arribèron a afirmar que dins los quites escriches de Marx existisson divèrsas teorias sul punt. Dins l'[[URSS]] de [[Stalin]], lo marxisme demorèt redusit al [[materialisme dialectic]] (o ''diamat'') e a la nomenada ''concepcion materialista de l'istòria''. Aquelas doctrinas, codificadas e pauc questionablas, èran ensenhadas academicament, amb una seccion quita dins l'[[Acadèmia de las Sciéncias]]. Pels marxistas occidentals, e especialament pels istorians d'orientacion non ortodòxa, que se nomena ''marxiana'', subretot en França e Anglatèrra (mai o mens ligats a la renovacion istoriografica de la mitat del sègle XX que menèt cap a l'[[Escòla de las Annalas]]), es pas possible d'explicar l'istòria d'un biais tan determinista. Segon aquel punt de vista, se tròba dins l'[[istoriografia]] las interpretacions de l'ideologia dins lo sens que l'inadequacion de l'''ideologia dominanta'' a de condicions novèlas o a l'espeliment d'''ideologias alternativas'' que dintran en concurréncia amb ela, produsís una [[crisi ideologica]]. Doncas, cal admetre que, encara que d'un punt de vista marxista classic sona eretic, quand una ideologia dominanta complís pas eficaçament sa foncion, fa aumentar la tension sociala ([[luta de la classas]]) que contribuís a la [[crisi]] d'un [[mòde de produccion]] e sa transicion al seguent. == Lo sègle de las ideologias == [[Imatge:Biblis RFE RL 01.jpg|thumb|Emetor de Ràdio Liberty d'ideologia capitalista dirigida cap als païses de l'Euròpa de l'Èst]] Expression del filosòf [[Jean Pierre Faye]] (1998) <ref> Faye, Jean Pierre. ''Lo sègle de las ideologias'' 1998</ref> Lo tèrme d'ideologia, reservat al sègle XIX al debat intellectual, venguèt al sègle XX lo vector de grands movements socials e de pensada, sul substrat de las grandas massas que son endoctrinadas pels nòus mejans de [[comunicacion]], la [[propaganda]], la [[violéncia]] e la [[repression]]. Dins lo periòde entre las doas guèrras las ideologias politicas que s'afrontèron èran lo [[faissisme]] e lo [[comunisme]], encara que del sègle XIX sobrevisquèt lo [[liberalisme]] dins sa version democratica, lo [[conservatorisme]], lo [[socialisme]] democratic, l'[[anarquisme]] e los [[nacionalisme]]s. [[Feminisme]], [[pacifisme]], [[ecologisme]] e los movements per l'[[racisme|egalitat raciala]] e la reconeissença de l'[[identitat sexuala]] son d'ideologias non estrictament politicas, amb fòrta vocacion de transformacion de la societat. Lo monde religiós sembla d'èsser absent de la majora partida de las nòvas visions del monde (en alemand ''Weltanschauung'') fins a la fin del sègle XX, quand [[André Malraux]] profetizèt pauc abans de morir (1976): ''lo sègle XXI serà religiós o serà pas''. Es plan lèu per confirmar, mai dempuèi lo [[integrisme|cristianisme integrista]] (catolic e protestant) e lo [[fondamentalisme|fondamentalisme islamic]] tornèron (personalitats coma [[Joan Pau II]], [[Ronald Reagan]] e l'[[Ayatollah Khomeini]]) e trobèron d'acomodaments dins la justificacion ideologica de tot tipe d'interèsses, tant dins los païses desvolopats (ont va mai al delà de que la [[democracia crestiana]] de postguèrra prepausèt) coma dins los païses sosdesvolopats (ont l'idèa del [[tèrçmondisme]] dominant del periòde de la descolonizacion o la [[teologia del liurament]] dels ans 1970). Lo meteis arribèt amb lo nacionalisme [[Índia|indó]]. L'[[europeïsme]] o [[movement europèu]] dintrèt dins una crisi ideologica d'ont ven lo simptòma de l'incapacitat de definir sas valors e sos tèrmes dins los debats de la Constitucion Europèa (2005). === La pensada flaca === Encara, dempuèi las decenias 1980 e 1990, lo concèpte d'ideologia sofrís d'una devaloracion per son inadequacion als nòus [[paradigma]]s intellectuals espelissent, coma la [[desconstruccion]] ([[Jacques Derrida]]), o encara la [[postmodernitat]], que prepausèron una [[pensada flaca]] ([[Gianni Vattimo]]), d'un biais una ideologia flexibla que s'acòrda de situacions de cambi desconcertant qu'arribèron a la fin del sègle (subretot la [[Mur de Berlin#La casuda del Mur|casuda del mur de Berlin]]). Dins aquel contèxte cultural se compren la formulacion del concèpte de la [[tresena via]] ([[Anthony Giddens]]), una adaptacion a la [[globalizacion]] e al [[liberalisme]] economic trionfant a partir de las posicions [[socialdemocracia|socialdemocratas]] (lo [[laborisme]] britanic de [[Tony Blair]] o fins a la presidéncia de [[Bill Clinton]]) que en practica es seguís mai o mens las concepcions del [[conservatorisme]]. == Usatge pejoratiu del tèrme == En fòrça ocasions s'utiliza lo concèpte d'ideologia per descriure un sistèma de pensada o concepcion del monde. A diferéncia de l'usatge mai neutre de '''presa de posicion''' qu'exprimís lo punt de vista actual d'una persona o d'un grop, davant una situacion novèla, aprèp qu'evaluèt las diferentas opcions. Se ditz de l'idologia quand se fa un usatge pejoratiu que: * prepausa un ensemble de solucions preestablidas pels problèmas que pretend de resòlvre. * es '''dogmatica''', provocant l'afrontament partisan (posicions politicas o religiosas). * s'acompanha del '''proselitisme''' fins a l''''endoctrinament'''. L'ideologia es, alara, '''lo fruch de la pensada somesa al [[prejutjat]] .''' === Dogmatisme de las ideologias === Las ideologias veson lo monde coma quicòm d'estatic. Es per aquel fach que quina que siá l'ideologia se vei d'esperela coma depositària de las idèas que pòdon resòlvre quin que siá problèma de la societat, pel present o pel futur. Atal torna l'ideologia dins un [[dogmatisme]], perque se barra de las idèas dels autres coma una font possibla de solucions als problèmas que se pausa cada jorn, se ressentís ela coma l''''explicacion totala''' e darrièra; fins a qu'uns nomenan ''explicacion ferotja''. === Ideologias camin cap al totalitarisme === Coma se ditz al paragraf anterior, dins de cases extrèms, una ideologia pòt arribar a negar la possibilitat de dissidéncia, donant per vertat irrefutabla los seus postulats. Arribats a considerar l'ideologia coma vertat irrefutabla, dubrís lo camin cap al [[totalitarisme]], que siá de tipe politic o religiós, ([[teocracias]]). Tota persona que se tròba en desacòrdi ven un problèma per la societat, o lo grop, perque va contra la vertat [[dogmatica]] que proclama l'ideologia. Tal es lo problèma grandàs que pausan los [[dissident]]s, las [[faccion]]s<ref> Cal remarcar l'òdi que nais entre las faccions qu'espelisson dins una meteissa ideologia, de còps qu'i a òdi superior al reget de l'ideologia contrària </ref>, e subretot las [[sècta]]s. == Referéncias == <references/> == Bibliografia == * {{cite book | last = [[Karl Marx]] amb la collaboracion de [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Friedrich Engels]] | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = L'ideologia alemanda | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1846 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Kenneth Minogue | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Palgrave Macmillan | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Alien Powers: The Pure Theory of Ideology | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1985 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = 0-312-01860-6 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = [[Paul Ricœur]] | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = L'idéologie et l'utopie | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1997 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = John B. Thompson | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Studies in the Theory of Ideology | trans_title = | url = https://archive.org/details/studiesintheoryo0000thom | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1984 | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} == Vejatz tanben == * [[Ideologia politica]] * [[Propaganda]] == Ligams extèrnes == * {{en}} [http://www.autodidactproject.org/guidideo.html Ideologia (guida d'Estudi) ] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20061202044734/http://www.ideologieforschung.de/en/ Ideologia (recerca) ] * {{en}} [http://www.marx2mao.com/Other/LPOE70ii.html#s5 Loís Althusser l'"Ideologia e aparelhs ideologics d'Estat" ] * {{en}} [http://journal.ilovephilosophy.com/Article/Ideology-and-Symbolic-Power--Between-Althusser-and-Bourdieu/11115 Ideologia e poder simbolic: Entre Althusser e Bourdieu] * {{fr}} [http://agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/Ideologia dorsièr de l'Agora sus l'ideologia] * {{de}} [https://web.archive.org/web/20060629152309/http://www.ideologieforschung.de/ ''Ideologieforschung''] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20090228163858/http://netx.u-paris10.fr/actuelmarx/alp0032.htm L'ideologia per Marx: concèpte politic o tèma polemic?] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20090928042104/http://www.cnam.fr/lipsor/dso/articles/fiche/ricoeur.html Ficha sus l'ideologia e l’utopia" Paul RICOEUR, Laurent GAYOT.] [[Categoria:Sociologia]] dcnti9j7mrxx9q2iualxpzprpza10li 0 73587 2507683 1938677 2026-08-27T17:38:19Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507683 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Tablemountain Cape Town.jpg|thumb|right|400px|La Montanha de la Taula vista del Cap de Leon]] La '''Montanha de la Taula''' es una montanha de suc planièr que tresplomba la ciutat del [[Lo Cap|Cap]] en [[Sud-Africa]]. Es representada subre lo drapèu de la vila del Cap e subre d'autres insignes de govèrns locals.<ref>[https://web.archive.org/web/20110923171833/http://www.capetown.gov.za/en/Pages/default.aspx Cape Town local government services website]</ref> Es un atraccion toristica significativa, fòrça visitaires utilizan lo sistèma de carrèg aerian per cable (teleferic) per i pujar e d'autres ne fan l'ascencion a pè. La montanha culmina a 1 086 mètres e es situada dins lo pargue nacional del meteis nom. === Referéncias === <references /> [[Categoria:Montanha d'Africa del Sud]] 4n807687j3r68n2ocvzd3yumt67cg6i 0 73782 2507731 1920609 2026-08-27T19:15:23Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507731 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=Sistèma nerviós |imatge=Nervous system diagram.png |legenda=Esquema del SNP uman en blau |carta= }} Lo '''Sistèma nerviós periferic''', o SNP, es format pels nervis e glandas situats fòra del [[cervèl]] e de la [[mesolha espinala]]. La foncion principala del SNP es de connectar lo [[sistèma nerviós central]] (SNC) amb los membres e organs. A la diferéncia del SNC, lo SNP es pas protegit pels [[òs]]ses de la mesolha espinala e del cran, o per la [[barrièra ematoencefalica]], çò que lo daissa expausat a las toxinas e a las agressions mecanicas. Lo sistèma nerviós periferic es divisit en [[sistèma nerviós somatic]] e [[sistèma nerviós autonòm]]; d'unas font i incluson tanben lo [[sistèma sensorial]]<ref>{{cite book | last = Maton | first = Anthea | authorlink = | coauthors = Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright | title = Human Biology and Health | publisher = Prentice Hall | year = 1993 | location = Englewood Cliffs, New Jersey, USA | pages = [https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho/page/132 132]–144 | url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho | doi = | id = | isbn = 0-13-981176-1}}</ref>. Los [[nèrvis cranians]] apertenon al SNP. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Neurologia]] [[Categoria:Sistèma nerviós]] [[Categoria:Sistèma nerviós periferic]] se1awkj3cp3k2q11r7xa5a333z09p42 0 74871 2507690 2423210 2026-08-27T18:48:29Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507690 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sistèma d'escritura |exemple=Cyrillic_alternates.svg |lengas=[[rus]], [[ucraïnés]], [[bielorús]], [[sèrbe]], [[Macedonian (eslau)|macedonian]] e [[bulgar]], e autres, principalament en [[Russia]] |legenda_mapa= {{Legenda|#075107|País ont es utilisat coma escritura principala}} {{Legenda|#079A07|País ont es utilisat emb una autra escritura officiala}} |creacion={{S|ix}} }} [[file:Romanian Cyrillic - Lord's Prayer text.svg|350px|thumb|right|Exemple d’escritura en alfabet cirilic]] L’'''alfabet cirillic''' ([[bulgar]] e [[macedonian]] : кирилица ; en [[rus]] : кириллица ; en [[ucraïnian]] : кирилиця ; en [[bielorús]] : кірыліца ; en [[rutèn]]/[[rusin]] : кырилиця ; en [[sèrbe]] : ћирилица et ćirilica) es un [[alfabet]] [[escritura bicamerala|bicameral]] de trenta [[Letra (escritura)|letras]]. Es basat sus l'[[Alfabet cirillic arcaïc]] que foguèt desvolopat durant lo sègle IX a l'[[Escòla literària de Preslav]] dins lo [[Primièr Empèri bulgar]].<ref>{{cite book |nom=Francis | cognòm=Dvornik |títol=The Slavs: Their Early History and Civilization |url=https://archive.org/details/slavstheirearlyh0000fran |cita=The Psalter and the Book of Prophets were adapted or "modernized" with special regard to their use in Bulgarian churches, and it was in this school that glagolitic writing was replaced by the so-called Cyrillic writing, which was more akin to the Greek uncial, simplified matters considerably and is still used by the Orthodox Slavs. | year=1956 |place=Boston | publisher=American Academy of Arts and Sciences |page=[https://archive.org/details/slavstheirearlyh0000fran/page/179 179]}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=YIAYMNOOe0YC&pg=PR1&dq=Curta,+Florin,+Southeastern+Europe+in+the+Middle+Ages,+500-1250+(Cambridge+Medieval+Textbooks),+Cambridge+University+Press#v=onepage&q=Cyrillic%20preslav&f=false |títol=Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250|collecion=Cambridge Medieval Textbooks|autor= Florin Curta|editor=Cambridge University Press|an=2006|isbn=0521815398|pagina= 221–222}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=J-H9BTVHKRMC&pg=PR3-IA34&lpg=PR3-IA34&dq=The+Orthodox+Church+in+the+Byzantine+Empire+Cyrillic+preslav+eastern#v=onepage&q=%20preslav%20eastern&f=false|capitól= The Orthodox Church in the Byzantine Empire|títol=Oxford History of the Christian Church|autor= J. M. Hussey, Andrew Louth|editor= Oxford University Press|an= 2010|isbn=0191614882|pagina= 100}}</ref> Es la basa d'[[alfabet]]s emplegats dins mai d'una lengas, especialament aquelas d'origina ortodòxa eslava, e las lengas non eslava influénciadas pel rus. En 2011, aperaquí 252 milion de personas en Eurasia o utilizavan coma alfabet oficial de sa lenga nacionala, amb [[Russia]] comptant per un quart d'aqueles.<ref>[[List of countries by population]]</ref> Amb l'accession de Bulgaria dins l'[[Union Europèa]] lo [[1èr de genièr]] de [[2007]], lo cirillic venguèt lo tresen alfabet oficial de l'Union, après l'[[alfabet latin]] e l'[[alfabet grèc]].<ref>{{cite web|autor1=Leonard Orban|títol=Cyrillic, the third official alphabet of the EU, was created by a truly multilingual European|url=http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-07-330_en.pdf|site=europe.eu|accessdate=3 Agost 2014|data=24 Mai 2007}}</ref> Lo cirillic foguèt creat a partir del [[alfabet grèc|grèc]] dins sa grafia [[onciala]] e de l’[[alfabet glagolitic]] amb qualquas ligaturas. Aquelas letras adiconalas foguèron utilizadas per los sons de l'[[eslavon]] qu'existisson pas en grèc. L'alfabet es nomenat en onor de dos fraires [[Empèri Bizantin|bizantins]],<ref>''Columbia Encyclopedia'', Sixth Edition. 2001–05, s.v. "Cyril and Methodius, Saints"; ''Encyclopædia Britannica'', Encyclopædia Britannica Incorporated, Warren E. Preece – 1972, p. 846, s.v., "Cyril and Methodius, Saints" and "Eastern Orthodoxy, Missions ancient and modern"; ''Encyclopedia of World Cultures'', David H. Levinson, 1991, p. 239, s.v., "Social Science"; Eric M. Meyers, ''The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East'', p. 151, 1997; Lunt, ''Slavic Review'', June 1964, p. 216; Roman Jakobson, ''Crucial problems of Cyrillo-Methodian Studies''; Leonid Ivan Strakhovsky, ''A Handbook of Slavic Studies'', p. 98; V. Bogdanovich, ''History of the ancient Serbian literature'', Belgrade, 1980, p. 119</ref> [[Sant Ciril e Metòdi]], que creèron l'alfabet glagolitic earlier on. Los universitaris pensan uèi que lo cirillic foguèt desvolopat e formalizat per los primièrs discípols de Ciril e Metòdi. Al començament del sègle XVIII, l'alfabet cirillic utilizat en Russia foguèt reformat per [[Pèire I de Russia|Pèire lo Grand]], que tornava de sa [[Granda Ambassada]] en [[Euròpa de l'Oèst]]. La forma novèla de las letras se sarrèt de l'alfabet latin, mai d'unas letras arcaïcas foguèron levadas e d'autras foguèron personalament concebudas per Pèire lo Grand (coma la Я qu'esinspirada de la R latina). <ref name="Civil Type">{{cite web|títol=Civil Type and Kis Cyrillic|url=http://typejournal.ru/en/articles/Civil-Type|site =typejournal.ru|data=22 Mai 2016}}</ref> ==Letras== {| border="0" cellpadding="5" cellspacing="0" class="Unicode" style="vertical-align:top; border-collapse:collapse; border:1px solid #999; text-align:center; clear:both;" |- ! colspan=12 style="background-color:#fbec5d; font-family:inherit; font-weight:normal;" | '''Letras de l'alfabet cirillic''' |- style="vertical-align:top; background:#f8f8f8;" | style="width:7%;"| [[A (Cyrillic)|<big>А</big><br><small>A</small>]] | style="width:7%;"| [[Be (Cyrillic)|<big>Б</big><br><small>Be</small>]] | style="width:7%;"| [[Ve (Cyrillic)|<big>В</big><br><small>Ve</small>]] | style="width:7%;"| [[Ge (Cyrillic)|<big>Г</big><br><small>Ge</small>]] | style="width:7%;"| [[Ghe with upturn|<big>Ґ</big><br><small>Ge upturn</small>]] | style="width:7%;"| [[De (Cyrillic)|<big>Д</big><br><small>De</small>]] | style="width:7%;"| [[Dje|<big>Ђ</big><br><small>Dje</small>]] | style="width:7%;"| [[Gje|<big>Ѓ</big><br><small>Gje</small>]] | style="width:7%;"| [[Ye (Cyrillic)|<big>Е</big><br><small>Ye</small>]] | style="width:7%;"| [[Yo (Cyrillic)|<big>Ё</big><br><small>Yo</small>]] | style="width:7%;"| [[Ukrainian Ye|<big>Є</big><br><small>Yest</small>]] | style="width:7%;"| [[Zhe (Cyrillic)|<big>Ж</big><br><small>Zhe</small>]] |- valign=top | [[Ze (Cyrillic)|<big>З</big><br><small>Ze</small>]] | [[З́|<big>З́</big><br><small>Zje</small>]] | [[Dze|<big>Ѕ</big><br><small>Dze</small>]] | [[I (Cyrillic)|<big>И</big><br><small>I</small>]] | [[Dotted I (Cyrillic)|<big>І</big><br><small>Dotted I</small>]] | [[Yi (Cyrillic)|<big>Ї</big><br><small>Yi</small>]] | [[Short I|<big>Й</big><br><small>Short I</small>]] | [[Je (Cyrillic)|<big>Ј</big><br><small>Je</small>]] | [[Ka (Cyrillic)|<big>К</big><br><small>Ka</small>]] | [[El (Cyrillic)|<big>Л</big><br><small>El</small>]] | [[Lje|<big>Љ</big><br><small>Lje</small>]] | [[Em (Cyrillic)|<big>М</big><br><small>Em</small>]] |- style="vertical-align:top; background:#f8f8f8;" | [[En (Cyrillic)|<big>Н</big><br><small>En</small>]] | [[Nje|<big>Њ</big><br><small>Nje</small>]] | [[O (Cyrillic)|<big>О</big><br><small>O</small>]] | [[Pe (Cyrillic)|<big>П</big><br><small>Pe</small>]] | [[Er (Cyrillic)|<big>Р</big><br><small>Er</small>]] | [[Es (Cyrillic)|<big>С</big><br><small>Es</small>]] | [[С́|<big>С́</big><br><small>Sje</small>]] | [[Te (Cyrillic)|<big>Т</big><br><small>Te</small>]] | [[Tshe|<big>Ћ</big><br><small>Tshe</small>]] | [[Kje|<big>Ќ</big><br><small>Kje</small>]] | [[U (Cyrillic)|<big>У</big><br><small>U</small>]] | [[Short U (Cyrillic)|<big>Ў</big><br><small>Short U</small>]] |- valign=top | [[Ef (Cyrillic)|<big>Ф</big><br><small>Ef</small>]] | [[Kha (Cyrillic)|<big>Х</big><br><small>Kha</small>]] | [[Tse (Cyrillic)|<big>Ц</big><br><small>Tse</small>]] | [[Che (Cyrillic)|<big>Ч</big><br><small>Che</small>]] | [[Dzhe|<big>Џ</big><br><small>Dzhe</small>]] | [[Sha (Cyrillic)|<big>Ш</big><br><small>Sha</small>]] | [[Shcha|<big>Щ</big><br><small>Shcha</small>]] | [[Yer|<big>Ъ</big><br><small>Hard&nbsp;sign (Yer)</small>]] | [[Yery|<big>Ы</big><br><small>Yery</small>]] | [[Soft sign|<big>Ь</big><br><small>Soft&nbsp;sign (Yeri)</small>]] | [[E (Cyrillic)|<big>Э</big><br><small>E</small>]] | [[Yu (Cyrillic)|<big>Ю</big><br><small>Yu</small>]] |- style="vertical-align:top; background:#f8f8f8;" | [[Ya (Cyrillic)|<big>Я</big><br><small>Ya</small>]] | | | | | | | | | | | |- valign=top | colspan=12 style="background-color:#b0bf1a; font-family:inherit; font-weight:normal;" | '''Importantas letras cirillicas non-eslavas''' |- style="vertical-align:top; background:#f8f8f8;" | [[Palochka|<big>Ӏ</big><br><small>Palochka</small>]] | [[Schwa (Cyrillic)|<big>Ә</big><br><small>Cyrillic Schwa</small>]] | [[Ghayn (Cyrillic)|<big>Ғ</big><br><small>Ayn</small>]] | [[Dhe (Cyrillic)|<big>Ҙ</big><br><small>Bashkir Dhe</small>]] | [[The (Cyrillic)|<big>Ҫ</big><br><small>Bashkir The</small>]] | [[Bashkir Qa|<big>Ҡ</big><br><small>Bashkir Qa</small>]] | [[Zhje|<big>Җ</big><br><small>Zhje</small>]] | [[Ka with descender|<big>Қ</big><br><small>Ka with<br>descender</small>]] | [[En with descender (Cyrillic)|<big>Ң</big><br><small>Ng</small>]] | [[En-ghe|<big>Ҥ</big><br><small>En-ghe</small>]] | [[Oe (Cyrillic)|<big>Ө</big><br><small>Barred O</small>]] | [[Ue (Cyrillic)|<big>Ү</big><br><small>Straight U</small>]] |- valign=top | [[Kazakh Short U|<big>Ұ</big><br><small>Straight U<br>with stroke</small>]] | [[Shha (Cyrillic)|<big>Һ</big><br><small>Shha (He)</small>]] | [[Kha with descender|<big>Ҳ</big><br><small>Kha with<br>descender</small>]] | [[A with breve (Cyrillic)|<big>Ӑ</big><br><small>A with<br>breve</small>]] |- valign=top | colspan=12 style="background-color:#87ceeb;font-family:inherit; font-weight:normal;" | '''Letras cirillica utilizadas autrecòps''' |- style="vertical-align:top; background:#f8f8f8;" | [[A iotified|<big>Ꙗ</big><br><small>A&nbsp;iotified</small>]] | [[E iotified|<big>Ѥ</big><br><small>E&nbsp;iotified</small>]] | [[Yus|<big>Ѧ</big><br><small>Yus&nbsp;small</small>]] | [[Yus|<big>Ѫ</big><br><small>Yus&nbsp;big</small>]] | [[Yus|<big>Ѩ</big><br><small>Yus&nbsp;small iotified</small>]] | [[Yus|<big>Ѭ</big><br><small>Yus&nbsp;big iotified</small>]] | [[Ksi (Cyrillic)|<big>Ѯ</big><br><small>Ksi</small>]] | [[Psi (Cyrillic)|<big>Ѱ</big><br><small>Psi</small>]] | [[Yn (Cyrillic)|<big>Ꙟ</big><br><small>Yn</small>]] | [[Fita|<big>Ѳ</big><br><small>Fita</small>]] | [[Izhitsa|<big>Ѵ</big><br><small>Izhitsa</small>]] | [[Izhitsa okovy|<big>Ѷ</big><br><small>Izhitsa okovy</small>]] |- valign=top | [[Koppa (Cyrillic)|<big>Ҁ</big><br><small>Koppa</small>]] | [[Uk (Cyrillic)|<big>ОУ</big><br><small>Uk</small>]] | [[Omega (Cyrillic)|<big>Ѡ</big><br><small>Omega</small>]] | [[Ot (Cyrillic)|<big>Ѿ</big><br><small>Ot</small>]] | [[Yat|<big>Ѣ</big><br><small>Yat</small>]] | | | | | | | |} ==Vejatz tanben== *[[Transcripcion dels alfabets arabi, cirillic e grèc en occitan]] ==Referéncias== <references /> [[Categoria:alfabet]] qzr4r3xxuihl1agkyp23ilqsiryk0gw 0 74881 2507812 2462521 2026-08-27T20:21:45Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507812 wikitext text/x-wiki {{Projècte educatiu|Educacion}} {{Revision|202401212152}} [[Fichièr:Schoolgirl Into Nurse- Medical Training in Britain, 1942 D8607.jpg|vinheta|Exemple d'escritura.]] L''''escritura''' (del latin: ''scriptura'') es un sistèma de representacion grafica d'una lenga per mejan de signes traçats sus un supòrt. L'escritura es un mejan de [[comunicacion]] umana qu'implica la representacion d'una [[lenga]] amb de simbòls escrits. Los sistèmas d'escritura son pas eles meteisses de lengatges umans; son de mejans de restituïr una lenga jos una forma que pòt èstre reconstruita per d'autres umans separats per lo temps e/o l'espaci.<ref>{{En}} {{Cite book|títol=Orality and Literacy|url=https://archive.org/details/oralityliteracyt00ongw|isbn=9780415027960|cognòm=Ong|nom=Walter J|data=1982|editor=Routledge}}</ref><ref>{{Fr}} {{Cite book|cognòm=Haas|títol=Technologies d'écriture : études sur la matérialité de l'alphabétisation|nom=Christina|cognòm2=Mahwah|nom2=NJ|editor=L. Erlbaum Associates.|data=1996}} </ref> Emai que totas laes lengas fagan pas servir un sistèma d'escritura, las qu'an de sistèmas d'inscripcions pòdon completar e estendre las capacitats de la [[lenga parlada]] en permetent la creacion de formas de discors durablas que pòdon èsser transmesas dins l'espaci (per exemple, [[Letra (messatge)|correspondéncia]]) e servadas dins lo temps (per exemple, [[bibliotèca]]s o d'autres documents publics).<ref>{{Fr}} {{Cite book|títol=Manuel de recherche sur l'écriture : histoire, société, école, individu, texte|cognòm=Bazerman|nom=Charles|editor=Ed. New York}} </ref> L'escritura repausa sus bon nombre de las meteissas estructuras [[semanticas]] quo lo discors que representa, tals que [[lexic]] e [[sintaxi]], amb la dependéncia suplementària d'un sistèma de [[simbòl]]s per representar la [[fonologia]] e la [[Morfologia (lingüistica)|morfologia]] d'aquesta lenga. Lo resultat de l'activitat d'escritura se sona un ''tèxte'', e l'interprèt o l'activator d'aqueste es un ''lector''.<ref>{{En}} {{Cite book|títol=Institutional Ethnography: A Sociology for People|nom=Dorothy E|cognòm=Smith|isbn=978-0-7591-0501-0|editor=The Gender Lens}}</ref> A l'entorn del millenari IV abans la nòstra èra,<ref name="BNFsystème">{{Ligam web|url=http://classes.bnf.fr/dossiecr/sys-ecri.htm|titre=|site=classes.bnf.fr|títol=BNF - Les systèmes d'écriture|lenga=fr}}</ref> la complexitat del comerci e de l'administracion en [[Mesopotamia]] despassèt las capacitats de memorizacion dels òmes; l'escritura venguèt doncas un metòde pus fiable d'enregistrament e de conservacion de las transaccions.<ref name="Robinson, 2003, p. 36">{{Cite book|títol=Robinson|an=2003|pagina=36}}</ref><br> Dins l'[[Egipte antica]] en [[Mesopotamia]] e en [[Mesoamerica]], l'escritura poguèt evoluïr per l'elaboracion dels calendièrs e la necessitat politica de consignar los eveniments istorics e environamentals. Aital, l'escritura joguèt un ròtle dins la conservacion de l'[[istòria]], la diffusion de la coneissença e la formacion del sistèma juridic. L'aparicion de l'escriture destria la [[Preïstòria]] de l'[[Istòria]], pr'amor que permet de conservar la traça dels eveniments e fa dintrar los pòbles dins lo temps istoric. Marca tanben una revolucion dins lo lengatge e lo psiquisme, que fonctiona coma una extencion de la memòria. ==Nòtas e referéncias== <references /> [[Categoria:Escritura]] 4cienzhxmquxrslzjf1rcqknx8zdteo 0 81825 2507706 2446178 2026-08-27T18:58:24Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507706 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Jakarta Indonesia Police-officers-01.jpg|vinheta|Agents de polícia en servici ([[Jakarta]], Indonesia).]] Lo tèrme «'''polícia'''» designa un còrs de securitat encargat d'aplicar la lei e manténer l'[[òrdre public]].<ref>{{Cite journal|last=Miller|first=Eric J.|date=2023-05-27|title=The Concept of the Police|journal=Criminal Law and Philosophy|language=anglés|volume=17|issue=3|pages=573–595|doi=10.1007/s11572-023-09682-8|issn=1871-9791|doi-access=free}}</ref> Es un organ d'interès public delegat principalament a practirar de las foncions definidas. Dins los Estats contemporanèus lo desfís major es aquel de conciliar las exigéncias de gestion de l'òrdre public amb aquel de garantida del respècte de la libertat democratica.<ref>{{Ref-libre |nom=David H. |cognòm=Bayley |títol=Changing the Guard: Developing Democratic Police |url=https://archive.org/details/changingguarddev0000bayl |data=24 de novembre de 2005 |luòc=New York |editor=Oxford University Press |doi=9780195189759.001.0001}}</ref> La polícia es doncas una institucion publica, coma evocat per abans, mentre que las [[fòrças armadas]] relevan del ministèri de la Defensa, o autres gabinets similars.<ref>{{Ref-web|nom=Benoît|cognòm=Durieux|títol=Le soldat et le policier|pagina=35–45|òbra=Inflexions. Civils et militaires : pouvoir dire|url=https://www.cairn.info/revue-inflexions-2006-3-page-35.htm|an=2006|lenga=francés}}</ref> Las '''fòrças de polícia''' (comunament apeladas «polícia») son los agents civils en carga de la proteccion civila. == Referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Polícia|*]] [[Categoria:Institucion]] [[Categoria:Drech]] [[Categoria:Mestier]] 5p4pjg86bnq4itahhv8qf6yy95qz2o4 0 82519 2507737 2454125 2026-08-27T19:18:58Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507737 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:ArafatEconomicForum.jpg|right|thumb|Yasser Arafat a una conferéncia del [[Forum Economic Mondial]] en l'an [[2001]].]] {{Nobel|Patz|1994}} '''Mohammed Yasser Abdel Rahman Abdel Raouf Arafat al-Qudwa al-Husseini''' ([[arabi]]:محمد ياسر عبد الرحمن عبد الرؤوف عرفات القدوة الحسيني‎; 24 d'agost de 1929 – 11 de novembre de 2004), sonat popularament '''Yasser Arafat''' ([[arabi]]:ياسر عرفات) o per son ''[[kunya]]'' '''Abu Ammar''' ([[arabi]]:أبو عمار, (Abū `Ammār), foguèt un líder palestinian laureat del [[Prèmi Nobel]]. Dirigiguèt l'[[Organizacion per la Desliurança de Palestina]], foguèt president de l'[[Autoritat Nacionala Palestiniana]], e líder del [[Fatah]] que fondèt en 1959.<ref name="FatahF">{{cite book |last=Aburish |first=Said K. |authorlink=Said K. Aburish |title=From Defender to Dictator |url=https://archive.org/details/arafat00said |year=1998 |publisher=Bloomsbury Publishing |pages=[https://archive.org/details/arafat00said/page/33 33]–67 |location=New York |isbn=1-58234-049-8 }} <br />Zeev Schiff, Raphael Rothstein (1972). ''Fedayeen; Guerillas Against Israel''. McKay, p.58; .<br /> Anat N.Kurz (2005) ''Fatah and the Politics of Violence: The Institutionalization of a Popular Struggle''. Brighton, Portland: Sussex Academic Press (Jaffee Centre for Strategic Studies), pp.29–30</ref> Arafat passèt una granda part de sa vida a lutar contra [[Israèl]] al nom de l'[[autodeterminacion]] palestinana. === Referéncias === <references /> {{ORDENA:Arafat, Yasser}} [[Categoria:Naissença en 1929]] [[Categoria:Decès en 2004]] 5g1phvs1cl7a88o6q886uqukl0ggs6r 0 82567 2507817 2477011 2026-08-27T20:27:22Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507817 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Atsat | nom2 = ''Axat'' | imatge = Axat_12-2011.jpg | descripcion = Vista d'Atsat. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Axat (Aude).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Fenolhedés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Nauta Val d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11021 | cp = 11140 | cònsol = Jean-Louis Costes | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = atsadòi, atsadòia <ref>Jacques Boisgontier, ''Atlas Linguistique... du Languedoc oriental'', CNRS, tòme 1, mapa 12</ref> <ref>TDF</ref> | latitud = 42.8044 | longitud = 2.2361 | alt mini = 394 | alt mej = 108 | alt maxi = 1330 | ectaras = | km² = 11.77 |}} '''Atsat'''<ref>Jacques Boisgontier, ''Atlas Linguistique... du Languedoc oriental'', CNRS, tòme 1, mapa 12</ref> o '''Atzat'''<ref>(segon http://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11.html)</ref> (''Axat'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Fenolhedés]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== La comuna es situada dins lo [[Fenolhedés]] en riba d'[[Aude (riu)|Aude]], sus la RN 117 e la linha Carcassona - Ribesaltes entre [[Sant Pau de Fenolhet]] e [[Quilhan]]. Le vilatge es traversat per [[Aude (riu)|Aude]], que lo nom latin èra ''Atax''. Vila etapa, al caireforc de las CD117 e 118, a meteissa distància de [[Carcassona]], de [[Perpinhan]] e de [[Font-romeu, Odelló i Vià|Font Romeu]], Atsat, a 380 m d’altitud, es dins una conca, enrodejada de monts boscoses, a la fin de las bòcas de Sant Jòrdi. Sus un bauç, prèp de la roïnas del castèl, la glèisa bastida en 1630, faita construire per Raimon de Dacs, senhor e [[baron]] d’Atsat<ref>"Armorial" [http://www.vivies.com/index.php?title=Dax]</ref> ofrís una bèla vista sul vilatge. Lo castèl susvelhava l'accès al [[Fenolhedés]] e al [[Capcir]]. Lo Pont Vièlh (son paucs dins la nauta val) mòstra l'importància de la circulacion, als sègles XVI e XVII, que animèron la senhoriá, puèi baroniá e marquesat d'Atsat. [[Imatge:Map commune FR insee code 11021.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Atzat | nord = [[Sant Martin de Les]] | nord-est = | est = [[La Pradèla e Puèglaurenç|La Pradèla e Puèglhaurenç]] | sud-est = [[Salvesines]] | sud = [[Santa Colomba (Aude)|Santa Colomba de Ròcafòrt]] | sud-ouest = | ouest = [[Artigas (Aude)]] | nord-ouest = [[Calhan (Aude)|Calhan]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''In vico Adesate'' en 954, ''Ansatum'' en 1299, ''Acciatum in Fenoledesio'' en 1307, ''Atsacum'' en 1347, ''Assacum'' en 1360, ''In loco de Assaco'' en 1367, ''Acsa'' en 1400, ''Assac'' en 1485, ''Axact'' en 1572, ''Assac, Azat, Arsat'' en 1639, ''Axat'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Atsát'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 16, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f108.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [a'tsat].</br> Lo nom ven del nom de l'[[Aude (riu)|Aude]], ''Atax'', ''Atacis'', ambe'l sufixe ''-ate'', qu'[[Albèrt Dauzat]] jutja preceltic <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 43</ref> (es un sufixe celtic plan conegut <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 20</ref>). En occitan, ''t'' + ''ce'' deven ''-tz- ''(coma dins 'dotze'), donc devèt balhar [at'zat], que seriá passat a [atsat], prononciacion modèrna. == Istòria == Atsat èra un vic, una ciutat al mens dempuèi le sègle X. La primièra mencion se tròba dins l'inventari dels actes de l'Arquevescat de Narbona a la data de 900 : Resevindus (o Receswinthe) vend a l'abadia de [[Sant Martin de Les|Sant]] [[Sant Martin de Les|Martin de Les]] un tròç de tèrra situat a Atsat. Le ''vicus'' fa partida alara del [[Fenolhedés]], vassal del comtat de [[Cerdanha]] puèi del comtat de [[Besalú]].<ref>Inventari Rocques dels Actes de l'Arquevescat de Narbona, 1639, Vol. III.</ref> Le comte de Barcelona [[Ramon Berenguièr III de Barcelona|Ramon Berenguièr <abbr>III</abbr>]] èirita dels comtats de Besalú e donc del Fenolhedés en 1112. A partir de 1162, Atsat fa partida del reialme d'Aragon, duscas en 1258. Passa entre 1258 e 1261 jos contraròtle del reialme de França. En 1306 es l'objècte d'una enquista del rei de França que mòstra qu'èra un centre mercantil de la sal del Rosselhon e de las fustas del parçan, e que teniá ja una mena de consulat. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11021 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Louis Costes |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Philippe Parraud |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= educator francés lenga estrangièra }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Marcel Martinez |Partit= [[PS]] |Qualitat= conselhièr general ([[1992]]-[[2015]]) }} {{Elegit |Debuta= [[1985]] |Fin= 1989 |Identitat= Yves Ipavec |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1983]] |Fin= 1985 |Identitat= Jean-Paul Raynaud |Partit= [[PS]] |Qualitat= conselhièr general ([[1979]]-[[1985]]) }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 1983 |Identitat= Alexandre Raynaud |Partit= [[PS]] |Qualitat= conselhièr general ([[1973]]-[[1979]]) }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1971 |Identitat= Émile Gorse |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= conselhièr general ([[1949]]-[[1973]]) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Atsat]] ([[caplòc]]); es ara del canton de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). == Demografia == {{Demografia |insee=11021 |1793=284 |1800=335 |1806=361 |1821=411 |1831=546 |1836=582 |1841=278 |1846=594 |1851=540 |1856=538 |1861=529 |1866=458 |1872=452 |1876=444 |1881=425 |1886=450 |1891=454 |1896=558 |1901=838 |1906=695 |1911=912 |1921=863 |1926=968 |1931=1010 |1936=901 |1946=930 |1954=1006 |1962=993 |1968=997 |1975=911 |1982=1021 |1990=919 |1999=832 |max=1021 |cassini=2242 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|021}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|021}}/11.77) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Axat.JPG|Vista d'Atsat. Axat2.JPG Paysage,_vers_Axat_-_panoramio.jpg|Près d'Atsat. Le_défilé_de_Pierre-Lys,_entre_Quillan_et_Axat._-_panoramio.jpg Défilé_de_la_Pierre-Lys,_Aude,_France.jpg Impressionnantes_gorges_de_St-Georges_-_panoramio.jpg|Arribada al sud per la frau de Sant Jòrdi. Dans_les_Gorges_de_Saint-Georges,_très_impressionnantes_-_panoramio.jpg Gorges_de_Saint-Georges.jpg|Idem passatge pus estret. Train_rouge_Axat.jpg|Tren roge sul viaducte. Rond-point_ours_axat.JPG|Giratòri dels orses. Axat_-_Viaduc.jpg Vall'ee_de_L'Aude_117.-Axat_Vue_prise_du_Chàteau_sur_la_Gorge_et_le_Pont_du_Chemin_de_Fer.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11021 Atsat sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} {{Comunas de Fenolhedés}} [[Categoria:Comuna de Fenolhedés]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] j3532gskfewcby1waywsngxvdguwhib 0 82607 2507840 2450255 2026-08-27T20:47:29Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507840 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Memorial Hall Phila.jpg|thumb|Memorial Hall]] L''''Exposicion universala de 1876''' (oficialament en [[anglés]]: '''''Centennial Exhibition of Arts, Manufactures and Products of the soil and mine''''' o '''''Centennial International Exhibition''''' (valent a dire "Exposicion internacionala del Centenari") foguèt la primièra [[Exposicion universala]] que se debanèt als [[Estats Units]] del 10 de mai al 10 de novembre de 1876. Se faguèt a [[Filadèlfia]] del temps que se commemorava lo centenari de la [[Declaracion d'independéncia dels Estats-Units d'America]] qu'èra estada signada dins aquesta vila lo 4 de julh de [[1776]]. Lo nom complet de l'exposicion èra en realitat ''International Exhibition of Arts, Manufactures and Products of the Soil and Mine'', qu'en occitan es "Exposicion internacionala d'art, de confeccion, e de produches del sòl e de la mina". Aquel eveniment s'organizèt dins lo [[Parc Fairmount]], long del riu [[Schuylkill]] e s'espandissiá sus un total de 34 ectaras<ref>Robert Belot, ''Daniel Bermond'', Bartholdi, Paris, Perrin, 2004, p.301</ref>. L'exposicion foguèt una brava capitada vist que foguèt visitada per 9.789.392 personas<ref name="Robert Belot 2004, p.301">Robert Belot, Daniel Bermond, ''Bartholdi'', Paris, Perrin, 2004, p.301</ref>, çò que equivaliá en aquel temps a 20% de la populacion dels Estats Units. Son còst se sarrèt de 7 milions de dolars<ref name="Robert Belot 2004, p.301"/>. Durant aquela escasença se presentèt per primièr còp la tòrcha de l'[[Estatua de la Libertat]] al public. == Grelh del projècte == L'idèa de far l'Exposicion Universala sembla d'èsser deguda a John L. Campbell, un professor de matematicas, de [[filosofia naturala]] e d'astronomia del [[Wabash College]], [[Crawfordsville, Indiana]].<ref name="images7">{{cite book |last=Gross |first=Linda P. |coauthors=Theresa R. Snyder |title=Philadelphia's 1876 Centennial Exhibition |url=https://archive.org/details/philadelphias1870000gros |an=2005 |editor=Arcadia Publishing | paginas = [https://archive.org/details/philadelphias1870000gros/page/7 7] |isbn=0-7385-3888-4 }}</ref> En decembre de 1866, Campbell suggeriguèt al cònsol de [[Filadèlfia]] que lo [[Centenari dels Estats Units]] siá celebrat amb una exposicion a Filadèlfia. == Estructuras de l'exposicion == [[File:MainBuilding.jpg|thumb|350px|Bastiment Principal de l'Exposicion universala, Filadèlfia (1875-76, que foguèt desassemblat e vendut en 1881). Èra en aquel temps lo bastiment mai grand del mond entièr.]] Se bastiguèron mai de 200 bastiments sul terrenh de l'Exposicion, que èran envirats d'una barranha que fasiá gaireben cinc quilomètres de long. La comission de l'exposicion aviá organizat un concors de creacion arquitecturala pels bastiments mai importants, que foguèt realizat en dos còps. Los qu'avián capitat de passar la primièra part devián donar divèrses detalhs coma lo còst o lo temps de construction abans lo 20 de setembre de 1873. == Referéncias == {{reflist}} [[Categoria:Exposicion Universala]] [[Categoria:1876]] 4byv9s7092jevh27bfqw9etowcx7kih 14 82943 2507670 1070848 2026-08-27T14:59:07Z Arancycn 58808 2507670 wikitext text/x-wiki {{Multibendèl|Categoria Arpitània|Categoria geografia}} {{Navpoc|d'|Arpitània|}} [[Categoria:Arpitània]] [[Categoria:Geografia d'Euròpa|Arpitània]] op14ijtq1iqgdh9pktk7ix6fiyc85u8 0 102031 2507777 2392901 2026-08-27T19:47:08Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507777 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Artigas | nom2 = ''Artigues'' | imatge = Artigues_jcb.jpg | descripcion = Vista generala d'Artigas. | lògo = cap | escut = Blason Artigues.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Nauta Val d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11017 | cp = 11140 | cònsol = Alain Benet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = artigòis <ref>http://archive.org/stream/revuededialectol03sociuoft#page/n154/mode/1up</ref> | latitud = 42.8 | longitud = 2.2167 | alt mini = 434 | alt mej = 450 | alt maxi = 1204 | km² = 6.38 |}} '''Artigas''' (''Artigues'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Fenolhedés]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11017.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Localizacion vila | vila = Artigas | nòrd = [[Calhan (Aude)|Calhan]] | nòrd-èst = | èst = [[Atsat]] | sud-èst = [[Santa Coloma de Ròcafòrt|Santa Colomba (de Ròcafòrt)]] | sud = [[Ròcafòrt de Saut]] | sud-oèst = | oèst = [[Al Clat]] | nòrd-oèst = [[Calhan (Aude)|Calhan]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Locus de Artigiis'' en 1360, ''Artigue'' en 1781, ''Artigues-de-Sault'' (non oficial, per lo destriar d'[[Artigas (Arièja)|Artigas de Donasan]]). La prononciacion occitana es ''Artígos'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 13, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f105.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [aɾ'tiɣɔs].</br> Se tracta d'un mot prelatin, probablament aquitanic, ''*artica'', qu'a lo sens de « bosiga » e qu'es donat a l'ocasion d'una rompuda <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 30</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 277</ref>. La prononciacion es [ar'tiɣes] <ref>http://archive.org/stream/revuededialectol03sociuoft#page/n154/mode/1up</ref> : coma dins los mots catalans, ''-a'' seguida de ''-s'' o d'una autra consonanta, en sillaba finala pòsttonica, ven ''-e'' <ref>Francesc de B. Moll, ''Gramàtica històrica catalana'', ed. Universitat de València, 2006, p. 99-100</ref>. ==Istòria== La primièra mencion d'Artigas data de 958 dins l'inventàri dels actes de l'Arquevescat de Narbona. Radulf e Chimberga vendon un fèu situat a Artigas a l'abadiá de Sant Martin de Les. Son territòri fa partida de la senhoriá d'[[Atsat]], dins la vicomtat de [[Fenolhedés]]. En 1271 l'arquevesque de Narbona recupèra las tèrras de l'abadiá. Dins la comuna, lo vilatge desparegut de Vairan èra situat dins la clusa de Sant Jòrdi e aparteniá al [[País de Saut]]. Coma per [[Al Clat]] e [[Beceda de Saut]], las frontièras entre [[Fenolhedés]] et [[País de Saut Lengadocian|País de Saut]] son compreses dins la comuna d'Artigas. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11017 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alain Benet |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Serge Mounié |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Christian Domingo |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Atsat]]; es ara del canton de la Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). == Demografia == {{Demografia |insee=11017 |1793=134 |1800=139 |1806=166 |1821=204 |1831=198 |1836=221 |1841=214 |1846=206 |1851=228 |1856=219 |1861=209 |1866=212 |1872=184 |1876=176 |1881=173 |1886=179 |1891=181 |1896=165 |1901=164 |1906=162 |1911=167 |1921=127 |1926=125 |1931=147 |1936=130 |1946=125 |1954=129 |1962= 92 |1968= 102 |1975= 95 |1982= 94 |1990= 83 |1999= 82 |2005=87 |cassini=1433 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|017}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|017}}/6.38) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Artigues,_Aude,_General_View.JPG </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11017 Artigas sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} {{Comunas de Fenolhedés}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] i3zdypzexw98rg3vmc4m3cj2iwotwvb 0 102064 2507845 2414096 2026-08-27T21:05:18Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507845 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Beceda de Saut | nom2 = ''Bessède-de-Sault'' | imatge = Bessèdes_08-2012_4.jpg | descripcion = Vista dempuèi lo sud. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Bessède-de-Sault (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Nauta Val d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11038 | cp = 11140 | cònsol = Sébastien Daigneaux | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.7894 | longitud = 2.1261 | alt mini = 512 | alt mej = | alt maxi = 1412 | km² = 15.04 |}} '''Beceda de Saut''' (''Bessède-de-Sault'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11038.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Beceda de Saut | nord = [[Marsan (Aude)|Marsan]] | nord-est = | est = [[Al Clat]] | sud-est = [[Ròcafòrt de Saut]] | sud = [[El Bosquet (Aude)|El Bosquet]] | sud-ouest = [[Escolobre]] | ouest = [[Aunat]] | nord-ouest = [[Jocon]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Bessed'', ''Bessede'', en 1594, ''Vezède'' en 1254-1639. La prononciacion occitana es ''Besédo'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 32-33, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f124.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [be'seðɔ].</br> ''Beceda'' es format del mot ''beça'', del latin tardiu ''*bettia'', « bòsc de bèces », ambe'l sufixe collectiu latin ''-eta''. ''*Bettia'' el-meteis ven del gallés ''*betu'', ''bettu'', « bèç » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 77</ref>. ===Gessa=== Gessa (nom supausat) es un masatge sus la riba esquèrra d'[[Aude (flume)|Aude]], un priorat del vocable de Nòstra Dòna, unit al capítol de [[Sant Pau de Fenolhet]], una forèst domaniala e, [ara, una centrala idroelectrica <ref>https://www.hydrelect.info/articles.php?lang=fr&pg=5379</ref>, situada plan a l'èst del masatge]. Las fòrmas ancianas son ''Sancta Maria de Jessa cum nemore et foresta'' entre 768 e 814, ''Locus de Gessano'' entre les sègles XIII e XVIII, ''Jesse'' en 1594, ''Une marque d'un vieux chasteau y ayant un mollin farinier, sur l'Aude..., au mollin de Gesse'' en 1594, ''Gesse, moulin à farine, forge et martinet'' en 1789, ''Le bois de Jesse'' en 1762 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 165, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f257.item.texteImage </ref>.</br> Nom semblable a ''Gessa'', l'aiga de [[Bolonha de Gessa]]. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11038 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= octòbre de [[2018]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sébastien Daigneaux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= 24 d'agost de 2018 |Fin= octòbre de 2018 |Identitat= ''delegacion especiala'' <ref>https://www.ladepeche.fr/article/2018/08/25/2856484-dissolution-du-conseil-municipal.html</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin=22 d'agost de [[2018]] (dissolucion del conselh municipal <ref>Decret del 22 d'agost 2018 JORF n°0193 du 23 août 2018 tèxte n° 2 NOR: INTA1816143D</ref>)|Identitat= Françoise Dureux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Emile Cocula |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Atsat]]; es ara del canton de ''la Haute-Vallée de l'Aude'' (en francés), donc de la Val nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11038 |1793=375 |1800=425 |1806=441 |1821=441 |1831=371 |1836=506 |1841=471 |1846=481 |1851=478 |1856=408 |1861=423 |1866=431 |1872=447 |1876=445 |1881=473 |1886=440 |1891=425 |1896=418 |1901=425 |1906=415 |1911=344 |1921=280 |1926=265 |1931=266 |1936=238 |1946=196 |1954=162 |1962= 140 |1968= 100 |1975= 73 |1982= 77 |1990= 56 |1999= 52 |cassini=3966 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|038}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|038}}/15.04) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Bessèdes_église_10-2005_3.jpg|Glèisa Sant Bertomiu. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11038 Beceda sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] tm3r7efzx0ld4kogh47tjmheflwsbo2 0 102085 2507846 2393436 2026-08-27T21:11:14Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507846 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = El Bosquet | nom2 = ''Le Bousquet'' | imatge = Le_Bousquet_4.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason_ville_Bousquet_11.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11047 | cp = 11140 | cònsol = Yves Huguet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = bosquetassi (accentuacion supausada) | latitud = 42.7442 | longitud = 2.1636 | alt mini = 907 | alt mej = | alt maxi = 2447 | km² = 25.99 |}} '''El Bosquet''' (''Le Bousquet'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Fenolhedés]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11047.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = El Bosquet | nord = [[Beceda de Saut]] | nord-est = | est = [[Ròcafòrt de Saut]] | sud-est = [[Conòsols]], </br> [[Mosset]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud = [[Censà]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud-ouest = [[Puigbalador]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> </small> <small>''per un qüadripunt''</small>, </br> [[Real (Capcir)]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | ouest = [[Escolobre]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Locus de Bosqueta'', comprene ''Bosqueto'', en 1368, ''Bousquet'' en 1387 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 44, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f136.item.texteImage </ref>. </br> Lo nom es un diminutiu [del resultat] de ''boscus'', « bòsc », ambe'l [resultat del] sufixe ''-ĭttum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 99</ref>. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11047 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Yves Huguet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Christian Aragou |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Joseph Bousquet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Atsat]]; es ara del canton de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). == Demografia == {{Demografia |insee= 11047 |1793=406 |1800=366 |1806=373 |1821=390 |1831=439 |1836=455 |1841=466 |1846=465 |1851=470 |1856=425 |1861=425 |1866=416 |1872=409 |1876=366 |1881=351 |1886=357 |1891=342 |1896=327 |1901=308 |1906=271 |1911=268 |1921=181 |1926=191 |1931=167 |1936=161 |1946=148 |1954=146 |1962=90 |1968= 68 |1975= 47 |1982= 39 |1990= 52 |1999= 53 |2006=48 |cassini=5402 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|047}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|047}}/25.99) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11047 El Bosquet sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] ns1lg324fr49ynf6lqzcbthh107euz8 0 102115 2507847 2413231 2026-08-27T21:15:48Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507847 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta = oc | nom = Calhan | nom2 = ''Cailla'' | imatge = Cailla_02-2005.jpg | descripcion = Calhan vist del sud. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Cailla_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Nauta Val d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11060 | cp = 11140 | cònsol = Alfred Vismara | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 42.8156 | longitud = 2.1975 | alt mini = 387 | alt mej = | alt maxi = 1240 | km² = 7.64 |}} '''Calhan''' (''Cailla'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Aparten al Fenolhedés mas ancianament fasiá partida del País de Les. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11060.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Calhan | nord = [[Quirbajon]] | nord-est = [[Sant Martin de Les]] | est = [[Atsat]] | sud-est = [[Artigas (Aude)|Artigas]] | sud = | sud-ouest = [[Al Clat]] | ouest = [[Marsan (Aude)|Marsan]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''In villa Kalliano'' en 898, ''Castellum quod vocatur Callarium'' = ''Callanum'' en 1150, ''Calhanum'' en 1347, ''Cailha'' en 1594, ''Cailha'', ''Cailla'', ''Cailhau'' en 1389-1400, ''Talha'' = ''Calha'' en 1371-1587, ''Le lieu de Cailhau'' en 1639. La prononciacion occitana es ''Calhà'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 55-56, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f147.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [ka'ʎa].</br> ''Calhan'' ven del nom latin d'òme ''Callius'' ambe'l sufixe latin ''-anum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 130</ref>. Seriá donc la propietat, la ''villa'' de ''Callius''. ===Las Corondas o Corondas=== Consultar la posicion sus la mapa de Cassini e véser la glèisa arroïnada, darrèra pròva de la preséncia d'un establiment uman <ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte, cercar a 1140 Cailla</ref>. </br> Las Corondas o Corondas es una localitat despareguda, près de Rebentin, a l'oèst de Calhan. Èra un priorat del vocable de Nòstra Dona, que dependiá de l'abadiá de [[Sant Martin de Les]]. Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia S. Mariae, quae est in Coronulas'' en 954, ''Sancta Maria de Coronulis'' en 1045, ''De Coronulis'' en 1045, ''Nostre Dame de Coronoles'' en 1639, ''Nostre Dame de Coronouls'' en 1639, ''Courondes'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 101, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f193.item.texteImage </ref>. </br> Se vei pas clarament cossí se passa de ''Corònolas'' o ''Corònols'', que sembla venir del latin ''coronula'', « pichona corona », sens que pòt convenir al culte marial, a ''corondas'', mes l'eliminacion dels proparoxitòns a de mistèris. D'un autre costat, lo Tresòr dau Felibritge traduís ''couroundo'' per ''colonne'', latin e occitan ''colomna'', sens plausible tanben per un priorat. == Istòria == Anciana ''villa'' dins lo territòri del castèlh d'[[Atsat]], Calhan fasiá partida del [[Fenolhedés]]. En 898, un monge que se disiá Leuva, balhèc a l'abadiá de [[Sant Martin de Les]] una pèça de tèrra situada a Calhan. A l'oest de la comuna existiá lo vilatge de Corondas o ''Coronoles,'' segurament mai ancian que Calhan, que desapareguèt cap al sègle X''.'' == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11060 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alfred Vismara|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Atsat]]; es ara del canton de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). == Demografia == {{Demografia |insee= 11060 |1793=168 |1800=160 |1806=161 |1821=169 |1831=208 |1836=214 |1841=211 |1846=204 |1851=223 |1856=187 |1861=185 |1866=177 |1872=179 |1876=163 |1881=137 |1886=149 |1891=165 |1896=151 |1901=149 |1906=153 |1911=122 |1921=99 |1926=99 |1931=79 |1936=74 |1946=59 |1954=50 |1962=22 |1968=17 |1975=28 |1982=41 |1990=48 |1999=51 |2004=51 |cassini=6560 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|060}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|060}}/7.64) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Cailla.JPG|Paret de la glèisa; se vei lo cloquièr. La caminada es estada cambiada en lòtjaments. Maison_Cailla.JPG|Ostal a l'entorn de la glèisa. Eglise_de_Cailla.JPG|Interior de la glèisa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11060 Calhan sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 8mdq5ao2lej5djtrqxiu7hlqbyrpt09 0 102206 2507873 2405178 2026-08-28T05:17:07Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507873 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom =Al Clat | nom2= Le Clat | imatge = Le_Clat_03-07_5.jpg | descripcion= | lògo=cap | escut = Blason_ville_fr_Le_Clat_(Aude).svg | escais= | region ist ={{Lengadòc}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Nauta Val d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11093 | cp = 11140 | cònsol = Honoré Gervais | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) |longitud= 2.1683 |latitud= 42.7867 | alt mini = 466 | alt mej = | alt maxi = 1394 | km² = 10.25 }} '''Al Clat''' (''Le Clat'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada en [[País de Saut Lengadocian|País de Saut]], dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11093.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Al Clat | nord = [[Calhan (Aude)|Calhan]] | nord-est = | est = [[Artigas (Aude)|Artigas]] | sud-est = | sud = [[Ròcafòrt de Saut]] | sud-ouest = [[Beceda de Saut]] | ouest = | nord-ouest = [[Marsan (Aude)|Marsan]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Clatum'' al sègle XIII, ''Asclat'' en 1258-1639, ''Ayclat'' en 1485, ''Alclat'' = ''Al Clat'' en 1571, ''Le lieu del Clat'', en 1594 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 91, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f183.item.texteImage </ref>. Lo nom vendriá del participi passat del vèrbe ''asclar''<ref>https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1974_num_26_2_2188_t1_0233_0000_2</ref> e s'explicariá per una traucada, una òsca, un ascle, pel travèrs de la val d'Aude; la primièra sillaba ''as-'' seriá venguda [aj-] e seriá estada confonduda ambe l'article contractat ''al-'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 194</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 255</ref>, logicament al plural. Mes coma ''c-'' es una oclusiva sorda, ''als'' se pronóncia pas [aj-]; en mai d'aquò, cap atestacion presenta pas ''-clats'' al plural. Se se pòt reténer l'explicacion en general, las fòrmas ancianas testimònian d'una certana confusion. Coma lo vèrbe ''asclar'' es completament comprés a las epòcas de las atestacions, amai encara, la confusion entre ''Asclat'' e ''Aiclat'', puèi ''Al Clat'' s'explica per un evitament, estant l'adjectiu ''asclat'' potencialament pejoratiu pel vilatge e pels abitants. ==Istòria== Sul terriòri de la comuna, dins la clusa de Sant Jòrdi, al nòrd d'Aude, existiá lo castelh de Borbel o ''Arborbellum'', signalat al sègle XIII coma dependent del [[Fenolhedés]]. Lo senhor Bernat de Sautó, considerat [[Catarisme|catar]], ne foguèt probablament lo darrièr senhor. Foguèt capturat en 1258 sul òrdre de [[Jacme Ièr d'Aragon]] e condemnat a èsser cremat a Perpinhan per l'[[Inquisicion]]. Al Clat aparteniá al [[País de Saut Lengadocian|País de Saut]], los sieus senhors èran los de [[Marsan]] al sègles XII-XIV. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11093 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Honoré Gervais|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Atsat]]; es ara del canton de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11093 |1793=284 |1800=276 |1806=290 |1821=245 |1831=308 |1836=303 |1841=323 |1846=302 |1851=330 |1856=268 |1861=272 |1866=276 |1872=308 |1876=315 |1881=282 |1886=299 |1891=291 |1896=293 |1901=284 |1906=268 |1911=254 |1921=199 |1926=170 |1931=145 |1936=136 |1946=108 |1954=101 |1962= 81 |1968= 66 |1975= 50 |1982= 46 |1990= 43 |1999= 33 |2004=37 |cassini=9620 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|093}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|093}}/10.25) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Le_Clat_vu_du_sud_2.jpg|Vist del sud. Le_Clat_05-19.jpg Le_Clat_06-08_2.jpg Le_Clat_10-2015_1.jpg Le_Clat_05-2017_1.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11093 Al Clat sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 1ixo5eztn4hnp3w7pu0a1ke3lyaupdz 0 102242 2507874 2454331 2026-08-28T05:25:17Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507874 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Conòsols | nom2= ''Counozouls'' | imatge=Counozouls_3.jpg | descripcion= Vista generala. | lògo= | escut=Blason ville fr Counozouls (Aude).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Nauta Val d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11104 | cp = 11140 | cònsol = Fabienne Tobie | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = conosal, conosala |longitud= 2.2281 |latitud= 42.7328 | alt mini = 677 | alt mej = | alt maxi = 2424 | km² = 27.8 }} '''Conòsols''' o '''Conòsol'''<ref>Fritz Krüger, <nowiki>''</nowiki>Sprachgeographische : Untersuchungen in Languedoc und Roussillon<nowiki>''</nowiki> publicat en <nowiki>''</nowiki>Revue de dialectologie romane<nowiki>''</nowiki> https://web.archive.org/web/20190525075709/http://www.diacronia.ro/ro/indexing/details/A22840/pdf</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20021130170104/http://www.geocities.com/toponimiaoccitana Toponimia Occitana]</ref> <ref>[ku'nozu] sus l'ALPI d'Enric Guiter</ref> (''Counozouls'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11104.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Conòsols | nord = [[Santa Coloma de Ròcafòrt|Santa Colomba de Ròcafòrt]] | nord-est = | est = [[Montfòrt (Aude)|Montfòrt]] </small> <small>''per un qüadripunt''</small> | sud-est = | sud = [[Mosset]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud-ouest = | ouest = [[El Bosquet (Aude)|El Bosquet]] | nord-ouest = [[Ròcafòrt de Saut]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Conosalium'' (comprene ''-olium'') en 1367, ''Locus de Conosolio'' en 1427, ''Ecclesia Beati Valentini de Conezols, diocesis Electensis'' en 1509, ''Conosols'' en 1594, ''Canozoles'' en 1639, ''Counozour'' en 1647, ''Ancien château, vieille église'' al sègle XVIII, ''Counosouls'' en 1781. La fòrma occitana es ''Counózouls'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 104, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f196.item.texteImage </ref>.</br> La prononciacion locala es [ku'nɔzuls] (adaptacion de la grafia fonetica de [[Antòni Savartés|Savartés]]) o [ku'nɔzul] segon [[Fritz Krüger]]. </br> Dauzat interprèta ambe prudéncia l'origina del nom coma ''*Connetio-ialo'', d'un nom gallés d'òme ''*Connetius'', varianta de ''Connetos'', e del gallic ''-ialo'' que Dauzat li dona lo sens de « camp »; lo nom auriá conegut un reculament d'accent <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 217-218</ref>; mes quand un compausat de ''-ialo'' s'acaba en ''-ols'', l'accentuacion sus la penultima sillaba es regulara. Lo mot gallic ''-ialon'' a lo sens de « clar, camp, espaci descobèrt, lòc desbosigat », puèi prenguèt lo sens de « vilatge », perqué quand volián far un vilatge novèl desbosigavan un tròç de bòsc <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 185</ref>. [[Xavier Delamarre|Delamarre]] explica ''Conòsols'' per un ''cuno-ialon'', « vilatge del can / gos, o del lop » <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 131 e 341</ref>. La finala ''-òsols'' o ''-òsol'' es probablament lo resultat local de ''-ialon'', coma endacòm mai ''[[Maruèjols|-uèjols]]''; vejatz per exemple [[Sant Martin de Les|Artòsol(s)]]. Lo passatge per un element ''-ti-'' > [z] es pas necessari, atal coma l'idèa d'un reculament d'accent (la segonda sillaba de ''-ialon'' es totjorn pòst-tonica). ==Istòria== La primièra mencion de Conòsols coneguda data de 921 quand un tal Fredolin fa una donacion de tèrras a l'abadia de [[Sant Martin de Les]]. Le territòri fasiá partida de la viscomtat de [[Fenolhedés]]<ref>Inventari Rocques, version numerizada http://fr.calameo.com/read/0005829059446fbbba1ea?authid=Zh2iykUMvBbi</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11104 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Fabienne Tobie |Partit= |Qualitat= agricultritz}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Patrick de Boissieu |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Madeleine Bergès|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Atsat]]; es ara del canton de la Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11104 |1793=330 |1800=292 |1806=358 |1821=368 |1831=415 |1836=452 |1841=453 |1846=488 |1851=522 |1856=459 |1861=452 |1866=472 |1872=459 |1876=474 |1881=463 |1886=455 |1891=453 |1896=441 |1901=418 |1906=408 |1911=390 |1921=314 |1926=276 |1931=250 |1936=214 |1946=176 |1954=170 |1962= 102 |1968= 78 |1975= 65 |1982= 55 |1990= 52 |1999= 41 |cassini=10172 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|104}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|104}}/27.8) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Entrée du coeur de village de Counozouls.jpg|Dintrada del vilatge ambe la glèisa a esquèrra. Counozouls_menhir.jpg|Granda pèira levada de Conòsols. Eglise_de_Counozouls.jpg|Glèisa Sant Valentin de Conòsols. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11104 Conòsols sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 5mz5bigo9nwt8lqcrwaqjaz4qsjllh4 0 102314 2507876 2417955 2026-08-28T07:13:57Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507876 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Escolobre | nom2= ''Escouloubre'' | imatge=Escouloubre_2.jpg | descripcion= Vista generala | lògo= | escut = Blason ville fr Escouloubre (Aude).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = [[Fenolhedés]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Nauta Val d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11127 | cp = 11140 | cònsol = Jacques Petit | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = lez eskulu'brats <ref name = frikr>Fritz Krüger, ''Sprachgeographische Untersuchungen in Languedoc und Rousillon'', http://archive.org/stream/revuededialectol03sociuoft#page/n154/mode/1up p. 147</ref> |longitud= 2.125 |latitud= 42.74 | alt mini = 599 | alt mej = | alt maxi = 2323 | km² = 31.14 }} '''Escolobre''' (''Escouloubre'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Fenolhedés]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11127.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Escolobre | nord = [[Aunat]] | nord-est = [[Beceda de Saut]] | est = [[El Bosquet (Aude)|El Bosquet]] | sud-est = | sud = [[Real (Capcir)|Real]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> </small> <small>''per un qüadripunt''</small> | sud-ouest = [[Quergut]] <br /><small>([[Arièja (departament)|Arièja]])</small><br> [[Puigbalador]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> </small> | ouest = [[Rosa (Arièja)|Rosa]], </br> [[Al Pug]], </br> [[Carcanièra]] <small>(totis d'[[Arièja (departament)|Arièja]])</small> | nord-ouest = [[Fontanes (Aude)|Fontanes]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Escolobre'' entre 718-814 e 1744, ''Locus de Scolobrio'' en 1317, ''De Scolubrio'' en 1347, ''Scolobrium'' en 1368, ''Escoloubre'' en 1594, ''Escolobre'' en 1639, ''Baronie d'Escouloubre et de Counozoul'' en 1762. La prononciacion occitana es ''Escoulóubre'' <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 124-125, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f216.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [esku'lubre].</br> La prononciacion segon Fritz Krüger es [esku'lubre] <ref name = frikr/>, d'acòrdi ambe la fornida per l'abat Savartés. </br> ''Escolobre'' s'explicariá, segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], per ''ès'' = ''[en las]'', e lo latin ''colubra'', « colòbra, sèrp »; seriá doncas un lòc trevat per las colòbras <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 270</ref>. ''Escolobre'' poiriá tanben s'explicar per un mot gallic ''briga'' <ref name = fén>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 96</ref>, « fortalesa », a l'origina « tuca, mont » <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 86</ref>, religat per ''-ó-'' a un radical ''cal'', « pèira » <ref name = fén/>. Véser [[Colòures]] e [[Colòbres]]. ===Somairac=== ''Soumayrac'' es un vilatge desparegut al nòrd d'Escolobre, près de la RD 84 <ref>https://www.geoportail.gouv.fr/carte cercar ''Soumayrac, 11140 Escouloubre''</ref>. </br> Las fòrmas ancianas son ''Locus de Saumayraco'', al sègle XIII, ''Somairac'', en 1371-1589, ''Connairac en Sault'', en 1389, ''Saumairac'', en 1407-1587, ''Le masage de Somérac'', en 1587, ''Saumayrac'', en 1330-1639 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 438, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f530.item.texteImage </ref>. </br> Le nom fa pensar a un nom gallic d'òme, ''Solimārios'', conegut e atestat (jos la fòrma latinizada ''Solimarius''), ambe'l sufixe gallic ''-ācon'' : le nom seriá ''*Solimāriācon'', « la propietat de Solimārios ». L'evolucion normala seriá en teoria ''*Solimāriācon'' > ''*Solmariago'' > ''*Solmairag(o)'' (anteposicion de ''iòd'') > ''Solmairac''. Mes i a una dificultat : quitament abans l'accent tonic, los parlars meridionals del [[lengadocian]] vocalizan pas ''-l'' davant ''-m''. Pr'aquò, una [[dissimilacion]] entre ''l'' e ''r'', doás consonantas que se semblan en occitan (''*SoLmaiRac'') poiriá facilitar la vocalizacion de ''l'', un fenomèn qu'obesís pas a de règlas tròp estrictas en lengadocian <ref>Loïs Alibèrt, ''Gramatica occitana'', segonda edicion, Centre d'Estudis Occitans, Montpelhièr, 1976, p. 33</ref>; l'evolucion seriá doncas : ''*Solmairac'' > ''*Soumairac''. Mes, las fòrmas ancianas son mai que mai en ''Sau-'', çò que cal explicar. La dissimilacion entre ''o'' e ''w'' es banala, mai que mai aprèp lo passatge de ''o'' pretonic a [u] : ''*Soumairac'' pòt passar a ''Saumairac''. Per la fòrma actuala sus la mapa, ''Soumayrac'' [sumaj'rak], i a doás explicacions : 1. la fòrma ''Soumairac'' > ''Somairac'' s'es mantenguda en polimorfisme ambe ''Saumairac''; 2. ''Saum-'' es legit en francés coma se foguèsse [som-] e se i a influéncia del francés, le passatge a [sum-] es obligatòri. Sembla que la primièra solucion siá la pus probabla. ==Istòria== Le territòri d'Escolobre fa partida de la vescomtat de Fenolhet o [[Fenolhedés]] al mens duscas al segle XIII. Les documents modèrnes (sègle XVII) encara situan aquel vilatge dins le Fenolhedés. Ara es tanben reputada apartenir al País de Saut malgrat la tradicion istorica. </br> L'Escolobrés designa un territòri bornat a l'èst per las montanhas del [[Ròcafòrt de Saut|Ròcafortés]], al sud pel [[Donasan]], al nòrd per [[Aude]]. Compreniá Escolobre, [[El Bosquet]] e los masatges de Ganaussac, Somairac, Puèg-redon, Crombet, Las Sanhas e la montanha de Madres <ref name = ansa/>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11127 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jacques Petit|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Atsat]]; es ara del canton de la Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11127 |1793=725 |1800=712 |1806=751 |1821=707 |1831=749 |1836=809 |1841=814 |1846=853 |1851=851 |1856=806 |1861=773 |1866=793 |1872=798 |1876=759 |1881=626 |1886=710 |1891=680 |1896=665 |1901=585 |1906=600 |1911=508 |1921=450 |1926=384 |1931=351 |1936=330 |1946=273 |1954=220 |1962= 181 |1968= 137 |1975= 85 |1982= 86 |1990= 114 |1999= 90 |2004= 97 |cassini=12958 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|127}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|127}}/31.14) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Escouloubre_les_Bains_2.jpg|Les Banhs d'Escolobre. Escouloubre_les_bains_10-25_(38).jpg|Idem. Escouloubre_les_bains_10-25_(33).jpg Chapelle_d'Escouloubre_les_Bains.jpg|Capèla dels Banhs d'Escolobre. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11127 Escolobre sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 5anvqrgax63wv8rc4jonl3updwlgw93 0 102470 2507877 2393550 2026-08-28T07:36:47Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507877 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nomcomuna = Ginclar | nomcomuna2 = ''Gincla'' | imatge = Maison_à_Gincla.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Gincla_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Nauta Val d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11163 | cp = 11140 | cònsol = Dominique Bruchet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.3261 | latitud = 42.7636 | alt mini = 578 | alt mej = | alt maxi = 1322 | km² = 7.65 }} '''Ginclar'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11b.html</ref> (''Gincla'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11163.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Ginclar | nord = [[La Pradèla e Puèglaurenç]] | nord-est = [[Fenolhet]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | est = [[Viran]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud-est = | sud = [[Montfòrt (Aude)|Montfòrt]] | sud-ouest = | ouest = | nord-ouest = [[Salvesines]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''In vallibus de Ginclar…, castrum de Ginclar'' en [[1262]]; ''Gincla'' en [[1594]]<ref name="DicTopFR">Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 165, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f257.item.texteImage </ref>. <br>Ni Dauzat e Rostaing, nimai los Féniés dison pas res de Gincla(r). ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11163 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Dominique Bruchet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Charlotte Pouchan |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Atsat]]; es ara del canton de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11163 |1793=134 |1800=133 |1806=153 |1821=161 |1831=181 |1836=244 |1841=264 |1846=301 |1851=276 |1856=250 |1861=233 |1866=223 |1872=189 |1876=167 |1881=164 |1886=170 |1891=164 |1896=163 |1901=156 |1906=152 |1911=140 |1921=74 |1926=96 |1931=156 |1936=140 |1946=136 |1954=60 |1962= 59 |1968= 35 |1975= 19 |1982= 35 |1990= 49 |1999= 43 |cassini=15514 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|163}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|163}}/7.65) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11163 Ginclar sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 36e0d8ppu77adp5bhu4nyvf1e0sap8q 0 102713 2507878 2394166 2026-08-28T07:44:15Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507878 wikitext text/x-wiki {{omon|Montfòrt}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Montfòrt | nom2 = ''Montfort-sur-Boulzane'' | imatge= Village_de_Montfort-sur-Boulzane.jpg | descripcion= Montfòrt | lògo=cap | escut= Blason_ville_fr_Montfort-sur-Boulzane_(Aude).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Nauta Val d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11244 | cp = 11140 | cònsol = Alain Renon | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (les) [munfuɾ'tɛws] <ref name = frkr/> |longitud= 2.3086 |latitud= 42.7436 | alt mini = 639 | alt mej = | alt maxi = 1841 | km² = 33.32 }} '''Montfòrt ''' (''Montfort-sur-Boulzane'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11244.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Montfòrt | nord = [[Ginclar]] | nord-est = [[Viran]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | est = [[Rebolhet]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud-est = | sud = [[Mosset]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud-ouest = [[Conòsols]] <small>''per un qüadripunt''</small> | ouest = [[Santa Coloma de Ròcafòrt|Santa Colomba de Ròcafòrt]] | nord-ouest = [[Salvesines]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Montfòrt, un chasteau ruiné et seitze maisons ou cabanes de bois'' en 1594, ''Esglise Sainct Jean de Montfort, diocèse de Narbonne'' en 1639. La prononciacion occitana es ''Mounfort'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 249, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f341.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [mun'fɔɾt].</br> Segon Fritz Krüger, la prononciacion es [munt'fɔɾt] (?) e lo gentilici es (les) [munfuɾ'tɛws] <ref name = frkr>https://archive.org/stream/revuededialectol03sociuoft#page/n154/mode/1up p. 147</ref>.</br> ''Montfòrt'' es format de ''mont'', del latin ''mons, montem'' e de l'adjectiu [que ven del] latin ''fortis'', « fòrt, fortificat », que mòstra la valor militara del lòc <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 473</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11244 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alain Renon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Gérard Jalibert|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Atsat]]; es ara del canton de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11244 |1793=683 |1800=717 |1806=812 |1821=989 |1831=902 |1836=883 |1841=885 |1846=964 |1851=866 |1856=807 |1861=766 |1866=802 |1872=750 |1876=707 |1881=633 |1886=634 |1891=615 |1896=575 |1901=543 |1906=508 |1911=509 |1921=399 |1926=349 |1931=295 |1936=284 |1946=257 |1954=200 |1962= 130 |1968= 112 |1975= 84 |1982= 72 |1990= 82 |1999= 65 |cassini=23431 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|244}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|244}}/33.32) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11244 Montfòrt sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 6rbbjckklxh9jsm8iimh4fur4pi5a95 0 102959 2507880 2394108 2026-08-28T07:58:40Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507880 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ròcafòrt de Saut | nom2 = ''Roquefort-de-Sault'' | imatge = Roquefort_de_Sault_2.jpg | descripcion = Ròcafòrt ambe la glèisa a esquèrra. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Roquefort-de-Sault_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Fenolhedés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Nauta Val d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11321 | cp = 11140 | cònsol = Benoît Olive | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = [le rɔke'fɔɾtɛ] ? [le rɔkefɔɾ'tɛ] ? <ref name = frkr/> | latitud = 42.7388888889 | longitud = 2.20166666667 | alt mini = 450 | alt mej = | alt maxi = 1740 | km² = 21.84 |}} '''Ròcafòrt de Saut''' (''Roquefort-de-Sault'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Malgrat son nom, non aparten pas al País de Saut mas al Fenolhedés. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11321.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Ròcafòrt | nord = [[Al Clat]] | nord-est = [[Artigas (Aude)|Artigas]] | est = [[Santa Coloma de Ròcafòrt|Santa Colomba de Ròcafòrt]] | sud-est = [[Conòsols]] | sud = | sud-ouest = | ouest = [[El Bosquet (Aude)|El Bosquet]] | nord-ouest = [[Beceda de Saut]] }} ==Toponimia== ===Ròcafòrt=== Las fòrmas ancianas son : ''Garda... de Rupeforti'' en 1317, ''Rector de Rupefort'' en 1347, ''Ecclesia parroquialis Beati Martini loci de Rupeforti'' en 1509, ''Roquefort'' en 1594. La prononciacion occitana es ''Roquofórt'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 435, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f527.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [,rɔkɔ'fɔɾt]. </br> La prononciacion es [,rɔka'fɔɾt], segon Fritz Krüger, al començament del sègle XX<ref name = frkr>https://archive.org/stream/revuededialectol03sociuoft#page/n154/mode/1up p. 147</ref>, donc diferenta de la fornida per Savartés. </br> Lo mot ''ròca'' ven de ''*rocca'', un mot prelatin, absent del latin classic, çò qu'explica qu'es sovent latinizat en ''rupe(s)'' dins los tèxtes. ''Ròca'' prenguèt lo sens de « puèg, tuca, mont rocassós », puèi de « castèl fòrt, fortalesa » <ref name = dauz>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 569 e 571</ref>. Lo nom es completat es l'adjectiu ''fòrt'', vengut del latin ''fortis'', « « fòrt, al sens de la defensa, fortificat », çò qu'afortís qu'un castèl i èra bastit <ref name = dauz/>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 301</ref>. Lo determinant, necessari pr'amor dels nombroses omonimes, e oficial en francés dempuèi, çò pus mens, 1801 <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=29629</ref> fa referéncia al País de Saut, mès Ròcafòrt es istoricament del [[Fenolhedés]]. ===''Buillac'' (nom francés), doncas probablement ''Bulhac''=== Las fòrmas ancianas son : ''Bulhacum'' en 1458, ''Ecclesia B. Marie de Bulhaco'' en 1509, ''Bullac'' en 1594, ''Bulhac'' en 1594, ''Buillac'' en 1781, ''Beuillac'' (cadastre) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 50, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f142.item.texteImage </ref> Ven benlèu del nom gallic d'òme ''Bullios'', atestat, citat per [[Xavier Delamarre|Delamarre]] <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 289</ref>, ambe'l sufixe gallic ''-ācon''. ''Bulhac'' èra donc benlèu una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre ''Bullios''. En teoria depend de la quantitat de ''u'' (longa o brèva), mès i a agut plan d'accidents. == Istòria == * Dit de "Saut" Ròcafòrt fasiá en fait partida del [[Fenolhedés]]<ref>Jordi BOLÒS - Víctor HURTADO, , Barcelona, Rafael Dalmau, 2009, 151 <abbr>p.</abbr><small>(<nowiki>ISBN 978-84-232-0734-3</nowiki>)</small>, p.9</ref>. * Ròcafòrt èra [[caplòc]] de son canton, mès lo títol foguèt transferit a [[Atsat]] en 1842 <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=29629</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11321 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=mai de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Benoît Olive <ref>https://www.ladepeche.fr/2020/05/25/une-emouvante-passation-de-pouvoir-de-maire-a-roquefort-de-sault,8901518.php</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Monique Saint-Jévin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Charles Areny|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Gilbert Alary |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Atsat]]; es ara del canton de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). == Demografia == {{Demografia |insee=11321 |1793=509 |1800=567 |1806=628 |1821=680 |1831=784 |1836=807 |1841=796 |1846=780 |1851=743 |1856=729 |1861=718 |1866=755 |1872=733 |1876=633 |1881=609 |1886=628 |1891=553 |1896=556 |1901=538 |1906=522 |1911=515 |1921=509 |1926=380 |1931=320 |1936=306 |1946=255 |1954=385 |1962= 191 |1968= 142 |1975= 122 |1982= 122 |1990= 118 |1999= 113 |2004=111 |cassini=29629 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|321}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|321}}/21.84) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11321 Ròcafòrt sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] jwmycqi7eiwksv84gcxvbq8xgwb81oj 0 103013 2507883 2394167 2026-08-28T08:07:16Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507883 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Santa Colomba | nom2 = ''Sainte-Colombe-sur-Guette'' | imatge = Ste_Colombe_sur_Guette.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason_ville_Sainte-Colombe-sur-Guette_11.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Fenolhedés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Nauta Val d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11335 | cp = 11140 | cònsol = Anthony Sanchez | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = les colomats <ref name = frkr>https://archive.org/stream/revuededialectol03sociuoft#page/n154/mode/1up p. 147</ref> | latitud = 42.7508 | longitud = 2.2353 | alt mini = 440 | alt mej = | alt maxi = 1832 | km² = 21.04 |}} '''Santa Colomba'''{{Bdtopoc}} o '''Santa Colomba de Ròcafòrt''' o ''Santa Colomba d'Aigueta''{{refnec}} (localament ''Santa Coloma'' en ''Sainte-Colombe-sur-Guette'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Fenolhedés]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11335.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Santa Colomba | nord = [[Atsat]] | nord-est = [[Salvesines]] | est = | sud-est = [[Montfòrt (Aude)|Montfòrt]] | sud = [[Mosset]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> </small> <small>''per un qüadripunt''</small> | sud-ouest = [[Conòsols]] | ouest = [[Ròcafòrt de Saut|Ròcafòrt]] | nord-ouest = [[Artigas (Aude)|Artigas]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia in honore sanctae Columbae'' en 959 (aquel document fa segurament referència a una autra glèisa, dins le Rasés {{refnec}}), ''Le lieu de Saincte Colombe en Feneilhète'' en 1415-1589, ''Sainte Colombe de Roquefort'' en l'an II. Lo nom occitan es ''Santo-Coulóumbo'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 375, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f467.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [santɔ ku'lumbɔ].</br> Segon [[Fritz Krüger]], la prononciacion al començament del sègle XX seriá estada ['santɔ kolum'bɔ] e lo gentilici [les kulu'mats] <ref name = frkr/>. I a un indici de refeccion del toponime (lo lòc es dins l'airal de ''mb'' > ''m'', confirmat pel gentilici).</br> ''Columba'' èra una martira a [[Sens (Yonne)|Sens]] en 273 o 274 <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 633</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/336/Sainte-Colombe.html</ref>.</br> Lo nom del riu que servís de determinant en francés es citat en 1594, ''L'Ayguete'', la prononciacion al començament del sègle XX es ''La Guette''<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 4, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f96.item.texteImage </ref> (en francés). == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11335 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Anthony Sanchez |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= setembre de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Guy Bargas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=René Cantié |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Atsat]]; es ara del canton de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). == Demografia == {{Demografia |insee= 11335 |1793=277 |1800=164 |1806=271 |1821=323 |1831=341 |1836=364 |1841=355 |1846=374 |1851=393 |1856=356 |1861=360 |1866=353 |1872=348 |1876=341 |1881=262 |1886=271 |1891=279 |1896=284 |1901=249 |1906=269 |1911=260 |1921=175 |1926=158 |1931=147 |1936=128 |1946=117 |1954=150 |1962= 102 |1968= 86 |1975= 70 |1982= 64 |1990= 58 |1999= 57 |cassini=31310 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|335}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|335}}/21.04) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11335 Santa Colomba sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 4qjyztbv48lsdczdzadoizao7h7daaq 0 103099 2507881 2393671 2026-08-28T08:02:12Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507881 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Salvesines | nom2 = ''Salvezines'' | imatge = Le_Caunil_Salvezines_1.jpg | descripcion = ''Le Caunil'' (nom francés), dins la comuna. | lògo = cap | escut = Blason_ville_Salvezines_11.svg | escais = lej sal'baɮɔs <ref name = frk>https://archive.org/stream/revuededialectol03sociuoft#page/n154/mode/1up p. 147</ref> | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Fenolhedés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11373 | cp = 11140 | cònsol = Sébastien Torreilles | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.3075 | latitud = 42.7811 | alt mini = 495 | alt mej = | alt maxi = 1483 | km² = 20.09 }} ''Salvesines'' o puslèu '''Salvesinas''' [,salbe'zinɔs] <ref name = frk/> (''Salvezines'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11373.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Salvesinas | nord = [[La Pradèla e Puèglaurenç]] | nord-est = | est = [[Ginclar]] | sud-est = | sud = [[Montfòrt (Aude)|Montfòrt]] | sud-ouest = [[Santa Coloma de Ròcafòrt]] | ouest = | nord-ouest = [[Atsat]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Salvezines, y a septante maisons, la pluspart cabanes et basties de bois, réserve celle du sieur de Vivier, qui est noble et bien bastie'' en 1594, ''Salvesines'' en 1807 <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 426, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f518.item.texteImage </ref>. </br> Lo nom vendriá benlèu d'un nom latin d'òme ''*Salvicius'', de ''Salvius'', ambe'l sufixe ''-ina'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 641</ref>. ''*Salvicius'' pòt èsser remplaçat per ''Salvitius'', diminutiu de ''Salvus'' <ref>Gaston Combarnous, ''Les noms de domaines gallo-romains à anthroponymes dans la cité des Lutevani et dans l’actuel arrondissement de Lodève (suite et fin)'', R.I.O., 1956 8-4 p. 267 https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1956_num_8_4_1565</ref>. ==Istòria== * La comuna prenguèt son independéncia de [[La Pradèla e Puèglaurenç]] lo 24 de julhet de 1867<ref name = ansa/>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11373 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sébastien Torreilles|Partit= sense etiqueta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Atsat]]; es ara del canton de ''la Haute-Vallée de l'Aude'' (en francés), donc de la Val Nauta d'Aude. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11373 |1872=450 |1876=443 |1881=433 |1886=431 |1891=414 |1896=404 |1901=420 |1906=397 |1911=394 |1921=331 |1926=259 |1931=231 |1936=217 |1946=188 |1954=210 |1962= 147 |1968= 145 |1975= 103 |1982= 100 |1990= 101 |1999= 108 |2005=96 |cassini=35205 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|373}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|373}}/20.09) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11373 Salvesinas sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 2q8m7g28rzicn3opwcqbdti3segrin0 2507882 2507881 2026-08-28T08:03:00Z Alaric 506 44932 2507882 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Salvesines | nom2 = ''Salvezines'' | imatge = Le_Caunil_Salvezines_1.jpg | descripcion = ''Le Caunil'' (nom francés), dins la comuna. | lògo = cap | escut = Blason_ville_Salvezines_11.svg | escais = lej sal'baɮɔs <ref name = frk>https://archive.org/stream/revuededialectol03sociuoft#page/n154/mode/1up p. 147</ref> | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Fenolhedés}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Val Nauta d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11373 | cp = 11140 | cònsol = Sébastien Torreilles | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.3075 | latitud = 42.7811 | alt mini = 495 | alt mej = | alt maxi = 1483 | km² = 20.09 }} ''Salvesines'' o puslèu '''Salvesinas''' [,salbe'zinɔs] <ref name = frk/> (''Salvezines'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11373.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Salvesinas | nord = [[La Pradèla e Puèglaurenç]] | nord-est = | est = [[Ginclar]] | sud-est = | sud = [[Montfòrt (Aude)|Montfòrt]] | sud-ouest = [[Santa Coloma de Ròcafòrt]] | ouest = | nord-ouest = [[Atsat]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Salvezines, y a septante maisons, la pluspart cabanes et basties de bois, réserve celle du sieur de Vivier, qui est noble et bien bastie'' en 1594, ''Salvesines'' en 1807 <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 426, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f518.item.texteImage </ref>. </br> Lo nom vendriá benlèu d'un nom latin d'òme ''*Salvicius'', de ''Salvius'', ambe'l sufixe ''-ina'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 641</ref>. ''*Salvicius'' pòt èsser remplaçat per ''Salvitius'', diminutiu de ''Salvus'' <ref>Gaston Combarnous, ''Les noms de domaines gallo-romains à anthroponymes dans la cité des Lutevani et dans l’actuel arrondissement de Lodève (suite et fin)'', R.I.O., 1956 8-4 p. 267 https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1956_num_8_4_1565</ref>. ==Istòria== * La comuna prenguèt son independéncia de [[La Pradèla e Puèglaurenç]] lo 24 de julhet de 1867<ref name = ansa/>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11373 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sébastien Torreilles|Partit= sense etiqueta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Atsat]]; es ara del canton de ''la Haute-Vallée de l'Aude'' (en francés), donc de la Val Nauta d'Aude. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11373 |1872=450 |1876=443 |1881=433 |1886=431 |1891=414 |1896=404 |1901=420 |1906=397 |1911=394 |1921=331 |1926=259 |1931=231 |1936=217 |1946=188 |1954=210 |1962= 147 |1968= 145 |1975= 103 |1982= 100 |1990= 101 |1999= 108 |2005=96 |cassini=35205 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|373}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|373}}/20.09) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11373 Salvesinas sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 04e8g5uwiep6txh7chex7gecpq585e8 0 108001 2507725 2504731 2026-08-27T19:11:59Z Sovenhic 36254 /* Toponimia */ 2507725 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Aureson | nom2 = ''Oraison'' | imatge = Ville d'Oraison.jpg | descripcion = Vista generala d'Aureson. | lògo = cap | escut = Blason_Oraison_04.svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Dinha|Dinha]] | canton = ancianament [[Canton de Lei Meas|Lei Meas]] | sitweb = [http://www.oraison.com/ Site officiel] | cp = 04700 | insee = 04143 | cònsol = Michel Vittenet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 43.9180555556 | longitud = 5.91916666667 | alt mej = | alt mini = 323 | alt maxi = 645 | km² = 38.42 |}} '''Aureson''' (oficialament en [[francés]] ''Oraison'') es una [[comuna]] d'[[Occitània]], en [[Provença]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] deis [[Aups d'Auta Provença]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Sa devisa es: "Sempre a Dieu Aureson"<ref>''Les Devises des villes de France'', Henri Tausin, 1914, p. 328.</ref> (totjorn a Dieu [fau faire] orason). == Geografia == {{...}} === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Aureson]] '''Aureson'''}} {{Image label|x=0.386623655225|y=0.436714965487|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 869 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Brilhana]] <br/>(2,5 km)}}}} {{Image label|x=0.239965745889|y=0.636300768771|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3448 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vilanòva (Aups d'Auta Provença)|Vilanòva]] <br/>(5,2 km)}}}} {{Image label|x=0.805114478918|y=0.364563303241|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 244 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lo Castelet (Aups d'Auta Provença)|Lo Castelet]] <br/>(5,5 km)}}}} {{Image label|x=0.385354201665|y=0.162655367526|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 381 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lurs (Provença)|Lurs]] <br/>(6,3 km)}}}} {{Image label|x=0.144393417906|y=0.375772431721|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 233 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nuasèlas]] <br/>(6,8 km)}}}} {{Image label|x=0.158528535932|y=0.769680260823|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2885 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vòus]] <br/>(7,6 km)}}}} </div><br clear=left> == Toponimia == [[Imatge:Panneau_entrée_Oraison_4.jpg|350px]] I a ges de rapòrt entre lo toponim ''Aureson'' e lo nom comun ''orason'' (pregària). Lo toponim en occitan modèrne, ''Aureson,'' descent d0una forma en occitan ancian qu'es ''Auraison'' (se nòta ''«Aurayson»'' dins de documents medievaus coma lo libre Potentia).<ref>[https://cths.fr/ed/edition.php?id=139# Gérard GOUIRAN, Michel HÉBERT (éd.), 1997, ''Le livre ‘Potentia’ des états de Provence'', 1391-1523, coll. Documents inédits sur l'histoire de France, CTHS: sl].</ref> Probablament, se passèt de ''Auraison'' a ''Aureson'' per un fenomèn fonologic de [[dissimilacion]] entre lei diftongs ''au'' e ''ai''. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 04143 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Michel Vittenet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 04143 |1793=1555 |1800= |1806=1404 |1821=1471 |1831=1736 |1836=1892 |1841=1855 |1846=1871 |1851=1946 |1856=1998 |1861=1995 |1866=2055 |1872=1962 |1876=1980 |1881=1820 |1886=1780 |1891=1752 |1896=1899 |1901=1944 |1906=2153 |1911=2044 |1921=1735 |1926=1773 |1931=1936 |1936=1784 |1946=1834 |1954=1982 |1962=3054 |1968=2702 |1975=2667 |1982=2963 |1990=3509 |1999=4114 |2004= |2005= |2006=4867 |2007=4 999 |2008=5 208 |2009=5300 |cassini=25644 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas amb la comuna == == Vejatz tanben == * [[Comunas deis Aups d'Auta Provença]] == Liames extèrnes == == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas dels Aups d'Auta Provença}} [[Categoria:Comuna dels Aups d'Auta Provença]] [[Categoria:Comuna de Provença]] 6emvxy8oeotm1yt4tau5ary23wnytg7 2507726 2507725 2026-08-27T19:12:37Z Sovenhic 36254 en provençau 2507726 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}{{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Aureson | nom2 = ''Oraison'' | imatge = Ville d'Oraison.jpg | descripcion = Vista generala d'Aureson. | lògo = cap | escut = Blason_Oraison_04.svg | escais = | ist = {{Provença}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Dinha|Dinha]] | canton = ancianament [[Canton de Lei Meas|Lei Meas]] | sitweb = [http://www.oraison.com/ Site officiel] | cp = 04700 | insee = 04143 | cònsol = Michel Vittenet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 43.9180555556 | longitud = 5.91916666667 | alt mej = | alt mini = 323 | alt maxi = 645 | km² = 38.42 |}} '''Aureson''' (oficialament en [[francés]] ''Oraison'') es una [[comuna]] d'[[Occitània]], en [[Provença]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] deis [[Aups d'Auta Provença]] e la [[regions francesas|region]] de [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]. Sa devisa es: "Sempre a Dieu Aureson"<ref>''Les Devises des villes de France'', Henri Tausin, 1914, p. 328.</ref> (totjorn a Dieu [fau faire] orason). == Geografia == {{...}} === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Aureson]] '''Aureson'''}} {{Image label|x=0.386623655225|y=0.436714965487|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 869 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Brilhana]] <br/>(2,5 km)}}}} {{Image label|x=0.239965745889|y=0.636300768771|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3448 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vilanòva (Aups d'Auta Provença)|Vilanòva]] <br/>(5,2 km)}}}} {{Image label|x=0.805114478918|y=0.364563303241|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 244 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lo Castelet (Aups d'Auta Provença)|Lo Castelet]] <br/>(5,5 km)}}}} {{Image label|x=0.385354201665|y=0.162655367526|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 381 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lurs (Provença)|Lurs]] <br/>(6,3 km)}}}} {{Image label|x=0.144393417906|y=0.375772431721|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 233 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nuasèlas]] <br/>(6,8 km)}}}} {{Image label|x=0.158528535932|y=0.769680260823|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2885 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vòus]] <br/>(7,6 km)}}}} </div><br clear=left> == Toponimia == [[Imatge:Panneau_entrée_Oraison_4.jpg|350px]] I a ges de rapòrt entre lo toponim ''Aureson'' e lo nom comun ''orason'' (pregària). Lo toponim en occitan modèrne, ''Aureson,'' descent d0una forma en occitan ancian qu'es ''Auraison'' (se nòta ''«Aurayson»'' dins de documents medievaus coma lo libre Potentia).<ref>[https://cths.fr/ed/edition.php?id=139# Gérard GOUIRAN, Michel HÉBERT (éd.), 1997, ''Le livre ‘Potentia’ des états de Provence'', 1391-1523, coll. Documents inédits sur l'histoire de France, CTHS: sl].</ref> Probablament, se passèt de ''Auraison'' a ''Aureson'' per un fenomèn fonologic de [[dissimilacion]] entre lei diftongs ''au'' e ''ai''. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 04143 |Títol= Lista dei cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Michel Vittenet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 04143 |1793=1555 |1800= |1806=1404 |1821=1471 |1831=1736 |1836=1892 |1841=1855 |1846=1871 |1851=1946 |1856=1998 |1861=1995 |1866=2055 |1872=1962 |1876=1980 |1881=1820 |1886=1780 |1891=1752 |1896=1899 |1901=1944 |1906=2153 |1911=2044 |1921=1735 |1926=1773 |1931=1936 |1936=1784 |1946=1834 |1954=1982 |1962=3054 |1968=2702 |1975=2667 |1982=2963 |1990=3509 |1999=4114 |2004= |2005= |2006=4867 |2007=4 999 |2008=5 208 |2009=5300 |cassini=25644 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas amb la comuna == == Vejatz tanben == * [[Comunas deis Aups d'Auta Provença]] == Liames extèrnes == == Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{Portal Provença}} {{Comunas dels Aups d'Auta Provença}} [[Categoria:Comuna dels Aups d'Auta Provença]] [[Categoria:Comuna de Provença]] 18n5wxm4r6ykwdbn6iod03z76jg3hni 0 108230 2507718 2346795 2026-08-27T19:07:31Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507718 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Wikimania 2009 GOLDBERGN-9941.jpg|thumb|250px|Achal Prabhala al Wikimania 2009]] '''Achal Prabhala''' es un escrivan, activista e cercaire [[Índia|indian]] que viu actualament a [[Bangalòre]], [[Karnataka]].<ref name=hinduclanwikipedians>{{cite web|title=One among the clan of Wikipedians|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-neighbourhood/article1128553.ece|work=January 27, 2011|publisher=[[The Hindu]]}}</ref> Es conegut mai que mai per son trabalh suls dreches de proprietat intellectuala dins los domenis de la medecina e del saber. A mai es membre del conselh d'administracion del Centre per Internet e la Societat (en [[anglés]]: Centre for Internet and Society)<ref>{{cite web|title=The Centre for Internet & Society|url=http://www.cis-india.org/about/people/members}}</ref> e de l' [[Wikimedia Foundation#Advisory Board|Advisory board]] de la [[Fondacion Wikimedia]].<ref>{{cite web|title=Wikipedia to increase local language content|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bangalore/Wikipedia-to-increase-local-language-content/articleshow/7279863.cms|work=Jan 14, 2011|publisher=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{cite web|title=Advisory Board : Achal Prabhala|url=http://wikimediafoundation.org/wiki/Advisory_Board#Achal_Prabhala}}</ref><ref>{{cite web|title=Wikipedia may soon launch India edition|url=http://www.siliconindia.com/shownews/Wikipedia_may_soon_launch_India_edition-nid-65068.html|publisher=SiliconIndia|date=1 February 2010|publisher=SiliconIndia}}</ref> == Biografia == [[Fichièr:People Are Knowledge Film Screening-24.jpg|thumb|right|250px|Projeccion del film d'Achal Prabhala a la Fondacion Wikimedia]] === Achal Prabhala, escrivan e cercaire === Achal Prabhala es un escrivan indian que demòra actualament a Bangalòre. Demest sas divèrsas publicacions, a escrich un [[ensag]] "Yeoville confidential" <ref> [http://books.google.com/books?id=YxNDMb2TY0IC&pg=PA360&dq=%22Prabhala+Achal%22&hl=ca&ei=rRDETpfjFciLswaw-ojUCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CD4Q6AEwAw#v=onepage&q=%22Prabhala%22&f=false] </ref> que foguèt publicat dins ''Johannesburg: Elusive Metropolis'', una òbra collectiva famosa, entre divèrses escrivans e artistas coneguts d'[[Africa del Sud]] o d'autres païses, coma per exemple [[Achille Mbembe]]. Tanben a publicat mantun article dins ''[[Outlook (revista)|Outlook]]'' <ref> [http://books.google.com/books?id=UDEEAAAAMBAJ&pg=PA65&dq=%22Achal+Prabhala%22+Outlook&hl=ca&ei=rg7ETv6oIsnChAfP7LmCDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Achal%20Prabhala%22%20Outlook&f=false]</ref>, una de las revistas mai popularas en Índia <ref>[ http://books.google.com/books?id=izEEAAAAMBAJ&pg=PT41&dq=%22Achal+Prabhala%22+Outlook&hl=ca&ei=rg7ETv6oIsnChAfP7LmCDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAg#v=onepage&q&f=false]</ref>. En 2010, foguèt coautor del libre ''Access to knowledge in Africa'' ("Accès a la coneissença en Africa") amb divèrses expèrts d'aquest domeni <ref>[http://books.google.com/books?id=mzoPtBoQkEcC&printsec=frontcover&dq=%22Achal+Prabhala%22&hl=ca&ei=IxXETpDiJtOzhAeK4tmHDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Achal%20Prabhala%22&f=false].</ref> A mai Achal Prabhala trabalha coma cercaire critic sus la proprietat intellectual dins los domenis de la medecina e de la coneissença. Entre 2004 e 2006 foguèt lo coordenador d'una campanha per tal d'ofrir l'accès a de material educatiu en Africa del Sud. Fa tanben de recerca sus la question de l'[[IPR]] amassa amb lo Forum de Lei Alternativa en Índia.<ref>{{cite book|first=Ray Corrigan|title=Digital decision making: back to the future|url=https://archive.org/details/digitaldecisionm0000corr|year=2007|publisher=Springer|isbn=9781846286728|pages=[https://archive.org/details/digitaldecisionm0000corr/page/288 288]}}</ref> En 2007, Prabhala e d'autres activistas faguèron public lo rapòrt del Comitat Mashelkar<ref>{{cite news|title=Patent Wrong|url=http://timesofindia.indiatimes.com/OPINION/Editorial/LEADER_ARTICLE_Patent_Wrong/articleshow/1593525.cms|newspaper=[[The Times of India]]|date=Feb 12, 2007}}</ref> que donava supòrt a l'indústria internacionala pharma amb sas recomandacions.<ref>{{cite news|first=Chan Park and Achal Prabhala|title=First attempt to dent a compromised patent system|url=http://www.hindu.com/2007/02/12/stories/2007021203681100.htm|newspaper=[[The Hindu]]|date=Feb 12, 2007}}</ref> Afirmèron alara que, pr'amor de complaire a aquela indústria internacionala, lo comitat aviá copiat mot aprèp mot una part d'un rapòrt qu'èra estat elaborat per Shamnad Basheer, qu'aviá rebut son finançament d'un consòrci de firmas multinacionalas.<ref>{{cite web|title=Mashelkar, The Indian Express and me|url=http://kafila.org/2007/02/22/mashelkar-the-indian-express-and-me/}}</ref> En seguida d'aquesta divulgacion e de l'acusacion de [[plagiat]], [[Raghunath Anant Mashelkar]], lo Director General en aquel temps del Conselh de Recerca Scientifica e Industriala (CSIR), demandèt al govèrn de suprimir aquel rapòrt qu'èra estat redigit per un grop qu'el meteis aviá dirigit <ref name=IEMashelkarPlagiarism>{{cite news|title=‘Plagiarism’ in his panel’s report, Mashelkar tells Govt to withdraw it|url=http://www.indianexpress.com/news/plagiarism-in-his-panels-report-mashelkar-tells-govt-to-withdraw-it/23941/|newspaper=[[The Indian Express]]|date=Feb 22 2007}}</ref><ref>{{cite news|first=Ravi Sharma and Sara Hiddleston|title=Mashelkar committee on Patent Law withdraws report; seeks more time|url=http://www.hindu.com/2007/02/22/stories/2007022206751200.htm|newspaper=[[The Hindu]]|date=Feb 22, 2007}}</ref><ref>{{cite news|title=Mashelkar takes back report after plagiarism row|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1653926.cms|newspaper=[[The Times of India]]|date=Feb 22, 2007}}</ref> === L'implicacion de Prabhala a l'endedins del movement wikipedian === A mai de sas activitats d'escrivan e de cercaire, Prabhala es conegut encara mai al sen del movement wikipedian per son ròtle dins lo Conselh d'Administracion de la Fondacion Wikimèdia<ref>{{cite news|title=Wikipedia, growing local|url=http://www.indianexpress.com/news/wikipedia-growing-local/647803/|newspaper=[[The Indian Express]]|date=Jul 17 2010}}</ref><ref>{{cite news|title=Wikipedia may soon open its India chapter|url=http://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/wikipedia-may-soon-open-its-india-chapter/articleshow/5526084.cms|newspaper=[[The Economic Times]]|date=2 FEB, 2010}}</ref> d'ençà el 2005. Amb Priya Sen e Zen Marie, Prabhala realizèt recentament lo film ''[[People are Knowledge (pel·lícula)|People are Knowledge]]''[http://commons.wikimedia.org/wiki/File:People-are-Knowledge.ogv?withJS=MediaWiki:MwEmbed.js]. Aqueste film, que foguèt finançat en granda part gràcias a una ajuda de 20.000 dolars de la Fondacion Wikimçdia, se faguèt dins l'encastre d'un projècte de recerca que voliá trobar de metòdes novèls per far de citacions dins la Wikipèdia.<ref name="NYT">{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2011/08/08/business/media/a-push-to-redefine-knowledge-at-wikipedia.html?_r=1&scp=1&sq=achal&st=cse | title=When Knowledge Isn’t Written, Does It Still Count? | work=[[The New York Times]] | date=August 7, 2011 | accessdate=August 17, 2011 | author=Noam Cohen}}</ref> == Referéncias == {{reflist}} == Òbras == * ''Access to knowledge in Africa'' (2010) écrit avec C. Armstrong, J. De Beer, D. Kawooya and T. Schonwetter. == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110718215434/http://www.bidoun.org/magazine/13-glory/the-road-to-wellville-by-achal-prabhala/ ''The Road To Wellville'' d'Achal Prabhala] * [http://www.outlookindia.com/peoplehome3.aspx?author=Achal+Prabhala&pid=4315 ''Outlook India: Achal Prabhala''] * [https://web.archive.org/web/20110927005829/http://www.altlawforum.org/intellectual-property/advocacy/mashelkar-committee-controversy/Mashelkar-TOI.pdf/view ''The Times of India : Patent Wrong''] * [http://www.who.int/hiv/amds/WB_battlingaids.pdf Battling HIV/AIDS&nbsp;– ''A Decision Maker's Guide to the Procurement of Medicines and Related Supplies''] * [https://web.archive.org/web/20111005195910/https://www.givengain.com/unique/tralac/pdf/20061002_Rens_IntellectualProperty.pdf Intellectual Property, Education and Access to Knowledge dans ''Southern Africa, Response to Indian Copyright Law Amendment''] * [https://web.archive.org/web/20100704195728/http://infochangeindia.org/200611096076/Trade-Development/Intellectual-Property-Rights/Reconsidering-the-pirate-nation-Notes-from-South-Africa-and-India.html "Reconsidering the Pirate Nation: Notes from South Africa and India"] Per [[Lawrence Liang]] e Achal Prabhala] * [https://web.archive.org/web/20120227013601/http://tehelka.com/story_main34.asp?filename=cr131007indianpatents.asp ''Tehelka: Indian Patents: Doing Just Fine : In the wake of the Madras High Court’s landmark ruling on Novartis, CHAN PARK and ACHAL PRABHALA disentangle some key myths around patent law''] [[Categoria:Escrivan indian]] qy9kz0crnutjmc5asefvxqynqh3pmz7 0 108556 2507720 2415704 2026-08-27T19:09:54Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507720 wikitext text/x-wiki {{Infobox Color |títol=Òcra |exa=CC7722 |r=204 |v=119 |b=34 |c=0 |m=85% |j=170% |n=50 |t=30 |s=83 |l=80 }} [[File:Bruoux Galerie.jpg|350px|right|thumb|Galariá d'una mina d'òcra a [[Gargas (Vaucluse)|Gargas]]]] L’'''òcra''' (f.) o '''òcre''' (m.),<ref>{{Dicodòc|Ocre|consulta=31 de decembre de 2023}}</ref><ref>{{Ligam web |cognòm=Mistral |nom=Frederic |títol=Variantas de genre masculin e femenin {{!}} Lo Tresaur dau Felibritge |url=https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page1636.jpg |url_accès=pdf }}</ref> del [[grèc]] ancian ὤχρα / ''ốkhra'', es una ròca ferrica compausada d'[[argila]] pura colorada per un pigment d'origina minerala (un [[idroxid de fèrre]]: l’[[ematita]] per l'òcra roja, la [[limonita]] per la bruna e [[goetita]] per la jauna). Aquela argila colorada es amalgamada amb de grums de sabla ([[qüars]]) e las òcras se tròban dins lo sol jos forma de sablas ocrosas compausadas amb mai de 80 % de qüars. S'excava per exemple dins los [[Monts de Vauclusa]], las [[òcras de Rustrèu]] o a [[Rossilhon]]. La darrièra peirièra encara en activitat es situada a [[Gargaç]] (''Société des Ocres de France'') que lo sèti social es a [[Ate]]. L'òcra naturala es utilizada coma [[pigment]] dempuèi la [[Preïstòria]], coma a [[Bauma de Las Caus|Las Caus]]. Es totjorn estimada per sa non toxicitat e sa granda longevitat pels ornaments, bèlas arts e maçonariá. == Genèsi de l’òcra == [[Imatge:Colorado provençal 1.jpg|800px|thumb|center|Òcras de [[Rustrèu]].]] Pendent lo [[Cretacèu]], fa 110 milions d'ans, al periòde de l'[[Atian]], del nom de la vila d'[[Ate]], un [[gres]], constituit per de grums de [[sabla]] s'acumula sus 30 mètres d’espessor.<ref name="hermitage97"> {{Ligam web |lenga=fr |url=http://hermitage97.free.fr/OCRES/OCRES.html |nom=Jacques |cognòm=Sintès |títol=Les ocres |site=Futura-Sciences.com }}</ref> De brisum se mesclan als grums de qüars e escarpas de micas s’acumulant al fons d’una mar pauc prigonda. Aqueles sediments sabloses se pausèron en primièr dins mitan marin prèp de las còstas, puèi a la meteissa epòca lo bombament degut al rapròchament de l'[[Peninsula Iberica|Iberia]], emergiguèt aquelas formacions sedimentàrias. Aquelas sablas seràn a l'origina de l'òcra, mercé a una [[argila]] d'origina marina e rica en [[fèrre]]: la [[glauconia]]<ref name="hermitage97"/>. La [[glauconia]], un mineral particular, caracteristic del mitan marin, se forma sul fons de la mar. Aquela qualitat d’argila verda conten dins son malhum cristallin d'atòms de fèrre. Dempuèi los trabalhs del geològ Jean-Marie Triat<ref>{{Obratge |cognòm=Triat |nom=J.-M. |annada=1982 |títol=Géologie des ocres de Provence : paléoaltérations dans le Crétacé supérieur de Provence rhodanienne |editor=Mém. Sci. Géol. |luòc=Strasbourg |format=n° 68, (Thèse de Doctorat ès Sciences soutenue en 1979) |pagina=202 }}</ref>, sabèm que amb de movements [[Tectonica de las placas|tectonics]] aqueles depauses sedimentaris marins emergiguèron. Sul novèl continent i aviá, al [[Cretacèu]], un clima tropical, que provoquèt fòrça alteracions lateriticas, dissolvent entre autras la glauconia e liurant los atòms de fèrre. Las òcras apareguèron alara mercé a la cristallizacion d'un idroxid de fèrre, la [[goetita]]. L'alteracion al meteis temps donèt naissença a un silicat d’alumini, una novèla argila nomenada [[kaolinite]].<ref> {{Ligam web |url=https://web.archive.org/web/20100122010506/http://www.okhra.com/@fr/tools/print.asp?article_id=74067 |títol=Òcra: definicion, istòria, geologia }}</ref> [[Fichièr:Conservatoire échantillonage d'ocres.jpg|thumb|Escandalhonatge de diferentas colors d'òcras]] Dempuèi lor depaus e lor exposicion a de condicions atmosfericas, las estratas d'òcra subiguèron, per de processus d'alteracion de tipe [[laterita|lateritic]], una fòrta [[oxidacion]] que conduguèron la formacion d'oxi-idroxids e d'oxids de fèrre, respectivament nomenada [[goetita]] (FeOOH) e [[ematita]] (Fe|2|O|3|), que las proporcions relativas fan variar de nuàncias de colors qu'aqueles pigments conferisson a las sablas ocrosas. S'i mesclan de sablas blancas que i domina la [[kaolinita]] (Al4Si4O10OH8).<ref name="hermitage97"/> La preséncia de [[manganès]], d'[[alumini]] e de [[silicat]]s es a l'origina d'autras gamas de colors e de las 24 [[Tinta (color)|tinta]] oficialament recensadas, que van del [[verdet]], passant pel [[jaune]] e lo [[roge]].<ref name="hermitage97"/> Aqueles depauses marins son superats per de depauses pus grossièrs d'origina continentala, desprovesits inicialament de [[glauconia]] e doncas gaireben blancs, eles meteisses superats encara d'una capa ferruginosa. Es atal que nasquèron las òcras de [[Vauclusa (departament)|Vauclusa]] e de [[Borgonha]], formacions sablosas (grums de qüars) cimentadas per una argila constituida de cristallitas que la grandor es de l’òrdre del micromètre: la kaolinita, supòrt argilós essencial e la goethita (pigment colorat). D'un punt de vista quimic, l’òcra es un silicat d’alumini ferruginós e siliciós. == Extraccion == [[Fichièr:Gele oker.JPG|thumb|left|Bauç de sabla ocrosa jaune a Rossilhon]] [[File:Extraction de l'ocre à la lumière électrique.jpg|thumb|Trabalh d'extraccion al fons d'una galariá del {{sègle|XIX|òc}}.]] L’òcra es un material naturalament present dins las argilas e lo sol de forma de sediments, las «sablas ocrosas». Los ròcs del Cretacèu es de nòu cobèrt per de sediments continentals e marins aprèp la formacion de las òcras tornèron a l’aflorament mercé als grands rasclatges del quaternari. Dempuèi l’extraccion, es necessari de destriar l’òcra, fòrça fina, de las impuretats e de la sabla majoritària (80 a 90 %). S'utiliza per aquò d'aiga correnta. Las particulas colorantas pus leugièras son puèi filtradas e secadas. Lo lavatge de l'òcra se fa amb fòrça aiga per pompatge. Un corrent d'aiga entraïna lo mineral ocrós dins d'estacadas. La [[sabla]] se depausava per [[gravitacion]] e l'òcra mesclada a l'aiga èra menada cap a de bacins de [[decantacion]].<ref name="ocresdefrance">{{Ligam web |url=https://web.archive.org/web/20120318140806/http://www.ocres-de-france.com/fabrication-usine-ocre-12-fr.html |títol= Lavatge de l'òcra |site=ocres-de-france.com }}</ref>. Aqueles, d'une capacitat de {{unitat|200|m³}} permetián de tornar far l'operacion mai d'un còp abans d'èsser plens. Aquela tecnica se faguèt fins als ans 1960 amb una renda de 200 kg per mètre cubic de mineral. Demandava d'esperar fins al mes de mai per que lo depaus venguèsse de consisténcia fèrma. Las mòtas d'òcra èran tiradas e amolonadas a l'entorn dels bacins per secar a l'aire<ref name="ocresdefrance"/> ; Memòria de l'indústria ocrièra al Conservatòri de las òcras e pigments aplicats de Rosselhon e al Musèu de l'Aventura Industriala d'Ate <gallery> File:Wagonnet.JPG|Vagonet pel transpòrt de las òcras File:Balance à Bascule.JPG|Balança pel mineral File:Calibres pour marquage de sac d'ocre.JPG|Estampon pel marcatge de las barricas d'òcra File:Dépôt d'ocre brut au Conservatoire des ocres de Roussillon.jpg|Depaus d'òcra bruta al Conservatòri de las òcras de Rossilhon, saca d'expedicion cap a Abidjan File:Tonneau d'ocre rouge.JPG|Barrica d'òcra roja File:Bassin décantation ocre.jpg|Bacin de decantacion del mineral File:Four Calcination.jpg|Forn de calcinacion de l'òcra File:Conservatoire meules à broyer les ocres.jpg|Mòlas de trissatge de las òcras File:Salle tamisage.jpg|Maquina per tamisar l'òcra calcinada File:Salle empaquetage.jpg|Sala d'empaquetatge de las òcras </gallery> == Tecnicas artisticas == [[File:Différentes couleurs au conservatoire des ocres.jpg|thumb|left|Gamas de diferentas colors al Conservatòri de las Òcras de [[Rosselhon (Vauclusa)|Rosselhon]]]] Las òcras jaunas (PY43 dins ''[[Colour Index]]'') e roja (PR102) son de pigments importants de la paleta dels artistas de totas epòcas. Gràcias a lor cost mendre, son los rares pigments naturals encara presents dins los nuancièrs de pinturas, quitament se los fabricants tendon a los remplaçar per d'[[oxid de fèrre|oxids de fèrre]] sintetics (PY42 o PR101), mai regulars e cobradisses. Lo caufatge dels pigments permet tanben d’obtenir una granda varietat de nuanças. Atal, las òcras jaunas aprèp [[calcinaxion]] a {{unitat|700|°C}} se transforman en òcras rojas. Coma lo vin, los òcras possedisson lors annadas: los òcras jaunas podon èsser verdencas o oranjadas e far d'òcras rojas mai o mens brunas e caudas. Las qualitats mai claras son tanben mai transparentas. La non toxicitat de las òcras autoriza lor emplec dins fòrça tecnicas ([[òli]], [[aqüarèla]], [[acrilica]], [[pastèl]], [[tempera]], [[fresca]]). Son compatiblas amb totes los [[ligant]]s (graissas animalas, òlis vegetals, aiga…) e los autres pigments. == Usatges picturals, simbolics e medicals == [[Fichièr:Lascaux2.jpg|thumb|Caval pintat amb d'òcra jauna e als bioxid de manganès dans la [[Bauma de Las Caus]]]] De fragments d’òcras gravats datan de mai de {{unitat|77000|ans}} foguèron descobèts a [[Blombos]], en [[Sud-Africa]]. Las premièras [[Art parietal|pinturas parietalas]] europèas datant de {{unitat|32000|ans}} abans lo present; aquela de [[Bauma de Las Caus|Las Caua]] an prèp de {{unitat|18000|ans}}, aquela d’[[Bauma d'Altamira|Altamira]] entre {{unitat|13500|}} e {{unitat|15500|}}. Las òcras son gaireben inalterablas dins lo temps, çò qu'explica la conservacion d'aquelas pinturas. D'estatuas femeninas nomenadas «[[Vènus preïstorica|Vènus paleoliticas]]» presentan de depauses de pintura. Es lo cas de la «Vènus impudica» de [[L'Aujariá Bassa]] en [[Peiregòrd Negre]]. D’autras presentan de gravaduras podent èsser interpretadas coma de pinturas corporalas: punctuacions sus la peitrina e lo ventre, dessenhs de colars o de braçalets als pès o cavilhas, etc. L'òcra es tanben present dins de sepulturas preïstoricas. [[Fichièr:Himba pensive.jpg|thumb|Femna [[Himbas|himba]] de corps pintat d'òcra en [[Namibia]]]] Uèi, dins las culturas tradicionalas, l’òcra es ligada a la «Tèrra Maire». Es utilizada pendent de rituals ligats a la mòrt (retorn del còs a la tèrra) o a la caça. En Africa, las colors roja e òcra son las colors de l’iniciacion. Pels [[Amerindians]], lo roge es la color de la maturitat e l’òcra aquela de l’origina de l’Òme. [[File:Jean Etienne Astier.jpg|thumb|left|Jean-Étienne Astier]] L'òcra pòt tanben aver un ròtle foncional o profilactic: de gropes etnics africans, coma los [[Himbas]], utilizan l'òcra roja per s'enduire lo còs e s'aparar dels rais del solelh, de la secada de l'aire e dels insèctes. L’òcra foguèt utilizada en [[medecina]], subretot en [[Egipte]], per sas proprietats apaisantas e cicatrizantas. Foguèt longtemps utilizada per la conservacion de las pèls entre lo masèl e lo [[tanatge]]. Los [[embaumatge|embaumaires]] egipcians tenguèron lo còs dels òmes amb d’òcra roja e aquel de las femnas amb d’òcra jauna per lutar contra l'escurriment de la pèl provocat pel tractament. Dins lo [[País d'Ate]] ([[Provença]]), l'òcra èra expleitada dempuèi la fin del {{sègle|XVIII|òc}}. Jean-Étienne Astier, lo primièr fabricant d'òcra a Rosselhon, i inventèt un procesus permetent d'extraire lo pigment de la sabla. Calguèt prèp d'un sègle per que l’extraccion e l'afinatge de las òcras se faga a una estapa industriala. Al començament del {{sègle|XX|òc}}, se produisiá {{formatnum:36000}} tonas d'òcra en País d'Ate, subretot dins las galerias de Gargaç. 98 % d'aquela òcra anava a l'exportacion. Foguèt l'edat d'aur dels pigments ocroses, amb la conquèsta dels marcats american e rus. En [[1890]], {{formatnum:20000}} tonas d'òcra foguèron comercializadas e lo doble en [[1930]]<ref name="hermitage97"/> Las usinas se concentravan al pus prèp de la gara d'Ate dins lo quartièr oèst de la vila.<ref> {{Obratge |nom1=Sandra |cognòm1=Paëzevara |nom2=André |cognòm2=Kauffmann |títol={{opcit}} |pagina=73 }}</ref> <gallery> File:Roussillon usine d'ocre Mathieu 1870.jpg|Usina d'òcra Mathieu a Rosselhon en 1870 File:Apt usine de la société des ocres de France.jpg|Usina de la ''Société des ocres de France'' a Ate File:Entrée des mines du Bruoux à Gargas.jpg|Dintrada de las minas del Bruòus a Gargaç File:Apt usine des Baumes -de la société des ocres de France en 1904.jpg|Usine de las Baumas -de la ''Société des ocres de France'' en 1904 File:Gargas usine Janselme.jpg|Usina Janselme a Gargaç </gallery> L'òcra tanben foguèt utilizada coma substància impermeabilizanta, coma abrasiu pel poliment prim, e subretot coma colorant dins de domenis variats: alimentacion, filtre de cigarrettas, cauchó (los ronds dels bocals son encara tradicionalament roges e mai l'òcra siá pas mai utilizada), produchs cosmetics, eca.<ref> {{Ligam web |lenga=fr |url=http://www.photos-provence.fr/dpt84/rustrel-colorado-provencal.html |títol=Rustrèu e lo Colorado Provençal |site=photos-provencew.fr }}</ref> L'òcra es una pèira pesuga, çò que ne fa qui un bon indicator de preséncia d'[[aur]] al fons dels rius. == Articles connèxes == * [[Rossilhon]] * [[Laterita]] * [[Òcra roja]] * [[Òcra jauna]] == Bibliografia == * {{Obratge |nom=Cyprien-Prosper |cognòm=Brard |títol=Minéralogie appliquée aux arts |url=https://archive.org/details/minralogieappli05brargoog |editor=Éd. F.G. Levrault |an=1821 |paginas=[https://archive.org/details/minralogieappli05brargoog/page/n452 455] a 465 }} * {{Obratge |nom1=Sandra |cognòm1=Paëzevara |nom2=André |cognòm2=Kauffmann, |títol=Apt, mémoires en images |editor=Éd. Alan Sutton, |luòc=Saint-Cyr-sur-Loire |an=2010 |isbn=9782813801920 }} == Nòtas e referéncias == {{Wiktionary|òcra}} {{Wiktionary|òcre}} <references /> {{Portal Provença}} [[Categoria:Color]] [[Categoria:Ròca sedimentària]] [[Categoria:Art preïstoric]] [[Categoria:Material de pintura]] [[Categoria:Pigment]] [[Categoria:Colorant natural]] [[Categoria:Pigment mineral]] [[Categoria:Brun]] [[Categoria:Jaune]] [[Categoria:Roge]] mqcdjw0g9zts41h0m1mtke67t3btoud 0 112465 2507741 2224114 2026-08-27T19:21:31Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507741 wikitext text/x-wiki [[File:Beowulf Cotton MS Vitellius A XV f. 132r.jpg|thumb|Primièra pagina del manuscrit del [[sègle XV]].]] '''''Beowulf''''' es lo nom donat a un poèma epic en [[anglosaxon|vièlh anglés]] compausat de 3182 vèrses alliteratius, eissit d'[[Escandinàvia]], generalament considerat coma l'òbra pus importanta de la literatura anglosaxona. Ne'n demòra pas qu'un sol manuscrit, lo [[Codex Nowell]]. Foguèt compausat per un poèta anglosaxon anonim<ref>"The name of the poet who assembled from tradition the materials of his story and put them in their final form is not known to us" (Robinson). In scholarship, the poet is commonly referred to as the "''Beowulf'' poet".</ref> e datat d'entre los sègles VIII<ref name="Tolkien">{{Cite book| last = Tolkien | first = J. R. R. | authorlink = J. R. R. Tolkien | title = Beowulf: the Monsters and the Critics | location = London | publisher = Oxford University Press | page = 127 | year = 1958}}</ref><ref name="Hieatt">{{Cite book| last = Hieatt| first = A. Kent | title = Beowulf and Other Old English Poems | url = https://archive.org/details/beowulfotherolde00hiea| location = New York | publisher = Bantam Books | page = xi–xiii | year = 1983}}</ref>e XI. En 1731, lo manuscrit foguèt grevament degalhat dins l'incendi d'un edifici albergant una colleccion de manuscrit medievals amassats per [[Sir Robert Bruce Cotton]]. Lo poèma tombèt dins la foscor per de decennis, e son existéncia foguèt pas tornarmai coneguda que quora foguèt estampat en 1815 dins una edicion preparada per l'universitari islandés [[Grímur Jónsson Thorkelin]].<ref>[http://books.google.dk/books?id=uujn741w2Y4C&pg=PA6&lpg=PA6&dq=thorkelin+1815+beowulf&source=bl&ots=IUOnJQxsj4&sig=O4irh7bxGouffqjl2PwFn5nh9MQ&hl=da&ei=CVKMTen2HoiUOsb3yaAC&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBUQ6AEwADgK#v=onepage&q=thorkelin%201815%20beowulf&f=false Bruce Mitchell & Fred C. Robinson, ''Beowulf: an edition with relevant shorter texts'', Blackwell Publishing, 1998, p. 6].</ref> Dins lo poèma, [[Beowulf (eròi)|Beowulf]], un eròi dels [[gòts]] d'Escandinàvia, ven ajudar [[Hroðgar]], lo rei dels [[Danes (tribú germanica)|daneses]], que lo ''[[mead hall]]'' patissiá las atacas d'un gigant nomenat [[Grendel]]. Après que Beowulf l'aja tuat, la maire de Grendel ataca l'edifici e es desfacha a son torn. Victoriós, Beowulf tòrna a çò sieu, a [[Götaland]] en [[Suècia]] puèi ven rei dels gòts. Cinquanta ans après, Beowulf desfa un [[dragon]], mas es mortalament nafrat dins lo combat. Après sa mòrt la seuna gent lo rebond dins un [[tumulus]] a Götaland. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Beowulf]] [[Categoria:Literatura en vièlh anglés]] 0sqx1vdvqjrke6orghu9qtt5vpa6eb5 0 112856 2507733 2403243 2026-08-27T19:16:27Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507733 wikitext text/x-wiki '''Bernart Amorós''', en grafia originala '''Bernartz Amoros''' (sègles {{Romanas|XIII}} e {{Romanas|XIV}}), foguèt un clergue e [[trobador]] [[Occitània|occitan]], originari de [[Sant Flor]], en [[Auvèrnha]]. Viatgèt per la [[Provença]] e autras regions de tradicion trobadorenca, ont aprenguèt l'art de trobar. <blockquote> ''Eu Bernartz Amoros clerges scriptors d'aquest libre si fui d'Alvergna don son estat maint bon trobador, e fui d'una villa que a nom Saint Flor de Planeza. E sui usatz luenc temps per Proenza per las encontradas on son mout de bonz trobadors, et ai vistas et auzidas maintas bonas chanzos. Et ai apres tant en l'art de trobar q'eu sai cognoisser e devezir en rimas et en vulgar et en lati, per cas e per verbe, lo dreig trobar del fals'' (...)<ref>{{obratge|cognòm=Van Vleck|nom=Amelia|an=1991|pagina=[https://archive.org/details/memoryrecreation0000vanv/page/31 31]|títol=Memory and Re-creation in Troubadour Lyric|url=https://archive.org/details/memoryrecreation0000vanv}}</ref></blockquote> == Articles connèxes == *[[Lista de poètas de lenga occitana]] *[[Lista de trobadors e trobairises]] == Nòtas e referéncias == {{reflist}} == Ligams extèrnes == *[[openlibrary:books/OL6585039M/Il_canzoniere_provenzale_di_Bernart_Amoros_(complemento_Càmpori)|Bertoni, Giulio. Il canzoniere provenzale di Bernart Amoros: (Complemento Campori) : edizione diplomatica preceduta da un'introduzione. 1911.]] {{LitOc}} [[Categoria:trobador auvernhat]] 3bklcfuw1npcrxem12dh1fn4j0bhnng 0 113772 2507868 2168586 2026-08-28T04:46:17Z ~2026-46917-93 65001 /* */ https://www.lagazettefrance.fr/article/operation-de-police-d-ampleur-a-marseille-15-points-de-deal-vises 2507868 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Lei '''Quartiers nòrd''' son la partida nòrd de la vila de [[Marselha]]. Si considèra d'un biais generau que lei tretzen, quatorzen, quinzen e setzen constituisson aquelei [[Quartiers de Marselha|quartiers]]. Son lei quartiers mai paures de Marselha e concentran la màger part dei grands ostalàs d'abitacion. Una operacion a granda escala foguèt lançada en decembre de 2025 dins los quartièrs septentrionals de Marselha amb 1500 policièrs desplegats per ciblar a l’encòp 15 punts de trafic de drògas per fin de “reprene lo territòri” dels traficants de drògas. == Quartiers == * ''VII{{e|en}} sector :'' ** '''13{{e|en}} arrondiment''' : quartiers de [[Castèugombèrt]], [[La Crotz Roja]], [[Maupasset]], [[Lei Medecins]], [[Lei Morets]], [[Leis Olivas]], [[Palamà]], [[La Ròsa (Marselha)|La Ròsa]], [[Sant Geròni (Marselha)|Sant Geròni]], [[Sant Just (Marselha)|Sant Just]], [[Sant Mitre (Marselha)|Sant Mitre]] e [[Freg Valon]]. ** '''14{{e|en}} arrondiment''' : quartiers de [[Leis Arnavèus]], [[Bòn-Secors (Marselha)|Bòn-Secors]], [[Lo Canet (Marselha)|Lo Canet]], [[Lo Merlan]], [[Sant Bartomieu (Marselha)|Sant Bartomieu]], [[Santa Marta (Marselha)|Santa Marta]] e [[Sant Josèp (Marselha)|Sant Josèp]]. * ''VIII{{e|en}} sector :'' ** '''15{{e|en}} arrondiment''' : quartiers de [[Leis Aigaladas]], [[Lei Borèus]], [[La Cabucèla]], [[La Calada]], [[Lei Cròtas]], [[La Delòrma]], [[Nòstra Dòna Limit]], [[Sant Antòni (Marselha)|Sant Antòni]], [[Sant Loís (Marselha)|Sant Loís]], [[Verduron]] e [[La Vista]]. ** '''16{{e|en}} arrondiment''' : quartiers de [[L'Estaca (Marselha)|L’Estaca]], [[Lei Rius (Marselha)|Lei Rius]], [[Sant Andrieu (Marselha)|Sant Andrieu]] e [[Sant Enric (Marselha)|Sant Enric]]. [[Categoria:Quartier de Marselha|*Nord]] 9edixcapxohv4mv162uxryj170828ld 0 114422 2507696 2502168 2026-08-27T18:51:19Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507696 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Oumet | nom2 = ''Olmet'' | imatge = view Olmet 63.jpg | descripcion = Veguda d'Oumet. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'{{Auvèrnhe (region)}}</small> | arrondiment = [[Arrondiment de Tièrn|Tièrn]] | canton = Los Monts de Liuradés ([[canton de Corpèira|Corpèira]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas Tièrn Dòra e Montanha|CC Tièrn Dòra e Montanha]] (2017 ----->) | insee = 63260 | cp = 63880 | cònsol = Jany Brousse | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 45.7105555556 | longitud = 3.66222222222 | alt mej = | alt mini = 433 | alt maxi = 954 | km² = 15.54 |}} '''Oumet''' (''Olmet'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe (Occitània)|auvernhata]] dau [[Departament francés|departament]] dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] e de la [[Region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe-Ròse-Aups|Auvèrnha-Ròse-Aups]]. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 63260.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Olmet'' (1373) e ''Olmeti'' (1392). Le nom d'Oumet ven dau [[latin]] ''ulmetum''<ref>{{Obratge|títol=Bulletin historique et scientifique de l'Auvergne|an=1881|url=https://archive.org/details/bulletinhistori02sciegoog|editor=Académie des sciences, belles-lettres et arts de Clermont-Ferrand|vol=81-82|annada=1961|pagina=[https://archive.org/details/bulletinhistori02sciegoog/page/n472 155]}}</ref>, diminitiu de l'[[Olm|òume]]. Vèrs [[Chès Pèire]], la comuna se ditz [uˈme]<ref>Collectatge IEO 63.</ref> e localament [owˈmə]<ref>Christian Hérilier, ''Les noms de commune de l'arrondissement de Thiers (P-de-D)'', [[Tièrn]], 1989, p. 14.</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=63260| |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jany Brousse |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat= André Darrot |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1989 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=63260 |senscomptesdobles= 1962}} * 2017 : 165 ==Luòcs e monuments== {{messatge galariá}} <gallery mode=packed heights=150px> Château de la Faye - Olmet.jpg|Chastèl de ''La Faye'' (nom francés) </gallery> ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas dau Puèi de Doma]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas dau Puèi de Doma}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna dau Puèi de Doma]] cweycs4ecjizypdotu91kcfqo68gtq0 0 114787 2507841 2411949 2026-08-27T20:48:09Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507841 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Lomonosov Chymiae Physicae 1752.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau manuscrit fondator de la quimia fisica, redigit en [[1752]] per [[Mikhaïl Lomonosov]].]] La '''quimia fisica''' es lo domeni de la [[quimia]] regardat per l'estudi dei fenomèns quimics a partir de lèis o de concepcions [[fisica]]s coma lei transferiments d'[[energia]]. Gropa donc d'aspèctes fòrça importants de la [[quimia]] modèrna coma la [[termodinamica]], la [[cinetica quimica]], la [[mecanica estatistica]], l'[[espectroscopia]] o encara l'[[electroquimia]]. == Istòria == Lo tèrme quimia fisica apareguèt per lo premier còp en [[1752]] dins un cors dau scientific [[Russia|rus]] [[Mikhaïl Lomonosov]] ([[1711]]-[[1765]]) que la considerava coma una sciéncia basica permetent d'estudiar l'estructura de la matèria<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alexander Vucinich (1970), ''Science in Russian Culture: 1861-1917'', Stanford University Press, p. 388.</ref>. Pasmens, mancava encara mai d'una descubèrta per desvolopar aqueu camp d'estudi. Ansin, la quimia fisica apareguèt coma una especialitat independenta de la [[quimia]] e de la [[fisica]] solament dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, subretot entre [[1860]] e [[1880]], gràcias ai progrès realizats en [[termodinamica]] e en quimia deis electrolitas. L'etapa decisiva dins l'emergéncia de la quimia fisica se debanèt en [[1876]] quand [[Josiah Willard Gibbs|Josiah W. Gibbs]] ([[1839]]-[[1903]]) publiquèt son òbra intitulada ''On the Equilibrium of Heterogeneous Substances'' (en [[occitan]] {{cita|De l'equilibri dei substàncias eterogenèas}}) que definiguèt divèrsei concèptes centraus de la quimia fisica coma l'[[Entalpia liura|energia de Gibbs]], lo [[potenciau quimic]] o la [[regla dei fasas de Gibbs]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' [[Josiah Willard Gibbs|Josiah W. Gibbs]] (1876), ''On the Equilibrium of Heterogeneous Substances''.</ref>. Puei, en [[1908]], aqueu trabalh foguèt completat per la definicion de l'[[entalpia]] per lo [[Païses Basses|Neerlandés]] [[Heike Kamerlingh Onnes]] ([[1853]]-[[1926]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Carl S. Helrich (2009), ''Modern thermodynamics with statistical mechanics'', Springer, p. 64.</ref> <ref>'''[[anglés|(en)]]''' Milan Trsic, Evelyn Jeniffer de Lima Toledo (2010), ''A Serious Glance at Chemistry: Basic Notions Explained'', World Scientific, p. 109.</ref>. D'aqueu temps, apareguèron lei premierei revistas scientificas especializadas coma, en [[1887]], ''[[Zeitschrift für physicalische Chemie]]'' dirigida per [[Wolfgang Ostwald]] ([[1853]]-[[1932]]) e [[Jacobus Henricus van 't Hoff]] ([[1852]]-[[1911]]) o, en [[1896]], ''[[Journal of Physical Chemistry]]'' dirigida per [[Wilder Dwight Bancroft]] ([[1867]]-[[1953]]). Aprofichèron lei progrès realizadas au sègle XIX dins divèrsei domenis que van pauc a pauc integrar lo camp de la quimia fisica coma l'[[electroquimia]], la [[termoquimia]] e la [[cinetica quimica]]. D'efèct, l'òbra d'[[Alessandro Volta]] ([[1745]]-[[1827]]), especialament son estudi de la premiera [[pila voltaïca]] a la transicion dei sègles XVIII e XIX, venguèt la fònt d'estudis deis efèctes de l'[[electricitat]] — fenomèn [[fisica|fisic]] — sus lei compausats quimics. Ansin, au començament dau sègle XIX, [[Humphry Davy]] ([[1778]]-[[1829]]) estudièt lei consequéncias dau passatge d'un [[corrent electric]] dins una solucion de [[Sal (quimia)|saus quimics]] e descurbiguèt dos [[metal|metaus]] novèus, lo [[sòdi]] e lo [[potassi]], e lo principi de separacion deis ions d'una solucion salina. L'estudi dau fenomèn foguèt melhorada per son estudiant [[Michael Faraday]] ([[1791]]-[[1867]]). En [[1834]], publiquèt lei doas premierei leis sus l'[[electrolisi]] : la quantitat de substància despausada sus un electròd es proporcionala a l'intensitat dau corrent electric e la quantitat de cargas electricas qu'entraïna la formacion d'un grama d'[[idrogèn]] causa la formacion d'una quantitat equivalenta d'autrei substàncias. Dins lo domeni de la [[termoquimia]], lei trabalhs pioniers foguèron aquelei dei quimistas [[França|francés]] [[Antoine Lavoisier]] ([[1743]]-[[1794]] e [[Pierre-Simon de Laplace]] ([[1749]]-[[1827]]). Capitèron de crear un aparelh novèu dich calorimètre que permet de mesurar la quantitat de calor cambiadas dins lo corrent d'una [[reaccion quimica]]. Pensavan qu'existiá una grandor dicha caloric que compausa la matèria. Aqueu concèpte èra faus e foguèt abandonat per la seguida mai sei trabalhs permetèron d'establir lei premierei leis de la [[termodinamica]] durant la premiera mitat dau sègle XIX. Puei, lei principis termodinamics, inicialament utilizats en fisica e subretot en [[engenhariá]], foguèron aplicats a la quimia per [[Marcellin Berthelot]] ([[1827]]-[[1907]]) e [[Henry Le Chatelier]] ([[1850]]-[[1936]]). Aquò permetèt l'emergéncia de la [[termoquimia]] modèrna. Enfin, la [[cinetica quimica]] comencèt d'aparéisser a partir dei trabalhs de [[Ludwig Ferdinand Wilhelmy]] ([[1812]]-[[1864]]) sus la velocitat dei cambiaments de configuracion de grops quimics [[sucre]] en preséncia d'un [[acid]]. Vèrs la mitat dau sègle XIX, arribèt a la conclusion qu'aquela velocitat èra proporcionala a la concentracion de [[sucre]] e d'acid e qu'evolucionava tanben en foncion de la [[temperatura]]. Lo [[quimia|quimista]] [[George Vernon Harcourt]] ([[1834]]-[[1919]]) e lo [[Matematicas|matematician]] [[William Esson]] ([[1838]]-[[1916]]) utilizèron alora d'otís matematics coma d'[[equacion diferenciala|equacions diferencialas]] per estudiar lo fenomèn. En particular, Esson introduguèt de concèptes primordiaus coma aquelei de reaccions de premier òrdre o de segond òrdre. Puei, [[Jacobus Henricus van 't Hoff|van't Hoff]] completèt aquela òbra e desvolopèt lo metòde diferenciau per estudiar la velocitat dei reaccions quimicas e descurbiguèt en [[1884]] [[Relacion de Van't Hoff|la relacion famosa que porta lo sieu nom]] e que permet de far lo liame entre la velocitat d'una reaccion e la temperatura dau mitan reaccionau. La reünion d'aquelei tres domenis ambé lei trabalhs de Gibbs permetèron l'emergéncia de la quimia fisica a partir de la fin dau sègle XIX e dau començament dau sègle XX. Pasmens, dos autrei domenis a la frontiera entre [[quimia]] e [[fisica]] i foguèron encara aponduts dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XX : la [[mecanica estatistica]] e la [[mecanica quantica]]. Lo pionier principau d'aquela darriera evolucion majora dins la disciplina foguèt lo fisician e quimista [[Estats Units d'America|estatsunidenc]] [[Linus Pauling]] ([[1901]]-[[1994]]). Dins leis annadas 1930, publiquèt dos libres sus lo subjècte, ''Introduction to Quantum Mechanics'' (en [[occitan]] {{cita|Introduccion ai Mecanismes Quantics}}) en [[1935]] (amb una partida intitulada ''Applications to Chemistry'' ; en [[occitan]] {{cita|Aplicacions a la quimia}}) e ''The Nature of the Chemical Bond and the Structure of Molecules and Crystals'' en [[1939]] (en [[occitan]] {{cita|La natura de la liason quimica e de l'estructura dei moleculas e dei cristaus}}), que venguèron la basa de la quimia fisica modèrna. En particular, i introduguèt la nocion d'[[electronegativitat]] per depintar la formacion e lei proprietats de la liason quimica e i apliquèt lei principis de la mecanica quantica a l'estudi dei reaccions quimicas. Dempuei aqueu periòde deis annadas 1930, la basa de la quimia fisica teorica es demorada establa e lei progrès principaus son estats realizats gràcias au desvolopament dei tecnicas d'observacion dei fenomèns fisics (espectrografia... etc) qu'an permés d'identificar de fenomèns novèus. Aquò entraïnèt la division de la disciplica en divèrsei camps d'estudis qu'an a l'ora d'ara una importància gròssa en quimia dei materiaus. <gallery> File:M.V. Lomonosov by L.Miropolskiy after G.C.Prenner (1787, RAN).jpg|Retrach de [[Mikhaïl Lomonosov]] ([[1711]]-[[1765]]) qu'utilizèt per lo premier còp lo tèrme {{cita|fisica quimia}} en 1752. File:Lomonosov Chymiae Physicae 1752.jpg|Extrach dau manuscrit de [[Mikhaïl Lomonosov]] de [[1752]] intitulat {{cita|Cors de Quimia fisica vertadiera}}. File:Josiah Willard Gibbs -from MMS-.jpg|Retrach de [[Josiah Willard Gibbs|Josiah W. Gibbs]] ([[1839]]-[[1903]]) qu'introduguèt la màger part dei grandors de basa utilizadas en quimia fisica. File:Heike Kamerlingh Onnes, 1878.jpg|Retrach de [[Heike Kamerlingh Onnes]] ([[1853]]-[[1926]]) que definiguèt la nocion d'entalpia. File:Alessandro Volta.jpeg|Retrach d'[[Alessandro Volta]] ([[1745]]-[[1827]]), inventor de la [[pila voltaïca]]. File:Humphry davy.jpg|Retrach de [[Humphry Davy]] ([[1778]]-[[1829]]), pionier de l'[[electroquimia]]. File:Michael Faraday 001.jpg|Retrach de [[Michael Faraday]] ([[1791]]-[[1867]]) que trobèt lei premierei leis electroquimicas. File:Antoine lavoisier.jpg|Retrach d'[[Antoine Lavoisier]] ([[1743]]-[[1794]], pionier de la quimia e de la termoquimia. File:Pierre-Simon Laplace.jpg|Retrach de [[Pierre-Simon de Laplace]] ([[1749]]-[[1827]]), pionier de la termoquimia. File:Marcellin Berthelot.jpg|Retrach de [[Marcellin Berthelot]] ([[1827]]-[[1907]]), pionier de l'aplicacion de la termodinamica a la quimia. File:Lechatelier.jpg|Retrach de [[Henry Le Chatelier]] ([[1850]]-[[1936]]), pionier de l'aplicacion de la termodinamica a la quimia. File:Harcourt A G Vernon.jpg|Retrach de [[George Vernon Harcourt]] ([[1834]]-[[1919]]), pionier de l'aplicacion d'otís matematics a l'estudi dei cineticas quimicas. File:Vant Hoff.jpg|Retrach de [[Jacobus Henricus van 't Hoff]] ([[1852]]-[[1911]]) que completèt lei trabalhs de [[George Vernon Harcourt]] e [[William Esson]] sus la cinetica. File:L Pauling.jpg|Retrach de [[Linus Pauling]] ([[1901]]-[[1994]]), pionier de l'estudi deis aplicacions dei mecanicas estatistica e quantica a la quimia. </gallery> == Concèptes e utilizacions principaus == Lei concèptes principaus de la quimia fisica son d'aplicacions de principis [[fisica|fisics]] a la descripcion de fenomèns [[quimia|quimics]]. Lei fenomèns d'estudi majors son l'estructura dei grops d'[[atòm]]s, lei proprietats quimicas d'un [[Compausat quimic|compausat]], lei [[Reaccion quimica|reaccions]] que podon se produrre dins una situacion donada (e donc l'[[energia]] necessària o producha) e la velocitat dei reaccions quimicas. Per aquò, la quimia fisica considera lei compausats quimics coma de grops d'atòms liats entre elei e lei reaccions quimicas coma de creacion o de destruccion de liames entre atòms. Aquò permet de preveire lei proprietats dei substàncias quimicas a partir de la descripcion deis atòmes e dei liames atomics es donc un objectiu major de la disciplina. Necessita de conóisser la distribucion dei cortegis d'electrons a l'entorn dei nuclèus atomics. La [[quimia quantica]], aplicacion de la [[mecanica quantica]] ai problemas quimics, permet tanben d'obtenir d'informacions sus la natura dei liames quimics, lo movement dei nuclèus e lei mòdes d'absorpcion o d'emission de [[lutz]] per un compausat quimic. Regardant aquelei mòdes d'absorpcion o d'emission, l'espectrocopia es una sotadisciplina de la quimia fisica qu'estudia especialament leis interaccions entre lei radiacions electromagneticas e la matèria. L'estudi deis equilibris e dei reaccions quimics que pòdon se produrre d'un biais espontanèu o dei proprietats quimicas d'una mescla de compausats quimics necessita generalament l'estudi de fenomèns [[termodinamica|termodinamics]], dei cambis d'energia e de fenomèns de conversion de l'energia en calor o en trabalh. Aquò permet de preveire la possibilitat de realizar o non una reaccion quimica o de verificar la validitat dei donadas experimentalas. Aquel estudi es sovent liat ambé l'analisi de la cinetica de la reaccion. L'idèa principala d'aqueu domeni es l'estudi deis [[Intermediari reaccionau|espècias intermediàrias]] qu'apareisson dins lo corrent d'una reaccion. Aquò necessita de mesurar o d'estimar lei nivèus d'energia d'agantar per produrre o consomar aqueleis intermediaris car la velocitat d'una reaccion despend sovent de l'energia d'agantar per lei formar (reaccion rapida quand l'energia es febla, reaccion lenta car l'energia es importanta). D'autrei domenis de recèrca son l'estudi de tièras de reaccions elementàrias e de l'influéncia de la concentracion dei produchs quimics utilizats o de la temperatura sus la velocitat. Enfin, coma leis objèctes d'estudi de la quimia fisica son generalament d'ensems gropant de miliards de miliards de particulas, lo darrier concèpte major es donc l'utilizacion d'otís estatistic per depintar l'evolucion d'aquelei sistèmas car es pas possible a l'ora d'ara de seguir lo movement de cada particula. Aquò es a l'origina de l'utilizacion de grandors globalas per descriure lo sistèma coma la [[Concentracion molara|concentracion]], la temperatura o la pression. == Domenis principaus == === Quimia colloïdala === {{veire|Colloïde}} Apareguda a partir deis annadas 1860 après l'invencion dau tèrme {{cita|colloïde}} en [[1861]] per [[Thomas Graham (quimista)|Thomas Graham]] ([[1805]]-[[1869]]), la quimia colloïdala estudia la suspension d'una o unei substàncias, dispersadas regularament dins una autra substància, formant un sistèma de doas [[Fasa (termodinamica)|fasa]]s separadas, continuas e dispersadas. Dins un fluid, aquò forma una disperson omogenèa de particulas que sei dimensions van de 2 a {{formatnum:2000}} [[mètre|nanomètres]]. Se parla de {{cita|suspension}} per un colloïde e non de {{cita|solucion}}. Descriure o preveire l'evolucion d'un colloïde necessitan de conóisser divèrsei paramètres [[quimia|quimics]] ([[temperatura]], [[PH|pH]]... etc) o [[fisica|fisics]] (interaccions entre particulas, [[Entropia (termodinamica)|entropia]], [[floculacion]]... etc). La quimia colloïdala a d'aplicacions dins divèrsei domenis de la quimia modèrna coma la fabricacion de pintura, de manjar o de materiaus polimèrs. <gallery> File:Graham Thomas full.jpg|[[Thomas Graham (quimista)|Thomas Graham]] ([[1805]]-[[1869]]) qu'inventèt lo tèrme {{cita|colloïde}} en [[1861]]. File:Glass of milk on tablecloth.jpg|Lo [[lach]] es una suspension colloïdala formada de globuls gras dins una [[Fasa (termodinamica)|fasa]] [[aiga|aquosa]]. File:Cacik-1.jpg|Un iogort es una suspension colloïdala formada de bofigas d'èr dins una fasa de crèma. File:Humanbood600x.jpg|Lo sang es una suspension colloïdala de particulas solidas dins una [[Fasa (termodinamica)|fasa]] aquosa. </gallery> === Quimia dei cristaus === {{veire|Cristal}} La quimia dei cristaus estudia lei relacions entre leis estructuras cristallinas e lei proprietats de la matèria. Necessita donc de conóisser lei proprietats quimicas deis atòms e lor dependéncia ai proprietats fisicas en foncion de lor posicion espaciala. En particular, de tecnicas d'observacion per diffraccion ([[Cristallografia de rais X|rais X]], [[electron]]ics, [[neutron]]ics...) son necessàrias per determinar leis angles entre leis atòms au sen de l'estructura. Aquò a d'aplicacions per la produccion industriala de cristaus ambé de proprietats especialas (opticas, electricas...). <gallery> File:Monokristalines Silizium für die Waferherstellung.jpg|Cristau de [[silici]] industriau utilizat per la produccion de circuits integrats. File:TiSa laser.jpg|Laser ambé son cristau artificiau TiSa. File:Einstein gyro gravity probe b.jpg|Cristau artificiau esferic utilizat per una experiéncia de la [[NASA]] sus la gravitat. File:HPHTdiamonds2.JPG|Divèrsei tipes de [[diamant]]s sintetics. </gallery> === Radioquimia === {{veire|Radioquimia}} La [[radioquimia]] estudia magerament la quimia dei nuclèus [[radioactivitat|radioactius]] e l'efèct dei raionaments ionizants sus leis [[atòm]]s e lei [[molecula]]s. Tracta tannben dei fenomèns de produccion de radioisotòps e dei compausats eissits de desintegracions nuclears o de materiaus irradiats. Necessita donc de conóisser lei proprietats quimicas dei compausats estudiats e lei consequéncias fisicas deis efècts dei radiacions. Aquò a d'aplicacions importantas en [[medecina]] (tecnicas d'imatjariá medicala utilizant de compausats radioactius...) o en proteccion còntra lei radiacions ionizantas (per exemple dins una [[centrala nucleara]]). <gallery> File:16slicePETCT.jpg|Aparelh medicau de tomografia per emission de [[positron]]s. File:Scyntygrafia.JPG|Aparelh medicau de gammagrafia. File:Lead shielding.jpg|Muralha de [[plomb]] per se protegir còntra d'emissions ionizantas. </gallery> === Termoquimia === {{veire|Termoquimia}} Fondada a partir dei trabalhs de [[Marcellin Berthelot]] durant la segonda mitat dau sègle XIX, la [[termoquimia]] estudia leis efècts termics sus lo debanament dei [[reaccion quimica|reaccions quimicas]], lei liames entre la [[temperatura]] e lei paramètres fisicoquimics e lei proprietats termicas dei compausats en particular aquelei de transicion de fasa. Necessita d'aplicar lei principis de la [[termodinamica]], especialament lo [[Segond principi de la termodinamica|segond principi]], ai mecanismes [[quimia|quimics]]. Aquò a d'aplicacions en engèni dei procediments per preveire la possibilitat de menar una reaccion, de melhorar son rendement o d'accelerar sa velocitat. <gallery> File:Ice-calorimeter.jpg|Premier modèl de calorimètre utilizat a la fin dau sègle XVIII per Lavoisier e Laplace. File:Bombenkalorimeter mit bombe.jpg|Una bomba calorimetrica, aparelh de laboratòri que permet de mesurar lo desgatjament de calor durant una reaccion quimica. File:ThermiteReaction.jpg|Desgatjament d'energia durant una reaccion quimica. File:Explosion1.JPG|Desgatjament d'energia durant una explosion quimica. </gallery> === Quimia cinetica === {{veire|Quimia cinetica}} La [[quimia cinetica]] es l'estudi de la velocitat dei [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] en fonccion dei relacions entre lei paramètres [[fisica|fisics]] dau mitan reaccionau e dei proprietats quimicas dei substàncias en preséncia. D'efèct, la velocitat dei reaccions quimicas pòu presentar de variacions importantas evolucionant de reaccions fòrça rapidas, coma una explosion que necessita quauquei fraccions de segonda, a de reaccions fòrça lentas coma la formacion d'[[idrocarbur]]s que necessita de milions d'annadas. I a tanben d'estats provisòris que pòdon existir solament car la reaccion dictant la disparicion d'aquelei substàncias es fòrça lenta. Per exemple, un [[diamant]] es una forma non establa de [[carbòni]] que va pauc a pauc evolucionar vèrs la forma establa de grafit. La quimia cinetica a donc d'aplicacions importantas. Per exemple, dins l'industria quimica, permet de demenir la durada necessària per realizar una transformacion quimica o, dins l'industria automobilia, permet de melhorar lo rendement d'un [[motor]]. <gallery> File:250 Testa Rossa 001.JPG|Mestrejar la velocitat de reaccion entre lo [[carburant]] e l'èr permet de melhorar lo rendement d'un [[motor]] automobila. File:Oil Flick.jpg|Dins d'installacions de produccion quimica, conóisser la velocitat de reaccion quimica permet de melhorar lo rendement gràcias a una demenicion de la durada d'utilizacion dau reactor. File:Concrete wall cracking as its steel reinforcing cracks and swells 9061v.jpg|La velocitat de la reaccion de solidicacion d'un ciment es un paramètre major dins l'industria dau bastiment. </gallery> === Fotoquimia === {{veire|Fotoquimia}} La [[fotoquimia]] estudia lei reaccions quimicas que dependon de l'influéncia de la [[lutz]] visibla, de l'[[ultraviolet]] e de l'[[infraroge]]. Per exemple, es lo cas de la reaccion de [[fotosintèsi]] dei [[Plantae|vegetaus]]. Aquò a d'aplicacions importantas dins divèrsei domenis coma l'estudi de la pollucion (produccion d'[[ozòn]] a partir dei gas d'escapament dei veïculs...) o en [[medecina]] ambé la comprenença de divèrsei reaccions fotoquimics de l'organisme (pigmentacion, vision...). <gallery> File:Leaf 1 web.jpg|La reaccion de [[fotosintèsi]] es una reaccion fotoquimica majora dei vegetaus. File:Skin tanning.JPG|La pigmentacion de la pèu umana depend de reaccions fotoquimicas dins lo dèrma e l'epidèrma. File:Phototransistor.jpg|Un fototransistor que son foncionament depend de l'intensitat de la lutz recepuda. </gallery> === Aplicacions dins l'estudi de l'estructura de l'atòm e dei particulas microscopicas === La quimia fisica a d'aplicacions dins l'estudi de l'estructura deis [[atòm]]s e dei particulas microscopicas qu'estudia lei relacions [[Fisica|fisicas]] entre la composicion de l'atòm (nuclèu, cortègi electronic...) e sei proprietats [[Quimia|quimicas]]. Aquò s'interessa en particular ai proprietats dei particulas cargadas que la carga e seis efèctes son descrichas per de lèis fisicas. <gallery> Fichièr:Helium atom QM uk.svg|Estudia de l'estructura d'un [[atòm]] d'[[èli]] 4. File:HAtomOrbitals.png|Estudia deis orbitalas atomicas de divèrseis atòms. File:Hydrogen.svg|Representacion d'un atòm d'[[idrogèn]] 1. </gallery> === Aplicacions dins l'estudi de la corrosion dei metaus === La quimia fisica a d'aplicacions dins l'estudi de la corrosion dei metaus que depend d'interaccions entre paramètres quimics (pH, concentracion de certanei compausats...) e fisics (lutz, termodinamica...). Permet de preveire la possibilitat o non de reaccions de corrosions o de leis empachar gràcias a de mesuras de proteccion coma la corrosion diferenciala. Aquò a d'implicacions importantas car lei metaus ([[fèrre]], [[acièr]]...) son de materiaus fòrça utilizats dins la vida quotidiana. <gallery> File:Corrosion.jpg|Corrosion sus la còca d'un [[naviri]]. File:Corroding machinery at old White Island sulphur mine.JPG|Corrosion de l'[[acièr]] sus una maquina abandonada dins una mina anciana. File:Rust Bolt.JPG|Diferéncia de corrosion entre dos metaus mai o mens sensibles a l'oxidacion. File:Sacrificial anode.jpg|Anòd de [[zinc]] utilizat per empachar la corrosion d'una pèça d'[[acièr]]. </gallery> === Aplicacions dins l'estudi dei solucions === La quimia fisica a d'aplicacions dins l'estudi dei solucions quimicas que depend dei proprietats fisicas dei fasas ([[temperatura]], pression...) e quimicas dei compausats quimics. De mai, d'autrei proprietats quimicas, coma la solubilitat, l'evolucion de temperaturas de transicion de [[Fasa (termodinamica)|fasa]] o l'interaccion entre doas particulas, dependon tanben de proprietats fisicas dei substàncias. Aquò a d'aplicacions dins divèrsei domenis economics car lei solucions quimicas son un aspèct fondamentau de la [[quimia]] modèrna. Per exemple, son utilizadas dins diferenteis industrias (petroquimia, metallurgia...), dins l'environament (la pollucion es sovent presenta dins l'èr o l'aiga)o encara en medecina (lo còrs uman es una solucion aquosa...). <gallery> File:Bleeding finger.jpg|Lo [[sang]] es una solucion aquosa. File:Born bronze - Bronze casts.jpg|La metallurgia necessita d'estudiar lei proprietats de solucions mettalicas. File:Sea water Virgo.jpg|L'aiga de mar es una solucion aquosa de clorur de sòdi. File:KMnO4 in H2O.jpg|Solucion aquosa de permangante de potassi ambé sa coloracion violeta caracteristica. </gallery> == Liames intèrnes == * [[Cambiament d'estat]] e [[Equilibri de fasa]]. * [[Cinetica quimica]]. * [[Electroquimia]]. * [[Gas perfèct]]. * [[Mecanica estatistica]]. * [[Mecanica quantica]]. * [[Molecula]]. * [[Radioactivitat]]. * [[Radioquimia]]. * [[Teoria cinetica dei gas]]. * [[Termodinamica]]. * [[Termoquimia]]. * [[Transicion electronica]]. * [[Svante Arrhenius]] ([[1859]] - [[1927]]). * [[Peter Debye]] ([[1884]] - [[1966]]). * [[Josiah Willard Gibbs]] ([[1839]] - [[1903]]). * [[Jacobus Henricus van 't Hoff]] ([[1852]] - [[1911]]). * [[Lars Onsager]] ([[1903]] - [[1976]]). * [[Wilhelm Ostwald]] ([[1853]] - [[1932]]). * [[Linus Pauling]] ([[1901]] - [[1994]]). == Bibliografia == * {{cite book | last = P.W. Atkins | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Oxford University Press | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Physical Chemistry | trans_title = | url = https://archive.org/details/physicalchemistr0000atki | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = 1978 | origyear = | year = | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = 0-7167-3539-3 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = R.J. Hunter | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Oxford University Press | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Introduction to Modern Colloid Science | trans_title = | url = https://archive.org/details/introductiontomo0000hunt | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = 1993 | origyear = | year = | month = | publisher = | location = | language = anglés | isbn = 0-19-855386-2 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = M. Díaz Peña, A. Roig Muntaner | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Alhambra | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Química Física | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1984 | month = | publisher = | location = Madrid | language = espanhòu | isbn = 84-205-0569-2 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = J. Bertran Rusca, J. Núñez Prim | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Ariel | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Química Física | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2002 | month = | publisher = | location = Madrid | language = espanhòu | isbn = 84-344-8050-6 | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Laidler, K.J. | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = University Press | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = The World of Physical Chemistry | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1993 | month = | publisher = | location = Oxford | language = anglés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Quimia}} [[Categoria:Quimia]] k5ldk8qeul4jhb671we3gm36zbmfkxt 0 115372 2507710 2406950 2026-08-27T18:59:27Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507710 wikitext text/x-wiki '''Ulisses''' ('''''Ulysses''''' en anglés) es un roman modernista de l'autor Irlandés [[James Joyce]]. Foguèt d'en primièr publicat en fulheton dins lo jornal american ''The Little Review'' de març de 1918 a decembre de 1920 puèi publicat en entier a París per Sylvia Beach lo 2 de febrier de 1922, lo jorn de 40n anniversari de Joyce. Es considerat coma una òbra mai importanta de la literatura modernista<ref>{{cite journal|last=Harte|first=Tim|title=Sarah Danius, The Senses of Modernism: Technology, Perception, and Aesthetics|journal=Bryn Mawr Review of Comparative Literature|volume=4|issue=1|date=Summer 2003|url=http://www.brynmawr.edu/bmrcl/Summer2003/Danius.html|id=|accessdate=10 July 2001|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20031105063256/http://www.brynmawr.edu/bmrcl/Summer2003/Danius.html|archivedate=5 November 2003|df=dmy-all}}</ref> e foguèt considerat coma "una demonstracion e una sintèsi de tot lo movement".<ref>Beebe (1971), p. 176.</ref> Segon Declan Kiberd, "Abans Joyce, pas cap d'escivan de ficcion anèt tant en avant dins lo procediment de la pensada".<ref name="Kiberd on Bloomsday">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2009/jun/16/jamesjoyce-classics|title=Ulysses, modernism's most sociable masterpiece|work=The Guardian|date=16 June 2009|accessdate=28 June 2011|author=Kiberd, Declan|location=London}}</ref> ''Ulysses'' fa la cronica de las peregrinacions e encontras de [[Leopold Bloom]] a [[Dublin]] pendent un jorn ordinari, lo 16 de junh de 1904.<ref>Keillor, Garrison, "[http://writersalmanac.publicradio.org/index.php?date=2010/02/02 The Writer's Almanac]", 2 February 2010.</ref><ref>{{cite web|work=The New Yorker|date=2 July 2012|title=Silence, exile, punning|first=Louis|last=Menand|url=http://www.newyorker.com/magazine/2012/07/02/silence-exile-punning|quote=16 June 2014 is the date of Joyce's first outing with his wife-to-be, Nora Barnacle; they walked to the Dublin suburb of Ringsend, where Nora masturbated him.}}</ref> Ulysses es lo nom latinizat d'[[Ulisses|Odissèus]], l'eròi d'[[Omèr|Omer]] dins son poèma epic ''[[Odissèa]]'', e lo roman establís una seriá de parallels entre lo poèma e lo roman, amb de correspondéncias estructuralas entre los personatges e experiéncias de Leopold Bloom e Odissèu, [[Molly Bloom]] e [[Penelòpa]], e [[Stephen Dedalus]] e [[Telemac]], apondent d'eveniments e tèmas del començament del sègle XX dins lo contèxte del modernisme, Dublin, e las relacions de l'Irelanda e la Grand Bretanha. Lo roman es fòrça allusiu e tanben imita los estils de diferents periòdes de la literatura anglesa. Dempuèi sa publication, lo libre provoquèt de controvèrsias e criticas neninosas, anant d'un procès en obscenitat als Estats Units d'America en 1921, fins a una guèrra textuala (''Joyce Wars''). La tecnica del [[corrent de consciéncia]], l'estuctura meninosa, la pròsa experimentala—confit de jòcs de mòts, parodias, e allusions— e una mòstra de personatges e d'umors, faguèron d'aqueste roman una de las mai grandas òbras literàrias de l'istòria; Los fans de Joyce per tot lo mond celebran lo 16 de Junh coma lo jorn de Bloom. == Contèxte == Joyce encontrèt lo personatge d'[[Ulisses|Odissèu/Ulisses]] dins ''[[Adventures of Ulysses]]'' de [[Charles Lamb (writer)|Charles Lamb]], una adaptacion de ''[[Odissèa]]'' per enfant, que sembla aver inscrich lo nom latin dins la ment de Joyce. A l'escòla escriguèt un ensag sul personatge, titulat ''"My Favourite Hero"''.<ref>Gorman (1939), p. 45.</ref><ref>{{cite book|last=Jaurretche|first=Colleen|title=Beckett, Joyce and the art of the negative|url=https://books.google.com/?id=__8cwVnwFEoC&pg=PA29|accessdate=1 February 2011|series=European Joyce studies|volume=16|year=2005|publisher=Rodopi|isbn=978-90-420-1617-0|page=29}}</ref> Joyce diguèt a Frank Budgen que considèra Ulisses lo sol personatge global de la literatura.<ref>Budgen (1972), p.</ref> Aviá pensat nomenar sa colleccion de novèlas ''Dubliners'' (1914) en ''Ulysses in Dublin'',<ref>Borach (1954), p. 325.</ref> mas l'idèa nasquèt d'una istòria escricha en 1906 de far del "libre cort" de 1907,<ref>Ellmann (1982), p. 265.</ref> una vasta novèla que comença en 1914. == Localizacions == [[Fichièr:יוליסס.png|drecha|vinheta|La mapa de Dublin d'Ulisses<ref>{{cite web|url=http://www.irlandaonline.com/wp-content/uploads/2011/11/ULYSSES-MAP.pdf|title=ULYSSES Map of County Dublin - irlandaonline.com|publisher=}}</ref>]] #'''L'ostal de [[Leopold Bloom]]''' 7, Eccles Street<ref>{{cite web|url=https://www.rosenbach.org/learn/objects/photograph-7-eccles-st|title=Photograph of 7 Eccles Street - Rosenbach Museum and Library|publisher=|access-date=26 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927174434/https://www.rosenbach.org/learn/objects/photograph-7-eccles-st|archive-date=27 September 2016|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> - ''Episòdi 4'', ''Calipso, Episòdi 17, Itaca'', e ''Episòdi 18, Penelòpa'' #'''La pòsta''', Westland Row - ''Episòdi 5, Lotofags''. #'''La farmacia Sweny''', Lombard Street, Lincoln Place<ref>{{cite web|url=http://www.slate.com/blogs/browbeat/2014/06/16/bloomsday_2014_sweny_s_closing_pharmacy_that_james_joyce_s_ulysses_made.html|title=The Tiny Shop That Ulysses Made Famous, and That May Soon Close Its Doors|first=Mark|last=O'Connell|date=16 June 2014|publisher=|via=Slate}}</ref> (ont Bloom crompa un sapon). ''Episòdi 5, Lotofags'' #'''Lo sèti del jornal Freeman''', Prince's Street,<ref>{{cite journal|url=https://muse.jhu.edu/article/467201|title='The Old Woman of Prince's Street': Ulysses and The Freeman's Journal|first=Felix M.|last=Larkin|date=4 March 2012|publisher=|journal=Dublin James Joyce Journal|volume=4|issue=4|pages=14–30|via=Project MUSE|doi=10.1353/djj.2011.0007}}</ref> fin de O'Connell Street ''Episode 7, Eò''l e - pròche - ''la botica de bonbon de Graham Lemon'', 49 Lower O'Connell Street, ''començament de Episòdi 8, Lestrigons'' #'''Lo pub de Davy Byrne''' - ''Episòdi 8, Lestrigons'' #'''Bibliotèca Nacionala d'Irlanda'''- ''Episòdi 9, Caribdis e Scilla'' #'''Ostelaria Ormond'''<ref>{{cite web|url=https://www.irishtimes.com/news/environment/plan-to-demolish-ormond-hotel-for-development-refused-1.1887363|title=Plan to demolish Ormond hotel for development refused|publisher=}}</ref> - al bòrd de Liffey - ''Episòdi 11, Sirenas'' #'''Lo pub de Barney Kiernan''', ''Episòdi 12, Ciclops'' #'''Maternitat''', ''Episòdi 14, Buòus del Solelh'' #'''Lo bordèl de Bella Cohen'''. ''Episòdi 15, Circèa'' #'''Abric del conductor''', Butt Bridge. - ''Episòdi 16, Eumèu'' L'accion de la novèla se debana d'un constat a l'autre de la baia de Dublin, començant a Sandycove al sud de la ciutat e s'acaba a Howth Head al nòrd. == Estructura == [[Fichièr:Manchester_John_Rylands_Library_James_Joyce_16-10-2009_13-55-16.JPG|drecha|vinheta|''Ulisses'', Egoist Press, 1922]] ''Ulisses'' es divisat en tres libres (numerotat de I, II, a III), e 18 episòdis. Los episòdis an pas de títol, e son numerotat solament dins l'edicion de Gabler. Dins las diferentas edicions los talhs entre los episòdis son marcats de biais diferents. A primièra vista, una granda partida del libre aparéis sens estructura e caotic; Joyce diguèt que ''"placèt tant enigmas e endevinalhas que gardaràn los professors ocupat per de sègles se disputar sus qu'ai volgut dire"'', que faràn l'òbra imortala.<ref>{{cite news|title=The bookies' Booker...|work=The Observer|date=5 November 2000|url=http://books.guardian.co.uk/bookerprize2000/story/0,,392737,00.html|accessdate=16 February 2002|location=London}}</ref> Los dos esquèmas que Stuart Gilbert e Herbert Gorman realizèron après publicacion per ajudar a defendre Joyce de las acusacions d'obscenitat faguèron clar los ligams al ''L'Odissèa'', e tanben aludèron a explicar l'estructura interna de l'òbra. === Joyce e Omèr === Joyce divisa ''Ulisses'' en 18 episòdis que "gaireben correspondon als episòdis de l'<nowiki/>''Odissèa ''d'Omèr".<ref>"Ulysses", ''The Oxford Companion to English Literature'' (1995), edited Margaret Drabble. Oxford UP, 1996, p. 1023</ref> L'''Odissèa'' es divisada en 24 libres. Los cercaires suggeriguèron que cada episòdi d'<nowiki/>''Ulisses'' ten un tèma, una tecnica e correspondéncia entre sos personatges e aquestes de l'''Odissèa''. Lo tèxte del roman publicat inclusís pas los títols d'episòdi present çai dejós, tampauc la correspondéncias, que venon de l'esquèma de Linati e Gilbert. Joyce fa referéncia als episòdis segon los títol Omeric dins sas letras. Prenguèt lo rebat idiosincratic d'unes títols, per exemple "Nausicaa" e "Telemaquia" dels dos volums ''Les Phéniciens et l'Odyssée'' de Victor Bérard que consultèt en 1918 a la Zentralbibliothek Zürich. Alara que l'accion del roman de Joyce se debana pendent un jorn ordinari del sègle XX començar a Dublin, Irlanda, Dins lo poèma epic d'Omèr, [[Ulisses|Odissèu]], ''"un eròi grèc de la [[Guèrra de Tròia]] ... pren detz annadas per trobar son camin de [[Tròia (Anatolia)|Tròia]] cap a son ostal dins l'illa d'[[Itaca]]"''.<ref>Bernard Knox, "Introduction" to ''The Odyssey'', translated by Robert Fagles. Penguin Books, 1995, p. 3.</ref> En mai, Lo poèma d'Omè inclusís tempestassas e naufrags, gigants e monstres, dieus e divesas, un mond totalament diferent d'aqueste de Joyce. Lo personatge de Joyce Leopold Bloom, ''"un Josieu que fa de plaçaments publicitaris"'', correspond a Odissèu del poèma epic; Stephen Dedalus, lo primièr eròi de Joyce, plan autobiografic, ''Un retrach de l'artista alara Jovent'', correspond al filh d'Odissèu,Telemac; e la femna de Bloom, Molly correspond a Penelòpa, l'esposa d'Odissèu, qu'esperèt son retorn pendent vint ans.<ref>''The Oxford Companion to English Literature'' (1995), p. 1023.</ref> == Intriga somària == === Partida I: Telemaquia === ==== Episòdi 1, ''[[Telemac]]'' ==== [[Fichièr:James_Joyce_Tower_and_Museum3.JPG|drecha|vinheta|Cambra de James Joyce dins James Joyce Tower and Museum]] Es 8&nbsp;a.m. [[Buck Mulligan]], un estudiant en medecina bosinaire, sona [[Stephen Dedalus]] (un jove escrivant encontrat coma subjècte de ''A Portrait of the Artist as a Young Man'') sul teulat de la torre Sandycove Martello ont demoran los dos. I a una tension entre Stephen e Mulligan, venent d'una remarca crudela que Stephen entendiguèt de Mulligan dire a subjècte de sa maire recentament defunta, [[May Golding Dedalus|May Dedalus]], e del fach que Mulligan invitèt un estudiant anglés, [[Haines (character)|Haines]], a demorar amb eles. Lo tres òmes dejunan e caminan sus la broa, ont Mulligan demanda a Stephen la clau de la torre e un manleu. Al partir, Stephen declara que tornarà pas a la torre de vespre, que Mulligan, l' "usurpator", ne prenguèt possession. ==== Episòdi 2, ''[[Nestor]]'' ==== Stephen ensenha una leisson d'istòria sus las victòrias de Pirrus d'Epir. Après la leisson, un estudiant, [[Cyril Sargent]], demora enrè que Stephen li mòstra cossí complir d'exercicis d'aritmetica. Stephen mira la cara laida de Sargent e ensag d'imaginar la maire de Sargent que l'ama. Puèi Stephen visita director d'escòla [[Garrett Deasy]], de qui recep sa paga e una letra de portar al jornal per impression. Discutan los dos de l'istòria d'Irlanda e del ròtle dels josieus dins l'economia. Al Stephen partir, Deasy dich qu'Irlanda ''"jamai persecutèt lo josieu"'' que lo país ''"jamai los daissèt dintrar"''. Aqueste episòdi es la font d'una de las frasas mai celèbras del roman, alara que Dedal dich que l' ''"istòria es una cachavièlha de qu'ensagi me'n desrevelhar"'' e que Dieu es ''"un bram per la carrièra."'' ==== Episòdi 3, ''[[Protèu]]'' ==== [[Fichièr:IMG_SandymountStrabd1461.jpg|vinheta|Sandymount Strand]] Stephen camina a Sandymount Strand e se marfond un temps, soscan sus diferents concèptes filosofics, sa familha, sa vida d'estudiant a París, e la mòrt de sa maire. Alara que Stephen remembra e medita, se jai sus una ròca, gaita un parelh que lo can urina en reire de la ròca, grafinha unas idèas de poesia e se grata lo nas. Aqueste capítol se caracteriza per un estil naratiu de tipe [[corrent de consciéncia]] que cambia fòrça de fogal. L'educacion de Stephen se rebat dins de referéncias escuras e las frasas estragièras utilizadas dins aqueste episòdi, que li valguèron la reputacion d'èsser un dels capítols mai dificils del libre. === Partida II: Odissèa === ==== Episòdi 4, ''Calipso'' ==== Lo raconte copa subte. Se torna a l'ora de 8&nbsp;a.m., mas l'accion se desplaça dins la vila e cap al segond protagonisa de libre, Leopold Bloom, a un placier publicitari d'origina josieva. L'episòdi comença per la celèbra frasa, ''‘Sr. Leopold Bloom manjava amb gost los organs intèrnes de las bèstias e aucels.’'' Bloom, après aver començat a preparar lo dejunat, decida d'anar veire lo maselier per crompar de ronhon de pòrc. Torna a l'ostal, prepara lo dejunar e lo pòrta amb lo corrièr a son esposa Molly que jai al lièch. Una de la letras de son director de concert Blazes Boylan, amb qui Molly a una relacion. Bloom sap plan que Molly aculhirà Boylan dins son lièch mai tard dins la jornada, e sa pensada es tormentada. Bloom legís una letra de lor filha Milly Bloom, que conta sos progreses dins lo trabalh fotografic a Mullingar. L'episòdi s'acaba amb Bloom legissent dins una ravista una istòria namenada ''Matcham’s Masterstroke ''(lo còp de mèstre de Matcham) de Sr. Philip Beaufoy, e defacant dins los cumuns exteriors. ==== Episòdi 5, ''Lotofags'' ==== Bloom camina cap a la pòsta de Westland Row ont recep una letra d'amor d'una cèrta 'Martha Clifford' mandada a son pseudonim, 'Henry Flower'. Encontra un amic, e pendent la discucion, Bloom ensag d'espinchar una femna portant debàs, mas l'empacha un tramvai passant. Puèi, legís la letra e esquiça l'envelòpa per l'androna. Vaga dins un servici d'una glèisa catolica e medita sus la teologia. Lo prèire a las letras I.N.R.I. o I.H.S. dins l'esquina; Molly aviá dich a Bloom que volgava dire ''I Have Sinned'' (Ai pecat) o ''I Have Suffered ''(Ai sofèrt), e ''Iron Nails Ran In'' (clavèls de fèrre plantats).<ref>{{cite web|url=http://www.gutenberg.org/cache/epub/4300/pg4300.txt|title=search for "I.N.R.I."- Ulysses by James Joyce|publisher=|via=www.gutenberg.org}}</ref> Se'n va veire un farmacian e crompa un sabon en barra al limon. Puèi encontra un autre amic, Bantam Lyons, que lo pren per error per li donar un conselh de corsa pel caval ''Throwaway''. Fin finala Bloom se dirigís cap al banh. ==== Episòdi 6, ''[[Ades]]'' ==== L'episòdi comença amb Bloom dintran dins una veitura funerària amb tres autres, comprenent lo paire de Stephen. La veitura los mena a las funeralhas de Paddy Dignam, charlant en camin. Lo carri passa Stephen e Blazes Boylan. I a una discussion sus las diferentas formas de mòrt e obsèquis, e Bloom es preoccupat pensant a son filh mòrt, Rudy, e al suicidi del sieu paire. Dintran dins la capèla pel servici e mai tard sortisson amb lo carri mortuari. Bloom vei un òme misteriós vestit d'un mackintosh pendent los obscèquis. Bloom contunha a soscar sus la mòrt, mas a la fin de l'episòdi rebuta la pensadas morbidas per embraçar una ''<nowiki/>'vida plena e cauda'''. ==== Episòdi 7, ''Eòl'' ==== Al sèti del jornal ''Freeman'', Bloom ensag de plaçar una publicitat. Pasmens s'es d'en primièr encoratjat per l'editor, fin finala capita pas. Stephen capita a portar la letra de Deasy amb per subjècte la 'frèbe aftosa', mas Stephen e Bloom s'encontran pas. Stephen mena l'editor e d'autres dins un pub, contan un anecdòta sul camin al subjècte de 'doas vestalas de Dublin'. L'episòdi es divisat en talhs corts dins l'estil dels títols jornalistics, e se caracteriza per una abondància de figura e dispositius retorics. ==== Episòdi 8, ''Lestrigons'' ==== [[Fichièr:DavyByrnesPubDublin.jpg|esquèrra|vinheta|226x226px|Lo pub Davy Byrne, Dublin, ont Bloom consoma un entrepan de gorgonzola e un veire de borgonha]] Las pensadas de Bloom son pigalhadas de referéncias a la noiritura que l'ora de manjar apròcha. Encontra una vielha flama e ausís de novèlas del trabalh de Mina Purefoy. Dintra dins lo restaurant de Burton Hotel ont es revoltat al veire d'òmes manjant coma d'animals. Alara va puslèu al pub de Davy Byrne, ont consuma un entrepan de gorgonzola e un veire de borgonha, e medita suls primièrs jorns de sa relacion amb Molly e cossí lo marridatge declinèt: ''<nowiki/>'Ièu. E ièu ara.''' Las pensadas de Bloom tòcan de çò que las divesas e los dieus majan e bevon. Se demanda se las estatuas de las divesas de Musèu Nacional d'Irlanda an d'anuses coma n'an los mortals. Sortissent del pub Bloom se dirigís cap al musèu, mas apercep Boylan de l'autre costat de la carrièra e, panicat, se ronça dins la gallariá fàcia al musèu. ==== Episòdi 9, ''Caribdis e Scilla'' ==== [[Fichièr:Dublin,_Nationalbiblioteket,_Nordisk_familjebok.png|drecha|vinheta|Bibliotèca Nacionala d'Irlanda]] A la bibliotèca nacionala, Stephen explica a de cercaire sa teoria biografica de las òbras de [[William Shakespeare|Shakespeare]], subretot ''[[Hamlet]]'', qu'argumenta que fòrça se basa sus l'adultari de l'esposa de Shakespeare. Bloon dintra dins la biblioptèca nacionala per cercar una copia anciana de la publicitat qu'aviá ensejat de plaçar. Encontra Stephen brèvament e inconscientament a la fin de l'episòdi. ==== Episòdi 10, ''Los ròcs vagants'' ==== Dins aqueste episòdi, detz e nòu vinhetas cortas descrivent las erràncias de diferents personatges, major e menor, per las carrièras de Dublin. L'episòdi s'acaba per un raconte de cavalariá del Lòrd Luòctenent d'Irlanda, William Ward, Conte de Dudley, per las carrièras, qu'encontra diferents personatges del roman. ==== Episòdi 11, ''[[Serena (mitologia)|Sirenas]]'' ==== Dins aqueste episòdi, dominat per de motius musicals, Bloom dina amb l'oncle de Stephen a l'ostelariá, alara que l'amant de Molly, Blazes Boylan, realiza un rendetz vos amb ela. Al dinar, Bloom mira las servicialas seductriças e escocha cantar lo paire de Stephen e d'autres. ==== Episòdi 12, ''Ciclòps'' ==== Aqueste capítol es contat per un ciutadan anonim de Dublin. Lo contaire se'n va al pub Barney Kiernan ont encontra un personatge qu'es referenciat coma "Lo Citutadan". Se pòt pensar qu'aqueste personatge es una satira de Michael Cusack, un membre fodator de l'associacion atletica gaelica.<ref>Sen Moran, [https://web.archive.org/web/20140926122259/http://www.highbeam.com/doc/1P2-24744946.html "Cusack's creation is a blooming legacy"], ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_Irish_Times The Irish Times]'', 16 June 2004  {{subscription required|via=[[HighBeam Research]]}}(subscription required){{subscription required|via=[[HighBeam Research]]}}.</ref> Quand Leopold Bloom dintra dins lo pub, es semonsat pel Ciutadan, qu'es un [[fenian]] fèr e antisemita. L'episòdi s'acaba per Bloom remembrant al Ciutadan que son salvador èra josieu. Coma Bloom sortís del pub, lo Ciutadan, encolerat, jeta una bòstia de biscuit ont la tèsta de Bloomb èra, mas qu'i es pas pus. Lo captítol es marcat per de tangentas espandidas per de voces autras que lo narrator sens nom: tèsi inclusissent de corrents de girgon juridic, de passatge biblicas, e d'elements de la mitologia irlandesa. ==== Episòdi 13, ''Nausicaa'' ==== Tota l'accion de l'episòdi se debana sus las ròcas de Sandymount Strand, una zona costièra al sud èst del centre de Dublin.<ref name=":0">{{Cite book|title=Modernism: An Anthology|last=Rainey|first=Lawrence|publisher=Blackwell Publishing|year=2005|isbn=|location=Oxford|pages=227–257|quote=|via=}}</ref> Una joventa nomenada Gerty MacDowell es assetada sus la ròcas amb sas dos amigas, Cissy Caffrey e Edy Boardman. Las filhas vigilan tres enfants, un nenon, e dos bessons de quatre ans nomenats Tommy e Jacky. Gerty contemplata l'amor, lo maridatge e la feminitat al luscre. Lo lector es pauc a pauc informat que Bloom la gaita a distància. Gerty atissa l'espectator expausant sas cambas e sotavestits, e Bloom, a son torn, se masturba. L'oragasme masturbatòri ven en resson dels fuòcs d'artificis près del bazar. Al partir de Gerty, Bloom realiza qu'a una camba garrèla, e pensa qu'es la rason que se la ‘demorèt plantada’. Après diferentas digressions mentalas decidís de visitar Mina Purefoy a la maternitat. I a d'incertuds sus las pensadas de Gerty e lo fantasme sexual de Bloom. Unes penson que l'episòdi es divisat en doas partidas: la primièra es lo vejaire fòrça romantizat de Gerty, e l'autra mai anciana e realista de Bloom. Lo quita Joyce dich, pasmens, que ''‘pas res se passèt entre [Gerty e Bloom]. Se realizèt dins l'imaginacion de Bloom''’. ‘Nausicaa’ provoquèt un grand vam alara que lo libre èra publicat en seria. L'estil de la primièra partida de l'episòdi ven (e parodia) de las revistas e novèlas romanticas. ==== Episòdi 14, ''Buòus del Solelh'' ==== Bloom visita la maternitat de l'espital ont Mina Purefoy parís, e fin finala encontra Stephen, qu'èra a beure amb sos amics estudiants en medecina e qu'esperan l'arribada promesa de Buck Mulligan. Qu'es lo sol paire dins lo grop d'òmes, Bloom se tafura del trabalh de Mina Purefoy. Comença a pensar a sa femna e sos dos enfants. Tanben pensa a la pèrda de son sol ‘eretièr’, Rudy. Los jovents venon tapatjaires, e ne'n venon a parlar de subjèctes coma la fertilitat, contracepcion e avortament. Tanben semblariá que Milly, la filha de Bloom, a una relacion amb un jovent, Bannon. Recòbran dins un pub e contunhan a beure, celebrant la naissença del filh de Mina Purefoy. Aqueste capítol es remarcable a causa dels jòcs de mots de Joyce, que, entre autre, fa referéncia a tota l'istòria del lengatge anglés. Après una corta incantacion, l'episòdi comença per una pròsa en latin, alliteracions en vielh anglés, e passa per de parodias de [[Thomas Malory|Malory]], la [[Bíblia de rei Jaume]], [[John Bunyan|Bunyan]], [[Samuel Pepys|Pepys]], [[Daniel Defoe|Defoe]], [[Laurence Sterne|Sterne]], [[Horace Walpole|Walpole]], [[Edward Gibbon|Gibbon]], [[Charles Dickens|Dickens]], e [[Thomas Carlyle|Carlyle]], abans de conclure dins un argòt fosc e de mal comprene. Lo desvolopament de la lenga anglesa dins l'episòsi coïncidiriá amb los nòu meses del periòde de gestacion de fètus dins lo mair.<ref>{{Cite journal|last=Wales|first=Kathleen|year=1989|title=The "Oxen of the Sun" in "Ulysses": Joyce and Anglo- Saxon.|url=|journal=James Joyce Quarterly|volume=26. 3|pages=319–330}}</ref> ==== Episòdi 15, ''Circèa'' ==== L'episòdi 15 es escrich coma l'scenari  d'una pèça, amb didascalias. L'intriga es sovent copada per d' "allucinacions" que fan Stephen e Bloom— de manifestacions fantasticas de las paurs e passions dels dos personatges. Stephen e Lynch caminan dins Nighttown, lo quartier de la red-light (quartier de la prostitucion), Bloom los perseguís e fin finala los trapa al bordèl Bella Cohen ont, en companiá de las tabalhadoras que [[Zoe Higgins]], [[Florry Talbot]] e [[Kitty Ricketts]], a una serias d'allucinacions al subjècte del gaubi sexual, fantasmas e transgressions. Bloom es plaçat al banc dels acusats per respondre sus las cargas de fòrça sadistisme a de femnas coma Sra Yelverton Barry, Sra Bellingham e l'onorabla Sra Mervyn Talboys. Quand Bloom remarca que Stephen paga de tròp los servicis recebuts, Bloom decidís de gardar lo rèste de l'argent de Stephen per lo servar. Stephen allucina que lo cadavre de sa maire en descomposicion s'auça del sòl per l'afrentar. Esglasiat, Stephen utiliza sa cana per espotir lo lustre e fugís. Bloom leu paga Bella pel damatge, puèi cor après Stephen. Bloom trapa Stephen engatjat dins una discucion aviada amb un soldat anglés, Private Carr, que, après una insulta presumida contra lo Rei, tusta Stephen. Arriba la polícia e escampilha lo fola. Alara que Bloom s'ocupa de Stephen, Bloom a una allucinacion de Rudy, son filh defunt. === Partida III: Nostos (nueitós) === ==== Episòdi 16, ''Eumèu'' ==== Bloom e Stephen van a l'abric del conductor de taxi per que recobre sos senses. A çò del conductor, encontran un marin emdriac nomenat D. B. Murphy (W. B. Murphy disn lo tèxte de 1922). L'episòdi es dominat pel motiu de la confusion e d'error d'identitat, las identitats de Bloom, Stephen e Murphy son sovent contestadas. L'estil incoërent e penós de la narracion dins aqueste episòdi rebat l'agotament neviós e la confusion dels dos protagonistas. ==== Episòdi 17, ''Itaca'' ==== Bloom retorna a çò d'el amb Stephen, li servís una taça de chocolat caud, parla de las diferéncias culturalas e liguisticas entre eles, envisatja la possibilitat de publicar las istòrias contadas per Stephen, e li ofrís una demorança per la nuèch. Stephen refusa l'ofèrta de Bloom e fa una responsa ambigüa a la proposicion de Bloom d'entontras fututas. Los dos òmes urinan dins la rèire cort, Stephen s'en va e desapareis dins la nuèch,<ref>Hefferman, James A. W. (2001) [https://archive.is/20120915084713/http://www.teach12.com/ttcx/coursedesclong2.aspx?cid=237 ''Joyce’s Ulysses'']. Chantilly, VA: The Teaching Company LP.</ref> e Bloom se'n va jaire, alara que Molly dormís. Se desevelha ela e l'interròga sus sa jornada. L'episòdi es escrich dins una forma de catequisme regde organizat e "matematic" en 309 questions e responsas, que Joyce considerava coma son favorit episòdi del roman. Las ricas descripcions van de la questions d'astronomia fins a trajectòria de la miccion e inclusís una celèbra lista de 25 òmes preses per amants de Molly (correspondent en aparéncia als pretendents chaplats a Itaca per Odisèu e Telemac dins'' L'Odissèa''), comprenent Boylan, e la reaccion psicologica de Bloom al descompte. Tot descrivent los eveniments en aparéncia causits per azard mas de fach en tèrmes matematic o scientific, l'episòdi es pres dins d'errors que fa un narrator indeterminat, que fòrça son mai o mens volontàrias per Joyce.<ref name="mac">McCarthy, Patrick A., "Joyce's Unreliable Catechist: Mathematics and the Narrative of 'Ithaca'", ''[//en.wikipedia.org/wiki/ELH ELH]'', Vol. 51, No. 3 (Autumn 1984), pp. 605-606, quoting Joyce in ''Letters From James Joyce''. A famous example is Joyce's apparent rendering of the year 1904 into the impossible [//en.wikipedia.org/wiki/Roman_numeral Roman numeral] MXMIV (p. 669 of the 1961 Modern Library edition)</ref> ==== Episòdi 18, ''[[Penelòpa]]'' ==== L'episòdi final es constituit de la pensadas de Molly Bloomalara qu'es jaguda dins lo lièch al costat de son espós. L'episòdi utiliza la tecnica del corrent de consciéncia bastit en uèit frasas e sens pontuacion. Molly pensa a Boylan e Bloom, e sos admirators pasats, que lo Luòctenent [[Stanley G. Gardner]], los eveniments del jorn, son enfança a Gibartar, e sa corta carrièra de cantaira. Tanben fa allusion a una relacion lesbiana, de jovença, amb una amiga d'enfança nomenada Hester Stanhope. Aquestas pensadas son a vegadas copadas per de distraccions, coma un tren siblant o lo besonh d'urinar. L'episòdi celèbre s'acaba amb lo remembre de Molly de la demanda de maridatge de Bloom, e d'ela acceptant: ''"me demandèt s'acceptariái de dire òc a ma montanha de flors e primièr l'enrodèri dins mos braces òc e cap a ièu l'atraguèri que posca el flairar mas tetas totas perfumadas òc e batiá son còr coma un fòl e òc diguèri òc serai un Òc."'' L'episòdi tanben parla de l'arribada de la menstruas de Molly. Pren en compte la proximitat de sas flors après sas relacions extracojugalas amb Boylan, e crei que sa condicion menstruala es la rason de son apetit sexual creissent. Molly correspond a [[Penelòpa]] dins lo poèma epic d'Omèr, qu'es coneguda per sa fidelitat a Odissèu pendent son abséncia de vint ans, malgrat lo nombroses pretendents. == Edicions == === Publicacion === [[Fichièr:Paris_Rue_de_l_Odeon_12_plaque_retouched.jpg|vinheta|Placa memoriala, 12 Rue de l'Odéon, París (sèti primièr de Shakespeare & Co.): "en 1922 Sylvia Beach publiquèt Ulisses de James Joyce's Ulysses dins aqueste ostal."]] La publication d'''Ulysses'' es complèxa. I a 18 edicions, e de variacions segon las impressions de cada edicion. Segon l'especialista de Joyce, Jack Dalton, la primièra edicion d'''Ulisses'' conten mai de dos cent errors mas demora l'edicion mai precisa.<ref>Dalton, pp. 102, 113</ref> Cada edicion venenta ensag de corrigir las errors, mai i apondent d'autras. Edicions destacadas: * la primièra edicion publicada a París lo 2 de febrièr de 1922 (lo 4àn anniversari de Joyce) per Sylvia Beach de Shakespeare and Company.<ref>{{Ligam web}}</ref> * la primièra edicion anglesa de Harriet Shaw Weaver (Egoist Press), Londres en Octobre de 1922. Aquesta edicion conten 2000 copiás nomerotadas<ref>{{Ligam web}}</ref>. * l'edicion pirata de Samuel Roth, Nòva York, 1929. La primièra edicion non autorizada pels EUA data de 1927 per la 9a impression de la Shakespeare & Company.<ref>{{Ligam web}}</ref> * L'Odyssey Press, Hamburg, edicion de 1932, contenguda dins dos volums. La pagina títol establís ''"La presenta edicion se pòt considerar coma una edicion estandard definitiva, que foguèt especialament revizada, a la demanda de l'autor, per Stuart Gilbert."''. Aquesta edicion pasmens conten d'errors mas la 4a revision (Abril de 1939) èra considerada coma la mai precisa.<ref name="later">{{Ligam web}}</ref><ref><nowiki>{{Cite journal jstor:24293831|title=The Reputation of the 1932 Odyssey Press Edition of "Ulysses"|author=McCleery,Alistair|Publisher=The University of Chicago Press on behalf of the Bibliographical Society of America|accessdate=20 May 2018}}</nowiki></ref><ref>{{Ligam web}}</ref> * L'edicion americana de 1934 (Random House), publicada après la senténcia de ''United States v. One Book Called Ulysses'' conciderant que lo libre es pas obscèna. * La primièra edicion publicada e estampada en Anglatèrra, The Bodley Head en 1936.<ref>{{Ligam web}}</ref> * l'edicion revisada de Bodley Head en 1960 * l'edicion revisada de la Modern Library, 1961 (eissida de l'edicion Bodley Head, 1960) * L'eicion critica e sinoptica de Gabler, 1984. == Censura == Escrich pendent un periòde de set ans de 1914 a 1921, lo roman foguèt fulhontonat dins lo jornal american ''The Little Review'' de 1918 a 1920,<ref>[http://www.modjourn.org/render.php?view=mjp_object&id=LittleReviewCollection ''The Little Review''] at The [//en.wikipedia.org/wiki/Modernist_Journals_Project Modernist Journals Project] (Searchable digital edition of volumes 1–9: March 1914 – Winter 1922)</ref> e la publicacion de l'episòdi de Nausicaa anèt a un procès per obscenitat segon lo Comstock Act de 1873, que fa illegala la circulacion de materials considerat obscèn difusat dins lo corrièr dels EUA.<ref name="Ellman">{{cite book|last=Ellmann|first=Richard|authorlink=Richard Ellmann|title=James Joyce|url=https://archive.org/details/jamesjoyce00rich|publisher=Oxford University Press|year=1982|location=New York|pages=[https://archive.org/details/jamesjoyce00rich/page/508 502]–04|isbn=0-19-503103-2}}</ref> En 1919, de partidas del roman apareguèron dins lo jornal literari londonian ''The Egoist'', mas tanben lo roman foguèt bandit del Reialme Unit fins a 1936.<ref>[https://web.archive.org/web/20160724053419/http://www.bl.uk/20th-century-literature/articles/an-introduction-to-ulysses McCourt (2000); p. 98; British Library]</ref> Joyce se resolguèt que lo libre seriá publicat per son 40n anniversari, lo 2 de febrièr de 1922, e Sylvia Beach, editora de Joyce a París, recebèt las primièras tres copiás per estampatge aqueste matin.<ref>Ellmann (1982), pp. 523–24</ref><ref name="JJC">"[https://web.archive.org/web/20121016160508/http://www.jamesjoyce.ie/detail.asp?ID=126 75 Years Since First Authorised American ''Ulysses''!]". Dublin: The James Joyce Center (2006).</ref> L'accusacion de 1920 als EUA intentat après que ''The Little Review'' publiquèt un passatge del libre tacatant dels personatges se masturbant. Los tres precedents capítols avián estat bandits per la Pòsta dels EUA, mas foguèt John S. Sumner, Secretari de la New York Society for the Suppression of Vice, qu'instiguèt l'accion legala<ref>Claire A. Culleton, ''Joyce and the G-Men: J. Edgar Hoover’s Manipulation of Modernism''. Palgrave Macmillan, 2004. p. 78</ref>. La Pòsta suprimiguèt “Naussicaa” de l'edicion de ''The Little Review''.<ref>Paul Vanderham. ''James Joyce and censorship: the trials of Ulysses'', New York U P, 1998, p. 2.</ref> En 1933, l'editor Random House e lawyer Morris Ernst ensagèron d'importar l'edicion francesa mas las doanas faguèron una sasida a la nau desembarcar. L'editor contestèt la sasida, e dins ''United States v. One Book Called Ulysses'', lo jutge John M. Woolsey declarèt que lo libre èra pas pornografic e alara pas obscèn,<ref>''United States v. One Book Called "Ulysses",'' [//en.wikipedia.org/wiki/Case_citation 5 F.Supp. 182 (S.D.N.Y. 1933)].</ref>.<ref>{{Ligam web}}</ref> L'apellecion confirmèt lo jutjament fr 1934.<ref>''United States v. One Book Entitled Ulysses by James Joyce'', [//en.wikipedia.org/wiki/Case_citation 72 F.2d 705] ([//en.wikipedia.org/wiki/2nd_Cir. 2nd Cir.] 1934)</ref> == Nòtas == {{Reflist|30em}} ==Referéncias== * {{cite journal | last = Beebe | first = Maurice | title = ''Ulysses'' and the Age of Modernism | journal = [[James Joyce Quarterly]] | volume = 10 | issue = 1 | pages = 172–88 | publisher = [[University of Tulsa]] | date = Fall 1972 | issn = }} * [[Harry Blamires|Blamires, Harry]]. ''A Short History of English Literature'', Routledge. 2d edition, 2013. * Borach, Georges. ''Conversations with James Joyce'', translated by Joseph Prescott, ''College English'', 15 (March 1954) * [[Anthony Burgess|Burgess, Anthony]]. ''Here Comes Everybody: An Introduction to James Joyce for the Ordinary Reader'' (1965); also published as ''Re Joyce''. * [[Anthony Burgess|Burgess, Anthony]]. ''[[Joysprick|Joysprick: An Introduction to the Language of James Joyce]]'' (1973). * [[Frank Budgen|Budgen, Frank]]. ''James Joyce and the Making of Ulysses''. Bloomington: Indiana University Press, (1960). * {{cite book|last=Budgen|first=Frank| authorlink = Frank Budgen | title=James Joyce and the making of 'Ulysses', and other writings|url=https://archive.org/details/jamesjoycemaking0000budg|publisher=Oxford University Press|year=1972|isbn=0-19-211713-0}} * Dalton, Jack. ''The Text of Ulysses'' in Fritz Senn, ed. ''New Light on Joyce from the Dublin Symposium''. Indiana University Press (1972). * [[Richard Ellmann|Ellmann, Richard]]. ''James Joyce''. Oxford University Press, revised edition (1983). * [[Richard Ellmann|Ellmann, Richard]], ed. ''Selected Letters of James Joyce''. The Viking Press (1975). * [[Stuart Gilbert|Gilbert, Stuart]]. ''James Joyce's Ulysses: A study'', Faber and Faber (1930). * [[Herbert Gorman|Gorman, Herbert]]. ''James Joyce: A Definitive Biography'' (1939). * [[Adrian Hardiman|Hardiman, Adrian]] (2017). ''Joyce in Court''. London: Head of Zeus Press. {{ISBN|9781786691583}}. * [[Joseph M. Hassett|Hassett, Joseph M.]] ''The Ulysses Trials: Beauty and Truth Meet the Law''. Dublin: [[The Lilliput Press]] (2016). {{ISBN|978 1 84351 668 2}}. * {{cite book | last = McCourt | first = John | authorlink = John McCourt (author) | title = James Joyce: A Passionate Exile | publisher = Orion Books Ltd | year = 2000 | location = London | isbn = 0-7528-1829-5 }} ==Ligams extèrnes== {{Portal bar|1920s|Novels}} {{wikisource|Ulysses (novel)|''Ulysses'' (novel)}} {{wikiquote}} {{Listen |filename = James Joyce reads from Ulysses.ogg |title = Joyce reading a portion of the ''Aeolus'' episode, 1924 |description = }} * [https://web.archive.org/web/20170429164548/http://www.bl.uk/works/ulysses ''Ulysses''] at the British Library * [http://www.modjourn.org/render.php?view=mjp_object&id=LittleReviewCollection ''The Little Review''] at The [[Modernist Journals Project]] includes all 23 serialised instalments of ''Ulysses'' * [https://web.archive.org/web/20130731050733/http://www.ulysses-art.demon.co.uk/scheme.html Schemata of ''Ulysses''] * [https://www.nytimes.com/books/00/01/09/specials/joyce-ulysses.html The text of Joseph Collins's 1922 ''New York Times'' review of ''Ulysses''] * [https://web.archive.org/web/20080509104046/http://www.uwm.edu/Library/special/exhibits/clastext/clspg158.htm Publication history of ''Ulysses''] ===Versions electronicas=== * {{gutenberg|no=4300|name=Ulysses}} * [https://archive.org/details/Ulysses-Audiobook ''Ulysses''] online audiobook. * {{librivox book | title=Ulysses | author=James Joyce}} fhnj64cuewf8o3hph0vk2vf76c0d04v 0 122925 2507794 1862221 2026-08-27T20:05:58Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507794 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Abu-Kamil Shoja ibn Aslam ibn Muhammad ibn Shoja al-Hassib al-Misri''' (en [[arabi]]'''أبو كامل شجاع بن اسلم''') (vèrs [[850]] - vèrs [[930]]), mai conegut simplament com '''Abu Kamil Shoja''' (en ara bi '''ابو كامل''') o '''Al-Hassib al-Misri''' (literalament "lo Calculaior Egipcian"), èra un [[matematician]] [[Egipte|egipcian]] especialista en [[algèbra]] e [[geometria]]. Joguèt un grand ròtle dins lo desvolopament d'aquela primièra disciplina e la seuna òbra influencièt fòrça lo matematician italian [[Fibonacci]] ([[1171]] - [[1250]]), que difusèt en Euròpa lo saber algebric arabi. Èra un dels successors d'[[Al Khowarizmi]] e, coma el, sonque s'exprimava dins lo seu trabalh utilizant l'escritura (sens chifras). == Òbra == Dins la seuna òbra ''Algebra'' (coneguda sonque en traduccion [[latin|latina]] e [[ebrieu|ebrièva]]) prepausa 69 problèmes de [[Equacion linària|primièr]] e [[Equacion de segon gra|segon grau]], aplicacions de l'algèbra al pentagòn regular e al decagòn e [[equacions diofanticas]]; tanbe i manipula brilhantament las [[racina (algèbra)|racinas]] e expausa la resolucion de l'equacion de segon gra de la forma <math>x^2+p=qx</math> sonque quand las solucions son positivas. Lo seu ''Libre sus las estranhesas dins l'art del calcul'' tracta dels sistèmas d'equacions que las solucions son nombres entièrs o fraccions e tamben la [[combinatòria]]. Aquela òbra donèt luòc a una investigacion posteriòra suls [[nombres reals]], los solucions de [[polinòm]]s e la recèrca de las racinas de meteis biais que lo faguèron de cientifics coma [[Al Karaji]] e [[As Samawal]]. Foguèt lo primièr a tractar los [[nombres irracionals]] coma objèctes algebrics<ref>{{en}}MacTutor; Arabic mathematics: forgotten brilliance?</ref> en los acceptant (sovent jos forma de [[racina carrada]], [[racina cubica]] o d'[[racina d'una foncion]]) coma solucions per d'equacions del segon gra o coma coeficients d'una equacion.<ref>Jacques Sesiano, "Islamic mathematics", p. 148, in {{Cite book|title=Mathematics Across Cultures: The History of Non-Western Mathematics|first1=Helaine|last1=Selin|first2=Ubiratan|last2=D'Ambrosio|year=2000|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|isbn=1402002602}}</ref> Tanben foguèt lo primèr a resòlvre tres equacions simultanèas non linàrias amb tres variablas desconegudas.<ref>{{cite book | first=J. Lennart | last=Berggren | title=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook | url=https://archive.org/details/mathematicsofegy0000unse | chapter=Mathematics in Medieval Islam | publisher=Princeton University Press | year=2007 | isbn=9780691114859 | page=[https://archive.org/details/mathematicsofegy0000unse/page/518 518]}}</ref> == Notas e referéncias == <references/> {{ORDENA:Abu Kamil}} [[Categoria:Matematician]] [[Categoria:Personalitat egipciana]] 5kxwnh060zxwvoypjoqhojk286l0413 0 124048 2507781 2495191 2026-08-27T19:50:43Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507781 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{article principal|contengut=Per la lenga etrusca vejatz «[[Etrusc]]»}} [[Fichièr:Italie age fer.png|thumb|Pòbles italics a l'[[Edat del Fèrre]]]] [[Imatge:West Mediterranean sea areas of influence 509BC-fr.svg|thumb|Zonas d'influéncia en Mediterranèa vèrs lo [[sègle V]]]] [[Fichièr:Latium -5th Century map-fr.svg|right|thumb|250px|Los pòbles del [[Latium]] al [[sègle V]]]] Los '''Etruscs''' (var. '''Etrusques'''; del [[latin]] ''Etrusci'') èran un [[pòble]] que viviá dempuèi l'[[Edat del Fèrre]] en [[Etruria]], territòria correspondent gaireben a la [[Toscana]] actuala e al nòrd del [[Latium]], siá lo centre de la [[peninsula Italica]], fins a l'assimilacion definitiva coma [[ciutadan roman|ciutadans]] de la [[Republica Romana]], al sègle I AbC, aprèp lo vòte de la [[Lex Iulia (-90)]] pendent la [[Guèrra Sociala]]. Los [[Roma antica|Romans]] los nomenavan ''Etrusci'' o ''Tusci'' e los [[Grècia antica|Grècs]] los nomenavan ''Τυρρήνιοι'' (''Tyrrhēnioi'', es a dire [[Tirenians]], nom que foguèt donat a la [[mar tireniana|mar]] dels costats occidentals d'Itàlia), mas se nomenavan d'espereles ''Rasna'' (forma sincopada per ''Rasenna''). == Una origina controversiada == {{article detalhat|Origina dels Etruscs}} [[Imatge:Terracotta_sarcophagus_in_shape_of_an_etruscan_woman.jpg|thumb|250px|Femna etrusca, estatua en tèrra cuècha pintada, (sègle II), trobada a [[Chiusi]], conservada a [[Karlsruhe]]]] Coma dins lo cas de fòrça d'autres pòbles, los avís dels istorians, [[Antiquitat|antics]] e [[modèrnes]], divergisson sus las originas dels Etruscs, [[exogèn]]as ([[Lidian]]as) e [[aborigèn]]a ([[Villanovians]]), sens que l'una siá necessàriament exclusiva de l'autre. L'origina dels Etruscs foguèt evocada dempuèi l'Antiquitat segon diferentas tradicions se referissent fòrça majoritàriament a una origina orientala [[anatolia]]na<ref>{{fr}}"Thuillier 31">{{harvsp|Thuillier|2006|p=31}}.</ref> mas evocant tanben la possibilitat d'una origina autoctona o septentrionala. Segon [[Jean-Paul Thuillier]], {{Cita|lo caractèr mistic, fantasteseriós o ideologic d'aquelas teorias anticas conduguèt a l'ora d'ara los cercaires a daissar un pauc de costat la question de las originas}}, lo debat demòra doncas dubèrt e {{Cita|luènh d'èsser cledat}}<ref>{{harvsp|Thuillier|2006|p=33}}.</ref>. [[Massimo Pallottino]], fondator de l'etruscologia modèrna e reconegut coma un dels mai grands etruscològs, considerava que l'emergéncia de la civilizacion etrusca podava pas resultar d'una sola migracion, mas èra lo fruch d'un long processus de formacion amb de portadas multiplas (a l'encòp autoctonas [[villanovians]] e [[exogèn]]s, orientals e mai)<ref>{{harvsp|Pallottino|1984}}, chap. 2.</ref>. De recercas basadas sus l'analisi de l'ADN dels 80 individús que los rèstas foguèron pres dins de tombas etruscas (per [[Alberto Piazza]] de l’Universitat de Turin) concluguèron qu'aquel tèst presenta de similitudas amb las populacions [[Anatolia]]nas, mas que difèra de biais surprenanta de l'ADN dels actuels [[Toscana|Toscans]] (estudis limitats a de vièlhas familhas de Volterra, de Casentino e de Murlo<ref>{{fr}}[http://www.futura-sciences.com/fr/news/t/homme/d/_12132/ page de Futura-sciences]</ref>). Los elements analizats venent de tombas ricas, apartenent a l’aristocracia, l'ipotèsi retenguda seriá que s'agís d’un elèit dominant e non assimilat amb lo mai de la populacion d’alara, aquela èra benlèu d'origina villanoviana. Los Toscans actuals ne serián los descendents. S'agís benlèu de l'una de las etnias vascoïdas (non indoeuropèa, que poblava une bona partida de l'Euròpa occidentala; los Bascs actuals serián los descendents d'aqueles pòbles vascoïds<ref>{{fr}}Jean d'Arango : ''Le Monde basqueI - basque classique ou européen : l'étrusque'', Atlantica-Séguier, 2010 {{ISBN|978-2-7588-0362-1}}</ref>. == Lenga == [[File:TranscCippe.jpg|thumb|Transcripcion del tèxte del ''[[cippo perugino]]'']] {{Article detalhat|etrusc|alfabet etrusc|numeracion etrusca}} La lenga etrusca fins ara se podèt pas jònher de biais satisfasant a un grop identificat, e atal pòt èsser classificada coma apartenant a un grop preindoeuropèu o protoindoeuropèu: diriam puslèu ara que l'etrusc aparten pas al grop de las [[Indoeuropèu|lengas indoeuropèa]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20110201234705/http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/Lalphabet_et_la_langue_etrusques.asp [[Jean-Paul Thuillier]] ''L'alphabet et la langue étrusques'']</ref>. La taula en dejós presenta los alfabets etruscs arcaïc e classic, e las letras equivalentas dins los alfabets grèc e latin (quand existisson) e la prononciacion reconstituida: {| border="0" cellpadding="2" rules="all" style="border: 1px solid #999; background-color:#FFFFFF; text-align: center;" |- bgcolor="#cccccc" ! Etrusc<br />arcaïc || Etrusc<br />classic || Equivalent<br />grèc || Equivalent<br />latin || Prononciacion |- | [[Fichièr:EtruscanA-01.png|15px|A]] || [[Fichièr:EtruscanA-01.png|15px|A]] || [[Fichièr:Greek uc alpha.svg|15px|Alpha]] || A || [a] |- | [[Fichièr:EtruscanB-01.png|15px|B]] || &nbsp; || [[Fichièr:Greek uc beta.svg|15px|Bêta]] || B || [b] |- | [[Fichièr:EtruscanC-01.png|15px|C]], [[Fichièr:PhoenicianG-01.png|15px|Gimel]] || [[Fichièr:EtruscanC-01.png|15px|]], [[Fichièr:PhoenicianG-01.png|15px|Gimel]] || [[Fichièr:Greek uc gamma.svg|15px|Gamma]] || G || [g] |- | [[Fichièr:EtruscanD-01.png|15px|D]] || &nbsp; || [[Fichièr:Greek uc delta.svg|15px|Delta]] || D || [r], [d] |- | [[Fichièr:Alfabeto camuno-e.svg|15px|E]] || [[Fichièr:Alfabeto camuno-e.svg|15px|E]] || [[Fichièr:Greek uc epsilon.svg|15px|Epsilon]] || E || [e] |- | [[Fichièr:EtruscanF-01.png|15px|]] || &nbsp; || [[Fichièr:Digamma et stigma.png|15px|Digamma]] || || [v], [w], [u] |- | [[Fichièr:EtruscanZ-01.png|15px|Z]] || [[Fichièr:EtruscanZ-01.png|15px|Z]], [[Fichièr:Long-branch Oss.png|12px|]] || [[Fichièr:Greek uc zeta.svg|15px|Zêta]] || Z || [z], [ts] |- | [[Fichièr:EtruscanH-01.png|15px|]] || [[Fichièr:EtruscanH-01.png|15px|]], [[Fichièr:EtruscanH-02.png|15px|]] || [[Fichièr:Greek uc eta.svg|15px|Êta]] || H || [h] |- | [[Fichièr:Earth symbol.svg|15px|]], [[Fichièr:Sun symbol.svg|15px|]] || [[Fichièr:Phoenician teth.svg|15px|]], [[Fichièr:Sun symbol.svg|15px|]] || [[Fichièr:Greek uc theta.svg|15px|Thêta]] || &nbsp; || [th] |- | [[Fichièr:EtruscanI-01.png|15px|]] || [[Fichièr:EtruscanI-01.png|15px|]] || [[Fichièr:Greek uc iota.svg|10px|Iota]] || I || [i] |- | [[Fichièr:EtruscanK-01.png|15px|]] || [[Fichièr:EtruscanK-01.png|15px|]] || [[Fichièr:Greek uc kappa.svg|15px|Kappa]] || K || [k] |- | [[Fichièr:EtruscanL-01.png|15px|]] || [[Fichièr:EtruscanL-01.png|15px|]] || [[Fichièr:Greek uc lambda.svg|15px|Lambda]] || L || [l] |- | [[Fichièr:EtruscanM-01.png|15px|]] || [[Fichièr:EtruscanM-01.png|15px|]] || [[Fichièr:Greek uc mu.svg|15px|Mu]] || M || [m] |- | [[Fichièr:EtruscanN-01.png|15px|]] || [[Fichièr:EtruscanN-01.png|15px|]] || [[Fichièr:Greek uc nu.svg|15px|Nu]] || N || [n] |- | [[Fichièr:Cercle noir 100%.svg|15px|]] || [[Fichièr:Sun symbol.svg|15px|]], [[Fichièr:Cercle noir 100%.svg|15px|]] || [[Fichièr:Greek uc omicron.svg|15px|Omicron]] || O || [thi], [u], [o] |- | [[Fichièr:EtruscanP-01.png|15px|]] || [[Fichièr:EtruscanP-01.png|15px|]] || [[Fichièr:Greek uc pi.svg|15px|Pi]] || P || [p] |- | [[Fichièr:Phoenician sade.svg|15px|]], [[Fichièr:Rune-Eh.png|15px|]] || [[Fichièr:Rune-Dæg.png|15px|]] || [[Fichièr:Greek alphabet san.png|40px|San]] || &nbsp; || [ch] |- | [[Fichièr:EtruscanQ-01.svg|15px|]] || [[Fichièr:EtruscanQ-01.svg|15px|]], [[Fichièr:Phoenician qoph.svg|15px|]] || [[Fichièr:Koppa.png|15px|Koppa]] || Q || [q], [phi] |- | [[Fichièr:EtruscanR-01.png|15px|]] || [[Fichièr:EtruscanR-01.png|15px|]], [[Fichièr:EtruscanR-02.png|15px|]] || [[Fichièr:Greek uc rho.svg|15px|Rhô]] || R || [r] |- | [[Fichièr:EtruscanS-01.png|15px|]] || [[Fichièr:EtruscanS-01.png|15px|]] || [[Fichièr:Greek uc sigma.svg|15px|Sigma]] || S || [s] |- | [[Fichièr:EtruscanT-01.png|15px|]] || [[Fichièr:Long-branch Ar.png|10px|]] || [[Fichièr:Greek uc tau.svg|15px|Tau]] || T || [t] |- | [[Fichièr:EtruscanV-01.png|15px|]] || [[Fichièr:EtruscanV-01.png|15px|]], [[Fichièr:Phoenician waw.svg|12px|Waw]] || [[Fichièr:Greek uc upsilon.svg|15px|Upsilon]] || V || [u] |- | [[Fichièr:EtruscanX-01.png|15px|]] || &nbsp; || [[Fichièr:Greek uc chi.svg|15px|Chi]] || X || [ch] |- | <font size=3>Φ</font> || <font size=3>Φ</font> || [[Fichièr:Greek uc phi.svg|15px|Phi]] || &nbsp; || [phi] |- | <font size=3>Ψ</font> || <font size=3>Ψ</font> || [[Fichièr:Greek uc psi.svg|15px|Psi]] || &nbsp; || [khi] |- | &nbsp; || [[Fichièr:EtruscanF-02.png|15px|]] || &nbsp; || F || [f], [fh] |} == Religion == [[Imatge:Populonia Necropoli di San Cerbone Tomba.jpg|thumb|Tombas etruscas a [[Populonia]]]] La vida quotidiana dels Etruscs èra prenhada de religiositat, fins a que Titus Livius escriguèt que tenián « mai que tota autra nacion a l'observacion dels rites religioses<ref>{{fr}}''Histoire romaine'', [https://web.archive.org/web/20110523054738/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/LIV/V.html#5-1 Livre 5, 1 (6)].</ref> ». Avián de rites plan precises, consignats dins los diferents tractats de la ''Disciplina etrusca'' consacrats a la divinacion, als cultes de la fondacion de las ciutats e de consecracion dels sanctuaris, al mond d'otra tomba, als limits de la vida e al destin usant de bornatge sacrat. === Mitologia etrusca === {{Article detalhat|mitologia etrusca}} La [[mitologia]] pels Etruscs nasquèt de la revelacion facha als Òmes per la [[Ninfa grèga|ninfa]] Begoè, o [[Vegoia]], e li [[Gèni]] [[Tagés]]. La primièra èra ligada a la fertilitat e los rituals (consignats dins un tractat) dependavan d'aquela. Lo segond passava per èsser un mainat cau, enfant vielhard, sortit d'una rega. Aquela revelacion, segon d'ancians, foguèt consignada dins lo ''corpus'' dels libres sacrats, jol nom de ''[[Disciplina etrusca]]''. ;Lo panteon etrusc {| border="1" align="center" style="border: 1px solid #999; background-color:#FFFFFF" |-align="center" bgcolor="#CCCCCC" ! Divinitat etrusca !! Nom grèc !! Nom latin !! Foncion(s) |----- | [[Tins]] / [[Tinia]] | [[Zèus]] | [[Jupitèr (mitologia)|Jupitèr]] | dieu de la lutz, rei dels dieus e mèstre dels Cèls |-----bgcolor="#EFEFEF" | [[Uni (mitologia)|Uni]] | [[Èra]] | [[Junon]] | reina dels dieus, sòrra e femna de Tins |----- | [[Velch]] | [[Efèst]] | [[Vulcan (mitologia)|Vulcan]] | dieu del fuòc e dels metals, filh d'Uni |-----bgcolor="#EFEFEF" | [[Turan (mitologia)|Turan]] | [[Afrodita]] | [[Vènus (mitologia)|Vènus]] | divesa de l'amoor, de la beutat, de la feconditat e de la santat |----- | [[Nethuns]] | [[Poseidon]] | [[Neptun (mitologia)|Neptun]] | dieu de la mar, fraire de Tins |-----bgcolor="#EFEFEF" | [[Turms]] | [[Ermès]] | [[Mercuri (mithologia)|Mercuri]] | dieu del comèrci, dels marcands e protector dels viatjaires |----- | [[Laran (mitologia)|Laran]] | [[Arès]] | [[Mart (mitologia)|Mart]] | dieu de la guèrra |-----bgcolor="#EFEFEF" | [[Maris (mitologia)|Maris]] | [[Demetèr]] | [[Cerès (mitologia)|Cerès]] | divesa dels camps, de la fertilitat e de l'agricultura |----- | [[Aritimi]] | [[Artèmis]] | [[Diana (mitologia)|Diane]] | divesa de la caça e de la virginitat |-----bgcolor="#EFEFEF" | [[Apulu]] / Aplu | [[Apollon]] | [[Febus]] | dieu del Solelh e de la lutz, fraire besson d'Aritimi |----- | [[Menrva]] | [[Atena]] | [[Minèrva]] | divesa de la saviesa e dels arts |-----bgcolor="#EFEFEF" | [[Fufluns]] | [[Dionís]] | [[Bacus]] | dieu del vin e de la fèsta |-----bgcolor="#EFEFEF" | [[Usils]] | [[Èlios]] | [[Sol]] | dieu del solelh |-----bgcolor="#EFEFEF" | [[Artumes]] | [[Artèmis]] | [[Diana]] |divesa de la caça e de la luna. |} === Rites funeraris === {{article detalhat|Rite funerari etrusc}} [[Fichièr:Etruschi, testa di canopo, con orecchini d'oro non pertinenti, da dolciano, 650 ac ca. 04.jpg|thumb|Tèstas de [[canope de Chiusi]]]] De l'[[urna cabana]] de l'[[Edat del Fèrre]], a l'[[urna biconica]] [[cultura de Villanova|villanoviana]] contemporanèa, a la tomna de ''ziro'' integrant lo [[canope de Chiusi]] amb la seuna cabucèla antropomòrfa, puèis als sarcofags arquitectonics de bas relèus mitologics, que enseguida venguèron figuratius amb de cabucèlas escultadas expausant lo mòrt veire lo parelhs, totes aqueles rites mòstran la durada de la civilizacion etrusca dempuèis la fin dels temps preïstorics fins al periòde roman, amb l'evolucion dels rites passant de la cremacion a l'inumacion, puèi tornant a l'incineracion. Las tombas son mai sovent massadas en [[necropòli]]s. ==== Sites remarcables de las necropòlis ==== ===== Principals ===== [[Imatge:Cerveteri,_necropoli_della_banditaccia,_via_sepolcrale_principale,_01.jpg|thumb|upright 1|La ''Via degli Inferi'', dintrada de la necropòli de Banditazccia.]] [[Imatge:Tomba Ildebranda Sovana.jpg|thumb|La ''Tomba Ildebranda'' a Sovana.]] * [[Tarquinia]] : site de [[Monterozzi]] (6 000 tombas, que 200 pintadas). * [[Cerveteri]] : [[necropòli de Banditaccia]] * [[Manciano]] : [[Statonie]]. * [[Véies]] : [[sanctuari de Portonaccio]] * [[Castiglione della Pescaia]] : [[area archeologica di Vetulonia]] sus la ''frazione'' de [[Vetulonia]]. *[[Orvieto]] : [[Necropòli den Crucific du Tuf]] • e [[Necropòli de Cannicella]]. * [[Sorano]] e [[Sovana]] : [[Area archeologica di Sovana]]. * [[Sarteano]] : [[necropòli dels Pianacce]] * lo site de la [[Cosa etrusca]] prèp d'[[Orbetello]] : ''Tagliata Etrusca'' e de la ''Spacco della Regina''. * Site de [[Norchia]], Latium ===== Segondaris ===== * [[Prato]] : [[Necropòli de Prato Rosello]] * [[Colle di Val d'Elsa]] : Site de la ''frazione'' [[Dometaia]] * [[Marzabotto]], [[Emília-Romanha]] * [[Mevaniola]], Emília-Romanha == Art == [[Imatge:Etruscan pendant with swastika symbols Bolsena Italy 700 BCE to 650 BCE.jpg|thumb|Pendentin etrusc amb simbòls ([[swastika]]), [[Bolsena]], [[Itàlia]], [[-700]] / [[-650]], [[Musèu du Lovre]].]] [[Imatge:Vase plastique 02.JPG|thumb|Vas plastic, grop de [[Chiusi]]]] {{Article detalhat|art etrusc}} L'art produch per aquela civilizacion es d'una granda riquesa. Los Etruscs èran de fòça aisits artesans e aguèron de grands artistas, pintres de [[fresca]]s dins las tombas, coma aquelas de [[Tarquinia]] per exemple, sus de vases, escultors que realizèron de vertadièr caps d'òbra en bronze e en tèrra cuècha. Èran tanben d'excellents joielhièrs, d'aisits metalurgistas. Se pòt veire lors òbras dins los grands musèus italians, coma a [[Florença]], al [[Vatican]] o a [[Volterra]]. Mas çò que geina nòtre uèlh modèrne, emprenhat d'estetica grècoromana « classica », es la libertat de deformacion dels còrs de l'[[estetica etrusca]] a de fins d'expressivitat. L'art etrusc es un art del movement. == Societat == {{article detalhat|Societat etrusca}} ;Organizacion politica e sociala La societat etrusca èra en apparéncia organizada e sa vida politica e sociala estructurada. Lo Lucumon es al cap de la ierarquia ajudat per la classa [[oligarquiá|oligarquica]] dels mèstres, fins al [[esclavatge|esclaus]] e los païsans. L'[[Etruria]] èra dirigida per 12 reis dirigent las 12 vilas-Etats (12 lucumonias) de la confederacion dodecapòli de l'Etruria: [[Vèies]], [[Cerveteri|Cisra]] ([[Caere]] dels [[Romans]]), [[Tarquinia]], [[Vulci|Vulcia]], [[Velzna]] desplaçada a [[Volsinies|Volsinii nova]], [[Clusium (vila etrusca)|Clusium]], [[Perosa|Perusia]], [[Cortone]], [[Arezzo|Arretium]], [[Volterra|Volaterrae]], [[Vetulonia]], [[Fiesole]]<ref>{{fr}}[[Dominique Briquel]], ''La Civilisation étrusque'', {{p.}}124</ref>. Las lucumoniás èra unidas unicament per de ligams religioses. Las vilas etruscas èran fòrça individualistas, cap dominava pas e aviá pas de solidaritat politica. ::{{Cita|Anatz pas pensar qu'aquela liga de dotze vilas etruscas implicava una solidaritat entre elas. Cada ciutat èra lo seu pròpri reialme. E dins aquel esprerit individualista que faguèt caser los Etruscs devant Roma.[[Jean-Paul Thuillier]], {{fr}}''le Sourire des Étrusques''<ref>{{fr}}[http://www.lepoint.fr/actualites-voyages/2003-11-07/destination-italie-le-sourire-des-etrusques/1088/0/118788 Page de ''Le Point"" 07/11/2003, N° 1625]</ref>}} I aviá 3 dodecapòlis (ligas o ''mech'') de 12 lucumoniás. La societat etrusca èra divisada en doas classas: [[Esclavatge|esclau]]s e [[mèstre]]s. Los rèstas arqueologics reculhits montran cap d'evolucion dins los sègles quitament se podèm supausar l'apareison al [[sègle VI]] d'una classa mejana compausada d'artesans e de marcands trabalhant per lo lor pròpri compte. L'Estat èra organizat sonque en aparència, la lucumonia èra dirigida per de rics oligarcs a que obeidissián los esclaus e los païsans (penestes) e la dodecopòli pel ''zilath'' (sens poder vertadièr). Los reis (''lucumons'') e los aristocrats (''principes'') se reuniguèron anadièrament pendent lo ''conciclium etruriae'' al luòc sacrat ([[Fanum Voltumnae]]) per discutir dels afars militars e politics, e per causir tanben un ''zilath meXl rasnal'' (governor), elegit per un an. ;Los magistrats Èran una categoria de la societat civila etrusca, fòrça poderosa e fòrça ligada a las seunas prerogativas e los seus privilègis e deliberèron dins una mena de senat, la sola assemblada politica de l'Estat etrusc. Los magistrats causissián d'entre eles los ''principes'' elegits anadièrament. Aqueles podavan se substituir al rei, e, assistat d'una seriá de magistrats, podavan assumir de foncions de dirigents. ;Cargas sacerdotalas e administrativas Los religioses gausisson d'una participacion dirècta al govèrn. Los pauc d'informacions que coneissèm venon d'[[epigraf]]s. ;La familha etrusca La familha èra compausada del paire e de la maire vivent sovent amb los enfants e los nebots. Aquela estructura es aquela del plaçament dels lièchs e de las cambra dins las tombas. Qualques gras de parentat son coneguts mercé a las inscripcions portadas pels tombèls ''papa''' (grand paire), ''ati nacna'' (grand maire), ''clan'' (fihs), ''sec'' (filha), ''tusurhtir'' (espos), ''puia'' (esposa), ''thuva'' (fraire) e ''papacs'' (nebots). ;La femna etrusca {{article detalhat|Femna etrusca}} La femna etrusca gausissiá d'una consideracion e d'una libertat egalas a aquelas de l'òme. Podava participar als convit alongada sul lo meteis [[klinai]] que son marit, participar als jòcs esportius e als espectacles. Aquò escandalisava los Romans per que ''etrusca'' èra sinonima de ''prostituida''. La femna transmetava lo seu nom als enfants (subretot dins la classa mai nauta de la societat). Suls epigrafs lo nom de la femna es precedit pel prenom (lo seu nom personal) coma afirmacion de la seuna individualitat al sen del grop familhal. Los noms de familha de femna frequetaments gravats suls vaisselièrs e las frescas funeraris son: Ati, Culni, Fasti, Larthia, Ramtha, Tanaquille, Veilia, Velia, Velka. == Agricultura == {{article detalhat|agricultura etrusca}} Cap de document escrich dirècte<ref>Totes los escrichs de las practicas etruscas son d'autors latins.</ref> sus l'agricultura etrusca nos parvenguèt, mas l'arqueologia mòstra plan l'interés portat pels etruscs a l'agricultura, coma la descobèrta d'un [[objècte votiu etrusc|bronze votiu]], representant un laurador (- IV) venent d'Etruria septentrionala conegut jol nom « Estatuèta du laurador d'Arezzo »<ref>{{fr}}[http://www.adlfi.fr/SiteAdfi/conf/illus/2007/PR/I2007-PR-0063-04.jpg Phographie]</ref> e conservat al [[Musèu nacional etrusc de la villa Giulia]]<ref>{{fr}} Yves Liébert, ''Regards sur la truphè étrusque‎'', {{p.}}162</ref>. Sola la comparason amb las règles dels [[agronòm]]s grècs e romans e l'analisi dels instruments agricòls escavats, o en reproduccion miniatura dins las tombas etruscas, o reprodusits sus de vases (una seriá d’aisina, de fauces e subretot d'araires) nos esclairan sul biais de trabalh del païsan etrusc e nos permeton de deduire las etapas e los periòdes per trabalhar la tèrra: lauratge, semenalhas, deserbatge, atapiment a l'entorn de las racinas, aissadament, extraccion de las plantas malautas, transpòrt de las gerbas de blat, batesons, ventatge, culhidas de la palha, garbièrament, brulatge dels camps. Coneissèm las seunas produccions de cerealas mas tanben la vinha que mastrejavan l'empèut, pel vin qu'exportavan, las olivas tardièrament, las fibres textilas pel lin e las velas de las naus, la vianda dels seus tropèls, mas lors fruchs e legums son pas coneguts. == Industria == {{article detalhat|industria etrusca}} L'Industria etrusca d'en primièr [[metallurgia|metallurgica]] perque es dins una region rica en matèrias primièras, un vertadièra « Etruria del fèrre » a l'entorn de [[Populonia]] e de l’[[illa d’Elba]]. dins la lor [[mitologia etrusca|mitologia]], [[Velch]] es lo dieu del fuòc e dels metals. ::{{Cita|Al delà de la ciutat que los Tirenians nomenan Populonia, i a una illa que se nomena Aithaleia. Se trapa prèp de cent estadis de la còstas e deu lo seu nom a la fum (aithalos) qu'estagna en nebladís epais al dessús d’ela. Es qu'aquela illa conten un grand jaç de minièra de fèrre que los abitants extrion per lo fondre e de la rajar; possedís una granda quantitat d'aquela minièra.|[[Diodòr de Sicília]], V, 13,1}} La consequéncia dirècta d'aquela industria es la construccion de vilas, lo desermassiment dels camps, l'escavament de pòrts e fòrça canals, (lo [[Pò]] es navigable sus gaireben tot lo seu cors)<ref>''Omnia ea flumina fossasque priori à Pado fecère Thusci''. Pline, III, 15. Cf. Cluver, Ital. antiq., {{p.}}419-...</ref>, e per seguida lo comèrci subretot per viá maritima. == Jòcs etruscs == {{article detalhat|Ludi}} [[Fichièr:Cottabos player Louvre CA1585.jpg|thumb|Jogaire de cottaba, v.&nbsp;[[-510]], [[musèu del Lovre]]]] Coma fòrça mai rites e tradicions grècs importats pels Etruscs, puèi transmés en granda partida als Romans, dentre los jòcs mai coneguts, los ''[[ludi]]'', per lor representacion sus las frescas dels tombèls, las scènas dels vases ''a figure nere'' o '' rosse'', los objèctes que nos parvenguèron. Notam subretot lo lançat de gotas de vin sul [[kottabos]], l'[[askôliasmos]], un jòc d'equilibri sus una oire de pèl conflada d’aire e oilada, lo [[jòc de l'empusa]], los jòcs del circ<ref>{{fr}}[[Jean-Paul Thuillier]], '' Les jeux athlétiques dans la civilisation étrusque'', Rome (BEFAR, 256), 1985.</ref>{{,}}<ref>{{fr}}Les magistrats, leurs insignes et les jeux étrusques. MEFRA 1998, 2, p 635-645</ref>, aquel de la pelota (''episkyros'' o ''harpastum''), los [[dat]]s etruscs Sovent aqueles jòcs èran de rites sacrats, destinats a las celebracions funèbras<ref>{{fr}}Virgile, '' Le Livre des jeux'' dins l'[[Eneïda]], cant X</ref>, coma la bòxa<ref>{{fr}}« De l'Agôn au geste rituel. L'exemple de la boxe étrusque. » in '' L'Antiquité classique'', 1985, {{p.}}66-75</ref>. == Sciéncia == === Medecina === {{Article detalhat|Medecina etrusc}} Los Etruscs avián una bona coneissença de la [[medecina]] ([[anatomia]] e [[fisiologia]]). [[Teofrast]] ([[-380]] — [[-370]]) escriguèt dins son ''Istòria de las Plantas'' :« [[Esquil]] establit dins las Elegias que l'Etruria es rica en mètges e que la raça etrusca es una d'aquela que cultiva subretot la medecina ». Segon l'''[[Etrusca disciplina]]'', recuèlh roman dels tèxtes de referéncia de las practicas religiosas e [[divinacion etrusca|divinatòrias etruscas]], la vida umana atengava al maximum 84 ans, divisada en dotze còp sèt ans e tant que l'èsser uman aviá pas atengut dètz còp sèt ans, podava conjurar lo destin per de rites propitiatòris. Fòrça escavacions arqueologicas descobriguèron fòrça sanctuaris que se trapèt de reproduccions anatomicas mòstrant de lors coneissenças dins aquel domèni.<br /> Los [[etruscològ]]s ne deduguèron que los « fidèes » demandavan en escambi de donas la garison de la partida malauta qu'èra reproducha o en cera o en gèis e plaçada al pé de sanctuari prèp del dieu venerat<ref> [[musèu arqueologic nacional de Tarquinia]]</ref>. ==== La prevencion ==== Los Etruscs èran expèrts dins lo domèni de la prevencion: donavan fòrça importança a l'igièna personala, a lor alimentacion, a l'activitat fisica e al manten de lor encastre de vida.<br /> Per l'amenatjament de lor mitan de vida, trabalhèron de contunh dins la [[idraulica etrusca|aboniment dels paluns e lo contraròtle dels cors d'aiga]] prèp de que èran bastidas las ciutats per la construccion de galeriás equipadas de placas de plomb perforadas permetent de menar l'aiga dins de luòcs que podavan stagnar e contribuir a la formacion d'agents [[patogèn]]s. ==== Botanica medicinala ==== Pels suènhs los Etruscs utilizavan: * las fuèlhas d’[[acant]]: per las [[emorragia]]s [[foira]]s, * la saba de pin: las dolors e cicatrizacion de las ferridas, * lo [[colquic]]: las dolors e cicatrizacion, * la [[valeriana]]: coma [[sedatiu]], * lo [[ricin]] : coma purgatiu, * la [[nèrta]] : coma [[astringent]], * la [[camomilha]] : coma calmant, * l'alh e la ceba: contre los parasits intestinals. ==== Minerals ==== * l'oxid de fèrre : contra l'anemia * lo coire : contra las inflamacions ==== Termalisme ==== Los Etruscs èran adèptas del termalisme. Coneissavan las benfachs e las proprietats de las aigas termalas qu'emplegavan pel suènh de fòça malautiás. Las funts termalas èran de sanctuaris especializats e la possibilitat d'accés a las aigas se faisiá per etapas segon de rites apropriats coma la compra preventiva de las representacions votivas de las partidas anatomicas de sonhar ([[ex-voto|ex-voto anatomic]]), lor acrocatge suls parets del temple e l'imersion dins las aigas. == Teurgia en medecina == La medecina etrusca èra de tipe [[Teurgia|teurgic]] : * [[Tinia]] per la tèta e l'ausida, * [[Uni]], los uèlhs, * [[Laran (mitologia)|Laran]], los flancs, * [[Menrva]], los dets, los senses, lo tocat, * [[Turan]], los organs genitals, * [[Turms]], los pés, Lo diagnostic de la malautiá èra lo fruch de l'apèl als [[oracle]]s e als [[prodigi]]s, lor observacion determinavan tanben lo tradtement: * Observacion del vol d'aucèls * Tiratge al sòrt de getons o de plaquetas. * Observadions de fums * Detalh de las tripalhas dels animals sacrificats Lo ritual religiós èra compausat de suplicas, priguièras, invocacions, processions, sacrificis d'animals mejans l'[[aruspici]]. === Quirurgia === D'entre las pèças arqueologicas trobada dins d'escavacions figuran fòrça [[aisina quirurgicala|aisinas quirurgicalas]] atal que fòrça representacions dins las [[Tomba etrusca|tombas]].<br /> Practicavan la [[trepanacion]] craniana e la [[protèsa dentària]] en aur<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20090312041850/http://194.254.96.21/livanc/?cote=APHPF00025&p=53&do=page La prothèse dentaire dans les tombeaux phéniciens et étrusques]</ref>.<br /> La [[circoncision]] èra practicada e de pèças arqueologicas representant d'organs anatomics coma le [[còr]], los [[palmon]]s, lo [[fetge]], d'[[utèr]]s<ref>{{it}}Gaspare Baggieri, ''Religiosità e medicina degli Etruschi'', publié dans ''Le Scienze'' (''American Scientific'') volume 350. 1998, {{p.}}76-77-78-79-80-81.</ref>. === Odontologia === Los Etruscs èran d'aisits transformators de metals e utilizèron las tecnicas del trabalh de l'aur per ne far de protèsis dentarias<ref>Vejatz la protèsi etrusca sus benda d'aur amb dent de vedèl incorporada (- IV) d'una tomba de la [[necropoli de Monterozzi]].</ref> Las dents devent remplaçar las mancantas èran maintengudas per des ponts en aur e èran tirada de dents animalas parfèctament adaptadas. === Ortopedia === Sus los [[esqueleta]]s de las necropòlis, los etruscològs trobèron de membres fracturats, recompausats e sòudats, lo pacient avent subreviscut pendent d'ans. == Expandiment e declin == [[Image:Étrurie.png|thumb|upright=1.1|Expandiment etrusc de 750 a 500 AbC.]] [[File:Itàlia - Extension Romana (500-240 avC).png|thumb|Extension de la Republica Romana de 500 a 240 avC e declin deis Estrucs.]] {{Article detalhat|Etruria}} Lo maximum de la prosperitat e de l'espandiment de la civilizacion etrusca foguèt atengut entre 600 e 350 AbC. En [[-535]] en efècte, los etruscs, alliats als Cartagineses (d'istorians emplegan l'expression de « Confederacion etruscocartaginesa »), emportèron la batalha navala d'[[Aléria|Alalia]] (Aleria) al larg de [[Corsega]], contra los [[focea]]ns de Massalia, (colonia grèga de l'antica [[Marselha]]), dins la lucha que los opausavan pel contraròtle de [[Mediterranèa]] occidentala. L'arrèst de l'expandiment etrusc comencèt a la fin del meteis sègle, puèi venguèt lo declin pendent lo sègle -V. Roma foguèt la primièra a se liberar de la dominacion etrusca en caçant los [[Tarquin]]s vèrs [[-509]] ; puèi los [[Latins]] dins lor ensems se ne liberèron amb l'ajuda d'[[Aristodèma de Cumes]] a la [[batalha d'Aricia]] en [[-506]]. Las avançadas etruscas demorèron atal isoladas en Campania, s'aflaquiguèron aprèp la desfacha navala de [[Cumes]] en [[-474]], e foguèron perdudas en [[-423]] a la conquèsta de [[Capoá]] pels [[Samnits]]. Al nòrd, l'invasion [[Gàllia|galleses]] destruiguèt las ciutats etruscas de la val del [[Pò]] al començament del sègle -V. En [[-396]], Roma conqueriguèt Véies, espandent atal son influéncia sus tota l'Etruria miègjornala. Pendent mai de dos sègles, a l'iniciativa l'una o del'autra de lors ciutats, los Etruscs lutèron contra l'espandiment romana. Mas en [[-295]], pasmens que coalizats amb la populacion d'[[Ómbria]], los galleses cisalpins e los Samnits, foguèron vencuts a la [[batalha de Sentinum]]: en qualques decennis foguèron totalament assujetits a Roma e inclusits, per de tractats especifics, dentre los « aliats » de la peninsula italiana, fins a que la ciutadaniá romana lor siá acordada pendent de la [[Guèrra Sociala]] de [[-90]]-[[-88]]. == Eritatge cultural == {{article detalhat|Apòrts dels Etruscs als Romans}} [[Imatge:Akhilleus Charun Cdm Paris 2783 full.jpg|thumb|Cratèri en calici etrusc]] Malgrat de la pèrda de lor autonomia politica, los Etruscs contunhèron a exercir encara una granda influéncia en Itàlia sul plan cultural, religiós e artistic. Roma, que jos [[August]] aviá fach d'Etruria la setena region d'Itàlia, subiguèt fòrtament lor influéncia, que demorèt dins las institucions, los biais de vida, la lenga, los gosts, l'amor del luxe, del faste e dels convits, la dança e la musica. Gosts etruscs atestats per las pinturas de las tombas, pasmens qu'aquelas darrièras nos rensenhan subretot suls gosts de las classas ricas, es a dire suls gosts d'una minoritat de la populacion. L'emperaire [[Claudi I|Claudi]] essent d'esperel un especialista de la cultura etrusca. L'esperit creatiu del pòble etrusc (un artesanat abil e las seunas tecnicas aprigondidas) surgissent de nòu fòrça sègles mai tard en [[Toscana]] pendent la [[Renaissença]]. Los dieus romans, que fòrça pensan èsser empruntats als Grècs, son en realitat empruntats als Etruscs. Atal, los Etruscs veneravan [[Menrva]], divesa armada, [[Tinia]], dieu poderós del cèl, [[Turan]], divesa de la poténcia feminina, los Tinias Clenar, bessons filhs de Tinia, o [[Hercle]], filh de Tinia que foguèron impausat de trabalhs. Aqueles dieus èran pas representats avant que los Etruscs encontèron los Grècs e lor Panteon. Prenguèron doncas l'iconografia grècga per representar lors dius, que gardèron lor originalitat (an pas las meteissa istòrias). Los Etruscs en seguida transmetèron lor Panteon (noms e iconografias) als Latins (que surimpausèron aquel Panteon a lors pròpris divinitats anterioras). La Triada capitolina romana (Jupitèr/Junon/Minèrve), marca culturala romana que fòrça vilas romanas bastiguèron un [[temple etrusc|temple de triple ''cella'']] es tanben eissida dels Etruscs, per qu'aquel tipe de temple es corrent. Aquel de Roma auriá estat inaugurat, segon la tradicion, en -509, primièra anada de la Republica aprèp aver caçat los reis etruscs. Çò que permet de deduire que fuguèt comandat e bastit jos la dominacion etrusca de la Vila. D'autres simbòls, plan fortament roman, coma lo [[sèti curul]] dels senators romans, son dirèctament empruntats als objèctes de poder etrusc. S'agissiá d'un sèti plegadís per carris, privilègi aristocratic. == Nòtas e referéncias == <references/> == Annèxes == {{commons|Etruscans|Etruscs}} === Bibliografia === * {{it}} Mario Tabanelli, ''La medicina nel mondo degli Etruschi'',Leo S. Olschki,Collection: Biblioteca della «Rivista di storia delle scienze mediche e naturali». * {{it}} Luciano Sterpellone, ''La medicina etrusca'', Série: Collana di storia della medicina e di cultura medica. {{ISBN| 8884850916}} * {{fr}}Jean-Noël Robert, ''Les Étrusques'', [[Les Belles Lettres]], 2004. {{ISBN| 2-251-41027-9}} * {{fr}}[[Dominique Briquel]], ''La Civilisation étrusque'', Paris, Presses Universitaires de France : Que Sais-Je ?, 2005 {{ISBN| 2-13-053314-0}} * {{fr}}[[Jacques Heurgon]], ''La Vie quotidienne des Étrusques'', Hachette, Paris, 1961. * {{fr}}}[[Jean-René Jannot]], ''À la Rencontre des Étrusques'' [http://membres.lycos.fr/antiquite/sommairejannot.htm (en ligne)] * {{cite book |publisher=Éditions du Chêne |collection=Grandes civilisations |title=Les Étrusques |first=Jean-Paul |last= Thuillier |year=2006 |pages=240 |isbn=2842776585 |web=http://www.histoforum.org/histobiblio/article.php3?id_article=326 |language=francés}} * {{cite book |language=italian |publisher=Hoepli |title=Etruscologia |url=https://archive.org/details/etruscologia0000pall_s8s1 |first= Massimo |last= Pallottino |year=1984 |pages=[https://archive.org/details/etruscologia0000pall_s8s1/page/564 564] |isbn=8820314282}} * {{cite book |language=italian |publisher=UTET Università |title=Gli etruschi. Storia e civiltà |first=Giovannangelo |last=Camporeale |year=2004}}. * {{cite book |language=francés |publisher=Perrin |collection=Tempus |title=Histoire des Étrusques |first=[[jean-Marc Irollo|Jean-Marc]] |last=[[jean-Marc Irollo|Irollo]] |year=2010}}. === Dans las arts e la literatura === * {{fr}}''L'Étrusque'', [[Mika Waltari]], Olivier Orban 1980 /Éditions du Seuil, collection "Points", 1984 * {{it}}''L'Etrusco Una Lingua Ritrovata'', Piero Bernardini Marzolla, SAGGI, Arnoldo Montadori Editore {{it}} === Articles connèxes === * [[Alfabet etrusc]] * [[Etrusc]] === Ligams extèrnes === * {{en}} [http://www.physorg.com/news101272605.html Genetical evidences] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20090403011907/http://membres.lycos.fr/antiquite/rasenna.htm Site en langue française consacré à l'Étruscologie] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20090803091524/http://www.comune.santamarinella.rm.it/museo/html/francese/a.html Musée archéologique de Santa Marinella] * {{fr}}[http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/regards_sur_la_civilisation_etrusque.asp Regards sur la civilisation étrusque] par [[Jean-René Jannot]], [[professeur émérite]] à l’[[université de Nantes]]. * {{fr}}[http://www.archivesaudiovisuelles.fr/FR/_video.asp?id=351&ress=1189&video=82614&format=68 Dossiers Videos - civilisation étrusque - entretiens avec Dominique Briquel] {{DEFAULTSORT:Etruscs}} [[Categoria:Etruscs]] qvizmyzrzh4ssljv2b4dzq7noqhfl43 0 127338 2507838 2456867 2026-08-27T20:46:07Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507838 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Omon|Pè}} Lo '''pè''' es une unitat de [[longor]] correspondent a la longor d'un [[pé (anatomia)|pé]] uman, es a dire un pauc mai de trente [[centimètre]]s. Aquela unitat es encara utilizada dins fòrça de païses anglosaxon e d'ancianas colonias de l'[[Empèri Britanic]]. Avec la [[coidada]] e lo [[det (unitat)|det]], lo pé es l'unitat de mesura mao anciana de l'istòria de l'umanitat. Coma unitat sus de règlas graduadas, es atestats dempuèi lo començament del millenari III AbC, qu'èra ja divisat en setze dets. Aquela subdivision dicha « digitala » èra la règle pendent l'[[Antiquitat]]. == Istòria == A la fin de l'[[Antiquitat]] e subretot pendent l'[[Edat Mejana]], se preferèt la division onciala. Aquela division del pé en dotze partidas egalas fasent naisser lo [[Poce (unitat)|poce]]. Es totjorn en vigor dins lo sistèma d'unitats de mesura anglosaxon. Dins gaireben totes los païses, lo pied&nbsp; – o un dels seus multiplas coma la [[verga (unitat)|verga]] o la [[cana]] –&nbsp; foguèt l'escandalh de las unitats de mesura de longor. Del pe de [[Nippur]], al pé egipcian e al pé roman, eca., totes los pés de l'Antiquitat son deduchas las unas de las autras. Los pés de l'Edat Mejana son o de pés de l'Antiquitat conservats, o ds deduccions novèlas. === Revolucion francesa === Pendent la [[Terror (Revolucion francesa)|Terror]], la [[Convencion montanharda]] votèt l'abolicion del pé en França par la lei del 1{{èr}} d'agost de 1793 e confirmida per la lei del 18 germinal an 3 (7 d'abril de 1795) e definitiva per la lei del 19 frimaire an 8 (10 de decembre de 1799) jol [[Consulat (istòria de França)|Consulat]]. La [[Restauracion (istòria de França)|Restauracion]] restaurèt pas tanben lo pé del rei. Pendent lo sègle XIX, gaireben totes los païses europèus abandonèron successivament lo lors pés respectius pel [[sistèma metric]] [[decimal]]. A l'ora d'ara, lo sol pé encara utilizat es lo pe angles, totjorn present dins los domènis de l'aeronautica o de l'informatica amb lo [[poce (unitat)|poce]] equivalent al un dotzen del pé. . === Lo pé roman === Vèrs la fin del [[Neolitic]]  – fa doncas {{unitat|5000|ans}} –  los [[Egipte antica|Egipcians]] divisèron la [[Coidada|coidada de Nippur]]<ref>"Nip" Dessenhs e valors de la {{fr}}[http://hexadecimal.florencetime.net/References_Nippur_cubit.htm coidada de Nippour], sul FlorenceTime.net&nbsp; La coidada de Nippur mesura  518,5&nbsp;mm  ± 0,2 %, o  ± 1,0&nbsp;mm. Es la valor utilizada per Lelgemann, cf. [https://web.archive.org/web/20090824041735/http://www.fig.net/pub/athens/papers/wshs2/wshs2_1_lelgemann.pdf PDF].  Lo '''pé sumerian de Nippur''' val doncas  276,533 milimètres  ± 0,2 %, o  ± 0,553&nbsp;mm.</ref> mesopotamiana de prèp de {{unitat|518.5|mm}}, al luòc dels 30 [[det (unitat)|dets]] coma lo faguèron las [[Sumerian]]s, en 28 dets soque. Lps arpentaires egipcians voulián atal profeitar d'una approximacion [[trigonometria|trigonometrica]]<Ref>Al tresen millenari AbC., los geomètras egipcians se contentèron de l'approximacion :  √2 ≈ 28 ÷ 20, cf. le [[Fichier:Old Royal Cubit.jpg|remen de construction]]. Mai tard, l'approximacion foguèt fòrça melhorada per :  √2&nbsp;≈&nbsp;99&nbsp;÷&nbsp;70 ;  utilizada pendent longtemps dins la triangulacion racionala del carrat segon los arpentaires.</Ref>. Definiguèron de meteis la mesura del det, que mai tard se nomenèt ''«&nbsp;det roman&nbsp;»''. Sètze d'aqueles dets fan la longor del pé roman, mai precisement duduch ''pes monetalis,'' oprèp de 296<small>&nbsp;</small>⅓  milimètres<small> </small> o<small>&nbsp;</small> 296<small>&nbsp;</small>352&nbsp;µm en valor sèt lissa convencionala. Aquel pé roman es tanbent atestat per de règlas graduada de l'epòca. Sovent mesuran prèp de 296,3&nbsp;mm, que dos exemplars mai coneguts son un pe de bronze trobat a [[Pompèi]] <Ref>{{it}}Luca Samuele Cagnazzi  [http://books.google.fr/books?id=shsTAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q=&f=false Su i valori delle misure e dei pesi degli antichi Romani...]  Ed Angelo Trani, 1825.</Ref> e un autre, tanben de bronze, que se trapa ara al [[Lovre]]<Ref>{{fr}}Ferdinand Rey,  [http://www.archive.org/stream/mmoires64retzgoog#page/n225/mode/1up Estudi sus una mesura descoberta prèp de Mirabeau-sur-Bèze, 1898]&nbsp; Ed:  C. Klincksieck, París, 1903.</Ref>. L'un coma l'autra mesuran 296,3&nbsp;mm. La [[Colomna de Marc Aurèli]] es nauta de cent pe. Mesura exactament 29,617 mètres. Mas, dins las diferentas províncias e quitament a Rome, a diferentas epòcas d'autras mesuras foguèron utilizadas. Se pòdon donacas nomenar tanben: «&nbsp;pe roman&nbsp;». Coma mesuras de pé roman se pòt notar: 294,0&nbsp;mm, 294,7&nbsp;mm, 295,6&nbsp;mm, 297,7&nbsp;mm. Lo pé roman foguèt conservat, coma mesura legala e oficiala, dins fòrça pïses de l'Euròpa. == Las diferentas definicions == Dempuèi l'Antiquitat e pendent tot l'Edat Mejana, en Itàlia, fòrça mai pés foguèron utilizats. Aqueles pé èran a vegadas pro pròches del pé roman. Lo pé [[atic]]o[[solon]]ic mesura prèp de 294,0&nbsp;mm e lo pé [[Era|Era]]íon o «&nbsp;neoroman&nbsp;»  297,7&nbsp;mm. Aqueles pés foguèron sovent confonduts amb lo quita pé roman. Lo pé atestat e utilizat per l'edificacion de l'abadiala [[Clunhic]] III en [[Borgonha]] ([[sègle XI]] - [[sègle XII|XII]])  mesura prèp de 295&nbsp;mm<ref>{{fr}}Marcel Pacaut, ''Les ordres religieux au Moyen Âge'', Nathan, 1970, p.74</ref>. Es a dire 0,5 % mai cort que lo ''pes monetalis'' roman. S'agís doncas d'un autre pé, benlèu d'una tradicion tanben anciana. Un pé conegut dins l'Antiquitat se nomena ''pous metrios<ref>{{en}}"Lelgemann" [https://web.archive.org/web/20090824041735/http://www.fig.net/pub/athens/papers/wshs2/wshs2_1_lelgemann.pdf Recovery of the Ancient System Foot/Cubit/Stadion] 1984,&nbsp; de [https://web.archive.org/web/20070610070932/http://www.igg.tu-berlin.de/index.php?id=302&L=0 Dieter Lelgemann],  ancian Director de l'Institut de [[Geodesia]] a l'[[Universitat tecnica de Berlin]].</Ref>''. Manten lo [[racio]] 16 : 15 amb lo pé roman. Lo pé de Clunhic deu èsser 28 : 30 pous metrios, o un pauc mai de 295,0 milimètres. == Lo pé en França == === Lo pé abans de 1668 === Lo pé del rei ancian, abans la reforma de Colbert, mantengava amb lo pé [[Ren (fluvi)|renan]] o [[carolingian]] lo [[ratio]] 25 : 24. Sa valor es donada sovent per 326,596&nbsp;mm<ref> "Anc" La valor del pé ancian del rei, d'abans 1668, es sovent donada per 326,596&nbsp;mm. Cf. {{fr}}[http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bec_0373-6237_1913_num_74_1_448498?_Prescripts_Search_tabs1=standard& Paul Guilhiermoz, De l'equivaléncia dels ancianas mesuras. Bibliotèca de l'escòla de las cartas, 1913. Page 277.]&nbsp; Lo pé ancian del rei egala lo pe dorianofeïdonic de l'Antiquitat.</ref>. Aquela valor se pòt liçar a 326,592&nbsp;mm. === Le pé dins l'Antiquitat === Lo pé èra emplegat dins l'Antiquitat. Dins la literatura es nomenat'' «&nbsp;pé [[Dorians|dorian]]o[[feïdon]]ics&nbsp;»<ref> "Bue" Lo '''pé aticosolonic''' foguèt determinat per Büsing mesurant 293,8760&nbsp;mm. Pel ratio 10&nbsp;:&nbsp;9 amb aquel darrièr, dona la valor del ''pé dorienofeïdonic'' amb juste 326,5289&nbsp;mm. Cf. Herrmann Büsing, Metrologische Beiträge, Walter de Gruyter, Berlin 1982, [http://books.google.fr/books?id=r541eJl_nGUC&pg=PA25&lpg=PA25&dq=dorische+fuss+32,6&source=bl&ots=c298sjaeoO&sig=HCrD8cadXmr83gqmr7jwIY7bZOc&hl=fr&ei=6fuLSsXABY-5jAfJprjlCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1#v=onepage&q=&f=false page 25].</ref>.'' Amb lo pé [[atic]]o[[solon]]ics, manten lo ratio 10 : 9. Amb lo pé anglés son ratio es 30&nbsp;:&nbsp;28. === Lo pe entre 1668 e 1799 === La ''toise du Châtelet'' de 1668 foguèt creada dins l'idèa d'un ratio de 12 : 11 amb lo pé roman, mas los metrològs franceses del [[sègle XVII]] lo confondèron amb lo pé [[Era|Eraïon]]<ref>"Lelgemann"</ref> de 264,6&nbsp;mm. En 1668, foguèt evaluat, pron corrèctament, d'una longor d'ara correspondent a 8250 ÷ 27,706&nbsp;mm. Èra fòrça espandit en Itàlia de l'Edat Mejana e plan segurament, localament, en França. Lo pé del rei, a son abolicion definitiva en França, foguèt determinat per la lei del 19 [[frimaire]] an VIII (10 de decembre de 1799). Donava que lo mètre es egal a «&nbsp;una longor de 3 pés 11,296 linhas de la ''Toise de l'Académie''&nbsp;»<ref>"Fra" Per la lei del 19 frimaire an VIII (10 de decembre de 1799), lo mètre definitiu fuguèt fixat a «&nbsp;una longor de 3 pés 11,296 linhas de la ''Toise de l'Académie''&nbsp;».&nbsp; Cf. {{fr}}[https://web.archive.org/web/20110228185545/http://www.industrie.gouv.fr/metro/aquoisert/metre.htm Un istoric del mètre, per Denis Février]&nbsp; sus www.industrie.gouv.fr.&nbsp; ''Que : '' Lo pé del rei egala 9000 / 27,706&nbsp;mm.</ref>. D'aquò, lo '''pé del rei''' mesura 9000 ÷ 27&nbsp;706 m, o '''~ 324,839 mm.''' Lo pé quebequés (sensat identic al pé de París) egala ara {{unitat|1.06575|feet}}, o {{unitat|324.8406|mm}} exactament. == Lo pé anglés == Lo pé anglés es l'unitat de longor del sistèma d'unitats de fòrça païses anglofòns, que los Estats Units d'America, qu'es lo sistèma oficial a costat del [[SI]], e lo Reialme Unit, pasmens qu'aquel darrièr aja adoptat lo sistèma metric decimal en [[1995]]. Es utilizat en nautisme e subretot en [[aeronautica]] per mesurar las [[altitud]]s e las [[nautor]]s al respècte de la superfícia del sol (o de l'aiga). Lo simbòl «&nbsp;internacional&nbsp;» es: '''ft''' (per : ''foot'' /''feet''(pl.) en anglés) o ′. Sescrich per exemple, {{nobr|30′ 6″}} per significar 30 pes e 6 poces. Al Canadá francés se preferís lo simbòl '''pi''' (per ''pied'' en francés)<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/19961110002330/http://www.math.uqam.ca/_bouchard/autres/PrefixesSI.pdf Département de mathématiques de l'UQAM]{{pdf}}</ref>. Lo reialme unit rebutèt pendent longtemps de donar au [[Verga (unitat)|yard]] que val tres pés, una equivaléncia legala en mètre. Los instituts scientifics angleses publiquèron de valors de conversion, qu'un en [[1922]], lo pé anglés valguèt :  {{unitat|304.799472|mm}}. Als Estats Units d'America, lo ''U.S. Survey foot'' lo fixèt lagalament en [[1866]]a {{unitat|1200&nbsp;÷&nbsp;3937|m}}, o {{unitat|304.800601|mm}}<Ref>Taus de conversion de l'''U.S. Survey foot'' adoptat en [[1866]] :  (Kasson) Metric Act, Public Law 39-183.</Ref>. Aquela diferéncia prima de 0,00037 % a que paus de consequéncias practicas, en mai que lo mond scientific anglosaxon, quitament als Estats Units d'America, aviá ja abandonat l'utilizacion del pé dempuèi lo començament del [[sègle XX]]. Pasmens se deguèt donar un taus de conversion convenable mai precís. En 1959, los païses anglofòns adoptèron ''un pé de compromés'' e '''{{unité|1|ft}} &nbsp;= &nbsp;{{unitat|0.3048|m}}''' (30,48 cm). Un pé equivalant al pé anglés èra ja utilizat dins l'Antiquitat, entre autres en [[Siria]]. Lo « pechys basilikos » la coidada de l'Antiquitat equivalent a dos pés angleses. == Los diferents pés == {| class="wikitable sortable" border="1" |-bgcolor= |class="unsortable"|&nbsp; '''ℕ''' &nbsp; |&nbsp;&nbsp; '''Nom del pé''' &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; |class="unsortable"|&nbsp; '''Noms alias&nbsp; o&nbsp; remarcas''' &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; |class="unsortable"| '''Lissitat''' |&nbsp;&nbsp; '''Valor, [[millimètre|mm]]''' |style="line-height:2.5"| '''Escart legal<sup>&nbsp;*</sup>''' |class="unsortable"|  '''Ref.'''  |- |<center> 1 |&nbsp;&nbsp; Pé de [[rauba]] [[Chipre|chipriòta]] |&nbsp; [[pigme ionian]] |<center> 3 |&nbsp;&nbsp; 335,9232 |align=right| -&nbsp;0,0069 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref name="Chy"> Lo '''pé-pigme ionian''' foguèt utilizat a [[Chipre]] fins a 1878. Lor coidada de rauba, nomenada ''pik'' o ''draa,'' foguèt compausada de dos d'aqueles pés. La valor del pé es doncsa de (671,800 ÷ 2 =) 335,900 millimètres.  ''Cf. {{it}}[http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/pagine/412.htm Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 412].''</ref> |- |<center> 2 |&nbsp;&nbsp; [[Pé tirolian]] |&nbsp; [[pé de man]] del [[Unitats de mesura ancianas (Espanha)|pé espanhòl]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 334,430208 |align=right| -&nbsp;0,0996 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Tyr" Lo '''pé tirolian''' foguèt determinat a [[Innsbruck]] valent 334,097 millimètres.  ''Cf. {{it}}[http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/pagine/259.htm Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 259].''</ref> |- |<center> 3 |&nbsp;&nbsp; [[Pé Drusien]] |&nbsp; [[pigme roman]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 333,396 |align=right| -&nbsp;0,0288 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Lux" Lo '''pé-pigme roman''' (o pé [[Nero Claudius Drusus|Drusian]]) es atestat al [[Ducat de Luxemborg]]. Lo pé luxemborgés mesura 333,300&nbsp;millimètres.  ''Cf. {{al}}Harald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Éditeur : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.''</ref> |- |<center> 4 |&nbsp;&nbsp; [[Pé de Borgonha]] |&nbsp; [[pé de man]] [[Carolingians|carolingian]]&nbsp; <small>''(grna de pavòt)''</small> |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 330,6744 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0108 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Bou" Los raportaires de la Republica determinèron lo '''pé de Borgoha''' del departement Doubs essent egala à 330,71 millimètres.  ''Cf. {{fr}}[http://books.google.fr/books?id=ep5EAyCe3P8C&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q=&f=false Taules dels rapòrts de las ancianas mesuras agràrias amb las novèlas, Per François Gattey, 1812].''</ref> |- |<center> 5 |&nbsp;&nbsp; [[Pé dorianofeïdonic]] |&nbsp; ancian pé del rei,  |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 326,592 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0012 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Anc"</ref> |-bgcolor= |<center> 6 |&nbsp;&nbsp; '''Pé del rei''']] |&nbsp; <small>lo '''néo-romain''' siá son '''pé marcand'''&nbsp; ''([[comma]])''</small> |<center> 11  |&nbsp;&nbsp; 324,84375 |align=right| -&nbsp;0,0013 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Fra"</ref> |- |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; [[Pé de Friborg]] |&nbsp; <small>'''oficialament''', tres-lisse, o 324&nbsp;mm&nbsp; ''[[comma]])''</small> |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 324,135 |align=right| -&nbsp;0,0416 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Fri" La coidada de la [[Catedrala Nòstra Dama de Friborg]] ''(constr. 1120-1513)'' foguèt determinada a 540,0&nbsp;mm.&nbsp; ''Cf. Adolf Wangart, Das Freiburger Münster im Rechten Maß, Hrsg. {{al}}[http://www.muensterbauverein-freiburg.de/ Münsterbauverein], Verlag Karl Schillinger, Freiburg 1972.''&nbsp; Foguèt divisada en vint poces. Lo '''pé de Friborg''' egala doncas 324,0&nbsp;mm.</ref> |- |<center> 8 |&nbsp;&nbsp; [[Pè bizantin]] |&nbsp; |<center> 11  |&nbsp;&nbsp; 320,76 |align=right| -&nbsp;0,0966 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Oly" Le '''pé bizantin''' es identic al pé del'estadi d'[[Olimpia]]. Aquel darrièr foguèt mesurat pel geodesian Lelgemann, [[Universitat tecnica de Berlin|TU Berlin]] en mai de 2004. ''Cf.&nbsp;[https://web.archive.org/web/20090824041735/http://www.fig.net/pub/athens/papers/wshs2/wshs2_1_lelgemann.pdf PDF].''&nbsp; Mesura 192,27 mètres de longor. Lo pé de l'estado d'Olympia egala doncas 320,45&nbsp;mm, o la sièis centena partida de l'estadi.</ref> |- |<center> 9 |&nbsp;&nbsp; [[Pé d'Abidos]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 318,9375 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0143 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Aby" Lo '''pé d'Abidos''' foguèt utilizat tanben a [[Prièna]] en [[Grècia]]. En mai de 2004, Lelgemann e los seus estudiants, ''(cf.&nbsp;[https://web.archive.org/web/20090824041735/http://www.fig.net/pub/athens/papers/wshs2/wshs2_1_lelgemann.pdf PDF] )'' mesurèron tanben l'estadi de Prièna. Msura 191,39&nbsp;mètres, o un pé de 318,983&nbsp;mm.</ref> |- |<center> 10 |&nbsp;&nbsp; [[Pé filetari]] |&nbsp; pé de l'[[Isèra (departament)|Isèra]] didh de mandament |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 317,52 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0554 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Phi" Lo '''pé filetari''' foguèt conservat a [[Bèrna]] coma pé d’òbra, ''Steinbrecherfuss.'' un pé de 317,696&nbsp;mm. Cf.&nbsp;{{al}}[http://books.google.fr/books?id=GIMBAAAAQAAJ&pg=PA128&dq=%22steinbrecher+fuss%22&num=100&client=firefox-a#v=onepage&q=%22steinbrecher%20fuss%22&f=false Noback, Vollständiges Taschenbuch der Münz-, Maass- und Gewichts-Verhältnisse, Brockhaus, 1851]. </ref> |-bgcolor= |<center> 11 |&nbsp;&nbsp; [[Pé austriac''']] |&nbsp; pé [[Grècia antica|grèc antic]] commun |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 316,1088 |align=right| -&nbsp;0,0089 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Aut"</ref> |- |<center> 12 |&nbsp;&nbsp; [[Pé carolingian]] |&nbsp; [[Ren (fluvi)|renan]], <small>de [[Berlin]] e basic del departament de Sèina</small> |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 313,52832 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,1036 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Pru" Lo '''pé carolingian''' foguèt utilizat largament dins los païses renans. A partir del sègle XVII, la [[Prússia]] s'establiguèt en [[Renania]]. La valor de [[Berlin]] egala 313,853&nbsp;mm. ''Cf. {{it}}[http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/pagine/074.htm Martini, Page 74].'' </ref> |- |<center> 13 |&nbsp;&nbsp; [[Pé aticolimpic]] |&nbsp; pé de las [[Transilvania (principat)|Sèt Plaças fortificadas]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 311,1696 |align=right| -&nbsp;0,0470 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"AtO" Lo '''pé aticolimpic''' foguèt utilizat en [[Transilvania (principat)|Principat de Transilvania]] e en [[Bucovina]]. La ''coidada de Siebenbürgen,'' compausada de dos pes, valguèt{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=XpIAAAAAcAAJ&pg=RA1-PA93&lpg=RA1-PA93&dq=siebenbuergen+elle+fuss&source=bl&ots=9-zddjX2s4&sig=l2S1sqfOe89PB7RPCBCLC-Bgs-0&hl=fr&ei=rLrNSvv4MdirjAf87pTxAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1#v=onepage&q=&f=false quatre cinquièmes] de la [http://alex.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?apm=0&aid=rgb&datum=18720004&seite=00000030&zoom=2 coudée autrichienne]. Aquel pé mesura doncas (777,558&nbsp;÷&nbsp;10 ×&nbsp;4&nbsp;=){{petit|&nbsp;}} 311,0232&nbsp;millimètres. </ref> |- |<center> 14 |&nbsp;&nbsp; [[Pé cirenean]] |&nbsp; pe de la [[Pèrga (unitat)|pèrga]] de [[Borgonha]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 308,7 |align=right| -&nbsp;0,0332 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Cyr" Le [[Partenon]] a [[Atenas]] mesura 100 '''pés cireneans''' de largor e 225 de longor. Segon l'engenhaire [http://fr.structurae.de/persons/data/index.cfm?id=d003192 Foucherot]  (1776-1813), sa largor mesura exactament quatre vint quinze pés del rei, o 30,85974 mètres ({{fr}}[http://books.google.fr/books?id=IDEVAAAAQAAJ&pg=PA387&dq=Foucherot#v=onepage&q=Foucherot&f=false ''Essai sur les systèmes métriques et monétaires des anciens peuples depuis les premiers temps historiques jusqu'à la fin du khalifat d'Orient'', T1, Vicente Vazquez Queipo, sur Google Books]). Lo pé cirenean del Partenon egala doncas 308,5974&nbsp;mm.</ref> |-bgcolor= |<center> 15 |&nbsp;&nbsp; [['''Pé anglés''']] |&nbsp; pé [[Antiquititat|antic]] [[Siria|sirian]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 304,8192 |align=right| -&nbsp;0,0063 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Y59" L'accòrdi internacional de [[1959]], fixa lo [[yard]] a 0,9144&nbsp;mètre exactament. Dempuèi, lo '''pé anglosaxon''' mesura 304,8&nbsp;mm. Abans, las definicions concrètas divergiguèron dins los diferent païses anglosaxons, las valors èran gaireben identica.&nbsp; ''Cf. {{fr}}US&nbsp;: Federal Register, July 1, 1959 & GB&nbsp;: Public General Acts and Measures, 1963.''</ref> |- |<center> 16 |&nbsp;&nbsp; [[Pé de Nuremberg]] |&nbsp; pé de la [[Cana (unité)|cana]] de [[Villemur]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 303,75 |align=right| -&nbsp;0,0010 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Nur" Lo '''pé de Nuremberg''' mesura 303,747&nbsp;millimètres.  {{al}}''Cf. Harald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Éditeur : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.''</ref> |- |<center> 17 |&nbsp;&nbsp; [[Pied egipcian]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 302,4 |align=right| -&nbsp;0,0772 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Epi" Lo '''pé egipcian''' foguèt utilizat a l'estadi d'[[Epidaur]] al [[Peloponés]]. Lo geodesian Lelgemann de la [[Universitat tecnica de Berlin|TU Berlin]] e los seis estudiants ''(cf.&nbsp;[https://web.archive.org/web/20090824041735/http://www.fig.net/pub/athens/papers/wshs2/wshs2_1_lelgemann.pdf PDF])''&nbsp; lo mesurèron a 181,30 mètres, o un pé de 302&nbsp;{{fraccion|1|6}}&nbsp;millimètres.</ref> |- |<center> 18 |&nbsp;&nbsp; Pé de [[Zuric]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 301,056 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,1073 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Zur" Lo '''pé de Zuric''' mesura 301,379 millimètres, cf. {{it}}''[http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/pagine/842.htm Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 842].''</ref> |- |<center> 19 |&nbsp;&nbsp; [[Pé egipcian ancian]]}} |&nbsp; [[Cana de Tolosa|pé marcand ancian]] del rei |<center> 11  |&nbsp;&nbsp; 299,376 |align=right| -&nbsp;0,0092 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref name="Tou"> La [[cana de Tolosa]] mesura 796,2 linhas de París, o 1796,1 millimètres.&nbsp; ''Cf. [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/bec_0373-6237_1913_num_74_1_448498?_Prescripts_Search_tabs1=standard& Guilhiermoz]''&nbsp; Un sièsen de la [[cana de Tolosa]] correspond al '''pé egipcian ancian''' o 299,3485&nbsp;mm.</ref> |- |<center> 20 |&nbsp;&nbsp; [[Pé ionian]] |&nbsp; pé de [[Catedrala de Saint-Étienne de Vienne|Saint-Étienne de Vienne]] |<center> 3 |&nbsp;&nbsp; 298,5984 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0229 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Ion" La [[vèrga (unitat)|vèrga]] del '''pé ionian''' es atestada a la [[Catedrala de Saint-Étienne de Vienne]]. Franz Twaroch, engenhaire austriac diplomat per l'Estat, la determina a 896,0&nbsp;mm.&nbsp; ''Cf. Dipl.-Ing. Franz Twaroch, Vienne : "Die Maßstäbe am Wiener Stephansdom" in Wiener Geschichtsblätter 57/2002.''&nbsp; Lo pé ionian de Viena mesura doncas 298&nbsp;⅔&nbsp;mm.</ref> |- |<center> 21 |&nbsp;&nbsp; [[Pé neoroman]]<small>(eraïon)</small> |&nbsp; [[pé marcand]] del rei&nbsp; <small>''([[comma]])''</small> |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 297,675 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0317 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Mar" S'utilisa, tradicionalament, un '''pé dich marcand,''' defini ontze dotzens d'un autre pé. A l'origina, foguèt un pé de calcul dels arpentaires. En província, s'utilizava sovent coma pé normal, divizat en dotze poces. Sa valor entre 1668 e 1793 èra de (9000 ÷ 27,706) × (11 ÷ 12) ≅ 297,769436&nbsp;mm. </ref> |- |<center> 22 |&nbsp;&nbsp; [[Pé suedés]] |&nbsp; pé [[Guiana]] |<center> 11 |&nbsp;&nbsp; 297,12375 |align=right| -&nbsp;0,0733 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref name="Sue"> Lo '''pé suedés''' mesura 296,9060 millimètres.  ''Cf. {{it}}[http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/pagine/752.htm Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 752].'' </ref> |-bgcolor= |<center> 23 |&nbsp;&nbsp; '''[[Pé roman]]'''<small>(pes monetalis)</small> |&nbsp; pé d'[[Augsborg]]  |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 296,352 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0094 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Pra"</ref> |- |<center> 24 |&nbsp;&nbsp; [[Pé roman d'Hultsch]] |&nbsp; pé de la [[Cana (unitat)|cana]] de las [[Bastida (vila)|bastidas]] |<center> 11  |&nbsp;&nbsp; 295,612416 |align=right| &nbsp; |<center> |- |<center> 25 |&nbsp;&nbsp; [[Pé aticosolonic]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 293,9328 |align=right| -&nbsp;0,0193 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Bue"</ref> |- |<center> 26 |&nbsp;&nbsp; [[Pé de Bavièra]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 291,7215 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0472 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Bav" Lo '''pé bavarés''' mesura 291,859206 millimètres, per la lei bavaresa del 29 d'abril de 1869, obligatòriament efectiva, a partir del 1{{èr}} de genièr de 1872.&nbsp; {{it}}''[http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/pagine/321.htm Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 321]''</ref> |- |<center> 27 |&nbsp;&nbsp; [[Pé d'Aschaffenbourg]] |&nbsp; pé basic [[Lombardia|lombard]] de [[Milan]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 290,304 |align=right| <small>+&nbsp;</small>0,0675 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref name="Asc"> En 1810, lo '''pé d'Aschaffenbourg''' foguèt determinat a 290,500&nbsp;mm.  ''Cf. Harald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Ed : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.''. Mesura 290,192&nbsp;mm. </ref> |- |<center> 28 |&nbsp;&nbsp; [[Pé de Brèma]] |&nbsp; pé d'[[Estrasborg]] |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 289,40625 |align=right| -&nbsp;0,0177 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref name="Bre"> Lo '''pé de Brèma''' mesura 289,355&nbsp;millimètres.  ''Cf. Harald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Éditeur : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.'' </ref> |- |<center> 29 |&nbsp;&nbsp; Pé d'[[Espira (vila)|Espira]] |&nbsp; pé del çò devant [[ducat de Guisa]] |<center> 11  |&nbsp;&nbsp; 288,75 |align=right| |<center> |-bgcolor= |<center> 30 |&nbsp;&nbsp; [[#Nouveaux pieds sept-lisses|'''Pé polonés''']] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 288,12 |align=right| -&nbsp;0,0416 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Pol"</ref> |- |<center> 31 |&nbsp;&nbsp; [[Pé de Darmstadt]] |&nbsp; |<center> 11  |&nbsp;&nbsp; 287,40096 |align=right| -&nbsp;0,0668 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Dar" Lo '''pé de Darmstadt''' mesura 287,593&nbsp;millimètres.  ''Cf. Harald Witthöft, Handbuch der Historischen Metrologie. Deutsche Masse und Gewichte..., St. Katharinen, Éditeur : Scripta Mercaturae Verlag, 1994.''</ref> |-bgcolor= |<center> 32 |&nbsp;&nbsp; '''[[Pé espanhòl]]''' |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 278,69184 |align=right| -&nbsp;0,0204 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref> "Esp" Lo '''pé espanhòl''' mesura 278,625&nbsp;mm, perque l'escandalh espanhòl, la « vèrga de [[Burgos]] » (vara de Burgos) foguèt fixada a  835,905&nbsp;mm.&nbsp; ''Cf.&nbsp;[http://www.braidense.it/dire/martini/modweb/pagine/321.htm Martini, Angelo, Manuale di metrologia, Torino, Loescher, 1883. Page 321].''</ref> |- |<center> 33 |&nbsp;&nbsp; [[Pé sumerian de Nippur]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 276,5952 |align=right| -&nbsp;0,0224 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref>"Nip"</ref> |- |<center> 34 |&nbsp;&nbsp; [[Pé òsca d'Hygin]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 275,625 |align=right| |<center> |- |<center> 35 |&nbsp;&nbsp; [[Pé italic]] |&nbsp; |<center> 7 |&nbsp;&nbsp; 264,6 |align=right| -&nbsp;0,0189 % &nbsp;&nbsp; |<center> <ref name="Ita">Lo '''pé italic''' mesure 264,55&nbsp;millimètres.&nbsp; ''Cf.&nbsp; Lelgemann&nbsp; [https://web.archive.org/web/20090824041735/http://www.fig.net/pub/athens/papers/wshs2/wshs2_1_lelgemann.pdf PDF].''</ref> |-bgcolor= class="sortbottom" |style="line-height:2.0"|&nbsp; |&nbsp; |<small>&nbsp; Col. réf. en cours.{{petit|&nbsp;}} France, cf. [http://books.google.fr/books?id=ep5EAyCe3P8C&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q=&f=false Rapport] </small> |&nbsp; |style="border-left-color:#E8E8E8; border-right-color:#E8E8E8"|&nbsp;&nbsp; ''''' Écart moyen : ''''' |style="border-left-color:#E8E8E8; align=right| ''''' -&nbsp;0,0083 % &nbsp;&nbsp; ''''' |&nbsp; |} * L'escart legal del darrièr país avent utilizat aquel pé, o se cap de valor legala es disponible, <br /> l'escart relatiu a la valor lissa es calculada amb una valor attestada, scientificament determinada. == Nòtas e referéncias == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> dcgwp2ssmrjxnhk604rmre5vkfsum23 14 130242 2507663 1563816 2026-08-27T14:33:47Z Arancycn 58808 2507663 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Ingoshia]] [[Categoria:Vila de Russia|Ingoshia]] osv30sj0yjfj5432ptupu5u0tr8vj64 0 130997 2507743 2454525 2026-08-27T19:23:03Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507743 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Koinè''}} {{omon|Koinè (grèc)}} En lingüistica, una '''koinè'''<ref>{{Dicodòc|Koinè}}</ref><ref>{{Obratge|autor=[[Academia Occitana-Consistòri del Gai Saber]]|títol=Koinè {{!}} Diccionari General de la Lenga Occitana|url=https://www.academiaoccitana.eu/diccionari/DGLO.pdf|url_accès=pdf}}</ref> designa una varietat idiomatica que se desvolopa en una lenga mutualament intelligibla amb sos dialèctes.<ref>{{Obratge |cognòm=Weinreich| nom=Uriel |títol=Languages in Contact. Findings and Problems |url=https://archive.org/details/languagesinconta0000urie|editor=Mouton |an=1968 |doi=10.1515/9783110802177 |isbn=9027926891}}</ref> Lo tèrme ''koinè'' ven del grèc ancian {{Grèc ancian|κοινή}} que designava primièr la «[[Koinè (grèc)|koïnê dialektos]]» una lenga veïculara de basa atica qu'èra parlada en Mediterranèa al {{S|IV|-}}.<ref>{{Obratge |cognòm=Siegel |nom=Jeff |an=1985 |títol=Koines and koineization |obra=Language in Society |doi=10.1017/s0047404500011313 |volum=14 |pagina=357–378}}</ref><ref>{{Obratge|cognòm=Bubenik|nom=Vit|an=1993|títol=Dialect contact and koineization: the case of Hellenistic Greek|obra=International Journal of the Sociology of Language|doi=10.1515/ijsl.1993.99.9}}</ref><ref>{{Obratge |cognòm=Thomson |an=1960 |títol=The Greek language |url=https://archive.org/details/greeklanguage0000thom |luòc=Cambridge |editor=W. Heffer & Sons}}</ref> ==Per metonomia== Lo tèrme koinè designa una lenga servissent de ''[[lingua franca]]'' entre divèrsas lengas, quand s'agís vertadièrament d'una lenga acabada podent aver una literatura pròpria e non d'un [[saber]] constituït per sola tòca utilitària (coma per exemple lo francés dins lo mond diplomatic fins al {{S|XX}}, o l'anglés dins lo mond dels afars a l'ora d'ara). ==L'occitan: una koinè?== Pendent l'epòca medievala l'[[occitan]] literari èra una koinè, que serviguèt als trobadors occitans, [[catalan]]s, franceses, e italians per compausar sos poèmas. Aquela varietat d'occitan, non èra l'occitan parlat pel pòble, mas una varietat bastida utilizada per la poèsia. L'occitan a l'ora d'ara seriá encara dins un estat de ''koineïzacion'' seguissent las tres estapas de Mesthrie:<ref>{{Obratge |cognòm=Mesthrie |nom=R. |an=1993 |títol=Koineization in the Bhojpuri-Hindi Diaspora - with special reference to South Africa}}</ref><ref>"Koinés", in Mesthrie, R., Concise encyclopedia of sociolinguistics. Amsterdam: Elsevier, pp. 485–489</ref> mèscla e nivelament dels dialèctes e simplificacion. ==Referéncias== <references/> 9ql5q7ju12f2cxm6c3vu3whx98w5xf5 0 131957 2507864 2344477 2026-08-28T01:16:19Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507864 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:3D computer modeling of the Great mosquee of Kairouan-blank.jpg|thumb|upright=1.7|Modelizacion 3D de la [[Granda Mosqueta de Cairoan]] (en [[Tunisia]]).]] '''Tres dimensions''' o '''3D''' son d'expressions que caracterizan l'[[espaci (nocion)|espaci]] que nos entornaja, del biais qu'es percebut per nòtre [[vision]], en tèrmes de [[largor]], [[nautor (geometria)|nautor]] e [[prigondor]]. Lo tèrme « 3D » es tanben (e inapropriadament) utilizat (subretot en [[anglés]]) per designar la representadion en [[imatge de sintèsi|imatges de sintèsi]] (numeric), lo relieu de las imatges [[estereoscopia|estereoscopicas]] o d'autres [[imatges de relèu]], e a vegada lo simple efècte [[estereofonia|estereofonic]], que pòt per construccion donar pas que de la 2D (s'agís doncas sonque du calcul de las projeccions [[Perspectiva (representacion)|perspectivas]], dels ombratges, dels renduts de matèrias). L'expression « animacion 3D » induch pasmens la quatrena dimension qu'es le temps. == Matematicas == En matematicas, aquela nocion correspond a la [[geometria euclidiana]] dins l’espaci; l’Espaci es reperat per tres axes [[ortogonal]]s, al contrari del [[Plan (matematics)|plan]] compausat de doas [[dimension]]s. Las tres dimensions geometricas son: * la [[largor]] (esquèrra/drecha) d'axe x; * la [[nautor]] (naut/bas) d'axe y; * la [[prigondor]] (davant/arrièr) d'axe z. == Informatica == [[Fichièr:Dextrorphane 3d.gif|thumb|Animacion « 3D ».]] En [[informatica]], los modèls tridimensionals (figuras o [[imatge de sintèsi|imatges de sintèsi]]) demandant de calculs sens complexitat particulara, mas fòrça nombroses. Pòdon èsser representats, o par de perspectivas de diversas direccions sus un ecran de doas dimensions (çò que fa lo tèrme « 3D » inapropiat, un ecran avent pas que doas [[dimension]]s), que siá sus de dispositius de tipe [[film gaufrat]] o lunetas de [[cristals liquids]] permetent de veire un imatge diferent amb cada [[uèlh]]. Dempuèi la fin dels [[ans 1990]], fòrça ordinators an una unitat de tractament annexa dedicada a aquel tipe de calculs ([[processor grafic]] o [[GPU]]). De logicials, que [[Blender]], permeton de crear aqueles modèls 3D amb d'ordinators convencionals<ref>{{en}} [http://books.google.fr/books?id=4wghw3qA7CwC&pg=PA113&dq=logiciel+Blender+synth%C3%A8se+image+3D&hl=fr&ei=aLslTt65JIP4sgb6-YGNCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CE8Q6AEwBQ#v=onepage&q&f=false José Bravo, Ramón Hervás et Vladimir Villarreal, ''Ambient Assisted Living'', éd. Springer, 2011, p. 113]</ref>; çò qu'es alara qualificat de [[sintèsi d'imatge 3D|sintèsi d’imatge 3D]]. == Imatges « 3D » imprimats == Mai d'una tecnicas permeton d'estampar d'imatges pdent donar une impression de prigondor; * [[Imatge estereoscopic]] demandant la portada de lunetas especificas, bicoloras o polarizantas, permetent al cervèl de donar una vision estereoscopica D'autras tecnicas permeton o permetran de daisar la lunetas especialas; * [[Imatgeriá lenticulara]] (de tipe carta postala o objèctes) mai sovent estampada (o contrapegada) sus supòrt ranurat costat espectator. * En [[2010]], se realizèt en Alemanha una tecnica <ref>Tecnica realizada per l'Institut alemand Fraunhofer de las tecnicas de mesuras fisicas (IPM) de Friborg de Brisgòvia (Baden-Württemberg) e per l'[http://www.uni-kiel.de/ Universitat de Kiel] (Schleswig-Holstein) e l'entrepresa [https://web.archive.org/web/20100929055809/http://www.lenscape.eu/index.php RealEyes]</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20140715161233/http://www.bulletins-electroniques.com/actualites/63255.htm BE ADIT Alemanha n° 481] (2010/05/05) ; Ambassada de França en Alemanha</ref> associant un biais particular d'empressariá e d'esclairatge produsent d'imatges 3D de granda talha. <br />Lo prototip realizat en 2010 mesurava {{unitat|1|mètre carrat}} mas lo grop pensa poder capital un panèl de cinc mètres. L'imatge modificat per ordinator es estampada sus un malhum de centanas de milièrs de lentilas <ref>[https://web.archive.org/web/20101226161232/http://www.fraunhofer.de/presse/presseinformationen/2010/05/werbung-in-3d.jsp Communiqué de l'institut Fraunhofer]</ref> qui la rebatant de biais diferent segon lo punt de vista. De milièrs de punts de vista son possibles. == Imatges estereoscopics animats == Dempuèi lo seus començaments e abans l'apareisson de la coulor, lo [[cinèma]] aviá exploitat l'[[estereoscopia]], subretot amb los procediments d'[[anaglif]]s. Pendent los ans 1950, los estudios hollywoodians exploitant lo sistèma amb de filtres polarizars puèi a partir dels ans 2000 amb lo desvolopament dels formats [[numeric]]s, las salas foguèron tanben dotadas del principi electronic d'obturacion alternada (lunetas dichas « activas »). Malgrat las experienças [[anaglifica]]s dempuèi los ans 1930 puèi 1950, lo vam comercial de la [[Television en 3D]] venguèt una realitat a partir de la fin dels ans 1990 per coneisser un vertadièr desvelopament industrial a partir dels ans 2000. Dos principis e dispositius per donar los efèctes estereoscopics son comercializats: de tipe « actiu » amb luneta electronicas o de tipe « passiu » amb lunetas amb filtres polarizats. Mai complèxe e mai cotos a industrializar subretot pels ecrans de granda talha, l'[[autostereoscopia]] (efècte relèu sens luneta) es desvolopat subretot amb l'Allioscopia dempuèi la fin dels ans 1990, sul principo [[lenticulari]]. La videoprojeccion estereoscopica destinada al grand public demanda de lunetas « activas » electronicas o un ecran especial (metaliezat o podent rebatre de la lutz) associat a des lunetas « passivas » amb filtres polarizats. == Sons « 3D » == Mai d'una tecnicas, per exemple lo [[Showmax]] dins le cinèma, permeton de representer de sons podent donar una impression de « 3D »<ref>{{en}} [http://www.showmaxcinema.com/us/dwnld/ShowmaxCinema.pdf Technologie Showmax (showmaxcinema.com)] {{pdf}}</ref>. == Notas e referéncias == <references/> == Annèxes == {{commons|3D}} === Articles connèxes === * [[Estereoscopia]] * [[Television en 3D]] * [[Cinèma en releu]] rk4lgki89dcc99b58cwhsfpataue99l 0 132027 2507692 2426707 2026-08-27T18:48:55Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507692 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:GiorcesBardo42.jpg|thumb|right|250px|Virgili escrivent l’''Eneïda'' entre [[Clio]] e [[Melpomèna]], [[mosaïca]] del [[Musèu Nacional del Bardo]], [[Tunis]]]] L''''''Eneïda''''' (en [[latin]] ''Aeneis''), es una òbra escrita per [[Virgili]] entre 29 ab. C. e sa mòrt en 19 ab. C., qu'es generalament considerada coma lo poèma epic central de la [[literatura]] latina, e vista coma una de las òbras màgers de la literatura al mond<ref>{{cite book | last=Bloom | first=Harold | authorlink=Harold Bloom | title=The Western Canon | url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloorich | date=1994}} See also [[Western canon]] for other "canons" that include the Divine Comedy.</ref>. Ofrir a [[Roma]] una epopèia nacionala capabla de rivalizar en prestigi amb l'[[Iliada]] e l’[[Odissèa]], foguèt lo primièr desfís que Virgili èra de capitar en escrivent l’Eneïda pendent los onze darrièrs ans de sa vida. Capitèt, perque, l'òbra venent d'èsser publicada, son autor foguèt reconegut coma un alter Homerus, lo sol capable de disputar a [[Omèr]] sa preeminéncia al Parnàs. Virgili amaguèt pas son ambicion. Al nivèl arquitectural pus visible (perque l’Eneïda a al meteis temps mai d'una « geometrias »), lo poèma se compausa d’una Odissèa (cants I a VI : las erranças d’Enèu, rescapat de [[Tròia (Anatolia)|Tròia]], per aténher lo Lavinium) seguida d’una Iliada (cants VII a XII : la guèrra menada per [[Enèu]] per s’establir al Lavinium). Mas l’emulacion amb Omèr se manifèsta subretot pel nombre considerable de las imitacions textualas, que los critics s'afanèron lèu a ne far la lista, a vegada amb intencion maligna, e per acusar Virgili de plagiat. Aquel meteis repliquèt que seriá pus facil de desraubar sa maçuga a Ercules que de manlevar un vèrs a Omèr. E de fach, l’imitacion de Virgili totjorn obeís a una intencion precisa e seguís un projècte qu'aparten al lector de descobrir a travèrs l’escart, a vegadas minim, que la separa de son modèl, Omèr o un dels nombroses autres escrivans, grècs o latins, als que Virgili se mesura tot en lor rendent omenatge. Lo segond desfís consistissiá a filtrar l’actualitat de Roma al prisma de la legenda. Dos fils s’entrelaçan totjorn per formar la trama de l’Eneïda, lo de las originas troianas de [[Roma]] e lo de la Roma d'[[August]]. Mai d’un millenari separa aqueles dos fils. Per sautar un tal abisme temporal, e anullar dins aquel biais lo temps, lo poèta, en mai de l’usatge sistematic que fa de l’[[allegoria]], tanben recorrís a la profecia, e fins a, en plen mitan de l’òbra, descendre al infèrns per n'entornar una vision panoramica, sub specie aeternitatis, de la grandor romana vista coma devent encara devenir. Calguèt mostrar cossí, a partir de gaireben res, Roma s’aucèt fins a l’empèri del monde; calguèt far ressortir lo dessenh providencial que condusiá aquela pujada irresistibla; subretot, calguèt mostrar cossí, amb la persona sagrada d’August, l’Istòria venguèt trobar son acabament e son coronament dins una patz e un benastre universals. Es almens çò qu'August esperava, o puslèu çò qu’exigissiá. == Nòtas == <references /> == Vejatz tanben == * [[Virgili]] * [[August]] * [[Iliada]] * [[Odissèa]] == Ligams extèrnes == {{commons|Aeneid|Eneïda}} [[Categoria:Literatura latina]] hck2i1kyjf9al2yzn9v8arvqcxlgtzp 0 132461 2507721 2456367 2026-08-27T19:10:16Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507721 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Familha nòbla}} L''''ostal de Borbon''' (var. '''Estau de Borbon''', '''Ostau de Borbon'''), tanben nomenat '''casa de Borbon''', es un ensemble de familhas occitanas eissidas dels ducs de Borbons, originari de [[Borbon d'Archambaud]]. L'istòria de la familha remonta al {{S|X|òc}} quand lo [[cavalièr]] [[Ademar de Borbon|Ademar]] aquerís lo [[Chastèl de Borbon|Castèl de Borbon]] (uèi dins la comuna eponima). Los Borbons son de còps qualificats de '''borbonós''', '''-osa'''. == Istòria == Son nom deriva del fèu de Borbon l'Archambaud que l'ancessor de la familha, Robert de Clarmont, seisen filh de Loís IX lo Sant, confisquèt en esposant Beatriu, filha de la darrièra feudataire d'aquela region, Anhès de Dampierre, en 1279. e son marit Joan de Borgonha. Lo filh de Robert, Loís I de Borbon, obten lo títol ducal de Carles IV en 1327. Lo nom es demorat dins la familha meteissa après la confiscacion dels Borbonóses facha per Francés I de França seguida a la traïson del conestable Carles III de Borbon-[[Monpansèir|Monpensèir]]. Las brancas en las qualas los Borbons èran dividits a l'Edat Mejana èran al nombre de tres: la principala començada amb Pèire Ièr (1310-1356) s'escantiguèt quand la filha de Pèire II de Borbon, senhor de [[Beljòc]], Suzana, obtenguèt de Loís XII lo drech per succedir a totes los bens dels parents e esposar son cosin Carles apartenissent a la branca cabdèta de Borbon-Monpansèir. Lo tresen linhatge remonta a un nebot de Robert, Joan de Marcha, que seguida a son maridatge amb la sòrre del darrièr comte de [[Vendòma]], Bochard VII, fondèt la branca Borbon-Vendòma, que montèt sul tròne de França amb Enric IV en 1589, debuta de la dinastia reiala de los Borbons de França. A partir del {{Sègle|XVI|òc}}, aquela familha pren una importància granda e ven l'un dels protagonistas de l'istòria d'Euròpa perseguís amb capitada la lucha contra los Absborg començada per los Valois, acaba l'unificacion de França e fins en 1848 s'identifica quasi a l'istòria d'aquò. D'unes sobeirans d'importància coma Enric IV e Loís XIV apartenián a aquela familha. De brancas cabdètas regnèron sus de parçans d'Itàlia (Parma, Doas Sicílias) e regnon ara encara en Espanha e Luxemborg. == Bibliografia == * {{Fr}} {{Cite book|títol=Histoire des ducs de Bourbon et des comtes de Forez|url=https://archive.org/details/bub_gb_LzHoQ5BF_fwC|cognòm=de la Mure|nom=Jean-Marie|an=1860|autres=Universitat de Harvard|editor=Potier}} * {{Es}} {{Cite book|títol=Breve historia de los Borbones españoles|cognòm=Granados y Loureda|nom=Juan Antonio|edicion=Ediciones Nowtilus|isbn=9788497639439|an=2010}} * {{Es}} {{Cite book|títol=Historia general de España: Llegada y apogeo de los Borbones|an=1980|autres=Universitat de Wisconsin|editor=Planeta|nom=Ricardo|cognòm=de la Cierva}} [[Categoria:Familha nòbla francesa]] sl4bhf1bo4cgshrbyfongf8f0yqj3tl 0 133262 2507763 2437317 2026-08-27T19:36:53Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507763 wikitext text/x-wiki {{Infobox AFI |simbòl AFI = o̞ |numèro AFI = 307 430 |Unicode = U+006F U+031E |simbòl AFI2 = ɔ̝ |kirshenbaum = inexistent |x-sampa = inexistent }} La '''vocala mejana posteriora arredondida''' es una [[vocala]] que se tròba dins qualques lengas parladas. L'Alfabet Fonetic Internacional li atribuís lo simbòl ⟨o̞⟩ o ⟨ɔ̝⟩ (pasmens, s'emplega mai [o̞]). Una varianta non reconeguda es ⟨ⱺ⟩. ==Caracteristicas== *Son [[gra de dobertura]] es [[vocala mejana|mejan]], valent a dire que la lenga es a miègcamin entre una [[vocala barrada]] e una [[vocala dobèrta]]. *Son [[punt d'articulacion]] es [[vocala posteriora|posterior]], çò que significa que la lenga es tan luònh en darrièr de la boca coma possible. *Son [[caractèr de redondetat]] es [[vocala arredondida|arredondit]], valent a dire que las labras son arredondidas. ==En occitan== En occitan aquel sòn pòt aparéisser coma [[allofòn]] de [ɔ] e [o] per correspondre a la a finala dins mantuns dialèctes. ==Ocurréncias == {| class="wikitable" style="clear: both;width:100%" |+ ! colspan="2" |Lenga !Mot !AFI !Traduccion |- |Afrikaans |Estandard{{Sfnp|Wissing|2016|loc=La vocala semiobèrta posteriora arredondida {{AFI|/ɔ/}}}} |''b'''o'''k'' |bo̞k |cabra |- | rowspan="3" |Anglés |Sud-African{{Sfnp|Lass|2002|p=116}} |''th'''ough'''t'' |θɔ̝ːt |pensada |- |American{{Sfnp|Wells|1982|p=487}} | rowspan="2" |''c'''oa'''t'' | rowspan="2" |kʰo̞t | rowspan="2" |mantèl |- |Yorkshire{{Sfnp|Roca|Johnson|3=1999|p=180}} |- |Breton{{Sfnp|Ternes|1992|p=433}} | | | | |- | rowspan="2" |Catalan |Alguerés | rowspan="2" |''s'''o'''c'' | rowspan="2" |so̞k | rowspan="2" |soc |- |Catalan septentrional<ref>{{Ref-libre |capítol=Fonètica i fonologia. Conceptes bàsics |títol=Gramàtica de la llengua catalana |url=https://giec.iec.cat/textgramatica/codi/1.4 |editor=Institut d’Estudis Catalans |isbn=978-84-9965-645-8 |doi=10.2436/10.2500.08.1}}</ref> |- | rowspan="2" |Chinés |Mandarin de Taiwan{{Sfnp|Lee|Zee|2003|p=110}} |我 / ''wǒ'' |wo̞ɔː˨˩˦ |"l" |- |Shanghainés{{Sfnp|Chen|Gussenhoven|2015|p=328}} |高 / kò |kö̞¹ |petit |- |Danés |Estandard |''m'''å'''le'' |ˈmɔ̽ːlə |mesura |- | colspan="2" |Espanhòl |''t'''o'''t'''o''''' |to̞ðo̞ |tot |- |Occitan |Provençal{{Sfnp|Balaguer|Pojada|2005|p=17}} |''dròll'''a''''' |dʀɔlo̞ | |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Bibliografia == * {{Ref-libre |cognòm1=Lee |nom1=Wai-Sum |nom2=Zee |cognòm2=Eric |an=2003 |títol=Standard Chinese (Beijing) |obra=Journal of the International Phonetic Association |volum=33 |paginas=109–112 |doi=10.1017/S0025100303001208 }} * {{Ref-libre |cognòm1=Chen |nom1=Yiya |nom2=Gussenhoven |cognòm2=Carlos |an=2015 |títol=Shanghai Chinese |obra=Journal of the International Phonetic Association |volum=45 |paginas=321–327 |url=https://www.researchgate.net/publication/287375585 |doi=10.1017/S0025100315000043 }} * {{Ref-libre |cognòm=Ford |nom=Harry Egerton |títol=Modern Provençal phonology and morphology studied in the language of Frederic Mistral |url=https://archive.org/details/modernprovenal00fordrich/modernprovenal00fordrich/page/32/mode/2up |editor=Columbia University Press |an=1921 |luòc=Nòva York }} * {{Ref-libre |cognòm1=Balaguer |nom1=Claudi |cognòm=Pojada |nom2=Patrici |títol=Diccionari català-occità, occitan-catalan |url= https://books.google.com/books/about/Diccionari_catal%C3%A0_occit%C3%A0_occitan_catal.html?id=hcknAQAACAAJ&redir_esc=y |editor=Llibres de l'Índex |an=2005 |isbn=8495317982 }} * {{Ref-libre |cognòm=Roca |nom=Iggy |cognòm2=Johnson |nom2=Wyn |títol=A Course in Phonology |url=https://archive.org/details/courseinphonolog0000roca |editor=Blackwell Publishing |an=1999 }} * {{Ref-libre |cognòm=Ternes |nom=Elmar |cognòm2=MacAulay |nom2=Donald |an=1992 |capíto=The Breton language |títol=The Celtic Languages |url=https://archive.org/details/isbn_9780521231275 |urlcapitól=https://books.google.com/books?id=y3kIq1DYAkMC |editor=Cambridge University Press |paginas=[https://archive.org/details/isbn_9780521231275/page/371 371]–452 |isbn=978-0-521-23127-5 }} * {{Ref-libre |cognòm=Well |nom=John |títol=Accents of English |editor=Cambridge University Press |isbn=0-52128541-0 |doi=10.1017/CBO9780511611766 |an=1982 }} * {{Ref-web |cognòm=Wissing |nom=Daan |data=2016 |títol=«Afrikaans phonology – segment inventory» |editor=Taalportaal |url=http://www.taalportaal.org/taalportaal/topic/pid/topic-14610909940908011 }} {{Paleta Vocalas}} [[Categoria:Fonetica]] [[Categoria:Fonologia]] [[Categoria:Vocala]] 1ytggkdesz13iaxcwyebqhq80ji6du9 0 133880 2507750 2473739 2026-08-27T19:27:38Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507750 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:BallylumfordDolmen(DonMcCluney)Jul2007.jpg|vinheta|340x340px|Dolmèn a Ballylumford, en Galas]] Un '''dolmèn''' (var. '''dolmen'''), dit tanben '''sibornièr''', '''taula de pèira''', '''pèira-taula''' o '''pèira de fada''', demest d'autres noms populars, es un monument funerari [[Megalit|megalitic]] d’una sola cambra. Es generalament compausat de dos o mai megalits dreches sostenent una granda lausa de orizontala plana o «taula». La màger part èran cobèrts de tèrra o de pèiras mai pichonas per formar un [[tumulus]]. Dins fòrça cases la cobèrta s'es erosionada, en daissant sonque l'armadura de pèira visibla al dessús del sòl<ref name=":0">{{Ref-libre|autor=Pierre-Roland Giot|an=1992|títol=Préhistoire en Bretagne : Menhirs et dolmens, Châteaulin|lenga=francés|edicion=Éditions Jos Le Douaré|isbn=9782855432014}}</ref>. D'origina bretona, lo mot designa a l'origina un tipe de monuments caracteristic del periòde [[neolitic]] en [[Euròpa Occidentala|Euròpa occidentala]], ont se tròban en majoritat. Fòrça construccions similaras existisson en [[Africa del Nòrd]], dins la Bana d'Africa, dins lo [[Pròche Orient]] e en [[Extrèm Orient]], mas foguèron bastidas a d'epòcas mai recentas. == Etimologia == Lo mot dolmèn dintrèt dins l'arqueologia quand Théophile Corret de la Tor d'Auvèrnha l'utilizèt per descriure de tombas megaliticas dins sas ''Origines gauloises'' (1796) en utilizant la grafia ''dolmin''<ref>{{Ref-libre|autor=Corret de la Tour d'Auvergne|an=1796–97|títol=Origines gauloises. Celles des plus anciens peuples de l'Europe puisées dans leur vraie source ou recherche sur la langue, l'origine et les antiquités des Celto-bretons de l'Armorique, pour servir à l'histoire ancienne et moderne de ce peuple et à celle des Français.|lenga=francés}}</ref>. La grafia actuala foguèt introducha aperaquí una decennia mai tard e èra venguda estandard en francés aperaquí 1885. Lo tèrme foguèt adoptat en [[alemand]], [[Espanhòu|espanhòl]], [[italian]] e [[anglés]] e puèi dins la màger part de las lengas europèas<ref name=":1">{{Ref-publicacion|an=1956|autor=Jean Arnal|article=Petit lexique du mégalithisme|títol=Bulletin de la Société préhistorique de France|p.=518|volum=53, no 9|lenga=francés|url=https://www.persee.fr/doc/bspf_0249-7638_1956_num_53_9_3371}}</ref>. Ven del [[breton]] ''taol'' (var. ''Daol'') e «taula» e ''maen'' (''vaen'' dins los compausats), «pèira», mas son usatge istoric en breton es questionat pels celticistas que lo veson siá coma una creacion completa del sègle XIX, siá coma un manlevat del cornic ''tolmen'' que designava a l'origina un [[Cromlec|cercle de pèira]]<ref>{{Ref-libre|ref=|títol=Oxford English Dictionnary|lenga=anglés|primièra_edicion=1897|capítol=dolmen}}</ref>. En breton, lo terme usuau es ''liach-vaen'', ''liac’hven''<ref>{{Ref-web|url=http://www.arkaevraz.net/dicobzh/index.php?ifr=&b_lang=0&b_kw=dolmen&b_port=1&b_srch=1&b_mut=1&b_abr=0|títol=Dictionnaires bilingues|autor=Francis Favereau|editor=Edition Skol Vreizh|lenga=francés e breton}}</ref>, a costat de ''taol-vaen'' ò ''taolioù-maen''<ref>{{Ref-web|url=https://www.fr.brezhoneg.bzh/36-termofis.htm|títol=TermOfis, banque de données terminologique|lenga=francés e breton|autor=Office public de la langue bretonne}}</ref>. D'autras lengas celticas esitan entre una terminologia tradicionala mas imprecisa ([[galés]] ''cromlech'')<ref>{{Ref-web|url=https://geiriadur.uwtsd.ac.uk/index.php?page=ateb&term=dolmen&direction=ew&type=all&whichpart=exact&search=#ateb_top|títol=Geiriadur Welsh-English / English-Welsh On-line Dictionary|lenga=anglés e galés|autor=University of Wales - Trinity Saint David}}</ref> e l'usatge del mot «dolmèn», manlevat via lo francés o l'anglés ([[gaelic]] ''dolmain'')<ref>{{Ref-web|url=https://www.focloir.ie/en/dictionary/ei/dolmen|títol=foclóire.ie, New English-Irish Dictionnary|lenga=anglés e gaelic}}</ref>. == Los dolmèns en Euròpa Occidentala == Vint mila dolmèns son estats enregistrats en Euròpa, amb una concentracion fòrça nauta en Euròpa Occidentala: en [[França]], [[Reialme Unit]], [[Danemarc]], [[Alemanha]] del Nòrd, [[Belgica]], [[Païses Basses]], [[Espanha]], [[Portugal]], [[Soïssa]], [[Itàlia]] e [[Malta]]. En Euròpa, los dolmèns son un dels compausants màgers del megalitisme, amb los [[Menir|menirs]]. === Arquitectura === [[Fichièr:Dolmen Coste-Rouge Soumont.jpg|vinheta|300x300px|Un dolmèn simple. Dolmèn de Còsta Roja, a Somont en [[Erau]].]] Lo dolmèn se caracteriza per una cambra megalitica per de fins funerària, bastida amb de pèiras de granda talha (los «pilars» o «[[Ortostat|ortostats]]»), cobèrta d’una autra pèira en posicion orizontala (la «taula» o «lausa»)<ref name=":1" />. L’ensemble es recobèrt per un tumulus (tuc de tèrra o cairn de pèira). La cambra es en comunicacion amb l’exterior, al contrari de las cistas dolmenicas, que son barradas. Se distinguís clarament del corredor d'accès, al contrari de las [[Tomba galariá|tombas galariás]]<ref>{{Ref-libre|an=1965|autor=Jean L'Helgouach,|títol=Les sépultures mégalithiques en Armorique : (dolmens à couloir et allées couvertes)|luòc=Rènnas|colleccion=Travaux du Laboratoire d'Anthropologie Préhistorique de la Faculté des Sciences|lenga=francés}}</ref>. Dins l'usatge comun pasmens, lo tèrme es sovent aplicat a tota mena de sepultura collectiva megalitica<ref>{{Ref-libre|an=1997|autor=Claude Masset|títol=Les dolmens : Sociétés néolithiques et pratiques funéraires|lenga=francés|edicion=Éditions Errance|luòc=París|isbn=ISBN 2877721418}}</ref>. La cambra dolmenica pòt èsser obèrta dirèctament (dolmèn simple) o amb un corredor d’accès (dolmèn del corredor)<ref name=":0" />. Pòt èsser rectangulara, trapezoïdala o redonda (poligonala, mai precisament). Pòt èsser devesida en compartiments per de parets bassas o de lausas. De pichonas cellulas pòdon i èsser estacadas. [[Fichièr:Viols-le-Fort dolmen.jpg|alt=|vinheta|300x300px|Un dolmèn amb un corredor a Viòus lo Fòrt en [[Erau]]. Lo cairn es visible alentorn de las estructuras megaliticas.]] Lo corredor pòt èsser alinhat mas tanben perpendicular a la cambra del dolmèn. Pòt èsser remplaçat per una antecambra, coma dins los dolmèns engolmesans o lengadocians<ref>típe definit pèr J. Arnal e Y. Chevalier (Arnal 1963, Chevalier 1984)</ref>, o encara coma los «grands dolmèns»<ref>{{Ref-libre|autor=Bakker, JA|data=1992|títol=The Dutch Hunebedden|url=https://archive.org/details/dutchhunebeddenm0000bakk|edicion=University of Michigan|lenga=anglés}}</ref> de la cultura nordica del vas d’embut (cultura TBK). Aquel desvolopament pòt anar fins a la forma d'un pòrge. Per contra, pòt èsser excessivament alargat coma dins lo cas de las tombas galariás. === Foncion === La foncion funerària dels dolmèns es un fach establit. Cada còp que la qualitat dels escavaments èra sufisenta e que las condicions quimicas del sòl èran compatiblas amb la preservacion dels òsses, de rèstas umanas foguèron trobadas a l'interior o a proximitat. Son de tombas collectivas reutilizablas. Pasmens lo nombre d'ocupants suggerís pas qu'una comunautat entièra i foguèsse enterrada; de causidas devián èsser fachas. Ont lo sòl es pas gaire acid, se tròba los òsses d'una mejana de 15 a 25 individús. Los mai grands pòdon aténher qualques centenats de personas. D’unes son estat emplegats pendent de sègles, las inumacions mai ancianas essent estats reorganizadas per far plaça a d’autras mai recentas. I a tanben fòrça cases de cremacion. Lo mobilièr es relativament rar comparat a d'autres periòdes o d'autres metòdes d'enterrament. Pòt inclure d'objèctes utilitaris, d'armas, de belaròias, d'objèctes rituals o de prestigi (destrals ceremonials, destrals de jadeita) e d'ofrendas (tròces de carn que ne demòran pas que los òsses, de vases emplits de granas o de bevendas). Los dolmèns èran tanben utilizats per de ceremònias: rituals de libacion, exposicion de relíquias tornadas apuèi dins la tomba. Es impossible de saber quant d'aqueles rites èran ligats a l'enterrament e quant èran ligats a d'escasenças posterioras. De populacions autras que las que bastiguèron a l'origina los monuments los an reinvestits per de rites especifics a eles, fins ara. === Datacion === [[Fichièr:Necrópolis de la Angostura y Encinas Borrchas 130046.jpg|vinheta|300x300px|Mobilièr del neolitic final trobat en partida dins un dolmèn, de la necropòli de Encinas Borrachas. Musèu de Málaga. Espanha.]] Una datacion dirècta de la construccion dels dolmèns es impossibla. Las datas prepausadas son doncas basadas sus la tipologia del mobilièr, en particular lo mobilièr litic o ceramic e mai tard metallic, o sus de metòdes de tipe [[Carbòni 14|radiocarbòni]], aplicats al mobilièr fabricat a partir de materials organics, quand es disponible, o suls òsses trobats. Es aital que foguèrem capables d'establir que lo dolmèns mai ancians trobats en Euròpa Occidentala an aperaquí 7&nbsp;000 ans (5&nbsp;000 AbC). Los darrièrs datan de la [[protoïstòria]]. == Dins d'autras regions del mond == L’Euròpa Occidentala es la region del mond que servís de referéncia pels dolmèns perque es l’endrech ont son a l’encòp los mai ancians e los mai nombroses. Es tanben aquí ont son estats mai estudiats. En Euròpa, se tròban tanben dins una mendre mesura a l'entorn de la [[Mar Negra]] ([[Bulgaria]], [[Ucraïna]], [[Crimèa]], [[Georgia (Caucàs)|Georgia]]). === Africa del nòrd === Qualques dolmèns existisson dins lo nòrd del [[Marròc]]. En [[Argeria]] e [[Tunisia]], los dolmèns son generalament concentrats dins de vastas [[Necropòli|necropòlis]] que pòdon inclure de centenats de monuments. Son essencialament de grands cofres megalitics que despassan rarament 3&nbsp;m de long mas i a tanben de monuments similars a las tombas galariás dins la Granda Kabilia (Aït Raouna, Aït Garet). [[Etiopia]] a tanben de tombas megaliticas. === Levant === De dolmèns pòdon èsser trobats al [[Levant]], qualques unes lo long de la Val del Rift de [[Jordania]] (Nauta [[Galilèa]] en [[Israèl]], las Nautats de [[Golan]], Jordania, [[Liban]], [[Siria]], e lo sud-èst de [[Turquia]]. Apertenon a una tradicion diferenta, pas ligada a aquela d'Euròpa. En particular, son d'[[Edat del Bronze|Edat del bronze]] primièr puslèu que del neolitic tardiu. Lo long de l'escarpament oriental de la Val del Rift de Jordania, e dins los tucs de Galilèa, son subretot trobats dins d'amassas prèp dels establiments protourbans del primièr bronze (3&nbsp;700–3&nbsp;000 AbC), ont la geologia permet l'extraccion de lausas de talha megalitica. === Índia === [[Fichièr:Muniyara Dolmens Kerala 01.jpg|vinheta|340x340px|Muniyara, dolmèn dins lo Kerala, en Índia.]] En [[Índia]], los dolmèns foguèron bastits a partir del 2n millenari AbC fins a la mitat del 1èr millenari dC, fòrça en datant de l'[[Edat dau Fèrre|Edat del fèrre]]. Aqueles dolmèns o estructuras assimiladas («dolmenoïdes») èran de cambras funeràrias fachas de quatre ortostats e cobèrtas per una cinquena pèira, la pèira de cap. Qualques unes contenon divèrsas cambras d'enterrament, del temps que d'autres an un quadrangle escopat en [[laterita]] e revestit suls costats amb de lausas de [[granit]]. De desenats de dolmèns a l'entorn de l'airal de l'ancian temple de [[Shiva|Śiva]] (Temple de Thenkasinathan) a Kovilkadavu sus las ribas del riu Pambar e tanben a l'entorn de l'airal nomenat Pius nagar, e de pinturas de ròca sul penjal sud-oèst del platèu que domina lo riu an atirat de visitors. De fragments d'urnas funeràrias son tanben disponibles dins la region còsta los dolmèns de l'Edat del fèrre. Aquò indica que qualques unes d'eles foguèron utilizats per l'enterrament de las rèstas de personas d'estatut social naut. D'urnas simplans èran utilizadas per l'enterrament de las rèstas de plebeus. === Extrèm Orient === [[Fichièr:Korea-Ganghwado-Dolmen-01.jpg|vinheta|340x340px|Dolmèns a Osang-ri, dins l'illa de Ganghwa en Corèa del Sud.]] De dolmèns foguèron bastits en [[Corèa]] al 1èr millenari AbC, de l'Edat del bronze al començament de l'Edat del fèrre, amb aperaquí 40&nbsp;000 que se tròban dins tota la peninsula Son subretot distribuits lo long de l'airal litoral de la Mar Oèst e sus de grands rius de la peninsula de Liaodong fins a Jeollanam-do. En [[Corèa del Nòrd]], son concentrats a l'entorn dels rius Taedong e Jaeryeong . En [[Corèa del Sud|Corèa del Sud,]] se tròban en concentracions densas dins los bacins fluvials e dins l'airal de la còsta oèst. Se tròban subretot sus de planas sedimentàrias, ont son agropats en filas parallèlas a la direccion del riu. Los que se tròban dins las zònas montanhosas son agropats en direccion del tuc. [[Indonesia]] es lo sol país del mond ont de dolmèns son encara bastits. A Sumba, aperaquí 100 son bastits cada an per de tombas collectivas segon la linhada. Lo vilatge tradicional de Wainyapu a aperaquí 1&nbsp;400 dolmèns. == Nòtas e referéncias == La redaccion d'aqueste article emprunta fòrça a las paginas [[:en:Dolmen|anglesa]] e [[:fr:Dolmen|francesa]] de Wikipèdia. [[Categoria:Dolmèn]] <references />{{Portal preïstòria}} [[Categoria:Neolitic]] [[Categoria:Megalitisme]] ggo5l9gn8fccl0uc8ce24jt5iodnswc 0 134676 2507694 2491950 2026-08-27T18:49:48Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507694 wikitext text/x-wiki {{Omon|Conselh d'Estat}} {{Infobox Organizacion | couleur boîte = | région = | nom = Conselh d'Estat | imatge = [[Fichièr:Logo ConseildEtat.png|150px|loga]] | devise = | carte = | légende = | création = | dissolution = | tipe = Institucion publica encargada de conselhar lo [[govèrn francés]] e mai nauta de las juricdiccions de l'òrdre administratiu | titre siège = <!-- intitulé colonne de gauche --> | sèti = [[Palais Royal]] a [[París]]<br /> {{França}} | langue = | budget = | membre = 300<ref>{{Cita|Lo Conselh d’Estat compren 300 membres que 200 son presents al Palais Royal, ajudats per 390 agents.}} ([https://web.archive.org/web/20091130022056/http://www.conseil-etat.fr/cde/fr/organisation L'organizacion del Conselh d'Etat (site oficial)])</ref> | effectius = | títol dirigent = Vice president<!-- intitulé colonne de gauche --> | dirigent = [[Jean-Marc Sauvé]] | personne clé = | affiliation = | site web = [http://www.conseil-etat.fr www.conseil-etat.fr] | twitter = @Conseil_Etat [http://twitter.com/Conseil_Etat] | latitud = 48.864444 | longitud = 2.3375 | date de mise à jour = }} Lo '''Conselh d'Estat''' francés es una [[Lista de las institucions francesas|institucion publica]] anciana creada per [[Napoleon Bonaparte]] pendent la [[constitucion de l'an VIII]] (1799). Aquel organisme ten sesilha al [[Palais Royal]] de [[París]] dempuèi 1875. Dins las institucions de la [[Cinquena Republica]], son primièr ròtle es de conselhar lo govèrn. Per aquò, lo Conselh d'Estat deu èsser consultat pel govèrn per de tipes d'actes, coma los [[projècte de lei en França|projècte de leis]]. Lo segond ròtle es aquel de mai nauta de las jurisdiccions de l'òrdre administratiu. Lo Conselh d'Estat es pasmens somés a las decisions del [[Tribunal dels conflites (França)|Tribunal dels conflites]] Lo seu vice president (qu'es lo president de fach) es lo primièr [[fonccionari]] de l'Estat: per aquò, presenta al [[president de la Republica Francesa|president de la Republica]] los vòts de l'ensems dels [[còrs constituits]], parlant al nom de la foncion publica, de la [[magistratura]], de las [[entreprisas publicas]], eca. == Istòria == [[Imatge:Conseil d'Etat Paris WA.jpg|thumb|right|upright=1.8|Faciada del Conselh d'Estat ([[Palais Royal]]).]] === Origina === Se pòt veire per origina del Conselh d'Estat a de formacions que, a partir lo sègle XIII e amb de noms diferents, que a vegadas ''Conselh d'Estat'', reünissià de juristas (que se nomenavan des legistas) a l'entorn del rei. Los noms de ''[[Conselhèr d'Estat (França)|conselhèr d'Estat]]'' o ''[[mèstre de las requèstas]]'', totjorn utilizats, datan del [[Regim Ancian]]. Los reis, qu'avian lo poder de justícia e jutjavan en darrièr ressòrt daissèron aprèp l'[[Edat Mejana]] exercir aquel poder de justícia pels tribunals, los ''[[Parlament (Regim Ancian)|parlaments]]''. Se dich ''justícia delegada'' (als parlaments). Pasmens, se los parlaments decidissián en darrièr ressòrt dels litigis entre los subjèctes del reialme, coma dels perseguiments contre eles, los reis contunhèron a decidir d'espereles quand los actes de lor administracion èran contestats. Se dich alara ''[[Justícia retenguda e justícia delegada|justícia retenguda]]'' (pel sobeiran). Los legistas assistissian lo rei per l'elaboracion de las leis e tanben per l'exercici de la justícia retenguda. La [[Revolucion francesa]] conservèt lo principi de la justícia retenguda pel contenciòs administratiu. La [[lei dels 16 e 24 agost de 1790]] relativa a l'organizacion judiciária pausa lo principi de la sostraccion del contenciòs administratiu al contraròtle dels tribunals ordinaris (dichs ''judiciaris'') : :« Las foncions judiciárias son distintas e demoraran totjorns separadas de las foncions administrativas. Los jutges podràn, jos pena de forfachura, perturbar, de quin biais que siá, las operacions dels còrs administratius, ni assignar davant eles los administrators en rason de lors foncions » (lei dels 16-24 agost de 1790, títol 2, article 13). Lo decrèt del 16 de fructidor de l'an III confirma lo principi de separacion en afirmissent, dins un article unic, que « proïbicions iterativas son fachas als tribunals de conéisser dels actes d'administracion, de quina espècia que sián, amb pena de drech ». Pasmens, es solament jol Consulat que se metèt en plaça una vertadièra justícia administrativa, si bien que, atal pendent tota la revolucion, los actes de l'administracion se contestan davant la quita administracion. === Fondacion jol Consulat === [[Fichièr:Couder - Installation du Conseil d'Etat.jpg|200px|thumb|right|Installacion del Conselh d’Estat al [[Petit Luxembourg]], decembre de 1799. Los tres consuls recébon los juraments dels presidents. ''([[Louis-Charles-Auguste Couder|Couder]], òli susr tela, [[1856]]).'']] Lo Conselh d'Estat d'ara foguèt instituit per la Constitucion del 22 frimaire de l'an VIII (13 de decembre de [[1799]]): ::{{Cita|Jos la direccion dels cònsols, un Conselh d'Estat es encargat de redigir los [[projèctes de leis]] e los reglaments d'administracion publica, e de resòlvre las dificultats que se quilhan en matèria administrativa, Constitucion del 22 de frimaire de l'an VIII, article 52.}} Lo Conselh d'Estat de l'an VIII es encargat de preparar los [[projècte de lei en França|projèctes de leis]], e d'assistir lo cap de l'Estat dins lo jutjament del contenciós administratiu (los « ''dificultats'' »). Lo Conselh apareis dins mai d'un article de la Constitucion, e los seus membres, nomenats pel Primièr cònsol, gausissent d'un naut estatut. Los grades son aqueles d'ara: auditor, mèstre de las requèstas, conselhèrs d'Estat. Son de membres del Conselh d'Estat que presenton e aparan los projèctes del govèrn davant lo còrs legislatiu. Fàcia a la justícia, gausisson de la meteissa immunitat que los parlamentaris: los perseguiments devon èsser autrejats pel Conselh. Costosit per [[Napoleon Bonaparte|Bonaparte]], lo Conselh ten una plaça importanta pendent lo [[Consulat]] e lo [[Primièr Empèri]], tenent subretot un ròtle clau dins la redaccion du [[Còdi civil (França)|Còdi civil]]. Dins sa foncion contenciosa, lo Conselh aviá a l'epòca pas qu'un ròtle consultatiu. Lo sistèma demorava aquel de la justícia retenguda, la [[decision]] tocant al cap de l'Estat. Dins los fachs, aquel darrièr seguís gaireben totjorn lis avises del Conselh (los successors feran de meteis), encara mai aisidament que lo Conselh refusa d'apreciar las [[decision]]s de l'administracion presas per de motius « politics ». === Evolucions ulterioras === La [[Restauracion francesa]] agachava aquela institucion napoleoniana amb mesfisança. Lo Conselh, alara qu'es pas mencionat dins la [[Carta de 1814]] (qu'a plaça de Constitucion) pasmens demorèt, mas los seus avises èran mens sollicitadas, e l'activitat se concentrèt sus sa foncion contenciosa. Lo Conselh s'enlusir un pauc jos la [[Monarquia de julhet]]<ref>Cf. l'article {{fr}} d'[[Alexandre-François Vivien]] en 1841, dins la ''[[La Revue des Deux Mondes|Revue des Deux Mondes]]'', sul Conselh d'Estat.</ref>, e la [[Segonda Republica Francesa|II{{a}} Republica]] en [[1849]] lo renfortiguèt acabant amb la justícia retenguda. Lo Conselh recebèt la justícia delegada. Dins sa foncion contenciosa, dona pas mai d'avises, pr’aquò sovent seguits, mas dona « al nom del pòble francés » dels arrèstes executòris, de meteis biais que los tribunals de l'òrdre judiciari. Al meteis temps, foguèt creada la foncion de ''commissari del govèrn''. [[Napoleon III]] tornèt a la justícia retenguda en [[1852]], tot en donant, coma son oncle, un grand ròtle al Conselh. La [[Tresena Republica Francesa|III{{a}} Republica]] naissenta, per la loi del 24 de mai de [[1872]] sus l'organizacion del Conselh d'Estat, tornèt al conselh la justícia delegada. Instituiguèt tanben la foncion de vice president du Conselh d'Estat. Lo Conselh s'installèt al [[Palais Royal]], dins lo seu sèti actual, en [[1875]]. Lo [[palais d'Orsay]], qu'occupava per abans, aviá brutlat pendent la Comuna. Aquela annada ([[1875]]), amb l'arrèst ''Prince Napoléon''<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007633029&dateTexte= Arrèst ''Prince Napoléon'']}}</ref> (Conselh d'Estat, 19 de febrièr de 1875), lo Conselh abandonèt la seuna doctrina amb que se deguèt de s'abstenir de jutjar de [[decision]]s del govèrn presas per de motius d'interèts politics. Lo 22 de genier de 1921, lo Tribunal dels conflictes truquèt fòrça l'unitat de l'òrdre administratiu, amb arrèst ''bac d'Eloka'', que, en principi, met los servicis publics industrials e commercials jos la jurisdiccion de l'òrdre judiciari. Aquel retorn del drech privat d'aquela esfèra administrativa se basa sul fach que lo jutge judiciari es mai aisit per aparar los intereses de las personas privadas. Jos [[Regim de Pétain]], lo Conselh venguèt una aisina de la politica repressiva de regim, subretot contra los josieus e los comunistas. Fins a anar a vegadas mas luenh de çò que li èra demandat, atal lo Conselh d'Estat, amb l'avís de la commission ''ad hoc'' de l'estatut dels josieus, intèrne al Conselh, instaurèt una presompcion de judeitat, qu'èra pas exigida per la lei del 2 de junh de 1941 sus l'estatut dels Josieus. Un sol conselhèr refusèt lo jurament al marescal Pétain. A partir de [[1945]], los conselièrs d'Estat venguèron subretot de l'[[Escòla nacionala d'administracion (França)|Escòla nacionala d'administracion]] novèlament creada. En [[1953]], foguèron creats los [[Tribunal administratiu (França)|tribunals administratius]], eissits dels conselhs interdepartementals de prefectura. Aqueles tribunals forman un primièr gra de jurisdiccion, e lo Conselh d'Estat interven d’ara enlà dins los afars sonque coma jurisdiccion d'apellacion. En [[1958]], lo Conselh participèt a la redaccion de la novèla [[Constitucion francesa de 1958]]. [[Michel Debré]], alara garda dels Sagèls e futur primièr ministre, que coordonava los trabalhs, es un ancian conselhèr d'Estat, coma [[Jòrdi Pompidor]], son successor a Matignon. Las relacions entre lo Conselh e lo general [[Charles de Gaulle|De Gaulle]] pendent las primièras annadas, que se passa la guèrra d'Argérie, son de còps qu'i a dificilas, veire òrras. Atal l'arrèst ''Rubin de Servens'' <ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636269 Arrèst ''Rubin de Servens''}}.</ref> (Conselh d'Estat, 2 de març de 1962) reconeis al cap de l'Estat la possibilitat d'exercir lo poder legislatiu, al títol de l'article 16 de la Constitucion ''(poders plens)'', sens contraròtle del Conselh d'Estat, l'arrèst ''Canal, Robin et Godot''<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichJuriAdmin.do?idTexte=CETATEXT000007636272 Arrêt ''Canal, Robin et Godot''].</ref> (Conselh d'Estat, 19 d'octobre de 1962) annula de mesuras presas pel president dins l'encastre dels poders especials confisats per la lei referendária del 13 d'avril de 1962, los assimilant a d'ordonanças, somesas al jutge administratiu. Mai greu, l'assemblada generala du Conselh d'Estat (formacion consultativa), en acòrdi amb la majoritat de la doctrina, jujtja illegal l'usatge de l'article 11 per inscriure dins la Constitucion l'eleccion del president de la Republica al vòte dirècte. L'avís, normalament confidencial e reservat al govèrn, foguèt publicat dins la premsa. De Gaulle passèt enlà. Projectava un temps una reforma prigonda del Conselh, mas lo projècte foguèt abandonat. En [[1987]], foguèron creadas las [[cort administrativa d'apellacion|corts administrativas d'apellacion]], segon gra de jurisdiccion entre los tribunals administratius e lo Conselh d'Estat, per aleujar la seuna carga. Per fòrça afars, las formacions contenciosas del Conselh d'Estat interven pas mai qu'en cassacion. Dins lo meteis temps, los magistrats de l'òrdre administratiu son confirmat, per assegurar lor indépendéncia, de garantias pròchas d'aquelas dels magistrats de l'òrdre judiciari, subretot l'inamovibilitat. == Missions jos la Cinquena republica == === Foncion administrativa consultativa === Lo Conselh d'Estat es conselhèr del govèn francés (e, dins qualques escasenças, dempuèi la revision constitucionala del mes de julhet de 2008, du [[Parlament francés]]). Examina entre autre los [[projècte de lei en França|projèctes de leis]] e ordonanças, abant qu'aqueles sián someses al [[conselh dels ministres]], atal que los projèctes de [[decrèt en França|decrèt]] que la lei qualifica de « ''[[decrèt en Conselh d'estat]]'' ». Dempuèi la revision constitucionala del 23 de julhet de 2008, lo Conselh d'Estat pòt tanben examinar las [[Proposicion de lei|proposicions de lei]]. Lo Conselh d'Estat dona un avís sus la regularitat juridica d'aqueles tèxtes, sus la forma e l'oportunitat administrativa. Aquel avís pòt èsser un tèxte modificat, o d'una nòta de rebot. Las sessilhas se tenon a pòrta tancada, e l'avís es transmes sonque al Govèrn, qu'es liure d'o publicar o non. Lo govèrn a la possibilitat de pas prenne en compte de l'avís, mas la consultacion lo fa obligatòri pels projèctes de lei. Lo govèrn pòt sometre lo tèxte modificat d'esperel o la version du tèxte modificada pel Conseil d'État a condicion d'informer lo quite conselh per una letra rectificativa. Lo Conselh d'Estat indica tanben al govèrn quals son, dentre los projèctes de tèxtes comunautaris, aqueles que tòcan de questions legislatives e devon en consequéncia èsser transmes al Parlament. En mai lo cConselh pòt èsser consultat librament pel govèrn sus quina que siá question o difficultat d'òrdre juridic o administratiu. Lo Conselh d'Estat pòt atal donar tres formas d'avises: * Avís simple. Lo govèrn es pas obligat de sollicitar l’avís, nimai obligat d'o seguir. * Avís obligatòri. Lo govèrn es obligat de sollicitar l’avís (projècte de lei o d’ordonança, projècte de decrèt en Conselh d'Estat), mas es pas obligat d'o seguir. * Avís conforme. Lo govèrn es obligat de sollicitar e es obligat d'o seguir (dins d'escasenças raras prevista per la Lei). Lo Conselh d'Estat adreça un còp l'an al [[President de la Republica Francesa|president de la Republica]] un rapòrt public, qu'enoncia entre autre las reformas d'òrdre législatiu, reglamentari o administratiu, que propausa al govèrn. === Foncion jurisdiccionala === Lo Conselh d'Estat es lo gras suprèm de la [[Òrdre administratiu en França|jurisdiccion administrativa]], que jutja los recors dirigits contra las autoritats publicas. * Jutja en primièr e darrièr ressòrt los [[Recors per excès de poder en França|recors per excès de poder]] dirigits contra los decrèts, los arrestats de caractèr reglamentari dels ministres e las decisions de qualques [[autoritat administrativa independenta en França|autoritats administrativas independentas]], lo contenciós de las eleccions regionalas e de l'eleccion dels representents franceses al [[Parlament Europèu]] e tanben los litigis relatius a la nominacion e a la disciplina dels fonccionaris nomenats per [[decrèt del president de la Republica]] (rector d'academia, prefècte, ambaissador…) sus la basa de l'article 13 de la constitucion. * Es competent en [[apellacion en França|apellacion]] pel contenciós de las [[eleccion municipala|eleccions municipalas]] e [[eleccion cantonala|cantonalas]], dins l'encastre de qualques proceduras d'urgéncia coma qualques ordonanças donada pel jutge dels recors d’urgéncia del tribunal administratiu, e tanben per las questions prejudicialas d’apreciacion de la legalitat dels actes administratius. * Sasit per un recors en casssacion, es le jutge de [[Cassacion (drech)|cassacion]]<ref>{{fr}}Jean Massot, [[Olivier Fouquet]], ''Le Conseil d'État, juge de cassation'', [[Berger-Levrault]], 1993</ref> de las [[decision]]s jurisdiccionalas presas per las autras jurisdiccions administrativas statuent en darrièr ressòrt, que siá de las jurisdiccions de drech comun (las cors administrativas d'apellacion e los tribunals administratius) o de las jurisdiccions especializadas (coma la Cort dels comptes o las seccions disciplinàrias dels conselhs nacionals dels òrdres professionals). Es jutge del respècte del drech (verifica que los jutges intervenguts per abans interpretèron corrèctament lo drech), mas tanben dins los fachs, lo Conselh d'Estat utiliza pr'aquò l’art L.821-2 del còdi de justícia administrativa, que permet al jutge administratiu d’evovar l’afar e de la reglar al fons « dins l’interès d’una bona administracion de la justícia ». E alara, al contrari de las practicas de la [[Cort de cassacion (França)|Cort de Cassacion]], renvei pas los afars a la cort administrativa d'apellacion (CAA). Lo Conselh d'Estat pót tanben èsser sollicitat per donar un avís sus « una question de drech novèla, presentant une dificultat seriosa e se pausant dins fòrça litigis » somesa per un tribunal administratiu o una cort administrativa d'apellacion<ref>Còdi de justícia administrativa (CJA), art. L. 113-1}}.</ref>. Es pas un avís obligatòri de la jurisdiccion mas es plan sovent seguit, per s'expausar pas, dins lo cas contrari, a èsser contradich en cassacion. === Conflictes entre las foncions consultativa e jurisdiccionala === Lo Conselh pòt èsser menat a examinar, coma organ jurisdiccional, la conformitat amb la lei d'un decrèt pres en Conselh d'Estat (o mai sovent d'una decision presa aprèp consultacion del meteis). N'i a que peson qu'aquel cumul de foncions pausa de problèma sus à l'exigència d'imparcialitat del jutge, pausada entre autre per l'article 6 de la Convencion europèa dels drechs umans. Segon lo Conselh d'Estat, la tradicion d'independéncia e las règlas intèrnas asseguran pr'aquò l'imparcialitat de la formacion del jutjament. Subretot, la règla de la recusacion fa qu'un membre du Conselh d'Estat pòt pas participar a una formacion de jutjament examinant la legalitat d'una decision se participèt a un avís sus aquela decision. === Gestion dels tribunals administratius e de las corts administrativas d'apellacion === Lo còrs dels magistrats administratius se desvolopèt de contunh: la gestion, qu'èra devoluda al ministèri de l'Interior fins a 1990, foguèt transferida al Conselh d'Estat. Jos l'autoritat del vice president, lo secretari general del Conselh d’Estat assegura la gestion del còrs d'aqueles magistrats, e subretot de lor carrièra<ref>Cf. {{fr}} [https://web.archive.org/web/20070818223213/http://www.conseil-etat.fr/ce/missio/index_mi_ge00.shtml page consacrada] al ròtle de gestion dels TA e CAA sul site del Conselh.</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[[Pascale Gonod]], « Le vice-président du Conseil d'État, ministre de la juridiction administrative ? », ''Pouvoirs'' n° 123, {{p.|117-132}}</ref>. Es assistit d'un [[Conselh superior dels tribunals administratius e corts administrativas d'apellacion]], de ròtle consultatiu. Lo vice president del Conselh d’Estat es tanben l'[[ordenador (gestionari)|ordenador]] principal du budgèt dels tribunals administratius (TA) e de las corts administrativas d'apellacion (CAA). Lo Conselh d'Estat publica una letra trimestriala per far conéisser la jurisdiccion administrativa, en França e endacòm)<ref>{{fr}} Lettre de la Juridiction Administrative (LJA) [https://web.archive.org/web/20070828100123/http://www.conseil-etat.fr/ce/actual/index_ac_let_ja.shtml en linha]].</ref>. == Composicion del Conselh d'Estat == === Los membres del Condelh d'Estat === Los membres del Condelh d'Estat, a l'entorn de 350 que prèp de 80 en destacament, forman un cós de fonccionaris de mai d'un gra<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do;jsessionid=99EA847798927A6808F9AC57D7A51CFD.tpdjo05v_3?idArticle=LEGIARTI000006449178&cidTexte=LEGITEXT000006070933&dateTexte=20100801] {{fr}} Article L121-2 del còdi de justícia administrativa</ref> : * un vice president; * de presidents de seccion; * de [[Conselhèr d'Estat (França)|Conselhèrs d'Estat en servici ordinari]] ; * de conselhèr d'Estat en servici extraordinari; * de mèstres de las requèstas; * de mèstres de las requèstas en servici extraordinari; * d'auditors de 1{{a}} classa; * d'auditors de 2{{a}} classa. === Présidéncia del Conselh d'Estat === La présidéncia del Conselh d'Estat foguèt d'en primièr assegurada o pel cap de l'Estat o per un membre del govèrn titulat de « ministre president lo Conselh d'Estat ». Dempuèi la lei del 24 de mai de 1872, lo Conselh d'Estat es presidit pel vice president, nomenat per [[drcrèt en conselh dels ministres]] d'entre los conselhèrs d'Estat; l'assemblada generala du Conselh pòt pasmens èsser presidida pel ministre de la justícia<ref>Article L121-1 del còdi de justícia administrativa]].</ref>. Dempuèi la [[Constitucion francesa de 1958]], lo president del Conselh d'Estat es lo [[Primièr ministre de França|Primièr ministre]] o lo ministre de la Justícia, en qualitats. Mas concrètament, lo Conselh d'Estat es dirigit pel seu vice president. Dempuèi lo 3 d'octobre de 2006, [[Jean-Marc Sauvé]] es vice president del Conselh d'Estat. == Organizacion del Conselh d'Estat == [[Fichièr:File-Conseil d'Etat Salle seances 2.jpg|thumb|Sala de l'Assemblada generala del Conselh d'Estat]] === Seccions et sosseccions === I a sèt seccions<ref>[https://web.archive.org/web/20091130022056/http://www.conseil-etat.fr/cde/fr/organisation {{fr}} Organizacion del Conselh d'Estat] (site oficial).</ref> : * cinc seccions consultativas: ** la seccion de l'interior; ** la seccion de las finàncias; ** la seccion de las òbras publicas; ** la seccion sociala; ** la seccion de l'administracion; * la seccion del rapòrt e dels estudis; * la seccion del contenciós, divisada en dètz sosseccions. Los membres son afectats a una o doas seccions, n'i a (jòves magistrats, president e presidents adjunts de la seccion del contenciós) que pòdon èsser afectats sonque a secion del contenciós. === Formacions del Conselh d'Estat estatuissent al contenciós === Las foncions jurisdiccionalas son exercidas de biais collegial, levat per qualques (ecors d'urgéncia, irrecevabilitat manifèsta...). Il existe quatre types de formations au contentieux. L'instruction des affaires et le jugement des affaires simples sont confiés habituellement à une sous-section. Les autres formations sont réunies pour le jugement des affaires ou, plus rarement, leur instruction. La formation de sous-sections réunies ne réunissait originellement que deux sous-sections. La réforme de 2010 prévoit que peuvent être réunies deux, trois ou quatre sous-sections. L'assemblée du contentieux, présidée par le vice-président, est la formation la plus solennelle. Elle se réunit rarement. {| class="wikitable centre" width="80%" |+ Formacions de jutjament del Conselh d'Estat |- ! Nom de la formacion !! Composicion !! Efectiu minimal !! Ref. del códi |- | Sosseccion | * President de sosseccion * Dos assessors (conselhèrs d'Estat) * conselhèrs d'Estat e mèstres de las requèstas * Raportaire | align="center" | 3 | align="center" | R. 122-14 |- | Sosseccions reünidas | * President adjunt de la seccion del contenciós * Presidents de cada sosseccion * Assessor(s) de cada sosseccion * Conselhèr d'Estat d'una autra sossection <small>(de cóps qu'i a)</small> * Raportaire | align="center" | 5 <small>(reunion de doas seccions)</small> <br /> ou 7 <small>(reunion de tres o quatre seccions)</small> | align="center" | R. 122-15 |- | Seccion del contenciós | * President de la seccion del contenciós * Los tres presidents adjunts * Presidents de las sosseccions * Raportaire | align="center" | 9 | align="center" | R. 122-18 |- | Assemblada del contenciós | * Vice président del Conselh d'Estat * Los presidents de las sèt seccions * Los tres presidents adjunts de la seccion del contenciós * Lo president de la sosseccion que en primièr coneguèt l'afar * Los quatre presidents de sossection mai ancians dins lors foncions levat lo precedent * Raportaire | align="center" | 9 | align="center" | R. 122-20 |} === Formacions del Conselh d'Estat dins las foncions administrativas === Pel seu rótle de conselhèr del govèrn, lo conselh d'Estat ten sessilha ordinàriament en seccion administrativa. {| class="wikitable centre" width="80%" |+ Formations administratives du Conseil d'État |- ! Nom de la formacion !! Composicion !! Efectiu minimal !! Ref. del còdi |- | Seccion <br /> (formacion ordinária o plen) | * President de la seccion * Sièis conselhèrs d'Estat al minimum * Mèstres de las requèstas * Auditors | align="center" | 4 | align="center" | R. 123-6 |- | Seccions reünidas o commission especiala | * Vice president del Conselh d'Estat * Presidents de las seccions administrativas concernidas * Conselhèrs d'Estat e mèstres de lzs requèstas de las doas seccions * Raportaire | align="center" | 4 | align="center" | R. 123-10 |- | Assemblada generale en formacion ordinária | * Vice president del Conselh d'Estat * Los presidents de las sèt seccions * Un dels tres presidents adjunts de la seccion del contenciós * Los presidents adjunts de las seccions administrativas * Dètz conselhèrs d'Estat de la seccion del contenciós * Un conselhèr d'Estat per seccion administrativa * Raportaire | align="center" | la mitat dels membres (16) | align="center" | R. 123-14 |- | Assemblada generala al plen | * Vice president del Conselh d'Estat * Los presidents de las sèt seccions * L'ensems dels conselhèrs d'Estat * Raportaire | align="center" | lo quart dels membres | align="center" | R. 123-13 |- | Commission permanenta | * Vice president del Conselh d'Estat * President d'una seccion administrativa * Dos conselhèrs d'Estat per seccion * Raportaire | align="center" | 4 | align="center" | R. 123-22 |} == Servicis del Conselh d'Estat == {{...}} == Arrèstes màgers del Conselh d'Estat == {{...}} == Rapòrts publics del Conselh d'Estat == {{...}} == Nòtas e referéncias == <references /> === Ligams extèrnes {{fr}}=== * [http://www.conseil-etat.fr/ Site oficial] * [https://web.archive.org/web/20041015043736/http://www.legifrance.gouv.fr/WAspad/RechercheExperteJade.jsp Recherche] sus la jurisprudéncia administrativa * [http://www.rajf.org/spip.php?rubrique104&id_mot=21 ''Les immanquables du droit administratif''] sul site [https://web.archive.org/web/20130517214222/http://www.rajf.org/ RAJF] * [http://www.affaires-publiques.org/textof/jplist/ga/acces/GrandsArretsDA.htm ''Les grands arrêts du droit administratif''] * [https://web.archive.org/web/20061206184459/http://www.jura.uni-sb.de/france/saja/ Sélection Sarroise de la Jurisprudence Administrative Française] * [https://web.archive.org/web/20070303073136/http://frederic-rolin.blogspirit.com/album/grands_arrets_illustres/page1/ ''Grands arrêts illustrés''] sul [http://frederic-rolin.blogspirit.com/ Blòg du Professeur Frédéric Rolin] * [http://www.lex-publica.com/cgi-bin/lexdata/lexdata.cgi?board=Conclusions_dag ''Conclusions de commissaires du gouvernement célèbres''] * [https://web.archive.org/web/20080115073928/http://www.juradmin.eu/fr/home_fr.html '' Association des Conseils d'État et des Juridictions administratives suprêmes de l'Union européenne''] * [https://web.archive.org/web/20090719124334/http://www.fallaitpasfairedudroit.fr/la-jurisprudence-administrative.html Site de commentaris dels arrèts màgers] === Bibliografia {{fr}} === * ''Rapport public 2006. Jurisprudence et avis de 2005. Sécurité juridique et complexité du droit''. Conseil d'État, [http://www.ladocumentationfrancaise.fr/ La documentation française], {{ISBN|2-11-006050-6}}. * [[Érik Arnoult]], François Monnier, ''Le Conseil d'État. Juger, conseiller, servir'', Gallimard, 1999 (petit ouvrage de vulgarisation, nombreuses illustrations) * Marie-Christine Kessler, ''Le Conseil d'État'', Cahiers de la FNSP, Armand Colin, Paris, 1969. * [[Bruno Latour]], ''[[La Fabrique du droit]] : une [[ethnographie]] du Conseil d'État'', Paris, Éd. [[La Découverte]], 2002, {{ISBN|2-7071-3581-X}} ([https://web.archive.org/web/20100807205957/http://www.bruno-latour.fr/livres/xi_sect_chap.html extrait]) * {{obratge|autors=Bernard Asso, Frédéric Monera, avec la collaboration de Julia Hillairet et Alexandra Bousquet|títol=Contentieux administratif|editor=Studyrama|annada=2006|isbn=2-84472-870-7}} * {{obratge|autor=René Chapus|títol=Droit du contentieux administratif|edicion=12{{e}}|editor=Montchrestien|vila=París|annada=2006|isbn=978-2-7076-1441-4}} * {{obratge|auteur=Jean-Claude Bonichot, Paul Cassia, Bernard Poujade|títol=Les Grands Arrêts du contentieux administratif|edicion=1{{a}}|editor=Dalloz|vila=París|annada=2006|isbn=978-2-2470-7095-4}} * {{obratge|auteur=M. Long, P. Weil, G. Braibant, P. Delvové, B. Genevois|títol=Les Grands Arrêts de la jurisprudence administrative|an=2007|url=https://archive.org/details/lesgrandsarretsd0000unse_c2h9| edicion=16{{e}} |editor=Dalloz |vila=París |annada=2007 |isbn=978-2-2470-7424-2}} nt3bvllxv8sgqrq6lvh32wc3xvkz1ph 0 134694 2507879 2393575 2026-08-28T07:55:23Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2507879 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Pradèla e Puèglaurenç | nom2 = ''Lapradelle-Puilaurens'' | imatge = Château_de_Puilaurens_(11140).JPG | descripcion = Lo castèl de Puèglaurenç. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Lapradelle-Puilaurens_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Limós|Limós]] | canton = La Nauta Val d'Aude ([[canton d'Atsat|Atsat]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] | insee = 11302 | cp = 11140 | cònsol = Jacques Galy | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.3058 | latitud = 42.8106 | alt mej = | alt mini = 399 | alt maxi = 1420 | km² = 33.38 }} '''La Pradèla e Puèglaurenç''' (''Puilaurens'' en [[francés]] <ref>http://www.annuaire-mairie.fr/mairie-puilaurens.html</ref>, e ''la Pradella-Puillorenç'' en [[catalan]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Fenolhedés]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== * Lo [[caplòc]] de la comuna es ''La Pradèla'', vilatge desvolopat probablament al sègle XIX a un caireforc e a partir de 1901 sus la linha [[Carcassona]]- [[Ribesaltes]]. De mai d'industrias s'i installèron : filaturas, rèssas, gràcias a la fòrça idraulica de ''Boulzane'' (nom francés). * Puèglaurenç, l'ancian caplòc de la comuna, es en bas del castèl e a quicòm coma 1,5km de La Pradèla, lo caplòc actual, situat al caireforc de la RD 117 e de la RD 22. * Las plancartas de dintrada de Puèglaurenç ensenhan ''Puilaurens Lapradelle'' e los de La Pradèla pòrtan ''Lapradelle Puilaurens'', ambe la traduccion eventuala en occitan. Sus la comuna, situada sus la RD 117, es inscrit ''Mairie Lapradelle-Puylaurens'', ambe un y. A La Pradèla, la plancarta qu'ensenha la direccion de Puèglaurenç pòrta pas qu'aquel nom pr'aquò. [[Imatge:Map commune FR insee code 11302.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Lapradelle-Puilaurens_vue_depuis_le_château.jpg|thumb|400px|centre|La Pradèla dempuèi le castèl]] === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = La Pradèla e Puèglhaurenç | nord = [[Sant Jolian de Bèc]] | nord-est = [[Sant Loís e Paraon]], </br> [[Caudièrs de Fenolhet]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | est = [[Fenolhet]] <br /><small>([[Pirenèus Orientals]])</small> | sud-est = [[Ginclar]] | sud = [[Salvesines]] | sud-ouest = [[Atsat]] | ouest = [[Sant Martin de Les]] | nord-ouest = [[Bèlvianes e Cavirac|Balbianas e Cavirac]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Castrum de Podio Laurentii'' en 1255, ''Garnisio Podii Laurencii'' en 1260, ''Rector de Podio Laurentio'' en 1347, ''Pech Laurens'' en 1263-1589, ''Puy Laurans..., Puylaurens, un chasteau de garde'' en 1594, ''Pechlaurens'' en 1277-1639, ''Peuilaurens'' en 1647, ''Puilaurens'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Pechlaürens'', ''Pellaürens'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 332-333, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f424.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [pɛʃlaw'ɾens] o [pɛllaw'ɾens].</br> ''Puèglaurenç'', atestat tanben [pɛʎaw'ɾens] per Fritz Krüger al començament del sègle XX <ref>https://archive.org/stream/revuededialectol03sociuoft#page/n154/mode/1up p. 147</ref>, es format de ''puèg'', eretièr del latin ''podium'', que son sens actual es caracteristic de las lengas [[Occitanoromanic|occitanoromanicas]] e un pauc delà, e d'un nom d'òme, vengut del latin ''Laurentius'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 522</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 250</ref>. * ''La Pradèla'' (''La Pradèlha'' ?). Pas de fòrmas ancianas, çò qu'es normal per un lòc recent. Lo primièr element del mot ''Pradèla'' es ''prada'', del latin ''prata'', plural de ''pratum'', que donèt ''prat'' e qu'aviá lo meteis sens en latin. Lo nom s'acaba per un sufixe, diminutiu a l'origina, vengut del latin ''-ella'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 546</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 376</ref> (per d'autres lòcs). ==Istòria== {{...}} * En 1868, la comuna de [[Salvesines]] se creèt del territòri de Puèglaurenç <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=28212</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11302 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jacques Galy|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat ERDF }} {{Elegit |Debuta= |Fin= |Identitat=Marcel Boyer |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= |Identitat=Jacques Arcens |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton d'Atsat]]; es ara del canton de La Val Nauta d'Aude ([[Quilhan]]). ==Demografia== {{Demografia |insee= 11302 |1793=691 |1800=634 |1806=796 |1821=1019 |1831=1024 |1836=1000 |1841=980 |1846=985 |1851=1013 |1856=951 |1861=875 |1866=950 |1872=574 |1876=530 |1881=515 |1886=492 |1891=475 |1896=476 |1901=845 |1906=463 |1911=468 |1921=465 |1926=411 |1931=363 |1936=366 |1946=309 |1954=345 |1962= 324 |1968= 378 |1975= 257 |1982= 222 |1990= 219 |1999= 236 |cassini=28212 |senscomptesdobles=1962}} * La populacion de 1901 s'explica benlèu per la construccion del tròç de linha [[Sant Pau de Fenolhet]]-[[Ribesaltes]], dubèrt en 1901, partida de la linha [[Carcassona]]- [[Ribesaltes]]. * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|302}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|302}}/33.38) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * [[Castèl de Puèglaurenç‎‎]] <gallery> Lapradelle_3.jpg|Puèglaurenç (vilatge). Lapradelle_1.jpg|La Pradèla. Église_Notre-Dame_du_Rosaire,_Puilaurens.jpg|La Pradèla, glèisa Nòstra Dòna de la Pradèla. Forêt_domaniale_des_Fanges_(3).jpg|Forèst domaniala de las Fanjas (nom supausat). </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11302 La Pradèla e Puèglaurenç sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 2651yfs74wdu60kmbn5k81aksq6qno6 0 137095 2507853 1958977 2026-08-27T22:06:15Z Sovenhic 36254 2507853 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} La '''Ç''' ('''ç'''), apelada ''ce cedilha,'' es una letra de l'[[alfabet latin]]. Compren la letra de basa ''C (c)'' e un signe diacritic en dessota que s'apèla una ''cedilha'' (¸). == Usatge de basa segon las lengas == La foncion de la ''ç'' vària segon las lengas. === En occitan, catalan, aragonés, portugués, arpitan e francés === En [[occitan]], [[catalan]], [[aragonés]], [[portugués]], [[Francoprovençal|arpitan]] e [[francés]], la ''ç'' indica que lo son de basa es [s] davant ''a, o, u'' e en fin de mot; dins aquelas posicions, se i aguèsse pas de cedilha, la ''c'' se prononciariá [k]. Exemples en occitan: ''dançar, çò, cançon/chançon, torçut, braç, doç, feròç''. La preséncia de ''-ç'' en fin de mot es correnta en occitan, catalan e aragonés mas es pas possibla en portugués, arpitan e francés. La ''ç'' es impossibla davant las letras ''e, i, y'': dins aquelas posicions, sufís d'escriure una ''c'' sens cedilha per obténer lo son [s]. Exemples en occitan: ''cent, nacion''. Cal precisar qu'en [[occitan]] [[auvernhat]], lo son [s] deven [ʃ] dins las sequéncias ''ci, çu''. === En friolan === En [[friolan]], la ''ç'' indica que lo son de basa es [tʃ] davant ''a, o, u'' e en fin de mot; dins aquelas posicions, se i aguèsse pas de cedilha, la ''c'' se prononciariá [k]. La ''ç'' es impossibla davant las letras ''e, i'': dins aquelas posicions, sufís d'escriure una ''c'' sens cedilha per obténer lo son [tʃ]. === En albanés e en turc === En [[albanés]] e en [[turc]], la ''ç'' se pronóncia [tʃ] e se pòt trobar en totas posicions, e mai davant ''e, i, y''. == Òrdre alfabetic == I a de lengas coma l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[portugués]], l'[[aragonés]], l'[[Francoprovençal|arpitan]], lo [[francés]] e lo [[friolan]] que classifican la ''ç'' coma simpla variacion de la letra ''[[c]]''. La ''ç'' amb cedilha e se classa dins l'[[Alfabet|òrdre alfabetic]] coma una ''c'' sens cedilha. D'autras lengas coma lo [[turc]] e l'[[albanés]] fan de la ''ç'' una letra distinta de la ''c''. Las doas letras de mesclan pas dins l'òrdre alfabetic. 0r90jginsevl9h0zwtmk1xjn07p7gg2 2507854 2507853 2026-08-27T22:06:37Z Sovenhic 36254 /* Òrdre alfabetic */ 2507854 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} La '''Ç''' ('''ç'''), apelada ''ce cedilha,'' es una letra de l'[[alfabet latin]]. Compren la letra de basa ''C (c)'' e un signe diacritic en dessota que s'apèla una ''cedilha'' (¸). == Usatge de basa segon las lengas == La foncion de la ''ç'' vària segon las lengas. === En occitan, catalan, aragonés, portugués, arpitan e francés === En [[occitan]], [[catalan]], [[aragonés]], [[portugués]], [[Francoprovençal|arpitan]] e [[francés]], la ''ç'' indica que lo son de basa es [s] davant ''a, o, u'' e en fin de mot; dins aquelas posicions, se i aguèsse pas de cedilha, la ''c'' se prononciariá [k]. Exemples en occitan: ''dançar, çò, cançon/chançon, torçut, braç, doç, feròç''. La preséncia de ''-ç'' en fin de mot es correnta en occitan, catalan e aragonés mas es pas possibla en portugués, arpitan e francés. La ''ç'' es impossibla davant las letras ''e, i, y'': dins aquelas posicions, sufís d'escriure una ''c'' sens cedilha per obténer lo son [s]. Exemples en occitan: ''cent, nacion''. Cal precisar qu'en [[occitan]] [[auvernhat]], lo son [s] deven [ʃ] dins las sequéncias ''ci, çu''. === En friolan === En [[friolan]], la ''ç'' indica que lo son de basa es [tʃ] davant ''a, o, u'' e en fin de mot; dins aquelas posicions, se i aguèsse pas de cedilha, la ''c'' se prononciariá [k]. La ''ç'' es impossibla davant las letras ''e, i'': dins aquelas posicions, sufís d'escriure una ''c'' sens cedilha per obténer lo son [tʃ]. === En albanés e en turc === En [[albanés]] e en [[turc]], la ''ç'' se pronóncia [tʃ] e se pòt trobar en totas posicions, e mai davant ''e, i, y''. == Òrdre alfabetic == I a de lengas coma l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[portugués]], l'[[aragonés]], l'[[Francoprovençal|arpitan]], lo [[francés]] e lo [[friolan]] que classifican la ''ç'' coma simpla variacion de la letra ''[[c]]''. La ''ç'' amb cedilha se classa dins l'[[Alfabet|òrdre alfabetic]] coma una ''c'' sens cedilha. D'autras lengas coma lo [[turc]] e l'[[albanés]] fan de la ''ç'' una letra distinta de la ''c''. Las doas letras de mesclan pas dins l'òrdre alfabetic. o2t9ywvrp5h0zr211bh93208jhpgvb7 2507857 2507854 2026-08-27T22:16:21Z Sovenhic 36254 /* En occitan, catalan, aragonés, portugués, arpitan e francés */ 2507857 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} La '''Ç''' ('''ç'''), apelada ''ce cedilha,'' es una letra de l'[[alfabet latin]]. Compren la letra de basa ''C (c)'' e un signe diacritic en dessota que s'apèla una ''cedilha'' (¸). == Usatge de basa segon las lengas == La foncion de la ''ç'' vària segon las lengas. === En occitan, catalan, aragonés, portugués, arpitan e francés === En [[occitan]], [[catalan]], [[aragonés]], [[portugués]], [[Francoprovençal|arpitan]] e [[francés]], la ''ç'' indica que lo son de basa es [s] davant ''a, o, u'' e en fin de mot; dins aquelas posicions, se i aguèsse pas de cedilha, la ''c'' se prononciariá [k]. Exemples en occitan: ''dançar, çò, cançon/chançon, torçut, braç, doç, feròç''. La preséncia de ''-ç'' en fin de mot es correnta en occitan, catalan e aragonés mas es pas possibla en portugués, arpitan e francés. La ''ç'' es impossibla davant las letras ''e, i, y'': dins aquelas posicions, sufís d'escriure una ''c'' sens cedilha per obténer lo son [s]. Exemples en occitan: ''cent, nacion''. Cal precisar qu'en [[occitan]] [[auvernhat]], lo son [s] deven [ʃ] dins las sequéncias ''ci, çu''. Cal precisar tanben que dins certans dialèctes [[Occitan|occitans]], dins de mots que i a, en fin de mot, la -''ç'' finala pòt passar del son [s] a un amudiment. Per exemple, en [[Lemosin (dialecte)|lemosin]]: ''braç'' ['braː], ''bauç'' ['baw] mas ''feròç'' [fe'rɔs]. E en [[Provençau|provençal]]: ''bauç'' ['baw] mas ''braç'' ['bʁas], ''feròç'' [fe'rɔs]... === En friolan === En [[friolan]], la ''ç'' indica que lo son de basa es [tʃ] davant ''a, o, u'' e en fin de mot; dins aquelas posicions, se i aguèsse pas de cedilha, la ''c'' se prononciariá [k]. La ''ç'' es impossibla davant las letras ''e, i'': dins aquelas posicions, sufís d'escriure una ''c'' sens cedilha per obténer lo son [tʃ]. === En albanés e en turc === En [[albanés]] e en [[turc]], la ''ç'' se pronóncia [tʃ] e se pòt trobar en totas posicions, e mai davant ''e, i, y''. == Òrdre alfabetic == I a de lengas coma l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[portugués]], l'[[aragonés]], l'[[Francoprovençal|arpitan]], lo [[francés]] e lo [[friolan]] que classifican la ''ç'' coma simpla variacion de la letra ''[[c]]''. La ''ç'' amb cedilha se classa dins l'[[Alfabet|òrdre alfabetic]] coma una ''c'' sens cedilha. D'autras lengas coma lo [[turc]] e l'[[albanés]] fan de la ''ç'' una letra distinta de la ''c''. Las doas letras de mesclan pas dins l'òrdre alfabetic. kvs5er6clvhrm2cdfpgkpdsdxxls3b8 2507858 2507857 2026-08-27T22:17:30Z Sovenhic 36254 /* Usatge de basa segon las lengas */ 2507858 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} La '''Ç''' ('''ç'''), apelada ''ce cedilha,'' es una letra de l'[[alfabet latin]]. Compren la letra de basa ''C (c)'' e un signe diacritic en dessota que s'apèla una ''cedilha'' (¸). == Usatge de basa segon las lengas == La foncion de la ''ç'' vària segon las lengas. === En occitan, catalan, aragonés, portugués, arpitan e francés === En [[occitan]], [[catalan]], [[aragonés]], [[portugués]], [[Francoprovençal|arpitan]] e [[francés]], la ''ç'' indica que lo son de basa es [s] davant ''a, o, u'' e en fin de mot; dins aquelas posicions, se i aguèsse pas de cedilha, la ''c'' se prononciariá [k]. Exemples en occitan: ''dançar, çò, cançon/chançon, torçut, braç, doç, feròç''. La preséncia de ''-ç'' en fin de mot es correnta en occitan, catalan e aragonés mas es pas possibla en portugués, arpitan e francés. La ''ç'' es impossibla davant las letras ''e, i, y'': dins aquelas posicions, sufís d'escriure una ''c'' sens cedilha per obténer lo son [s]. Exemples en occitan: ''cent, nacion''. Cal precisar qu'en [[occitan]] [[auvernhat]], lo son [s] deven [ʃ] dins las sequéncias ''ci, çu''. Cal precisar tanben que dins certans dialèctes [[Occitan|occitans]], dins de mots que i a, en fin de mot, la -''ç'' finala pòt passar del son [s] a un amudiment. Per exemple, en [[Lemosin (dialecte)|lemosin]]: ''braç'' ['braː], ''doç'' ['duː], ''bauç'' ['baw] mas ''feròç'' [fe'rɔs]. E en [[Provençau|provençal]]: ''bauç'' ['baw] mas ''braç'' ['bʁas], ''doç'' ['dus], ''feròç'' [fe'rɔs]... === En friolan === En [[friolan]], la ''ç'' indica que lo son de basa es [tʃ] davant ''a, o, u'' e en fin de mot; dins aquelas posicions, se i aguèsse pas de cedilha, la ''c'' se prononciariá [k]. La ''ç'' es impossibla davant las letras ''e, i'': dins aquelas posicions, sufís d'escriure una ''c'' sens cedilha per obténer lo son [tʃ]. === En albanés e en turc === En [[albanés]] e en [[turc]], la ''ç'' se pronóncia [tʃ] e se pòt trobar en totas posicions, e mai davant ''e, i, y''. == Òrdre alfabetic == I a de lengas coma l'[[occitan]], lo [[catalan]], lo [[portugués]], l'[[aragonés]], l'[[Francoprovençal|arpitan]], lo [[francés]] e lo [[friolan]] que classifican la ''ç'' coma simpla variacion de la letra ''[[c]]''. La ''ç'' amb cedilha se classa dins l'[[Alfabet|òrdre alfabetic]] coma una ''c'' sens cedilha. D'autras lengas coma lo [[turc]] e l'[[albanés]] fan de la ''ç'' una letra distinta de la ''c''. Las doas letras de mesclan pas dins l'òrdre alfabetic. 2jivypj2hrzc0t11qbw5jpg0r83i69m 0 137781 2507722 2410396 2026-08-27T19:10:35Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507722 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Keplers supernova.jpg|thumb|250px|Remasilhas de la supernòva de Kepler, coneguda tanben coma SN 1604]] [[File:Estèla - Evolucion deis estèlas supergigantas.png|thumb|Evolucion deis estèlas supergigantas vèrs la supernòva.]] Una '''supernòva'''<ref>{{Dicodòc|Supernova}}</ref> (prononciat {{AFI|[sypəɾˈnɔβo̞] -[ˈnɔβa]}}) es una explosion [[estela|estelara]] que desliura un quantitat d'energia superiora a la d'una [[nòva]]. Correspond a la darrièra etapa de l'evolucion d'unas [[estela]]s ([[estelas binàrias]], e [[estelas massisas]]). Durant aquesta etapa, la [[luminositat aparenta|luminositat]] de l'estela pòt aumentar dins un factor de 10<sup>8</sup>. Les supernòvas dònan luòc a d'emissions de radiacions electromagneticas intensas que pòdon durar maites meses. Se caracterizan per una rapida aumentacion d'intensitat fins a aténher un pic, e aprés descreisson en luminositat d'un biais mai o mens suau fins a desaparéisser completament. L'explosion de [[radiacion]]s extemament luminosa, embandís fòrça material estellar a una velocitat de mai de 30000km/s (10% de la [[velocitat de la lutz]]), en provocar una [[onda de tust]]<ref> {{Cite journal |last1=Schawinski |first1=Kevin |last2=Justham |first2=Stephen |last3=Wolf |first3=Christian |last4=Podsiadlowski |first4=Philipp |last5=Sullivan |first5=Mark |last6=Steenbrugge |first6=Katrien<!-- sic --> C. |last7=Bell |first7=Tony |last8=Röser |first8=Hermann-Josef |last9=Walker |first9=Emma S. |last10=Astier |first10=Pierre |last11=Balam |first11=David |last12=Balland |first12=Christophe |last13=Carlberg |first13=Raymond G. |last14=Conley |first14=Alexander J. |last15=Fouchez |first15=Dominique<!-- typo in arxiv --> |last16=Guy |first16=Julien |last17=Hardin |first17=Delphine |last18=Hook |first18=Isobel M. |last19=Howell |first19=D. Andrew |last20=Pain |first20=Reynald |last21=Perrett |first21=Kathryn M. |last22=Pritchet |first22=Christopher J. |last23=Regnault |first23=Nicolas |last24=Yi |first24=Sukyoung K. |display-authors=1 |year=2008 |title=Supernova Shock Breakout from a Red Supergiant |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=321 |issue=5886 |pages=223–226 |arxiv=0803.3596 |bibcode=2008Sci...321..223S |doi=10.1126/science.1160456 |pmid=18556514 }}</ref> dins lo mitan interstellar a l'entorn. Aquela onda de tust espandís una granda quantitat de matèria jos forma de de gas e de posca nomenat un [[remanent de supernòva]]. Las Supernòvas constituisson d'importantas fonts galacticas potencialas d'[[ondas gravitacionalas]].<ref> {{Cite journal |last1=Ott |first1=Christian D. |last2=O'Connor |first2=Evan P. |last3=Gossan |first3=Sarah E. |last4=Abdikamalov |first4=Ernazar |last5=Gamma |first5=Uschi C. T. |last6=Drasco |first6=Steve |display-authors=1 |year=2012 |title=Core-Collapse Supernovae, Neutrinos, and Gravitational Waves |journal=[[Nuclear Physics B: Proceedings Supplement]] |volume=235 |pages=381 |arxiv=1212.4250 |bibcode=2013NuPhS.235..381O |doi=10.1016/j.nuclphysbps.2013.04.036 }}</ref> Una granda proporcion dels rais cosmics primaris ven de las supernòvas.<ref name="ackermann-2013"> {{cite journal |last1=Ackermann |first1=M. |last2=Ajello |first2=M. |last3=Allafort |first3=A. |last4=Baldini |first4=L. |last5=Ballet |first5=J. |last6=Barbiellini |first6=G. |last7=Baring |first7=M. G. |last8=Bastieri |first8=D. |last9=Bechtol |first9=K. |last10=Bellazzini |first10=R. |last11=Blandford |first11=R. D. |last12=Bloom |first12=E. D. |last13=Bonamente |first13=E |last14=Borgland |first14=A. W. |last15=Bottacini |first15=E. |last16=Brandt |first16=T. J. |last17=Bregeon |first17=J. |last18=Brigida |first18=M. |last19=Bruel |first19=P. |last20=Buehler |first20=R. |last21=Busetto |first21=G. |last22=Buson |first22=S. |last23=Caliandro |first23=G. A. |last24=Cameron |first24=R. A. |last25=Caraveo |first25=P. A. |last26=Casandjian |first26=J. M. |last27=Cecchi |first27=C. |last28=Celik |first28=O. |last29=Charles |first29=E. |last30=Chaty |first30=S. |display-authors=1 |title=Detection of the Characteristic Pion-Decay Signature in Supernova Remnants |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=339 |issue=6121 |pages=807–11 |year=2013 |arxiv=1302.3307 |bibcode=2013Sci...339..807A |doi=10.1126/science.1231160 |pmid=23413352 }}</ref> Las supernòvas pòdon èsser generadas de doas faiçons: siá per un subte realucatge de la [[fusion nucleara]] dins una [[Estela compacta|estela degenerada]]; o per [[esboldrament gravitacional]] del còr d'una estela massisa. Dins lo primièr cas, una [[nana blanca]] degenerada pòt aver acomolat pro de material d'una [[Estela binària|estela sòrre]], siá per [[Acrecion (astrofisica)|acrecion]], siá per fusion, per aumentacion la temperatura de son còr, aviant l'ignicion de la [[fusion del carbòni]], que provocarà la fusion nucleara, desorganizant completament l'estela. Dins segond cas, lo còr de l'[[estela massisa]] pòt subte subir un esboldrament gravitacional, desliurant una energia potenciala gravitacionala capable de crear una explosion de supernòva. La darrièra supernòva fintada directament dins la [[Via Lactèa]] foguèt l'estela de Kepler de 1604 ([[SN 1604]]); fòra la Via Lactèa, los [[remanant de supernòva|remanants]] de doas supernòvas pus recentas foguèron agachats dempuèi.<ref name="reynolds"> {{cite journal |last1=Reynolds |first1=Stephen P. |last2=Borkowski |first2=Kazimierz J. |last3=Green |first3=Dave A. |last4=Hwang |first4=Una |last5=Harrus |first5=Ilana M. |last6=Petre |first6=Robert |display-authors=1 |year=2008 |title=The Youngest Galactic Supernova Remnant: G1.9+0.3 |journal=[[The Astrophysical Journal Letters]] |volume=680 |issue=1 |pages=L41–L44 |arxiv=0803.1487 |bibcode=2008ApJ...680L..41R |doi=10.1086/589570 }}</ref> Las observacions d'autras galaxias indican que las supernòvas apareisson en mejana aperaquí tres còps lo sègle dins la Via Lactèa.<ref name="adams"> {{cite journal |last1=Adams |first1=Scott M. |last2=Kochanek |first2=Christopher S. |last3=Beacom |first3=John F. |last4=Vagins |first4=Mark R. |last5=Stanek |first5=Krzysztof Z. |year=2013 |title=Observing the Next Galactic Supernova |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=778 |issue=2 |pages=164 |arxiv=1306.0559 |bibcode=2013ApJ...778..164A |doi=10.1088/0004-637X/778/2/164 }}</ref> Las supernòvas tenon un ròtle significatiu en enrequesir lo mitan interstellar en elements quimics.<ref> {{Cite book |last=Whittet |first=Doug C. B. |date=2003 |títol=Dust in the Galactic Environment |url=https://archive.org/details/dustingalacticen0000whit |pages=[https://archive.org/details/dustingalacticen0000whit/page/45 45]–46 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=0-7503-0624-6 }}</ref> En mai la propagacion de las ondas de tust eissidas de las explosions de supernòvas pòdon contribuir a la formacion d'estelas nòvas.<ref> {{Cite journal |last=Boss |first=A. P. |last2=Ipatov |first2=S. I. |last3=Keiser |first3=S. A. |last4=Myhill |first4=E. A. |last5=Vanhala |first5=H. A. T. |date=2008 |title=Simultaneous Triggered Collapse of the Presolar Dense Cloud Core and Injection of Short-Lived Radioisotopes by a Supernova Shock Wave |journal=[[The Astrophysical Journal Letters]] |volume=686 |issue=2 |pages=L119–L122 |arxiv=0809.3045 |bibcode=2008ApJ...686L.119B |doi=10.1086/593057 }}</ref> ==Nòtas e referéncias== <references /> [[Categoria:Astronomia]] [[Categoria:Estela]] [[Categoria:Supernòva]] [[Categoria:Evolucion estelara]] pogve3w5qlnyhhah37srzlfvbtceebn 0 146473 2507740 2492648 2026-08-27T19:20:58Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507740 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:LocalRegiaoAlgarve.svg|250px|thumb|Localizacion d'Algarve]] '''Algarve'''{{refnec}} o '''Algarbe''' (''Algarbe'' en [[grafia mistralenca]]<ref>https://books.google.com/books?id=3OHY-dlYveMC&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22Portugal%22%20AND%20%22d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22&pg=PA70#v=onepage&q=%22Portugal%22%20AND%20%22d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22&f=false</ref>; ''Algarve'' en portugués, [[Alfabet fonetic internacionau|prononciat]] [aɫˈɡaɾv(ɨ)] en aquela lenga) es una region administrativa situada al sud del [[Portugal continental]]. La vila de [[Faro]] n'es la capitala administrativa. S'agís d'una de las regions toristicas estivalas mai importantas de [[Portugal]] e d'[[Euròpa]], mercé a las [[plaja|plajas]] e son [[Patrimòni cultural|patrimòni istoric]]. Situada al tèrme sud oèst d'Euròpa, bordada al sud e a l'oèst per l'[[ocean Atlantic]], l'Algarve parteja sa frontièra a l'èst amb [[Andalosia]] qu'es separada pel flum [[Guadiana]]; au nòrd, avesina la region d'[[Alentejo]]. La region regropa setze municipalitats e compren lo [[districte de Faro]]. Amb sa superfícia de {{Unitat|4988.56|km|2}}, l'Algarve es la mai pichona de las regions creadas per la [[Comissão de Coordenação e Desenvolvimento Regional]] (Comission de Coordinacion e del Desvolopament Regional, CCDR) de Portugal. Lo [[Produch interior brut]] (PIB) es de {{formatnum:6951}} milions d'èuros, o un [[PIB per capita]] de {{Unitat|16231|€}}. Lo sector economic màger es lo [[sector terciari]] gràcias als revenguts del torisme; lo [[sector primari]] representa 4,6 %, lo [[sector segondari]] 11,9 % e lo terciari 83,5 % de l'economia de la region. == Geografia == [[Fichièr:Algarve topographic map-fr.png|thumb||alt=Carte de la région|right|upright=1|Mapa topografica d'Algarve]] L'Algarve constituís una josregion estatistica omonima e correspon totalament a l'anciana província del meteis nom e al [[districte de Faro]]. Sa superfícia es de {{Unitat|4960|km|2}}, sa populacion en 2007 es de {{Unitat|426386|abitants}}. La region es vesinada al nòrd per la region portuguesa d'[[Alentejo]] (josregions de l'[[Alentejo Litoral]] e del [[Bas Alentejo|Baixo Alentejo]]), al sud e a l'oèst per l'[[ocean Atlantic]] e a l'èst pel flum [[Guadiana]] que la separa de la region [[espanha|espanhòla]] d'[[Andalosia]]. Lo punt culminant de la region es lo [[Pico da Foia]], {{unitat|902|mètres}}, dins la [[Serra de Monchique]]<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://voyage.viamichelin.fr/web/Destination/Portugal_et_Madere-Monchique/Site-Pico_da_Foia-N266_3 |títol=Pico da Foia - Guide michelin |consultat lo=20 mars 2012}}</ref>{{,}}<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_unid_territorial&menuBOUI=13707095&contexto=ut&selTab=tab3 |títol=Altitude máxima (m) das unidades territoriais por Localização geográfica. |editor=ine.pt, Instituto nacional de estatistica |consultat lo= 4 de genier de 2011}}</ref>. La region es divisada en doas zonas, una partida occidentala nomenada ''Barlavento'' e una partida orientala nomenada ''Sotavento''. Caduna d'aquelas doas zonas compren uèit municipalitats qu'una es principala: [[Faro]] per la zona del ''Sotavento'' e [[Portimão]] per aquela del ''Barlavento''. La còsta maritima d'Algarve es de gaireben 155 quilomètres de long, que 50 dempuèi lo tèrme del [[Cabo de São Vicente]], lo punt mai al sud oèst d'[[Euròpa]]. La còsta se caracteriza per des cròtas dubèrtas dins lo ròc calcari, subretot a l'entorn de la vila de [[Lagos (Portugal)|Lagos]]. === Relèu === [[Fichièr:Serra_de_Monchique.JPG|thumb|La [[Serra de Monchique]].]] Lo relèu de la region se caracteriza per de puèges lises traversats per de [[valada]]s. Las principalas zonas montanhosas son la ''Serra de Monchique'', la ''Serra de Espinhaço de Cão'' e la ''Serra do Caldeirão''. Coma lo clima subumid de la region<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://ualg.academia.edu/AntonioFaustinoCarvalho/Papers/449166/Le_passage_vers_lAtlantique_le_processus_de_neolithisation_en_Algarve_sud_du_Portugal_ |títol=Le passage vers l'Atlantique : le processus de néolithisation en Algarve (sud du Portugal) |consultat lo= 3 de mai de 2012}}</ref>, lo mes de [[març]] a una mejana pluviometrica anadièra situada entre {{formatnum:1000}} e {{unité|2000|mm}}, combinada amb de temperaturas moderadas. de rius an lor font dins la ''Serra''. Las principalas son la ''Ribeira de Seixe'', la ''Ribeira de Aljezur'' (o ''da Cerca''), la ''Ribeira de Odiáxere'', la ''Ribeira de Monchique'' e la ''Ribeira de Boina''. Al nòrd èst, la ''Serra do Caldeirão'' es situada a la [[frontièra]] entre la còsta e las planas del bas Alentejo<ref>{{it}}{{pt}}{{fr}}{{ligam web|url=http://ec.europa.eu/agriculture/rur/leader2/rural-fr/biblio/defis/art04.htm |títol=Construire l'image de la Serra do Caldeirão |consultat lo= 3 de mai de 2012}}</ref>. Son altitud capita los {{unitat|580|mètres}}, las municipalitats de [[Tavira]] e de [[Loulé]] amb qualques punt passan {{unitat|500|mètres}} d'altitud. La ''Serra do Caldeirão'', malgrat son altitud modèsta, forma un paisatge plan particular, que los puèges son descopats per un sistèma fluvial pro dens, compausat de rius de regim estacionari. === Idrografia === Algarve es traversada per de flums que lo [[Guadiana]], frontièra entre Algarve e Andalosia e forma doncas la frontièra lusoespanhòla sud<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://www.routard.com/mag_reportage/184/4/le_long_du_rio_guadiana.htm |títol=Le long du Rio Guadiana |consultat lo= 3 de mai de 2012}}</ref>. Lo flum nais dins lo pargue natural dels [[lacs de Ruidera]], dins la [[Ciudad Real (província)|província espanhòla de Ciudad Real]]; sa longor totala es de 829 quilomètres. L'[[Arade]] nais dins la ''Serra do Caldeirão'' e travèrsa las municipalitats de [[Silves (Portugal)|Silves]], [[Portimão]] e [[Lagoa (Algarve)|Lagoa]], puèi s'escampa dins l'ocean Atlantic a Portimão, a l'èst de la [[praia da Rocha]]<ref>{{obratge|lenga=en |títol=Silves, Tourist Guide to the Town and Borough |autor=J.D. Garcia Domingues |editor=Empresa Litográfica Do Sul, S.A.}}</ref>. La region aculhís tanben la [[Ria Formosa]], un ensems de lònas e d'illas formadas aprèp lo [[Tèrratrem de Lisbona de 1755]], separada de la mar per un [[cordon litoral]], al bòrd del qual s'espandisson las municipalitats de [[Loulé]], [[Faro]], [[Olhão]], [[Tavira]] e [[Vila Real de Santo António]]. Sa superfícia totala es de {{Unitat|18400|ectars}} per una longor de {{Unitat|60|quilomètres}}, del flum [[Ancão]] fins a la ''praia da Manta Rota''<ref>{{en}} {{ligam web|url=http://www.algarve-portal.com/en/country/landscapes/ria_formosa/ |títol=The Ria Formosa |consultat lo= 3 de mai de 2012}}</ref>. [[Imatge:Portimao road bridge 211-2.jpg|thumb|upright=3.2|center|Vista sul flum Arade, entre [[Parchal]] (esquèrra) e Portimão (decha)]] === Clima === La temperatura mejana annadièra del litoral del ''Sotavento'' e del centre de la region es la mai nauta del [[Portugal continental]] e una de las mai nautas de la [[peninsula Iberica]]; s'establís a gaireben {{tmp|18|°C}} (1961-1990). La region gausís d'un clima puslèu caud e sec de tipe [[Clima mediterranèu|mediterranèu]]<ref>{{ligam web|url=http://www.linternaute.com/voyage/portugal/algarve/climat-meteo/ |títol=Algarve |editor=Internaute Magazine |consultat lo=11 d'abril de 2012}}</ref>. Entre octobre e febrièr, se vei de concentracions de [[precipitacion]]s, sovent de caractèr torrencial. Las mejanas annadièras son inferioras a {{unitat|600|mm}} per la mai granda partida del litoral e dins la val del Guadiana; passan los {{unitat|800|mm}} dins la ''serra do Caldeirão'' e {{unitat|1000|mm}} dins la ''Serra de Monchique''. Dins la [[region litorala]], i a cinc meses pro secs, e, entre junh e setembre, las precipitacions son raras. L'[[ensolelhament]] mejan de la region, levat la ''Serra de Monchique'', es de {{unitat|2800|oras per an}}, çò que ne fa una de las regions europèas mai solelhada<ref>"eaux">{{fr}}{{ligam web|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0004/000477/047764fo.pdf |títol=Évaluation des ressources en eaux des systèmes aquifères de l'Algarve |consultat lo= 16 d'abril de 2012}}</ref>. [[Fichièr:Dona Ana Beach - Lagos, Portugal.jpg|thumb|left|175px|Praia Dona Ana, municipalitat de [[Lagos (Portugal)|Lagos]]]] [[Fichièr:Castelejo, Costa vicentina.JPG|thumb|175px|Vista sul [[Parcgue natural del Sud Oèst Alentejano e Costa Vicentina|parc naturel Costa Vicentina]]]] Lo clima de la region, segon la [[classificacion de Köppen]], se divisa en doas zònas : la primièra aparten al [[clima temperat]], çò que significa fòrtas de precipitacions en [[ivèrn]] e un temps sec e caud en [[estiu]]; la segonda es de clima temperat amb d'ivèrns pluvioses e d'estiu secs amb de temperaturas pauc elevadas. Las nevadas son raras dins la region. La darrièra casuda sul litoral foguèt registrada en febrièr de 1954<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://www.meteo.pt/pt/areaeducativa/estudos_casos/quedadeneve/index.html |títol=Queda de Neve em Portugal |consultat lo= 11 d'abril de 2012}}</ref>, mas nevèt suls massisses de la region coma lo 1{{èr}} de febrièr de 2006 dins la ''Serra do Caldeirão'' e lo 10 de genièr de 2009 dins la ''Serra de Monchique''<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://www.youtube.com/watch?v=WP3eaziKPv4 |títol=Neve no Algarve |consultat lo= 11 avril 2012}} {{YouTube}}</ref>. === Environament === L'urbanizacion es subretot concentrada sul litoral alara que l'interior de las tèrras demora puslèu rural e abriga fòrça massisses boscoses. La region es menaçada cada an pels [[encendi de bòsc]]<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://www.alquimista.net/htm/public4.htm#onda |títol=Feux de forêts dans la région de l'Alentejo et de l'Algarve |consultat lo= 4 de mai de 2012}}</ref>. L'urbanizacion del litoral es lo fruch del torisme de massa aparegut dins los [[ans 1960]]. Las primièras criticas contra aquel tipe urbanizacion apareguèron dins lo [[ans 1980]]<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://books.google.fr/books?id=Ql-tqRsxGv0C&pg=PA287&dq=Urbanisation+de+masse+Algarve&hl=fr&sa=X&ei=d9p5T6qsItKz0QX2i-GzDQ&ved=0CD0Q6AEwAg#v=onepage&q=Urbanisation%20de%20masse%20Algarve&f=false |títol=Vers un rural postindustriel : rural et environnement dans huit pays européens, page 287 |consultat lo= 2 avril 2012}}</ref>. Existís, al sud de la region, una resèrva naturala de {{unitat|184|km|2}}, la [[Ria Formosa]], ont es possible d'observar de centenas d'espècias d'aucèls<ref>petit</ref>, e d'illas e illòtas. S'agís d'una zona aparada per l'estatut de [[Lista dels pargues naturals du Portugal|pargue natural]] dempuèi lo 9 de decembre de 1987<ref>{{ligam web|url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/geo_0003-4010_2003_num_112_629_889 |títol=Les marais endigués de la Ria Formosa (Algarve) face à un siècle de développement économique. Le cas de la réserve naturelle de Ludo |consultat lo= 2 d'abril de 2012}}</ref>{{,}}<ref>"park" > {{en}} {{ligam web|url=http://portal.icnb.pt/ICNPortal/vEN2007/O+ICNB/Areas+Protegidas/Parques+Naturais/Ria+Formosa/?res=1366x768 |títol=Ria Formosa Nature Park |consultat lo=2 avril 2012}}</ref>. Las regions de l'Algarve e d'Alentejo se partejan lo [[pargue natural del Sud Oèst Alentejano e Còsta Vicentina]], que la superfícia es de {{Unitat|56952|ectars}}, que s'apond una zòna maritima protegida de {{Unitat|17460|ectars}}. Lo pargue s'espandís dempuèi lo riu de la ''Junqueira'' a ''São Torpes'' fins a la plaja de ''Burgau'', sus una longor de {{Unitat|110|quilomètres}}<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://www.visitportugal.com/NR/exeres/40048323-D0A9-4FAC-B8A6-FEFFC9B4267F,frameless.htm |títol=Parc naturel du Sud-Ouest Alentejano et Costa Vicentina |consultat lo= 4 de mai de 2012}}</ref>. <gallery> Fichièr:Albufeira-Strand.JPG|Praia do Peneco, a [[Albufeira]] Fichièr:Caldas de Monchique - vista geral.JPG|Caldas de Monchique Fichièr:Ria de Alvor.jpg|Ria de [[Alvor]] File:Port d'Alvor.jpg|thumb|Pòrt d'Alvor Fichièr:9028 Cabo san Vicente.JPG|Bauces al nòrd del [[Cabo de São Vicente]] File:Lagos falaise pont.jpg|thumb|[[Lagos]], bauç e pont Fichièr:Fire in Algarve.JPG|[[encendi de bòsc]] dins la region (2005) Fichièr:Quarteira-Algarve.jpg|Urbanizacion del litoral a [[Quarteira]] </gallery> La flora relève es de tipe [[mediterranèu]], levat aquela de la [[Serra de Monchique]], mai prèp del tipe subtropical<ref>petit {{obratge|lenga=fr|autor=Jean Labourdette e Dominique Auzias|títol=Algarve 2011|editor=Petit Futé|anada=2010|Nb.p=240|isbn=274692871X|url=http://books.google.fr/books?id=_dqYVqzgeCkC&pg=PA22&dq=algarve+faune+flore&hl=fr&ei=d3hjTr_vH-X44QSvidmwCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=algarve%20faune%20flore&f=false}}</ref>. I a dins la Serra de Monchique una granda varietat d'espècias vegetalas, que l'espècia dominanta es lo [[Quesrsus canariensis|garric de las Canàrias]], mesclat au [[siure]]. S'i vei tanben de [[castanhièr]]s, de [[manhòlia]]s, de [[bananièr]]s e de [[Rhododendron ponticum|rododendrons]]. Fòrça espècias d'aucèls frequentan aquela region, tota l'anada o per de passas de [[Migracion animala|migratòris]]. == Istòria == {{article detalhat|Istòria de l'Algarve|Reialma d'Algarve}} === Etimologia === Lo tèrme ''Algarve'' ven del nom ''al-Gharb al-Ândalus'' (''Andalosia de l'Oèst''), nom donat a l'actual Algarve e al [[bas Alentejo (josregion)|bas Alentejo]] pendent l'ocupacion musulmana<ref>{{ligam web |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedie-de-l-islam/gharb-al-andalus-SIM_2463?s.num=0&s.q=Gharb+al-%C3%82ndalus&s.f.s2_parent_title=s.f.book.Encyclop%C3%A9die+de+l%E2%80%99Islam |títol=Encyclopédie de l’Islam |consultat lo=20 de març de 2012}}</ref>. Al sègle XIII, lo ''[[Gharb al-Ândalus]]'' se redusiá a una faissa al sud del [[reialme de Portugal]], que [[Silves (Portugal)|Silves]] n'èra la capitala<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://www.dossiers-archeologie.com/numero-198/portugal-prehistoire-a-l-epoque-romaine/silves-une-capitale-gharb-al-andalus.8237.php#article_8237 |títol=Silves, une capitale du Gharb al-Andalus |consultat lo=15 de mai de 2012}}</ref>. Lo nom d'''al-Gharb'', adaptat a la fonetica e a l'ortografia portuguesas, acabèt doncas per designar sonque aquela darrièra region jos dominacion maura al Portugal, que pòrta ara lo nom d'Algarve. === Preistòria e Antiquitat === [[Imatge:Praia da Luz Portugal February 2915 12.jpg|thumb|[[Tèrmes romans]] a [[Praia da Luz]].]] Dins l'[[Antiquitat]], l'actuala Algarve e lo sud del ''[[districte de Beja]]'' son ocupats pels [[Conís]]<ref>"cinetes">{{obratge|títol=Enciclopédia Luso-Brasileira de Cultura|lenga=pt |anada=1963 |tiítole=Algarve |luòc=Lisboa |editor=Editorial Verbo}}</ref>, pòble possiblament linguisticament e etnicament d'origina [[Ibèrs|ibèra]] e [[celtibèrs|celtibèra]], jos l'influéncia culturala de la civilizacion de [[Tartessos]]. Pendant la [[guèrra lusitaniana]], la principala vila dels Conii, [[Conistorgis]], foguèt destruida pels [[Lusitània|Lusitanians]]. Los Fenicians establiguèron de pòrts de comèrci, per la còsta, vèrs 1000 Abc. Los Cartagineses fondèron ''Portus Hanibalis'', ara [[Portimão]], vèrs l'an 550 Abc Aprèp la conquèsta romana, la region foguèt incorporada a la [[província romana]] de [[Lusitània]]. Los [[Republica romana|Romans]] nomenèron la region ''Cuneus''<ref>{{obratge|lenga=fr |títol=Géographie comparée ou analyse de la géographie ancienne et moderne des peuples de tous les pays et de tous les ages |autor=Edme Mentelle |luòc=París |anada=1781}}</ref> o Cyneticum segon las fonts<ref> "cinetes" </ref>. L'Algarve fasiá partida de l'[[Empèri Roman]], integrant d'en primièr la província de l'[[Hispania Ulterieura]], puèi aquela de la [[Lusitània]]. Demorèt dins l'Empèri roman gaireben 600 ans (de l'an 200 AbC a l'an 410 APC), amb coma vilas principalas ''Baesuris'' (ara [[Castro Marim]]), ''Balsa'' (prèp de [[Tavira]]), ''Ossonoba'' ([[Faro]]), ''Cilpes'' ([[Silves (Portugal)|Silves]]), ''Lacobriga'' ([[Lagos (Portugal)|Lagos]]) e ''Myrtilis'' ([[Mértola]])<ref> "cinetes" </ref>. Pendent l'epòca romana, lo desvelopament cultural e economic (agricultura e pesca) es significatiu, la region èra una importanta region agricòla. A l'epòca, l'[[òli d'oliva]] e lo [[garum]] èran los principals produchs exportats. Sa localizacion geografica li balhan d’importància, au caireforc de las vias maritimas entre los pòrts romans de la [[mar Mediterranèa]] e de l'[[ocean Atlantic]], de l'[[Hispania]], de la [[Gàllia]] e de la [[Britannia]]. Los flums [[Guadiana]] (''Anas'') e [[Arade]] (''Aradus'') èran de camins fluvials cap a l'interior. Ara, l'Arade es gaireben pas navigable per nau a causa de l'[[agradacion]]<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://www.asf.epoc.u-bordeaux1.fr/theses/Manuscrits/MARCHES_2005.pdf |títol=Édification des rides sédimentaires d'Albufeira, Portimão et Lagos |consultat loe= 20 de març de 2012}} {{pdf}}</ref>. En [[409]], les [[Alans]] ocupèron [[Lusitània]]. Los [[Visigòts]] prenguèron lo contraròtle de la region en [[469]] jos [[Teodoric Ier|Teodoric I{{èr}}]]. Lo [[reialme Visigòt de Tolèda]] durèt fins a [[711]], data de l'invasion musulmana<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://www.clio.fr/CHRONOLOGIE/chronologie_portugal_des_origines_a_la_lusitanie_romaine_et_a_l_occupation_germanique_et_musulmane.asp |títol=Des origines à la Lusitanie romaine et à l’occupation germanique et musulmane |consultat lo= 20 de març de 2012}}</ref>. === L'ocupacion araba e la conquèsta portuguesa === [[Imatge:Reino de Sevilla s. XI.png|thumb|right|Conquèsta del taïfa de Sevilha al sègle XI.]] A l'epòca musulmana, la principala vila de la ragion (''Gharb al-Ândalus'', الغرب الأندلس en arab) es [[Silves (Portugal)|Silves]]. Al començament del sègle XI, le [[califat de Còrdoa]] se separèt en de pichons reialmes o [[taïfa|''taïfas'']]. Algarve foguèt partajat entre lo [[taïfa de Santa Maria do Algarve|''taïfa d'Algarve'']] e aquel de [[taïfa de Silves|Silves]]. Ambedós reialme foguèron conquerits pel ''[[taïfa de Sevilha]]'' en [[1051]] e [[1063]], respectivament. Aprèp la casuda de las [[Dinastia Almoravid|Almoravids]] en [[1147]], lo ''taïfa de Silves'' tornèt brèvament independent per de càser jos l'autoritat dels [[Almoads]] en [[1151]]. En [[1191]], lo rei [[Sanche Ier de Portugal|Sanche I{{èr}} de Portugal]] prenguèt Silves ajudat dels [[Crosada|crosats]], mas capitèt pas demorar. En [[1242]], D. Paio Peres Correia expulsèt los Moros de [[Tavira]] aprèp cinc sègles de dominacion<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://routelab.ana.pt/ucm/groups/algarve/documents/documento/mkt_007353.pdf |títol=L’Agarve. La côte sud du Portugal en huit coups de cœur - page 2 |consultat lo= 16 de març de 2012}} {{pdf}}</ref>. En [[1249]], lo rei [[Alfons III de Portugal]] conqueriguèt definitivament Algarve, acabant atal la ''[[Reconquista]]'' portuguesa. Prenguèt lo títol de « rei de Portugal e d'Algarve ». En [[1254]], vendèt al rei [[Anfons X de Castelha]] la partida de las seunas conquèstas situada a l'èst del flum [[Guadiana]] (frontièra actuala entre Espanha e Portugal), que los noms d'« Algarve espanhòla » (enclusida dempuèi dins l'Andalosia) e « Algarve portuguesa ». Amb [[tractat de Badajoz (1267)]] Castelha reconeguèt las conquèstas portuguesas e abandonèt la seunas pretensions sus la region<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/portugal_Hst.htm |títol=Brève histoire du Portugal et de sa langue |consultat lo= 15 mai 2012}}</ref>. === Del sègle XV al XVII === [[Fichièr:Portugalliae 1561 (Baseado no primeiro mapa de Portugal)-JM.jpg|thumb|upright=0.8|left|Los reialmes de Portugal e d'Algarve en [[1561]].]] La [[comarca]] d'Algarve foguèt creada en [[1406]]<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://www.somosportugueses.com/modules/articles/print.php?id=353 |títol=História do Ordenamento de 27 a.c. até hoje |consultat lo= 16 mars 2012}}</ref>. Malgrat lo títol de « rei de Portugal e d'Algarve » portat pels successors d'Anfons III, lo [[reialme d'Algarve]] constituís pas, levat lo nom, un Estat separat: las seunas institucions e leis son las meteisses que dins lo rèste de Portugal. Lo nom d'« Algarve » s'espandiguèt, mai tard, a las conquèstas de Portugal otramer. En [[1471]], aprèp que prenguèt las vilas marroquinas de [[Tànger]], [[Ksar el-Kébir|Alcácer-Quibir]] e [[Asilah|Arzila]], lo rei [[Alfonso V de Portugal|Alfonso V]] prenguèt lo títol de « rei de Portugal e ''de las Algarves'' » au plural. Aquel « [[Marròc portugués|Algarve d'otramar]] » demorèt fins a [[1769]]. Lo territòri s'espandissiá alara fins a la vila d'Almeira<ref>{{fr}}{{obratge|lenga=fr |autor=A. Germond de Lavigne |colleccion=Collection des guides Joanne |títol=Itinéraire descriptif, historique et artistique de l'Espagne et du Portugal |ananda=1866 |url=http://books.google.fr/books?id=D_w-AAAAcAAJ&source=gbs_navlinks_s Google books}}</ref>. Vèrs [[1417]], una escòla de navigacion foguèt fondada per l'Infant [[Enric lo Navegador]]<ref>"sagres">{{pt}} {{ligam web| |url=http://cvc.instituto-camoes.pt/navegaport/g19.html |títol=Escola de Sagres |consultat lo=20 avril 2012}}</ref>. Cap de referéncia, rèstas arqueologics o documents originals d'epòca sus aquela escola nautica foguèron trobats<ref>"sagres2">{{fr}}{{ligam web|url=http://www.luso.fr/index.php?option=com_content&task=view&id=198&Itemid=53 |títol=L'école de Sagres est un mythe |consultat lo= 21 avril 2012}}</ref>. En [[1877]], Sousa Holstein afirmèt que l'escòla jamai existiguèt mas que seriá estat una acadèmia scientifica per la navigacion e la mar<ref>"sagres"</ref>. D'autres rebutan fins a l'existéncia d'aquela l'escòla<ref>"sagres2" </ref>, coma Luís de Albuquerque, Thomaz Marcondes de Souza, Será Duarte Leite ou encore Fábio Pestana Ramos<ref>"sagres2" </ref>, alara que d'autres sostengan son existéncia, coma Jaime Cortesão<ref>"sagres"</ref>. Al sègle XV, lo pòrt de [[Lagos (Portugal)|Lagos]] aqueriguèt una importància creissenta amb los viatges dels explorators coma [[Gil Eanes]]. De [[1576]] a [[1756]], la vila de Lagos venguèt la capitala d'Algarve<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://www.portugalvirtual.pt/_tourism/algarve/lagos/ptindex.html |títol=Présentation de Lagos |consultat lo= 3 mai 2012}}</ref>. A la fin del sègle XVI, la vila de [[Vila do Bispo]] foguèt atacada mai d'un còp per de piratas e los Moros e tanben pel corsari anglés [[Francis Drake]]<ref>"Guialgarve">{{pt}} {{ligam web|url=http://issuu.com/turismo_algarve/docs/patrimonio_cultural |títol=Guia do Património Cultural do Algarve |consultat lo=7 mai 2012}}</ref>. ===Del sègle XVIII fins ara === Jol reialme de [[Josèp Ièr de Portugal|Josèp I{{èr}}]], que regnèt de 1750 a 1777, lo [[marqués de Pombal]] tentèt de divisar lo [[diocèsi d'Algarve|diocèsi de Faro]] en dos, amb la creacion d'un novèl diocèsi a [[Portimão|Vila Nova de Portimão]], mas aquela division foguèt pas reconeguda pel papa. Lo limit entre les dos diocèsis seriá estat la ribeira de [[Quarteira]], prolongada en linha drecha fins a [[Alentejo]]. En [[1755]], Algarve foguèt durament tocada pel [[Tèrratrem de Lisbona de 1755]]. Los saquejals provoquèron de destruccions dins fòrça vilas de la region, e l'onda de mar damatjèt plan las fortalesa costièras: se la vila de Faro es aparada per la lòna de [[Ria Formosa]], a Lagos, las ondas capitèron lo suc dels barris de la vila. [[Fichièr:Revolta olhanense.JPG|thumb|Començament de la revòlta d'Olhão (1809).]] En [[1807]], la mitat nòrd del país foguèt envasida per las tropas napoleonianas du [[Jean-Andoche Junot|general Junot]], alara que le [[reialme d'Algarve]] e la província d'[[Alentejo]] foguèron envasidas per las tropas espanhòlas de [[Manuel Godoy]], prince de la patz<ref>{{fr}}{{obratge|lenga=fr |autor=Napoléon 1{{èr}} |títol=Correspondance de Napoléon I : publiée par ordre de l'empereur Napoléon III |passatge=119 |luòc=París |editor=H. Plon, J. Dumaine |anada=1858 |format=20 volumes |url=http://archive.org/details/correspondancede20napouoft}}</ref>. Aquela occupacion s'acabèt l'an seguent, aprèp la [[revòlta d'Olhão]]<ref>"Algarveonez" > {{ligam|url=http://books.google.fr/books?id=_dqYVqzgeCkC&pg=PA25&lpg=PA25&dq=R%C3%A9publique+de+l%27Algarve&source=bl&ots=II3rWxFpwz&sig=MozCR2c-dE2nmjb_S0zAj2Ntb44&hl=fr&sa=X&ei=k4WiT9CvGaHm4QTsn7nXCA&ved=0CCAQ6AEwADgK#v=onepage&q=R%C3%A9publique%20de%20l%27Algarve&f=false |títol=Algarve 2011 |consultat lo= 3 mai 2012}}</ref>. Lo 16 de decembre de 1815, ambedos reialmes venguèron lo [[Reialme Unit de Portugal, de Brasil e d'Algarve]], amb [[Rio de Janeiro]] coma capitala del reialme. Vèrs [[1820]], la region visquèt una imigracion importanta de josieus [[Marròc|marrocans]], [[gibartar]]ians e [[espanhòl]]s, mas la region foguèt sonque un luòc de passatge per aqueles que s'anèron cap als [[Açòres]]. D'autres demorèron dins la zona de [[Faro]] que comptèt un seissantenat de fogals josieus. En [[1836]], una novèla division administrativa foguèt creada, lo [[districte de Faro]]. A la casuda de la monarquia, en [[1910]], los reialmes de Portugal e d'Algarve desapareguèron e, amb l'instauracion de la [[Premièra Republica portuguesa]] (1911-1926), l'Algarve venguèt una província<ref> "Algarveonez" </ref>. A la debuta dels ans [[1960]], [[Salazar]] comencèt una politica, lo plan regional d'Algarve (1963-1964), que creèt un impòst sus las construccions toristicas. Aquel tèxte de lei foguèt tanben adoptat dins d'autras regions coma a Lisbona, que pasmens foguèt leu suprimit<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://sergiopalmabrito.blogspot.fr/2012/03/o-algarve-as-sextas-20120224-salazar.html |títol=Salazar, Política de Solo e Planeamento Urbano no Algarve |consultat lo= 5 mai 2012}}</ref>. Foguèt suprimit aprèp la casuda de la dictatura, en 1974. == Economia == {{article detalhat|Economia d'Algarve}} [[Imatge:Lagos 2 copy.jpg|thumb|center|upright=3.2|Vista panoramica de Lagos, l'Avenida dos descobrimentos.]] En [[1685]], l'ensems dels pòrts de la region exportava pas que 3,2 % e importava sonque 2,9 % de las merças pel país, alara que lo [[pòrt de Lisbona]] importava 75 % e exportava 77 % de las merças del país<ref>{{pt}}{{ligam web|url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ahess_0395-2649_1957_num_12_1_2618_t1_0166_0000_2 |autor=Virginia Rau |títol=Subsidies para о estudo do movimento dos portos de Faro e Lisboa durante о século XVII |consultat lo= 27 avril 2012}}</ref>. [[Fichièr:BarcoPescaTavira.JPG|Nau de pèsca a [[Tavira]]|thumb]] Ara Algarve es una region toristica e agricòla. Las principalas produccions agricòlas de la region son las [[figa]]s, las [[amètla]]s, las [[Irange]]s, las [[Carrobièr|carróbas]], los [[arboç|arboces]] e lo [[surrièr]] per la produccion del [[siure]]. L'[[orticultura]] es pro practicada dins la region<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://www.gpp.pt/pbl/Diagnosticos/subfileiras/Horticultura.pdf |títol=Horticulture au Portugal|consultat lo=15 mai 2012}}</ref>, qu'es tanben productritz de vins, que quatre son jos la [[Denominacion d'Origina Protegida|Denominação de Origem Controlada]]: [[Lagoa (DOC)|Lagoa]], [[Lagos (DOC)|Lagos]], [[Portimão (DOC)|Portimão]] e [[Tavira (DOC)|Tavira]]. [[Fichièr:Algarve - Poço Barreto - Laranjeiras - HDR Compressor Deep.jpg|thumb|Irangedas prèp de Silves.]] La pesca e l'[[aquacultura]] son d'activitats importantas dins las regions costièras d'Algarve; las [[sardina]]s, las [[soleidae|sòlas]], los [[ciprinid]]s (carpas…), las [[daurada reiala|dauradas reialas]] e autres [[coquilhum]] son los mai pescats dins la region. L'[[pèsca|industria de la pèsca]] s'apièja sul desvelopament de fòrça usinas de consèrvas que tenguèron un ròtle important dins l'[[economia d'Algarve]] a l'epòca de l'[[Estado Novo (Portugal)|''Estado Novo'']] (1933-1974). Mas, a la fin del sègle XX se tanquèron aquelas usinas. Las municipalitats mai implicadas dins la pesca son [[Olhão]], [[Tavira]], [[Portimão]] e [[Vila Real de Santo António]]. Dempuèi l'epòca romana, l'agricultura ten una plaça importanta dins l'economia<ref>{{pt}}{{ligam web |url=http://repositorio.ul.pt/handle/10451/568 |títol=A ocupação romana do Algarve : estudo do povoamento e economia do Algarve central e oriental no período romano|consultat lo=6 de mai de 2012}}</ref>. En [[1970]], lo [[sector primari]] representava 29 % del [[PIB]] de la region ({{unitat|3431000000|d'[[escudo portugués]]}}) e 3 % de l'ensems del [[Portugal continental]]. Lo sector ocupava prèp de 45 % de la populacion activa, o gaireben {{formatnum:45000}} trabalhadors<ref>"eaux" </ref>. Totjorn a l'epòca, la produccion de fruch representa 40 % de la produccion nacionala<ref>"eaux" </ref>. Al començament del sègle XXI, lo sector primari representa 4,6 % del PIB. [[Fichièr:SilvesCastle-Tower.jpg|thumb|left|upright=0.6|[[Castèl de Silves]].]] Lo torisme es la principala font economica de la region. Mercés a las plajas e del clima mediterranèu, Algarve venguèt, dempuèi los ans [[1960]], una destinacion fòrça populara pels toristas forastièrs, subretot de [[Grand Bretanha]]. Puèi la destinacion es tanben estimada pels [[Portugal|Portugueses]], los [[Espanha|Espanhòls]], los [[Alemanha|Alemands]], los [[Païses Basses|Olandeses]] e los [[Irlanda|Irlandeses]]<ref> "Analise" >{{pt}} {{ligam web|url=http://www.turismodoalgarve.pt/NR/rdonlyres/77F0782C-CB71-4215-BABA-0F3920915E07/0/Analise_conjuntura_Junho_2009.pdf |títol=Algarve, Análise de conjuntura turística |consultat lo= 18 janvier 2011}} {{pdf}}</ref>. Fòrças forastièrd possedisson de demoranças secondàrias dins la region. En mai de la beutat de las plajas, Algarve investiguèt dins la creacion de camps de [[gòlf]]. Las plajas d'Algarve s'espandisson de la ''Praia da Marinha'' fins a ''Armação de Pêra''. Existís tanben una estacion termala, ''Caldas de Monchique''. Lo clima doç d'Algarve atira l'interès dels [[Euròpa del Nòrd|Nòrdeuropèus]] desirant possedar una demorança de vacanças dins la region. S'agís d'uns region [[Portugal|Portuguesa]] de l'[[Union Europèa]], aquò fa que quin que siá ciutadan de l'Union pòt que n'importe comprar liurament une proprietat e d'i demorar<ref>{{en}} {{ligam web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2004:229:0035:0048:fr:PDF |títol=On the Rights of Citizens of the Union |consultat lo= 18 janvier 2011}} {{pdf}}</ref>. Los expatriats [[Reialme Unit|britanics]], puèi los [[Alemanha|Alemands]], los [[Païses Basses|Olandeses]] e los [[Escandinàvia|escandinaus]] son los màgers. En [[1970]], mercé al torisme, lo [[sector terciari]] representava 52 % del [[PIB]] de la region, 3 % de l'ensems del [[Portugal continental]]. Emplegava prèp de 29 % de la populacion activa, sián prèp de 30000 trabalhadors<ref> "eaux" </ref>. Al començament del sègle XXI, lo sector terciari capita 83,5 % del PIB de la region. En març de 2007, lo ministre de l'Economia, Manuel Pinho, anoncièt la creacion del projècte ''Allgarve'' coma partida d'una promocion estrategica d'Algarve coma destinacion toristica pels forastièrs<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://www.senioractu.com/Allgarve-09-le-retour-du-plus-grand-evenement-culturel-du-Portugal_a11124.html |títol=« Allgarve 09 » : le retour du plus grand événement culturel du Portugal |consultat lo= 18 janvier 2010}}</ref>. === Transpòrts === [[Fichièr:Puente Internacional 416.jpg|thumb|L'Autorota A22, lo pont Internacional sul Guadiana, entre [[Espanha]] e [[Portugal]].]] ====Malhum rotièr==== Algarve es traversada per doas autorotas. La primièra, l'A22 passa al sud de la region de [[Bensafrim]] ([[Lagos (Portugal)|Lagos]]) a [[Ayamonte]] en [[Espanha]]. Trvèrsa las vilas de Lagos, [[Portimão]], [[Albufeira]], [[Loulé]], [[Faro]], [[Olhão]], [[Tavira]] e la vila termièra de [[Vila Real de Santo Antonio]]; liga l'[[aeropòrt de Faro]]. Fae 133 quilomètres de long<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://www.ana.pt/portal/page/portal/ANA/AEROPORTO_FARO_CNT/?AE_FR=83665552&actualmenu=82232403&cboui=83665552 |títol=Acessos para o Aeroporto de Faro |consultat lo= 11 avril 2012}}</ref>. La segonda autorota, l'A2, passa al centre de la region. Va a la capitala ([[Lisbona]]) passant per las vilas algarvienas de [[Albufeira]] (Portimão), [[Salir (Loulé)|Salir]] (Silves) e la vila de [[São Bartolomeu de Messines]] (Silves). La region possedís tanben de rotas segondárias importantas, coma l' ''itinerari complementar 4'' qui permet ligar la vila de Lagos a Vila Real de Santo António. Una autra rota, l' ''itinerari principal'', va al nòrd de Portugal ([[Valença (Portugal)|Valença]]) a la frontièra espanhòla al nivèl de [[Castro Marim]] en passant per [[Lisbona]]. ====Malhum ferroviari==== [[Fichièr:Alfa Pendular in Tunes.jpg|thumb|L'[[Alfa Pendular]] a [[Silves (Portugal)|Tunes]].]] Dins la region i a doas linhas de camins de fèrre. La primièra, la [[linha do Sul]], permet d'anar a la capitala portuguesa via las garas Campolide e de [[Silves (Portugal)|Tunes]]. Es la segonda mai granda linha de país, aprèp la [[linha do Norte]]. Lo [[13 de setembre]] de [[1954]], un accident se passèt sus la linha dins l'Algarve, amb mai de 30 mòrts e 50 ferits<ref>{{pt}} {{ligam web|url=http://gasolim.blogs.sapo.pt/774075.html |títol=O desastre do Rápido do Algarve |consultat lo= 12 d'abril de 2012}}</ref>. La region possedís en pròpri lo seu malhum, la [[linha do Algarve]], que permet de traversar la region d'oèst a l'èst, anant de [[Lagos (Portugal)|Lagos]]a [[Vila Real de Santo António]], sus {{unitat|139.5|km}} de long amb connexion a la frontièra<ref>{{pt}}{{de}}{{en}} {{ligam web|url=http://www.algarve-portal.com/en/traffic/linha-algarve/ |títol=Linha do Algarve ; From Lagos to Vila Real de Santo António |consultat lo= 15 mai 2012}}</ref>. ====Malhum aerian==== [[Fichièr:FaroAirport.jpg|thumb|L'[[aeropòrt de Faro]].]] L'[[aeropòrt de Faro]] es a 9 quilomètres de la vila. Dubriguèt l'[[11 de julhet]] de [[1965]]. Es lo le tresen mai grand aeropòrt portugués pel trafec, aprèp l'[[aeropòrt de Portela]] a [[Lisbona]] e l'[[aeropòrt de Porto|aeropòrt Francisco Sá Carneiro]] a [[Porto]]. Doas companhiá aerianas i an una basa d'operacions, [[Ryanair]] e [[TAP Air Portugal]]. D'òbras per renovar l'aeropòrt entre [[2011]] e [[2013]]an per objectius l'alargament e reamainatjament de l'[[aerogara]]<ref>{{fr}}{{ligam web|url=http://portfolio.zagope.pt/fr/SiteProjects.aspx?company=244ecc9a-48fa-4b5a-bb71-2f2f93d1712b&type=9be593a7-0c52-4140-ae10-c6b94ad126ff#!prettyPhoto[iframes]/1/ |títol=Aéroports : Bienvenue dans notre Portefeuille des projets |consultat lo= 11 avril 2012}}</ref>, d'aumentar lo nombre de vòls e passar de 2400 a 3000 clients per ora. == Administracion == [[Fichièr:CamaraMunicipalFaro.JPG|Sèti de la comuna de Faro|thumb]] Algarve es la region administrativa mas al sud de [[Portugal]], es divisada en 16 municipalitats. La region correspond amb l'anciana region istorica omomina, amb la [[Josregions du Portugal|josregion]], e amb la [[nomenclatura d'unitats territorialas estatisticas|region estatistica]]. La region correspond exactament amb lo [[districte de Faro]]. I amai d'una administracions dins la region coma l'''Administração Regional de Saúde do Algarve'' que depend del ministèri portugués de la santat<ref>{{ligam web |url=http://www.arsalgarve.min-saude.pt/site/index.php?option=com_content&view=article&id=133&Itemid=56&lang=pt |títol= Administração Regional de Saúde do Algarve|consultat lo= 9 mai 2012}}</ref>, la ''Direcção Regional de Cultura do Algarve'', delegacion del ministèri de la cultura<ref>[[pt}}{{ligam web |url=http://www.cultalg.pt/ |títol= Direcção Regional de Cultura do Algarve|consultat lo= 9 mai 2012}}</ref>, la ''Direcção Regional do Algarve do Ministério da Economia'', direccion regionala du ministèri de l'economia<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://www.dre-algarve.min-economia.pt |títol= Direcção Regional do Algarve do Ministério da Economia|consultat lo= 9 mai 2012}}/</ref> o la ''Direcção Regional do Ambiente e do Ordenamento do Território do Algarve'', direccion regionala de l'environament de la ragion. La region abriga tanben la ''Direcção Regional de Educação do Algarve'', direccion generala de l’[[Educacion]] de la region, la ''Direcção Regional de Agricultura e Pescas do Algarve'', direccion de l'agricultura e de la pèsca e la ''Direcção Regional de Florestas do Algarve'', direccion regionala des [[sèlva]]s de la region. La [[Comissão de Coordenação e Desenvolvimento Regional|comission de coordinacion e del desvelopament local d'Algarve]] es una [[administracion publica]] ligada a l’[[Portugal|Estat portugués]] pel Ministèri de l'agricultura, de la mar, de l'environament, de l'amainatjament du territòri e de l'economia. S'ocupa d’executar las politicas de l'Estat, e d'ajudar al desvolopament economic de las comunas e de la region<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.ccdr-alg.pt/ccdr/index.php?module=ContentExpress&func=display&ceid=250 |títol=Missions de la CCDR |consultat lo= 9 mai 2012}}</ref>. === Municipalitats === <div style="clear:both;margin:0.5em 0;border:1px solid #83A697;background:white;color:black;padding:0.2em"> {|width="100%" border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="margin:0;border:1px solid white;border-collapse:collapse;text-align:center;line-height:1.2;font-size:95%" |- !width="100%" colspan="9" style="background:#d8d2bc;padding:0 0.5em;font-size:136%"| Municipalitats de la region |- !width="2%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| &nbsp; !width="15%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black;text-align:left"| Municipalitat !width="15%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| Superfícia !width="10%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| Populacion !width="16%" rowspan="11" align="center" valign="middle" style="border:none;border-left:1px solid black;border-right:1px solid black;background:white"| [[Fichièr:Barlavento e sotavento 2.jpg|200px|Mapa numerotada dels districtes de Portugal.]] !width="2%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| &nbsp; !width="15%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black;text-align:left"| Municipalitat !width="15%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| Superfícia !width="10%" style="border:none;border-bottom:1px solid black;background:white;color:black"| Populacion |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:COA of Albufeira municipality (Portugal).png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Albufeira]]''' | {{Unitat|140.57|km²}} || {{formatnum:38966}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:Alcoutim municipality coat of arms.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Alcoutim]]''' | {{Unitat|576.57|km²}} || {{formatnum:3272}} |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:COA of Aljezur municipality (Portugal).png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Aljezur]]''' |{{Unitat|323.65|km²}} || {{formatnum:5349}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:CTM.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Castro Marim]]''' | {{Unitat|299.83|km²}} || {{formatnum:6493}} |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:Faroarms.svg|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Faro]]''' |{{Unitat|201.59|km²}} || {{formatnum:58698}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:LGA1.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Lagoa (Algarve)|Lagoa]]''' | {{Unitat|88.50|km²}} || {{formatnum:23835}} |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:LGS.png|25px]] ||style="text-align:left"| '''[[Lagos (Portugal)|Lagos]]''' | {{Unitat|212.84|km²}} || {{formatnum:29298}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:LLE1.png|25px]] ||style="text-align:left"| '''[[Loulé]]''' | {{Unitat|765.12|km²}} || {{formatnum:65444}} |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:Crest of Monchique, Portugal.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Monchique]]''' | {{Unitat|396.15|km²}} || {{formatnum:6441}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:OLH2.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Olhão]]''' | {{Unitat|130.89|km²}} || {{formatnum:44319}} |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:PTM.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Portimão]]''' | {{Unitat|277.2|km²}} || {{formatnum:50454}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:COA of São Brás de Alportel municipality (Portugal).png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[São Brás de Alportel]]''' |{{Unitat|150.05|km²}} ||{{formatnum:11205}} |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:SLV.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Silves (Portugal)|Silves]]''' | {{Unitat|680.02|km²}} || {{formatnum:36165}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:TVR.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Tavira]]''' | {{Unitat|606.98|km²}} || {{formatnum:25394}} |- |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:VBP.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Vila do Bispo]]''' |{{Unitat|178.99|km²}} || {{formatnum:5381}} |style="background:#f6f3dd"| [[Fichièr:VRS1.png|25px]] |style="text-align:left"| '''[[Vila Real de Santo António]]''' | {{Unitat|312.1|km²}} || {{formatnum:18158}} |} </div> === Politica estrangièra === De consulats et consulats onorifics son installats dins la region. Los principals son aqueles dels païses de l'[[Union Europèa]] representant 14 païses. Los païses [[America|americans]] son tanben presents amb 4 consulats per 3 païses. Lo continent [[Africa]]n possedís tanben una preséncia politica amb 3 consulats. Otra l'Union Europèa, lo continent europèu es representat per dos consulats, Norvègia e Russia. ==== Consulats dels païses europèus==== {{colomnas|nombre=3| * Alemanha * Àustria * Belgica * Danemarc * Espanha * Finlàndia * França * Malta<ref>ligam web |url=http://embassy-finder.com/pt/malta_in_algarve_portugal |títol=Consulado de Malte no Algarve |consultat lo= 8 mai 2012</ref>. * Norvègia * Republica Chèca * Polònha * Romania * Reialme Unit * Russia * Suècia * Païses Basses }} ====Consulats dels païses americans==== {{colomnas|nombre=3| * Brasil (dos consulats) * Canadà * Mexic }} ====Consulats dels païses africans==== {{colomnas|nombre=3| * Cap Verd * Republica Democratica de Còngo * Marròc }} == Populacion e societats == === Demografia === En 2007, segon lo cens de l'[[Instituto Nacional de Estatística|INE]], la region d'Algarve èra poblada de {{Unitat|426386|abitants}}, es a dire mai de 4 % de la populacion portuguesa ({{Unitat|10356117|abitants}}). Sa densitat de population es en 2010 de 87,6 abitants/km²<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_unid_territorial&menuBOUI=13707095&contexto=ut&selTab=tab3 |títol=Densité de population |site=Instituto Nacional de Estatitíca |consultat lo=13 de mai de 2012}}</ref>. La populacion d'Algarve aumenta de contunh dempuèi d'ans. En [[1900]], la populacion de la region èra de {{Unitat|257378|abitants}} o gairebene 5 % de la populacion portuguesa de l'epòca ({{Unitat|5423132|abitants}}). Pendent lo periòde de l'[[Estado Novo (Portugal)|Estado Novo]] e subretot dins los ans [[1960]] e [[1970]], la region visquèt una fòrta emigracion de 14 %. Mas aprèp la à la [[Revolucion dels ulhets]], en abril de [[1974]], {{formatnum:20000}} rapatriats s'installèron dins la region çò que donèt una populacion de {{unitat|310000|abitants}} en [[1975]], o un creis de 15 % al repècte de 1970<ref> "eaux" </ref>. Le [[taus de natalitat]], en 2007, èra d'11,5 % alara que lo [[taus de mortalitat]] s'établís a 11,0 %, o un taus de creis natural de 0,5 %. Lo [[taus de feconditat]] èra de {{Unitat|50|‰}}. L'imigracion es plan responsabla de l'aumentacion de la populacion; en efècte, lo taus de creis migratori es de 1,9 %<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.ine.pt/bddXplorer/htdocs/printable.jsp?id=c1c0071b30d8387f226cad8d4f72993b893a820b56bc&lingua_cd=PT |títol=Données de l'INE.pt |consultat lo= 23 décembre 2010}}</ref>. Segon un estudi del ministèri portugués de la santat, Algarve es la region qui coneis lo mai fòrta aument demografic, amb un creis de 16 %, entre [[1991]] e [[2001]]. Aquel estudi mòstra que prèp 17 % de la populacion algarviena activa es compausada de personas forastièras e que las naissenças de maires forastièras passèron de 5 % en [[2000]] a 20 % en [[2007]]<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://www.strawberry-world.com/fr/portugal/algarve/population.html |títol=Population de l'Algarve |consultat lo= 25 d'abril de 2012}}</ref>. Segon [[Eurostat]], organisme europèu d'estatisticas, la populacion de la region augmenterà de 30 % fins [[2030]], amb l'imigration. Una estimacion dona una populacion de {{Unitat|564000|abitants}} en 2030, çò que representa la tresana mai grand creis, al nivèl de l'[[Union Europèa]], aprèp [[Irlanda (estat)|Irlanda]] e [[Múrcia]], en [[Espanha]]. === Ensenhament === [[Fichièr:Igreja Carmo - Escola Gil Eanes.JPG|Escòla segondária a Lagos.|thumb]] La region possedís una [[universitat]] d'[[Estat]] amb sèti a Faro, l'[[Universidade do Algarve]]. Fondada en [[1976]], i a quatre campus : los ''Campus de Gambelas'', ''Campus da Penha'', ''Campus da Saúde'' (Faro) e ''Campus de Portimão'' à Portimão. L'universitat acculhís prèp de {{unitat|10000|estudiants}} cada an, emplega prep de 400 foncionaris<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.ualg.pt/index.php?option=com_content&task=view&id=12507&Itemid=90&lang=pt |títol=Histoire et fonctionnement de l'Université de l'Algarve |consultat lo= 18 d'abril de 2012}}</ref>. I a tres facultats, Sciéncias e Tecnologias, Sciéncias Umanas e Socialas, [[Economia]] ; tanben i a tres escòlas superioras dins los domènis de l'educacion, la comunicacion, la gestion, l'ostalariá, lo torisme e la santat. I a tanben un institut d'Engenhaires <ref>{{en}} - {{pt}} {{ligam web |url=http://www.ualg.pt/ |títol=Université de l'Algarve |consultat lo= 18 avril 2012}}</ref>. [[Fichièr:Faro Museu Municipal.jpg|thumb|upright=0.6|left|Musèu de Faro.]] Doas escòlas internacionalas son situadas dins la region. L’''Escola Internacional do Algarve'', situada dins la vila de Lagoa, foguèt fondada en [[1972]]<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.internationalschoolofthealgarve.com/sobreaescola.html |títol=Sobre a Escola |consultat lo= 18 d'abril de 2012}}</ref>. L’''International School São Lourenço'', es situada a [[Almancil]] e foguèt fondada en [[1979]]<ref>{{en}} {{ligam web |url=http://www.algarveschool.com/# |títol=École internationale de S. Lourenço}}</ref>. La [[portugués|lenga portuguesa]] es la lenga oficiala d Portugal, es doncas utilizat dins totes los establiments d'ensenhamement<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/portugal.htm |títol=Langue officielle du Pays|consultat lo=10 mai 2012}}</ref>. La [[Anglés|lenga angles]] ten una granda plaça dins la region, per causa del torisme e de la populacion britanica qu'i demora. Es ensenhat dins totes los collègis, licèus e a l'[[Universitat d'Algarve]]. === Espòrts === [[Fichièr:Equipa PortimonenseSC.jpg|thumb|L'equipa du Portimonense en [[2008]].]] Las aquipas de fotbòl algarvienas que son mai primadas son l'[[Sporting Clube Farense]], l'[[Sporting Clube Olhanense]], lo [[Portimonense Sporting Clube]] e lo [[Louletano Desportos Clube]]. Las tres primièras equipas citadas juguèron en primièra liga portuguesa; ara lo sola l'equipa d'Olhanense n'i es. En [[2004]] foguèt inaugurat, dins lo ''Parque das Cidades'', entre [[Faro]] e [[Loulé]], le [[Estádio Algarve|Estadi d'Algarve]]. Foguèt bastit per l'[[Euro 2004]], que Portugal es l'organisador<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.parquecidades-eim.pt/estadio-algarve-1/estadio-algarve?set_language=pt&cl=pt |títol=Estádio Algarve |consultat lo= 17 avril 2012}}</ref>. Los autres estadis son l'[[Estádio José Arcanjo]] e l'[[Estádio do Portimonense]]. L'estadi es encara utilizat per de grands eveniments coma la Supercopa portuguesa, la Copa de Portugal, l'Algarve Summer Festival, lo [[Torn d'Algarve]] e lo [[Rallye de Portugal]]. {{clr}} <center> {| class="wikitable" ! ! style="background: #d8d2bc; color:black;" |Equipa ! style="background: #d8d2bc; color:black;" |Espòrt ! style="background: #d8d2bc; color:black;" |Creacion ! style="background: #d8d2bc; color:black;" |Liga ! style="background: #d8d2bc; color:black;" |Estadi ! style="background: #d8d2bc; color:black;" |Capacitat ! style="background: #d8d2bc; color:black;" |Entraïnaire |-align="center" |<center>[[Imatge:Scolhanense-1-.gif|40px]]</center> |[[Sporting Clube Olhanense]] |[[omnisports]] |[[27 d'abril]] [[1912]] |[[Campionat du Portugal de fótbal|L1]] |[[Estádio José Arcanjo]] |11 622 plaças |[[Sérgio Conceição]] |- |<center>[[Imatge:SC Farense.png|27px]]</center> |<center>[[Sporting Clube Farense]]</center> |<center>[[omnisports]]</center> |<center>1èr d'abril de 1910</center> |<center>[[Campionat du Portugal de fótbal|III Divisão - Série F]]</center> |<center>[[Estádio Algarve]]</center> |<center>30 335 plaças</center> |<center>[[Jorge Portela]]</center> |-align="center" |[[Imatge:Louletanodc.gif|40px]] ||[[Louletano DC]] |[[omnisports]] |[[6 de junh]] de [[1923]] |[[Campionat du Portugal de fótbal|L3]] |[[Estádio Algarve]] |30 335 plaças | [[Paulo Renato]] |-align="center" |[[Imatge:Portimonense.png|40px]] |[[Portimonense Sporting Clube]] |[[omnisports]] |[[14 d'agost]] de [[1914]] |[[Campionat du Portugal de fótbal|L1]] |[[Estádio do Portimonense]] | {{formatnum:6204}} plaças | [[Carlos Azenha]] |} </center> [[Fichièr:Autódromo Internacional do Algarve 02289.jpg|thumb|[[Autódromo Internacional do Algarve]]]] Dempuèi [[1960]], lo [[Torn de l'Algarve]] (''Volta ao Algarve''), atira de grands ciclistas. Existís un complèxe sportiu per los espòrts mecanics, l'[[Autódromo Internacional do Algarve]], situat Portimão<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.autodromodoalgarve.com/ |títol=Autódromo Internacional do Algarve|consultat lo= 9 mai 2012}}</ref>. En 2009 s'i debanèt la primièra corsa nocturna de l'istòria del circuit. === Santat === [[Fichièr:MisericordiaFaro.JPG|thumb|left|upright=0.6|[[Santa Casa de Misericórdia|Santa Casa de Faro]].]] Fòrça [[espital]]s son implantats dins Algarve, qualues uns son ancians. L’espital de Faro èra situat dins la Glèisa de la Misericòrdia fins al [[4 de decembre]] de [[1979]] quand foguèt transferit ara i cab 253000 personas. Lo segon es lo ''Centro Hospitalar do Barlavento Algarvio'', situat a [[Portimão]]<ref> "saude2" </ref>. En [[2009]] i aviá 16 centres de santat, un dins cada municipalitat<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.hdfaro.min-saude.pt/site/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=54 |títol=Site de l'espital de Faro}}</ref>. Existisson 4 ''unitats d'urgéncias basicas'' : Lagos, Albufeira, Loulé e Vila Real Santo António<ref>"saude3" >{{pt}} {{ligam web |url=http://www.portaldasaude.pt/portal/conteudos/a+saude+em+portugal/noticias/arquivo/2011/4/consultas+cs+algarve+mmx.htm |títol=Consultas nos centros de saúde do Algarve - 2010 |consultat lo= 21 avril 2012}}</ref>. {{clr}} === Religion === ==== Catolicisme ==== [[Fichièr:FaroKesklinn.jpg|thumb|[[Catedrala de Faro]].]] Lo primièr sèti del [[Diocèsi d'Algarve]] èra la ciuitat romana de Ossónoba, ara [[Faro]]. En [[304]], l'[[evèsque]] Vincenç es lo premier inscrich sul registre istoric; assitiguèt al [[Concili d'Elvira]], lo [[15 de mai]] de [[304]]<ref> "crist">{{pt}} {{ligam web |url=http://www.diocese-algarve.pt/site/index.php?module=ContentExpress&func=display&ceid=4&meid=17 |títol=Nota Histórica do Diocese do Algarve |consultat lo= 18 avril 2012}}</ref>. Pendent les dominacions [[visigòts|wisigòta]] e [[Musulmans|musulmans]], los evèsques contunhèron a tenir lo Diocèsi. En [[1189]], aprèp la conquèsta de Silves per [[Sancho I de Portugal]], lo diocèsi d'Ossonoba tornèt èsser creat, mas detrüit en [[1191]], amb l'avançada dels [[Almoads]]. Pendent lo periòde d'occupacion musulmana, la religion crestiana patiguèt de temps de restriccions de libertat mas tamnben i aguèt de tempsi de toleréncia<ref> "crist" </ref>. La restauracion definitiva del diocèsi venguèt amb lo rei [[Alfos X de Castelha]] en [[1251]]. Le diocèsi foguèt vreat dins la dependéncia de la [[Catedrala de Sevilha]], e mai tard de Braga. En [[1394]], la metropòla ecclesiastica, Silves, dependèt du [[Patriarcat de Lisbona]]. Los evèsques d'Algarve demorèron a Silves fins al sègle XVI. La localizacion de la vila à l'interior de la region e l'engravada progressiu del riu provoquèt al declin de la vila. Lo [[20 d'octobre]] de [[1539]], le papa [[Paul III]] autorizèt lo transferiment. Lo rei [[Joan III de Portugal]], procediguèt a l'elevacion de la vila litorala de Faro a l'estatut de ''Ciutat''. En 1540, Algarve venguèt un diocèsi dependent de l'[[Arquiidiocèsi d'Évora]], situacion que demòra fins ara<ref>{{en}} {{ligam web |url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dfaro.html |títol=Diocese of Faro |site=catholic-hierarchy.org}}</ref>. Mas, le retorn de l’evèsque dins la catedrala de Faro se faguèt sonque lo [[30 de març]] de [[1577]], quand lo prelat umanista e teologian, Jiròni Osorio, foguèt ordenat<ref> "crist" </ref>. ;Principalas glèisas catolicas en Algarve {{colomnas|nombre=3| * [[Catedrala de Silves]] (Silves) * [[Glèisa de São Bartolomeu de Messines]] (Silves) * [[Glèisa d'Estômbar]] (Lagoa) * [[Glèisa de la Luz de Lagos]] (Lagos) * [[Glèisa de la Misericórdia de Tavira]] (Tavira) * [[Glèisa de Santa Maria do Castelo]] (Tavira) * [[Glèisa de São Sebastião]] (Tavira) * [[Glèisa de Santa Bárbara de Nexe]] (Faro) * [[Glèisa de Carmo]] (Faro) * [[Convent de Santo António dos Capuchos]] (Faro) * [[Convent de Nossa Senhora da Assumpção]] (Faro) * [[Catedrala de Faro]] (Faro) * [[Glèisa d'Ordem Terceira do Carmo]] (Tavira) }} <gallery> Fichièr:Sé silves III.jpg|[[Catedrala de Silves]] Fichièr:IgrejaSantaBarbaraNexe.JPG|[[Glèisa de Santa Bárbara de Nexe]] Fichièr:Faro Igreja do Carmo.jpg|[[Glèisa de Carmo]] Fichièr:Praia da Luz (5044049632).jpg|[[Glèisa de la Luz de Lagos]] Fichièr:74741-Igreja_de_S._Bartolomeu_de_Messines_no_Concelho_de_Silves.jpg|[[Glèisa de São Bartolomeu de Messines]] Fichièr:ConventoCapuchosfaro.JPG|[[Convent de Santo António dos Capuchos]] </gallery> ==== Judaïsme ==== [[Fichièr:72816-Pousada de Tavira-Algarve.jpg|thumb|Pousada da Enatur, ancian convent da Graça. Abans d'èsser un convent èra la glèisa de Nossa Senhora da Graça a partir de [[1542]]. D'en primièr, èra una sinagòga.]] {{article detalhat|Istòria dels Josieus portugueses}} A l'[[edat mejana]] dins la capitala, [[Faro]], i aviá un quartièr josieu conegut per èsser lo bèrç de la premsa en Portugal, perque en [[1487]], Samuel Gacon i estampèt e publiquèt lo [[Pentateuc]] en [[ebrieu]]<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://dubleudansmesnuages.com/?p=14039 |títol=Le Pentateuque de Samuel Gacon |consultat lo= 15 d'avril de 2012}}</ref>{{,}}<ref> name="juifs">{{pt}} {{ligam web |url=http://www.redejudiariasportugal.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=47%3Aalgarve&Itemid=168&lang=pt |títol=Rede de Judiarias de Portugal |consultat lo= 15 avril 2012}}</ref>. Lo rei [[Manual Ier de Portugal|Manual I{{èr}} de Portugal]] èra favorable a la preséncia dels josieus, mas deguèt lèu rapidement desviar sa politica per agradar los [[Reis catholics]] e aplicar una de las clausulas del contrate de mariadatge amb [[Isabèl Ièra de Castelha]], eritièra del tròn d’[[Espanha]] aprèp la mòrt del seu fraire Joan. Aquela clausula disiá que, totes los abitants du Portugal devian obligatòriament èsser [[crestians]]. Un decret d'expulsion foguèt promulgat lo [[5 de decembre]] de [[1496]]. Volent pas cap lo despart dels josieus, lo rei los constenguèt a la conversion. En contrapartida, aqueles [[nòus crestians]] recebèron la garantida, limitada dins lo temps, que cap d'enquèsta seriá menenada sus lor [[vida privada]]. Pendent lo reialme de Manual I{{èr}}, aqueles que volián podavan atal contunhar a practicar lor ancian culte clandestinament sens risca d'èsser inquietats per las autoritats. Pamesns, en [[1542]], la sinagòga de [[Tavira]] foguèt destuida parcialament e remplaçada per la Glèisa de Nòstra Dama de la Gràcia<ref> "juifs" </ref>. Aquel descrèt de 1496 faguèt pasmens fugir los josieus e foguèt sonque al sègleu XIX que sevei lor retorn dins la zona de [[Faro]], çò que contribuiguèt al creis del comerci local<ref> "juifs" </ref>. [[Fichièr:CemiterioJudeusFaro.JPG|thumb|left|upright=0.6|Dintrada del cementèri.]] Al sègle XIX, los josieus que venián de [[Marròc]], de [[Gibartar]] e d'[[Espanha]]. S'installèron dins la region, mas une partida se n'anèt a causa de la crisi dins lo país. Se concentrèron dins la vila de [[Faro]] que coàmptava alara compte alara un seissantenat de fogal josieus. Vèrs [[1830]], doas sinagògas e un cementèri israelit foguèron bastits a Faro<ref> "juifs" </ref>. Lo terren del cementèri foguèt comprat en [[1851]] per Josèp Sicsu, Moises Sequerra e Samuel Amram, lo cementèri foguèt murat en [[1887]] coma es gravat sus la pòrta de dintrada<ref>"center">{{pt}} {{ligam web |url=http://www.farojewishheritagecentre.org/FrontPort.html |títol=The Faro Jewish Heritage Centre |consultat lo= 15 d'abril de 2012}}</ref>. Al començament del sègle XX, una partida de la comunautat dassèt Algarve per s'installar a [[Lisbona]]<ref>{{ligam web |url=http://184.173.197.201/~sefarad/lm/041/9.html |títol=Les juifs au Portugal aujourd'hui |consultat lo= 13 avril 2012}}</ref>. La religion josieva s'apaguèt amb lo temps e los decès dins la comunautat<ref>"juifs" </ref>. Lo cementèri foguèt abandonada en 1932 aprèp una darrièra inumacion<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.diocese-algarve.pt/site/index.php?name=News&file=article&sid=1481 |títol=Centro Judaico de Faro |consultat lo=15 d'abril de 2012}}</ref> e demòra pas que rèstes de doas [[sinagòga]]s<ref> "juifs"</ref>. Lo ''Centre Istoric Judaïc de Faro'' classificat coma site en ''Imóvel de interesse público'' ([[1978]])<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://radix.cultalg.pt/visualizar.html?id=3056 |títol=Centro Histórico Judaico de Faro |consultat lo= 15 avril 2012}}</ref>. Lo cementèri foguèt renovat en [[1992]] e inaugurat lo [[16 de mai]] de [[1993]] en preséncia del [[President de la Republica portuguesa]], [[Mário Soares]]<ref>"center" </ref>. Lo [[3 de junh]] de [[2007]]<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.lifecooler.com/edicoes/lifecooler/desenvRegArtigo.asp?reg=404202 |títol=Museu Sinagoga Isaac Bitton |consultat lo= 15 d'abril de 2012}}</ref>, un musèu dubriguèt, lo ''musèu sinagòga Isaac Bitton''<ref>"center" </ref>. La religion josieva es pas mai viva dins la region, e, levat lo cementèri sinagòga, cap de luòc de culte josieu demòra dins la region. {{Clr}} ====Islam==== {{article detalhat|Gharb al-Ândalus|Conquèsta musulmana de la peninsula Iberica}} [[Fichièr:Silves-maures.jpg|thumb|upright=1.6|'''Xelb''', ara [[Silves (Portugal)|Silves]], representacion de la vila en [[1230]], amb sa [[mosquèta]] al centre, las muralhas e lo [[Castèl de Silves|castèl]].]] L'arribada de la [[religion musulmana]] dins la region es consecutiva de l'invasion dels [[Moros]] al sègle VIII; a l'epòca la populacion locala èra subretot crestiana. Los nòus conquerents, qu'èran pas mai de qualques millierats, s'installèron en Algarve e al sud del [[Tage]]. [[Fichièr:TorreSinoIgrejaMatrizLoule.JPG|thumb|left|upright=0.6|L'ancian minaret de la mosquèta de Loulé, vegut lo camanar de la glèisa.]] Los moros balhèron lor lenga, l'[[arab]], e lor religion, l'[[Islam]]. La conversion de la populacion locala es lenta, çò que s'explica benlèu l'abséncia d'un elèit de sabents. Pendent los dos primièrs sègles de preséncia de l'Islam den Algarve, lo passatge a la « nòva religion » se faguèt de biais difús. Al començament del sègle XI, la religion musulmana èra la confession dominanta<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ahess_0395-2649_1998_num_53_2_279669# |títol=À l'extrémité de l'Islam médiéval : élites urbaines et islamisation en Algarve |consultat lo=16 avril 2012}}</ref>. La populacion musulmana del [[Gharb al-Ândalus]] èra contituïda d'[[arabs]], de [[Berbèrs]] e de latins convertits a l'islam. Los arabs èra subretot originaris del [[Iemèn]] e, alara qu'èran minoritaris, formavan un elèit. Los berbèrs originaris de las montanhas d'[[Africa del Nòrd]] demorèron, eles, gaireben totes nomads. Los latins convertits a l'Islam, nomenats ''[[Muladi|muwallads]]'', formèron llo grop majoritari. L’Islam s’apaguèt pendent la [[Reconquista]], los sabents foguèron expulsats o daissèron la region, lo rei [[Alfons III de Portugal]] recuperèt las tèrras algarvienas e aquelass situadas a l'èst del flum Guadiana en [[1249]]<ref>{{pt}}{{ligam web |url=http://www.wdl.org/fr/item/471/ |títol=Reialme d'Algarve |consultat lo=16 d'abril de 2012}}</ref> puèi las vendèt al rei [[Alfons X de Castelha]] en [[1254]]. Las [[mosqueta]]s de l'ancian Gharb al-Ândalus (Algarve e l'[[Alentejo]] d'ara), foguèron destruidas o transformadas en glèisas pel culte [[Catolic roman]]. Ara, la religion musulmana tornète dins la region. Accompanha l'imigracion venguda de las ancianas colonias portuguesas, coma [[Guinèa Bissau]], [[Marròc]], [[Moçambic]] e [[Índia]]. La region possedís quatre mosquetas, a [[Faro]]<ref>{{en}} {{ligam web |url=http://www.islamicfinder.org/getitWorld.php?id=74048 |títol=Mesquita de Faro |consultat lo= 16 d'abril de 2012}}</ref>, [[Albufeira]], [[Armação de Pêra]], [[Portimão]] e una sala de culte a [[Quarteira]]<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://islamnet.blogs.sapo.pt/145876.html |títol=Mosquées au Portugal |consultat lo= 16 avril 2012}}</ref>. ===Mèdias=== Son difusadas las cadenas de television del Portugal continental, [[RTP1]], [[RTP2]], [[SIC]] e [[TVI (Portugal)|TVI]]. I a de cadenas de television sus internet: ''TV Algarve''<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.tvalgarve.pt|títol=tvalgarve}} </ref>, ''Canal do Sul''<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.canaldosul.com|títol=canaldosul}}</ref> o ''Digital Mais TV''<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.digitalmaistv.com|títol=digitalmaistv}} </ref>. I a pas cap de cadenas localas. La region possedís de journals que le ''Jornal do Algarve'', ''Jornal Região Sul'', amb una version, ''DiáriOnline Algarve'' o lo ''Barlavento''. La region possedís de journals en lenga anglesa per la populacion d'origina britanica coma l’''Algarve Resident''. == Cultura locala e patrimòni == === Monuments e luòcs toristics === [[Fichièr:Castelo de Silves - Arco arabe.jpg|thumb|Reconstitucion d'una pòrta morèsca del [[castèl de Silves]].]] Los monuments mai celèbres de la region datan d'epòcas variadas, de l'epòca romana a la [[Reconquista]], passant per la [[Moros|Morèsca]]. I a de sites romans coma los rèstes romans ''do Milreu''<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.guiadacidade.pt/pt/poi-ruinas-romanas-do-milreu-15528 |títol=Ruínas Romanas do Milreu |consultat lo= 30 avril 2012}}</ref> o encara los ''rèstes romans de Cerro da Vila'' ; s’agís d'una anciana villá romana, situada dins la vila de [[Vilamoura]]<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.igespar.pt/en/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/69840 |títol=Site du Patrimoine portugais |consultat lo= 30 d'abril de 2012}}</ref>. Bastida entre l'an 27 ABC e 14 ABC, la villá seriá estat abitada pels [[Empèri Roman|romans]], los [[visigòts]] e los [[moros]]. Un pont, de sèt arcadas e de {{unitat|87|mètres}} de long<ref>"Guia">{{pt}} {{ligam web|url=http://issuu.com/turismo_algarve/docs/patrimonio_cultural |títol=Guia do Patrimonio Cultural do Algarve |consultat lo= 30 d'abril de 2012}}</ref>, situat a Tavira, es d'epòca roman; permet de traversar lo riusset Gilão. Èra sus una via anat de [[Mértola]] a Faro<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.guiadacidade.pt/pt/poi-ponte-romana-de-tavira-15560 |títol=Ponte Romana de Tavira |consultat lo= 30 avril 2012}}</ref>. D'autres ponts romans existisson dins la region coma Silves o a Faro. La dominacion musulmana daissèt derèstes dins lo territòri, subretot dins l'arquitectura e lo patrinòni. Des castèls e muralhas foguèron bastits pels Moros: los castèls d'[[Aljezur]], al sègle X, conquerits pels cretians al sègle XIII e de [[Paderne (Albufeira)|Paderne]] bastit al sègle XII e conquerit pels crestians en [[1280]]<ref>"Guia" </ref>. Lo [[castèl de Silves]] foguèt bastit al sègle XI pels arabs almoravids; es una construccion d'aquela epòca fòrt plan conservada dins la region. Dins la vila de Lagos i a un castèl, tanben d'epòca araba, que las muralhas foguèron agrandidas al sègle XVI. Èran estrategicas al sègle XV e XVI. La ''Cruz de Portugal'' es un calvari bastit entre la fin del sègle XV e lo debut del XVI, es d'estil gotic amd d'elements [[Estil manuelin|manuelin]]. Es situat dins la vila de Silves, donat pel rei [[Manuel Ier de Portugal|Manuel I{{èr}}]] quand visitèt la vila en [[1499]].<ref>"Guia" </ref>. La [[fortalesa de Sagres]] foguèt bastida sus òrdre de l'Infant Enric, elle es situada estrategicament entre Portugal e l'[[Africa del Nòrd]] per de rasons economicas e militaras<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.guiadacidade.pt/pt/poi-fortaleza-de-sagres-13827 |títol=Fortaleza de Sagres |consultat lo= 1èr de mai de 2012}}</ref>. Es situada sul [[Cabo de São Vicente]], punt situat al tèrme oèst de l'[[Euròpa]]. ====Principals castèls e sites de la region==== {{colomnas|nombre=2| * [[Castèl d'Alcoutim]] (Alcoutim) * [[Castèl d'Aljezur]] (Aljezur) * [[Castèl de Cacela]] (Vila Real de Santo António) * [[Castèl de Castro Marim]] (Castro Marim) * [[Castèl de Lagos]] (Lagos) * [[Castèl de Loulé]] (Loulé) * [[Castèl de Silves]] (Silves) * [[Castèl de Paderne]] (Albufeira) * [[Rèstes romans de Cerro da Vila]] (Loulé) }} <gallery> Fichièr:Cerro da Vila Roman Ruins Saturday 20 November 2010.JPG|[[Rèstes romans de Cerro da Vilaa]] Fichièr:Castelo de Aljezur - entrada.jpg|[[Castèl de Aljezur]] Fichièr:Portugal-Milreu-1.JPG|[[Rèstes romans do Milreu]] Fichièr:Wall of Loule 2.JPG|Muralhas de Loulé Fichièr:Silves - Antiga ponte.jpg|Pont roman de Silves Fichièr:Castelo sagres IPPAR.jpg|Fortalesa de Sagres </gallery> === Musèus === Dins la region i a malhum de musèus e de sits museologics ligats al passat cultural<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.cultalg.pt/EspacosCulturais/ |títol=Espaços Culturais |site=Direcção Regional de Cultura do Algarve |consultat lo=1{{èr}} de mai de 2012}}</ref>. Dins la vila de Faro i a un musèu sinagòga; los musèus de la marina, de l'arqueologia e d'etnografia. A Lagos i a lo musèu ''Regional'' e a Silves los musèus de l'arqueologia e del [[siure]]<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.linternaute.com/voyage/portugal/algarve/musee. |títol=Musées dans la région|consultat lo=2 de mai de 2012}}</ref>. Dins la region i a tanben d'autres musèus secondaris sus l'art, lo vin o los fruchs secs<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.petitfute.com/adresse/annuaire/d-629-958/visites-points-d-interet-musee-algarve?page=2. |títol=Musées de la région|consultat lo=2 mai 2012}}</ref>. === Gastronomia === La gastronomia algarviena rebat las influéncias eissida de l'istòria, amb la preséncia dels Romans e dels [[Moros]]. De l'''Arroz de Lingueirão'' de [[Faro]], a las [[sardina]]s grasilhadas de [[Portimão]] passant pel plat sucrat ''Dão Rodrigos'' de [[Lagos (Portugal)|Lagos]], existís una granda varietat de plats. La gastronomia de la region es dominada pels coquilhum e poissons de tota mena. Los fruchs, secs e frescs, son fòrça utilizats en pastissariá e dins los dessèrts. Las figas e amètlas son de fruches tradicionals utilizats en pastissariá e dins de liquors<ref>{{fr}}{{ligam web |url=http://www.vacances-a-louer.com/info/algarve-histoire-geographie-gastronomie-401 |títol=L’Algarve, histoire, géographie et gastronomie |consultat lo= 2 de mai de 2012}}</ref>{{,}}<ref>{{pt}} {{ligam web |url=http://www.portugal.gastronomias.com/algarve.html |títol=Viaje connosco através da gastronomia do Algarve |consultat lo= 2 mai 2012}}</ref>. <gallery> Fichièr:Enchidos portugueses2.jpg|Enchidos portugueses Fichièr:Doce filhos.jpg|Filhós </gallery> ====Plats tipics de la region==== {{colomnas|nombre=3| * Carapaus alimados * Cataplana * Perna de carneiro no tacho * Carne de porco com amêijoas * Papas de milho, mais conhecida como Xarém * Ervilhas com ovos à Algarvia * Perdiz estufada * Coelho frito * Raia Alhada * Assadura à Monchique * [[Gaspacho]] * Cozido de grão * Lulas recheadas à Algarvia * Polvo no forno com entrecosto * Bifes de atum de tomatada * Favas à moda do Algarve * Canja com conquilhas * Gaspacho de alho }} ====Dessèrts==== {{colomnas|nombre=3| * Dom Rodrigos * Colchão de Noiva * Queijinhos de Amêndoas * Gargantas de Freira * Bolo Tacho * Empanadilhas * Filhós * Massa de Amêndoa * Estrelas de figo e amêndoa * Folares * Torta de Claras * Morgados }} == Notas e referéncias == {{colomnas|nombre=3| <References/> }} == Vejatz tanben== {{commons|Algarve}} === Bibliografia {{fr}}=== * {{obratge|lenga=fr |autor=Adriano Balbi |títol=Essai statistique sur le royaume de Portugal et d'Algarve |anada=1822 |url=http://books.google.fr/books?id=_Jo2AAAAMAAJ&dq=Royaume+de+l%27Algarve&source=gbs_navlinks_s Google books}} * {{obratge|lenga=fr |autor=Jean-Paul Labourdette e Dominique Auzias |títol=Algarve 2011 |an=2010 |url=https://archive.org/details/algarvedition2010000maxe |luòc=París |éditeur=Nouv. éd. de l'Université |année=2010 |ISBN=9782746928718}} * {{obratge|lenga=fr |autor=Claude-Oronce Finé de Brianville |títol=Jeu d'armoiries des souverains et États d'Europe |anada=1700 |url=http://books.google.fr/books?id=84KiKBXkAboC&dq=Blason+algarve+Maure+Roi&hl=fr&source=gbs_navlinks_s Google books}} * {{obratge|lenga=fr |autor=Edme Mentelle |títol=Géographie comparée ou analyse de la géographie ancienne et moderne |anada=1784 |url=http://books.google.fr/books?id=_BoPAAAAQAAJ&source=gbs_navlinks_s Google books}} * Marie-Nicolas Bouillet et Alexis Chassang (dir.), « Algarve » dans Dictionnaire universel d’histoire et de géographie, 1878 * {{obratge|lenga=fr |autor=A. Germond de Lavigne |colleccion=Collection des guides Joanne |títol=Itinéraire descriptif, historique et artistique de l'Espagne et du Portugal |anada=1866 |url=http://books.google.fr/books?id=D_w-AAAAcAAJ&source=gbs_navlinks_s Google books}} === Articles connèxes === * [[Lagos (Portugal)|Lagos]] * [[Cabo de São Vicente]] * [[Reialme d'Algarve]] === Ligams extèrnes === * {{pt}} {{ligam web |url=http://www.gov-civil-faro.pt |títol=Sit oficial del Govèrn Civil del Districte de Faro (Algarve)}} * {{pt}} {{ligam web |url=http://www.ccdr-alg.pt |títol=Sit oficial de la Comissão de Coordenação e Desenvolvimento Regional do Algarve}} k90afisg58onthkgcrd3maj4f0vd3l9 0 146474 2507809 2455088 2026-08-27T20:19:23Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507809 wikitext text/x-wiki Un '''estat sobeiran'''<ref>Per evitar las formas emfaticas de redaccion del tèxt, l'emplec de las majusculas inicialas es limitat als cases d'usatge corrent unicament, coma los noms pròpris, las denominacions geograficas, o las que, amb una majuscula, an un efièit pontual indicatiu.</ref> es una entitat juridica non fisica del sistèma legal internacional qu'es representada per un govèrn centralizat que ten una autoritat suprema e independenta sus una aira geografica.<ref>{{Ref-libre|cita=The powers of external sovereignty on the part of the State do not depend on the affirmative grant of this in the Constitution. [...] The State would not be completely sovereign if it did not have in common with other members of the family of nations the right and power in the field of international relations equal to the right and power of other states. These powers of the State include the power to declare war or to participate in a war, to conclude peace, to make treaties, and maintain diplomatic relations with other states.|títol=Supreme Court of Ireland Decisions. Crotty v An Taoiseach|data=1987-04-09}} </ref> Possedís una populacion permanenta, un [[govèrn]], e la capacitat de tenir de relacions amb d'autres estats sobeirans.<ref>{{Ref-libre|títol=Perspectives on international law|editor=Kluwer Law International|an=1995|pagina=20}}</ref> Es tanben generalament considerat coma un estat que non es dependent ni subjècte de cap autre poténcia o estat.<ref>{{Ref-libre|cognòm=Wheaton|nom=Henry|títol=Elements of international law: with a sketch of the history of the science|url=https://archive.org/details/elementsinterna04wheagoog|editor=Carey, Lea & Blanchard|an=1836|pagina=51|cita=''A sovereign state is generally defined to be any nation or people, whatever may be the form of its internal constitution, which governs itself independently of foreign powers.'' (Un estat sobeiran es generalament definit coma aquela nacion o vilatge, quina que siá la forma de sa constitucion intèrna, que se govèrna el meteis de faiçon independenta dels poders estrangièrs.)}}</ref><ref>{{Ref-libre|nom=Thomas D.|cognòm=Grant|títol=The recognition of states: law and practice in debate and evolution|luòc=Westport, Connecticut|editor=Praeger|an=1999|isbn=9780275963507}}</ref> Lo tèrme [[país|''país'']] es sovent colloquialament utilizat per referir-se a d'estats sobeirans, e mai se designa, a l'origina, sonque una region geografica, e pòt doncas èsser somés a l'autoritat d'un govèrn exterior que contraròtla aquela region. [[Anglatèrra]], [[Escòcia]] e [[País de Galas|Galas]] son d'exemples de païses que non son d'estats, dempuèi l'existéncia del [[Reialme Unit]]. == Nòtas e referéncias == <references /> n5kb2xx4syl5lkpqy6zt4u5j04w90ka 0 146707 2507813 2442552 2026-08-27T20:22:33Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507813 wikitext text/x-wiki Una '''etnia''' (del grèc: ἔθνος, ''ethnos''<ref>{{Ref-web|url=https://lecteur-few.atilf.fr/lire/240/238|títol=Französisches Etymologisches Wörterbuch|consulta=3 de junh de 2024|cognòm=von Wartburg|nom=Walther|lenga=de}}</ref>) es un grop d'umans que presentan una comunitat de caractères de civilizacion,<ref>{{Ref-libre|títol=L'ethnie française d'Europe|cognòm=Becquet|nom=Charles|pagina=190|an=1963|editor=Nouvelles Editions Latines|isbn=272339851X}}</ref> e que s'identifican entre eles segon lors afinitats recipròcas.<ref>{{Ref-libre |nom=Mario |cognòm=Cannella |nom2=Beata |cognòm2=Lazzarini |nom3=Andrea |cognòm3=Zaninello |títol=lo Zingarelli |editor=Zanichelli |an=2023 |pagina=839 |isbn=9788808843364}}</ref> L'apartenéncia a una etnia es doncas ligada a lors caracteristicas culturalas, lingüisticas, socialas, antropologicas, istoricas, geograficas o religiosas.<ref>{{Ref-libre |nom=Chandra |cognòm=Kanchan |url=http://worldcat.org/oclc/829678440 |títol=Constructivist theories of ethnic politics |data=2012 |editor=Oxford University Press |isbn=978-0199893157 |paginas=69–70 |oclc=829678440 |data-archiu=09-11-2020 |archive-date=2022-07-30 |url-archiu=https://web.archive.org/web/20220730072314/https://www.worldcat.org/title/constructivist-theories-of-ethnic-politics/oclc/829678440}}</ref><ref>{{Ref-libre |nom=Bernard |cognòm=Fournier |nom2=Maryse |cognòm2=Potvin |nom3=Yves |cognòm3=Couture |títol=L'individu et le citoyen dans la société moderne |url=https://archive.org/details/lindividuetlecit0000unse |editor=PUM |an=2000 |pagina=[https://archive.org/details/lindividuetlecit0000unse/page/8 8]–9 |isbn=2760617750}}</ref> Al sens estreit, lo mot ''etnia'' pòt designar una comunitat de locutors amb la meteissa [[lenga mairala]]. Dins aquel cas, cal rampelar tanben l'omogeïnitat culturala d'un grop sociolingüistic.<ref>{{Ref-libre|nom=Roland|cognòm=Breton|títol=Les Ethnies|capítol=Qu'est-ce qu'une ethnie?|urlcapítol=https://books.google.fr/books?id=MjBYDwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&printsec=frontcover&hl=oc&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|editor=Presses universitaires de France}}</ref> Una etnia non es l'Estat nacional —que non cal confondre amb la nocion d'«[[Estat nacion]]»―, e pòt èsser egalament format d'una diversitat d'etnias. Per exemple, la nacion francesa, al sens istoric e institucional, conten divèrsas etnias dins son territòri nacional.<ref>{{Ref-libre |nom=Paul |cognòm=Sérant |títol=Le réveil ethnique des provinces de France |url=https://books.google.fr/books?id=ub0kEAAAQBAJ&pg=PT11&dq=ethnie+d%C3%A9finition&hl=oc&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwi5ta2onIuHAxU7VqQEHaS5BuQ4ChDoAXoECAoQAg#v=onepage&q=ethnie%20d%C3%A9finition&f=false |editor=Centre d'Estudis Politics e Civics |luòc=París |an=1966}}</ref> == Referéncias == {{Referéncias}} imsigwuxposdse86rdxjhlj5i5se5zk 0 146710 2507759 2299981 2026-08-27T19:33:25Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507759 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | ''Homo'' | Comparison of skull features of Homo naledi and other early human species.jpg | }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | classa | Mammalia }} {{Taxobox | òrdre | Primates }} {{Taxobox | infraòrdre | Simiiformes }} {{Taxobox | superfamilha | Hominoidea }} {{Taxobox | familha | Hominidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Homininae }} {{Taxobox | tribú | Hominini }} {{Taxobox | sostribú | Hominina }} {{Taxobox taxon | animal | genre | Homo | [[Carl von Linné|Linnaeus]], [[1758]] }} {{Taxobox fin}} '''''Homo''''' es lo [[genre (biologia)|genre]] de grands [[monin]]s qu'inclutz los umans modèrns e d'unas espècias vesinas. S'estima que lo genre data de 2.3 a 2.4 million d'ans,<ref name="encylopediahumanevolution">{{cite book|title= The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution | author=Stringer, C.B. | chapter=Evolution of early humans | editors=Steve Jones, Robert Martin & David Pilbeam (eds.)| year=1994 | publisher= Cambridge University Press | location= Cambridge |isbn= 0-521-32370-3 | page=242}} Also ISBN 0-521-46786-1 (paperback)</ref><ref name="evolutionthe1st4billionyears">{{cite book|title= Evolution: The First Four Billion Years|url= https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich| author=McHenry, H.M | chapter=Human Evolution | editors=Michael Ruse & Joseph Travis | year=2009 | publisher= The Belknap Press of Harvard University Press | location = Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03175-3 | page=[https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich/page/265 265]}}</ref> e qu'auriá benlèu evoluit a partir d'aujòls [[Australopithecus|australopitècs]], amb una aparéncia d'''[[Homo habilis]]''. Mantunas espècias, inclusent ''[[Australopithecus garhi]]'', ''[[Australopithecus sediba]]'', ''[[Australopithecus africanus]]'', e ''[[Australopithecus afarensis]]'', foguèron prepausadas coma aujòl dirècte del linhatge ''Homo''.<ref>Pickering, R., Dirks, P. H., Jinnah, Z., De Ruiter, D. J., Churchill, S. E., Herries, A. I., ... & Berger, L. R. (2011). Australopithecus sediba at 1.977 Ma and implications for the origins of the genus Homo" ''Science'' 333(6048), 1421-1423.</ref><ref>Asfaw, B., White, T., Lovejoy, O., Latimer, B., Simpson, S., & Suwa, G. (1999). Australopithecus garhi: a new species of early hominid from Ethiopia" ''Science'' 284(5414), 629-635.</ref> Aquelas espècias tenon de caractèrs morfologics comparables a los del genre ''Homo'', mas i a pas de consensús per causir la quala menèt a ''Homo'', èssent que pòt èsser tanben una espècia desconeguda. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Homo|*]] [[Categoria:Genre de primats (nom scientific)]] b5luej6ti56swxrdykowpo6mh4borjx 0 147051 2507867 2455076 2026-08-28T02:30:29Z ~2026-46917-93 65001 /* */ 2507867 wikitext text/x-wiki {{Infobox |carta=oc }} :'''article en cors de traduccion''' [[Marselha]] de còps apelada « la villa dei 111 quartiers<ref>'''Quartier''', se ditz « quartier » e pas autrament sus tot l’espaci occitan. « ''Barri''* » es un catalanisme qu'en occitan designa « ''lei murs de vila, lei fortificacions'' ». Un quartier fòra lo mur, s’es agut sonat « '''borgada''' ». "'''Banlueg'''" s'emplega per d'escarts relargats.</ref> », sei quartiers son sovent d’ancians vilatges restacats pauc a cha pauc a la ciutat, bastits a l’entorn de l’ancian vilatge amb sa plaça e sa glèisa ò desvelopats sus lo tenement d’una bastida vièlha e portant lo nom dau proprietari feminizat segon l’us tradicionau . Fòrça quartiers an un nom de sant que ramenta la relacion entre aquelei quartiers e lei parròquias. Son pus recents. La chifra de 111 correspònde ai quartiers « oficiaus ». D’unei quartiers pasmens pron conoissuts, coma ''lo Panier'', s’atròvan pas dins aquesta lista oficiala. La vila de Marselha es sovent tocada per un reglament de puntuacion ligat a las drògas. Un total de 17 “narcoomicidis” foguèron enregistrats a Marselha en 2025. == Lei 111 quartiers oficiaus == La lista dei 111 quartiers e sei limits foguèron fixats per lo decrèt n°46-2285 dau 18 d’octòbre de 1946. Aquestei quartiers sèrvon de basa per exemple per la delimitacion deis airaus d’estacionament ò per establir leis estatisticas de l’INSEE. [[File:Quartiers de Marselha.svg|thumb|left|1000px|Mapa dei 111 quartiers oficiaus (noms en francés) de Marselha per arrondiment e sector]] {|class="wikitable alternance sortable" style="clear:left;background:F8F8F8;color:#222" |-class="sort-top" !scope="col" colspan="3"| Gropaments !scope="col" colspan="3"| Quartier !scope="col" colspan="2"| Populacion |-class="sort-top" !scope="col"| localizacion !scope="col"| sector<br /> municipau !scope="col"| arrondiment<br /> municipau !scope="col"| [[Còdi INSEE|còdi<br /> Insee]] !scope="col"| nom occitan !scope="col"| nom francés !scope="col"| 2008 !scope="col"| 2015<ref> |- !scope="row" rowspan="29" style="background:#EEE"| Centre Vila !scope="row" rowspan="13" style="background:#F8F8F8" data-sort-value="1"| I{{e|er}} sector !scope="row" rowspan="6" style="background:#EEE" data-sort-value="01"| [[1er arrondiment de Marselha|1{{e|er}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1320101</tt> |data-sort-value="Beltzuntze"| [[Beltzuntze (Marselha)|Belsunce]] |lang="fr" data-sort-value="Belsunce"| ''Belsunce'' |style="text-align:right"| {{formatnum:9628}} |style="text-align:right"| {{formatnum:{{popqmars|1320101}}}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320102</tt> |data-sort-value="Capitol, Lo"| [[Lo Capítol (Marselha)|Lo Capítol]] |lang="fr" data-sort-value="Chapitre, Le"| ''Le Chapitre'' |style="text-align:right"| {{formatnum:6978}} |style="text-align:right"| {{formatnum:{{popqmars|1320102}}}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320103</tt> |data-sort-value="Noalhas"| [[Noalhas]] |lang="fr" data-sort-value="Noailles"| ''Noailles'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5621}} |style="text-align:right"| {{formatnum:4863}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320104</tt> |data-sort-value="Opera"| [[Opèra (quartier de Marselha)|Opèra]] |lang="fr" data-sort-value="Opera"| ''Opéra'' |style="text-align:right"| {{formatnum:4437}} |style="text-align:right"| {{formatnum:4117}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320105</tt> |data-sort-value="Sant Carles"| [[Sant Carles (Marselha)|Sant Carles]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Charles"| ''Saint-Charles'' |style="text-align:right"| {{formatnum:8506}} |style="text-align:right"| {{formatnum:8492}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320106</tt> |data-sort-value="Tiers"| [[Tièrs (Marselha)|Thiers]] |lang="fr" data-sort-value="Thiers"| ''Thiers'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5435}} |style="text-align:right"| {{formatnum:5314}} |- !scope="row" rowspan="7" style="background:#EEE" data-sort-value="07"| [[7en arrondiment de Marselha|7{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1320701</tt> |data-sort-value="Bompar"| [[Bompar (Marselha)|Bompar]] |lang="fr" data-sort-value="Bompard"| ''Bompard'' |style="text-align:right"| {{formatnum:4124}} |style="text-align:right"| {{formatnum:4220}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320702</tt> |data-sort-value="En Domes"| [[En Domes]] |lang="fr" data-sort-value="Endoume"| ''Endoume'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5455}} |style="text-align:right"| {{formatnum:5012}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320704</tt> |data-sort-value="Farot, Lo"| [[Lo Faròt]] |lang="fr" data-sort-value="Pharo, Le"| ''Le Pharo'' |style="text-align:right"| {{formatnum:6269}} |style="text-align:right"| {{formatnum:6153}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320703</tt> |data-sort-value="Illas dau Frieu, Leis"| [[Archipèla dau Frieu|Leis Illas (dau Frieu)]] |lang="fr" data-sort-value="Iles du Frioul, Les"| ''Les Îles (du Frioul)'' |style="text-align:right"| {{formatnum:205}} |style="text-align:right"| {{formatnum:146}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320705</tt> |data-sort-value="Rocas Blanc, Lo"| [[Lo Rocàs Blanc]] |lang="fr" data-sort-value="Roucas Blanc, Le"| ''Le Roucas Blanc'' |style="text-align:right"| {{formatnum:3713}} |style="text-align:right"| {{formatnum:3707}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320706</tt> |data-sort-value="Sant Lambert"| [[Sant Lambèrt (Marselha)|Sant Lambèrt]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Lambert"| ''Saint-Lambert'' |style="text-align:right"| {{formatnum:9354}} |style="text-align:right"| {{formatnum:9456}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320707</tt> |data-sort-value="Sant Victor"| [[Sant Victor (Marselha)|Sant Victor]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Victor"| ''Saint-Victor'' |style="text-align:right"| {{formatnum:6791}} |style="text-align:right"| {{formatnum:6926}} |- !scope="row" rowspan="8" style="background:#F8F8F8" data-sort-value="2"| II{{e|en}} sector !scope="row" rowspan="4" style="background:#EEE" data-sort-value="02"| [[2en arrondiment de Marselha|2{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1320201</tt> |data-sort-value="Arenc"| [[Arenc (Marselha)|Arenh]] |lang="fr" data-sort-value="Arenc"| ''Arenc'' |style="text-align:right"| {{formatnum:1370}} |style="text-align:right"| {{formatnum:1645}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320202</tt> |data-sort-value="Grands Carmes, Lei"| [[Lei Grands Carmes]] |lang="fr" data-sort-value="Grands Carmes, Les"| ''Les Grands Carmes'' |style="text-align:right"| {{formatnum:7707}} |style="text-align:right"| {{formatnum:7577}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320203</tt> |data-sort-value="Lotja, La"| [[La Lòtja (Marselha)|La Lòtja]] |lang="fr" data-sort-value="Hotel-de-Ville"| ''Hôtel-de-Ville'' |style="text-align:right"| {{formatnum:7504}} |style="text-align:right"| {{formatnum:6413}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320204</tt> |data-sort-value="Jolieta, La"| [[La Jolieta]] |lang="fr" data-sort-value="Joliette, La"| ''La Joliette'' |style="text-align:right"| {{formatnum:8646}} |style="text-align:right"| {{formatnum:8638}} |- !scope="row" rowspan="4" style="background:#EEE" data-sort-value="03"| [[3en arrondiment de Marselha|3{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1320301</tt> |data-sort-value="Bela de Mai, La"| [[La Bèla de Mai]] |lang="fr" data-sort-value="Belle de Mai, La"| ''La Belle de Mai'' |style="text-align:right"| {{formatnum:13765}} |style="text-align:right"| {{formatnum:14256}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320302</tt> |data-sort-value="Sant Lazar"| [[Sant Lazar (Marselha)|Sant Lazar]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Lazare"| ''Saint-Lazare'' |style="text-align:right"| {{formatnum:10668}} |style="text-align:right"| {{formatnum:10082}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320303</tt> |data-sort-value="Sant Mauron"| [[Sant Mauron (Marselha)|Sant Mauron]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Mauront"| ''Saint-Mauront'' |style="text-align:right"| {{formatnum:13048}} |style="text-align:right"| {{formatnum:12020}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320304</tt> |data-sort-value="Vileta, La"| [[La Vileta (Marselha)|La Vileta]] |lang="fr" data-sort-value="Vilette, La"| ''La Vilette'' |style="text-align:right"| {{formatnum:8035}} |style="text-align:right"| {{formatnum:8309}} |- !scope="row" rowspan="8" style="background:#F8F8F8" data-sort-value="3"| III{{e|en}} sector !scope="row" rowspan="4" style="background:#EEE" data-sort-value="04"| [[4en arrondiment de Marselha|4{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1320401</tt> |data-sort-value="Blancarda, La"| [[La Blancarda]] |lang="fr" data-sort-value="Blancarde, La"| ''La Blancarde'' |style="text-align:right"| {{formatnum:14828}} |style="text-align:right"| {{formatnum:15292}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320403</tt> |data-sort-value="Cascadas de Lavie"| [[Lei Cascadas de Lavie]] |lang="fr" data-sort-value="Chutes-Lavie"| ''Chutes-Lavie'' |style="text-align:right"| {{formatnum:9182}} |style="text-align:right"| {{formatnum:9495}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320402</tt> |data-sort-value="Chartros, Lei"| [[Lei Chartrós (Marselha)|Lei Chartrós]] |lang="fr" data-sort-value="Chartreux, Les"| ''Les Chartreux'' |style="text-align:right"| {{formatnum:9473}} |style="text-align:right"| {{formatnum:9273}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320404</tt> |data-sort-value="Cinc Avengudas, Lei"| [[Lei Cinc Avengudas]] |lang="fr" data-sort-value="Cinq-Avenues, Les"| ''Les Cinq-Avenues'' |style="text-align:right"| {{formatnum:13760}} |style="text-align:right"| {{formatnum:13809}} |- !scope="row" rowspan="4" style="background:#EEE" data-sort-value="05"| [[5en arrondiment de Marselha|5{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1320501</tt> |data-sort-value="Baille"| [[Baille|Baile]] |lang="fr" data-sort-value="Baille"| ''Baille'' |style="text-align:right"| {{formatnum:11618}} |style="text-align:right"| {{formatnum:11527}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320502</tt> |data-sort-value="Camas, Lo"| [[Lo Camp Mars]] |lang="fr" data-sort-value="Camas, Le"| ''Le Camas'' |style="text-align:right"| {{formatnum:15617}} |style="text-align:right"| {{formatnum:16585}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320503</tt> |data-sort-value="Concepcion, La"| [[La Concepcion (Marselha)|La Concepcion]] |lang="fr" data-sort-value="Conception, La"| ''La Conception'' |style="text-align:right"| {{formatnum:9063}} |style="text-align:right"| {{formatnum:8511}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320504</tt> |data-sort-value="Sant Peire"| [[Sant Pèire (Marselha)|Sant Pèire]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Pierre"| ''Saint-Pierre'' |style="text-align:right"| {{formatnum:8620}} |style="text-align:right"| {{formatnum:8836}} |- !scope="row" rowspan="31" style="background:#EEE"| Sud !scope="row" rowspan="16" style="background:#F8F8F8" data-sort-value="4"| IV{{e|en}} sector !scope="row" rowspan="6" style="background:#EEE" data-sort-value="06"| [[6en arrondiment de Marselha|6{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1320601</tt> |data-sort-value="Castelana"| [[Castelana (Marselha)|Castelana]] |lang="fr" data-sort-value="Castellane"| ''Castellane'' |style="text-align:right"| {{formatnum:6839}} |style="text-align:right"| {{formatnum:7169}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320602</tt> |data-sort-value="Lodi"| [[Lòdi (Marselha)|Lòdi]] |lang="fr" data-sort-value="Lodi"| ''Lodi'' |style="text-align:right"| {{formatnum:9234}} |style="text-align:right"| {{formatnum:8673}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320603</tt> |data-sort-value="Nostra Dona dau Mont"| [[Nòstra Dòna dau Mont]] |lang="fr" data-sort-value="Notre-Dame du Mont"| ''Notre-Dame du Mont'' |style="text-align:right"| {{formatnum:7179}} |style="text-align:right"| {{formatnum:7033}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320604</tt> |data-sort-value="Palau de Justicia"| [[Palais de Justícia]] |lang="fr" data-sort-value="Palais de Justice"| ''Palais de Justice'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5371}} |style="text-align:right"| {{formatnum:5533}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320605</tt> |data-sort-value="Prefectura"| [[Prefectura (Marselha)|Prefectura]] |lang="fr" data-sort-value="Prefecture"| ''Préfecture'' |style="text-align:right"| {{formatnum:4031}} |style="text-align:right"| {{formatnum:3642}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320606</tt> |data-sort-value="Vauban"| [[Vauban (Marselha)|Vauban]] |lang="fr" data-sort-value="Vauban"| ''Vauban'' |style="text-align:right"| {{formatnum:10074}} |style="text-align:right"| {{formatnum:9789}} |- !scope="row" rowspan="10" style="background:#EEE" data-sort-value="08"| [[8en arrondiment de Marselha|8{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1320801</tt> |data-sort-value="Bona Avena"| [[Bòna Avena|Bòna Vèuna]] |lang="fr" data-sort-value="Bonneveine"| ''Bonneveine'' |style="text-align:right"| {{formatnum:4904}} |style="text-align:right"| {{formatnum:5148}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320802</tt> |data-sort-value="Godas, Lei"| [[Lei Godas]] |lang="fr" data-sort-value="Goudes, Les"| ''Les Goudes'' |style="text-align:right"| {{formatnum:348}} |style="text-align:right"| {{formatnum:495}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320803</tt> |data-sort-value="Montredond"| [[Mont Redon (Marselha)|Mont Redon]] |lang="fr" data-sort-value="Montredon"| ''Montredon'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5063}} |style="text-align:right"| {{formatnum:4905}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320804</tt> |data-sort-value="Perier"| [[Perier (Marselha)|Perier]] |lang="fr" data-sort-value="Perier"| ''Périer'' |style="text-align:right"| {{formatnum:13549}} |style="text-align:right"| {{formatnum:12897}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320805</tt> |data-sort-value="Platja, La"| [[La Platja (Marselha)|La Plaja]] |lang="fr" data-sort-value="Plage, La"| ''La Plage'' |style="text-align:right"| {{formatnum:2845}} |style="text-align:right"| {{formatnum:2509}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320806</tt> |data-sort-value="Poncha Roja"| [[La Poncha Roja]] |lang="fr" data-sort-value="Pointe Rouge"| ''La Pointe Rouge'' |style="text-align:right"| {{formatnum:8450}} |style="text-align:right"| {{formatnum:8227}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320807</tt> |data-sort-value="Rodet, Lo"| [[Lo Rosilh (Marselha)|Lo Rosilh]] |lang="fr" data-sort-value="Rouet, Le"| ''Le Rouet'' |style="text-align:right"| {{formatnum:11820}} |style="text-align:right"| {{formatnum:12178}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320808</tt> |data-sort-value="Sant Ginieis"| [[Sant Ginièis (Marselha)|Sant Ginièis]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Giniez"| ''Saint-Giniez'' |style="text-align:right"| {{formatnum:10133}} |style="text-align:right"| {{formatnum:9919}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320809</tt> |data-sort-value="Santa Anna"| [[Santa Anna (Marselha)|Santa Anna]] |lang="fr" data-sort-value="Sainte-Anne"| ''Sainte-Anne'' |style="text-align:right"| {{formatnum:13171}} |style="text-align:right"| {{formatnum:13606}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320810</tt> |data-sort-value="Vielha Capela, La"| [[La Vièlha Capèla|La Capèla Vièlha]] |lang="fr" data-sort-value="Vieille-Chapelle, La"| ''La Vieille-Chapelle'' |style="text-align:right"| {{formatnum:8633}} |style="text-align:right"| {{formatnum:8181}} |- !scope="row" rowspan="15" style="background:#F8F8F8" data-sort-value="5"| V{{e|en}} sector !scope="row" rowspan="9" style="background:#EEE" data-sort-value="09"| [[9en arrondiment de Marselha|9{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1320901</tt> |data-sort-value="Baumetas, Lei"| [[Lei Baumetas (Marselha)|Lei Baumetas]] |lang="fr" data-sort-value="Baumettes, Les"| ''Les Baumettes'' |style="text-align:right"| {{formatnum:7150}} |style="text-align:right"| {{formatnum:7299}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320902</tt> |data-sort-value="Cabot, Lo"| [[Lo Cabòt]] |lang="fr" data-sort-value="Cabot, Le"| ''Le Cabot'' |style="text-align:right"| {{formatnum:11365}} |style="text-align:right"| {{formatnum:10942}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320903</tt> |data-sort-value="Carpianha"| [[Carpianha|Carpesanha]] |lang="fr" data-sort-value="Carpiagne"| ''Carpiagne'' |style="text-align:right"| {{formatnum:704}} |style="text-align:right"| {{formatnum:410}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320904</tt> |data-sort-value="Masargas"| [[Masargas|Marsangues]] |lang="fr" data-sort-value="Mazargues"| ''Mazargues'' |style="text-align:right"| {{formatnum:18397}} |style="text-align:right"| {{formatnum:17527}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320905</tt> |data-sort-value="Panosa"| [[La Panosa (Marselha)|La Panosa]] |lang="fr" data-sort-value="Panouse"| ''La Panouse'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5517}} |style="text-align:right"| {{formatnum:5502}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320906</tt> |data-sort-value="Redond, Lo"| [[Lo Redon]] |lang="fr" data-sort-value="Redon, Le"| ''Le Redon'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5349}} |style="text-align:right"| {{formatnum:4888}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320908</tt> |data-sort-value="Santa Margalida"| [[Santa Margalida (Marselha)|Santa Margalida]] |lang="fr" data-sort-value="Sainte-Marguerite"| ''Sainte-Marguerite'' |style="text-align:right"| {{formatnum:20693}} |style="text-align:right"| {{formatnum:19997}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320907</tt> |data-sort-value="Sormiou"| [[Sormiu]] |lang="fr" data-sort-value="Sormiou"| ''Sormiou'' |style="text-align:right"| {{formatnum:7121}} |style="text-align:right"| {{formatnum:6809}} |- |style="text-align:center"| <tt>1320909</tt> |data-sort-value="Vaufreja"| [[Vaufreja|Vaufrèja]] |lang="fr" data-sort-value="Vaufreges"| ''Vaufrèges'' |style="text-align:right"| {{formatnum:522}} |style="text-align:right"| {{formatnum:754}} |- !scope="row" rowspan="6" style="background:#EEE" data-sort-value="10"| [[10en arrondiment de Marselha|10{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1321001</tt> |data-sort-value="Capeleta, La"| [[La Capeleta]] |lang="fr" data-sort-value="Capelette, La"| ''La Capelette'' |style="text-align:right"| {{formatnum:9366}} |style="text-align:right"| {{formatnum:10454}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321002</tt> |data-sort-value="Menpenti"| [[M'en-pènti|M’en-penti]] |lang="fr" data-sort-value="Menpenti"| ''Menpenti'' |style="text-align:right"| {{formatnum:3648}} |style="text-align:right"| {{formatnum:4130}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321003</tt> |data-sort-value="Pont de Vivaus, Lo"| [[Lo Pònt dei Vivauts]] |lang="fr" data-sort-value="Pont-de-Vivaux"| ''Pont-de-Vivaux'' |style="text-align:right"| {{formatnum:4339}} |style="text-align:right"| {{formatnum:4114}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321004</tt> |data-sort-value="Sant Lop"| [[Sant Lop (Marselha)|Sant Lop]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Loup"| ''Saint-Loup'' |style="text-align:right"| {{formatnum:15450}} |style="text-align:right"| {{formatnum:16084}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321005</tt> |data-sort-value="Sant Tronc"| [[Sant Tronc|Centron]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Tronc"| ''Saint-Tronc'' |style="text-align:right"| {{formatnum:13654}} |style="text-align:right"| {{formatnum:14372}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321006</tt> |data-sort-value="Timona, La"| [[La Timona (quartier)|La Timona]] |lang="fr" data-sort-value="Timone, La"| ''La Timone'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5087}} |style="text-align:right"| {{formatnum:5125}} |- !scope="row" rowspan="18" style="background:#EEE" data-sort-value="Este"| Èste !scope="row" rowspan="18" style="background:#F8F8F8" data-sort-value="6"| VI{{e|en}} sector !scope="row" rowspan="11" style="background:#EEE" data-sort-value="11"| [[11en arrondiment de Marselha|11{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1321101</tt> |data-sort-value="Acaptes, Leis"| [[Leis Acaptes]] |lang="fr" data-sort-value="Accates, Les"| ''Les Accates'' |style="text-align:right"| {{formatnum:1681}} |style="text-align:right"| {{formatnum:1804}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321102</tt> |data-sort-value="Barassa, La"| [[La Barassa]] |lang="fr" data-sort-value="Barasse, La"| ''La Barasse'' |style="text-align:right"| {{formatnum:2480}} |style="text-align:right"| {{formatnum:2461}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321103</tt> |data-sort-value="Camoins, Lei"| [[Lei Camoins]] |lang="fr" data-sort-value="Camoins, Les"| ''Les Camoins'' |style="text-align:right"| {{formatnum:4251}} |style="text-align:right"| {{formatnum:4459}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321104</tt> |data-sort-value="Eurres"| [[Eulas|Eula]] |lang="fr" data-sort-value="Eoures"| ''Éoures'' |style="text-align:right"| {{formatnum:1424}} |style="text-align:right"| {{formatnum:1453}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321105</tt> |data-sort-value="Milhiera, La"| [[La Milhiera|La Milheria]] |lang="fr" data-sort-value="Milliere, La"| ''La Millière'' |style="text-align:right"| {{formatnum:3091}} |style="text-align:right"| {{formatnum:2773}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321106</tt> |data-sort-value="Poma"| [[La Poma (Marselha)|La Poma]] |lang="fr" data-sort-value="Pomme"| ''La Pomme'' |style="text-align:right"| {{formatnum:17319}} |style="text-align:right"| {{formatnum:17787}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321107</tt> |data-sort-value="Sant Marceu"| [[Sant Marcèu (Marselha)|Sant Marcèu]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Marcel"| ''Saint-Marcel'' |style="text-align:right"| {{formatnum:10509}} |style="text-align:right"| {{formatnum:10256}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321108</tt> |data-sort-value="Sant Menne"| [[Sant Menne|Sant Menés]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Menet"| ''Saint-Menet'' |style="text-align:right"| {{formatnum:2539}} |style="text-align:right"| {{formatnum:2050}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321109</tt> |data-sort-value="Trelha, La"| [[La Trelha]] |lang="fr" data-sort-value="Treille, La"| ''La Treille'' |style="text-align:right"| {{formatnum:905}} |style="text-align:right"| {{formatnum:821}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321110</tt> |data-sort-value="Vaubarela"| [[La Vaubarèla|La Val Barèla]] |lang="fr" data-sort-value="Valbarrelle"| ''La Valbarelle'' |style="text-align:right"| {{formatnum:9735}} |style="text-align:right"| {{formatnum:9758}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321111</tt> |data-sort-value="Valentina, La"| [[La Valentina (Marselha)|La Valentina]] |lang="fr" data-sort-value="Valentine, La"| ''La Valentine'' |style="text-align:right"| {{formatnum:3250}} |style="text-align:right"| {{formatnum:3212}} |- !scope="row" rowspan="7" style="background:#EEE" data-sort-value="12"| [[12en arrondiment de Marselha|12{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1321201</tt> |data-sort-value="Calhous, Les"| [[Lei Calhòus]] |lang="fr" data-sort-value="Caillols, Les"| ''Les Caillols'' |style="text-align:right"| {{formatnum:9101}} |style="text-align:right"| {{formatnum:9742}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321202</tt> |data-sort-value="Forratgiera, La"| [[La Forratgièra|La Pasturiera]] |lang="fr" data-sort-value="Fourragere, La"| ''La Fourragère'' |style="text-align:right"| {{formatnum:7310}} |style="text-align:right"| {{formatnum:7526}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321203</tt> |data-sort-value="Mont Olivet, Lo"| [[Lo Mont Olivet]] |lang="fr" data-sort-value="Montolivet"| ''Montolivet'' |style="text-align:right"| {{formatnum:12109}} |style="text-align:right"| {{formatnum:12310}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321204</tt> |data-sort-value="Sant Bernabeu"| [[Sant Bernabèu (Marselha)|Sant Bernabèu]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Barnabe"| ''Saint-Barnabé'' |style="text-align:right"| {{formatnum:12529}} |style="text-align:right"| {{formatnum:12070}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321205</tt> |data-sort-value="Sant Joan dau Desert"| [[Sant Joan dau Desèrt]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Jean du Desert"| ''Saint-Jean du Désert'' |style="text-align:right"| {{formatnum:3258}} |style="text-align:right"| {{formatnum:3825}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321206</tt> |data-sort-value="Sant Julian"| [[Sant Julian (Marselha)|Sant Julian]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Julien"| ''Saint-Julien'' |style="text-align:right"| {{formatnum:9800}} |style="text-align:right"| {{formatnum:9939}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321207</tt> |data-sort-value="Tres Lutz, Lei"| [[Lei Tres Lutz]] |lang="fr" data-sort-value="Trois-Lucs, Les"| ''Les Trois-Lucs'' |style="text-align:right"| {{formatnum:4667}} |style="text-align:right"| {{formatnum:5117}} |- !scope="row" rowspan="33" style="background:#EEE" data-sort-value="Nord"| [[Quartiers Nòrd (Marselha)|Nòrd]] !scope="row" rowspan="18" style="background:#F8F8F8" data-sort-value="7"| VII{{e|en}} sector !scope="row" rowspan="11" style="background:#EEE" data-sort-value="13"| [[13en arrondiment de Marselha|13{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1321301</tt> |data-sort-value="Casteugombert"| [[Castèugombèrt|Castèu Gombèrt]] |lang="fr" data-sort-value="Chateau-Gombert"| ''Château-Gombert'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5194}} |style="text-align:right"| {{formatnum:5708}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321302</tt> |data-sort-value="Crotz Rotja"| [[La Crotz Rotja]] |lang="fr" data-sort-value="Croix-Rouge"| ''La Croix-Rouge'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5475}} |style="text-align:right"| {{formatnum:6348}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321303</tt> |data-sort-value="Maupasset"| [[Maupasset|Mau Passet]] |lang="fr" data-sort-value="Malpasse"| ''Malpassé'' |style="text-align:right"| {{formatnum:11708}} |style="text-align:right"| {{formatnum:11148}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321304</tt> |data-sort-value="Metges, Lei"| [[Lei Mètges]] |lang="fr" data-sort-value="Medecins, Les"| ''Les Médecins'' |style="text-align:right"| {{formatnum:1074}} |style="text-align:right"| {{formatnum:1107}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321305</tt> |data-sort-value="Morets, Lei"| [[Lei Morets]] |lang="fr" data-sort-value="Mourets, Les"| ''Les Mourets'' |style="text-align:right"| {{formatnum:1739}} |style="text-align:right"| {{formatnum:1645}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321306</tt> |data-sort-value="Olivas, Leis"| [[Leis Olivas]] |lang="fr" data-sort-value="Olives, Les"| ''Les Olives'' |style="text-align:right"| {{formatnum:14774}} |style="text-align:right"| {{formatnum:15181}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321307</tt> |data-sort-value="Palama"| [[Palamar]] |lang="fr" data-sort-value="Palama"| ''Palama'' |style="text-align:right"| {{formatnum:2508}} |style="text-align:right"| {{formatnum:2513}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321308</tt> |data-sort-value="Rosa"| [[La Ròsa (Marselha)|La Ròsa]] |lang="fr" data-sort-value="Rose"| ''La Rose'' |style="text-align:right"| {{formatnum:14258}} |style="text-align:right"| {{formatnum:13835}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321309</tt> |data-sort-value="Sant Geroni"| [[Sant Geròni (Marselha)|Sant Geròni]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Jerome"| ''Saint-Jérôme'' |style="text-align:right"| {{formatnum:10480}} |style="text-align:right"| {{formatnum:10087}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321310</tt> | [[Sant Just (Marselha)|Sant Just]] |lang="fr"| ''Saint-Just'' |style="text-align:right"| {{formatnum:14272}} |style="text-align:right"| {{formatnum:14417}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321311</tt> | [[Sant Mitre (Marselha)|Sant Mitre]] |lang="fr"| ''Saint-Mitre'' |style="text-align:right"| {{formatnum:7533}} |style="text-align:right"| {{formatnum:8134}} |- !scope="row" rowspan="7" style="background:#EEE" data-sort-value="14"| [[14en arrondiment de Marselha|14{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1321401</tt> |data-sort-value="Arnaveus, Leis"| [[Leis Arnavèus]] |lang="fr" data-sort-value="Arnavaux, Les"| ''Les Arnavaux'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5767}} |style="text-align:right"| {{formatnum:5378}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321402</tt> |data-sort-value="Bon-Secors"| [[Bòn Secors]] |lang="fr" data-sort-value="Bon-Secours"| ''Bon-Secours'' |style="text-align:right"| {{formatnum:1358}} |style="text-align:right"| {{formatnum:11318}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321403</tt> |data-sort-value="Canet, Lo"| [[Lo Canet (Marselha)|Lo Canet]] |lang="fr" data-sort-value="Canet, Le"| ''Le Canet'' |style="text-align:right"| {{formatnum:8531}} |style="text-align:right"| {{formatnum:7431}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321404</tt> |data-sort-value="Merlan, Lo"| [[Lo Morlan]] |lang="fr" data-sort-value="Merlan, Le"| ''Le Merlan'' |style="text-align:right"| {{formatnum:8649}} |style="text-align:right"| {{formatnum:9112}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321405</tt> |data-sort-value="Sant Bartomieu"| [[Sant Bartomieu (Marselha)|Sant Bartomieu]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Barthelemy"| ''Saint-Barthélemy'' |style="text-align:right"| {{formatnum:18040}} |style="text-align:right"| {{formatnum:18655}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321406</tt> |data-sort-value="Sant Josep"| [[Sant Josèp (Marselha)|Sant Josèp]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Joseph"| ''Saint-Joseph'' |style="text-align:right"| {{formatnum:3638}} |style="text-align:right"| {{formatnum:3808}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321407</tt> |data-sort-value="Santa Marta"| [[Santa Marta (Marselha)|Santa Marta]] |lang="fr" data-sort-value="Sainte-Marthe"| ''Sainte-Marthe'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5185}} |style="text-align:right"| {{formatnum:5246}} |- !scope="row" rowspan="15" style="background:#F8F8F8" data-sort-value="8"| VIII{{e|en}} sector !scope="row" rowspan="11" style="background:#EEE" data-sort-value="15"| [[15en arrondiment de Marselha|15{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1321501</tt> |data-sort-value="Aigaladas, Leis"| [[Leis Aigaladas|Leis Aigas Ladas]] |lang="fr" data-sort-value="Aygalades, Les"| ''Les Aygalades'' |style="text-align:right"| {{formatnum:7414}} |style="text-align:right"| {{formatnum:6629}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321502</tt> |data-sort-value="Boreus, Lei"| [[Lei Borèus]] |lang="fr" data-sort-value="Borel"| ''Borel'' |style="text-align:right"| {{formatnum:4477}} |style="text-align:right"| {{formatnum:4385}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321503</tt> |data-sort-value="Cabucela, La"| [[La Cabucèla]] |lang="fr" data-sort-value="Cabucelle, La"| ''La Cabucelle'' |style="text-align:right"| {{formatnum:8884}} |style="text-align:right"| {{formatnum:9488}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321504</tt> |data-sort-value="Calada, La"| [[La Calada]] |lang="fr" data-sort-value="Calade, La"| ''La Calade'' |style="text-align:right"| {{formatnum:6472}} |style="text-align:right"| {{formatnum:6313}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321505</tt> |data-sort-value="Crotas, Lei"| [[Lei Cròtas]] |lang="fr" data-sort-value="Crottes, Les"| ''Les Crottes'' |style="text-align:right"| {{formatnum:6457}} |style="text-align:right"| {{formatnum:4223}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321506</tt> |data-sort-value="Delorma, La"| [[La Delorma]] |lang="fr" data-sort-value="Delorme, La"| ''La Delorme'' |style="text-align:right"| {{formatnum:7145}} |style="text-align:right"| {{formatnum:6066}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321507</tt> |data-sort-value="Nostra Dona Limit"| [[Nòstra Dòna Limit]] |lang="fr" data-sort-value="Notre-Dame Limite"| ''Notre-Dame Limite'' |style="text-align:right"| {{formatnum:10693}} |style="text-align:right"| {{formatnum:12446}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321508</tt> |data-sort-value="Sant Antoni"| [[Sant Antòni (Marselha)|Sant Antòni]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Antoine"| ''Saint-Antoine'' |style="text-align:right"| {{formatnum:6379}} |style="text-align:right"| {{formatnum:6436}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321509</tt> |data-sort-value="Sant Lois"| [[Sant Loís (Marselha)|Sant Loís]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Louis"| ''Saint-Louis'' |style="text-align:right"| {{formatnum:9089}} |style="text-align:right"| {{formatnum:9188}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321510</tt> |data-sort-value="Verduron"| [[Verduron]] |lang="fr" data-sort-value="Verduron"| ''Verduron'' |style="text-align:right"| {{formatnum:8726}} |style="text-align:right"| {{formatnum:8846}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321511</tt> |data-sort-value="Vista, La"| [[La Vista]] |lang="fr" data-sort-value="Viste, La"| ''La Viste'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5659}} |style="text-align:right"| {{formatnum:6788}} |- !scope="row" rowspan="4" style="background:#EEE" data-sort-value="16"| [[16en arrondiment de Marselha|16{{e|en}} arrond.]] |style="text-align:center"| <tt>1321601</tt> |data-sort-value="Estaca, L'"| [[L'Estaca|L’Estaca]] |lang="fr" data-sort-value="Estaque, L'"| ''L’Estaque'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5970}} |style="text-align:right"| {{formatnum:6391}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321602</tt> |data-sort-value="Rius, Lei"| [[Lei Rius|Riu]] |lang="fr" data-sort-value="Riaux, Les"| ''Les Riaux'' |style="text-align:right"| {{formatnum:781}} |style="text-align:right"| {{formatnum:614}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321603</tt> |data-sort-value="Sant Andrieu"| [[Sant Andrieu (Marselha)|Sant Andrieu]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Andre"| ''Saint-André'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5101}} |style="text-align:right"| {{formatnum:4501}} |- |style="text-align:center"| <tt>1321604</tt> |data-sort-value="Sant Enric"| [[Sant Enric (Marselha)|Sant Enric]] |lang="fr" data-sort-value="Saint-Henri"| ''Saint-Henri'' |style="text-align:right"| {{formatnum:5605}} |style="text-align:right"| {{formatnum:5595}} |} == Lei quartiers non oficiaus == Certans quartiers conoissuts dei marselhés fan pas partida de la tiera oficiala : * '''Centre Vila''' ([[1er arrondiment de Marselha|1{{er}}]] e [[2en arrondiment de Marselha|2{{e|en}}]]) correspond generalament ais quartiers que ribejan [[Canebiera]] o tènon lei cais nórds e oest dau [[Pòrt Vièlh de Marselha|Pòrt Vièlh]] : [[Belsunce]], [[Opèra (Marselha)|Opèra]], [[Noalhas|Noalhas]], [[Tièrs (Marselha)|Tièrs]], [[Lo Capítol (Marselha)|lo Capítol)]] e la Bourse (derrière lo [[Palais de la Bourse (Marselha)|Palais de la Borsa]], entre la [[La Lòtja (Marselha)|Lòtja]] e [[Belsunce]]). * '''Lei Reformats''' ([[1er arrondiment de Marselha|1{{er}}]]) amb la glèisa que li a donat lo nom, domina [[Canebiera]], entre [[Lo Capitol (Marselha)|lo Capítol]] e [[Tièrs (Marselha)|Tièrs]]. * '''Gambetta''' ([[1er arrondiment de Marselha|1{{er}}]]), dau nom deis alèias que menan dau aut de la [[Canebiera]] a la [[plaça dei Capucinas]]. Se còmpta dins lo quartier dau [[Lo Capitol (Marselha)|Capítol]]. * '''Colbert''' ([[1er arrondiment de Marselha|1{{er}}]]) auta de la facultat dei scièncias economics, a l'entorn de la [[carriera Colbert]] pròcha lo [[cors Beltzuntze|cors Belsunce]] e la [[carriera d'Ais]]. * '''[[Lo Panier]]''' ([[2en arrondiment de Marselha|2{{e|en}}]]), quartier pus vièlh de Marseha, oficialament comprés dins lo quartier de [[La Lòtja (Marselha)|la Lòtja]]. * '''Republica''' ([[2en arrondiment de Marselha|2{{e|en}}]]) dau nom de la [[Carriera de la Republica (Marselha)|carriera]] cavada dau temps dau [[Segond Empèri]]. * '''La [[Pòrta d'Ais]]''' ([[1er arrondiment de Marselha|1{{er}}]], [[2en arrondiment de Marselha|2{{e|en}}]] e [[3en arrondiment de Marselha|3{{e|en}}]]) o oficialament [[plaça Jules Guesde]] e de son arc de trionfe, a l'emplaçament de l'ancian portau dei barris de la vila dobrissent sus lo camin d'[[Ais de Provença]]. * '''Longchamp''' ([[4en arrondiment de Marselha|4{{e|en}}]]) nomada per lo [[Palais Longchamp]] e lo baloard de meteis nom, senhoreja sur lei quartiers dei [[Lei Cinc Avengudas|Cinc Avengudas]] e de [[Sant Carles]]. * '''[[Plan de Sant Miquèu]]''' ([[6en arrondiment de Marselha|6{{e|en}}]]) o oficialament la [[plaça Joan Jaurés]] e lo [[cors Julian]]. * '''La Cornissa''' ([[7en arrondiment de Marselha|7{{e|en}}]]), part dau [[Lo Rocàs Blanc|Rocàs Blanc]] e de [[Bompar (Marselha)|Bompar]] que trestomba la [[cornissa dau President John Fitzgerald Kennedy]]. * '''Lo [[Valon deis Aufas]]''' ([[7en arrondiment de Marselha|7{{e|en}}]]), pòrt de pesca, dins lo quartier d'[[En Domes]]. * '''[[Malamosca]]''' ([[7en arrondiment de Marselha|7{{e|en}}]]) dau nom d’una poncha, se còmpta tanben dins lo quartier d'[[En Domes|En Domes.]] * '''[[Lei Catalans (Marselha)|Lei Catalans]]''' ([[7en arrondiment de Marselha|7{{e|en}}]]), fa part dau quartier dau [[Lo Faròt|Faròt]]. * '''Boreli''' ([[8en arrondiment de Marselha|8{{e|en}}]]) sonat per la bastida e lo [[Pargue Boreli|pargue]], dins lo quartier de [[Bòna Avena]]. * '''[[Cala Lònga]]''' ([[8en arrondiment de Marselha|8{{e|en}}]]), part dei [[Lei Godas|Godas]]. * '''La Madraga''' o '''la Madraga de Mont Redon''' ([[8en arrondiment de Marselha|8{{e|en}}]]), designa lo portalet au còr dau [[Mont Redon (Marselha)|Mont Redon]] e per extension aquest quartier. * '''Lo Rèi d'Espanha''' ([[8en arrondiment de Marselha|8{{e|en}}]]) dins lo quartier de [[la Poncha Roja]], e virant a levant sus lo quartier de [[Sormiu]] ([[9en arrondiment de Marselha|9{{e|en}}]]). * '''[[Luminie]]''' ([[9en arrondiment de Marselha|9{{e|en}}]]), campus universitari creat en [[1968]], partida dau [[Lo Redon|Redon.]] * '''Vèrd Plan''' ([[9en arrondiment de Marselha|9{{e|en}}]]) corespònd a la part nòrd dau quartier de [[Sormiu]], per leo relarg que s’atròba entre lo camin de la Soda, lo camin dau Rèi d'Espanha e lo limit que termeja lei quartiers de [[la Vièlha Capèla]] e de [[la Poncha Roja]]. * '''[[Bèumont (Marselha)|Bèumont]]''' ([[12en arrondiment de Marselha|12{{e|en}}]]) entre lei centres vilagés de [[Sant Barnabèu (Marselha)|Sant Barnabèu]] e de [[Sant Julian (Marselha)|Sant Julian]]. Quartier majorau deis armenians de la vila. * '''Lo Pichon Bosquet''' ([[12en arrondiment de Marselha|12{{e|en}}]] e [[13en arrondiment de Marselha|13{{e|en}}]]), pichon quartier a l'entorn de l'avenguda dau Mont Olivet. Au moment de l’atermemament dei quartiers en 1998, la comuna aviá per error nomat lo quartier dau « [[Lo Mont Olivet|Mont Olivet]] » (partida dau 12{{e|n}}). Lei abitants s'abrivèron per corregir l'engana sus lei placas plantadas dins lo quartier. == Liames extèrnes == * {{Pdf}} [https://web.archive.org/web/20120906084248/http://www2.ccimp.com/carto/QuartiersArdtsMarseille.pdf Plan de découpage des quartiers à Marseille] sur le site de la Chambre de commerce == Referéncias == {{reflist}} [[Categoria:Quartier de Marselha| ]] ayl9v01mrhis4kkufnfjfckvhpca2m3 0 150201 2507765 2470114 2026-08-27T19:39:33Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507765 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Confusion|Trabalh (economia)}} En [[fisica]], lo '''trabalh''' d'una [[fòrça]] es l'[[energia]] fornida per aquela [[fòrça]] quand son ponch d'aplicacion se desplaça (l'objècte subissent la fòrça se desplaça ò se desforma).<ref>{{Ref-libre|capítol=Trabajo, energía y movimiento orbital|títol=Ciencias físicas|lenga=es|pagina=69|isbn=9788429190656|editor=Reverte|data=julhet de 2021|nom=Frederick J.|cognòm=Bueche}}</ref> Es responsable de la variacion d'[[energia cinetica]] dau sistèma que subís aquela fòrça. Per exemple, dins lo cas d'una [[automobila]], lo trabalh de la propulsion es l'energia producha per aquela propulsion. L'unitat dau trabalh es lo [[joule]] e sa notacion es generalament ''W''. Una fòrça efectua un ''trabalh negatiu'' se possedís una compausanta opausada a la direccion de desplaçament au ponch d'aplicacion de la fòrça.<ref>{{Ref-libre|títol=Physics For Dummies|url=https://archive.org/details/physicsfordummie00holz|cognòm=Holzner|nom=Steven|an=2006|isbn=9780471792253|pagina=[https://archive.org/details/physicsfordummie00holz/page/237 237]|editor=Wiley Publishing, Inc.|lenga=en|capítol=When Heat and Work Collide: The Laws of Thermodynamics}}</ref> Se la fòrça varia, s'obtèn lo trabalh gràcias a l'[[integrala curvilinha]] seguenta: <center><math display="block">W_{12} = \int_{r_1}^{r_2} \vec F \cdot d \vec r </math><ref>{{Ref-libre|pagina=143|títol=Física general|lenga=es|capítol=Trabajo y energía. Teoría de campos. Principio de conservación de la energía|cognòm=Burbano de Ercilla|nom=Santiago|isbn=9788495447821|editor=Editorial Tébar Flores}}</ref></center> == Articles connèxes == * [[Calor]] * [[Energia]] * [[Fisica]] * [[Mecanica classica]] * [[Termodinamica]] == Nòtas e referéncias == <references/> o1gth93xky5jzrctswjdpfdoalnq5lz 0 150302 2507755 2166659 2026-08-27T19:31:34Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507755 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Pashto<br />پښتو |País=[[Afganistan]], [[Paquistan]] |Regions=[[Asia]], |personas=40 000 000 de |n= |tipologia={{SOV}} |familha=[[lengas indoeuropèas]]<br />&nbsp;[[lengas indoiranianas|indoiranian]]<br />&nbsp;&nbsp;[[lengas iranianas|iranian]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;èst<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;pashto |status={{Afganistan}} |academia= |iso-1=ps |iso-2=pus |iso-3=pus |sil= |mòstra= |espandida=I (lenga individuala)|tipe=L (lenga viva) |grop= }} Lo '''pashto''' (پښتو ''pax̌tō'' [[AFI]]:|ˈpəʂt̪oː, ˈpəçt̪oː, ˈpʊxt̪oː|); tanben conegut istoricament coma '''afgani''' (افغاني ''afğānī'') o '''patani''',<ref>{{cite book|last=India. Office of the Registrar General|title=Census of India, 1961: Gujarat|year=1961|publisher=Manager of Publications|pages=142, 166, 177}}</ref> es la lenga del pòble pashto del sud de l'Asia centrala. Lo pashto aparten al grop de las [[Lengas iranianas]].<ref>{{cite web|last=Henderson|first=Michael|títol=The Phonology of Pashto|url=http://people.ku.edu/~mmth/Sample_Pashto_Phonology_I_Term_Paper.pdf|publisher=University of Wisconsin, Madison|accessdate=2012-08-20}}</ref><ref>{{cite book|last=Darmesteter|first=James|title=Chants populaires des Afghans|url=https://archive.org/details/india.history.resource.89854|year=1890|location=Paris}}</ref> Lo pashto es una de las doas lengas oficialas d'[[Afganistan]]<ref name="AC">[[Constitution of Afghanistan]] – [http://www.servat.unibe.ch/icl/af00000_.html ''Chapter 1 The State, Article 16 (Languages) and Article 20 (Anthem)'']</ref><ref name=AO>{{cite web|títol=Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble |quote=From among the languages of Pashto, Dari, Uzbeki, Turkmani, Baluchi, Pashai, Nuristani, Pamiri (alsana), Arab and other languages spoken in the country, Pashto and Dari are the official languages of the state.|year=2004 |accessdate=June 13, 2012}}</ref><ref>{{Cite book|title=Afghanistan: The land|last1=Banting |first1=Erinn |authorlink=|coauthors=|volume=|year=2003|publisher=Crabtree Publishing Company|location=|isbn=0-7787-9335-4|page=4|url=http://books.google.com/books?id=KRt0HfYFZGsC&lpg=PP1&vq=place%20of%20Afghans&pg=PA4#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref> (l'autra essent lo [[dari (dialècte persan)|dari]]), e es tanben parlat coma lenga regionala a l'oèst e al nòrd-oèst de [[Paquistan]] e al dintre de la diaspora pashto pel mond entièr. == Referéncias == <references /> {{Paleta lengas iranianas}} {{Portal Lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga iraniana]] [[Categoria:Lenga d'Afganistan]] [[Categoria:lenga de Paquistan]] 4iujclxyik4mgovwx1s643c32h0r6jr 0 150915 2507834 2482341 2026-08-27T20:42:53Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507834 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:VisitorControl.jpg|thumb|L'ecran tactil d'una borna d'acuèlh]] [[Fichièr:Touchscreen.jpg|thumb|Ecran tactil d'un mobil]] Un '''ecran tactil''' es un [[periferic informatic]] que combina las foncions d'afichatge d'un [[monitor d'ordinator|ecran]] ([[monior vidèo|monitor]]) e aquelas d'un [[dispositiu de puntatge]], o coma la [[mirga (ordinator)|mirga]] o lo [[malon tactil]] mas tanben amb un estilet optic. Aquel element permet de mermar lo nombre de periferics sus una de menas de sistèmas e de realizar amb de [[logicial]]s [[ergonomia|ergonomics]] fòrça plan adaptats de foncions precisas. Los ecrans tactils son utilizats, per exemple, pels [[Assistent personal|PDA]], los [[Global Positioning System|GPS]], de lectors MP3, los [[smartphone]]s, las [[Tauleta tactila|tauletas]], de [[Consòla de videojòc|consòlas de jòc]] portablas, los [[Bilheteria informatizada|bilhetarias automaticas]], los [[distributor automatic de bilhets]], las [[caissa enregistraira|caissas]] sans [[caissièr|caissièra]] e los [[ordenador]]s. == Istòria == En [[1953]], un musician inventèt lo primier [[Sintetizador|sintetizador electronic]] equipat de pichons captaires tactils capacitius, per contraròtlar lo timbre e lo volum de son instrument. Aquel contraròtle se fa amb la man esquerra, cada det accionnant una comanda distincta, sensibla a la pression<ref>{{fr}}[http://igm.univ-mlv.fr/~dr/XPOSE2008/Les%20technologies%20tactiles/histo_origine.html Las tecnologias tactilas: Istoric - L'origina dels temps] - Institut d'electronica e d'informatica Gaspard-Monge (IGM)</ref>. En [[1972]], [[International Business Machines|IBM]] lancèt lo PLATO IV, un ordinator equipat d'un dispositiu optic de reconneissença del tocar de l'ecran integrant, a l'entorn d'un ecran classic, un sistèma de deteccion de preséncia d'un objècte (un det puslèu qu'un estilet) mercé a de [[LED]]s [[infraroge|infrarojas]] situadas a l'entorn de l’ecran. aquel sistèma permet de separar pro aisidament fins a doze zonas sus un ecran de 15 cm X 20 cm. En [[1983]], [[Hewlett-Packard]] lancèt un [[ordenador personal]] amb ecran tactil, l'HP-150, es lo primièr ecran tactil comercializat al public. La foncion d'ecran tactil consistissiá en una seria de faissals de lutz infraroja (verticala e orizontala) que quadrilhavan l'ecran per detectar la posicion d'un det<ref>{{en}} [http://hpmuseum.net/display_item.php?hw=43 HP-150 Touchscreen] - HP Computer Museum</ref>. En [[1986]], [[Casio]] lancèt lo primièr PDA amb ecran tactil, amb un estiet l'IF-8000. Coma fòrça d'aqueles ara encara, foncionant amb d'ecrans tactils resistius e s'utilizant amb, o sens, estilets de plastic. En [[1987]], lo Linus Write Top foguèt un primièr ordenador portable amb ecran tactil sens clavièr, amb un estilet. A partir de [[1989]], [[Samsung Electronics|Samsung]] lancèt GRIDPad la primièra tauleta tactila, amb l'estilet que marquèt los aparelhs de productivitat mobils dels ans 1990. En març de [[1993]], lo fabricant d'electronica anglés [[Amstrad]] lancèt un blòt de notas numeric equipat d'un ecran tactil. En agost de 1993 l'entrepresa americana [[Apple]] sortiguèt l'[[Apple Newton]], assistent personal amb ecran tactil sens clavièr e amb un logicial de [[reconeissença de l'escritura manuscrita]]. Dotat d'un ecran monocròm pilotat amb un estilet, foncionava amb un [[sistèma operatiu]] dedicat (NewtonOS). En 1994, [[International Business Machines|IBM]] comercializèt l'[[IBM Simon]] lo premièr smartphone e mobil tactil. Dispausava d'un servici de messatgeria, de fax, PDA, lo tractament de tèxte, imèl e videjòcs... En fin de 2004, [[Nintendo]] comercializèt sa consòla portabla, la [[Nintendo DS]]. En [[2007]], Apple tornèt l'ecran tactil al vam amb l'arribada de l'[[iPhone]] equipat d'un ecran tactil [[multi-touch]] (capacitiu). == Tecnologias == Existís mai d'un tipes de mesa en òbra pels ecrans tactils, cadun amb sos avantatges e inconvenients. La causida de l'una o de l'autra d'aquelas tecnologias se fa en foncion dels critèris de pretz, de resisténcias als tusts, de precision o de talha <ref name=lin>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20131203044529/http://www.linternaute.com/science/technologie/comment/06/ecran-tactile/comment-ecran-tactile.shtml descripcion de las technologias], sul le site ''linternaute''</ref>. === Tecnologia d'ondas de superficía === La tecnologia de las ondas de superfícia utiliza d'ondas ultrasonicas circulant a la surperfícia de l'ecran. Aquelas ondas creant una figura d'interferéncia qu'es modificada quand se tòca l'ecran. Aquel cambi dins la figura d'inteferéncia, un còp detectada, es tractat per un contrarotlaire per definir una coordonada (a,b). L'inconvenient máger d'aquela tecnologia es que que la mendre raiadura (o quitament un posca) sus la surfícia modifica la figura d'interferéncia de basa e donca damatja la justessa de la deteccion a l'ecran. === Tecnologia resistiva analogica === [[Fichièr:Touchscreen.png|thumb|Ecran tactil resistiu]] Los sistèmas resistius<ref name=lin/> son constituits d’una placa de veire que la superfícia es conductritz (resistiva: [[Oxid d'indi-estam|ITO]]). Aquela es cobèrta d'un filme plastic que jos la fácia es conductritz (resistiva: [[Oxid d'indi-estam|ITO]]). Ambedoas sisas son escartadas per de microscopicas còtas d’espaiçament; en mai, es aponduda en superfícia una capa de plastic per evitar las grafinhadas (per exemple, per las puntas dels estilets). Un [[corent electric]] es induch dins ambendoas fàcias conductriças pendent l’operacion. Quand l’utilizator tòca amb la punta d'un estillet (o d'un det), la pression exercida crea un contacta entre ambedoas fácias electrificadas. La variacion dins los [[camps electrics]] d'aquelas fácias conductriças permet de determinar las coordonadas del punt de contacte. Un còp las coordonadas determinadas, lo tractament logicial pel sistèma s'establís. La conductivitat electrica d'ambendoas fácias s'usa un pauc quand a cada contacte entre elas (a causa de las descargas electricas: micro lhauces). E atal la precision de la detection de las coordonadas del punt tocat merma ambt l'usage. Aquela tecnologia obliga l'utilizator a calibrar de nòu lo [[malon tactil]]. Aquel calibratge consistís a amagar l'usadura del tactil repartissent, sus tota sa superfícia las decas de las regions tactilas mai usadas. Tipes de periferics utilizant aquel sistèma: ordinator portable amb malon tactil jos Windows 7, los ancians PDA de l'entreprisa PALM, qualques [[smartphones]] (HTC Tattoo, HTC Tytn II, LG Viewty…) === Tecnologia capacitiva === [[Fichièr:TouchScreen capacitive.svg|thumb|Ecran tactil capacitiu]] Dins los sistèmas capacitius<ref name=lin/>, un sisa que cumula las cargas, amb per basa l'[[Indi (element)|indi]], metal totjorn mai escaç, es plaça sus la placa de veire del monitor. Quand l’utilizator tòca la placa amb son det, de cargas li son transferidas. Las cargas que daissant la placa capacitiva crean una manca quantificable. Amb un captaire dins cada canton de la placa, es possible tottemps de mesurar e de determinar las coordonadas del contacte. Lo tractament d'aquela informacion es la meteissa que pels circuits resistius. Un avantatge máger dels sistèmas capacitius, al respècte dels resistius, es lor capacitat de daissar lo pas a la lutz amb un rendament melhor. En efècte, fins 90 % de la lutz passa per une superfícia capacitiva al respècte d'un maxi de 75 % pels sistèmas resistius, çò que balha una clartat d’imatge superiora pels sistèmas capacitius. Mas aqueles sistèmas son gaire extensibles pels ecrans máger qu'un vintenat de poces. Son al contrari fòrça competitius per las talhas pichonas e atal aquipan fòrça [[smartphone]]s e [[Tauleta tactila|tauletas]] de bassa (escaç), mejans e nauta de gama. === Tecnologia d'infraroge === Un ecran tactil de tecnologia [[infraroge]] se presenta jos doas formas pro diferentas: * la primièra utiliza une superfícia termoresistiva. Es reprochat sovent a aquel metòde d'èsser lenta e demanda d'aver de mans caudas (l'utilizacion de l'estilet es doncas ineficaç). * la segonda prend la forma d'un malhum de captaires de rais infraroges, orizontals es vertical. La déteccion de contacte se fa a l'interrupcion d'un d'aqueles faissels de lutz infraroja<ref name=lin/> modulada (de biais a evitar las interferéncias entre detectors). Los ecrans tactils d'infraroge son los mai resistants e alara son sovent utilizats per las aplications militaras. === Tecnologia optica dels ecrans interactius=== Es una tecnologia gaireben recenta que doas o mai camèras son plaçadas a l'entorn dels bòrds de l'ecran (subretot los cantons). Cada camèra es susmontada d'una dioda infraroja e l'ecran a un relaisset leugièr a l'entorn (qualques millimètres) rebèrt de retro-reflectors. La lutz emisa per las diodas es rebatida pels reflectors e un det (o un puntejaire) apareis tal qu'una ombra sus caduna delas camèras. Una simpla triangulacion permet de trobar la posicion e la talha del puntejaire. === Tecnologia FTIR === Lo [[rebat total]] es a la basa de la tecnologia FTIR (''frustrated total internal reflection''). L'[[incidéncia (optica)|angle d'incidéncia]] dels rais [[infraroge]]s deu èsser mai pichon que l'angle critic poer que se faga [[rebat]]. S'es superior a l'angle critic se vei pas mai de rais rebatuts e tota la lutz es rebatuda. Es lo fenomèn de [[rebat total]]. Aquel rebat total se fa dins tota la superfícia tactila. De diodas plaçadas sul bòrd d'una placa de plexiglas emet de contunh dins l'infraroge. La placa de plexiglas joga alara lo ròtle de guida d'ondea e los rais infraroges son emises amb un angle leugièrament superior a l'angle critic. Aquel angle mena los rais a se rebatre totalament lo long de la placa. Quand lo det ven se pausar sur la placa, difusa lo rai cap a totas las direccions. Qualques rais desviats pel det van doncas arribar fins la superfícia inferiora de la placa amb un angle inferior a l'angle critic, e doncas poder ne sortir. Aqueles rais forman un punt luminós infraroge sus la superfícia inferiora de la placa. Aqueles son vists per una camèra especiala situada en dejós del dispositiu. Un ecran tactil FTIR es compausat dels elements seguents: * Una placa de plexiglas; * De [[Dioda electroluminescenta|DEL]] infraroue, que son encargats d'emettre l'irradiacion; * De resisténcias per provesir las DELs; * Un ecran de projeccion, que reculhís l'imatge del projector; * Un projector; * De la silicòna, que sevís de pont entre la placa e lo det; * Una camèra infraroge, especificament concebuda per captar los rais; * Un filtre de lutz vesible, especificament concebut per daissar passar qu'una longor d'onda definida; * Un ordinator, que tracta l'imatge enviat per la camèra. === Tehnologia NFI (''Near Field Imaging'') === La tecnologia capacitiva NFI es resistanta, adaptada a d'especificacions tecnologicas sevèras: detècta lo contacte mejans de gants, o de superfícias lordas, grassa, pinturas, eca. Lo principi consistís a intercalar una sisa conductritz entre doas placas de veire (principi identic als principis capacitiu e resistiu). Un [[camp electrostatic]] de bassa intensitat es creat de contunh sus la fácia extèrna de la placa de veire qu'es en contacte amb l'utilisaire. Una originalita d'aquela tecnologia residís al fach que la [[coordonada Z]] pòt tanben èsser calculada. Aquel tipe de mesa en òbra permet d'obtenir d'ecrans de luminositat nauta. Resistís fòrça plan dins un mitan ostil (vandalisme, mitan industrial). === Tecnologia de las galgas de contrencha === Quatre galagas de contrenchas son installadas dins los quatre cantons de l'ecran e son utilizadas per determinar la deflexion qu'induch la pression d'un det o d'un estile sus l'ecran. Aquela tecnologia pòt tanben determinar lo desplaçament qu'induch la pression suq l'ecran. L'utilizacion de las galgas de contrencha permet entre autras d'aplicacions tactilas sus de bornas de reservacion de bilhets, aquelas essent fortament expausadas al [[vandalisme]]. == Notas e referéncias == <references/> == Bibliografia == * {{obratge | lenga = fr | prenom1 = Joseph | nom1 = Kane | prenom2 = Morton | nom2 = Sternheim | títol = Physique | an = 2004 | url = https://archive.org/details/physique3ed0000jose | sostítol = Cours, QCM, exemples et exercices corrigés | numèro d'edicion = 3 | editor = Dunod | luòc = París | anada = 2004 | paginas= [https://archive.org/details/physique3ed0000jose/page/875 875] | passatge= 596 | isbn = 2-10-007169-6 | consultat lo = 20 avril 2010 }} * {{ouvrage | lenga= fr | prenom1 = Yvonne | nom1 = Verbist-Scieur | prenom2 = Alain | nom2 = Bribosia | prenom3 = Luc | nom3 = Nachtergaele | prenom4 = Michel | nom4 = Vanderperren | prenom5 = Emmanuel | nom5 = Walckers | títol = Physique 6e | sostítol = Sciences générales | editor = de Boeck | luòc = Brussèlas | anada = 2005 | paginas totalas= 320 | passatge= 115 | isbn = 2-8041-4832-7 | consultat lo = 20 d'abril de 2010 }} == Annèxes == {{commons|Touchscreens}} kixazzdh3jtmsqe70tp0f077apzju92 0 151092 2507836 2348241 2026-08-27T20:44:24Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507836 wikitext text/x-wiki '''Sèrgi Diaghilev''' {{ru}} Серге́й Па́влович Дя́гилев, (''Serguèi Pavlovitch Diaguilev''), èra un organizaire d'espectacles, critica d’art, protector d'artistas, [[impresari]] de balet, nascut lo 19 ([[calendièr julian|jul.]]), 31 ([[calendièr gregorian|greg.]]) de març de [[1872]] a Selichtchi (Селищи (Чудовский район)) (prèp de [[Nòvgorod]]), mòrt lo 19 d'agost de [[1929]] a [[Venècia]]. Creator e impresari al vam, fondèt los [[Balets russes]] que son eissits fòrça dançaires e coregrafes que faguèron l'art de la dança al sècle XX. == Biografia== Nascut dins una familha aisada de la pichona noblesa russa de l'[[Empèri Rus|Empèri]], estudièt lo drech a l'[[Universitat de Sant Petersborg]] mas tanben la musica e lo cant al [[Conservatòri de Sant Petersborg|Conservatòri]] de la vila. En [[1890]], èra a [[Perm]]. Obenguèt un diplòma de musicologia en [[1892]] mas abandonèt lo sòmi d'èsser compositor aprèp que son professor, [[Nikolaï Rimski-Korsakov]], li auriá dich qu'èra gaire dotat per aquel art. === Afectivitats === Diaghilev aguèt fòrça relacions [[omosexualitat|omosexualas]] pendent sa vida. D'en primèr amb son cosin [[Dimitri Filosofov]], quand èran jove adolescents puèi amb lo dançaire rus [[Vaslav Nijinski]] qu'el meteis aguèt una relacion amb un ric aristocrata en partida per donar ajuda a sa familha abandonada pel paire. Diaghilev demetèt Nijinski de sas foncions dins los Balets russes en 1913 aprèp le maridatge d'aquel darrièr. L'artista mai tard tornèt dins la companhiá mas l'amistat entre los dos òmes demorèt trencada. Nijinski pauc a pauc venguèt fòl acabent per pas mai reconéisser son ancian amor. La darrièra relacion coneguda de Diaghilev es l'[[escrivan]] e [[libretista]] [[Boris Kochno]] que venguèt son secretari a partir de 1921 e que l'accompahèt jusqu'à fins a la mòrt. === Caractèr === [[Alicia Markova]], [[Tamara Karsavina]], [[Serge Lifar]], e Sokolova se remembran de Diaghilev coma d'un personatge paternalista que plaçava los besonhs de sa companhiá abans los seus. Fasiá de chècs sens provision per financiar sa companhiá, se vestir impeccablament e, a la fin de sa viada, colleccionar de magnifics libres rares. === Aprèp 1905 === Lo nòu poder eissit de la [[revolucion de febrièr]] li prepausèt lo pòste del ministre dels arts. Diaghilev refusèt e preferèt demorar a París. La presa de du poder pels Bolchevics en [[revolucion russa|octobre de 1917]] contrenguèt Diaghilev a l'exili. Pendent aquel periòde, exerciguèt son influéncia sus fòrça domènis de l'art, mas subretot sul scenic. Se jonguèt amb [[Sonia Delaunay]], [[Robert Delaunay]], per la represa en 1918 du balet ''Cléopâtre''<ref>* {{obratge|auteur= [[Jacques Damase]], Sonia Delaunay |títol= Nous irons jusqu'au soleil|éditeur=[[Robert Laffont]]|luòc= París ||an= 1978|passatge=78|isbn=2-221-00063-3}}</ref>. [[Picasso]], puèi [[Max Ernst]], [[André Derain]], [[Juan Gris]], [[Georges Rouault]], [[Marie Laurencin]] participèron tanben als balets russes. === Aprèp 1917 === Lo regime novèl de [[Lenin]] lo designèt coma un exemple de la borgesia decadenta, e quand venguèt evendent que lo regime sovietic domorará, l'exili de Diaghilev venguèt definitiu. Los istorians sovietics de l'art l'oblièron per mai de 60 ans<ref>{{Obratge | lang = en| prenom1 = | nom1 = | autors = James Clives | títol = Cultural Amnesia, 2007 W.W. Norton & Sons}} page 169.</ref> == Carrièra == === Los Balets russes === Amb l'ajuda financièra de [[Savva Mamontov]], director de l'Opèra privat rus<ref>{{Obratge | langue = en| prenom1 = | nom1 = | autors = Richard Taruskin | títol = Stravinsky and the Russian Traditions, Ed. Oxford University Press, 1996: p.493}}</ref> e de la princessa [[Maria Tenicheva]], Diaghilev fondèt l jornal ''[[Mir Iskousstva]]'' (''Lo Mond dels arts'') e formèt amb son cosin [[Dimitri Filosofov]] e Alexandre Benois un grop d'avantgarda. En [[1899]], venguèt l'assistent particular del prince [[Serge Wolkonsky]] qu'acabava de prene la direccion dels teatres imperials. Diaghilev venguèt, en [[1900]], responsable de l’''Annadièr dels teatres imperials'' e leu ofiguèt de pòstes offre als seus amics intimes: Leon Bakst pels costumes del balet ''[[Le Cœur de la marquise]]'' ([[1902]]) coregrafiat per [[Marius Petipa|Petipa]] ; Benois produguèt ''La Vengéncia de Cupidon'', un opèra de [[Sergueï Taneïev]]. [[Fichièr:Bakst Diaghilev.jpg|thumb|Retrach de Sèrgi Diaghilev amb sa grand per [[Leon Bakst]] (1906)]] La fin del sègle XIX balhèt mai de libertat dins lo biais de concèbre la tonalitéat lo ritme e las armoniás. Diaghilev foguèt un dels primièrs a adoptar aquel nòu estil de musica. [[Fichièr:Sergej Diaghilev (1872-1929) ritratto da Valentin Aleksandrovich Serov.jpg|thumb|left|Sèrgi de Diaghilev retrach per [[Valentin Serov]] (1909)</center>]] Dins los ans 1900-1901, Volkonski confièt a Diaghilev lo senh de montar ''[[Sylvia ou la Nymphe de Diane]]'', un balet de [[Léo Delibes]]. Amb ''Benois'' qu'èra sa pèça favorita, creèt una produccion que confortèt la reputacion dels Teatres Emperials<ref>{{Obratge | lenga = en | prenom1 = | nom1 = | autors = Wiley, Roland John, 1997, Oxford University Press | títol = The Life and Ballets of Lev Ivanov | url = https://archive.org/details/lifeballetsoflev0000wile | editor = Clarendon | luòc = Oxford | an = 1997 | isbn = 978-0-19-816567-5 | isbn10 = 0-19-816567-6 | lccn = 96024978}}</ref>. A causa de divergéncias d'opinion, Diaghilev refusèt d'editar l’''Annuel des théâtres impériaux'' que fin finala ne foguèt descargat en 1901<ref>Prince Serge Volkonsky, ''Meus sovenirs'' (en rus)</ref> e demorèt en disgrácia al vejaire de la noblesa. Qualques biografs atribuisson l'omosexualitat de Diaghilev coma origina principala del conflicte quitament èra recongut plan avant qu'intègre los teatres imperials. Los seus amics demorèron fidèls e l'ajudèron a montar d'exposicions. En 1905 expausèt a [[Sant Petersborg]] de retrachs pintats per d'artistas russes qu tornèt mòstrar l'an seguent amb d'autras òbras al ''[[Petit Palais]]'' de [[París]]. Foguèt lo començament d'una longa cooperacion amb lo public parisenc. En 1907 Diaghilev fondèt la seuna companhiá dels [[Balets russes]]. Organizèt cinc concèrts de musica russa a [[París]] e l'an seguent presentèt ''[[Borís Godouov (opèra)|Borís Godonov]]'' de [[Modèst Mossorgski|Mossorgski]] a l'[[Opèra Garnier]] amb en vedeta [[Fedor Chaliapine]], jos la direccion d'[[Emil Cooper]]. Lo succès francés l'incitèt a tornar amb los seus [[Balets russes]] ara celèbres que comprenon de dançaires coneguts: [[Adolph Bolm]], [[Tamara Karsavina]], [[Vera Karalli]] e subretot [[Anna Pavlova (dançaira)|Anna Pavlova]] e [[Vaslav Nijinski]] que marquèron per la premièra, lo 19 de mai de 1909. Diaghilev se separèt definitivament del balet emperial en [[1911]] e faguèt de sa companhiá una tropa privada independanta compausada dels melhors elements del [[Teatre Mariinski]]. Se fixèt a [[Montcarles]], [[París]] e [[Londres]] segon las escasenças. Dins aqueles ans, Diaghilev programava diferentas composicions de [[Nikolaï Rimski-Korsakov]]: ''Псковитянка'' (la gojata Pskov), ''Майская ночь'' (nuèch de mai), '''Золотой Петушок'' (lo gal d'aur). Son adaptacion a balet de la seguida orquestrala ''[[Shéhérazade (Rimski-Korsakov)|Shéhérazade]]'', presentada en [[1910]], provacant las fulmigacions de la veusa del compositor, Nadejda Rimskaïa-Korsakova. Realizèt ''[[La Bèla del bosc dorment]]'', amb la legendária dançaira [[Olga Spessivtseva]]. Diaghilev passèt comanda de musicas de balet a de compositors reputats coma [[Claude Debussy]] (''[[Jòcs (balet)|Jòcs]]'', 1913); [[Maurice Ravel]] (''[[Dafnís e Cloe (Ravel)|Dafnís e Cloe]]'', decors e costums de [[Leon Bakst]], 1912); [[Erik Satie]] (''[[Parade (balet)|Parade]]'', decors e costums de [[Pablo Picasso]] 1917); [[Manuel de Falla]] (''[[Le Tricorne]]'', deco e costums de [[Picasso]], 1917); [[Richard Strauss]] (''Josephs-Legende'', 1914); [[Sergueï Prokofiev]] (''Ala e Lolly'', rebutat per Diaghilev e tornat en ''Suite scythe'', ''Chout'', 1915 ''et [[Le Fils prodigue (ballet)|Le Fils prodigue]]'', decors de [[Georges Rouault]], 1929); [[Ottorino Respighi]] (''[[La Boutique fantasque]]'', decors costumes d' [[André Derain]], 1918); [[Francis Poulenc]] (''[[Les Biches (ballet)|Les Biches]]'', decors e costums de [[Marie Laurencin]], 1923) e d'autras. Lo compositor dels mai celèbre per sa collaboracion amb Diaghilev es [[Igor Stravinski]]. Diaghilev ausiguèt son ensags ''Feux d'artifice'' e ''Scherzo fantastique''. Impressionat,demandèt Stravinski d'adaptar de pèças de [[Frédéric Chopin]] (pel balet ''[[Les Sylphides]]''), decors e costums d' [[Alexandre Benois]]. En 1910 li comandèt ''[[L'Oiseau de feu]]'', decors e costums d'[[Alexandre Golovine]] e [[Leon Bakst]] , ''[[Petrouchka]]'', decors e costums de [[Leon Bakst]] en 1911 e ''[[Le Sacre du printemps]]'' en 1913, e ''[[Pulcinella (Stravinski)|Pulcinella]]'', deors e costums de Picasso en 1920 e ''[[Les Noces (Stravinski)|Les Noces]]'' en 1923. Fòrça coregrafs compausèron pel seu balet ssr divèrsas musicas. Que [[Michel Fokine]], [[Leonid Massine]], [[Vaslav Nijinski]], [[Bronislava Nijinska]] o [[George Balanchine]]. [[Imatge:Tomba di Sergej Diaghilev - Venezia, 15 agosto 2010. Foto Giovanni Dall'Orto 139.jpg|thumb|<center>Tomba de Diaghilev à [[San Michele (ila)|San Michele]], seccion ortodòxa</center>]] Atal, fòrça decors dels balets russes foguèron d'en primièr dessenhat per [[Leon Bakst]], amb que Diaghilev èra relacion dempèi [[1898]] e que foguèt director artistic dels Balets russes. Desvolpopèron ensems una forma mai complicada de balet e de [[scenografia]], amb d'animacions destiadas a plaire a un public mai larg que l'aristocracia. E pauc aprèp son arribada a París, Diaghilev s'enrodèt d'una avantgarda parisenca que contribuguèt fòrça a son succès - que n'èran Picasso, los [[Robert Delaunay|Delaunay]], Derain, [[Max Ernst]], Rouault, Marie Laurencin... Fòrça membres dels Balets russes venguèron de referéncias de l'art coregrafic en occident: [[George Balanchine]] als [[Estats Units d'America]], [[Serge Lifar]] en [[França]], [[Ninette de Valois]] e [[Marie Rambert]] en [[Grand Bretanha]]. === Los darrièrs ans === Alara las representacions sián coronadas de succès, l'equilibre financièr dels [[Balets russes]] venguèron precari. Subrevisquèron pas a decès de lor creator en 1929 al ''[[Grand Hôtel des Bains]]'' de Venècia (Itàlia). Diaghilev es interrat dins la seccion ortodòxa del cimentèri de Venècia situat sus l'illa de [[San Michele (illa)|San Michele]]. == Bibliografia == * Serge Diaghilev, ''Memòrias'' * Richard Buckle, ''Diaghilev'', (biografia de referéncia) * {{Obratge | lenga = en| prenom1 = | nom1 = | autors = Lynn Garafol|títol = Diaghilev, 1979 Weidenfeld & Nicolson}} * {{Obratge | lenga = en| autors = Sjeng Scheijen | títol = Working for Diaghilev, 2005}} * {{Obratge | lenga = en| autors = Lynn Garafola | títol = Diaghilev's Ballets Russes, 1989, Ed. New York and Oxford: Oxford University Press}} == Notas e referéncias == <References/> == Vejatz tanben == {{commons|Sergej Diaghilev}} * Lo filme ''[[Nijinski (filme)|Nijinski]]'' == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20091015071741/http://www.gouv.mc/304/wwwnew.nsf/1909$/94f4df145320b355c1257627004ca8bffr?OpenDocument&2Fr Centenari dels Balets russes] * [https://web.archive.org/web/20130927035505/http://www.assolazurtourism.com/resources/_wsb_284x352_shishkin_timbre2_site.jpg Centenari dels Balets russes], [https://web.archive.org/web/20131014055046/http://assolazurtourism.com/resources/shishkin_timbre1_site.jpg dos ságels de Mónegue] creats pel pintre rus [[Gueorgui Chichkine]] {{ORDENA:Diaghilev, Sergi}} [[Categoria:Naissença en 1872]] [[Categoria:Decès en 1929]] f6751xntyyq9fovqkmsl7mi40iz0elp 0 151214 2507805 2424560 2026-08-27T20:15:48Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507805 wikitext text/x-wiki {{omon|Deimos}} [[Imatge:Deimos-MRO.jpg|thumb|right|Imatge de Deimos vist per la sonda ''Mars Reconnaissance Orbiter'' en 2009.]] '''Deimos''' (segon la designacion sistematica '''Mart II''')<ref>{{Ref-libre|títol=Solar system moons: discovery and mythology|url=https://archive.org/details/solarsystemmoons0000blun|editor=Springer|data=2010|lloc=Dordrecht Heidelberg Berlin|isbn=978-3-540-68852-5|nom=Jürgen|cognòm=Blunck}}</ref> es lo mai pichon e lo mai alunhat dels dos [[satellit natural|satellits]] de [[Mart (planeta)|Mart]]. Foguèt descobèrt per [[Asaph Hall]] lo [[12 d'agost]] de [[1877]]. == Nom == Lo seu nom ven de la [[mitologia grèga]] e significa «terror». Aquel nom foguèt suggerit per l'astronòma Henry Madan que lo prenguèt de l'''[[Iliada]]'' ont [[Fòbos (mitologia)|Fobos]] e [[Deimos (mitologia)|Deimos]] (La pauc panica e la terror) son los dos companhons d'[[Arès]], lo dieu de la guèrra. Alara que lo nom roman d'Arès és [[Mart (mitologia)|Mart]], èra evident que los seus dos satellits porten aqueles noms. == Caracteristicas fisicas == Coma totes los astres de la seuna talha, Fòbos es tròp petit per aver forma esferica, las seunas dimensions son 15 x 12 x 10 [[km]]. Es mai Pichon que l'autre satellit marcian, [[fòbos (satellit)|Fòbs]] Està compusat de ròcas ricas en [[carbòni]] ([[condrita carbonatada]]) e de gel. La [[superfícia]] es cobèrta de [[Cratèr d'impacte|cratèrs d'impacte]] mas pas tn no prigonds qu'aqueles de [[Fòbos (satellit)|Fòbos]],d'unes s'empliguèronom de [[regolita]] . Los dos cratèrs mai grands son lo [[Swift (cratèri)|Swift]] e lo [[Voltaire (cratèri)|Voltaire]] e mesuren {{unitat|3|km}} de diamètre. Deimos, coma Fobos, èran, segurament, d'[[asteroïde]]s capturats per la fòrça de [[gravetat]] de [[Mart (planeta)|Mart]], benlèu aprés que la gravetat de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] ne modifiquèt l'orbita. Mas tanben i a de rasons de pensar que sián de cosses formats a l'etorn de la [[planeta]] alara encara en formacion. == Caracteristicas orbitalas == Deimos orbita a {{unitat|20000|km}} d'altitud de la superfícia marciana. Perque se tròbar es pas pro pròche de sa planèta, es sonque visible dins lo cèl marcin coma un punt fòrça brilhant comparable al lusiment de [[Vènus (planeta)|Vènus]] vist dempuèi la [[Tèrra]]. Deimos fa un torn de Mart en 30 h 17 min 55 s. La seun revolucion es, en consequénci, un pauc mai longa que la rotacion de la planeta (de 24 h 42 min), alara lo satellit es mòu lentament dins lo cèl: demòr 64 ors entre la seuna sortida, per l'Èst e lo trescòl, a l'Oèst. Lo mai curiós es que pendent aquel temps es totjorn visible, fasent dos còps lo cicle complet de las seunas fasas. Dempuèi la planeta se pòt observar lo transit del satellit davant lo [[Solelh|disc solar]]. Una autra particularitat es que, gravitant sul plan eqüatorial de la planeta e tan prèp de la superfícia d'aquela, es invisible dempuèi las regions polaras: Deimos se vei pas a de [[latitud]]s de mai de 82º. Mas amb sas pichonas dimensions, a penas pòt avalir un pichon pauc las tenèbras de la nuèch marciana. E mai, o fa pendent pauc temps, perque gravitan tan prèp de la planeta e en orbita equatorial, passa la mai granda partida de la nuèch amagat dins lo còn de l'ombra projectada per la planeta, doncas sens èsser esclairat per la lutz. == Articles connèxes == * [[Fòbos (satellit)|Fòbos]], l'altre satellit de [[Mart (planeta)|Mart]]. == Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} {{Commonscat}} [[Categoria:Satèl·lits planetaris]] [[Categoria:Mart]] qz2cie0tqle9r302vgzf6uo594xcuyp 0 153230 2507823 2415427 2026-08-27T20:33:18Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507823 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} [[Fichièr:Foehn 4.JPG|thumb|Regim de Foehn dins lis Pireneus caracterizada per una faissa de cèl blau (lo [[trauc de fœhn]]) puèi, en aval del fenomèn, de nívols « bufats » signe de ventàs]] L’'''efièch de foehn''', o '''de föhn''', es un fenomèn [[meteorologia|meteorologic]] creat per l'encontra de la [[circulacion atmosferica]] e del releu quand un vent dominant encontra una sèrra. Lo nom ven de '''''[[foehn]]''''', lo nom donat a un [[vent]]às, sec e caud dins los [[Alps]]. L'aire situat sul penjal ascendent subís un refregiment adiabatic sec, çò qu'aumenta son umiditat relativa fins a una possibla saturacion. S'i a condensacion, i aurá produccion de [[nívol]]s e [[precipitacion]] d'aquel costat puèi lo taus de cambiament ven mai lent qu'el gradient adiabatic umid. En aval de l'obstacle, l'aire davala e se caufa segon l'adiabatica seca çò que libera lo cèl d'aquel costat. Segon la quantitat de vapor d'aiga perduda e la diferéncia d'altitud abans e après l'obstacle, la temperatura en aval poirá èsser mai cauda qu'en amont. == Principi == [[Fichièr:Foehn-Fonh corrected2.png|thumb|400px|Variacion de la temperatura en amont e en aval de l'obstacle]] Quand lo vent encontra una montanha mai o mens [[perpendicular]]ament, seguís lo releu e s'auça. La [[pression atmosferica]] mermant amb l'[[altitud]], la temperatura de l'aire merma, per [[espandida adiabatica]], d'en primièr segon lo gradient adiabatic sec. Se l'umiditat es pro granda al começament, la [[vapor d'aiga]] contenguda dins l'aire se torna [[condensacion|condensar]] a partir del nivèl ont atenh la [[Pression de vapor saturanta|saturacion]], çò qu'escaufa l'aire. En efièch, lo rai [[Solelh|solara]], que balhèt de la [[calor]] e permetèt de far s'[[evaporacion|evaporar]] l'[[aiga]] al nivèl del sol, es restituit a l'aire per la [[calor latenta]]. Lo taus de diminucion de la temperatura de la parcela d'aire se ferá doncas dempuèi aquel moment segon lo gradient adiabatic umid mai lent, tant qu'i aurà de vapor a condensar. Se l'aire es estable al dessús de la sèrra, la parcela auçada pot pas mai pujar un còp lo som passat e davala de l'autre penjat. Es alara al punch de saturacion car l'aiga ja casèt jos forma de pluèja. Al davalar, l'aire se cacha (perque la pression aumenta cap al bais) e doncas sa temperatura aumenta per [[compression adiabatica]] segon lo taus adiabatic sec. L'efièch de foehn demanda pas qu'aja de [[precipitacion]]s ([[pluèja]]) o de nívols abondants produchs del costa en [[Ascendéncia (meteorologie)|ascendéncia]] mas l'efièch será tan mai fòrt que la massa d'aire perd de son umiditat e subretot que la jaça nivosa es espessa en amont de l'obstacle. Dins aquel cas, l'aire recebèt de calor par la condensacion de l'aiga, doncas l'aire es mai caud e sec sul lpenjal "jol vent" (flècha roja) que sul pensal al vent (flècha blava). Sus la fotografia illustrant l'efièch de foehn, se vei enrè lo [[trauc de foehn]] qu'es la faissa de cèl blau. En l'aval del trauc de foehn, se reconeis plan d'[[altocumulus lenticularis]] (nívols bufats) que son de marcas d'[[onda de gravetat|ondas de gravetat]] e de [[cumulus fractus]] (nívols pichon estraçats) que son la preséncia d'un [[rotor (meteorologia)|rotor]]. === Estat de la jaça atmosferica en aval de l'obstacle === [[Fichièr:SkewT Reno 2012.02.11-00 23Z.jpg|thumb|Efièch de foehn a [[Reno (Nevada)|Reno]].]] En aval de l'obstacle, l'aire se caufa adiabaticament e se seca al davalar e ven mens dens. Per illustrar, lo sondatge atmosferic a costat mòstra l'estat de la jaça atmosferica per un ventàs d'oèst a [[Reno (Nevada)|Reno]], aquela vila essent situada a l'èst de la [[Sierra Nevada (Estats Units)|Sierra Nevada]]. Appareis clar que lo gradient de temperatura es egal al gradient de l'adiabatic sec ({{Unitat|9.75|K/km}}) fins al nivèl {{Unitat|630|hPa}} siá una altitud de {{Unitat|3700|m}}. De mai l'aire es plan mai sec al sol qu'en altitud çò que se traduch dins lo sondatge per un escart mai naut entre la temperatura de l'aire e lo [[punch de rosada]] al nivèl del sol. Aquel sondatge, que se faguèt a la mitat de l'ivern, mòstra atal lo creissença adiabatica de la temperatura de l'aire e son assecament quand aquel davala en aval de la sèrra. L'aire ven doncas mai caud que la massa d'aire a l'entorn e donc rebondís en altitud cossí se veirá mai baish. === Varianta === Una varianta d'aquel proces es quand l'aire ven d'una region font mai en altitud que la region en aval. Es lo cas del [[vent de Santa Ana]] que transporta d'aire sec de l'interior dels monts e davala cap a l'[[ocean Pacific]]. Es en partida ''foehn'' e en partie [[vent catabatic]]. Dins aquel cas, l'aire levat a pas besonh de capitar la saturacion e d'obtenir un apòrt de calor latenta. La massa d'aire levada seguirá l'adiabatica seca a la pujada coma a la davalada del mont. Lo nivèl final essent mai bas qu'aquel d'en primièr, la temperatura finala serà màger. Naturalament, se pòt aver una combinason d'ambedos efièchs, o una diferéncia de nivèl del començament e del final e tanben una espandida de calor latenta per condensacion de la vapor d'aiga. Une autra varianta d'aquel proces es lo ''[[Cop de calor (meteorologia)|heat burst]]''. Una parcela d'aire [[Subsidéncia (meteorologia)|subsidenta]] jos una [[virga]] d'[[auratge]] se seca en davalant. Se caufa alara seguent l'adiabatica seca. S'es sufisentament poderosa, vendra amb [[inercia]] mai cauda que l'aire a l'entorn. == Efièchs atmosferics secondaris == === Onda de gravetat === L'efièch de foehn es la primièra partida de çò que se passa un còp que l'aire passèt de l'autre costat de l'obstacle. En aval, l'aire se caufa adiabaticament en davalant e ven mens dens. Quand sa temperatura despassa aquela del mitan, s'aquò se debana abans de tustar lo sol, lo [[principi d'Arquimèdes]] lo fach rebombar cap al naut fins a que son refregiment o faga mens freg que lo mitan. Aquò pòt produire una alternança de movements ascendents e davalants sus de grandas distanças en aval dels monts. E mai apareissent jos aquelas ondas orograficas dels rotors. Aqueles movements pòdon èsser associats amb de nívols ([[cumulus fractus]]) dins la partida ascendenta e de la fòrta turbulença. Una modelizacion corrècta del fenomèn fa intervenir las equacions de la [[mecanica dels fluids]] en utilizant lo [[gradient de pression]], l'estabilitat de l'aire, la [[friccion]], la [[fòrça de Coriolis]] e la [[gravetat]]. Los efièchs de l'onda de gravité provocats pel foehn los aman los pilòts de [[planaire]] que pòdon s'auçar fòrça naut. E mai, los movement ascendents e davalants dins aquelas ondas pòdon èsser fòrça intenses. Es possible d'aver de velocitat verticalas de 10 m/s. Mercé a aquelas ascendéncia, de grandas distàncias las pòdon parcorrir los planaires. === Idrodinamica e estabilitat === Lo flus de la massa d'aire poiriá èsser comparada a la circulacion d'un liquid. S'utiliza lo [[nombre de Froude]] F qu'es equivalent al [[nombre de Mach]]. Exprimís la relacion entre l'energia cinetica (lo carrat de la velocitat) e l'energia potenciala (estabilitat e nautor de la sèrra). La valor critica del nombre de Froude es 1. Dins aquel cas, la probabilitat d'aver d'ondas orograficas es granda. Se <math> F < 1 </math>, l'èrsa es blocada car l'aire es tròp establa en amont e la parcèla que puja pòt pas capitar lo som. Se <math> F > 1 </math>, alara l'aire raja sens oscillacions màger car es pas pro estable e l'èrsa producha s'espandís en altitud. Lo cas <math> \textstyle F \simeq 1 </math> correspond a çò que la [[Federal Aviation Administration|FAA]] ensenha quand dich que las ondas de gravetat pòdon se formar sonque se l'aire es estable en amont e al som del mont. Çò que se passa pòt èsser mai complèxe. Per exemple, a [[Faiença]], se forma d'ondas orograficas per temps de mistral que son expleitadas pels pilòts de planaire locals. Dins aquelas condicions l'aire es instable dins d'altituds particularas e i a sovent de [[cumulonimbus]] sul [[Mercantor]]. L'aire pòt èsser estable de bais nivèl mas l'instabilitat absoluda o condicionala se pòt aténher pendent lo soslevament de la massa d'aire. Aquò pòt donar de nívols estratiformes dins la faissa establa e de nívols cumuliformes al dessú d'aquela. Los fenomèns venon atal fòrça mai complèxes cossí o mòstra la fotografia a costat. Atal, pòt arribar que la condicion de <math> \textstyle F \simeq 1 </math> pòsca èsser satisfacha per induire d'ondas de gravetat en aval dels monts mas que de cumulonimbus se forman dins la region en amont. == Efièchs climatics == L'efièch de foehn s'encontra mai sovent suls monts dins las regions costièras. Lo penjal costat del mar es umid, alara que lo penjal costat tèrra es mai arid; vaquí un biais de crear una [[ombra pluviometrica]]. En America, lo penjal èst de las [[Montanhas Rocosas]] o dels [[Cordilhièra dels Andes|Andes]] es fòrça arid e coneis de vents duguts al fenomèn coma lo [[Chinook (vent)|Chinook]] e lo [[Zonda (vent)|Zonda]]. Un cas extrèma ont lo foehn contribuís a crear una tala ombra es la [[Valada de la Mòrt]], copada de l'influéncia oceanica per la [[Sierra Nevada (Estats Units)|Sierra Nevada]], es un [[desèrt]] gaireben total. En Asia, se pòt pensar al flus de [[monson]] puja fins a l'[[Imalaia]] e aiga lo [[soscontinent indian]] mas dona un clima arid sul [[planòl tibetan]] otramonts. Los vents de tipe foehn apareisson sovent subte al quita sol se la circulacion dels vents es favorabla a lor preséncia dempuèi pauc de temps. Aquó se deu al fach que se pòt existir una jaça d'aire fòrça freja al sol al pé dels monts, del costat sul vent, que constituís una inversion de temperatura. Lo foehn que davala lo penjal poiriá pas traucar aquela massa d'aire plan establa e demorará en altitud fins a que l'inversion s'enana. Aquel retrach se produch mai sovent quand los vents al sol venon flacs e [[Parallelisme (geometria)|parallels]] als monts del costat jol vent. Quand atenh lo sol, caufa subte la region, sovent de biais espectacular. Coma l'aire es renovelat e cachat de contunh, un regime de foehn pòt se traduire per de nuèchs fòrça mai caudas que de costuma, consirant que lo caufament de l'aire es ligat a un fenomèn mecanic. Atal, par vent de sud, [[Grenòble]] e son aglomeracion son a vegadas somesas a des temperaturas fòrça nautas pendent de nuèchs d'estiu<ref>{{Obratge |títol=Grenoble, un climat à part (8{{e}} édition) |autor=Guilhem Martin |data=2013 |editor=Amazon |isbn=978-295455300-9 |pages=170 |passage=41 |url=http://www.amazon.fr/Grenoble-climat-part-Guilhem-Martin/dp/2954553006/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1400030271&sr=8-1&keywords=grenoble%2C+un+climat+%C3%A0+part }}</ref> e mai generalament a de temperaturas excessivament nautas per la sason. === En çò nòstre === Las [[Cevenas]] coneisson un efièch de foehn per circulacion d'oèst. A l'oèst de la sèrra, los nautplanòls son fòrça umids, alara que las baissas valadas del [[Ardecha (riu)|Ardecha]] e [[Gardon]], e tanben la baissa val de [[Ròse]] son fòrça mai aridas e an un [[clima mediterranèu]]. Tanben existís un fenomèn similar al nòrd del [[Massís Central]]: los [[Monts Domas]] provòcan tanben un efièch de foehn qu'a per consequéncia de mermar considarablament las precipitacions dins la plana de [[Limanha]] (qu'a un clima miègcontinental d'abric). Atal, la mejana annadièra de precipitacions es sonque de {{unitat|57|cm}} [[Clarmont d'Auvèrnhe]]<ref>{{Harvsp |texte= Météo de la France |id= Kessler |p=226}}</ref> que ne fa una de las vilas amb la pluviometria mai baissa de França. Un fenomèn analòg se produch dans las valadas intraalpinas (coma a l'entorn de [[Grenòble]] e en [[Savòia]]). Es lo meteis en [[Alps d'Auta Provença]]. Un fenomèn similar se produch suls penjals del [[Pirenèus]]. Per vent de sud, se fa una fòrta calor seca sus l'[[Aquitània]] alara que per vent del nòrd un regime similar al mistral s'establís en [[Aragon]]. == Efièch diverses == [[Imatge:Foehn 3.JPG|thumb|Començament d'incendi per regime de Foehn dins los Nauts Pirenèus'']] * Las regions jos foehns pòdon veire lor temperatura aumentar fins a mai de {{unitat|30|°C}} en qualques oras (ex. {{unitat|31.2|°C a [[Sant Gironç]] lo 29 de febrièr de 1960}}<ref>{{fr}} {{Ligam web |url=http://france.meteofrance.com/france/climat_france |editor=[[Météo-France]] |títol= Valeurs remarquables de février en France |consultat lo=2010-02-12}}</ref>). Son nomenats los « manjaire de [[nèu]] », a causa de lor capacitat far desaparéisser la jaça nevosa. Aquela capacitat es subretot dugut a lor temperatura, mas la desidratacion de la massa d'aire i participa tanben. Los foehns pòdon tanben favorizar los [[fuòc]]s de sèlva, fasent las regions secas e emposar las flamas un còp lo fuòc alucat. * Los foehns son plan coneguts (e crentats) dels alpinistas qu'apondan una dificultat de mai a la pujada. * Un estudi de l'universitat de Munich trobèt un augment de 10 % dels [[suicidi]]s e accidents pendent los episòdis de foehn en Euròpa. La mitologia populara i associa tanben de malautiás anant de la [[migrana]] a la [[psicòsi]] amb de vents d'aquel tipe que lo [[vent de Santa Ana|Santa Ana]] qu'es nomenat lo vent del murtre. == Vòl de vela == Un efièch de foehn es en general associat a d'[[onda orografica|ondas orograficas]]. Aquelas pòdon s'auçar plan naut (a mai de 15 km) e permeton doncas d'aténher de grandas altituds e de percorrir de plan grandas distància. == Diferents noms == Segon las regions, aqueles vents son coneguts jos diferents noms, coma: * en [[America del Sud]] : ** « [[Zonda (vent)|Zonda]] » en [[Argentina]], ** « [[Puelche]] » au [[Chile]], ** « [[Chanduy]] » au [[Mexic]], * en [[America del Nòrd]] : ** « [[Chinook (vent)|Chinook]] » dins las [[Montanhas Rocosas]] e las [[Chugach Mountains]] d'[[Alaska]], ** « [[Diablo (vent)|Diablo]] » dins la region de [[San Francisco]], ** « [[Vent de Santa Ana|Santa Ana]] » en [[Bassa Califòrnia]], * « The [[Nor'west arch|Nor'wester]] » o '''Canterbury Northwester''' dins lo sud de la [[Nòva Zelanda]], * en [[Euròpa]] : ** « [[Foehn]] » en [[Soïssa]] e [[Àustria]]. ** « [[Halny]] » dins las [[Carpatas]], ** « Fogony » o « [[tramontana]] » en [[Cerdanha]], ** « [[Autan]] » en [[Lengadòc]], ** « abregu » o surada a Cantàbria ** « solano » a Castelha, ** « Haize Hegoa» au [[Bascoat]], ** « [[Halny wiatr]] » en Pologne, ** « [[Jauk]] » en [[Carintiá]] (del [[slovèe]] ''Jug'') == Referéncia == <references/> == Bibliografia == * McKnight, TL & Hess, Darrel (2000). ''Foehn/Chinook Winds.'' dans ''Physical Geography: A Landscape Appreciation'', pp. 132. publié par Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ ISBN 0-13-020263-0 * {{fr}} {{Obratge |títol= La météo de la France |url= https://archive.org/details/meteodelafrance0000cham |autor= Jacques Kessler et André Chambraud |editor= JClattès |data= 1986 |isbn=978-2-709-60491-8 }} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Gradient termic adiabatic]] * [[Vent catabatic]] * [[Còp de calor (meteorologia)]] * [[Ombra pluviometrica]] === Ligams extèrnes === * https://web.archive.org/web/20071212141357/http://www.meteo.fr/meteonet/decouvr/a-z/html/905_curieux.htm * {{en}} [http://www.bom.gov.au/lam/glossary/fpagegl.shtml#fo Illustration del Foehn pel site oficial del [[Bureau of Meteorology]] d'[[Austràlia]]] * [http://meteo.fletesia.com Site amator especializat dins la deteccion dels efièchs de foehn sus la region de Grenòble] 3nui73xteid2mfvqwqh5o54nbkutl6s 0 153261 2507780 2441695 2026-08-27T19:49:54Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507780 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | ''Agave'' | Agave_americana.jpg | ''[[Agave americana]]'' | classification=Cronquist }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Liliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Liliidae }} {{Taxobox | òrdre | Liliales }} {{Taxobox | familha | Agavaceae }} {{Taxobox taxon | vegetal | genre | Agave | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox | òrdre | Asparagales }} {{Taxobox | familha | Asparagaceae }} {{Taxobox fin}} '''''Agave''''' es un [[genre (biologia)|genre]] de [[liliopsida|liliopsidas]]. Las plantas son [[perenna|perennas]], mas cada [[Roseta (botanica)|roseta]] florís un còp e après morís.<ref>Bailey, L.H.; Bailey, E.Z.; the staff of the Liberty Hyde Bailey Hortorium. 1976. ''Hortus third: A concise dictionary of plants cultivated in the United States and Canada''. Macmillan, New York.</ref> D'airal de distribucion eminentament [[Mexic|mexicana]], los agaves son tanben natiu al sud-oèst dels [[Estats Units d'America]] e [[America Centrala]] e [[America del Sud|sudamerica]] tropicala. == Morfologia== Son de [[Planta suculenta|plantas suculentas]] amb una granda [[Roseta (botanica)|roseta]] de fuèlhas espessas e carnosas, acabadas mai sovent en puntas e amb lo marge espinós; la tija es courta e robusta mai sovent, en aparéncia las fuèlhas sortir dirèctament de la racine. Coma las plantas del genre ''[[Ioca|Yucca]]'', diverses ''Agave''s son de [[planta ornamental|plantas ornamentalas]] popularas. [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Op onderneming Bendoredjo worden bossen agave per spoor vervoert Kediri Oost-Java TMnr 10011411.jpg|thumb|left|Culhida d'''Agave'' a Java]] Cada roseta es mono[[carpel]]ara e buta lentament per florir un sol còp. Pendent la florason, una tija nauta creis del centre de la roseta de fuèlhas e pòrta un gran nombre de flors cortas e tubularas. Après lo desvolopament dels fruchs, la planta originala morís, mas mai sovent rebrotan de la base de la tija de rosetas nòvas, que venon de plantas nuvèlas. Es una error comuna de confondre los agaves amb los [[cactus]], qu'an pas de relacions amb aqueles, ni tampauc n'an amb los ''[[Aloè]]'' alara que s'assemblan en aparéncia. Qualques espècias d' ''Agave'' son utilizadas coma plantas per l'alimentacion de [[larva]]a d'alguns [[lepidoptèr]]s, coma ''[[Batrachedra striolata]]'', que se desvolopa sus ''A. shawii''. == Taxonomia == Dins lo [[sistèma de classificacion APG III]], lo genre es inclús dins la [[sosfamilha]] [[Agavoideae]] de la [[Familha (biologia)|familha]] pro limitada d'[[Asparagàcia|Asparagaceae]].<ref name="chase2009">Mark W. Chase, James L. Reveal, and Michael F. Fay. 2009. "A subfamilial classification for the expanded asparagalean families Amaryllidaceae, Asparagaceae, and Xanthorrhoeaceae". ''Botanical Journal of the Linnean Society'' '''161'''(2):132-136.</ref> Qualques autors preferisson l'aprochar de la familha Agavaceae. Tradicionalament, se limita a comprene unas 166 [[espècia]]s, mas ara s'incloson unas 208 espècias.<ref name="good2006">Sara V. Good-Avila, Valeria Souza, Brandon S. Gaut, and Luis E. Eguiarte. 2006. "Timing and rate of speciation in ''Agave'' (Agavaceae)". ''PNAS (Proceedings of the National Academy of Sciences, USA)'' 103(24):9124-9129. {{doi|10.1073/pnas.0603312103}}</ref> Dins la [[classificacion classica]] e d'autres, ''Agave'' s'inclusiá dins la familha dels [[Liliacèa|Liliaceae]], mas los analisis [[filogenia|filogenetics]] de [[sequéncia d'ADN|sequéncias d'ADN]] posterioras concluson se los devon pas inclure.<ref name="bogler2006">David J. Bogler, J. Chris Pires, and Javier Francisco-Ortega. 2006. "Phylogeny of Agavaceae based on ndhF, rbcL, and ITS sequences: Implications of molecular data for classification". ''Aliso'' '''22'''(Monocots: Comparative Biology and Evolution):313-328.</ref> En el sistema [[APG II]], ''Agave'' èra inclusits dins la familha Agavaceae. Quand aquel sistèma foguèt substituit pels [[Sistèma de classificacion APG III]] en 2009, Agavaceae s'incloguèt dins la familha [[Asparagaceae]], e ''Agave'' compta 18 genres de la subfamilha [[Agavoideae]].<ref name="chase2009"/> Los agaves presentèron pendent longtemps de dificultats sustot per la [[taxonomia]]; las variacions dins una quita espècia pòdon èsser considerablas, e un certan nombre d'espècias son d'origina desconeguda e poirián èsser sonque de variantas d'espècias nativas. Los explorators espanhòls e portugueses benlèu portèron de plantas d'agave en Euròpa, mas las plantas se popularizèron en Euròpa pendent lo sègle XIX, quand diverses tipes foguèron importats per de colleccionaires botanics. Qualques uns foguèron propagats per [[propagul]]s a partir de granas, e que pareisoon pas gaire a cap d'espècia salvatja coneguda, encara que aquò pòt simplament èsser a causa de las diferéncias dins las condicions de creissença a Euròpa. == Espècias == === A === [[Imatge:Agave americana74.jpg|thumb|right|220px|''[[Agave americana]]'']] *''[[Agave aboriginum]]'' *''[[Agave abortiva]]'' *''[[Agave abrupta]]'' *''[[Agave acicularis]]'' *''[[Agave acklinicola]]'' *''[[Agave affinis]]'' *''[[Agave × ajoensis]]'' = ''Agave schottii'' var. ''schottii'' × ''Agave deserti'' var. ''simplex'' *''[[Agave aktites]]'' *''[[Agave albescens]]'' *''[[Agave albomarginata]]'' *''[[Agave alibertii]]'' *''[[Agave aloides]]'' *''[[Agave amaniensis]]'' *''[[Agave americana]]'' {{mida|80%|[[L.]]}} **''Agave americana'' var. ''americana'' **''Agave americana'' var. ''expansa'' **''Agave americana'' var. ''latifolia'' **''Agave americana'' var. ''marginata'' **''Agave americana'' var. ''medio-picta'' **''Agave americana'' var. ''oaxacensis'' **''Agave americana'' var. ''striata'' **''Agave americana'' ssp. ''protamericana'' *''[[Agave angustiarum]]'' *''[[Agave angustifolia]]'' {{mida|80%|[[Haw.]]}} *''[[Agave angustissima]]'' *''[[Agave anomala]]'' *''[[Agave antillarum]]'' **''Agave antillarum'' var. ''grammontensis'' *''[[Agave applanata]]' *''[[Agave arizonica]]'' {{mida|80%|[[Howard Scott Gentry|Gentry]] & [[J.Weber]]}} *''[[Agave arubensis]] '' *''[[Agave aspera]]'' *''[[Agave asperrima]]'' {{mida|80%|[[Georg Albano von Jacobi|Jacobi]]}} *''[[Agave atrovirens]]'' *''Agave atrovirens'' var. atrovirens *''Agave atrovirens'' var. mirabilis *''[[Agave attenuata]]'' *''[[Agave aurea]]'' *''[[Agave avellanidens]]'' === B === [[Image:Agave bracteosa.jpg|thumb|right|220px|''[[Agave bracteosa]]'']] *''[[Agave bahamana]]'' *''[[Agave bakeri]]'' *''[[Agave banlan]]'' *''[[Agave barbadensis]]'' *''[[Agave baxteri]]'' *''[[Agave bergeri]]'' *''[[Agave bernhardi]]'' *''[[Agave boldinghiana]]'' *''[[Agave bollii]]'' *''[[Agave botterii]] '' *''[[Agave bouchei]]'' *''[[Agave bourgaei]]'' *''[[Agave bovicornuta]]'' *''[[Agave braceana]]'' *''[[Agave brachystachys]]'' *''[[Agave bracteosa]]'' *''[[Agave brandegeei]]'' *''[[Agave brauniana]]'' *''[[Agave breedlovei]]'' *''[[Agave brevipetala]]'' *''[[Agave breviscapa]]'' *''[[Agave brevispina]]'' *''[[Agave brittonia]]'' *''[[Agave bromeliaefolia]]'' *''[[Agave brunnea]]'' *''[[Agave bulbifera]]'' === C === [[Imatge:Agave chiapensis whole.jpg|thumb|right|220px|''[[Agave chiapensis]]'']] *''[[Agave cacozela]]'' *''[[Agave cajalbanensis]]'' *''[[Agave calderoni]]'' *''[[Agave calodonta]]'' *''[[Agave campanulata]]'' *''[[Agave cantala]]'' Roxb. – cantala, Maguey de la India) (proporciona la fibra Manila-Maquey) *''[[Agave capensis]]'' *''[[Agave carchariodonta]]'' *''[[Agave caribaea]]'' *''[[Agave caribiicola]]'' *''[[Agave carminis]]'' *''[[Agave caroli-schmidtii]]'' *''[[Agave celsii]]'' *''[[Agave cernua]]'' *''[[Agave cerulata]]'' **''Agave cerulata'' ssp. ''subcerulata'' *''[[Agave chiapensis]]'' (syn. ''Agave polyacantha'') *''[[Agave chihuahuana]]'' *''[[Agave chinensis]]'' *''[[Agave chisosensis]]'' *''[[Agave chloracantha]]'' *''[[Agave chrysantha]]'' Peebles *''[[Agave chrysoglossa]]'' *''[[Agave coccinea]]'' *''[[Agave cocui]]'' Trelease; Nombres vulgares Cocuy, Cucuy, Dispopo, Hipopo. *''[[Agave coespitosa]]'' *''[[Agave colimana]]'' *''[[Agave collina]]'' *''[[Agave colorata]]'' *''[[Agave compacta]]'' *''[[Agave complicata]]'' *''[[Agave compluviata]]'' *''[[Agave concinna]]'' *''[[Agave congesta]]'' *''[[Agave conjuncta]]'' *''[[Agave connochaetodon]]'' *''[[Agave consociata]]'' *''[[Agave convallis]]'' *''[[Agave corderoyi]]'' *''[[Agave costaricana]]'' *''[[Agave cucullata]]'' *''[[Agave cundinamarcensis]]'' *''[[Agave cupreata]]'' === D === [[Imatge:Agave deserti 1.jpg|thumb|right|220px|''[[Agave deserti]]'']] *''[[Agave dasyliriodes]]'' *''[[Agave datylio]]'' *''[[Agave davilloni]]'' *''[[Agave de-meesteriana]]'' *''[[Agave dealbata]]'' *''[[Agave deamiana]]'' *''[[Agave debilis]]'' *''[[Agave decaisneana]]'' *''[[Agave decipiens]]'' {{mida|80%|[[John Gilbert Baker|Baker]]}} – Falso Sisal *''[[Agave delamateri]]'' {{mida|80%|[[W.C.Hodgson]] & [[L.Slauson]]}} *''[[Agave densiflora]]'' *''[[Agave dentiens]]'' *''[[Agave deserti]]'' {{mida|80%|[[Engelm.]]}} – Agave del desierto, Maguey del Desierto **''Agave deserti'' ssp. ''simplex'' *''[[Agave desmettiana]]'' Jacobi – (syn. ''A. miradorensis'') *''[[Agave diacantha]]'' *''[[Agave difformis]]'' *''[[Agave disceptata]]'' *''[[Agave disjuncta]]'' *''[[Agave dissimulans]]'' *''[[Agave donnell-smithii]]'' *''[[Agave durangensis]]'' *''[[Agave dussiana]]'' === E === *''[[Agave eborispina]]'' *''[[Agave eduardi]]'' *''[[Agave eggersiana]]'' {{mida|80%|[[Trel.]]}} *''[[Agave ehrenbergii]] '' *''[[Agave eichlami]]'' *''[[Agave ekmani]]'' *''[[Agave elizae]]'' *''[[Agave ellemeetiana]]'' *''[[Agave endlichiana]]'' *''[[Agave engelmanni]]'' *''[[Agave entea]]'' *''[[Agave erosa]]'' *''[[Agave evadens]]'' *''[[Agave excelsa]]'' *''[[Agave expatriata]]'' === F === [[Imatge:Agave filifera01.jpg|thumb|right|220px|''[[Agave filifera]]'']] *''[[Agave falcata]]'' **''Agave falcata'' var. ''espadina'' **''Agave falcata'' var. ''microcarpa'' *''[[Agave felgeri]]'' – Mescalito *''[[Agave felina]]'' *''[[Agave fenzliana]]'' *''[[Agave ferdinandi-regis]]'' *''[[Agave filifera]]'' **''Agave filifera'' subsp. ''microceps'' *''[[Agave flaccida]]'' *''[[Agave flaccifolia]]'' *''[[Agave flavovirens]]'' *''[[Agave flexispina]]'' *''[[Agave fortiflora]]'' *''[[Agave fourcroydes]]'' {{mida|80%|[[Lem.]]}} – Sisal Mexicana (proporciona la fibra henequén ) **''[[Agave fourcroydes var. espiculata]]'' *''[[Agave fragrantissima]]'' *''[[Agave franceschiana]]'' *''[[Agave franzosinii]]'' {{mida|80%|[[John Gilbert Baker|Baker]]}} *''[[Agave friderici]]'' *''[[Agave funifera]]'' *''[[Agave funkiana]]'' – (syn. ''Agave lophanta'') === G === *''[[Agave galeottei]]'' *''[[Agave garciae-mendozae]]'' *''[[Agave geminiflora]]'' **''Agave geminiflora'' var. ''filifera'' *''[[Agave gentryi]]'' *''[[Agave ghiesbrechtii]]'' *''[[Agave glabra]]'' *''[[Agave glaucescens]]'' *''[[Agave goeppertiana]]'' *''[[Agave glomeruliflora]]'' {{mida|80%|([[Engelm.]]) [[Alwin Berger|A.Berger]]}} – Maguey del Bravo *''[[Agave gracilipes]]'' {{mida|80%|[[Trel.]]}} – Maguey de pastizal, *''[[Agave gracilis]]'' *''[[Agave grandibracteata]]'' *''[[Agave granulosa]]'' *''[[Agave grenadina]]'' *''[[Agave grijalvensis]]'' *''[[Agave grisea]]'' *''[[Agave guadalajarana]]'' – Maguey chato *''[[Agave guatemalensis]]'' *''[[Agave guedeneyri]]'' *''[[Agave guiengola]]'' *''[[Agave gutierreziana]]'' *''[[Agave guttata]]'' *''[[Agave gypsophila]]'' === H === *''[[Agave hanburii]]'' *''[[Agave harrisii]]'' *''[[Agave hartmani]]'' *''[[Agave haseloffii]]'' *''[[Agave hauniensis]]'' *''[[Agave havardiana]]'' {{mida|80%|Trel.}} – Chisos Agave, Maguey de Havard *''[[Agave haynaldi]]'' *''[[Agave henriquesii]]'' *''[[Agave hexapetala]]'' *''[[Agave hiemiflora]]'' *''[[Agave hookeri]]'' *''[[Agave horizontalis]]'' *''[[Agave horrida]]'' *''[[Agave houghii]]'' *''[[Agave huachucaensis]]'' *''[[Agave huehueteca]]'' *''[[Agave humboldtiana]]'' *''[[Agave hurteri]]'' === I === *''[[Agave impressa]]'' *''[[Agave inaequidens]]'' *''[[Agave inaguensis]]'' *''[[Agave indagatorum]]'' *''[[Agave ingens]]'' *''[[Agave inopinabilis]]'' *''[[Agave integrifolia]]'' *''[[Agave intermixta]]'' *''[[Agave intrepida]]'' *''[[Agave isthmensis]]'' === J === *''[[Agave jaiboli]]'' *''[[Agave jarucoensis]]'' === K === *''[[Agave karatto]]'' *''[[Agave kellermaniana]]'' *''[[Agave kerchovei]]'' *''[[Agave kewensis]]'' *''[[Agave kirchneriana]]'' === L === [[Imatge:Agave lechuguilla.jpg|thumb|right|220px|''[[Agave lechuguilla]]'']] *''[[Agave lagunae]]'' *''[[Agave langlassei]]'' *''[[Agave laticincta]]'' *''[[Agave latifolia]]'' *''[[Agave laurentiana]]'' *''[[Agave laxa]]'' *''[[Agave laxifolia]]'' *''[[Agave lechuguilla]]'' {{mida|80%|[[Torr.]]}} – Agave lechuguilla, Lecheguilla, Lechuguilla, Maguey lechuguilla (sin. ''Agave heteracantha'') *''[[Agave lemairei]]'' *''[[Agave lempana]]'' *''[[Agave lespinassei]]'' *''[[Agave lindleyi]]'' *''[[Agave littaeaoides]]'' *''[[Agave longipes]]'' *''[[Agave longisepala]]'' *''[[Agave lophantha]]'' {{mida|80%|[[Schiede]]}} – Maguey mezortillo, *''[[Agave lurida]]'' === M === *''[[Agave macrantha]]'' *''[[Agave macroculmis]]'' (= ''Agave gentryi'') *''[[Agave maculata]]'' *''[[Agave madagascariensis]]'' *''[[Agave mapisaga]]'' *''[[Agave margaritae]]'' *''[[Agave marmorata]]'' *''[[Agave martiana]]'' *''[[Agave maximiliana]]'' *''[[Agave maximowicziana]]'' *''[[Agave mayoensis]]'' *''[[Agave mckelveyana]]'' {{mida|80%|Gentry }} *''[[Agave medioxima]]'' *''[[Agave megalacantha]]'' *''[[Agave melanacantha]]'' *''[[Agave melliflua]]'' *''[[Agave mexicana]]'' *''[[Agave micracantha]]'' *''[[Agave millspaughii]]'' *''[[Agave minarum]]'' *''[[Agave mirabilis]]'' *''[[Agave missionum]]'' {{mida|80%|Trel.}} – Corita *''[[Agave mitis]]'' *''[[Agave monostachya]]'' *''[[Agave montana]]'' *''[[Agave montserratensis]]'' *''[[Agave moranii]]'' *''[[Agave morrisii]]'' *''[[Agave muilmanni]]'' *''[[Agave mulfordiana]]'' *''[[Agave multifilifera]]'' *''[[Agave multiflora]]'' *''[[Agave multilineata]]'' *''[[Agave murpheyi]]'' {{mida|80%|[[F.Gibson]]}} – Maguey Bandeado === N === *''[[Agave nashii]]'' *''[[Agave nayaritensis]]'' *''[[Agave neglecta]]'' {{mida|80%|[[Small]] }} *''[[Agave nelsoni]]'' *''[[Agave nevadensis]]'' *''[[Agave nevidis]]'' *''[[Agave newberyi]]'' *''[[Agave nickelsi]]'' *''[[Agave nissoni]]'' *''[[Agave nizandensis]]'' *''[[Agave noli-tangere]]'' === O === *''[[Agave obducta]]'' *''[[Agave oblongata]]'' *''[[Agave obscura]]'' *''[[Agave ocahui]]'' **''Agave ocahui'' var. ''longifolia'' *''[[Agave offoyana]]'' *''[[Agave oligophylla]]'' *''[[Agave oliverana]]'' *''[[Agave opacidens]]'' *''[[Agave orcuttiana]]'' *''[[Agave ornithobroma]]'' – Maguey pajarito *''[[Agave oroensis]]'' *''[[Agave ovatifolia]]'' *''[[Agave oweni]]'' === P === [[Imatge:California_Cabbage_Agave.jpg|thumb|right|220px|''[[Agave parryi]]'']] *''[[Agave pachyacantha]]'' *''[[Agave pachycentra]]'' *''[[Agave pacifica]]'' *''[[Agave pallida]]'' *''[[Agave palmaris]]'' *''[[Agave palmeri]]'' {{mida|80%|Engelm. }} *''[[Agave pampaniniana]]'' *''[[Agave panamana]]'' *''[[Agave papyriocarpa]]'' *''[[Agave parryi]]'' {{mida|80%|Engelm. }} **''Agave parryi'' var. ''truncata'' *''[[Agave parvidentata]]'' *''[[Agave parviflora]]'' {{mida|80%|Torr.}} **''Agave parviflora'' subsp. ''flexiflora'' *''[[Agave patonii]]'' *''[[Agave paucifolia]]'' *''[[Agave paupera]]'' *''[[Agave pavoliniana]]'' *''[[Agave peacockii]]'' *''[[Agave pedrosana]]'' *''[[Agave pedunculifera]]'' *''[[Agave pelona]]'' *''[[Agave perplexans]]'' *''[[Agave pes-mulae]]'' *''[[Agave petiolata]]'' *''[[Agave petrophila]]'' *''[[Agave phillipsiana]]'' *''[[Agave picta]]'' *''[[Agave planera]]'' *''[[Agave polianthiflora]]'' *''[[Agave polianthoides]]'' *''[[Agave portoricensis]]'' {{mida|80%|Trel. }} *''[[Agave potatorum]]'' *''[[Agave potosina]]'' *''[[Agave potrerana]]'' *''[[Agave prainiana]]'' *''[[Agave promontorii]]'' *''[[Agave prostrata]]'' *''[[Agave protuberans]]'' *''[[Agave pruinosa]]'' *''[[Agave pseudotequilana]]'' *''[[Agave pugioniformis]]'' *''[[Agave pulcherrima]]'' *''[[Agave pulchra]]'' *''[[Agave pumila]]'' *''[[Agave punctata]]'' *''[[Agave purpurea]]'' *''[[Agave purpusorum]]'' *''[[Agave pygmae]]'' === Q === *''[[Agave quadrata]]'' *''[[Agave quiotifera]]'' === R === *''[[Agave ragusae]]'' *''[[Agave rasconensis]]'' *''[[Agave regia]]'' *''[[Agave revoluta]]'' *''[[Agave rhodacantha]]'' *''[[Agave rigida]]'' *''[[Agave roezliana]]'' *''[[Agave rudis]]'' *''[[Agave rupicola]]'' **''Agave rupicola'' var. ''brevifolia'' **''Agave rupicola'' var. ''longifolia'' **''Agave rupicola'' var. ''rubridentata'' *''[[Agave rutteniae]]'' *''[[Agave rzedowskiana]]'' === S === [[Image:Agave ferox 3.jpg|thumb|right|220px|''[[Agave salmiana]]'']] *''[[Agave salmdyckii]]'' *''[[Agave salmiana]]'' – Pulque, Maguey, Maguey de montaña (syn. ''Agave atrovirens'') **''Agave salmiana'' var. ''angustifolia'' **''Agave salmiana'' var. ''cochlearis'' *''[[Agave samalana]]'' *''[[Agave sartorii]]'' *''[[Agave scaphoidea]]'' *''[[Agave scaposa]]'' *''[[Agave scheuermaniana]]'' *''[[Agave schildigera]]'' *''[[Agave schneideriana]]'' *''[[Agave schottii]]'' {{mida|80%|Engelm. }} **''Agave schottii'' var. ''serrulata'' *''[[Agave scolymus]]'' **''Agave scolymus'' var. ''polymorpha'' *''[[Agave sebastiana]]'' *''[[Agave seemanniana]]'' **''Agave seemanniana'' var. ''perscabra'' *''[[Agave serrulata]]'' *''[[Agave sessiliflora]]'' *''[[Agave shaferi]]'' *''[[Agave shawii]]'' {{mida|80%|Engelm.}} – Maguey primavera *''[[Agave shrevei]]'' **''Agave shrevei'' ssp. ''magna'' **''Agave shrevei'' ssp. ''matapensis'' *''[[Agave sicaefolia]]'' *''[[Agave simoni]]'' *''[[Agave sisalana]]'' Perrine – Maguey de Sisal, Sisal, Sisal Hemp (syn. ''Furcraea sisaliana'') *''[[Agave sleviniana]]'' *''[[Agave smithiana]]'' *''[[Agave sobolifera]]'' **''Agave sobolifera'' f. ''spinidentata'' *''[[Agave sobria]]'' **''Agave sobria'' ssp. ''frailensis'' *''[[Agave sordida]]'' *''[[Agave striata]]'' **''Agave striata'' var. ''mesae'' *''[[Agave stricta]]'' *''[[Agave stringens]]'' *''[[Agave subinermis]]'' *''[[Agave subsimplex]]'' *''[[Agave subtilis]]'' *''[[Agave subzonata]]'' *''[[Agave sullivani]]'' === T === [[Image:Agave tequilana 2.jpg|thumb|right|220px|''[[Agave tequilana]]'']] *''[[Agave tecta]]'' *''[[Agave tenuifolia]]'' *''[[Agave tenuispina]]'' *''[[Agave teopiscana]]'' *''[[Agave tequilana]]'' {{mida|80%|[[A.Weber]]}} – Mezcal azul tequilero, Tequila Agave, *''[[Agave terraccianoi]]'' *''[[Agave theometel]]'' *''[[Agave thomasae]]'' *''[[Agave thomsoniana]]'' *''[[Agave tigrina]]'' *''[[Agave titanota]]'' *''[[Agave todaroi]]'' *''[[Agave toneliana]]'' *''[[Agave tortispina]]'' *''[[Agave toumeyana]]'' {{mida|80%|Trel. }} **''Agave toumeyana'' var. ''bella'' *''[[Agave trankeera]]'' *''[[Agave troubetskoyana]]'' *''[[Agave tubulata]]'' **''Agave tubulata'' ssp. ''brevituba'' === U === *''[[Agave underwoodii]]'' *''[[Agave unguiculata]]'' *''[[Agave utahensis]]'' {{mida|80%|Engelm.}} – Agave de Utah **''Agave utahensis'' var. ''discreta'' === V === [[Imatge:Agave victoriae-reginae lv 2.jpg|thumb|right|220px|''[[Agave victoriae-reginae]]'']] *''[[Agave van-grolae]]'' *''[[Agave vandervinneni]]'' *''[[Agave ventum-versa]]'' *''[[Agave vernae]]'' *''[[Agave verschaffeltii]]'' *''[[Agave vestita]]'' *''[[Agave vicina]]'' *''[[Agave victoriae-reginae]]'' – Agave Reina Victoria **''Agave victoriae-reginae'' f. ''dentata'' **''Agave victoriae-reginae'' f. ''latifolia'' **''Agave victoriae-reginae'' f. ''longifolia'' **''Agave victoriae-reginae'' f. ''longispina'' **''Agave victoriae-reginae'' f. ''ornata'' **''Agave victoriae-reginae'' f. ''stolonifera'' **''Agave victoriae-reginae'' f. ''viridis'' **''Agave victoriae-reginae'' ssp. ''swobodae'' *''[[Agave vilmoriniana]]'' {{mida|80%|[[Alwin Berger|A.Berger]] }} *''[[Agave viridissima]]'' *''[[Agave vivipara]]'' **''Agave vivipara'' var. ''cabaiensis'' **''Agave vivipara'' var. ''cuebensis'' *''[[Agave vizcainoensis]]'' === W === *''[[Agave wallisii]]'' *''[[Agave warelliana]]'' *''[[Agave washingtonensis]]'' *''[[Agave watsoni]]'' *''[[Agave weberi]]'' {{mida|80%|[[Jean François Cels|J.F.Cels]] ex [[Jules Poisson|J.Poiss.]]}} *''[[Agave weingartii]]'' *''[[Agave wendtii]]'' *''[[Agave wercklei]]'' *''[[Agave wiesenbergensis]]'' *''[[Agave wightii]]'' *''[[Agave wildingii]]'' *''[[Agave winteriana]]'' *''[[Agave wislizeni]]'' *''[[Agave wocomahi]]'' *''[[Agave woodrowi]]'' *''[[Agave wrightii]]'' === X === *''[[Agave xylonacantha]]'' {{mida|80%|Salm-Dyck}} – Maguey diente de tiburón === Y === *''[[Agave yaquiana]]'' *''[[Agave yuccaefolia]]'' **''Agave yuccifolia'' var. ''caespitosa'' === Z === *''[[Agave zapupe]]'' *''[[Agave zebra]]'' *''[[Agave zonata]]'' *''[[Agave zuccarinii]]'' == Espècias cultivadas== [[Imatge:Agave chiapensis whole.jpg|thumb|right|200px|La longa inflorescéncia d'''[[Agave chiapensis]]'' ]] Las espècias mai comunament cultivadas son ''[[Agave americana]]'', ''[[Agave angustifolia]]'', ''[[Agave tequilana]]'', e ''[[Agave attenuata]]''. Una de las espècies mai familiaras es ''[[Agave americana]]'', originària de l'America tropicala. Los noms comuns son «''maguey''» (al Mexic), o «aloè american» (alara qu'a pas cap de relacion evolutiva dirècta amb lo genre ''[[Aloe]]''). Lo nom "''century plant''" fa referéncia al temps long que la planta met a florir. Lo nombre d'ans abans de florir depend de la vigor de la planta individuala, la riquesa del [[sol]], e del clima; pendent tot aqueles ans la planta serva dins las seuna fuèlhas carnoses los nutriments necessaris a l'esfòrç de florason. ''Agave americana'' foguèt introdusida a Euròpa al mitan del sègle XVI, essent largament cultuvada coma [[planta ornamentala]]; dins de formas mirgalhadas (''variegata''), la fuèlha a una fina lista blanca o jaunasa centrala blanca. Coma las fuèlhas se desvolopan dempuèi lo centre de la roseta, l'impression de las espinas marginalas es visible dins las mai jovas del centre de la roseta. Las plantas son sensiblas a la gelada. Maduran fòrça lentament e morisson après la florason, mas son aisidament propagats pels [[propagul]]s apareguts a la base de la tija. ''[[Agave attenuata|A. attenuata]]'' es originària del Mexic central e es escaça dins lo seu abitat natural. A diferéncia de la majoritat de las espècias d'''Agave'', ''A. attenuata'' a una flor punchada a corbada. ''A. attenuata'' es tanben comunament cultivada coma planta de jardin. A la diferéncia de fòrça agaves ''A. attenuata'' a pas de marge dentada ni punchada al tèrme, ne fasent una planta ideala per las talvèras. Coma totes los agaves ''A. attenuata'' es una suculenta e exigís pauc d'aiga o d'entreten un còp trasplantada. Amb ''[[Agave tequilana]]'' se produtz la [[tequila]]. == Usatges == I a quatre partidas essencialas de l'agave que son comestibles: las flors, las fuèlhas, las tijas o rosetas de basa, e la saba.<ref>{{obratge | nom = Davidson | prenom = Alan | títol = The Oxford Companion to Food | editor = Oxford University press | anada = 1999 | luòc = Oxford | pagina = xx + 892 | isbn = 0-19-211579-0}}</ref> Cada planta d'agave produirà qualques liuras de flors comestiblas pendent la sason finala. Las tijas, que se preparèron pendent l'estiu, abans de la florason, pesan qualques liuras cadunas. Rostidas, son doças e en las mastegant se pòt chucar la saba, coma [[canha de sucre]]. Quand se secan, las tijas s'utilizan per far [[didjeridó]]s. Las fuèlhas se pòdon menjar en ivern e printemps, quand las plantas son ricas en saba. Las fuèlhas de qualques espècias tanben produson de fibra: per exemple ''[[Agave rigida]]'' var. ''sisalana'', lo [[sisal]], ''Agave decipiens'', sisal fals. ''Agave americana'' es font de sisal, e es utilizada coma planta de fibra al [[Mexic]], el [[Cariba]] e sud d'[[Euròpa]]. Pendent lo desvolopament de l'[[inflorescéncia]], s'aglomera de saba a la base del peduncul jove. Lo nectar d'agave, un endocissant derivat de la saba, s'utiliza coma alternativa al [[sucre]] dins la cosina.<ref>{{obratge | nom = Chomka| prenom = Stefan| data = 30 juliol 2007| títol = Dorset Cereals| publicacion = The Grocer | editor = William Reed Business Media | luòc = Crawley, England|url=http://www.thegrocer.co.uk/articles.aspx?page=independentarticle&ID=120966 | consulta = }}</ref> Dins lo cas d'''A. americana'' e d'autras espècias, s'utiliza al [[Mexic]] e [[Mesoamerica]] dins la produccion de la bevenda ''[[pulque]]''. Per [[destillacion]], s'obten una bevenda espirituosa nomenada [[mescal]]; una de las formas mai conegudas de mescal es la [[tequila]]. El 2001, lo [[govèrn mexican]] e l'[[Union Europèa]] se metèron en acòrdi sus la classificacion de la tequila e las seunas categorias: La tequila s'elaborar a partir de la planta d'agave blau de Weber, amb d'especificacions rigorosas e sonque dins qualques estats mexicans. D'autres usatges populars son quand s'assecan e talhan, la tija de florason servís de abrasiu natural, e lo chuc extrach de las fuèlhas farà d'escuma dins l'aiga coma lo sabon. Los natius del Mexic utilizavan l'agave per far de credon, claus e agulhas, e tanben de fial de cóser. L'[[infision]] de las fuèlhas o [[tintura]] presa oralament s'utiliza per tractar la [[constipacion]] e excès de gas. Tanben s'utiliza coma [[diuretic]]. l'infision de racina o tintura se pren oralament per tractar las articulacions [[artriti|artriticas]].<ref>Botany in a Day, Thomas J Elpel, Hops Press LLc, p. 190</ref> També es considera que unes quantes espècies d'agave tenen potencial com a fonts de bioenergia eficaces.<ref>{{doi|10.1111/j.1757-1707.2010.01085.x}} free summary: Wiley - Blackwell (2011, January 26). Agave fuels excitement as a bioenergy crop. ScienceDaily. from http://www.sciencedaily.com­/releases/2011/01/110126121102.htm</ref> l'habilitat d'Agave per créixer naturalment dins els ambients pobres en aigua podrien ajudar a evitar la conversió de cultius d'aliments per cultiu de biocombustibles.<ref>{{doi|10.1039/C1EE01107C}}</ref> L'agave, subretot ''[[Agave murpheyi]]'', èra una font alimentària essenciala pels [[amerindian]]s preistorics del sudoèst dels Estats Units. Los [[hohokam]] del sud d'[[Arizòna]] cultivava de grands airals d'agave.<ref>Fish, Suzanne K., Fish, Paul R., and Madsen, John H. "[https://web.archive.org/web/20130507120647/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/Fish/chapter7.htm Evidence for Large-scaleAgave Cultivation in the Marana Community].''</ref> == Dangièrs== En mai de las possiblas lesions causadas per las espinas, lo chuc de fòrça espècias d'agave pòt provocar de [[dermatòsi]]s de contacte aguda.<ref>{{obratge|nom = Crosby|prenom = Donald G. |títol = The Poisoned Weed: Plants Toxic to Skin|an = 2004|url = https://archive.org/details/poisonedweedplan0000cros|any = 2004|editor= Oxford University Press|luòc= New York|isbn = 978-0-1951-5548-8|pàgines = 85|capítol= Phototoxic and irritant plants}}</ref> Produch de rojors e botiòlas que pòdon durar entre una e doas setmanas. Los episòdis de prusina pòdon tornar fins a un an après, alara que per abans apareguèt gaire d'[[erupcion cutanèa]] . L'irritacion es, en partida, provocada per [[oxalat de calci]]. == Imatges d'espècias e cultivars == <gallery> Image:Agave_americana4.jpg|''[[Agave americana]]'' var. ''americana'' File:Agave americana74.jpg|''[[Atzavara|Agave americana]]'' var. 'marginata' Image:Agave americana 'Medio-Picta' Plant 3264px.jpg|''[[Agave americana]]'' cv. 'Mediopicta Alba' Image:Agaveespinho2.jpg|''[[Agave angustifolia]]'' 'Marginata' File:Agave angustifolia (Caribbean Agave) in Hyderabad W IMG 8660.jpg|''[[Agave angustifolia]]'' File:Caribbean Agave (Agave angustifolia) with inflorescence at Secunderabad, AP W IMG 6676.jpg|''[[Agave angustifolia]]'' Image:Agave attenuata Pot 2250px.jpg|''[[Agave attenuata]]'' Image:Agave bracteosa.jpg|''[[Agave bracteosa]]'' Image:Agave_deserti_form.jpg|''[[Agave deserti]]'' Image:Agave_ferox_3.jpg|''[[Agave salmiana]]'' var. ''ferox'' Image:Agave_filifera01.jpg|''[[Agave filifera]]'' Image:Agaveespinho1.jpg|''[[Agave horrida]]'' Image:Agave inaequidens ssp barrancensis.jpg|''[[Agave inaequidens]]'' ssp. ''barrancensis'' Image:Agave lechuguilla0.jpg|''[[Agave lechuguilla]]'' Image:Agave palmeri.jpg|''[[Agave palmeri]]'' Image:California Cabbage Agave.jpg|''[[Agave parryi]]'' Image:agave.potatorum.kewgardens.london.arp.jpg|''[[Agave potatorum]]'' Image:Agave schidigera Durango Delight.jpg|''[[Agave schidigera]]'' cv. 'Durango Delight' Image:Agave shawii 1.jpg|''[[Agave shawii]]'' Image:Plantsisal.jpg|''[[Sisal|Agave sisalana]]'' (sisal) Image:Agave stricta Monaco.jpg|''[[Agave stricta]]'' Image:Agave tequilana0.jpg|''[[Agave tequilana]]'' (tequila agave) Image:Agave utahensis leaves.jpg|''[[Agave utahensis]]'' Image:Agave victoriae-reginae lv 2.jpg|''[[Agave victoriae-reginae]]'' Image:Agave vilmoriniana 2.jpg|''[[Agave vilmoriniana]]'' Image:Agave_weberi.jpg| ''[[Agave weberi]]'' Image:Agave parrasana.jpg|''[[Agave wislizeni]]'' (syn. ''Agave parrasana'') </gallery> == Referéncias== <references/> == Bibliografia == * Howard Scott Gentry, ''Agaves of Continental North America'' (University of Arizona Press, 1982), the standard work, with accounts of 136 species. * Kolendo, Jan. [https://web.archive.org/web/20160221132623/http://agavepages.co.uk/main.html The Agave Pages]. * [https://web.archive.org/web/20090129105807/http://www.xericworld.com/forums/ Xeric World] An online community dedicated to the study of Xeric plant species with a focus on the family Agavaceae. * [https://web.archive.org/web/20080616183012/http://www.agavaceae.info/ Die Agaven.] * [http://wildflower.utexas.edu/plants/search.php?search_field=agave&newsearch=true&family= Native Plant Information Network] More information on species in the ''Agave'' genus. * [http://www.ipni.org/index.html IPNI : The International Plant Name Index]. iay21iluhjmfybqqgfov3b8owbuav13 0 153326 2507766 2189017 2026-08-27T19:40:12Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507766 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:YellowOnions.jpg|thumb| [[ceba]]]] La '''cabòça''' (var. '''cabòç'''; '''cabolh'''; '''cabolha''') es un organ, mai sovent sosterranh, format per de fuèlhas carnosas e una [[camba (botanica)|camba]] fòrça corta e d'ont sortisson las raices de cada planta. Exemples de cabòça: las [[ceba]]s, l'[[alh]]s...<ref>{{GEC|0086548}}</ref><ref>{{GDLC|0022355}}</ref> [[imatge:Shallots-Whole.jpg|thumb|right|250px|Cabòças d'[[escaluènha]]]] [[imatge:Amaryllisbulb.jpg|thumb|right|250px|Cabòça d'[[Hippeastrum|Amarillis]]]] Una cabòça es una camba corta amb de fuèlhas carnosas o de basas de fuèlhas.<ref>Bell, A.D. 1997. ''Plant form: an illustrated guide to flowering plant morphology''. Oxford University Press, Oxford, U.K. </ref> Aquelas fuèlhas sovent fondan d'organs de resèrva de nutriments pendent la dormida de la planta. Las fuèlhas basalas mas sovent pòrton pas de fuèlhas, mas contenon de resèrvas de nutriments que permet a la planta de sobreviure a de condicions dificilas. Al centre del bulb i a un punt de creissença vegetatiu o un brot que florirà sens espelir. La basa es formada per una [[camba (botanica)|camba]], e la creiccença de la planta ocorrerà des d'aquesta placa basal. Las raiças sortisson de la partida en dejós de la basa e las cambas novèlas e las fuèlhas de la partida superiora. Las cabòças ''tunicadas'' an d'escatas exterioras membranosas qu'aparan la lamina d'escatas carnosas.<ref name="Mishra">{{obratge|url=http://books.google.com/books?id=giqdNdoJNQsC |prenom=S.R. |nom=Mishra |títol=Plant Reproduction |edicion=Discovery Publishing House |annada=2005 |isbn=978-81-7141-955-5 |paginas=120–125}}</ref> Las espècias dels genres ''[[Allium]]'', ''[[Hippeastrum]]'', ''[[Narcissus]]'', e ''[[Tulipa]]'' an totas de cabòças tunicadas. Las cabòças non tunicadas, coma ''[[Lilium]]'' e ''[[Fritillaria]]'' an pas la tunica protectitz e las seunas escatas son mai liuras.<ref name="Ellis">{{obratge|url=http://books.google.com/books?id=HeSW3gkjXFMC |prenom=Barbara W. |nom=Ellis |títol=Bulbs |editorial=Houghton Mifflin Harcourt |annada=2001 |isbn=978-0-618-06890-6 |paginas=3}}</ref> D'autres tipes d'organs de resèrva (coma los [[còrma]]s, [[rizòma]]s, e [[tubercul]]s) a vegada son considerats a tòrt coma de bulbs. [[Geofit]] es lo tèrme botanic per totas las plantas que fòrman d'organs de resèrva sosterranhs entre las qualas trobam las cabòças, tubercls e còrmas. Qualques [[orquidèa]]s [[epifit]]as forman de '''[[pseudocabòça]]s''', que superficialament semblan a de cabòças. Gaireben totas las plantas que fòrman de cabòças vertadièras son de [[monocotiledonèas]], e comprenon: * La [[Ceba]], l'[[alh]], e los autres del genre [[allium|''Allia'']], dins la familha [[Alliaceae]]. * Fòrça dins la familha dels [[Liliaceae]]. *''[[Amaryllis]]'', ''[[Hippeastrum]]'', ''[[Narcissus]]'', e d'autres dins la familha [[Amaryllidaceae]]. *Dos grops d'espècias dins lo genre ''[[Liri]]s'' dins la familha [[Iridaceae]]: sosgenre ''[[Iris xiphium|Xiphium]]'' e sosgenre ''[[Iris hermodactyloides|Hermodactyloides]]''. ''[[Oxalis]]'', dins la familha [[Oxalidaceae]], es l'unic genre de [[dicotiledonèas]] que produtz de cabòças vertadièras.<ref name="Hartmann">{{obratge|prenom=Hudson Thomas |cnom=Hartmann |coautors=Dale E. Kester |títol=Hartmann and Kester's Plant Propagation: Principles and Practices |an=2002 |url=https://archive.org/details/plantpropagation00hart |edicion=7 |editotor=Prentice Hall |annada=2002 |isbn=978-0-13-679235-2 |pagines=561}}</ref> La cabòça creis fins a la florason e la planta florís pendent l'estadi reproductiu. de condicions particularas del mitan son necessàrias per activar la transicion cap a l'estadi seguent, coma del refregiment ivernal cap a la pujada de las temperaturas de la prima. == Bulbilhons == Qualques plantas forman de pichonas cabòças a l'aissèla foliara. Diverses membres de la familha de la ceba, Alliaceae, inclusissent ''Allium sativum'' ([[alh]]), forman bulbilhons dins lo cap floral, a vegadas sòudats a las flors e de còp que i a al luòc de las flors. L'anomenada [[Ceba perpetuala]] (''[[Allium cepa'' var. ''proliferum]]'') forma de cebas pichonas mas pro grossas per èsser conservadas dins de vinagre. Qualques [[falguièra]]s, coma [[Asplenium bulbiferum]] produson de plantas novèlas a las puntas de las seunas frondas, que poirián èsser considerat coma de bulbilhons. <gallery> Imatge:Lilium lancifolium bulbils.jpg|Bulbilhons de ''[[Lilium lancifolium]]'' Imatge:Alliumvineale1web.jpg|Alh silvèstre (''[[Allium vineale]]'') amb bulbilhons Imatge:Allium fistulosum bulbifera0.jpg|Allium fistulosum </gallery> == Referéncias == <references/> {{Commonscat|Bulbs}} {{Organ vegetal}} 33ocjkhm1wvjtgobk7nq3gb5dnmw9te 0 153426 2507822 2497073 2026-08-27T20:32:42Z InternetArchiveBot 43230 Add 8 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507822 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Transhumanism h+.svg|thumb|H+, un simbòl del transumanisme]] Lo '''transumanisme''' es un [[Ideologia|movement cultural e intellectual]] internacional que recomanda l'usatge de las [[sciéncia]]s e de las [[tecnica]]s, atal que las cresenças esperitalas per tòca de melhorar las caracteristicas [[Còs uman|fisicas]] e [[Cervèl|mentalas]] dels [[Homo sapiens|umans]]. Lo transumanisme considèra uns aspèctes de la [[condicion umana]] coma l'[[andicap]], la [[sofrença]], la [[malautiá]], lo [[vielhum]] o la [[mòrt]] subida coma inutils e indesirables. Dins aquela tòca, los pensaires transumanistas comptan sus las [[biotecnologia]]s e sus d'autras tecnicas emergentas. Los dangièrs coma los avantatges que presentan de talas evolucions preoccupan atal lo movement transumanista<ref name="Bostrom 2005">{{article|nom=Bostrom |prenom=Nick |títol= A history of transhumanist thought|periodic=Journal of Evolution and Technology|data=avril de 2005 |url= http://jetpress.org/volume14/bostrom.html}}</ref>. Lo tèrme « transumanisme » es simbolizat per « H+ » (ancianament « >H »<ref>{{Ligam web|url=http://www.aleph.se/Trans/Words/acronyms.html| títol=Anders Transhuman Page: Acronyms}}</ref>) e es sovent emplegat coma [[sinonime]] de « melhorament uman ». Alara que lo primièr usatge conegut del mot « transumanisme » se faguèt [[1957]], son sens actual a son origina dins los [[ans 1980]], quand de [[Futurologia|futurològs]] [[Estats Units d'America|estatsunians]] comencèron a estructurar çò que veguèt lo movement transumanista. Los pensaires transumanistas predison que los umans poirián èsser capables de se transformar en èsser dotats de capacitats que los farián nomenar « [[Postuman]]s »<ref name="Bostrom 2005"/>. Atal, lo transumanisme es a vegada considerat coma un [[Postumanisme]] o encara coma una forma d'[[activisme]] caracterizat per una granda volontat de cambiament e influenciat pels ideals postumanistas<ref name="Miah 2007">{{article|nom=Miah |prenom=Andy |títol = Posthumanism: A Critical History| data= 2007 | url= http://ieet.org/archive/2007.04.12-MiahChapter2.pdf|périodique=Gordijn, B. & Chadwick, R., Medical Enhancements & Posthumanity. New York: Routledge}}</ref>. La perspectiva transumanista d'una umanitat transformada provoquèt fòrça reaccions, positivas e negativas, venent d'orizonts de pensada plan diverses. [[Francis Fukuyama]] declarèt, al subjècte del transumanisme, que s'agís de l'idèa mai dangierosa del mond<ref name="Fukuyama 2004">{{article |lang=en |nom=Fukuyama | prenom=Francis | títol= Transhumanism |data=1/9/2004 | url= http://www.foreignpolicy.com/articles/2004/09/01/transhumanism |periodic=Foreign Policy}}</ref>, a çò un dels seus promotors, [[Ronald Bailey]], respond qu'es, al contrari, lo « movement qu'incarna las aspiracions mai audaciosas, coratjosas, imaginativas e idealistas de l'umanitat »<ref name="Bailey 2004">{{article |lang=en | nom= Bailey | prenom= Ronald| títol= Transhumanism: the most dangerous idea?| année= 2004| url =http://www.reason.com/rb/rb082504.shtml |periodic=Reason}}</ref>. == Istòria == Selon los [[filosòf]]s avent estudiat l'istòria del transumanisme<ref name="Bostrom 2005"/>, son [[transcendantalisme]] s'inscrich dins un corrent de pensada venent de l'[[Antiquitat]]: la quèsta d'[[immortalitat]] de l'[[Epopèia de Gilgamesh]] o las quèstas de la [[font de Jovença]] e de l'[[elixir de longa vida]], coma los esfòrts qu'ensagèron d'empachar lo vielhum e la mòrt, ne son l'expression. La filosofia transumanista pasmens troba sas raices dins l'[[umanisme de la Renaissença]] e dins la filosofia de las [[Sègle de las Luses|Luses]]. [[Giovanni Pico della Mirandola‎|Pico della Mirandola]] crida atal l'Òme a « escultar la seuna estatua »<ref>{{fr}}Pic de la Mirandole (1463-1494), Discours sur la dignité de l’homme, cité par Jean Carpentier, ''Histoire de l’Europe'', Points Seuil, París, 1990, {{p.|224-225}}.</ref>. Mai tard, [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]] especula sus l'aplicacion possibla de las [[Medecina|sciéncias medicalas]] per l'espandiment infinit de la durada de vida umana. De mèsma reflexions las faguèron [[Benjamin Franklin]], que somia de poder [[Crionia|interrompre e tornar alucar la vida]]. Fin finala, segon [[Charles Darwin]], {{Cita|ven fòrça probable que l'umanitat tala que la coneissem ne siá pas a l'estadi final de son [[Evolucion umana|evolucion]] mas puslèu a una fasa de començament}}<ref name="Bostrom 2005"/>. Al contrari cal destriar la pensada de [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] que, se fabrega la nocion de « [[subreòme]] », envisatge pas gaire la possibilitat d'una transformacion tecnologica de l'Òme mas puslèu aquela d'un [[Desvelopament personal]]<ref name="Bostrom 2005"/>{{,}}<ref name="Sorgner 2009">{{Ligam web | url = url = http://jetpress.org/v20/sorgner.htm / JET 20(1) March 2009 29-42 | títol=Nietzsche, the Overhuman, and Transhumanism | autor=Stefan Lorenz Sorgner | data=març de 2009}}</ref>{{,}}<ref name="Blackford 2010">{{Ligam web| url = http://jetpress.org/v21/blackford.htm | títol=Editorial: Nietzsche and European Posthumanisms | autor=Russell Blackford | annada=2010}}</ref>. [[Nikolai Fiodorovich Fiodorov|Nikolai Fiodorov]], un filosòf [[Russia|rus]] del sègle XIX, sostengava l'idèa d'un usatge de la sciéncia a de fins d'espandiment radical de la durada de vida, d'imortalitat o de [[resurreccion]] dels mòrts<ref name="Berdayev 1915">{{ligam web|nom=Berdyaev|prenom= Nikolai |títol= The Religion of Resusciative Resurrection. "The Philosophy of the Common Task of N. F. Fedorov"|url=http://www.berdyaev.com/berdiaev/berd_lib/1915_186.html}}</ref>. Al sègle XX, lo [[Genetica|genetician]] [[J.B.S. Haldane]], autor de l'ensag titulat ''Daedalus: Science and the Future'' paregut en [[1923]], es un davancièr influent de la pensada transumanista. En linha dirècta amb lo transumanisme modèrne, anoncia los considarables apòrts de la genetica e d'autras avançadas de la sciéncia als progrès de la biologia umana e prevei qu'aqulas avançadas serán aculhidas coma tant de blasfèmis e de perversions « indecents e contra natura ». [[John Desmond Bernal|J. D. Bernal]] especula que la [[colonizacion de l'espaci]], los [[implant]]s [[bionica|bionics]] e los [[Nootropica|melhoraments cognitius]] son de tèmas transumanistas classics dempuèi alara<ref name="Bostrom 2005"/>. Lo biologista [[Julian Huxley]], fraire d'[[Aldous Huxley]] (amic d'enfança de [[John Burdon Sanderson Haldane|Haldane]]), sembla èsser lo primièr a aver utilizat lo mot « transumanisme ». En [[1957]], definís lo transuman coma un « òme que demora un òme, mas se transcendís d'esperel desplegan de novelums possibles per sa [[natura umana]] »<ref name="Huxley 1957">{{ligam web |autor=[[Julian Huxley]]| títol = Transhumanism| annada= 1957| url = http://www.transhumanism.org/index.php/WTA/more/huxley/ |site=transhumanism.org }}</ref> : {{cita|La qualitat de las personas, e non la sola quantitat, es çò que devem mirar: en consequéncia, una politica concertada es necessària per empachar lo flus creissent de la populacion d'aclapar totes nos espers d’un mond melhor. » Lo ''better world'' de Julian es pas tan alunhat del ''brave new world'' d’Aldous. S’agís plan de melhorar la “qualitat” dels individús, del meteis biais que se melhora la “qualitat” dels produchs, e donc, benlèu, d’eliminar o d’empachar la naissença de tot çò que pareisseriá coma anormal o deficient.}} Aquela definicion difèra un pauc d'aquela generalament acceptada dempuèi los ans 1980. Al començament dels ans 1960, la question de las relacions entre las intelligéncias umanas e [[Intelligéncia artificiala|artificialas]], qu'es una de las tematicas centralas del transumanisme, es abordada per l'informatician [[Marvin Minsky]]<ref name="Minsky 1960">{{obratge|nom1=Minsky|prenom1=Marvin| títol = Steps toward artificial intelligence| annada= 1960 | legir en linha = http://web.media.mit.edu/~minsky/papers/steps.html|editor=MIT}}</ref>. Dins las decenias seguentas, aquel domèni de recercas contunha de veire aparéisser de pensaires influents, coma [[Hans Moravec]] o [[Raymond Kurzweil]], a l'encòp fasent de trabalh d'òrdre tecnic e especulant sus l'avenir tecnologic, al biais del transumanisme<ref name="Moravec 1998">{{article| nom=Moravec|prenom=Hans|url=http://www.transhumanist.com/volume1/moravec.htm| périodique=Journal of Evolution and Technology| annada=1998|títol=When will computer hardware match the human brain?}}</ref>{{,}}<ref name="Kurzweil 1999">{{Obratge | lenga =en | prenom1 =Raymond | nom1 =Kurzweil | títol =The Age of Spiritual Machines | editor =Viking Adult | annada =1999 | isbn =0-670-88217-8 | oclc =224295064 }}</ref>. L'emergéncia d'un movement transumanista clarament identifiable comencèt dins las derrièras decennias del sègle XX. En 1966, [[FM-2030]] (ancianament F.M. Esfandiary), un [[Futurologia|futurològ]] qu'ensenha los « nòus concèptes de l'Òme »<ref>"new concepts of the Human"</ref> a la [[The New School|New School]] de [[Nòva York]], comença a qualificar las personas qu'adòptan de technicas, d'estils de vida e de concepcions del mond signalant una transicion cap a la [[postumanitat]] de transumans (mot format a partir de « uman transitòri »)<ref name="FM-2030 1989">{{Obratge | lenga =en | nom1 =FM-2030 | títol =Are You a Transhuman? | an =1989 | url =https://archive.org/details/areyoutranshuman00fm20 | sostítos =Monitoring and Stimulating Your Personal Rate of Growth in a Rapidly Changing World | editor =Viking Adult | annada =1989 | isbn =0-446-38806-8 | oclc =18134470 }}</ref>. En 1972, [[Robert Ettinger]] contribuguèt a la conceptualizacion del transumanisme dins son libre ''Man into Superman''<ref name="Ettinger 1972">{{Obratge | lenga = en | prenom1 =Robert | nom1 =Ettinger | títol =Man into Superman | an = 1974 | url = https://archive.org/details/manintosuperman0000rcwe | editor =Avon | annada =1974 | isbn =0-380-00047-4 | legir en linha =http://www.cryonics.org/book2.html }}</ref>. En 1973, FM-2030 publiquèt l' ''Upwingers Manifesto'' per estimular l'activisme transumanista<ref name="Kurzweil 1999"/>. Los primièrs transumanistas se reconeguessent atal s'encontran al començament dels ans 1980 a l'[[Universitat de Califòrnia]] a [[Los Angeles]], que venguèt lo centre principal de la pensada transumanista. Per l'occasion, FM-2030 faguèt una conferéncia sus son ideologia futurista de la « [[Tresena Via]] » (''Third Way''). Dins los locals d'[[EZTV]], alara abitualament frequentats pels transumanistas e futurològs, [[Natasha Vita-More]] presenta un [[film experimental]], ''Breaking Away'', datat de 1980, sul tèma d'umans trencant amb lors limitas biologicas e amb la [[gravitat]] terrèstra, se n'anant dins l'[[Espaci (cosmologia)|espaci]]<ref>{{ligam web | títol=EZTV Media | url=http://www.eztvmedia.com/his.html| accessdate=2006-05-01}}</ref>{{,}}<ref>{{Obratge | lenga = en | prenom1 =Ed | nom1 =Regis | títol =Great Mambo Chicken and the Transhuman Condition | sostítol =Science Slightly Over the Edge | editor =Perseus Books | annada =1990 }}</ref>. FM-2030 e Vita-More comencèron aviadament a organizar d'autras reünions transumanistas a [[Los Angeles]], amassant los estudiants de FM-2030 e lo public de Vita-More. En 1982, Vita-More redigís lo ''Transhumanist Arts Statement''<ref name="Vita-More 1982">{{obratge|nom1=Vita-More|prénom1=Natasha| títol = Tranhumanist arts statement | annada= 1983 |legir en linha = http://www.transhumanist.biz/transhumanistartsmanifesto.htm}}</ref> (Tractats d'Arts Transumanistas), e, sièis ans après, produch una emission de television sus la transumanitat, ''TransCentury Update'', suguida per mai de {{formatnum:100000}} telespectators. En 1986, [[K. Eric Drexler|Eric Drexler]] publiquèt ''Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology''<ref name="Drexler 1986">Drexler 1986</ref>qu'analiza las perspectivas ligadas a la [[nanotecnologias]] e als [[assemblaire moleculari|assemblaires molecularis]], e fondèt l'[[Institut Foresight]]. Los sites de Califòrnia del sud de l'[[Alcor Life Extension Foundation]], la primièra [[organizacion sens tòca lucrativa]] fasent de recercas sus la [[crionia]], trabalhant per la seuna promocion e venent tanben un luòc d'encontra privilegiat dels futuristas. En 1988, lo primièr numerò d'''Extropy Magazine'' fuguèt publicat per [[Max More]] e Tom Morrow. En 1990, More creèt la seuna doctrina transumanista qu'exprimèt jos la forma dels ''Principles of Extropy'' (« Principis de l'Extropia »)<ref name="More 1990-2003">{{obratge| nom1 = More|prenom1 = Max| títol = Principles of extropy | annada = 2003 | legir en linha = http://extropy.org/principles.htm|consulté le = 30 mai 2012}}</ref>, e faguèt las basas del transumanisme modèrne li donant una novèla definicion<ref name="More 1990">{{obratge|nom1 = More|prenom1 = Max| títol = Transhumanism: a futurist philosophy| année = 1990 | legir en linha = http://www.maxmore.com/transhum.htm}}</ref> : ::{{cita|Lo transumanisme es una classa de filosofias avent per tòca de nos guidar cap a una condicion postumana. Lo transumanisme parteja fòrça valors amb l'umanisme d'entre que un respècte de la rason e de la sciéncia, un ligam al progrès e una granda consideracion per l'existéncia umana (o transumana) dins aquela vida. […] Lo transumanisme difèra de l'umanisme perque reconéis e anticipa los cambis radicals de la natura e de possibilitats de nos vidas provocats per diversas sciéncias e tecnicas […].}} En 1992, More e Morrow fondèron l'''[[Extropy Institute]]'' qu'a per tòca de densificar lo malhum social futurista e de promòure una reflexion collectiva suls corrents ideologics emergents e los comportaments novèls en organisant una seriá de conferéncia e, subretot, en redigent un quasernet d'adreças: en consequéncia, la pensada transumanista se vei difusada pel primièr còp, pendent lo periòde del vam de la [[cibercultura]] e de la [[contracultura]] [[cyberdelica]]. En 1998, los filosòfs [[Nick Bostrom]] e [[David Pearce]] fondèron la ''[[World Transhumanist Association]]'' (WTA, ''Association Transhumaniste Mondiale''), una organizacion non governamentala de reng internacional trabalhant per que lo transumanisme siá reconegut coma digne d'interés pel [[Recerca scientifica|mitan scientific]] coma pels [[poders publics]]<ref name="Hughes 2005">{{obratge|lenga=en | prenom1 = James| nom1 = Hughes| títol = Report on the 2005 interests and beliefs survey of the members of the World Transhumanist Association| annada = 2005| legir en linha= http://transhumanism.org/resources/survey2005.pdf| format=PDF}}</ref>. En 2002, la WTA modifiquèt e adoptèt la Declaracion Transumanista (''The Transhumanist Declaration'')<ref name="World Transhumanist Association 2002">{{Ligam web|lenga=en |url=http://www.transhumanism.org/index.php/WTA/faq21/79/ |títol=The transhumanist declaration |autor=World Transhumanist Association |annada=2002 }}</ref>. La ''[[FAQ]] Transhumaniste'', concebuda per la WTA, dona doas definicions formalas del transumanisme<ref name="World Transhumanist Association 2002-2005">{{obratge |lenga=en| nom1 = World Transhumanist Association | títol = The transhumanist FAQ| annada = 2002 |publi=2005 | legir en linha = http://www.transhumanism.org/resources/FAQv21.pdf|format=PDF</ref>: # {{cita|Lo movement cultural e intellectual qu'afirma qu'es possible e desirable de melhorar fondamentalament la condicion umana per l'usatge de la rason, subretot en desvelopant e difusant largament las tecnicas visant a eliminar lo vielhum e a melhorar de biais significatiu las capacitats intellectualas, fisicas e psicologicas de l'èsser uman. # L'estudi de las repercussions, de las promessas e dels dangièrs potencials de tecnicas que nos permetran de suberpassar de constrenchas inerentas a la natura umana e tanben l'estudi dels problèmas etics que soslevan l'elaboracion e l'usatge d'aquelas tecnicas.}} [[Anders Sandberg]], un universitari e eminent transumanista, reculhèt d'autras definicions similaras<ref name="Sandberg">{{obratge|lenga=en| prenom1 = Anders| nom1 = Sandberg | títol= Definitions of Transhumanism| date = | legir en linha = http://www.aleph.se/Trans/Intro/definitions.html}}</ref>. Los representants de la WTA consideravan que las fòrças socialas constituavan un fren potencial a lors projèctes futuristas e que calguèt, en consequéncia, estatuar sus la posicion d'adoptar fàcia a elas, mas totas las organizacions transumanistas an pas lo mèsme vejaire<ref name = "Hughes 2004"/>. Subretot, un problèma pausat èra aquel de l'accès equitable dels individús de classas socialas e de nacionalitats diferentas a las tecnicas de melhorament uman<ref name="Utne">{{Ligam web | autor = Alyssa Ford| títol = Humanity: The Remix | seria = [[Utne Magazine]] | editor = | data = Mai-Junh de 2005 | url = http://www.twliterary.com/jhughes_utne.html}}</ref>. En 2006, après una lucha politica dins los rengs del movement transumanista entre la drecha [[Libertarianisme|libertariana]] e la [[Liberalisme contemporanèu als Estats Units|esquèrra liberala]], la WTA, jos l'egida de son ancian director [[James Hughes]], adoptèr una postura mai pròcha del [[centre esquèrra]]<ref>{{Ligam web | autor = William Saletan | títol = Among the Transhumanists | editor = Slate.com | data = 4 juin 2006 | url = http://www.slate.com/id/2142987/fr/rss/}}</ref>{{,}}<ref name="Utne"/>. Encara en 2006, lo conselh d'administracion de l' ''Extropy Institute'' acabèt sas activitats, declarant que sa mission aviá estat « complida, dins l'essencial » (« ''essentially completed'' »)<ref name="Extropy Institute 2006">{{obratge|lenga=en |nom1 = Extropy Institute |títol = Next Steps| annada = 2006 | legir en linha = http://www.extropy.org/future.htm}}</ref>. La WTA donc prenguèt la plaça de principala organizacion transumanista al mond. En 2008, cambièt son imatge, la WTA adoptèt lo nom d'« [[Humanity Plus|Humanity+]] » per far paréisser de valors umanas mai grandas<ref name="Blackford 2008">{{ligam web| auteur = Russel Blackford | títol = WTA changes its image | annada = 2008 |url = http://metamagician3000.blogspot.com/2008/07/wta-changes-its-image.html}}</ref>. ''Humanity Plus'' publiquèt ''H+ Magazine'', un periodic publicat per [[R. U. Sirius]] e que presenta d'actualitats e de las idèas del transumanisme<ref name=H+>{{Ligam web|títol=H+ Magazine|url=http://www.hplusmagazine.com/}}</ref>{{,}}<ref name="Newitz 2008">{{obratge|lenga=en | prenom1 = Annalee |nom1=Newitz | títol = Can Futurism Escape the 1990s? | annada = 2008 |legir en linha = http://io9.com/5067829/can-futurism-escape-the-1990s}}</ref>. == Teoria == La question de la vision del transumanisme coma una branca del postumanisme e aquela de la conceptualizacion del postumanisme al respècte del transumanisme fan debat. Las criticas del transumanisme, [[Conservatisme|conservators]]<ref name="Fukuyama 2004">Fukuyama 2004</ref>, [[Cristianisme|crestians]]<ref name="Hook 2004"> {{Obratge | lenga =en | prenom1 =Christopher | nom1 =Hook | prenom2 =Stephen G. | nom2 =Post | director2=oui | títol =Encyclopedia of Bioethics | editor =Macmillan | luòc =New York | annada =2004 | isbn =0028657748 | oclc =52622160 | títol capitol =Transhumanism and Posthumanism | passatge =2517–2520 | url=http://gale.cengage.com/pdf/samples/sp657748.pdf }}</ref> o [[Progressisme|progressistas]]<ref name="The Hedgehog Review 2002">{{ligam web| autor = [[Langdon Winner]]| títol = Are Humans Obsolete? | seria = [[The Hedgehog Review]] | editor = | data = Automne 2002 | url = http://www.virginia.edu/iasc/HHR_Archives/Technology/4.3DWinner.pdf }} </ref>{{,}}<ref name="Coenen 2007">{{Obratge | lenga =en | prenom1 =Christopher | nom1 =Coenen | prenom2 =Gerhard | nom2 =Banse | director2=oui | títol =Assessing Societal Implications of Converging Technological Development | editor =édition Sigma | luòc =Berlin | annada =2007 | paginas = 141–172 | isbn =978-3-89404-941-6 | oclc =198816396 | capitol =Utopian Aspects of the Debate on Converging Technologies | url =http://www.itas.fzk.de/deu/lit/epp/2007/coen07-pre01.pdf | consulté le =19 août 2008 }}</ref>, o percevon sovent coma una varianta o una forma mai activista del postumanisme, mas d'erudits protransumanista o qualifican tanben de branca de la « filosofia postumanista », per exemple<ref name="Miah 2007"> {{ligam web|lenga=en| autor = Andy Miah| títol = Posthumanism: A Critical History| annada = 2007 | url = http://ieet.org/archive/2007.04.12-MiahChapter2.pdf}} {{pdf}} </ref>. Una propriatat comuna al transumanisme e al postumanisme filosofic es la vision futura de nòvas espècias intelligentas, evolucions de l'umanitat, que la complateran o la suplantaran. Lo transumanisme insistís sus l'aspècte evolucionista del fenomèn, envisatjant la creacion d'un animal dotat d'una fòrça granda intelligéncia mercé al melhorament cognitiu (es a dire merce a la [[provolucion]])<ref name="Hughes 2004">{{Ouvrage | lenga =en | prenom1 =James | nom1 =Hughes | títol =Citizen Cyborg | an =2004 | url =https://archive.org/details/citizencyborgwhy0000hugh | sostítol =Why Democratic Societies Must Respond to the Redesigned Human of the Future | editor =Westview Press | annada =2004 | isbn =0-8133-4198-1 | oclc =56632213 }}</ref>, mas s'agafa a un « futur postuman », finalitat d'una evolucion artificialament cometida<ref name="Bostrom 2006">{{Ligam web | nom = Bostrom | prenom = Nick | títol = Why I Want to be a Posthuman When I Grow Up | url = http://www.nickbostrom.com/posthuman.pdf}}</ref>. Pasmens, l'idèa de crear d'[[Intelligéncia artificiala|esseres intelligents artificials]] prepausat, per exemple, pel [[Robotica|robotician]] [[Hans Moravec]], a influencièt lo transumanisme<ref name="Moravec 1998"/>. Mas las idèas de Moravec e lo transumanisme foguèron lèu vists coma una varianta « complasenta » o « [[Apocalipsi|apocaliptica]] » del postumanisme e tanben destriat del « postumanisme cultural » dins las letras e las arts<ref name="Cultural Critique 2003"> {{Ligam web | autor = Neil Badmington | títol = Theorizing Posthumanism | seria = Cultural Critique | editor = | data = Ivern de 2003 | url = http://muse.jhu.edu/login?uri=/journals/cultural_critique/v053/53.1badmington.html }} </ref>. Un tal « postumanisme critic » donariá de matèria per tornar pensar las relacions entre umans e maquinas totjorn mai sofisticadas alara que, dins aquela perspectiva, lo transumanisme e los postumanismes similars abandonan pas los concèptes desuets de l'« individú liure e autonòma » mas espandissent sas prerogativas al domèni del postuman<ref name="Hayles 1999">{{Ouvrage | lenga =en | prenom1 =N. Katherine | nom1 =Hayles | títol =How We Became Posthuman | sostítol =Virtual Bodies in Cybernetics, Literature, and Informatics | editor =University Of Chicago Press | annada =1999 | isbn =0226321460 | oclc =186409073 }}</ref>. Es dins aquel encastre de pensada que lo transumanisme se percep d'esperel coma essent la continuitat de l'[[umanisme]] e de l'esperit de las [[filosofia de las Luces|Luces]]. Qualques umanistas laícs veson dins lo transumanisme la progenitura del movement de [[liura pensada]]. Sostenon que los transumanistas se diferencian dels umanistas tradicionals perque se concentran subretot suls apòrts de la tecnica als problèmas umans e al problèma de la [[mòrt]]<ref name="Inniss 1998">{{Ligam web| autor = Patrick Inniss| títol = Transhumanism: The Next Step? | url = http://www.secularhumanism.org/library/aah/inniss_8_4.htm }}</ref>. Pasmens, d'autres progressistas afirman que lo postumanisme, filosofic coma activista, se destornar de las preoccupacions de [[justícia sociala]], de reforma de las institucions umanas e d'autres centres d'interés de las Luces e incarna de fach un desir [[Narcissisme|narcissic]] de [[transcendéncia]] del còs uman, en quèsta d'un biais d'èsser mai intens, mai viu, mai requist<ref name="Winner 2005">{{Obratge | lenga =en | prenom1 =Langdon | nom1 =Winner | prenom2 =Harold | nom2 =Bailie | director2=oui | prenom3 =Timothy | nom3 =Casey | director3=oui | títol =The Future of Human Nature | editor =Massachusetts Institute of Technology Press | passatge = 385–411 | isbn =0-262-52428-7 | capitol =Resistance is Futile: The Posthuman Condition and Its Advocates }}</ref>. D'aquel vejaire, lo transumanisme abandona las miradas de l'umanisme, de la filosofia de las Luces e de las politicas progressistas. === Tòcas === Alara que los teoricians e partesans del transumanisme cercan a expleitar la [[rason]], la [[sciéncia]] e la [[tecnologia]] per contrar la pauretat, la malautiá, l'andicap e la manca alimentària pel mond, lo transumanisme, el, se caracteriza per l'interés particular que dona a l'aplicacion de las tecnicas al melhorament del còs uman a l'escala individuala. Fòrça transumanistas contribuisson activament a l'estimacion dels apòrts possibles de las tecnicas futuras e dels sistèmas socials innovants a la qualitat del [[Biocentrisme|vivent]] en general, tot en cercant la realizacion practica, per l'eliminacion de las barrièras congenitalas del fisic e del mental, de l'ideal d'egalitat al sens [[Egalitat sociala|legal]] e politica. Los filosòfs transumanistas sostenon en mai qu'existís un imperatiu etic de [[perfectionisme]], implicant que los umans s'esfòrçan al progrès e al melhorament de lor condicion, qu'es tanben possible e desirable que l'umanitat intra dins una èra transumana, ont los umans auran lo contraròtle de lor evolucion. Dins una èra atal, l'evolucion naturala será remplaçada per una transformacion volguda. De teoricians, coma [[Raymond Kurzweil]], considèran que lo ritme del cambiament tecnologic es a s'accelerar e que los cinquanta ans venents veiràn aparéisser en mai de las avançadas tecnologicas radicalas, mas tanben una [[singularitat tecnologica]], un punt d'inflexion que cambiará la quita natura de l'Òme<ref name="Kurzweil 2005"/>. Gaireben totes los transumanistas considèron aquela trencadura coma desirabla, mas avisant contra los dangièrs inerents a una acceleracion subte del progrès tecnologic. Atal, jutjan necessari la responsabilizacion de l'ensems del actors d'aquel progrès per evitar de derivas. Per exemple, Bostrom descriguèt en detalh lo risc existencial ligat a la preservacion de la santat futura de l'umanitat, coma los riscs que poiriàn venir de las novèlas tecnicas<ref name="Bostrom 2002">{{obratge|lenga=en | prenom1 = Nick |nom1=Bostrom | títol = Existential risks |sostítol= analyzing human extinction scenarios| annada = 2002 |url= http://www.nickbostrom.com/existential/risks.html}}</ref>. === Etica === Los transumanistas s'ensejan dins d'apròchas interdisciplinàrias per comprendre e evaluar las possibilitats de passar las limitacions biologicas. S'apièjan sus la [[futurologia]] que los domènis de l'etica cama la [[bioetica]], l'[[infoetica]], la [[nanoetica]], la [[neuroetica]], la [[roboetica]], e la [[tecnoetica]] venon subretot, mas pass sonque, d'una filosofia [[Utilitarisme|utilitarista]], e d'una perspectiva [[liberalisme|liberala]] del progrès social, politic e economic. Al contrari de fòrça filosòfs, critics socials, e activistas que plaçan una valor morala sus la preservacion dels sistèmas naturals, los transumanistas veson pel melhor lo concèpte especific de çò qu'es « [[natura]]l » coma problematicament nebulós, e pel pièger coma un obstacle al progrès<ref name="Bostrom, Sandberg 2002">{{en}} {{ ligam web |autor=Nick Bostrom et Anders Sandberg |títol = The Wisdom of Nature: An Evolutionary Heuristic for Human Enhancement| annada = 2007| url = http://www.nickbostrom.com/evolution.pdf|format=PDF}} {{pdf}}</ref>. En relacion amb aquò, fòrça dels principals defensaires del transumanisme jutjan los critics d'aquel darrièr venent de la drecha e de l'esquèrra politica, coma « bioconservators », o « [[neoluddisme|neoluddistes]] », (fasent allusion al movement social del sègle XIX de l'[[Luddisme|anti-industrializacion]], opozat al remplaçament dels trabalhors umans per de maquinas)<ref name="Hughes 2002">{{ligam web|lenga=en| autor = James Hughes| títol = The politics of transhumanism| annada = 2002| url = http://www.changesurfer.com/Acad/TranshumPolitics.htm}}</ref>. == Corrents de pensadas == I a una varietat d'opinions al sen de la pensada transumanista. Fòrça dels principals pensaires transumanistas an de visions que son de contunh revisadas e en desvelopament<ref name="WTA FAQ 5.2">{{ligam web| autor = World Transhumanist Association| títol = What currents are there within transhumanism?| annada = 2002–2005 | url = http://www.transhumanism.org/index.php/WTA/faq21/81/}}</ref>. De corrents distinctius de transumanisme son identificats e vaquí dins l'òrdre alfabetic: # L'abolicionisme (imperatiu edonista)<ref>{{ligam web | url = http://www.abolitionist-society.com/abolitionism.htm | títol = Abolitionism | autor = The Abolitionist Society}}</ref> # Lo transumanisme democratic, sintèsi de la [[social democracia]] e del transumanisme<ref name="Hughes A2002">{{ligam web|lenga=en| autor = Hughes, James| títol = Democratic Transhumanism 2.0| annada = 2002 | url = http://www.changesurfer.com/Acad/DemocraticTranshumanism.htm}}</ref>. # L'extropianisme # L'imortalisme fondat sus l'idèa que l'imortalitat es tecnologicament possible e desirable<ref name=imminst>{{Ligam web| url=http://www.imminst.org/ | títol=Immortality Institute}}</ref>. # Lo postsexualisme, la recerca de l'eliminacion volontària del genre dins l'espècia umana per l'aplicacion de biotecnologias e de tecnologias de reproduccion assistada. # Lo singularitarianisme fondat sus l'idèa qu'una [[singularitat tecnologica]] es possible e desirable<ref name="Kurzweil 2005"/>. # Lo tecnogaïanisme, una dralha ecologica fondada sus l'idèa que lo progrès tecnologic pòt permetre de restaurar l'ecosistèma mejans per exemple las [[tecnologias alternativas]]<ref name="Hughes A2002"/>. # Lo transumanisme libertarian === Espiritualitat === Alara que fòrça transumanistas dison aderir a une ideologia esperitala laïca, son gaireben totes [[Ateïsme|atèus]]<ref name="Hughes 2005"/>, una minoritat de transumanistas seguisson de formas liberalas de tradicions de la filosofia orientala coma lo [[bodisme]] e lo [[iòga]]<ref name="Hughes">{{ligam web|lenga=en| autor = James Hughes| títol = Technologies of Self-perfection: What would the Buddha do with nanotechnology and psychopharmaceuticals? | annada = 2004| url = http://archives.betterhumans.com/Columns/Column/tabid/79/Column/222/Default.aspx}}</ref> o fan fusionar lors idèas transumanistas amb de religions occidentalas establidas coma lo [[cristianisme liberal]]<ref name="Ledford 2005">{{ligam web| autor =James Ledford MacLean| títol = Prepare for HyperEvolution with Christian Transhumanism| annada = 2005 | url = http://www.hyper-evolution.com/Christian%20Transhumanism.pdf}} {{pdf}}</ref> o lo [[mormonisme]]<ref>{{Ligam web|url=http://transfigurism.org/community/ | títol=Mormon Transhumanist Association}}</ref>. Malgrat lor actitud seculara que preval, qualques transumanistas entretenon d'espers tradicionalament avançats per las religions, coma l'[[imortalitat]]<ref name =imminst/>, alara que de nòu movements religioses controversiats, nascut a la fin del sègle XX, adoptèron explicitament las tòcas transumanistas de transformacion de la condicion umana, en aplicant la tecnica d'alteracion del còs e de l'esperit, coma lo [[movement raëlian]]<ref name="Rael 2002">{{ouvrage | nom1 =Raël | títol = Oui au clonage humain | sostítol = La vie éternelle grâce à la science | editor = Quebecor | annada = 2002 | isbn =1903571057 | oclc =226022543 }}</ref>. Pasmens, los pensaires associats al movement transumanista mai sovent se focalizan cap a de tòcas practicas de l'utilizacion de la tecnologia per perlongar la durada de la vida e melhorar la santat, tot en especulant sul fach que la compreneson futura de la [[neuroteologia]] e de l'aplicacion de la [[neurotecnologia]] permetrián als umans de ganhar un contraròtle mai grand suls [[estat modificat de consciéncia|estats modificats de consciéncia]], que son comunament interpretadas coma d'« [[experiéncia espiritala|experiéncias espiritalas]] », e permetriá atal d'accedar a una [[coneissença de se]] mai prigonda<ref name="Hughes"/>. La majoritat dels transumanistas son de [[materialisme|materialistas]] que creson pas dins una [[anma]] umana transcendanta. La teoria de la [[personalitat]] transumanista es tanben contra l'identificacion unica dels actors morals e dels subjèctes amb los umans biologics, jutjant coma [[Antispecisme|specista]] l'exclusion dels nonumans, dels paraumans e de las maquinas sofisticadas, d'un punt de vista etic<ref name="Glenn 2003">{{ligam web| autor = Glenn, Linda MacDonald| títol = Biotechnology at the margins of personhood: an evolving legal paradigm| annada = 2003 | url = http://ieet.org/index.php/IEET/articles/glennjet2003/| consulté le=3/03/2006}}</ref>. Fòrça creson dins la compatibilitat entre los esperits umans e lo material informatic, avançant la teoria que la [[consciéncia]] umana será un jorn transferida dins de medias alternatius, una tecnica especulativa coneguda coma « [[telecargament de l'esperit]] »<ref name="Sandberg 2000">{{ligam web|lenga=en| autor = Anders Sandberg | títol= Uploading| annada = 2000| url=http://www.aleph.se/Trans/Global/Uploading/}}</ref>. Una formulacion extrèma d'aquela idèa benlèu trobada dins la proposicion de [[Frank Tipler]] del punt Omega. S'inspirant d'idèas del [[digitalisme]], Tipler avancèt l'idèa que l'esfondrament de l'[[Univèrs]] dins de miliards d'ans poiriá crear las condicions per la perpetuacion de l'umanitat dins una realitat simulada a l'interior d'un megaordinator, e acabariá atal la forma del « Dieu [[postuman]] ». Alara qu'es pas un transumanista, la pensada de Tipler foguèt inspirada pels escrichs de [[Pierre Teilhard de Chardin]], un [[Paleontologia|paleontològ]] e [[teologia]]n [[Companhiá de Jèsus|jesuista]] que vegèt una [[causa finala]] evoluant dins lo desvelopament d'una [[noosfèra]], una consciéncia globala<ref name="tipler1994">{{obratge | lenga = en | prenom1 = Frank J. | nom1 =Tipler | títol = The Physics of Immortality | editor = Doubleday | annada = 1994 | isbn =0-19-282147-4 | oclc =16830384 }}</ref>. L'idèa de telecargar una personalitat dins un substrat non biologic e los ipotèsis sosjacents son criticats per un larg panèl d'universitaris, scientifics e activistas, a vegada segon lo quita transumanisme, de còps qu'i a de pensaires coma [[Marvin Minsky]] o [[Hans Moravec]] que son sovent vists coma sos iniciators. Al subjècte dels ipotèsis sosjacents, coma l'eritatge de la [[cibernetica]], d'unes faguèron valer qu'aquel esper materialista engendra un [[monisme]] esperital, una varianta de l'[[idealisme]] filosofic<ref name="Dupuy 2005">{{ligam web|lenga=en| autor = Dupuy, Jean-Pierre | títol = The Philosophical Foundations of Nanoethics | annada = 2005| url = http://ens-web3.ens-lsh.fr/amrieu/IMG/pdf/Dupuy_NanoEthics_05.pdf}} {{pdf}}</ref>. Dins la perspectiva conservatritz cristiana, l'idèa de telecargar l'esperit es afirmar coma representant un denigrament del còs uman caraceristic de la cresença [[Gnosticisme|gnostica]]<ref name="Pauls 2005">{{ligam web|lenga=en| autor =David Pauls| títol = Transhumanism: 2000 Years in the Making| annada = 2005 | url = http://www.thecbc.org/redesigned/research_display.php?id=189}}</ref>. Lo transumanisme e sos progenitors intellectuals presumits tanben foguèron descrichs coma « neognostics » pels comentators non crestians e secularis<ref name="Giesen 2004">{{ligam web| autor =Klas-Gerd Giesen| títol = Transhumanisme et génétique humaine| annada = 2004 | url = http://www.ircm.qc.ca/bioethique/obsgenetique/cadrages/cadr2004/c_no16_04/c_no16_04_01.html}}</ref>{{,}}<ref name="Davis 1999">{{obratge | lenga = en | prenom1 = Erik | nom1 =Davis | títol = TechGnosis | an = 1998 | url = https://archive.org/details/techgnosismythma0000davi | sostítol = Myth, Magic, and Mysticism in the Age of Information | editor = Three Rivers Press | annada = 1999 | isbn =0-609-80474-X | oclc =42925424 }}</ref>. Lo primièr dialòg entre lo transumanisme e la [[fe]] èra l'objectiu d'un seminari academic a l'Universitat de Toronto en 2004<ref name="Campbell & Walker 2005">{{ligam web|lenga=en| autor =Heidi Campbell e Mark Alan Walker| títol = Religion and transhumanism: introducing a conversation| annada = 2005 | url = http://www.jetpress.org/volume14/specialissueintro.html}}</ref>. Perque aquò poiriá servir unas de las mèsmas foncions que las gents an tradicionalament vists dins la [[religion]], los religioses e critics seculars mantenguèron que lo quite transumanisme èra una religion o, al mini, una [[pseudoreligion]]. Las criticas religiosas denoncièron que la filosofia del transumanisme ofrissiá cap de vertat eternala nimai une relacion amb lo [[divinitat|divin]]. Argumentèron qu'una filosofia desprovesida de cresença daissa l'umanitat a la deriva dins la mar brumosa del [[cinisme]] [[postmodèrne]] e de l'[[anomia]]. Los transumanistas respondèron que de talas criticas rebaton un escaç al respècte del contengut actual de la filosofia transumanista, al contrari d'èsser cinic, es enrazigat dins d'actituds [[optimisme|optimistas]], idealistas, que nos fa tornar a las [[Luces (filosofia)|Luces]]<ref>{{Ligam web| url=http://www.transhumanism.org/tv/2004/program.shtml#Faith | títol=TransVision 2004: Faith, Transhumanism and Hope Symposium}}</ref>. Seguent aquel dialòg, [[William Sims Bainbridge]] faguèt un estudi pilòt, publicat dins lo [[jornal de l'evolucion e de la tecnologia]], suggerissent que las actituds religiosas son negativament correladas amb l'acceptacion de las idèas transumanistas, e indicant que los individús amb de visions del mond fòrça religiosas tendon a percebre lo transumanisme coma essent un afront dirècte, competitiu, de lors cresenças espiritalas<ref name="Bainbridge">{{ligam web|lenga=en| autor = Bainbridge, William Sims| títol = The Transhuman Heresy | annada = 2005| url = http://jetpress.org/volume14/bainbridge.html}}</ref>. == Practica == Alara qu'uns transumanistas an una apròcha abstracha e e teorica suls beneficis de las tecnicas emergentas, d'autras donèron de proposicions precisas per de modificacions del còs uman, inclussissent aquelas que ne son ereditaris. Los transumanistas son sovent concernits amb los biais de melhorament del [[sistèma nervós]] uman. Alara qu'uns prepausan lo melhorament de la memòria e dels potencials del cervèl per un [[exocortex]] o per la modificacion del [[sistèma nervós periferic]]. Lo [[cervèl]] essent considerat coma lo denominator comun de la personalitat, es donc l'objectiu principal de las ambicions transumanistas<ref name="Walker 2002">{{ligam web|lenga=en| autor = Mark Alan Walker| títol = Prolegomena to any future philosophy| année = 2002 | url = http://www.jetpress.org/volume10/prolegomena.html}}</ref>. Per que partisans del [[desvelopament personal]] e de las [[modificacion corporala|modificacions corporalas]], los transumanistas tendon a utilizar las tecnicas existentas que son supausada melhorar las performànças cognitivas e fisicas, pendent que s'engatjan dins de rotinas e estils de vida fachs per melhorar la santat e la longevitat<ref name="Kurzweil 1993">{{obratge | lenga = en | prenom1 = Raymond | nom1 =Kurzweil | ligam autor1= Raymond Kurzweil | títol = The 10% Solution for a Healthy Life | editor = Three Rivers Press | anada = 1993 }}</ref>. Segon lor edat, qualques transumanistas exprisson lor preoccupacion sul fach que viuran pas per culhir los beneficis de las futuras tecnicas. Pasmens, fòrça an un grand interés dins las estrategias d'alongament de la vida, e pel finançament de recercas dins la [[crionia]], per ne far una opcion viabla de darrièr recors puslèu que de la daissar coma biais non sentit<ref name="Kurzweil 2004">{{ouvrage | lenga = en | prenom1 = Raymond | nom1 =Kurzweil | títol = Fantastic Voyage | sostítol = Live Long Enough to Live Forever | editor = Viking Adult | anada = 2004 | isbn =1-57954-954-3 | oclc =56011093 }}</ref>. Las comunautats transumanistas regionalas e internacionalas d'objectius diverses creèron de malhum e de forums per discutir e menar de projèctes en comun. === Apròcha tecnologica === [[Fichièr:Converging technologies.png|thumb|[http://www.wtec.org/ConvergingTechnologies/''Converging Technologies''], un rapòrt de 2002 explorant lo potencial de sinergia de las nanobiologia e biotecnologia, venguèt una referéncia per l'especulacion al subjècte de las tecnologias desvelopablas dins un futur pròche.]] Los transumanistas sostenon l'[[emergéncia]] e la [[convergéncia]] de tecnicas coma que la [[nanotecnologia]], la [[biotecnologia]], las [[tacnicas de l'informacion e de la comunicacion]] e la [[sciéncia cognitiva]] (NBIC) e d'autras ipoteticas sciéncias futuras coma la [[realitat simulada]], l'[[intelligéncia artificiala]] fòrta, lo [[telecargament de l'esperit]] e la [[crionica]]. Penson que los umans pòdon e devon utilizar aquelas tecnicas per venir mai que d'umans<ref name="Naam 2005">{{obratge | lenga = en | prenom1 = Ramez | nom1 =Naam | títol = More Than Human | sostítol = Embracing the Promise of Biological Enhancement | editor = Broadway Books | annada = 2005 | isbn =0-7679-1843-6 | oclc =55878008 | url =http://www.morethanhuman.org/ }}</ref> Son tojorn mai partisans de la reconeissença e/o de la proteccion de la [[Liura Pensada]], de la Liuara Aparéncia, e de la Liura Procreacion al subjècte dels [[drechs civics]], e per tòca de garantir als individús e a los enfants la causida d'utilizar las tecnologias de melhorament de l'uman. Unes especulan sul fach que las tecnicas de melhorament de l'uman e d'autras tecnologias emergentas facilitarán benlèu de melhoraments mai radicals de l'Òme a l'albe del sègle XXI<ref name="Kurzweil 2005">{{ouvrage | lenga = en | prenom1 = Raymond | nom1 =Kurzweil | títol = The Singularity Is Near | sostítol = When Humans Transcend Biology | editor = Viking Adult | annada = 2005 | isbn =0-670-03384-7 | oclc =224517172 }}</ref>. Un rapòrt de 2002, ''Tecnologias de conversions pel melhorament de las performanças umanas'', missionat per la Fondacion Scientifica Nacionala e lo departament american del Comerci, conten de descripcions e de comentaris sus l'estat de las sciéncias e de las tecnologias NBIC (nanotecnologias, biotecnologias, informatica e sciéncias cognitivas), fachs per de contributaires màgers d'aquel domèni. Lo rapòrt discuta d'usatges potencials d'aquelas tecnologias dins l'implementacion de las tòcas transumanistas de melhorament de las performanças e de santat, e dels trabalhs en cors de las aplicacions de las tecnologias de melhorament de l'uman dins l'[[Armada]] e dins la racionalizacion de l'[[Interfàcia òme maquina]] dins l'[[Industria]]<ref name="Roco and Bainbridge 2004">{{obratge | lenga = en | prenom1 = Mihail C. | nom1 =Roco | prenom2 = William Sims | nom2 = Bainbridge | títol = Converging Technologies for Improving Human Performance | an = 2003 | url = https://archive.org/details/convergingtechno0000unse | editor = Springer | annada = 2004 | isbn =1402012543 | oclc =52058285 }}</ref>. Alara que las discussions internacionalas sus las tecnologias convergentas e los concèptes de las NBIC generan fòrça criticas sus lors orientacions transumanistas e lors personatges pareissent sortits de la [[sciéncia ficcion]]<ref name="The Royal Society & The Royal Academy of Engineering 2004">{{ligam web|lenga=en|autor = [[The Royal Society]] e The [[Royal Academy of Engineering]]| títol = Nanoscience and nanotechnologies (Ch. 6)| annada = 2004 | url = http://www.nanotec.org.uk/report/chapter6.pdf}} {{pdf}}</ref>{{,}}<ref name="European Parliament 2006">{{ligam web|lenga=en| autor = [[Parlement Europèu]]| títol = Technology Assessment on Converging Technologies| annada = 2006| url = http://www.europarl.europa.eu/stoa/publications/studies/stoa183_en.pdf| consulté le=6/12/2006}} {{pdf}}</ref>{{,}}<ref name="Dorothée Benoit Browaeys 2005">{{ligam web| autor =Dorothée Benoit Browaeys| títol = Les transhumains s'emparent des nanotechs| annada = 2005| url = http://www.vivantinfo.com/uploads/media/Nanotechnologies_transhumanisme.pdf}} {{pdf}}</ref>, las recercas sus las tecnologias d'alteracion del cervèl e del còs foguèron accelerat jos la tutèla del departament american de la Defensa, interessat pels avantatges qu'aquela poiriá balhar sul camp de batalha a lors supersoldats, pels EUA e lors aliats<ref name="Moreno 2006">{{ouvrage | lenga = en | prenom1 = Jonathan D. | nom1 =Moreno | títol = Mind Wars | an = 2006 | url = https://archive.org/details/mindwarsbrainres00jona | sostítol = Brain Research and National Defense | editor = Dana Press | annada = 2006 | isbn =1932594167 }}</ref>. === Apròcha politica === Segon l'[[Associacion Francesa Transumanista]], es natural, donc politicament neutre, d'{{cita|acompanhar e encoratjar los novelums scientifics e tecnics propicis a la creissença del potencial fisic e intellectual de l'Òme}}<ref>[http://transhumanistes.com/ Technoprog]</ref>. Atal, lo transumanisme es jutjat ni [[proselita]], ni [[militant]]. Per sos partisans, {{cita|las gents aderisson de segur a la tòca al moment que las tecnicas serán aquí per que qual vòl pas èsser mai [[intelligent]], d'escapar a la [[malautiá]] e la [[mòrt]] ?}}<ref>Publi-rédactionnel de Catherine Ducruet, ''Ces scientifiques qui rêvent de l'immortalité'', [[Les échos]], 19 mai 2011, page 2</ref> Per d'autres, lo transumanisme es gaire pas politicament neutre. Atal per exemple los exegetas de la pensada de [[Jacques Ellul]], i veson una seguida dirècte del [[capitalisme]] e mai generalament de l'[[Productivisme|ideologia productivista]]. Se, per eles, {{cita|lo transumanisme es pas un subjècte de debat}}, es qu' ''{{cita|es al vam. Fin finala, ja s'apièja pas la medecina tota sus la sciéncia e la tecnica ? Ja aculhís pas, « L’òme », en son còs un fum de substàncias e d’artefactes ?... Es obliar pasmens que totes los òmes benefician pas d’un sistèma de santat mas sols los ressortissents dels païses mai industrializats de la planèta, alara que de milions d’autres accedisson pas als besonhs de basa. La tecnica (essent) la causa mens democratica que siá, subretot dins lo domèni de la santat, vaquí que, dins los nòstres quita païses, unes ne volon pas mai. Amarián poder utilizar de protèsis sens necessàriament èsser malauts, pas que per estimular, aumentar lors capacitats fisicas, intellectualas e moralas, veire se balhar de capacitats ineditas. Se lo transumanisme pareis al capitalisme, es d'en primièr per que refortís las inegalitats<ref>{{fr}}Joël Decarsin, « L'individu et le système », Associacion Internacionala [[Jacques Ellul]], grop Marseilha/Ais de Provença, http://jacques-ellul-marseille-aix.org/documents2012/positions/L_individu_et_le_systeme.pdf</ref>.}} == Art e cultura == Los tèmas del transumanisme prenguèron una plaça totjorn mai importanta dins diversas formas literàrias pendent l'emergéncia del movement. La [[sciéncia ficcion]] contemporanèa contenon sovent de representacions positivas d'una vida umana tecnologicament melhorada dins una [[utopia]] (subretot dins de [[tecnoutopia]]s ). Pasmens, la representacion par la sciéncia ficcion d'un èsser uman melhorat o de quine que siá mena de postuman es sovent acompanhada d'un avisament. Los scenaris mai pessimistas inclusisson fòrça [[istòrias orrificas]] o [[distopia]]s dins las istòrias de bioingenhria umana qu'acaban mal. Dins las decennias precedentas just a l'emergéncia del transumanisme coma un movement separat, fòrça tèmas e concèptes transumanistas comencèron a aparéisser dins als òbras de [[Robert A. Heinlein]] ([[Lazarus Long]] series, 1941–87), [[A. E. van Vogt]] (''[[Slan]]'', 1946), [[Isaac Asimov]] (''[[I, Robot]]'', 1950), [[Arthur C. Clarke]] (''[[Childhood's End]]'', 1953), [[Jimmy Guieu]] (''[[L'Èra dels Biocibs]]'', 1960), [[Cordwainer Smith]] (''[[The Boy Who Bought Old Earth]]'', 1964) e [[Stanislaw Lem]] (''[[Cyberiad]]'', 1967)<ref name="Hughes 2004"/>. Lo genre [[ciberpunk]], que las òbras de [[William Gibson]] ''[[Neuromancer]]'' (1984) e [[Bruce Sterling]] ''[[Schismatrix]]'' (1985) son de bons exemples, foguèt plan concernit per las modificacions del còs uman. D'entre las òbras amb de tèmas transumanistas, se pòt sinhalar: ''[[Blood Music]]'' (1985) per [[Greg Bear]], ''[[The Xenogenesis Trilogy]]'' (1987–1989) per [[Octavia Butler]]; ''[[Beggars in Spain]]'' (1990–94) per [[Nancy Kress]]; ''The Bohr Maker'' (1995) per [[Linda Nagata]]; ''[[Oryx and Crake]]'' (2003) per [[Margaret Atwood]]; ''[[Las Particulas elementàrias]]'' (1998) e ''[[La Possibilitat d'una illa]]'' (2005) per [[Michel Houellebecq]]; e ''[[Glasshouse (novel)|Glasshouse]]'' (2005) per [[Charles Stross]]. Nombre d'aquelas òbras son consideradas coma fasent partida del movement ciberpunk, o o del [[postciberpunk]]. Dins, ''Inferno'', publicat en mai 2013, [[Dan Brown]] utiliza la filosofia transumanista coma vector dels deliris mortifèrs del professor Zobrist. Los personatges de Zobrist e de sa discipla Sienna Brooks son inspirats de Julien Huxley e de Fereidoun M. Esfandiary mai conegut jos l'acronime FM 2030. Las ficcions transumanistas son tanben vengudas popularas dins los autres medias pendent la fin del sègle XX e començament del XXI. Aquelas tractant del còs umans se trapan dins los [[comics]] (''[[Captain America]]'', 1941; ''[[Adam Warlock|Him]]'', 1967; ''[[Transmetropolitan]]'', 1997), los [[film]] (''[[2001, una odissèa de l'espaci]]'', 1968; ''[[Blade Runner (film)|Blade Runner]]'', 1982; ''[[Gattaca]]'', 1997; ''REPO! the Genetic Opera'', 2008), las [[serias televisadas]] (los [[Cybermen]] del ''[[Doctor Who]]'', 1966; ''[[The Six Million Dollar Man]]'', 1973; los [[Borg (Star Trek)|Borg]] de ''[[Star Trek]]'', 1989), los [[manga]]s (''[[Gunnm]]'', 1995); ''[[Ghost in the Shell]]'', 1989 e ''[[Gundam Seed]]'', 2002), los [[videojòc]]s (''[[Metal Gear Solid]]'', 1998; ''[[Deus Ex]]'', 2000; ''[[Half-Life 2]]'', 2004; ''[[BioShock]]'', 2007 e ''[[Deus Ex: Human Revolution]]'', 2011), e los [[Jòc de ròtle|Jòcs de ròtles]] (''[[Shadowrun]]'', 1989, ''[[Transhuman Space]], 2002). En mai del trabalh de [[Natasha Vita-More]], conservatritz del centre d'[[art e de cultura transumanista]], los tèmas transumanistas tòcan los arts visuals e los arts de l'espectacle<ref name="Wilson 2007">{{article |lenga=en| nom1 = Wilson |prenom1=Cintra| títol = Droid Rage| annada = 2007 |url = http://www.nytimes.com/2007/10/21/style/tmagazine/21droid.html?_r=1&ref=tmagazine&oref=slogin |periodic=New York Times |annada=2007 |mes=10 |jorn=21}}</ref>. L'art carnal, una forma d'[[escultura]] iniciat per l'artista francesa [[Orlan]], utiliza lo còs uman coma material de basa e la [[quirurgia plastica]] coma metòde de creacion<ref name="O’Bryan 2005">{{ouvrage | lenga = en | prenom1 = C. Jill | nom1 =O'Bryan | tìtol = Carnal Art | sostítol = Orlan's Refacing | editor = University of Minnesota Press | annada = 2005 | isbn =0-8166-4322-9 | oclc =56755659 }}</ref>.Se guinhèt lo cantaire estatsunian [[Michael Jackson]] per aver utilizat de talas tecnicas que la quirurgia plastica, las drògas permetent l'[[aclariment de la pél]] o las terapias de la [[medecina iperbara]] pendent sa carrièra, amb per efècte de transformar sa ''persona'' artistica de biais a embrolhar los identificants de son genre, de sa [[raça]] e de son edat<ref name="Smith 2003">{{ligam web|lenga=en| autor = Smith, Simon| títol = Looking at the Man in the Mirror| annada = 2003 | url = http://archives.betterhumans.com/Columns/Column/tabid/79/Column/332/Default.aspx}}</ref>. Lo trabalh de l'artista australian [[Stelarc]] se centra sus l'alteracion de son còs per la [[robotica]] e los[[empèuts de teissuts]]<ref name="Stelarc 2005">{{ligam web|lenga=en| autor = [[Stelarc]]| títol = NeMe: From Zombie To Cyborg Bodies — Extra Ear, Exoskeleton and Avatars| annada = 2005 | url = http://neme.org/main/250/from-zombie-to-cyborg}}</ref>.D'autres artistas an vist lor trabalh coïncidar amb l'apreisson e l'espeliment del movement transumanista e exploran de tèmas ligats a la transformacion del còs, per exemple l'artista de scena [[iogoslavia|iogoslava]] [[Marina Abramovic]] e l'estatsunian [[Matthew Barney]]. En 2005, una mòstra nomenada « Becoming Animal » al [[musèu d'Art contemporanèu de Massachusetts]], presenta d'òbras de dotze artistas que lo trabalh concerna los efièchs de la tecnologia dins la desapareisson de la limita entre los umans e los nonumans. La pensada e la recerca transumanista s'alunha sensiblament del grand public e desfisan sovent dirèctament las teorias ortodòxas. La quita nocion e la perspectiva de valorizacion de l'òme e las questions connèxas tanben provòcan de controvèrsias publicas. Las criticas del transumanisme e sas proposicions prenon doas formas màger: las objeccions contra la probabilitat dels objectius transumanistas de poder se realizar (criticas practicas), e aquelas s'oposant a lors principis morals sosjacents o a lor vision mondiala (criticas eticas). Pasmens, ambedos tipes de criticas convergisson e se mesclan a vegada, subretot quand se considèra que la biologia umana sonque comença de modificar la nòstra vision de l'Òme. De criticas o de detractors considèran sovent los objectius transumanistas coma de vertadièras menaças contra las valors umanas. Se faguèt valer que l'insisténcia transumanista pel melhorament de la condicion umana poiriá desviar l'atencion e las ressorças de las solucions socialas. Sotenent los cambiaments tecnologics al benefici de la societat, los criticas contra los transumanistas pasmens van dins lor sens quand esperan de la tecnologia de progresses socials dins de domènis coma las comunicacions o la santat. A vegada, los desacòrdis son pasmens importants al subjècte dels principis implicits, amb de vejaires divergents sus l'umanitat, la natura umana, e l'etica dels espers transumanistas. == ulhada cap al transumanisme == [[Giovanni Pico della Mirandola|Pico della Mirandola]] ja cridava l'Òme a ''escultar la seuna pròpia estatua'' e abans el lo quita [[Plotin]]: {{cita|Se vese pas encara la teuna beutat, fa coma l'escultor d’una estatua qui deu venir bèla: lèva aquò, rascla aiçò… Del meteis biais, tu tanben, lèva tot çò qu'es superflú, redreça çò qu'es oblic. (Eneadas, Plotin).}} Lo tèrme ''transumanisme'', el , foguèt introdusit per [[Julian Huxley]] en [[1957]], alara lo concèpte que senhalava es sensiblament diferent d'aquel que los transumanistas fan referéncia dempuèi los [[ans 1980]]. Del transumanisme la definicon modèrna foguèt donada pel filosòf [[Max More]]: {{cita|Lo transumanisme es una classa de filosofias qu'ensejan de nos guidar cap a una condicion [[postuman]]a. Lo transumanisme partetja fòrça ements amb l'umanisme, çò qu'inclusís lo respècte per la rason e la sciéncia, un ligam al progrés, e una valorizacion de l'existéncia umana (o transumana)… Lo transumanisme difèra de l'[[umanisme]] que reconéis en anticipant las alteracions radicalas de la natura e las possibilitats de las nòstras vidas que resultan de divèrsas sciéncias e tecnicas […] [http://www.maxmore.com/transhum.htm Transhumanism: A Futurist Philosophy]}} Lo Doctor [[Anders Sandberg]] crei que {{cita|lo transumanisme es la filosofia qui dich que podem e nos caldrá nos desvelopar a de nivèls superors a l'encòp fisicament, mentalament e socialament, en utilizant de metòdes racionals}} alara que lo doctor Robin Hanson crei que {{cita|lo transumanisme es l'idèa que las tecnicas novèlas van benlèu tan modificar lo mond dins un sègle o dos que nos descendents serán pas mai ''umans'' segon fòrça aspèctes}}. Per resumir la [https://web.archive.org/web/20141010184102/http://humanityplus.org/philosophy/transhumanist-faq/ FAQ Transumanistat (2.1)], un dels documents transumanistas mai coneguts, lo transumanisme se definís atal: * La promocion del melhorament de la condicion umana mejans de tecnicas de melhorament de la vida, coma l'eliminacion del vielhum e l'aument de las capacitats intellectualas, fisicas o psicologicas. * L'estudi dels beneficis, dangièrs e de l'etica, de la realizacion d'aquelas tecnologias. == Transumanisme e tecnica == Lo transumanisme s'inscrich dins una optica explicitament [[scientisme|scientista]] e [[Tecnofilia|tecnofila]] que s'espandís subretot dins lo movement ''[[New Age]]'': totas las recercas son encoratjadas, quitament aquelas que fan controvèrcia, par exemple l'[[engenh gentic]] aplicat als umans o lo [[Telecargament de l'esperit|telecargament de tot o partida d'un cervèl uman sus ordinator]]<ref>{{en}}Marvin Minsky, Conscious Machines, in 'Machinery of Consciousness', Proceedings, National Research Council of Canada, 75th Anniversary Symposium on Science in Society, June 1991</ref>. Considerant que las avançadas de la tecnica menan a la creacion d'una [[intelligéncia artificiala]] que las capacitats pòdon passar aquelas dels umans, los transumanistas cridan pas mai que lo remplaçament de l'espècia umana per una novèla. Es perque lo transumanisme es sovent nomenat [[postumanisme]]. Son estudi pausa la necessitat d'una analisi prigonda del maquinisme e de la [[tecnica]]. A la mitat del sègle XX, d'intellectuals se mobilizèron a l'entor daquelas question, que lo filosòf alemand [[Martin Heidegger]]<ref>Martin Heidegger, ''La question de la tecnica''</ref> e lo sociològ francés [[Jacques Ellul]]. En 1954, dins ''La tecnica o l'enjòc del sègle'', considèra que la tecnica aviá cambiat d'estatut: arrestèt d'èsser « un vast ensems de mejans assignats cadun a una tòca », passèt per « mitan d'esperel enrodant » per venir « un fenomèn completament autonòma (…) escapant de contunh al contraròtle de l'òme e fasent pesar sus el un grand nombre de determinacions »<ref>{{fr}}''La technique ou l'enjeu du siècle'', 1954. 3{{a}} ed, Economica, 2008</ref>. Ellul presisa se pòt pas criticar la tecnica sens se referir a de consideracions metafisicas: {{cita|Es pas la tecnica que nos asservís mas lo sacrat transferit a la tecnica <ref>{{fr}}''Les Nouveaux Possédés'', 1973. {{2e}} édition, 2003, Les Mille et une nuits.</ref>.}} {{cita|Lo transumanisme es mai qu'una simpla cresença abstracha que siam sul punt de transcendar nos limitacions biologicas mejans la tecnologia. Es tanben un ensag per tornar avalorar la definition entièra de l'èsser uman cossí la concebem abitualament}}, dich lo filosòf transumanista [[Nick Bostrom]]. {{cita| es un engatjament a entreprendre un apròche constructiu e a long tèrme al subjècte de nòstre novèla situacion.}} Mai recentament, [[Jacques Attali]], dins ''[[Una brèva istòria de l'avenir]]'', paregut en 2006, vei dins lo transuman la pòrta de sortida de l'iperempèire, un mond caotic que descriu coma dominat per las mutacions tecnologicas e desbocant cap un conflicte generalizat vèrs 2050. == Luses e raices umanistas == Seguent l'influéncia politica, filosofica e morala de las [[Sègle de las Luces|Luces]], subretot del [[Utilitarisme|movement utilitarista]]<ref>Legir çajos: "Imposicion d'una subredicha tecnologica… al nom del bonaür"</ref>, lo transumanisme cerca de bastir dempuèi de la basa de coneissenças globalas, pel ben de l'ensems de l'umanitat. Derivat en partida de la tradicion filosofica de l'umanisme secular, lo transumanisme afirma que los umans deurián pas èsser vists coma lo « centre » de l'univèrs moral, e qu'i a pas de fòça subrenaturala que guida l'umanitat. Alara qu'es un movement fòrça diversificat, lo transumanisme va cap a l'usatge d'arguments racionals e d'observacions empiricas de fenomèns naturels. De fòrça biais, los transumanistas prenon partida dins una cultura de sciéncia e de rason, e son guidats per de principis de valorizacion de la [[vida]]. Subretot, lo transumanisme cerca a aplicar la rason, la sciéncia e las tecnicas dins la tòca de lutar contra la pauretat, la malautiá, l'andicap, la malnutricion e los govèrns dictatorials pel mond. Fòrça transumanistas lausan activament lo potencial qu'ofrisson las tecnicas futuras e los sistèmas socials inovants per melhorar la qualitat de la vida, tot permetent a la realitat fisica de la condicion umana de satisfar las promessas d'egalitat legala e politica eliminant las barrièras congenitalas mentalas e fisicas. === Al dela de l'umanisme === Lo transumanisme pretend qu'existís un impératiu etic per que los umans cercant lo progrés e lo melorament. Se l'umanitat intra dins una fasa postdarwiniana de l'existéncia, ont los umans contraròtlan l'evolucion, alara las [[Mutacion (genetica)|mutations]] aleatòrias serán remplaçadas per de cambiaments guidats per la rason, la morala e l'etica. Per aquò, los transumanistas s'engatjan dins d'apròches interdisciplinaris per comprendre e evaluar las possibilitats per passar las limitacions biologicas. Aquò inclusís l'usatge de fòrça domènis e sosdomènis de la [[sciéncia]], de la [[filosofia]], de l'[[biologia|istòria naturala]] e de la [[sociologia]]. === Poesia e transuman === En mai de [[2009]], [[Serge Venturini]] publiquèt dins son ueiten libre, escrich entre la ''poetica del [[postuman]]'' (2000-2007) e le ''jornal del [[Transvisible]]'' (2007-2009), son tresen libre d'''Esclats'' : La poetica del transuman (2003-2008) qu'es {{cita|coma una dobertura, pels parets de l'obscurantisme e de la coardiá. Contra la mensorga organizada}}. Aquel libre es una grasa, per {{cita|una traversada de las resisténcias poeticas, transistoricas tanben coma transumainas}}, segon [[Philippe Tancelin]]. — Una crida cap a autra causa. »<ref> 4{{a}} de tampa d' ''Esclats d’una poetica de l'avenir transumain'', París, 2009}}</ref> == Manifèsts transumanistas == La primièra declaracion transumanista foguèt formulada par [[FM-2030]] dins son ''[https://web.archive.org/web/20161029145801/http://www.fm2030.com/index2.cfm/ Upwingers Manifesto]'' en [[1978]], coma una vista optimista de l'avenir e una referéncia a l'idèa politica que ni l'esquèrra ni la drecha balharan pas los cambiaments necessaris a un avenir positiu. En [[1990]], un còdi mai formal e concrèt pels transumanistas [[libertarian]]s prenguèt la forma dels '' Principis transumanistas d'Extropia'' (''[https://web.archive.org/web/20060220131507/http://www.extropy.org/principles.htm Transhumanist Principles of Extropy]''), l'[[extropianisme]] essent una sintèsi del transumanisme e del [[neoliberalisme]]. E, fin finala, en [[1999]], l'Associacion transumanista mondiala, que los membres son gaireben totes de [[centrisme|centristas]] convincuts de las vertuts de la [[democracia liberala]], redigiguèt e adoptèt la ''Declaracion transumanista'' (''[https://web.archive.org/web/20070410154057/http://transhumanism.org/index.php/WTA/declaration/ Transhumanist Declaration]''): # L’avenir de l’umanitat será radicalament transformada per la tecnologia. Envisajam la possibilitat que l’èsser uman pòsca subir de modificacions, coma lo rejoveniment, lo creis de son intelligéncia amb de mejans biologics o artificials, la capacitat de modular lo seun estat psicologic, l’abolicion de la sofrença e l’exploracion de l’univèrs. # Se deuriá menar de recercas metodicas per comprene aqueles futurs cambiaments e tanben lors consequéncias de long tèrme. # Los transumanistas creson que, essent mai sovent obèrts al subjècte de tecnicas novèlas e las adoptant, favorizaram lor utilizacion a bèl exprèssi al luòc d’ensajar de las enebir. # Los transumanistas recomandan lo drech moral, per aqueles qu'o vòlon, d'utizar la tecnologia per far créisser lors capacitats fisicas, mentalas o reproductiças e d’èsser encara mai mèstres de la lor vida. Desiram espelir en transcendéncia las nòstras limitas biologicas actualas. # Per planificar l’avenir, es imperatiu de prene en compte l’eventualitat d'aqueles progresses espectaculars en matèria de tecnicas. Seria catastrofic qu'aqueles avantatges potencials capiten pas a se materializar a causa de la tecnofobia o d'enebicions inutilas. E mai, seriá egalament tragic que la vida intelligenta desaparesca en seguida d’una catastròfa o d’una guèrra fasent apèl a de tecnicas de punta. # devem crear de forums ont los engenhs poirán debatre en tota racionalitat de çò que deuriá èsser fach e tanben d’un òrdre social ont se poirá realizar de decisions responsablas. # Lo transumanisme englòba fòrça principis de l’umanisme modèrne e recomanda lo [[ben èsser]] de tot çò qu'a de sentiments que venon d’un cervèl uman, artificial, postuman o animal. Lo transumanisme apièja cap de politician, partit o programa politic. # Recomandam una libertat larga de causida al subjècte de las possibilitas de melhorament individualas. Aquelas inclusisson las tecnicas que poirián èsser desvelopadas per melhorar la memòria, la concentracion, l'energia mentala; De terapias permetent d'aumentar la durada de vida, o d'influenciar la reproduccion; La [[crioconservacion]], e fòrça d'autras tecnicas de modificacion et d'aument de l'espècia umana. == Google e lo transumanisme == Dempuèi d'annadas, Google venguèt un dels principals parinatjaires del movement transumanista, coma pel sosten financièr massiu de las [[NBIC]] e per l'engatjament, en decembre de 2012<ref>{{fr}}http://www.lemonde.fr/economie/article/2013/09/26/google-une-certaine-idee-du-progres_3485155_3234.html</ref>, dins de son equipa dirigente de [[Raymond Kurzweil]]<ref>{{fr}}http://www.futura-sciences.com/magazines/high-tech/infos/actu/d/internet-google-recrute-ray-kurzweil-gourou-transhumanisme-43469/</ref>, teorician del transumanisme e de la [[Singularitat tecnologica]]. L'ambicion del gigant d'internet es obèrtament de capitar a aplicar son modèl de capitada dins lo domèni de las tecnologias de l'informacion a aquel de las tecnologias de la santat, per melhorar la qualitat e de perlongar la durada de la vida umana, entre autre en capitant a far de son celèbre motor de recerca la primièra e mai performanta de las [[Intelligéncia artificiala|intelligéncia artificiala]]<ref>{{fr}}http://www.lemonde.fr/sciences/article/2013/04/18/google-et-les-transhumanistes_3162104_1650684.html#</ref>. Dins la meteissa dralha d'aquela progression cap a una umanitat totjorn mai connectada e intelligenta, Google desvolpa las [[Google Glass]] amb [[realitat agmentada]] o las [[Google Car]] de conducha autonòma e fondèt en setembre de 2013 l'entrepresa [[Calico (Google)|Calico]] amb per desfis la luta contre lo vielhum e las malautiás associadas amb lo projècte de ''Tuar la mòrt''. == Criticas == Una partida de la comunautat scientifica classifiquèt qualques elements del transumanisme dins las [[Fringe science|sciéncias marginalas]]<ref name="European Parliament 2006"/>{{,}}<ref name="European Parliament 2009">{{ligam web|lenga=en| autor = [[Parlament Europèu]]| títol = Human Enhancement| annada = 2009| url = http://www.europarl.europa.eu/stoa/publications/studies/stoa2007-13_en.pdf}} {{pdf}}</ref>. La nocion de desvolopament uman e d'autres subjèctes ligats faguèron de controvèrsias<ref name="Garreau 2006">{{Obratge|lenga= angles |prenom1= Joel |nom1= Garreau |títre= Radical Evolution: The Promise and Peril of Enhancing Our Minds, Our Bodies -- and What It Means to Be Human |sostítol=|lien titre=|editor= Broadway |luòc= New York |annada= 2006 |isbn= 978-0-7679-1503-8 |oclc= 68624303 }}</ref>. La critica del transumanisme prenguèt doas direccions diferentas: una critica pragmatica al subjècte dels objectius d'aquel corrent e una critica morala dels principis del transumanisme. Lo [[Center for Genetics and Society]] creèt en 2001 als EUA a per objècte principal de s'opausar al projècte transumanista, coma aquel del [[clonatge uman]]. Lo sociològ [[Max Dublin]] acusa las prediccions del transumanisme d’èsser [[fanatisme|fanatics]], [[scientista]]s, e [[nihilistes]] e vei de parallèls possibles amb de religions [[Milenarisme|milenaristas]] e las [[Comunisme|doctrinas comunistas]]<ref name="Dublin 1992">{{Obratge|lenga= anglés |prenom1= Max |nom1= Dublin |títol= Futurehype: The Tyranny of Prophecy |an= 1992 |url= https://archive.org/details/futurehypetyrann0000dubl |sous-titre=|editor= Plume |luúc= Nòa York |annada= 1992 |isbn= 978-0-452-26800-5 |oclc= 236056666 |lccn= 91045916}}</ref>. Kevin Kelly del periodic [[Wired (magazine)|Wired]] declara que l’optimisme dels transumanistes es degut a lor desir d’èsser salvat de la lor mòrt<ref name="Kelly 2007">{{ligam web|lenga=en| autor= Kevin Kelly| títol = The Maes-Garreau Point |année=2007 | url = http://www.kk.org/thetechnium/archives/2007/03/the_maesgarreau.php}}</ref>. L'[https://web.archive.org/web/20110211211603/http://www.jacques-ellul.org/ Associacion Internacionala Jacques Ellul], mai precisament lo [http://www.jacques-ellul-marseille-aix.org Grop Marselha Ais], animèt en 2011-2012 un [https://web.archive.org/web/20120329105539/http://www.jacques-ellul-marseille-aix.org/documents2012/transhumanisme_argument.pdf grop de reflexion] portant sus una critica del transumanisme dempuèi lo concèpte d'''autonomia de la tecnica'', desvolopar per [[Jacques Ellul]] a partir de 1954 dins son libre ''La tecnica o l'enjòc del sègle''. === « Jogar a Dieu » === Las criticas fasent referéncia a l’idèa que los transumanistas jogarián a Dieu ven de fonts divèrsas, religiosas ou non. Une declaracion del Vatican de 2002, titulada « ''Comunion e servici, las personas umanas creadas a l'imatge de Dieu'' » ditz que « ''cambiar l’identitat genetica de l’òme, coma persona umana, per la produccion d’un èsser infrauman es radicalament imoral'' » apodent que « la creacion d’un subreòme o d’un èsser espirital superior » es « impensable » perque lo vertadièr melhorament pòt arribar sonque per l'experiéncia religiosa e la ''[[theosis]]'' <ref name="International Theological Commission 2002">{{ligam web|lenga=en|autor = International Theological Commission|títol = Communion and stewardship: human persons created in the image of God |année= 2002 |url = http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/cti_documents/rc_con_cfaith_doc_20040723_communion-stewardship_en.html}}</ref>. === Incertituds sus las manipulacions geneticas === {{...}} === Arguments del « esprés de la carn » e « paur de la mòrt » === {{...}} [[Jean-Claude Guillebaud]]<ref name = "guillebaud">{{article|lenga=fr|prenom1=Jean-Claude|nom1=Guillebaud|títol=La pudibonderie scientiste|periodic=Etudes|volum=414|numèro=4|mes=avril|annada=2011|paginas=463-474|issn=|url=www.cairn.info/revue-etudes-2011-4-page-463.htm}}</ref> vegèt dins lo projècte transumanista un òdi de la carn e del còs que denóncia coma una fòrma novèla de pudibonderia: {{cita|Un pauc pertot, lo còs es atal presentat coma una anticalha embarrassanta, simbòl de finitud, de fragilitat e de mòrt. A mots cobèrts, es de segur una nòva pudibonderia scientista que se debana. Torna plan curiosament amb lo rigorisme de la Gnosa dels primièrs sègles que los Paires de la Glèisa avián combatut. Aquela neopudibonderia scientista apond atal sos efièchs a la retractacion, ela tanben puritana, perceptibla dins lo camp religiós.}} === Imposicion d'una subredicha tecnologica… al nom del ''bonaür'' === Segon los intellectuals se situant al la seguida de [[Jacques Ellul]], coma l'escrivan [[Jean-Claude Guillebaud]], qu'èra son escolan: : « Lo transumanisme ven colomar l'escart existissent entre las realizacions tecnicas que l’òme se mostrèt capable pendent l’Istòria e l’infirmitat murtrièra de son caminament etic, moral e politic. Quitament se los seus adèptes se ne defendon, se presenta coma una ''[[escatologia]]'' (del grèc eskhatos, « darrièr », e logos, « discors »), es a dire una anóncia de las fins ­darrièras de l’òme e del mond. (…) Lo tèrme ''tecnoprofèta'' sortís (donc) pas exclusivament de l’ironia (perque) fa referéncia a de reflexions venent d’esperits brilhants, de sabents reconeguts, d’intellectuals diplomats. (…) Lo prefixe « tecno » mòtra lo fach que los profètas en question se fisan a la [[tecnica]] – e sovent pas qu'a ela – per remediar als malaürs del mond e temperar la desesperança dels òmes. »<ref>{{fr}}jean-Claude Guillebaud, ''La vie Vivante. Contre les nouveaux pudibonds'', Paris, Les Arènes, 2011</ref> Mai generalament, los ellulians considèran que lo concèpte transumanista de [[Singularitat tecnologica|singularitat]] torna a la tèsi defenduda per Ellul a partir de 1954 (dins son obratge ''La Tecnica o l'Enjòc del sègle'', segon que la tecnica es venguda un fenomèn totalament autonòma: l'òme definís pas mai los objectius que ne contraròtla pas las consequéncias. Al subjècte de « l'imperatiu edonista » defendut pel transumaniste David Pearce <ref>Pearce - en.wikipedia.org/wiki/David_Pearce_(philosopher) - publiquèt sus internet un tèxte titulat ''L’imperatiu edonista'' - www.angelfire.com/biz/martram/hedoniste.html - que a valor de manifèste e ont d'un constat vei dins la natura "la font de totas las soufranças" e d'un autre costat estima que la tecnica deu èsser utilizada per neutralizar dirèctament aquelas dins lo cervèl e tanben "far totes los òmes astrucs".</ref>, los ellulians i veson pas qu'una manifestacion de « l'ideologia del banaür », atal qu'Ellul la definiguèt en 1967 dins son libre ''Metamorfosa del borgés'' <ref>{{fr}}Regard ellulien sur le transhumanisme", Joël Decarsin, Association Internationale Jacques Ellul, groupe Marseille/Aix-en-Provence https://web.archive.org/web/20130513003940/http://www.jacques-ellul-marseille-aix.org/documents2012/positions/Approche_du_transhumanisme.pdf,</ref>. Ideologia qu'atal se pòt resumir: se los òmes daisson entièrament carta blanca a la tecnica, es dins una tòca que s'avoan pas encara a eles meteisse, encara mens a altrú, aquela d'afirmar lor volontat de poténcia. Mas per la daissar s'exprimir tot en conservant lor bona consciéncia, ''justifican'' lo desvelopament tecnic par la quèsta de lor propri bonaür, aquel essent comprés al sens estrech del tèrme: lo confòrt estrictament material. Los ellulians considèran donc que lo transumanisme posa sos fondaments dins l’[[utilitarisme]], per aquel « lo critèri de tota accion es çò que maximiza lo bien èsser global »<ref>"Lo principi a partir del qual s'evalua un comportament se mermant a l'utilitat sociala, que se definís coma "lo bonaür mai grand pel mai grand nombre". Aquel apròche de l'etica es fòrça reductiva perque l’accion es sonque evaluada al respècte de sas consequéncias sus la societat. L'utilitarisme se presenta coma un critèri general de moralitat que pòt e deu s’aplicar a las accions collectivas (politicas, economicas, socialas, judiciàrias) coma a las accions individualas. Es un produch derivat del racionalisme perque la moralitat d'un acte es pas mai determinada per de valors personalas (las vertuts) mas calculada al respècte d’un programa definit collectivament. La quèsta del "bonaür mai grand pel mai grand nombre" fonda la societat modèrna pel fach que devaloriza tota forma de vida interiora". ibid.</ref>. === Segregacion genetica === {{...}} Dins lo domèni de la performança esportiva, lo progrés dins l'identificacion del [[genòm uman]] anoncia al començement dels [[ans 2010]] l'aveniment del [[dopatge genetic]]. L'impossibilitat, per l'ora, de ne detectar la practica fa pensar que se crea une categoria de « superesportius », separada dels autres non modificats. === Imoralitat e desumanisacion === {{...}} Dins la revista ''[[Étvdes]]'', [[Jean-Michel Besnier]] explica<ref name = "besnier">{{article|prenom1=Jean-Michel|nom1=Besnier|títol=Les nouvelles technologies vont-elles réinventer l'homme ? |periodic=Étvdes|volum=414|numero=6|mes=juin|annada=2011|painas=763-772|issn=|url=http://www.cairn.info/revue-etudes-2011-6-page-763.htm}}</ref> : {{cita|La tecnolatria es lo simptòma d'aquela fatiga d’èsser se, diagnosticada pels sociològs dempuèi [[Alvin Toffler]] dins las societats ipertecnologizadas. Mai nos sentirem impuissants e desprimats, mai seram tentats de nos tornar cap a la maquinas.}} === Guèrra eugenica === De criticas predison de guèrras eugenicas, lo retorn a una discriminacion genetica sostenguda pels govèrns en violacion dels Drechs umans, inclusissent d'esterilizacions obligatòrias de personas amb de decas geneticas, l'eutanasia e la segregacion raciala o lo genocidi de raças jutjadas inferioras<ref name="Black 2003">{{Obratge|lenga= anglés |autor= Black, Edwin |títol= War Against the Weak: Eugenics and America's Campaign to Create a Master Race |an= 2003 |url= https://archive.org/details/isbn_9781568582580 |editor= Four Walls Eight Windows |ligam= New York |annada= 2003 ||isbn= 978-1-56858-258-0 |lccn= 2003048857}}</ref>, eca. [[George Annas]] e [[Lori Andrews]] son de personalitats que volgava avisar contra de talas perspectivas<ref name="Darnovsky Crossroads">{{ligam web|lenga=en | autor =Marcy Darnovsky| títol = Health and human rights leaders call for an international ban on species-altering procedures | annada = 2001 | url = http://www.genetics-and-society.org/newsletter/archive/20.html}}</ref>{{,}}<ref name="Annas 2002">{{article |lenga=en |prenom1 = George |nom1= |prenom2=Lori |nom2=Andrews |prenom3=Rosario |nom3=Isasi |títol = Protecting the endangered human: toward an international treaty prohibiting cloning and inheritable alterations |periodic = Am. J. Law & Med.| volum=28| paginas= 151|annada = 2002}}</ref>. La majoritat de las organizacions transumanistas condemnan oficialament l'obligacion e la coercicion. Evòcan alara la possibilitat d'un eugenisme liberal o egalitari<ref name="WTA FAQ 3.2">{{ligam web|lenga=en|autor = World Transhumanist Association|titre = Do transhumanists advocate eugenics?|data = 2002–2005 |url = http://www.transhumanism.org/index.php/WTA/faq21/66/}}</ref>. === Menaças existencialas === {{...}} {{Article detalhat|Guèrra contra las maquinas}} Question existenciala: lo film ''[[Gattaca]]'' expausa la luta d'un òme non transformat, amb sas decas e sas qualitats, dins un mond o lo melhorament biotecnologic venguèt la règla. Aquel subjècte es presentat par de [[distopia]]s al cinema: tanben nomenat « l'argument ''[[Terminator]]'' », en referéncia au film del meteis nom ont una [[intelligéncia artificiala]] planetària venguda conscienta, Skynet, decidís d'exterminar l'umanitat per evitar d'èsser « desconnectada » pels seus creators. Vejatz tanben la trilogia ''[[Matrix]]'' o [[I, Robot (film)|''I, Robot'']]. {{clr}} == Notas e referéncias == {{referéncias}} == Annèxes == === Bibliografia {{fr}}=== * [[Jean-Michel Truong]], ''Totalement inhumaine'', Le Seuil, '''2001''', {{ISBN|978-2-8467-1017-6}} * [[Dominique Lecourt]], ''Humain, post humain'', PUF, '''2003''', {{ISBN|978-2-1305-3054-1}} * Dominique Babin, ''PH1 : Manuel d'usage et d'entretien du post-humain'', Broché, '''2004''', {{ISBN|978-2-0821-0279-7}} * {{fr}}Rémi Sussan, ''Les Utopies post humaines'', Omniscience, '''2005''' {{ISBN|978-2-9160-9701-5}} * Eric de Riedmatten, ''{{s-|XXI|e}} - Les innovations qui vont changer notre vie'', Broché, '''2005''', {{ISBN|2841877248}} * Ray Kurzweil, Terry Grossman, Serge Weinman, ''Serons-nous immortels ? : Oméga 3, nanotechnologies, clonage…'', broché '''2006''', {{ISBN|978-2-1004-9419-4}} * Dan Grace, [http://www.ecologiste.org/ « Le meilleur des mondes transhumanistes », ''L'Écologiste'' {{n°|20}}, sept-oct-nov. '''2006''', {{p.|15-16}}] * [http://ethique.msss.gouv.qc.ca/site/index.php?id=0,342,0,0,1,0 Jean-Pierre Béland] ''[[et al.]]'', ''L'Homme biotech : humain ou posthumain ?'', Broché, '''2006''', {{ISBN|978-2-7637-8348-2}} * [[Ray Kurzweil]], Adeline Mesmin, ''Humanité 2.0 - La bible du Changement'', '''2007''', {{ISBN|978-2-9162-6004-4}} * Olivier Dyens, ''La condition posthumaine'', Flammarion, '''2008''', {{ISBN|978-2-0812-1136-0}} * [[Serge Venturini]], ''Éclats d’une poétique du devenir transhumain'', [[L’Harmattan]], '''2009''', {{ISBN|978-2-296-09603-5}} * Jean-Michel Besnier, ''Demain les posthumains'', Hachette, '''2009''', {{ISBN|978-2-0123-7373-0}} * Zosj Aabram, ''Idée'' (fiction), Z.A. Éditions, '''2011''', {{ISBN|978-2-9537931-0-9}} * [[Jean-Claude Guillebaud]], ''La vie vivante. Contre les nouveaux pudibonds'', Les Arènes, '''2011''', {{ISBN|978-2-3520-4139-9}} * [https://web.archive.org/web/20140913025753/http://cerses.shs.univ-paris5.fr/spip.php?article330 Marina Maestrutti], ''Les imaginaires des nanotechnologies. Mythes et fictions de l'infiniment petit'', Vuibert, '''2011''', {{ISBN|978-2-311-00475-5}} * [[Geneviève Férone]] e [[Jean-Didier Vincent]], ''Bienvenue en transhumanie'', Grasset et Fasquelle, '''2011''', {{ISBN|978-2-246-74961-5}} * [[Monique Atlan]] e [[Roger-Pol Droit]], ''Humain'', Flammarion, '''2012''', {{ISBN|978-2-081-24908-0}} Thèse === Articles connèxes === * [[Intelligéncia artificiala]] * [[Debat sus las nanotecnologias]] * [[Ingenheria del paradís]] * [[Justícia De Thézier]] * [[Postuman]] * [[Associacion francesa transumanista]] === Ligams extèrnes {{fr}}=== * [https://web.archive.org/web/20090205131550/http://transhumanism.org/index.php/WTA/more/147 Qu’est ce que le transhumanisme?], Association transhumaniste mondiale. * [https://web.archive.org/web/20130906201528/http://www.ecrans.fr/Transhumanistes-sans-gene,13003.html Transhumanistes sans gêne], par Frédérique Roussel et Marie Lechner, [[Libération (journal)| Libération (écrans)]]. * [http://sens-public.org/spip.php?article527 ''Qui sont les transhumanistes ?''], par Thibaut Dubarry et Jérémy Hornung, Sens public. * [https://web.archive.org/web/20150505231724/http://lacantine.ubicast.eu/videos/webinar-02-10-2011-165350/ ''Pourquoi lutter pour une durée de vie beaucoup plus longue ?''], par Didier Coeurnelle, [http://heales.org/ Heales]. * [https://web.archive.org/web/20141018203222/http://www.cobloging.fr/dossiers/transhumanisme-dossier/ Dossier sur le Transhumanisme] du blog Cobloging i3d00lqcnj16dk4chgeywjzmbzgvzl6 0 153753 2507820 2503053 2026-08-27T20:30:02Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507820 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Disability symbols.svg|thumb|Pictogramas illustrant de formas d'andicap.]] Un '''andicap''' (de l'anglés: ''handicap''),<ref name="D1">{{Dicodòc|Handicap}}</ref><ref>{{DGLO|pagina=55}}</ref> '''desaventatge'''<ref name="D1"/> o '''endecament''',<ref name="D1"/><ref>{{Ref-libre|títol=Diccionari provençau-francés, occitan (après 1500); provençal|url=https://books.google.com/books?id=mPTjAAAAMAAJ&pg=PA53&dq=endecament&hl=oc&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjR2NS11MOLAxWZVaQEHV3XEA8Q6AF6BAgKEAM|editor=Edisud|data=2003|isbn=978-2-7449-0464-6|lengua=fr|nom=Jòrgi|cognòm=Fettuciari|nom2=Guiu|cognòm2=Martin|nom3=Jaume|cognòm3=Pietri|pagina=53}}</ref> es la condicion d'un individú limitat dins las possibilitats d'interaccion amb son mitan, causada per una deficiéncia provocant una incapacitat, permanenta o non, menant a un estrès e a de dificultats moralas, [[Intelligéncia|intellectualas]], [[sociologia|socialas]] e/o fisicas. Lo tèrme '''andicap''' se referís tanben a las dificultats de la persona andicapada fàcia a son mitan en tèrmes d'[[accessibilitat]], d'expression, de [[compreneson]] o de percepcion. S'agís tant d'una nocion sociala que d'una nocion [[medecina|medicala]]. Aquelas limitacions d'activitat e de participacion demorant variablas segon los contèxtes nacionals o societals. L'andicap tòca 80 milions de personas en Euròpa<ref>{{en}} [http://ec.europa.eu/justice/discrimination/disabilities/disability-strategy/index_en.htm European Disabilty Strategy 2010-2020] sur ec.europa.eu, ''European Commission - Justice'', relu le 30 novembre 2013.</ref> e 650 milions dins lo mond entièr<ref>[http://www.un.org/french/disabilities/default.asp?navid=35&pid=833 Faits et chiffres sur le handicap] sur www.un.org, relu le 29 novembre 2013.</ref>, veire un miliard de personas segon lo ''Rapòrt mondial sus l'andicap'' de l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] e de la [[Banca Mondiala]]<ref name="rmh">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20131203062300/http://www.who.int/disabilities/world_report/2011/fr/index.html Incapacités et réadaptation - Rapport mondial sur le handicap]</ref>. La [[prevaléncia]] de l'andicap es estimat a 15 % de la populacion mondiala<ref name="rmh"/>, e dins 80% dels cas seriá d'[[andicap invisible|andicaps invisibles]]<ref>{{fr}}[handicap.essec.edu/handicap-definition Qu'est ce que le handicap ?]</ref>. == Terminologia e definicion == L'andicap es une nocion « complèxe, evolutiva, multidimensionala e controversiada »<ref name="ReferenceA">{{fr}}Rapport mondial sur le handicap, Qu’est-ce que le handicap ?, page 4.</ref>. Lo mot « andicap » ven de l'expression [[anglés|anglesa]] ''{{Lang|en|hand in cap}}'' significant « man dins lo capèl ». Dins l'encastre d'un [[tròc]] de bens entre doas personas, caliá tornar establir una egalitat de valor entre çò qu'èra donat e çò qu'èra recebut: atal aquel que receviá un objècte d'una valor superiora deuriá metre dins un capèl una soma d'argent per restablir l'equitat. L'expression pauc a pauc se transformèt en mot puèi aplicat al domèni esportiu (corsas de cavals) al sègle XVIII. En ipisme, un ''andicap'' correspondava a la volontat de donar tant d'escasenças a totes los partents en impausant de dificultats suplementàrias als melhors. Pendent de la fin del sègle XX, la nocion d'andicap evoluèt. L'andicap se definissiá en oposicion a la malautiá e centrat sus l'individú. En [[1980]], l'epidemiologista [[Philip Wood]] definisiá atal un vejaire medical de l'andicap que foguèt adoptat per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat]]. Aquela definicion mai tard tornèt èsser formulada per inclure son aspècte estructural e social<ref name="ReferenceA"/> Lo site oficial de l'[[OMS]] definís atal los andicapats: ''« Los andicaps son un tèrme general recobrissent de deficiéncias, una limitacion de l'activitat e de restrenhements contributius »''<ref>{{en}}[http://www.who.int/topics/disabilities/en/ Health topics - Disabilities]: « ''Disabilities is an umbrella term, covering impairments, activity limitations, and participation restrictions.'' ».</ref> e menciona tanben: ''{{Cita|L'andicap es pas simplament un problèma de santat. S’agís d’un fenomèn complèxe que raja de l’interaccion entre las caracteristicas corporalas d’una persona e las caracteristicas de la societat ont viu. Per susmontar las dificultats que las personas andicapadas son confrontadas, d'entrepresas destinadas a levar los obstacles del mitan e societals son necessairis<ref>{{fr}}[http://www.who.int/topics/disabilities/fr/ Thèmes de santé - Handicaps] OMS.</ref>.}}'' == Causas == === deficiéncias === Una deficiéncia es una ''{{Cita|pèrda de substéncia o alteracion definitiva o provisòria, d'una estructura o foncion psicologica, fisiologica o anatomica<ref>{{fr}}Guy Dreano, ''Guide de l'éducation spécialisée'', Dunod, 2002.</ref>.}}'' Las deficiéncias son de problèmas del còs, d'escarts al respècte de la situacion normala. Las lesions de las estructuras anatomicas e la limitacions de las foncions organicas e psiquicas son diagnosticadas. Pòdon èsser la consequéncia (lo [[simptòma]]) d'una malautiá, mas n'es pas la quita malautiá. Per exemple, una pèrda de l'[[ausida]] pòt èsset la consequéncia d'una patologia ([[otiti]], [[encefaliti]]s, [[gautissons]]), d'un [[Traumatisme (medecina)|traumatisme]], d'una anomalia [[genetica]] o de la [[vielhesa]]. Una dimension subjectiva, « es a dire de çò que ressentís la persona qui viu de situacions d'andicap » s'apond a las tres autras que son « la modificacion del còs », « la limitacion fonctionala », e « los obstacles dins la vida videnta »<ref>{{fr}}[[Claude Hamonet]] : [http://claude.hamonet.free.fr/fr/art_subjectivite.htm LA SUBJECTIVITÉ : la dimension cachée du handicap et de la Réadaptation.]</ref>. Se las deficiénças an sempre una causa organica o psiquica, recobrisson un domèni mai espandit que la nocion de treble o de malautiá, doncas una deficiéncia deu pas necessàriament èsser considerada coma una malautiá; pòt tanben èsser lo resultar d'un traumatisme d'origina extèrna (accident, agression, ferrida de guèrra...). === Limitacions d’activitats === Lo domèni de l'andicap se referís a las malautiás, ferridas mas tanben als trebles psiquics, a las anomalias congenitalas o geneticas, veire als efièchs de l'edat, de la [[grossessa]], del biais de viure ([[alcoòl]], [[Obesitat]]), que pòdon provocar de deficiéncias o d'apondre en mai als efièchs d'una deficiéncia. Per exemple l'impacte d'una deficiéncia motritz sus las possibilitats de desplaçament poiriá èsser agravat pel demai de pes. === Mitan === Lo mitan o los factors contextuals an un impacte considerable sus l'andicap<ref name="ReferenceA"/>. Designan l'ensems dels aspèctes del mond ont viu un individú e qu'an una influéncia sus las situacions de vida que la persona andicapada es confrontada. Son los factors contextuals, coma l'accés al suènh (las ajudas tecnicas e protesis), l’accessibilitat dels bastits e de las organizacions, la legislacion en vigor. Es tanben l'actitud de las institucions e de l'ensems de la societat sus las [[deficiéncia]]s de l'individú. == Categorias de l'andicap == === Tipologia de l'andicap === Aquelas tres tipologias de l'andicap son pas adoptats pels organismes internacionals mas se pòt destriar: * '''l'[[andicap fisic]]''' amassa l’ensems dels trebles podent provocar un prejudici parcial o total de la motricitat; * '''l'andicap sensorial''' amassa las dificultats ligadas als organs sensorials; * '''l'[[andicap mental]] o intellectual''': es una dificultat de comprene e una limitacion dins la rapiditat de las foncions mentalas sul plan de la compreneson, de las coneissenças e de la cognicion. De legislacions fan la distinccion entre andicap mental, andicap psiquic, e andicap cognitiu<ref>La lei francesa de l'11 de febrièr de 2005.</ref>. L’OMS ela, emplec lo tèrme de « retard mental » per l'[[andicap mental]]. E mai, cal destriar l'especificitat de las personas poliandicapadas, es a dire que conjugan mai d'un andicaps. === Classificacion internacionala dels andicaps === La [[classificacion internacionala dels andicaps]] (CIH), creada en 1980, s'apièja suls trabalhs del doctor [[Philip Wood]], epidemiologista de l'[[Universitat de Manchester]] qu'analisa l'andicap en tres punts<ref name="williams-france">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20131109190947/http://www.williams-france.org/fr/fiche-williams.php?fa=141 Historique du handicap], williams-france.org</ref>: la deficiéncia, l'incapacitat, e lo desavantatge social o lo quita andicap. Aquela classificacion foguèt revisada e renomenada en ''[[Classificacion internacionala del Foncionament, de l'andicap e de la santat]]'' (CIF). La novèla distinccion analisa l'andicap en quatre nocions: *foncion organica (foncion mentala, sensoriala, digestiva, eca), es a dire lo domèni del foncionament corporal; *estructura anatomica (estructura del sistème nerviós, estructura ligada al moviment…) que tòca l'organizacion fisica; *activitat e participacion (activitat de comunicacion, de mobilitat…) qu'identifica los foncionaments concernits; *factors environamentals (produch e sistèma tecnic, sosten e relacion…) que liga als factors exteriors potencialament andicapants. === Classificacion en foncion de la data d'arribada === En foncion de la data d'arribada de l'andicap<ref>{{en}} Hagberg B, Hagberg G, Olow I, Van Wendt L. « The changing panorama of cerebral palsy in Sweden. {{VII}}. Prevalence and origin in the birth year period 1987-90 » ''Acta Paediatr''. 1996, 85 : 954-960</ref> : *l'andicap d'origina prenatala (cromosomic o genetic), los embriofetopatias infecciosas d'arribada precoça (20 a 35 %) ; *l'andicap de l’enfant d'origina perinatala entre 22 setmana d’amenorrèa e uèit jorns postnatals (30 a 60 %) ; *l'andicap d'origina postnatala (infecciosa, tumorala o traumatica) (5 a 10 %)= == Istòria de l'andicap == L'andicap, concepte polisemic, es lo resultat d’una construccion istorica. === Antiquitat === En [[Mesopotamia]], la descobèrta d'una tauleta en escritura cuneifòrma datant de 2800 AbC mòstra una percepcion de l'andicap. Sus aquela tauleta, parla de « mòstres » per deca, per excés o encora par de dobles. Dins la mitologia grèga, [[Efèst]], segon de fonts, es filh de Zèus e d'Èra. Es abitualament representat coma un fabre garrèl e desformat. A la naissença, la maire lo troba tan laid que lo saca al bas de l'Olimp, e es d'aquela casuda que li ven sa claudicacion. Es tanben lo cas d’[[Edip]]. Mostrat pel paire, rei de Tebas per que eissit d’una alliança impossibla, amb un pé difòrme, foguèt caçat per alunhar lo malastre de la ciutat. Pels Grècs e Romans, l'astre de las personas andicapadas es foncion del prejudici; distriavan diformitat e malautiá sens incidéncia fisica. E mai, l'astre reservat als enfants que l'andicap èra pas visible, es a dire pels enfants patiguèt de trebles mentals, èra pas lo metèis que pels enfants patissent d'un andicap fisic. Amb la decision dels responsables de la ciutat, los enfants diformes èra menats fòra de la ciuta per èsser expausats, e èran daissats per morrir, pas tuats dirèctament, mas daissat a la volontat dels dieus. Pasmens, lo liure arbitre del paire o de la maire influenciava lo destin de l'enfant. Decidián de lo gardar o de lo forajetar. Dins aquel cas, l'enfant èra sacat a las bordilhas, ont morrigèt lèu. Atal, los [[Esparta|esparciats]] expausavan lors recents nascuts difòrmes al pé del mont Tegetus. Lor diformitat èra codificada e aviá un sens, representava la colèra dels dieus. Dins la literature ateniena, [[Platon]] e [[Aristòtel]] envisatjavan l’eliminacion dels enfants que naissián mutilats, o cècs o sords. Los Romans, eles, se donavan l'autorizacion de tuar los enfants, mas a condicion que siá fach dins los uèit jorns segent la naissença, après una institucion de l'Estat s'encargava de l'enfant. A l'epòca, una lei recomandava d'exterminar los enfants « monstruoses ». Sonque al sègle VII ApC. la practica de la mòstra dels enfants foguèt enenbida per la lei. La religion ebraïca, interdisiá a l’individu patissent d’infirmitat d'aprochar los luòcs de culte. L'andicap aparessiá coma una impuretat. En efièch, lo libre del Levitic que tracta de la casta sacerdotala, los filh del preires nascuts infirms son interdits de culte. Vèrs los sègles VII e Vet 5 AbC., los tèxtes sacrats començon a tornar integrar l’infirm dins l’òrdre du sacrat insistissent sul ligam de fraternitat. Es lo cas del [[Nòu Testament]]. L'invaliditat seriá pas una macula del còs mas lo comportament al respècte de l’autre, qu'es una de las preséncias possiblas del divin. Pasmens, l’equilibri exclusion/integracion sociala essent trencat, l'unic principi de caritat participa a l’integracion de l’infirm. Dins l'[[Alcoran]] o la [[Bíblia]], los infirms son interdits de combat. Es alara pas question d’impuretat mas d’incapacitat. Tot lo rèste lor es autorizat. En fach, la Bíblia e l'Alcoran tracta fòrça pauc la question de l'andicap<ref>{{en}} Cheikh Isse A. Musse, Imam. ''Disability: An Islamic Insight'', Islamic Council of Victoria, [https://web.archive.org/web/20070830062018/http://icv.org.au/disabilityarticle.shtml http:// www.icv.org.au/disabilityarticle.shtml]</ref>. === Edat Mejana === A l'Edat Mejana, la nocion d'andicap es assimilada dins la categoria dels indigents (raubaires, vagabonds, paures). Qualques personas coma los nans, boçuts, fòls, an paradoxalament lo drech a una libertat mai granda. Lor es acordat un estatut particular. === Epòca modèrna === Coma a l'Edat Mejana, la nocion d'andicap, d'[[invaliditat]], de [[marginalitat]] es pas diferenciada. Se l'epòca modèrna aparéis en continuitat amb la precedenta, pasmens se vei una franca trencadura a la fin de l'epòca dins fòrça domènis (medecina, biologia) de las societats europèas. E las primièras intervencions [[politica]]s al subjècte de l'andicap datan en [[França]] del sègle XVII. La medecina avançava e començava a comprene los mecanismes de l’ereditat. Encara mai son estigmatizat los parents, que son considearts coma responsables dels problèmas de lors enfants, en rason dels ligams de filiacion. La medecina contraròtlava tojorn mai las personnas andicapadas<ref>{{fr}}[[Michel Foucault]], ''La Naissance de la clinique'', dans La leçon des hôpitaux, PUF, 1663.</ref>. L'andicap començava a existir coma un objècte favorizant la vida dels andicapats. L’abbé de l’Épée estudièt los malentendents e sords, [[Denis Diderot]] se consacrèt als cècs<ref>{{fr}}Denis Diderot, ''[[Lettre sur les aveugles à l'usage de ceux qui voient]]'', 1749.</ref>, un subjècte plan discutat a l'epòca per las operacions quirurgicalas permetent de tornar la vista e de cècs de naissença. Mas qualques uns venon de vetadièras curiositats de fièra, pratican la mòstra pel le mitan medical o lo grand public. E mai, l'influéncia de la medecina justificava racionalament las amassadas o la relegacion de las personas dichas anormalas<ref>{{fr}}'''''Michel Foucault, '''Histoire de la folie à l'âge classique'', Première partie, chapitre {{III}}, Gallimard, 1972</ref>. === Epòca contemporanèa === La presa en carga de l'andicap leugièr evolua pendent tot lo sègle XX, amb l'establiment del [[tèst Binet-Simon]] e las classas de perfeccionament. Pels andicapats prigonds, la segonda mitat del sègle XIX es marcada per la relegacion a l'[[Espital psiquiatric|asili]]. Pendent aquel periòde, lo redreiçament moral pasa per l'alunhament al camp, e s'es possible lo trabalh agricòl dins las colonias annèxas de l'espital<ref name="chi-clermont">{{fr}[https://web.archive.org/web/20110830192206/http://www.chi-clermont.fr/historique.html Istoric] sus Chi-Clermont.</ref>. L'asili mai grand d'[[Euròpa]] aculhissiá fins {{FORMATNUM:5000}} malauts e ocupa una superfícia de 450 [[ectara]]s. La colonia agricòla se situa a [[Fitz-James]] a qualques quilomètres de [[Clermont (Oise)|Clermont]] (lo saber far professional dels malauts es « judiciosament » utilizat. L'establiment conéis una long periòde de vam fins a 1880)<ref name="chi-clermont"/>. Autra epòca, autra representacion: la lei de 1898 suls accidents del trabalh dona a la carga de l'emplegaire una asseguréncia permetent lo pagament d'una indemnizacion al títol de las infirmitats aqueridas dins l'encastre del trabalh (accident del trabalh e malautiá professionala). L’influéncia del moviment eugenista sus la legislacion se traduguèt per la realizacion de programas d'[[esterilizacions forçadas]] a la fin del sègle XIX. Los EUA, los primièrs, adoptèron un programa oficial d'esterilizacions forçada, dins l'encastre d'una ideologia eugenica alara al vam, representada par [[Madison Grant]] e d'autres<ref>{{en}} Lombardo, Paul. ''Eugenic Sterilization Laws'', Eugenics Archive</ref>. Lo programa tocava d'en primièr los retardats mentals e personas subjèctas a de trebles psiquics. De mai, quaqlues Estats tocavan tanben los sords, cècs, epileptics e victimas de malformacions congenitalas. Après la [[Primièra Guèrra Mondiala]], en 1918, la question de l'andicap foguèt pausada a causa de las sequèlas venent de la guèrra. Lo tèrme d’infirm, passa a invalid que se considèra alara coma essent mens desvalorizant<ref>{{fr}}François Dagot, [http://ari-accompagnement.fr/ressources_documentaires/doc_84_343145246.pdfApproche istoric del concèpte d'andicap], decembre de 2007</ref>. Entre las doas guèrras, pendent de la fasa de l'[[Espandiment del Japon Showa]], los govèrn japoneses successius realisèron l'esterilizacion dels andicapats mentals e fisics<ref>{{ja}} « The National Eugenic Law » The 107th law that Japanese Government promulgated in 1940 ({{Lang|ja|国民優生法}}) {{Lang|ja|第一条　本法ハ悪質ナル遺伝性疾患ノ素質ヲ有スル者ノ増加ヲ防遏スルト共ニ健全ナル素質ヲ有スル者ノ増加ヲ図リ以テ国民素質ノ向上ヲ期スルコトヲ目的ト ス}}, Kimura, Jurisprudence in Genetics, [http://www.bioethics.jp/licht_genetics.html http://www.bioethics.jp/licht_genetics.html]</ref>{{,}}<ref>{{en}} ''Hansen's sanitarium were houses of horrors'', [https://web.archive.org/web/20110606085432/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20050128a1.html https://web.archive.org/web/20110606085432/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20050128a1.html]</ref>. Mai d'un Estats europèus votèron a lor torn de tèxtes similars: Soïssa en 1928, Danemarc en 1929, Norvègia e Alemanha en 1934, Finlàndia e Suècia en 1935, l'Estonia en 1937<ref>{{fr}}[[André Pichot]], ''La Société pure. De Darwin à Hitler'', Flammarion, París, 2000</ref>{{,}}<ref>{{en}} Gunnar Broberg et Nils Roll-Hansen, eds., ''Eugenics And the Welfare State: Sterilization Policy in Demark, Sweden, Norway, and Finland'' (Michigan State University Press, 2005)</ref>. Gaireben totes los païses protestants foguèron tocats. Al Reialme Unit, lo secretari d'Estat (''{{Lang|en|Home Secretary}}'') [[Winston Churchill]] realizèt l'esterilizacion forçada dins lo ''{{Lang|en|Mental Deficiency Act}}'' de 1913. Dins los ans 1930, lo cinèma american, coma dins ''[[Freaks]]'', permet de veire cossí se representava las personas andicapadas: apartats perque son consideradas coma monstruosas<ref>{{fr}}Olivier R. Grim, Freaks dans ''Handicap en images'', paginas 163-174</ref>. Constituís una figura per englasiar o esmòure lo public. A l’arribada d’[[Hitler]] al poder, en 1934, los malauts mentals e fisics son ja esterilizadas puèi assassinadas, per que meton en perilh la puretat de la raça, considerada coma lo modèl, l’ideal de capitar, una normalitat qu'exclusís totas las diferéncias. Abans l'arribada d'Adolf Hitler al poder, una majoritat de scientifics e una partida màger de la classa politica alemanda èran favorables a l’eugenisme<ref>Pel ans precedent la pujada d’Hitler al poder veire Paul Weidling, {{fr}}''Hygiène raciale et eugénisme médical en Allemagne, 1870-1932'', La Découverte, París, 1998</ref>. Hitler s'inspirèt de l'eugenisme [[EUA|estatsunidenc]], coma de ''{{Lang|en|The International Jew. The world's Foremost Problem}}'' d'[[Henry Ford]]<ref>''[[Mein Kampf]]'', citat dins {{en}}[https://web.archive.org/web/20110516071702/http://www.waragainsttheweak.com/offSiteArchive/HitlerDebtToAmerica.html « Hitler's debt to America »] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http://www.waragainsttheweak.com/offSiteArchive/HitlerDebtToAmerica.html&title=Hitler%27s%20debt%20to%20America archive]. ''The Guardian''. 6, 2004.</ref>. La [[Segonda Guèrra Mondiala]] amaguèt tanben en Alemanha pel projècte [[Aktion T4]], una campanha sistematica d'assassinats pel regim nazi, que comencèt en genièr de 1940, per tòca d’eliminar los andicapats mentals e fisics. En França, se moriguèron {{FORMATNUM:40000}} malauts e andicapats mentals a causa qu'èran de {{Cita|bocas inutilas}} son pas mai noiridas. Per exemple, a Clermont, lo nombre de malauts aculhits passèt de {{FORMATNUM:4444}} en 1939 a {{FORMATNUM:2335}} en 1945<ref name="chi-clermont"/>. [[Lucien Bonnafé]], [[psiquiatre]]-director de l'espital François Tosquelles denoncia aquela {{Cita|[[eutanasia]] (doça)}} influenciada per l'eugenisme del programa nazi [[Aktion T4]] e par la fondacion francesa per l'estudi dels problèmas umans d'[[Alexis Carrel]] creada jol [[Regim de Pétain]]. Los psicanalistas d'aquela segonda mitat del sègle XX militèron per una presa en carga mai umana dins la localitat ont viu lo malaut e dins de pichons establiments medicosocials encadrats per de personal educatiu. L'abat Oziol e François Tosquelles creèron lo ''« Clos du Nid »'', establiment recebent d'enfants pregondament atrassats, a [[Maruèjols]], [[Gavaudan]], en 1955<ref>[http://psychiatriinfirmiere.free.fr/psychotherapie-institutionnelle/st-alban.htm {{fr}} Psychothérapie institutionnelle]</ref>. Après la segonda guèrra mondiala, l'andicap demora una simpla nosografia. Aquel biais de designacion èra corrent dins la leis fins als ans 1970 dins los païses occidentals e dins las organizacions mondialas. L’integracion de las personas andicapadas se declina dins de tèxtes coma aquel del 9 de decembre de 1975 qu'es l'adopcion per l’Assemblada generala de las Nacions unidas d’una declaracion dels drechs de las personas andicapadas<ref>{{fr}}[http://www.fondshs.fr/vie-quotidienne/accessibilite/origines-et-histoire-du-handicap-partie-2 « Le Handicap : du {{XIXe}} siècle au {{XXe}} siècle], Origines et histoire du handicap », ''Fondshs.fr''.</ref>. Alara venguèt una vision mai sociala o societala e mens medicala de la diferéncia pendent los ans 1980. La societat fa una atencion particulara sus la non discriminacion de drechs intellectuals, morals o juridics que las personas andicapadas èran pas privadas. L'objectiu d'aqueles tèxtes es de lutar contra aquelas discriminacions e d'integrar (o d'inclure) mai dins la societat totes aqueles qu'an un andicap. L'accessibilitat de las personas andicapadas dins los espacis publics es un dels exemples sovent prepausats. [[Fichièr:CRPD members.svg|thumb|La [[Convencion relativa als drechs de las personas andicapadas]] es una convencion internacionala per {{cita|promòure, aparar e assegurar}} la dignitat, l'egalitat devant la lei, los drechs umans e las libertats fondamentalas de las personas amb d'andicaps quin que siá. <br/>'''Verd escur:'''<br/>concecion ratificada<br/>'''verd clar:'''<br/>convencion signada]] Al començament del sègle XXI, es la signatura e la ratificacion de la [[Convencion relativa als drechs de las personas andicapadas]]. Lo 30 de mai de 2014, 158 païses la signèron, e 147 la retifiquèron, que [[França]] e l'[[Union Europèa]]. == Teorias == La concepcion de l'andicap foguèt gaitat de biais diferents e que la percepcion evoluèt significativament dempuèi lo sègle XIX. === Modèl medical e caritatiu === L'andicap foguèt longtemps considerat coma un problèma individual, essent abordat sonque d’un punt de vista medical o caritatiu<ref>{{fr}}Gilles Marchand, Le handicap, enjeu de société, ''Science humaines'', 2005.</ref>{{,}}<ref>{{fr}}Jean-Pierre Marissal, Les conceptions du handicap : du modèle médical au modèle social et réciproquement…, ''Revue d'éthique et de théologie morale'' 2009/HS (n°256), 218 pages</ref>. === Modèl social === Lo modèl social de l'andicap nasquèt de la critica de las interpretacions dels modèls medicals, dels ans 1970, al Reialme Unit e als Estats Units d'America<ref>{{fr}}Henri-Jacques Stiker, Jean-François Ravaud, Gary L. Albrecht. « L'émergence des ''{{en}}disability studies}'' : état des lieux et perspectives » ''Sciences sociales et santé'', 2001.</ref>. === Modèl environamental === D'autres modèls vegèron lo jorn al mitan dels ans 1980 a partir de las òbras d’organizacions internacionalas ([[ONU]], [[OMS]], [[BIT]]…) e supranacionalas. La noction d'andicap es pas mai, dempuèi aquela decenniá, pensada coma caracterizant una persona malauta mai tanben coma lo resultat de las consequéncias d’un mitan. Existís una definicion de l'andicap comunament admesa al nivèl internacional. Aquela definicion, partejada per l'ensems dels organismes internacionals, es pamens pas partajada en intèrne pels Estats. Aquela definicion es eissida de las règlas per l'egalizacion de las escasenças de las personas andicapadas, a la seguida del programa de las Nacions unidas (1982-1993)<ref>{{fr}}Kristeva Julia, ''Lettre au président de la République sur les citoyens en situation de handicap, à l’usage de tous ceux qui le sont et de ceux qui ne le sont pas'', Fayard, 2003 {{p.|27}}.</ref>. Aquela definicion es la seguenta: ''{{Cita|L'andicap es foncion de la relacions de las personas andicapadas amb lor mitan. Surgís quand aquelas personas encontran d'obstacles culturals, materials o socials que son a la portada de lors concitadanetat. L'andicap residís doncas dins la pèrda o la limitacion de las possibilitats de participar, sus un pé d'egalitat amb los autres individús, a la vida de la comunautat (1982).}}'' En 1993, a la fin del programa mondial, aquela definicion foguèt precisada e completada pels elements seguents: ''{{Cita|per andicap, cal entendre la pèrda o la restriccion de las possibilitats de participar a la vida de la collectivitat a egalitat amb los autres. Soslinham atal las inadequacions del mitan fisic e de las nombrosas activitats organizadas, ''informacion'', comunicacion, educacion, que donan pas accés a las personas andicapadas a la vida de la societat dins l'egalitat<ref>{{fr}}Erich Haider , ''L’accès des personnes handicapées aux infrastructures et espaces publics'', Chambre des régions, groupe politique : SOC</ref>.}}'' Aquela definicion a per particularitat de far pas de referéncias nimai a la deficiencia, nimai a l'incapacitat<ref>{{fr}}''Compensation du handicap : le temps de la solidarité'', Rapport d'information n°369 (2001-2002) de M. [http://www.senat.fr/senfic/blanc_paul92011k.html Paul Blanc], fach al nom de la comission dels afars socials, pausat lo 24 de julhet de 2002</ref>. Siam dins de processes de compreneson ont la nocion d'andicap met d'en primièr en abans las interaccions entre una persona e son mitan<ref>{{en}} ''A coherent policy for the rahabilitation of people with disabilities'', Conseil de l'Europe, 59 pages, {{1er}} janvier 1992.</ref>, e non a quina limitacions que sián foncionalas o autras incapacitats identificadas coma talas o non. Lo parelh normalitat e anormalitat es alara abandonada al benefici d’una definicion de l'andicap coma çò que fa obstacle a la vida comunautària. Torna atal cap a l'idèa de [[Canguilhem]]: qu'una norma es jamai biologica, mai es lo produch d'una relacion entre vivent amb lo seu mitan<ref>{{fr}}Antoine Spire, [Handicap, normalité, citoyenneté Handicap, normalité, citoyenneté], ''www.recit.net''</ref>. == Politicas e legislacion == L'andicap constituís pas una comunautat de destin omogenèu, presenta de percors de vida e de problematica plan diversas. L'andicap es un encontre entre una mautiá, una invaliditat plan definida dins la [[nosografia]], mas tanben una construccion sociala e un destin que dona un estatut dins la societat ont viu l'individú. === Politicas socialas === ==== Integracion e inclusion ==== L'[[integracion (sociologia)|integracion]] dels andicapats remanda a l'[[accessibilitat]] de lor mitan: lo lotjament, l'accés als luòcs publics e los transpòrts. L'integracion escolara pòt implicar un acompanhament adaptat mobilizant un [[auxiliar de vida escolar]], e l'integracion dins la vida professionala (centre de readaptacion, emplec reservat, trabalh protejat en entrepresa adaptada) implica diversas estructuras (en França, [[MDPH]], [[AGEFIPH]]<ref>{{fr}}https://web.archive.org/web/20140213143510/https://www.agefiph.fr/L-Agefiph</ref>, e associacions especificas per cada andicap). ===== Acompanhament ===== L'independéncia es pas sonque foncionala, implica tanben d'aver la capacitat d'exprimir de causidas de vida. (Cal se remembra que la vetadièra libertat per [[Critica de la rason practica|Kant]] es l'expression de las seunas causidas dins un mond emplís de contrenchas). Acompanahar la persona, es pas voler per ela mas li permetre d'exprimir liurament las seunas causidas. Se la vertadièra autonomia es la capacitat d'exprimir de causidas, l'individú andicapat pòt èsser ciutadan liure pasmens qu'a una [[autonomia]] foncionala limitada, aquela incapacitat foncionala podent èsser compensada per un acompanhament e d'ajudas umanas e tecnicas. Aquel Biais de veire es una nòva vision ''etica'' de l'acompanhament. Alara, l'acompanhament de l'andicapat es pas sistematica. Fòrça personas andicapadas son autonomas, mas unas pòdon gaire viure sens ajuda umana o tecnica. L'acompanhament pòt èsser una ajuda parciala o totala, umana e tecnica, per complir d'actes elementaris de la vida quotidiana, la persona gardant una plana libertat de causida: una ajuda constanta deguda a las dificultats foncionalas o [[cognicion|cognitivas]]; una ajuda dins la gestion dels seus revenguts e de son patrimòni ligada a de dificultats de destriament del jutjament. L'andicapat pòt aver una [[incapacitat juridica]] ([[tutela]], [[curatela]], [[salvegardia de justícia]]) tot en expriment personalament una autonomia dins sas causidas de vida, coma viure dins un lotjament personal e èsser jol regime de l'incapacitat juridica. Lo ròtle del tutor es alara de respectar las causidas de la persona tot en l'aparant sul plan financièr. Quand la persona andicapada a totas capacitats de jutjament, tend tojorn mai a èsser l'organizaire de son acompanhament, venent l'emplegaire de sos acompanhators ([[Auxiliar de vida|auxiliars de vida]]). Aquela vision de l'autonomia s'opausa a aquela d'una granda dependéncia, classicament presa en carga en establiment especializat. Aquela evolucion rejonh aquela de la [[desinstitutionalizacion]]. S'agís de s'orientar cap a de prestacions personalizadas, aquò de dos biais que son pas incompatibles: lo manten a domicili e la demorança en establiment adaptat. L'incapacitat juridica es pas mai ligada al tipe de domicili mas a l'alteracion del jutjament. La persona pòt èsser domiciliada en institucion e aver tota sa [[capacitat juridica]]. ===== Bons suènhs e etica ===== L'apròcha etica de l'acompanhament se resuma en tres principis: * Pas voler per l'autre, respectar sa [[libertat de causida]] ; * far de l'usagièr e de sa familha los partenaris de son projècte ; * evaluar la qualitat de la meuna intervencion coma qu'acompanhator (Etica de la responsabilitat), escriure la meuna intervencion per poder l'evaluar. Tot aquò contrari a la cultura del socioeducatiu: Es fòrça mai aisit al quotidian e economicament de cort tèrme de far e de causir a la plaça de la persona. Las familhas an sovent mala reputacion (familhas amb problèmas, maires envasissentas, edip non resolgut…) La supervision d'orientacion analitica e l'[[analisi institucional]] largament practicats en favorizant l'expression e la circulacion de la paraula coma simptòma del foncionament institucional a plan de mal a intrar dins l'encastre formal de l'escrich traça de l'evaluacion, causa qu'es plan mai simple per las apròchas d'inspiracion [[comportamentalisme|comportamentalista]]. === Politicas medicalas e tecnologicas === [[Fichièr:Hybrid Assistive Limb, CYBERDYNE.jpg|thumb|120px|Exemple d'[[exoesqueleta]] que poiriá permetre a las personas paraplegicas de se desplaçar melhor.]] Fòrça avançadas de la sciéncia permetèron de susmontar o mermar un andicap. La medecina e la tecnologia permeton ara de portar remèdi a un grand nombre de deficiéncias<ref>{{fr}}[http://www.paristechreview.com/2012/09/28/handicap-technologie/ Handicap : la technologie change-t-elle la donne ?], ''Paristechreview.com'', 28 septembre 2012.</ref>. Atal, los primiers exemples enregistrats de l'utilizacion d'una protèsi data dempuèi l'Antiquitat<ref>{{fr}}[Implants et prothèses : une vieille histoire], ''www.tout-prevoir.gpm.fr'', Consultat lo 25 de genièr de 2014.</ref>. Lo primièr exemple de [[cadièra rotlanta]] o d'una [[audioprotèsi]] data del sègle XVII. Lo progrés de las [[Tecnologias de l'informacion e de la comunicacion]] s'espandiguèt al domèni de la compensacion de l'andicap. Coma l'ordinator personal e lo telefòn son omnipresents, d'organizacions developèron de logicials e de material per far los objèctes electrics mai accessibles per las personas andicapadas. L’aument de poténcia dels processors e lor miniaturizacion (protèsis auditivas per exemple) venon trebolar la portada e la natura de las aisinas de luta contre la deficiéncia. Lo [[World Wide Web Consortium]] reconeguèt la necessitat de las normas internacionalas per l'accessibilitat del Web pels andicapats e creèt la ''Web Accessibility Initiative'' (WAI)<ref>{{fr}}[http://www.w3.org/WAI/wai-fr-intro.htm Internet accessible à tous: bon pour la société, bon pour les affaires], ''[[OIT]]'', 11 de març de 2013.</ref>. == Sociologia de l'andicap == '''Tabla sintetica de la vision istorica e sociala de l'andicap''' {| class="wikitable" |- ! !! '''Etiologia''' !! '''Tractament social''' !! '''Presa en carga, suènhs''' |- | '''Leproses, Cagòts, Cretins''' ''Antiquitat, Edat Mejana'' || Malediccion divina, impuretat || Exclusion, Ostracisme, Murtre a la naissença dels mal formats || Abséncia o pel les autres malauts (pars) |- | '''Malautiá sens infirmitat''' ''Antiquitat romana ([[Galien]]) Edat Mejana'' || medicala e divina || a l'ostal de la familha, espròva divina || objècte de suènhs, ajudant: (trabalh de femnas) Mètge al cabeç. |- | ''Épòca modèrna'' || fisiologica o psiquica|| Securitat sociala, trabalh social || Domicili o espital, Professions de santat, objècte de suènhs, reeducacion, educacion a la santat |- | '''Infirmitat, Imbecillitat, Debilitat''''' Del sègle XVII al XIX}}|| Fatalitat divina perque lo suènh es gaire eficaç || Embarradís, reabilitacion pel trabalh Abandon al torn || Ospici, Espital General, o Psiquiatric, sòrras de Caritat |- | '''Malautiá Mentala, Deficiencia mentala''' ''Epòca modèrna fins al ans 1950'' || Tara ereditària || Embarradís, Eugenisme, reabilitacion pel trabalh || Epital Psiquiatric, Esterilizacion, Professions de santat e religiosas |- | '''Andicap''' ''Epòca actuala'' || origina fisiologica || Presa en carga sociala e juridica e del manca, Compensacion financièra, Proteccion juridica Curatela Tutela, Emplec reservat, trabalh social ||Establiment espécializat, Domicili pels andicaps los mens pesucs, objècte de suènh, reeducacion, educacion a la santat, Professions de santat |- | '''Andicap & Malautiá Mentala''' ''Allemana 2{{a}} guèrra mondiala'' || Tara ereditària, impuretat de la raça|| Eugenisme, Darwinisme social || Eutanasia de massa |- | '''Malautiá Mentala''' ''França 2{{a}} guèrra mondiala'' || Tara ereditària, || Eugenisme, Darwinisme social || Mòrt per abandon dels suènhs ({{formatnum:40000}} mòrts) |- | '''Andicap & Malautiá mentala''' ''Epòca actuala, postmodèrna'' || L'andicap la malautiá viscut comunautari, origina biopsiosociala || Accés a la citadanetat, Drech a la diferéncia, Trabalh comunautari, integracion sociala e escolara, || Empowerment, Autosupòrt, Prevencion pels pars, persona andicapada e sa familha partenària del suènh, Professions de santat. |} === Demografia e prevaléncia === ==== Estimacion mondiala ==== I a près 650 milions de personas andicapadas pel mond segon lo ''Rapòrt mondial sus l'andicap'' de l'[[OMS]] e de la [[Banca Mondiala]]. S'apondèm las familhas largas, son 2 miliards de personas que son concernidas. En 2004, l'[[OMS]] estimèt per una populacion mondiala de 6,5 miliards de personas, près de 100 milions de personas son gravament andicapadas<ref>"Disease incidence, prevalence and disability". Global Burden of Disease. World Health Organization. 2004. Retrieved August 11, 2012.</ref>. Las personas andicapadas representan 20 % de las personas mai pauras, dins los païses mai paures; 98 % dels enfants andicapats anan pas l’escòla, 30 % dels enfants de las carrièras son d'enfants andicapats. I a un consens larg d'entre los expèrts dins lo domèni que l'andicap es mai frequent dins los païses en via de desvelopament que dins los païses desvelopats. Lo ligam entre andicap e pauretat fa partit d'un « cercle viciós » ont aquelas construccions s'enfortisson mutualament<ref>{{fr}}Yeo, R. & Moore, K. (2003). Including disabled people in poverty reduction work: "Nothing about us, without us". World Development 31, 571-590.</ref>. === Condicions socialas === Las personas andicapadas riscan mai d’èsser victimas de violéncias e de viòls<ref>{{fr}}Maudy Piot, Colloque La violence envers les femmes, le NON des femmes handicapées, 19 juin 2010.</ref> e an mens d'escasença d’obténer una intervencion de la polícia, una proteccion juridica o de suènhs preventius. Segon l’[[Organizacion Internacionala del Trabalh]] (OIT), lo [[caumatge]] dels andicaps atenh 80 % dins fòrça païses<ref>{{fr}}[http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/---dcomm/documents/publication/wcms_087708.pdf Faits et chiffres sur le handicap], ''www.ilo.org'', consulté le 23 janvier 2014.</ref>. Dos tèrç dels caumaires andicapats assegura qu’amariá trabalhar mas capita pas a trobar un emplec. Los andicapats son tanben e sovent confinats dins d'emplecs pauc qualificats, mal pagats, amb pauc o pas de tota de proteccion sociala e juridica. === Societat e cultura === Fòrça òbras descriguèron de personatges andicapats. La literatura constituiguèt un dels principals vectors essencials (amb la tradicion orala) de representacions socialas sus l'andicap. Las representacions varian segon lo tipe de deficiencia de l'eròi. L'erói mitologic grèc Edip que se crebèt los uèlhs n'es un exemple marcant. Se l'andicap es sovent plan present dins las òbras, son sovent de personatges secondaris veire episodics qu'apareisson. L'andicap marquèt tanben lo cinèma e las serias de television. Un exemple notable al cinèma es ''[[Freaks]]'', film american de 1932. === Ficcions === * [[Victor Hugo]], ''[[Nòsta Dauna de París]]'', 1831. * Victor Hugo, ''[[L'Òme que risís]]'', 1869 * [[Tod Browning]], ''[[Freaks]], ''1932 * [[John Steinbeck]], ''[[Of Mice and Men]]'', 1937. * [[Stefan Zweig]], ''[[Ungeduld des Herzens]]'', 1939. * [[Daniel Keyes]], ''[[Flowers for Algernon]]'', 1960. * [[Barry Levinson]], ''[[Rain Man]]'', 1988. * Jaco Van Dormael, ''Lo ueiten jorn'', 1996 * [[Mark Haddon]], ''[[The Curious Incident of the Dog in the Night-Time]]'', 2003. * [[Paolo Giordano (escrivan)|Paolo Giordano]], ''[[La solitudine dei numeri primi]]'', 2008. * [[Philip Roth]], ''Némésis'', 2012. == Nòtas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == {{commons|Disabled people|andicap}} === Articles connèxes === * [[Diversitat foncionala]] === Bibliografia === ==== Libres generals ==== * {{fr}}{{Obratge|títol=Droit du handicap et procédures |url=http://www.alexandra-grevin.com/parutions/droit-du-handicap-et-procedures.html |editor=éditions du Puits Fleuri |autor=Alexandra Grévin|volume= |titre volume= |langue=|jour=|mois= |annada=2009 |lieu= |pages= |isbn= |commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Handicap... Le guide de l'autonomie|éditeur=éditions La Martinière Jeunesse |auteur=Sylvie Allemand-Baussier |volume= |titre volume= |langue= |jour= |mois= |annada=2001 |lieu= |pages=|isbn=|commentaire=}} * {{r}}{{Obratge|títol=Réflexions sur le handicap |editor=éditions Publibook |autor=Jacques Costils |volume= |titre volume= |langue= |jour= |mois= |annada=2003 |lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Handicap : des mots pour le dire, des idées pour agir |éditeur=éditions Connaissances et Savoirs |autor=Claude Hamonet et Marie de Jouvencel |volume= |titre volume= |langue=|jour=|mois= |annada=2005|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Handicap, un challenge au quotidien |an=2007 |url=https://archive.org/details/handicapunchalle0000more |editor=éditions Jouvence |autor=Cesarina Moresi, Philippe Barraqué|volume=|titre volume= |langue=|jour=|mois=|annada=2007|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Oser être femme - Handicap et identité féminine |editor=éditions Desclée de Brouwer |auteur=Delphine Siegrist |volume= |titre volume= |langue= |jour=|mois= |annada=2000|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} * {{fr}}{{Obratge|títol=Accessibilité des sites web - Mise en oeuvre des directives WCAG 1.0 |editor=éditions ENI |autor=Luc Van Lancker |volume= |titre volume= |langue=|jour=|mois=|année=|lieu=|pages=|isbn=|commentaire=}} ==== Libres suls andicaps {{fr}}==== * Marc Brzustowski, ''L’annonce du handicap au grand accidenté'', 2001. * Chantal Lavigne, ''Handicap et parentalité'', Éditions du Ctnerhi, 2004. * [[Yves Delaporte]], ''“Les sourds, c'est comme ça“. Ethnologie de la surdimutité''. Éditions de la Maison des Sciences de l'Homme, 2002. * Florence Douguet, ''Les malades chroniques acteurs de la gestion de leur affection.'' * Eve Gardien, ''L’apprentissage du corps après l’accident'', PUG, 302p * Olilvier Grim, ''Du monstre à l'enfant : anthropologie et psychanalyse de l'infirmité'', Éditions du Ctnerhi, 2000. * Jean-François Gomez, ''Déficiences mentales : le devenir adulte. La personne en quête de sens'', « Connaissances de la diversité », 2006. ==== Rapòrts ==== * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20141207044507/http://www.who.int/disabilities/world_report/2011/fr/ Rapòrt mondial sus l'andicap], Unicef, 384 pages, 2011. === Ligamqs extèrnes {{fr}}=== * [http://www.ceremh.org/ Site del Centre nacional d'expertisa mobilitat de la CNSA] * [https://web.archive.org/web/20130207081548/http://www.cri-irc.org/v4/publications/1-politique-europeenne/17-pourquoi-faut-il-une-politique-particuliere-de-protection-des-personnes-handicapees-/ Article suls mecanismes de proteccion juridica de las personas andicapadas] * [https://web.archive.org/web/20141124160726/http://www.anesm.sante.gouv.fr/spip.php?page=rubrique&id_rubrique=10 ANESM, recomandacions de bonas practicas professionalas] * [https://web.archive.org/web/20091108170840/http://www.sportethandicaps.com/fr/ Site de referéncia d'informacion esportiva consacrat a l'andicap] * [https://web.archive.org/web/20120623200818/http://www2.univ-paris8.fr/ingenierie-cognition/master-handi/liens/rapport_gallo/profr/politique_nationales_cee_handicap.php Politiques nationales et européennes sur le Handicap] Sintèsi e analisi comparada elaborada dins l'encastre del Master ''Handi, Technologies et Handicap'' [[Categoria:Andicap|*]] qiky2oawqlcjt5drm8jaeb27g25kn4q 0 153810 2507744 2503849 2026-08-27T19:23:37Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507744 wikitext text/x-wiki Lo '''complèxe d'Edip''' (en [[alemand]]: ''Ödipuskomplex''), a vegada contractat dins l'expression «'''l'Edip'''», es un concèpte central de la [[psicanalisi]]. Teorizat par [[Sigmund Freud]] dins sa [[primièra topica]], se definís coma lo [[desir]] [[inconscient]] d'entreténer un rapòrt sexual amb lo parent del sèxe oposat ([[incèst]]) e aquel d'eliminar lo parent rival del meteis sèxe ([[parricidi]]). Atal, lo fach qu'un drollet s'enamora de sa maire e desira tuar son paire respond a l'imperatiu del complèxe d'Edip. [[Fichièr:Oedipus Phorbas Chaudet Louvre N15538.jpg|thumb|upright=0.8|[[Antoine-Denis Chaudet]], ''Edip enfant tornat a la vida pel pastre Forbas que lo desliguèt de l'arbre'', [[1801]].]] La legenda d'[[Edip]] qu'inspirèt lo drama de [[Sofòcles]], ''[[Edip rei]]'', es segon Freud lo melhor per metre en imatges lo desir universal e inconscient que tot enfant sentís; es tanben l'estructura centrala del psiquisme uman. Per [[Georges Politzer]], {{cita|lo complèxe d'Edip es ni un 'procés' e nimai un 'estat', mas un 'esquèma dramatic'.}} Per Roger Perron, designa {{Cita|lo malhum dels desirs e dels movements ostils que los objèctes son lo paire e la maire, e de las defensas que s'i opausan.}} La psicanalisi identifica tres etapas fondamentalas de desvelopament psicoafectiu: l'[[estadi oral]], l'[[estadi anal]] e l'[[estadi fallic]] quand arriba pel drollet, coma per la drolleta mas d'una autra mena, lo complèxe d'Edip. Es a l'entorn 3 a 5 ans que lo desir [[libidò|libidinal]] portant sul parent de sèxe oposat aparéis, e que lo parent del mèsme sèxe es percebut coma un rival. Lo complèxe coneis enseguida un declin amb la preadolescéncia: l'enfant afronta lo complèxe e son desir libidinal e se dirigís cap a d'autres objèctes podent lo solaçar d'aquel complèxe. Freud fa del complèxe d'Edip l'axe de sa teoria [[pulsion]]nala e [[metapsicologia|metapsicologica]], venent alara lo concèpte clau de la psicanalisi e dels seus corrents derivats. L'istòria del complèxe d'Edip es associat a la teoria freudiana e a l'istòria de la psicanalisi dins son ensems. Lo concèpte tanben motivèt fòça criticas de diferentas naturas, intèrnas a la psicanalisi coma eissidas d'autres disciplinas. Aquelas criticas son centradas subretot en dos punts: la contestacion de l'universalitat del complèxe; la condemnacion de sa quita existéncia. == Genèsi del concèpte per Sigmund Freud == === Del « complèxe nuclear » al mite d'Edip === [[Fichièr:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|upright=1.2|[[Gustave Moreau]], ''Edip e l'Esfinx'', 1864.]] {{Article detalhat|Edip}} [[Sigmund Freud]] ditz aver descobèrt lo complèxe pendent son autoanalisi<ref group="F">P.525.</ref>{{,}}<ref group="P">Al subjècte de l'autoanalisi de Freud coma mejan de descobèrta del complèxe, legir: {{fr}}[[Didier Anzieu]], ''L'Auto-analyse de Freud et la découverte de la psychanalyse'', PUF, Coll. « Bibliothèque de psychanalyse », 1988, {{ISBN|2-13-042084-2}} e subretot cap 3 « La découverte du complexe d'Œdipe », P.93-186.</ref> en la comparant a l'istòria de l'eròi grèc [[Edip]], personatge de la [[mitologia]], cama la contèt lo dramaturg [[Sofòcles]] dins la pèça ''[[Edip rei]]'' subretot. La letra a [[Wilhelm Fliess]] del 15 d'octobre de 1897 es lo sol document que permet de datar la conceptualizacion del complèxe<ref>Letra a [[Wilhelm Fliess]] del 15 d'octobre de 1897 titulada « L'abandon de la neurotica », in {{fr}}''Lettres à Wilhelm Fliess 1887-1904'', PUF, Coll. « Bibliothèque de psychanalyse », 2006, {{ISBN|978-2-13-056279-5}}.</ref>{{,}}<ref group="H">P.334.</ref>. Lo neurològ vienés explica: ''{{Cita|Ai trobat en ièu coma endacòm mai per totes de sentiments d’amor per la maire e de jelosia al respècte del paire, sentiments que son, pensi, comuns a totes los drolles}}''. Dins sos primièrs escrichs, Freud parla tanben de {{cita|complèxe nuclear}}<ref group="H">Intrada {{fr}} « Complexe nucléaire », per Roger Perron, P.339.</ref> o de {{cita|complèxe maternal}}, coma dins son ''[[Estudi sus l'isteria]]'' (1895)<ref group="H">''{{Cita|L'idèa èra ja presenta dins ''Estudi sus l'isteria'' (1895) ont Freud, cercant l'[[etiologia]] de l'[[isteria]], insistiguèt sul ròtle traumatic de las « seduccions » sexualas subidas per l'enfant del fach del paire}}, P.334.</ref>. Rapèla que foguèt menat a elaborar aquel complèxe estudiant la [[sexualitat]], las [[perversion]]s e las [[nevròsi]]s de l'adult que venon de l'enfança. L'origina de l'Edip es de fach estrechament ligada a l' ''{{Cita|evolucion sexuala de l'enfant}}'', çò que fonda tanben tot l'edifici teoric de la psicanalisi<ref group="N">''{{Cita|(...) quin que siá lo sens que se decidèm, lo psicanalista pren lo mot de sexualitat dins un sens total, que foguèt menat per la constatacion de la sexualitat infantila}}'', P.55.</ref>. Freud constata d'en primièr, ''{{Cita|per l'observacion dirècta e per l'estudi analitica de l'adult}}'', que ''{{Cita|l'enfant se dirigís d'en primièr cap a aqueles que se n'ocupan; mas aqueles despareisson lèu darrèr los parents}}''. Aqueles rapòrts, nota, ''{{Cita|son de cap de biais desprovesits d'elements sexuals}}''. L'enfant pren doncas sos parents coma d' ''{{Cita|objècte de desir}}''<ref group="N">P.55.</ref>. En 1900, dins son ensag fondator de la sciéncia dels sòmis, ''[[L'Interpretacion dels sòmis]]'', Freud donèt al public sa teoria del complèxe d'Edip<ref>{{fr}}Dominique Giovannangeli, ''Métamorphoses d'Œdipe : un conflit d'interprétations'', De Boeck Université, 2001, {{ISBN|9782804138219}}, P.14.</ref>. I explica que lo [[sòmi]] fa sovent referéncia a de desirs d'enfança. ''{{Cita|Dins lo contengut latent del sòmi, Freud tròba, a títol d'element constent, lo residú diurne, tròba tanben qu'existís una relacion entre aquel residú e los sovenirs d'enfança}}'' explica [[Henri F. Ellenberger]]. Segon el, Freud pensa que ''{{Cita|lo sòmi a un pé dins lo present e un pé dins l'enfança}}''<ref group="F">P.524.</ref>. Freud explica tanben que lo cas dels nevrosats permet d'observar de desirs afectuoses o ostils pels parents. A partir d'aquel tèxte, lo fondator de la psicanalisi se referís explicitament a la [[tragedia]] grèga. En [[1911]], apond que lo [[complèxe de castracion]] es prigondament ligat a l'Edip e que dins lo drama de [[Sofòcles]] l'eissorbament d'Edip agís coma substitut de la [[castracion]]<ref group="A">P.277.</ref>. Lo mite edipian<ref group="Nota">En 1927, Freud vei tanben dins l'òbra de [[Fiodor Dostoïevski]], ''[[Los Fraires Karamazov (roman)|Los Fraires Karamazov]]'' la representacion de la [[pulsion de mòrt]]</ref> sembla dempuèi l'ora per Freud la mesa en recit d'un complèxe psiquic universal<ref group="N">{{Cita|Lo « mite del rei Edip » que tua son paire e prend sa maire per femna es una manifestacion pauc modificada del desir infantil contra que se quilha mai tard, per lo rebutar, la « barrièra de l'incèst »}}, P.56.</ref>. Dins la mitologia grèga, Edip es filh de [[Laïos]] e de [[Jocasta]], sobeiran de la vila de [[Tebas (Grècia)|Tebas]]. Un [[oracle grèc|oracle]] preditz a Laïos que será mai tard tuat pel seu filh. Apeurat, Laïos decidís d'abandonar Edip pel mont. Un pastre tròba l'enfant e lo confia al rei de [[Corint]], Polibes, que l'elèva coma lo seu filh, sens li revelar lo secret de sas originas. Es el que lo nomena Edip. Un nòu oracle preditz a Edip que será lo murtrièr de son paire. Ignorant que Polibes es pas son paire biologic, demora alunhat de Corint per que la prediction se pòsca pas realizar. Pendent son viatge, encontra Laïos e los servitors e tua lo seu paire vertadièr, que prend per lo cap d'una benda de panaires. Quand arriba a Tebas pòt pas intrar dins la vila perque un monstre, l'[[Esfinx (mitologia grèga)|Esfinx]], empacha l'accés, tuant e devorant totes los viatjaires incapables de resòlvre l'enigma que pausa. Edip, astuciós, capita a trobar la solucion e véncer lo monstre. Edip ven alara un eròi amat dels abitants de la vila, que lo proclamèron rei e li donan per femna la veusa de Laïos, Jocasta, la seuna maire. Freud vei dins aquel mite l'illustracion ideala dels desirs extrèms infantils: ''{{Cita|donam lo nom de « complèxe d'Edip » perque la legenda, avent per eròi Edip, realiza, lor balhant sonqu'una plan leugièra atenuacion, los dos desirs extrèms venent de la situacion del filh: lo desir de tuar lo paire e aquel d'esposar la maire}}''<ref group="M">P.168.</ref>. Remarca qu'aquel complèxe existís tanben dins d'autres dramas culturals; cita ''[[Hamlet]]'' de [[Shakespeare]]. En 1967, [[Jean Starobinski]], dins la prefàcia d{{'}}''Hamlet e Edip'' d'[[Ernest Jones]], argüa que se Edip es lo drama del desvelament, la tragedia d'Hamlet es lo drama de la « [[repression]] »<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse"/>. === Cases practics e teoria edipiana === En 1905 Freud publica ''Tres Ensags sus la teoria de la sexualitat'', obratge fondator de la psicanalisi. Pasmens se lo complèxe i aparéis pas explicitament<ref group="H">P.335.</ref>{{,}}<ref>''{{Cita|En 1905, Freud aviá publicat sos ''Tres ensags sus la teoria de la sexualitat''. Çò qu'aviá estat desgatjat a partir d'una reflexion sus l'analisi de subjècte adults deviá lo menar, dins sas recercas, a establir la validitat d'aquela observacions ne tornant prene dirèctament las informacions venent de la biografia d'un enfant. Aquela preoccupacion aguèt per resultat la publicacion, quatre ans mai tard, de ''L'analisi d'una fobia per un drolle de cinc ans'', trabalh ric en concèptes feconds e que, al vejaire de Freud, semblava mòtrar lo ròtle patogèn del complèxe d'Edip}}, in [[Erich Fromm]], {{fr}}''Grandor e limitas de la pensada freudiana'', Laffont, París, 1980, {{P.|95}}.</ref>, Freud definís d'en primièr la [[libidò]] coma l'energia sexuala als fondaments de la dinamica psiquica que tend a se projectar sus un objècte exterior. Après, insistís sus las vicissituds de la causida de l'objècte d'amor que la font es lo complèxe d'Edip<ref group="F">P.535-536.</ref>. Pausa doncas que la realitat de la [[sexualitat infantila]] es inducha per la maire, e que la tetada es lo primièr rapòrt sexual. D'aquela sexualitat arcaïca depend lo complèxe d'Edip, determinant a son torn lo [[tabó]] de l'[[incèst]]<ref group="A">P.277-278.</ref>. Freud contunha de desvelopar sa teoria explicant que la libidò fa naísser de perversions sexualas diversas quand l'esquèma original edipian subís d'alteracions. Fin finala, s'incarna dins un simbolisme sexual dens, coma dins los [[sòmi]]s. Encara lo tèma es central dins l'analisi de [[Ida Bauer|Dora]], en 1905<ref group="P">Sigmund Freud, ''Fragment d'una analisi d'isteria: Dora'', in {{fr}}''[[Cinq psychanalyses]]'', Presses Universitaires de France, 2001, Coll. « Bibliothèque de psychanalyse », {{ISBN|978-2130456209}}.</ref>. En 1909, un autre cas practic, celèbre dins la literatura psicanalitica, permet a Freud de validar sa concepcion del complèxe. Lo cas dich del « [[Herbert Graf|petit Hans]] » — (Herbert Graf) — seguís fidelament l'esquèma dramatic edipian. La [[fobia]] del [[caval]] aparéis per Herbert Graf quand assistís a la casuda d'un caval e que lo vei a tèrra se debatre. Freud postulèt que l'inconscient del petit Hans associa son paire al caval, e malgrat l'amor que porta a son paire, sa mòrt li balhariá lo gausiment d'èsser alara lo sol pretendent a l'amor maternal. Aquò desvelopèt per el una [[fobia|nevròsi fobica]], l'impossibilitat de sortir per la carrièra per paur d'èsser mordut per un caval. Freud lo prend en cura analitica e, en menent sa [[psicoterapia]], l'ajuda passar son complèxe d'Edip<ref group="F">P.545.</ref>{{,}}<ref group="Nota">Gaireben totes los cases practics, e las constatacions teoricas, elaboradas per Freud son reculhidas dins {{fr}}''[[Cinq psychanalyses]]'', 1909.</ref>. [[Fichièr:Freud dreams work.svg|thumb|upright=1.2|La resolucion del complèxe d'Edip pendent [[lo trabalh del sòmi]].]] Foguèt en 1910, dins ''Contribucion a la psicologia de la vida amorosa'' qu'apareguèt lo tèrme « complèxe d'Edip »<ref group="H">P.334.</ref>. La nocion es l'invencion de dos autres psicanalistas trabalhant a [[Zuric]], [[Carl Gustav Jung]] e [[Franz Riklin]]. Lo complèxe ({{de}}''gefühlsbetonte Komplexe'')<ref group="N">{{Cita|Lo mot « complèxe », tèrme aisit, sovent indispensable per la descripcion d'ensems de situacions psicologicas, acqueriguèt lo drech d'èsser citat dins la psicanalisa}}, P.99.</ref> » es utilizat alara en psicanalisi per designar de fragments psiquics inconscients de forta carga [[afèct|afectiva]]. Freud l'utiliza tanben per descriure çò qu'es per el lo principal complèxe psiquic uman, aquel qu'es constituit dins los primiers temps de vida, en foncion dels seus parents: lo « complèxe nuclear ». Sa pensada es enseguida desvelopada lo mèsme an dins l'ensag « Un tipe particular de causida d'objècte per l'òme » ont explica que los objèctes d'amor son totes de substituts de la maire<ref group"A">P.278</ref>. Lo cas de la filha es ja particular: Freud teoriza qu'a la plaça de la paur de perdre son paire, desvelopa una frustracion ligada a la manca organica del fallus. === Desvolopaments del complèxe === A partir de [[1912]] e [[1913]], « l'Edip » intrèt totalament dins la pensada clinica de Freud e alara volgava n'estudiar l'universalitat, dins l'obratge ''[[Totèm e Tabó]]''. Freud i avança la tèsi de la {{Cita|vocacion civilizatritz del complèxe}}<ref group="A">P.279.</ref>, resumida per Roger Perron: ''{{Cita|dins de temps fòrça ancians los umans èran organizats dins una [[òrda primitiva]] dominada per un masclás despotic que monopolizava las femnas e n'escartava los filhs, que siá al prètz de la castracion}}''<ref group="H">P.335.</ref>. Lo complèxe será doncas transmés amb las generacions e amb el lo sentiment de [[culpabilitat (psicanalysi)|culpabilitat]] associat. Freud de totjorn cerquava a ligar aqueles concèptes, subretot aquel d'Edip, a une teoria generala de la [[filogenèsi]] (de l'istòria de l'umanité coma espècia). Fòrça psicanalistas comencèron a menar d'estudis, dins la continuitat d'aquelas de Freud, coma [[Otto Rank]]. Freud nota: ''{{Cita|Otto Rank mostrèt, dins un estudi conscienciós, que lo complèxe d’Edip balhèt a la literatura dramatica de polits subjèctes que tractèt, lor donant totas menas de modificacions, d'atenuacions, de travestiments, es a dire de deformacions analògas a aquelas que produtz la censura dels sòmis}}''<ref group="M">P.169.</ref>. En seguida dos obratges de Freud desvolopèron sa pensada, e de biais definitiu. En 1923, dins un ensag cort titulat « L'Organizacion genitala infantila », Freud descriu las fasas psicoafectivas de la psicogenèsi, qu'es tanben l'un dels concèptes centrals de la teoria psicanalitica, e que ''{{Cita|la fasa fallica constituís l'acme del drama edipian}}''<ref group="H">P.335.</ref>. L'interés creissent portat al complèxe d'Edip motivèt Freud a far un punt sus sa descobèrta. Fixa sa teoria dins las ''Conferéncias d'introduccion a la psicanalisi'', en 1917 e 1918. S'arrèsta subretot sus las observacions dirèctas e sus las analisis d'adults nevrozats, explicant que ''{{Cita|cada nevrosat foguèt d'esperel una mena d'Edip}}''<ref group="A">Freud, citat per Claude Le Guen, {{fr}}P.280.</ref>. Lo cas clinic dich de « [[l'òme dels lops]] » ([[1918]]) ofrís una illustracion màger del complèxe masculin<ref group="H">P.335.</ref>. Freud classa alara lo complèxe dins l'encastre dels « esquèmas filogenetics » qu'an per ròtle d'estructurar la psiquè inconscienta e çò fasent dempuèi l'alba de l'umanitat. E mai, l'introduccion de la novèla dualitat pulsionala e d'una [[segonda topica]] permetèt una novèla apròcha de l'Edip. Freud explica que lo [[transferiment (psicanalisi)|transferiment]] presenta los rèstes de la resolucion, mai o mens complida, del complèxe. Aquel daissa de « cretas narcissicas ». Fàcia a aquela sofrença, la [[psiquè (psicologia)|psiquè]] buta lo [[Ièu]] a resòlvre en totalitat lo complèxe. Fasent atal, lo ''Ièu'' es envasit de [[compulsion]]s. Segon el l'intensitat d'aquelas compulsions, que culmina dins las [[nevròsi obsessionala|nevròsis obsessionalas]], es a l'origina de la nocion de « [[destin]] » dins los dramas, coma la tragedia de Sofòcles. Dins ''Psicologia de las folas e analisi del ièu'' (1921), Freud aborda {{Cita|l'avant Edip}}, caracterizat per une neutralizacion dels [[afècte]]s e permetèt per l'[[ambivaléncia]]. L'enfant fixa atal sos afèctes negatius e positius sus d'objèctes exteriors<ref group="A">p. 282.</ref> al luòc d'investir sos parents. Enfin, en 1923, dins ''Lo Ièu e l'Aquò'', Freud metapsicologiza<ref group="A">P.283.</ref> la nocion del complèxe d'Edip, ne fasent un preable estructurant de l'instança morala, lo subreièu. En efièch, a la maturitat del complèxe, mai d'un scenaris son possibles: afectes femenins cap al paire pel drollet o desir feminin cap a la maire per la drolleta, e recipròcament. Totas las variacions son degudas segon Freud a la {{Cita|[[bisexualitat]] constitucionala de l'individú}}<ref group="A">P.282-283.</ref>. L'enfant es en efièch inconscientament bisexual, son orientacion sexuala se precisant mai tard. Aquelas variacions complèxas menan doncas una actitud positiva del drollet per son paire (lo complèxe inversat), o una actitud négativa (lo complèxe normal), l'ensems formant, virtualament lo « compleèxe d'Edip complet ». Aquelas identificacions variadas explican la diversitat de las [[etiologia]]s e de las personalitats. Constituisson fondamentalament un « [[ideal del ièu]] » que determina la morfologia del [[Subreièu]]. === Complèxe de castracion e darrièrs escrichs === L'ensag de [[1923]], « Lo problèma economic del masoquisme », pausa que lo Subreièu, instança psiquica proclamant los interdits, nasquèt de l'[[introjeccion]] dels primièrs objèctes libidinals de l' ''Aquò'' dins lo ''Ièu''. La relacion n'es de fach desexualizada mas lo Subreièu conserva los caractèrs parentals. Freud prepausa aquí una tèsi que la font de la [[morala]] es lo Subreièu e, doncas, l'Edip<ref group="A">P.284.</ref>. Lo metéis an, dins l'ensag « L'Organizacion genitala infantila » Freud ensag d'explicitar las zonas d'ombra de l'Edip femenin. Afirma que sol lo [[penis]] a une realitat psiquica, e tanben per la filha. Aquel envejariá donca l'aquisicion del fallus, quitament se Freud admet èsser impotent a contunhar l'analisi de la sexualitat femenina<ref group="A">P.285.</ref>. En 1924, un autre ensag fa una plaça majora al complèxe: « La despareisson del complèxe d'Edip ». Freud i descriu lo biais que lo complèxe desapareis amb lo temps, coma la casuda de las dents de lach presisa<ref>''{{Cita|Se poiriá tanben concebre que lo complèxe d’Edip deu caser per que lo temps de sa dissolucion es vengut del meteis biais que las dents de lach cason quand butan las dents definitivas}}'', in Sigmund Freud, « La despareisson del complèxe d’Edip », 1923, {{fr}}[https://web.archive.org/web/20100610081123/http://www.megapsy.com/Textes/Freud/biblio115.htm consultable en linha] sul site [https://web.archive.org/web/20140517201032/http://megapsy.com/ ''megapsy.com'']. Consultat lo 26 de febrièr de 2010.</ref>, e aquò ''{{Cita|quitament se çò que descrich es mai la dissolucion du conflicte edipian}}'' puslèu que la despareisson pura e simpla d'aquel que definiguèt abans coma ''{{Cita|la quita òssa del psiquisme uman}}''<ref group="H">''{{Cita|Çò desapareis, es lo conflicte edipian jos sa forma infantila, e non lo biais d'organizacion que ne resulta}}'', P.335.</ref>{{,}}<ref group="A">Claude Le Guen presisa que segon Freud lo declin del complèxe es inscrich dins l'[[ereditat]] de l'espècia, P.285.</ref>. En 1925, dins « Unas consequéncias psicologicas de la diferéncia anatomica entre los sèxes », Freud aborda la ''{{Cita|Preistòria del complèxe d'« Edip »}}''. Las premissas del complèxe se jogan dins los primièrs temps de la descobèrta de las zonas erogènas<ref group="A">P.288.</ref>. Amb l'obratge ''[[Malaise dins la civilizacion]]'' (1929), Freud liura l'interpretacion psicanalitica de las estructuras inconscientas sostendent l'umanitat e sos [[fantasma (sexualitat)|fantasma]]s. Descripta los simbòls sexuals universals trobats dins los sòmis. Segon Ellenberger, ''{{Cita|Freud anava lèu deduire del caractèr universal del complèxe d'Edip l'idèa del murtre del Paire primitiu pels seus filhs}}''<ref group="F">P.532.</ref>. Alara Freud complèta son modèl teoric precisant la figura del paire primitiu. Lo drollet noirís envèrs lo paire de desirs de mòrt perque a paur d'èsser castigat e castrat per aquel darrièr. Alara la castracion fa plaça dins la teoria generala del complèxe, coma paur infantila de se veire despossedat de la poténcia sexuala per la figura paternala. Aquel [[complèxe de castracion]] arriba doncas al sortir de l'Edip, coma renonciament a l'objècte maternal, qu'es lo primièr objècte de l'enfant<ref group="H">P.336.</ref> e coma marcant lo començament del [[periòde de latença]] e de la formacion del [[Subreièu]] pel drollet. D'autors posteriors a [[Sigmund Freud]], coma [[Melanie Klein]] o [[Donald Winnicott]] per exemple, an pasmens comprés lo Subreièu coma instància plan mai precoça. Lo cas de la drolleta es pasmens diferent a aquel estadi: interprèta la castracion coma ja facha, essent pas en possession d'un penís, e se deu doncas de la reparar. Aquel moment, l'[[enveja del penís]], marca alara l'intrada dins l'Edip al revèrs del cas masculin<ref group="H">''{{Cita|(...) l'ànsia de castracion será lo motor essencial (...) es çò que fa sortir lo drollet de la crisi edipiana aguda cap a la fasa fallica [alara qu'es per la drolleta] çò que fa intrar dins la crisi edipiana}}'', P.336.</ref>. Lo murtre del Paire primitiu es lo fantasma universal de l'umanitat de tuar la figura paternala castratritz, sola etapa permetent un desvelopament psiquic normal en seguida. ''{{Cita|La nocion complèta del complèxe d'Edip compòrta en efièch aqueles tres elements: desir incestuós al respècte de la maire, desir de tuar lo paire, e imatge d'un paire crudel e castrator}}'' explica [[Henri F. Ellenberger]]<ref group="F">P.533.</ref>. Fin finala, malgrat l'importança del concèpte en psicanalisi, jamai Freud li consacrèt pas cap d'obratage especific<ref group="H">Levat ''Totèm e Tabó'' e ''Vista d'ensems de las nevròsis de transferiment'' (publicat de postum) nota Roger Perron, {{fr}}P.335.</ref>, quitament se torna sus aquela descobèrta dins son darrièr obratge, ''L'Abreujat de psicanalisi'', escrivent: ''{{Cita|M'autorizi de pensar que se la psicanalisi aviá a son actiu sonque la sola descobèrta del complèxe d'Edip reprimit, aquò sufiriá a la far recaptar d'entre las preciosas aquisicions novèlas del genre uman}}''<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse">{{fr}}Freud, citat per [[Élisabeth Roudinesco]] e Michel Plon, in ''Dictionnaire de la psychanalyse'', entrée « Œdipe », Fayard, 1997, {{ISBN|2-213-60424-X}}, P.757-761.</ref>. == Descripcion del complèxe en psicanalisi == === Complèxe d'Edip e estadis psicoafectius === ''{{Cita|Çò qu'entendava Freud per « complèxe d'Edip » es simple: lo drollet, a causa del despèrtament de sas pulsions sexualas a una edat precoça, disèm quatre o cinc ans, desvelopa un desir e un ligam sexuals intenses al respècte de sa maire. La vòl per el solet, e lo paire ven son rival. Desvelopa una ostilitat al respècte de son paire, lo vòl remplaçar e, fin finala, se ne desfar. Sentent que son paire es son rival, lo drollet a paur d'èsser castrat per el. Freud nomenèt aquel ensems lo « complèxe d'Edip »}}'' segon [[Erich Fromm]]<ref>{{fr}}[[Erich Fromm]], ''Grandeur et limites de la pensée freudienne'', Laffont, Paris, 1980, {{P.|51-52}}.</ref>. Per [[Georges Politzer]] ''{{cita|lo complèxe d'Edip es ni un « procés » e encara mens un « estat », mas un « esquèma dramatic »}}''<ref>{{fr}}[[Georges Politzer]], ''Critique des fondements de la psychologie'', Presses Universitaires de France, Coll. « Quadrige », {{ISBN|2130535488}}.</ref>. Per Roger Perron, designa ''{{Cita|lo malhum dels desirs e dels movements ostils que los objèctes son lo paire e la maire, e de las defensas que s'i opausan}}''<ref group="H">P.334.</ref>. ==== Dinamica de las organizacions psiquicas ==== La psicanalisi identifica atal tres etapas fondamentalas de desvelopament psicoafectiu: l'[[estadi oral]], l'[[estadi anal]] e l'[[estadi fallic]] quand arriba pel drollet, coma per la drolleta mas de biais tot diferent, lo complèxe d'Edip<ref name="Tran-Thong">{{fr}}Tran-Thong, « Stades et concept de stade de développement de l'enfant dans la psychologie contemporaine », in revue ''Études de psychologie et de philosophie'', {{vol.}}17, Vrin, 1986, {{ISBN|9782711607112}}, P.114.</ref>. Segon Freud, coma o descriguèt dins son ensag « L’organizacion genitala infantila » (1923), l'elaboracion del complèxe d'Edip representa una etapa constitutiva del desvelopament psiquic dels enfants. Lo [[desir]] al respècte de la maire troba son origina als primièrs jorns de la vida e condiciona tota sa psicogenèsi. La maire es, d'un costat, la « noiricièra », e, d'un autre costat, aquela que balha de plaser sensual, mejans lo contacte amb la popa e mejans los suènhs corporals. L'enfant, drolleta o drollet, ne fa doncas lo primièr objècte d'amor que demorará determinant per tota la vida amorosa. Aquela relacion objectala es tanben investida de [[sexualitat]]. Aquel amor d'objècte se desplega en cinc « fasas » libidinalas<ref group="H">Roger Perron presisa qu'aquelas fasas son nomenadas mai volontièrs « organizacions » pels successors de Freud, P.335.</ref>. La nocion de « fasa » o d'« estadi » se deu pas prene al sens literal. Signala la primautat d'una [[zona erogèna]] particulara mas n'implica pas que lo procés se debane de biais mecanic e lineari. Al mens se pòt admetre qu'una fasa succeda a l'autra dins l'òrdre descrich. Lo complèxe d'Edip se desplega doncas mejans aqulas fasas en foncion de lors quita proprietats que s'entrenosan per constituir un agregat de pulsions, nomenat « complèxe » d'Edip que, pels freudians, tròba son apogèu vèrs l'edat de 5 ans. Freud arriba a aquela deduccion en estudiant lo cas dich del « [[Herbert Graf|petit Hans]] »<ref group="P">{{fr}}Freud, ''Analyse d'une phobie d'un petit garçon de cinq ans : Le Petit Hans'', 1909, PUF, 2006, {{ISBN|2130516874}}.</ref>. <center>{{Estadis psicoafectius}}</center> ==== Declin del complèxe e forma inversada ==== Lo déclin del complèxe d’Edip correspond a la fasa finala de la dinamica edipiana. Es marcat pel renonciament progressiu a possedar l’objècte libidinal, jos la dobla pression de l’[[ànsia]] de [[castracion]] pel drollet e de la paur de perdre la maire per la drolleta. De proceses permeton a l'enfant de desviar son atencion libidinala dels objèctes parentals. Los desplaçaments identificatòris, coma las sublimacions, lo [[transferiment (psicanalisi)|transferiment]] tanben, permeton a la libidò de trobar d’autres objèctes de satisfaccion, subretot dins la socializacion progressiva e dins l’investiment dels proceses intellectuals. Fin finala, la « [[fasa genitala]] » arriba pendent l'adolescéncia e correspond a la reconeissença de la « doble diferéncia, dels sèxes e de las generacions » e coincidís amb lo segond periòde de maduracion sexuala. Alara l'equilibri es trobat, al sen d'una organizacion genitala adulta e mercé als cambiaments d'objèctes veguts possibles: lo desir serà doncas adressat a una autra femna que la maire, a un autre òme que lo paire<ref group="H">P.335.</ref>. Existís tanben, nota Freud, una forma « inversada » del complèxe d'Edip. Lo biais normal del complèxe es nomenat « positiu », a l'opausat tanben existís, d'una mena negativa, nomenat « invesat ». Lo drollet vei dins son paire non pas una figura a tuar psiquicament, mas l'objècte d'aquelas tendéncias sexualas. Lo paire ven alara [[femenizacion|femenizat]]. Per la drolleta, l'esquèma existís, se bastissent ''a contrario'' sus la maire, investida de pulsions sexualas objectivadas. Segon Freud, ambedoas formas de l'Edip constituisson lo « complèxe d'Edip complet »<ref name="Tran-Thong"/>. === Complèxe d'Edip e psicogenèsi === ==== Constitucion del Subreièu e vida sociala ==== Segon Freud, pendent lo complèxe d'Edip lo ''[[Ièu]]'' seguís una prigonda modificacion, que resulta lo [[Subreièu]]; ''{{Cita|Lo Subreièu es doncas l'eritièr del complèxe d'Edip}}'' explica Tran-Thong<ref name="Tran-Thong"/>. La resolucion del complèxe mena a l'[[introjeccion]] de l'imatge del paire. L'edificacion del Subreièu per un individú depend atal del biais que resolguèt son complèxe d'Edip<ref group="F">{{P.|552}}.</ref>. De biais general, ''{{Cita|lo conflicte edipian constituís un motor essencial del jòc de las identificacions mejans que se bastís la persona}}'' explica Roger Perron<ref group="H">P.336.</ref>. ==== Etiologia de las nevròsis ==== L'Edip subís una ''{{Cita|repression aviada}}'', nota Freud, mas, ''{{Cita|del fons de l'inconscient, exercís encara una accion importanta e durabla. Constituís alara lo « complèxe central » de cada nevròsi}}''<ref group="N">{{P.|56}}.</ref>{{,}}<ref group="H">{{P.|334}}.</ref>. Freud parla tanben, de biais sinonimic, e dins un encastre [[psicopatologic]], a partir [[1908]], de « complèxe nuclear »<ref group="H">Intrada {{fr}} « Complexe nucléaire », per Roger Perron, P.339.</ref>. D'en primièr, d'un biais passiu, lo complèxe condiciona lo desvelopament ulterior de l'enfant e amb aquó aquel de las nevròsis; d'un autre costat l'enfant, a partir de sa somission al complèxe, ensaja de comprendre per bastir la realitat e produtz per aquó de « teorias sexualas infantilas » al respècte dels seus parents. Sas teorias influisson de biais decisiu sul caractèr ulterior de l'enfant e sus sa constitucion nevrotica. Pasmens la [[nevròsi]] passa de virtuala fins a actuala sonque se l'enfant es incapable de desligar sa libidò dels modèls parentals. Alara pòt pas jogar de ròtle social e produtz un amenatjament de la realitat, una [[nevròsi]]. Tota l'entrepresa analitica se definís coma una educacion progressiva per subremontar aquels ''{{Cita|residús infantils}}''<ref group="N">P.57.</ref>. === Divergéncias dins la teoria edipiana === ==== Critica del « monisme fallic » de Freud ==== {{Article detalhat|Complèxe d’Electra}} Dempuèi la formalizacion, Freud saviá qu'aquel modèl seriá malaisit a transpausar complètament pel desvelopament de las drolletas<ref group="H">P.336.</ref>. Ensag de cobrir aquela dificultat en amenatjant lo concèpte de l'Edip per la filha, que lo psiquiatre e psicanalista [[Carl Gustav Jung]] nomena mai tard lo « [[complèxe d’Electra]] ». Lo definís coma la tendéncia compulsiva menant la drolleta a se virar cap al paire o una autra imatge paternala de substitucion e qu'es consequéncia del [[complèxe de castracion]] prepubertari femenin. Se Freud admet l'existéncia d'un ''{{Cita|complèxe d'Edip al femenin}}'', li coneis pas una equivaléncia estricta amb aquel dedicat al drollet. Aquel ''{{Cita|monisme fallic}}'' postulat per Freud provoquèt de protestacions vivas, quitament del vivent del fondator de la psicanalisi, e subretot venent de femnas psicanalistas, coma [[Ruth Mack Brunswick]], [[Helene Deutsch]], [[Karen Horney]] o [[Melanie Klein]]<ref group="H">P.336.</ref>. Aquel espandiment al sèxe femenin pasmens jamai foguèt totalament satisfasent e ara son escaces los analistas qu'utilizan aquel tèrme. Freud remarca en 1916: ''{{Cita|Se saupriam pas dire que lo mond foguèt reconeissent a la recerca psicanalitica per sa descobèrta del complèxe d'Edip. Aquela descobèrta aviá, al contrari, provocat una resistença mai passionada}}''<ref group="M">P.169.</ref> e quitament al sen de la teoria psicanalitica. La psicanalista [[Mélanie Klein]] per exemple, per equilibrar lo concèpte, insistèt sul fach que lo drollet « enveja » lo poder de las femnas de donar la vida coma la filha poiriá « envejar » lo [[fallus]]. Las consequéncias del declin del complèxe d'Edip son diferentas d'un sèxe a l'autre: d'en primièr s'agís del renonciament al primièr objècte d'amor dins ambedos sèxes<ref group="P">Per mai de detalhs: {{fr}}[[Robert Stoller]], « Faits et hypothèses : un examen du concept freudien de bisexualité », in [[Jean-Bertrand Pontalis]], [[Pierre Fédida]], [[Wilhelm Fliess]], [[André Green]], [[Joyce McDougall]], [[Masud R. Khan]], [[Robert Stoller]], ''Bisexualité et différence des sexes'', Gallimard-folio, {{numéro}}359, 2000, {{ISBN|2070411869}}.</ref>. ==== Debats al subjècte de l'origina psiquica del complèxe ==== Coma l'explica Freud, l'Edip se preceda de doas fasas ont dominan successivament las zonas erogènas, d'en primièr l'orala puèi l'anala, e que s'organizan las primièras relacions objectalas. L'Edip seriá doncas pas primièr, mas seriá d'esperel originari, çò sus que lo quita Freud trabucava<ref group="H">P.336-337.</ref>{{,}}<ref group="Nota">Après Freud, los successors van acordar un interés creissent a aquelas organizacions dichas « pregenitalas », condicionant lo [[narcissisme]] primari, la fondacion del subjècte o encara l'autoerotisme. [[Anna Freud]], mas tanben [[Melanie Klein]], [[Donald Winnicott]], de pedopsiquiatres coma [[Margaret Mahler]], [[Donald Meltzer]], [[Frances Tustin]], [[Serge Lebovici]], [[René Diatkine]] o encara [[Daniel Stern (psicològ)|Daniel Stern]] van tanben centrar lors teorias a l'entorn d'aqueles estadis primièrs, e ont domina la relacion maire enfant.</ref>. Per [[Melanie Klein]], existiriá un « complèxe d'Edip precoç », que descriu en [[1927]], e anterior a l'edat de 3 ans<ref group="H">Intrada {{fr}} « Complexe d'Œdipe précoce » par Robert D. Hinshelwood, {{P.|338-339}}.</ref> e avent l'origina dins los fantasmas de la petita enfança<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse"/>. Los residús arcaïcs, sentits coma bons o mals per l'enfant son associats a las figuras parentalas. Dins la linhada, [[Otto Fenichel]], en [[1931]], postula tanben de « davancièrs del complèxe d'Edip ». Lo psicanalista Claude Le Guen, dins ''L'Edip originari'' (1974), descriguèt un « edip originari » correspondent a una primièra estructura triangulara metent en jòc lo subjècte naissent, sa maire e un tèrç que provòca una paur de l'estrangièr qu'explicariá, al 8{{n}} mes pel l'enfant, un tal sentiment per l'Autre<ref group="H">P.337.</ref>. Un autre psicanalista, [[André Green]] tanben contunhèt e completèt aquela relacion de tres actuants. Fin finala, existís d'organizacions non edipianas, estudiadas de longa data per la psicanalisa, e que doncas tornan en partida sus l'universalitat del complèxe. Atal, lo vast camp de las [[perversion|estructuras perversas]], dels [[autisme]]s, de las [[psicòsi]]s fin finala, infantilas o adultas foguèt prés coma pròva per recuzar sa centralitat dins la constitucion de la personalitat<ref group="H">P.337.</ref>. == Criticas == Dempuèi los començaments de la psicanalisi fins als desvelopaments mai recents, lo complèxe d'Edip foguèt criticat. Lo psicanalista [[Otto Rank]] lo plaça atal en rèire del [[traumatisme de la naissença]], alara que lo psiquiatre [[Carl Gustav Jung]] ne refusava la primautat. Lo désir de la maire dins la vision jungiana es de segur gaire relatiu a l'[[incèst]] e es pas restrench al sol complèxe d'Edip<ref group="F">P.714-715.</ref>. D'autres l'an tornat a un principi moral limitat a la bona societat vienesa, venent de l'estat d'esperit del quita Freud alara qu'[[Heinz Kohut]] lo minimizèt dins sas teorias sul [[narcissisme]]. Demora amb l'[[inconscient]] e las teorias sus la [[sexualitat infantila]], una de las broncas entre los psicanalistas entre eles quines que siàn e encara entre los oposants mai o mens radicals. === Debat sur l’universalitat de l’Edip === [[Fichièr:Levi-strauss 260.jpg|thumb|L'etnològ [[Claude Lévi-Strauss]] fa una critica [[culturalista]] de l'universalitat del complèxe d'Edip e mòstra que lo tabó de l'[[incèst]] es comun a totes los pòbles.]] L'universalitat d'aquel complèxe, al delá de las diferéncias culturalas, venguèt lèu objecte de criticas d'[[Etnologia|etnològs]]. E, l'escòla culturalista ([[Bronisław Malinowski]], [[Margaret Mead]] e [[Ruth Benedict]]) s'opausa dirèctament amb lo postulat freudian. Lo primièr a formular de criticas atal es Malinowski, a partir d’un programa d'estudi menat<ref group="P">{{fr}}[[Bronisław Malinowski]], ''La Sexualité et sa répression dans les sociétés primitives'', 1921, Payot, 2001, {{ISBN|2-228-89373-0}}, [https://web.archive.org/web/20150418024040/http://classiques.uqac.ca/classiques/malinowsli/sexualite_repression/sexualite_repression.html en linha] sul site [http://classiques.uqac.ca ''Classiques des sciences sociales''].</ref> après la Primièra Guèrra mondiala sus las mòrs sexualas en [[Melanesia]], e que sintetiza dins son obratge ''La Sexualitat e sa repression dins las societats primitivas'' (1921). Son observacion de las populacions de las [[illas Trobriand]] revèla una configuracion socioculturala que, fondada sus un mòde de parentat [[matrilineària]], a res a veire amb aquela de la civilizacion europèa. Alara, perque lo complèxe d'Edip coma lo descriu Freud supausa una identitat entre lo paire biologic (amb que la maire parteja un amor que l'enfant jeslosa) e la figura autoritària (que s'interpausa entre l'enfant e la maire), la nocion de complèxe d'Edip sembla indissociabla d'una forma familhala precisa, dicha « nuclara », ont lo paire, la maire e los enfants vivon ensems dins un mèsme fogal e ont lo paire biologic exerça l'autoritat sus l'enfant. E, al contrari del postulat de Freud, aquela forma d'organizacion familhala es pas universala coma l'observèt Malinowsky: dins fòrça autras culturas, lo depositari de l'autoritat al respècte de l'enfant es pas lo paire mas es per exemple l'oncle maternal dins las illas Trobriand<ref>''{{Cita|Aplicant a ambedoas societats una formula brèva, mas un pauc vaga, podèm dire que lo complèxe d'Edip conten lo desir de tuar lo paire, per esposar la maire, alara que dins la societat trobriandesa, matrilineària, conten lo desir d'esposar la sòrre e de tuar l'oncle maternal}} explica Bronislaw Malinowski, in ''La Sexualitat e sa repression dins las societats primitivas'', {{fr}}Payot, 1976, P.52.</ref>. Atal es fragilizat de l'edifici freudian, ont apareis coma una eretgia d'associar pas lo partenari sexual de la maire e la figura exerçant l'autoritat sus l'enfant. [[Claude Lévi-Strauss]], dins son obratge ''Las Estructuras elementàrias de la parentat'' ([[1949]]), sosten que l'enebicion de l'[[incèst]] es al fondament de totas las culturas umanas. Per l'apròcha psicanalitica, l'existéncia d'un tal [[tabó]] coïcida perfièchament amb l'Edip<ref group="H">P.337.</ref>. === Critica de la realitat de l’Edip === [[Fichièr:Oedipus sphinx Louvre G417 n2.jpg|thumb|upright=1.2|[[Edip]] (Drecha) e l'[[Esfinx (mitologia grèga)|Esfinx]] (Centre) acompanhat del dieu [[Ermes]] (Esquèrra).]] ==== Critica de la compreneson del mite ==== Dins ''Mite e tragedia en Grècia anciana'' l'istorian e antropològ, especialista de la [[Grècia antica]], [[Jean-Pierre Vernant]] denoncia los contrasens e l'anacronisme de l'interpretacion psicanalitica del mite grèc e dins un article de [[1967]] titulat « Edip sens complèxe »<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse"/>. Per Vernant, Freud sintetiza lo mite en un esquèma tròp simplificator. Plaça pas lo mite d'Edip dins l'ensems de la mitologia grèga. Lo rasonament freudian es per el un ''{{Cita|cercle viciós}}'', subretot perque que Freud interprèta lo mite grèc amb una mentalitat contemporanèa, sens far de contextualizacion istorica<ref>{{fr}}[[Jean-Pierre Vernant]] e [[Pierre Vidal-Naquet]], « Œdipe sans complexe », in ''Œdipe et ses mythes'', ''Historiques'', vol.43, p. 2.</ref>. ==== Dins l'encastre de familhas non monoparentalas ==== De biais general, la question de la validitat del complèxe d'Edip continua de noirir un debat viu dins lo contèxte social actual, que vei se desvelopar en Occident de formas novèlas de la familha (coma la [[monoparentalitat]], la [[adopcion|familha adoptiva]], la [[familha recompausada]], l'[[omoparentalitat]]). Fòrça psicanalistas ensajan d'amenatjar la nocion teorica de complèxe d'Edip ont la figura de l'autoritat paternala es absenta, intermitenta, o partejada entre mai d'un paires. Se fondant sus la nocion d' ''{{en}}entitlement''<ref group="Nota">L' ''{{en}}entitlement'' exprima l'autosuggestion que l'enfant realisa après aver viscut de maltraitars. S'agí subretot d'una estrategia defensiva. Aquel viscut dolorós li autoriza de libertats suls autres e l'enbarra dins una logica narcissica.</ref> creada per Freud, lo psicanalista [[Arnold Rothstein (psicanalista)|Arnold Rothstein]] explica per exemple que d'enfants en sofrança noirissan l'illusion d'èsser de contunh en [[simbiòsi]] amb lor maire<ref>{{fr}}Marie-Christine Saint-Jacques, ''Séparation, monoparentalité et recompostition familiale : bilan d'une réalité complexe et pistes d'action'', Presses Université Laval, 2004, {{ISBN|9782763781433}}, {{P.|58}}.</ref>. ==== Dels estudis de genre ==== Dins l'encastre dels ''[[Gender Studies]]'', la feminista americana [[Judith Butler]], reconeissent l'apòrt freudian, ne critica l'unilateralitat sexuala del complèxe d'Edip. Dins son obratge ''Trebolum de genre'' (1990)<ref group="F">''Gender Trouble'' (1990) capítol « Complexitat del genre e limitas de l’identificacion ».</ref> critica la concepcion freudiana d'una bisexualitat sens vertadièra [[omosexualitat]] d'el biais qu'es presentada dins ''Lo Ièu e l'Aquò''<ref>{{fr}}Claire Pagès, « D’où vient le genre ? Freud, Darwin Butler », ''Cahiers de l'École Doctorale''. Consulté le 12 mars 2010.</ref>. Segon [[Didier Eribon]], lo libre ''L'Antiedip'' de Deleuze e Guattari es « una critica de la normativitat psicanalitica e de l’Edip (…) » e « (…) una mesa en question devastatritz de l'edipinianisme (…) »<ref>{{fr}}Didier Eribon, "Échapper à la psychanalyse", [[Éditions Léo Scheer]], 2005, p.14</ref>. Eribon considèra que lo complèxe d’Edip de la psicanalisi freudiana o lacaniana, es una ''{{cita|inversemblabla construccion ideologica}}'' qu'es un ''{{cita|procés d'inferiorizacion de l'omosexualitat}}''<ref>{{fr}}Réflexions sur la question gay, Paris, Fayard, 1999. (ISBN 2213600988), p.129</ref>. ==== De la realitat empirica ==== Segon lo psicològ social Armand Chatard, la representacion freudiana del complèxe d’Edip es segon d'unes cercaires pauc o gaire pas emparat per de donadas empiricas<ref name=Chatard>{{fr}}{{Article |langue=fr |autor1=Armand Chatard |títol=La construction sociale du genre |periodic=VEI Diversité |volume= |numéro=138 |jour= |mes=septembre |annada=2004 |paginas=23-30 |issn= |url=http://www2.cndp.fr/archivage/valid/66975/66975-10067-12590.pdf }}</ref>. == Referéncias e fonts == === Obratge utilizats === * {{fr}} {{Obratge | id = Dip | títol = Dictionnaire international de la psychanalyse | an = 2002 | url = https://archive.org/details/dictionnaireinte0000unse_g2w3 | editor = Calmann-Lévy | collection = | autor = [[Alain de Mijolla]] | langue = | annada = 2002 | lieu = | publi = | pages = | comentaris = Entrée « Complexe d'Œdipe » par Roger Perron, pp. 334-337 <small>e autres entrées connexes</small> | isbn = 2-7021-2530-1 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="H"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = Hdi | títol = Histoire de la découverte de l'inconscient | editor = Fayard | collection = | autor = [[Henri F. Ellenberger]] | langue = | annada = 2008 | luòc = París | publi = | pages = | commentaire = | isbn = 2-213-61090-8 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="F"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = | títol = Cinq leçons sur la psychanalyse | an = 1990 | url = https://archive.org/details/cinqleonssurlaps0000serg | editor = Payot | colleccion = Petite bibliothèque Payot | autor = [[Sigmund Freud]] | lenga = fr | annada = 1966 | lieu = | publicacion = 2001 | pages = | comentaris = traduch de l'alemand per Serge Jankélévitch | isbn = 2-228-88126-0 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="N"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = | títol = Introduction à la psychanalyse | editor = Payot | colleccion = Petite bibliothèque Payot | autor = [[Sigmund Freud]] | lenga = fr | annada = 1916 | lieu = | publicacion = 1960 | paginas = 443 | comentaris = traduch de l'alemand per Serge Jankélévitch | isbn = }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="M"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = Df | títol = Dictionnaire freudien | editor = Presses Universitaires Françaises | collection = | autor = Claude Le Guen | langue = | annada = 2008 | lieu = | publi = | pages = | comentaris = Intrada « Complexe d'Œdipe et complexe de castration », p. 273-312 | isbn = 978-2-13-055111-9 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="A"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> === Autras fonts utilizadas === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> === Fonts citadas mas non utilizadas === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="P"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> == Notas complementàrias == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="Nota"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> == Annèxes == === Articles connèxes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Edip]] * [[Complèxe d’Electra]] * [[Complèxe de castracion]] * [[Psicanalisi]] * [[Sigmund Freud]] * [[Psicoterapia]] </div> === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140823083356/http://www.oedipe.org/fr/oedipe Le mythe d'Œdipe sur le portail de la psychanalyse francophone] * {{fr}} [http://geza.roheim.pagesperso-orange.fr/html/oedipe.htm Œdipe en Voyages] Article de patrick Fermi exposant les variations culturelles du mythe au Japon, en Afrique et dans le monde musulman. * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110317114555/http://classiques.uqac.ca/classiques/freud_sigmund/freud.html Œuvres de Sigmund Freud en textes intégraux sur le site ''Les Classiques des Sciences Sociales''] === Bibliografia === === Domèni psicanalitic {{fr}} === * [[Sigmund Freud]], lettre à [[Wilhelm Fliess]] du 21 septembre 1897 (« L'abandon de la Neurotica ») in ''Lettres à Wilhelm Fliess 1887-1904'', PUF, 2006, {{ISBN|2130549950}}, * [[Sigmund Freud]], ''Trois Essais sur la théorie sexuelle'' (1905), Gallimard, collection Folio, 1989, {{ISBN|2070325393}}, * [[Sigmund Freud]], ''Analyse d'une phobie d'un petit garçon de cinq ans : Le Petit Hans'' (1909), PUF, 2006 {{ISBN|2130516874}}, * [[Sigmund Freud]], ''Un Type particulier de choix d'objet chez l'homme'' (1910), in ''Psychologie de la vie amoureuse'', Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2010 {{ISBN|2228905526}} * [[Sigmund Freud]], ''[[Totem et tabou]]'' (1913), Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2004, {{ISBN|2228894079}}. * [[Melanie Klein]], ''Les Stades précoces du conflit œdipien'' (1928), in ''Essais de psychanalyse'', Payot, 1968, * [[Melanie Klein]], ''Le Complexe d'Œdipe'', Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2006, {{ISBN|2228900680}}. * [[Ernest Jones]], ''Hamlet et Œdipe'' (1948), préface de [[Jean Starobinski]], Gallimard 1967. * Claude Le Guen : ''L'Œdipe originaire'', Payot, 1974, {{ISBN|2228216909}}. * Cléopâtre Athanassiou-Popesco, ''Un Étrange itinéraire psychanalytique : [[Œdipe]] roi'', Hublot, 1999, {{ISBN|2912186099}} * Collectif, ''La Censure de l'amante'' et autres préludes à l'œuvre de [[Michel Fain]], Delachaux & Niestle, 1999, {{ISBN|2603011626}}. * [[Moustapha Safouan]], ''Études sur l'Œdipe'', Paris, Seuil, 1974. * Recueil de textes de [[Sigmund Freud]], [[Didier Anzieu]], [[Ernest Jones]] et ''alii'', ''L'Œdipe, un complexe universel'', Sand & Tchou, 2004, {{ISBN|2710705885}}. * Guy Cabrol (dir.), ''Actualité de l'Œdipe'', monographie de la [[Revue française de psychanalyse]], PUF, 2007, {{ISBN|9782130564065}}. === Bibliografia critica e generala {{fr}}=== * [[Jean-Pierre Vernant]], « Œdipe sans complexe » in ''Mythe et tragédie en Grèce ancienne'', La découverte, 1972, {{ISBN|2707144231}}. * [[René Girard]], ''La Violence et le Sacré'', Grasset, 1972, {{ISBN|2246000513}} * [[Annick de Souzenelle]], ''Œdipe intérieur'', Albin Michel, 1999. * Dominique Giovannangeli, ''Métamorphoses d'Œdipe, un conflit d'interprétations'', Bruxelles, De Boeck, 2002, {{ISBN|2-8041-3821-6}}. * [[Jean-Pierre Vernant]] et [[Pierre Vidal-Naquet]], ''Œdipe et ses mythes'', Complexe, 2006. * Mark Anspach, ''Oedipe mimétique'', Paris, L'Herne, 2010. [[Categoria:Psicanalisi]] nfo1o3rau9xn80359bnnjenhk7174xe 0 153908 2507655 2507604 2026-08-27T13:07:43Z Poiuytrell 61256 /* */ 2507655 wikitext text/x-wiki L'[[auvernhat]] ten en generau le vocabulari de l'occitan embei los eventuaus chamjaments fonetics dau [[nòrd-occitan]], mas a tanben de fòrmas lexicalas especificas ([[arcaïsme]]s e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que franc sovent son comunas embei los dialèctes [[lemosin]] e [[vivaroaupenc]]. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emploiats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per l'amor de bailar una mòstra dau vocabulari auvernhat, tracha mai que mai de ''Parlar occitan - Auvergne Velay'', [[Tiène Codèrt]], IEO 63, 2001 e ''L'auvergnat de poche'', [[Joan Ros (autor)|Joan Ros]], Assimil, 2004 e de la revista ''Parlem - Vai-i qu'as paur'', ''L'imagier français - auvergnat'', Aedis, 2005 e le ''Glossaire de la langue d'oc'', [[Pierre Malvezin]], 1909, le diccionari de [[Francés de Murat]] e http://jean.dif.free.fr/Images/France/SSandoux/Lexique.html Coma en la rèsta de la lenga i a de doblets, çò es de mots dont le sens es exactament parèir, mas l'un ven dau [[latin]], l'autre dau gallés : ''la còrna''/''la bana'', ''l'èdra''/''l'ènna''... o l'un proven de la lenga daus [[franc]]s e l'autre dau latin ''la mita''/''le gant'', etc. Quauques mots pòdon aveire una consonanta iniciala eufonica: ''g/i-eusses/elsses'' (els), ''l-èsser'', ''z-onte'', ''v-onte''... *-è se pronóncia [é] ; -e se pronóncia [i/é] au Sud, [œ] au Nòrd. *- Le grop ''uèi'' se pòt prononciar [œj], [ɛj] o [ej]. *- le grop ''ea'' se pronóncia [ia] (coma en romanés). * abarir: abalir. fr. élever des enfants * abatalhar: getar de pèiras a qualqu'un * abla: fr. ablette * abondar: èsser en abondància * abolhat: fr. ébloui, eissorbat * abora, d': d'ora * aboriu, -iva: precòç, -a * abraina: atirança, fòrça, violéncia, rapiditat * abraïnar (/s') : fr. se jetter sur * abrasar v: soudar * abre, arbre, aibre * abriga f. : abric * abriau: abrial, abril * abriva (d') o d'abriu ?? : de biais, en diagonala * abroa f. : broa (tanben emplega) fr. la limite, lisière * abusar: enganar; abusar * acabar: fr. finir * acairar: fòragetar a còp de pèiras * acanhar (s') : se solelhar * acaptar : V. Acaptar * acatar (') : cobrir (se), recobrir (se) * achaptar: comprar, crompar (non seriá un francesisme, Acapte e acaptar ‘adquirir, obtenir’ com acatar ‘reverenciar, respectar, obesir’ provenon en darrièra instància d’un meteis vèrb latin 'captare') * achaurar: calfar, defendre del freg, abrigar, coconejar * acistrar: raubar?? * aclan: arcolan. V. Arcan * aclapar (s') : fr. accroupir * acluchar (s') : se corbar * aconsomir (s'): assopir (s') * adelir: fr. épuiser * ademan: endeman * adrilhier, drilhier, alusèir fr. alizier, alisier (Sorbus torminalis) * aduèi: uèi * aduire: conduire, menar * aer: èr. en l'": fr. déboussolé * aferniau f, ferniau f. : utensili de fusta del qual los vaquièrs se servisson per trencar lo calhat * aficcionar (s'): fr. s'enticher, se passionner * aganir: extenuar * agara, aiara, iara, asara, aura, agora, alhora, avora: ara - d’ora en ora, d’aura en aura : del nord au sud * agland: fr. gland (du chêne) * agorar/agroar (s') fr. s'accroupir, s'acagnarder, s'asseoir sur les talons * agorrufar: fr. froisser * agromar: fr. recroquevillé * agromeladat: tortuós * aiara: ara, adara; uèi (Briude) * aice: colèra ?? * aicí-lai (d'): fr. par là-bas * aicival: fr. ici-bas * aigada: inondacion * aigre: acre, agre * aigueira: aiguièra * airede, airedís m. : fr. airelle, myrtille * airiçon: eiriçon * aisinar ?? [ëgina], aisegar?? [ëgiga] aigar? [ëga] : adobar V. asegar * aital: v. aitau * aitant: tant * aitau: atal; anem; coratge * aitot: tanben * ajaça: agaça * ajauc: fr. ajonc * ala: angar, cubèrt (tanben ala d'aucèl) * Alaier: Alèir, Alièr, Alavièr, fr. Allier * alandar: a. lo bestiau: far sortir lo bestial de l'estable per lo menar al pasquièr. Sin. naparar (Salèrn, Mauriac), gitar (Riòm) * alara [agaro] : fr. maintenant * alàs: interj. ailàs! * alausa: lauseta, alausa * Alavièr V. Alaier * alegrar: fr. égayer, rendre plus aisé * Alèir V. Alaier * alenant: mai que, tras que, fòrt, plan, regde, subre + adj. * alèrta: esglai, esfrai * alet: alen * alh: al; ala * alhèira, d': de contunh, sens parar e lèu; fr. sans discontinuer * alhora: ra (tanben emplegat) * Alièr V. Alaier * alisar: fr. repasser * alobit: òme avid que cèrca a s’apropriar çò que li aperten pas * alora [avora]: ara, aora V. Avora * altre -a (en cèrtans luòcs): autre, -a (cf. Roergue e localament en Givaudan) * alucar: fr. allumer * aluja: sangsuga * alumar: fr. allumer * amaisar: amatigar, apatzar * amaseda: v. Maseda * amassar: prendre; fr. ramasser. Amassar chalor: prendre calor. Se 'massar: se refugiar * amb [om] : amb. fr. avec * amont: en naut * amorrar (s'): èsser absorbit per quicòm * amortar: atudar * ampòn [ampoan], empòu, amporai, empola : gèrd, fragosta (tanben emplegats. fr. framboise) * amposeir, amporier: fr. framboisier * anaissin (pron. aneishí) : ansin, atal * àngiau: àngel * angla: agla * ant l'ora (d' '') : d'avant l'ora * antan: autres còps; l'an passat * antenons m. pl.: testiculs * an-uèi, anueit [anej] [anèj]?, anuech [anë] : uèi (s'i ditz tanben). 'd'anueit ençai/en aicí?' (notat "d'aneinchin"): d'ara endavant * anuòge, einueg?: enuèg * aost, avost: agost * aparelhar: preparar * apastar: donar a manjar al bestial * apasturar: fr. paître; faire paître * apear: rejónher, atrapar * apeitar/espeitar [(a)peità] [(a)pità] [pietà]: esperar (atendre) * apincar (s') : apiejar (s') V. Pincar * apòrt: vòga * après-mèidia: après-miègjorn * apoticari, apoticaire * apressa: adv. après * aquí a: aquí, vaquí (Aquí los a: los veicí) * apujar: apiejar * aranha: telaranha * aranhada: aranha * araira: fr. arrue * arapar, arpar, arrapar ?? : atrapar (p. ex. una malautia), seguir * arboneira: esquiròl (tanben emplegat) * arbroquin : arbrissèl * arcan [arcan] (arrondiment de Sant Flor), arcana (parçan de Salèrn), arcanela, arcanau, aclan, arzan, arzau: arcolan * arcana: creda roja * arcandièir: òmes sens valor morala, crapula * arcanetas (montar las): venir roge de vergonha * archa: grand còfre * archar: arcar, darcar (córrer). Archar país. * ardir (s'): fr. s'enhardir * ardit: ardit, liard (moneda); interj. coratge! * aret: fr. bélier * argiala: argila * arma: fr. âme; expr. de suspresa * armèl: grand anèl fach amb una branca de fusta torcida * armatge/armalh m.: armari, fr. armoire, placard * armèir m.: armari, fr. armoire, placard * arnha: irritacion * armasi: armari, fr. armoire, placard * arneis, arnesc ?: panoplia * arpar: prendre, sasir. V. arapar * arpatejar: f. agiter les griffes, les mains * arpeta: aprenedís * arrapar: atrapar (p. ex. una malautia), seguir, fr. fig. river, visser V. Rapar, Arapar * arras f. pl.: fr. arrhes (argent donat per mor d'assegurar una pacha) * arrelh: racina * arrembar (s'): se getar * (ar)ronza, (ar)ronze/(ar)ronzàs m. : bartàs. fr. roncier * arrucar: fr. blottir * arseir, arser, arsèra: ièr de ser (davans-ièr/arsèra: avant-ièr) * arsi: set. fr. soif * artelh (plur. artelhs, artiaus) * arteson, artison, artuson, arteison ? arteron : fr. ciron (barbas d'espiga), mite, asticot * arton: anc. pan; mangiscla per un viatge * arzan, arzau: arcolan, arcan (tanben emplegat). V. Arcan * as [a] : v. Vès * ase bobó o bobon? : fr. têtard (babion en Alps Maritims, de Babi, 'grapaud') * asegar, aseigar: adobar * aseimar, asaimar: mirar, observar, examinar (latin *ad-aestĭmare, oc. ancian 'adesmar', 'azesmar') * asotar: avortar * asne [ane/aine] : ase (tanben emplegat) * asorar: adorar, venerar, baisar un objècte sacrat, una relíquia; anar a l'ofrenda * aspre (aver d'") : aver d'apetit * assai: ensag * assajar: ensajar. fr. essayer * assapar: assadolar, assaciar * assem(s), d'assem(s) : ensems * assemblada: la maison d’assemblée dans laquelle vivait la beata ou robiaca (religieuse rurale) autour de qui se réunissaient souvent les femmes pour travailler au carreau, bavarder, prier * assetar (s'): fr. asseoir (s') * assolellar (s') : aconsomir, assomir, assopir * assuausar: adocir, calmar, apasimar * atanben: var. tanben * atanpauc: tanpauc * atapar, 'tapar: préner/prene, prendre, (a)gafar. 'tapar paur: prendre paur. atapa-qu'atanhe: a l'azard, fr. au petit bonheur, a vista de nas * atapir: tapar * atau: atal; de contunh, de la meteissa manièra * atenar (s'): èsser preissat * atemar (s'): s'obstinar * atisar: fr. attiser, instiguer * atissament: enervament * atràs [atrà] : al delà, en darrièr. interj. metetz-vos de costat! * atretant: aitant (La bèstia a nòu caps e atretant de coas) * atubar (lo fuòc) : alucar (lo fuòc) * aturar (s'): aprochar (s'); arrestar aplantar (s') (tanben emplegats); apiejar * au! : interj. òc !; davant lo nom de qualqu'un, per l'apelar * aub, aube, bei: amb * aubar: sause * aubèrge m. : auberga * aüc: crit insolent * aücar: cridar d'insolenças * aucèl de la mòrt: chòt * aucèl de las polas: fr. épervier * auçura: autura, elevación de terrenh * aul: el * aul: marrit, mal. "far d'aul far" : èsser pas de bon far * aulan(h)a, auglana, aug(l)anha, aulana, aumanha ("emanha"): avelana (tanben s'i ditz) * aulanheir, aulanier(a): avelanièr (tanben s'i ditz) * aumalha: bovins (gròsses) * aur [aw] : fr. or (metalh). loís o levís [leví] d’aur * aura: aura, vent * aurada: aurièira. fr. lisière d'un champ * auranja: irange * aure (Cantal): aubre * aure (l') : la rèsta, quicòm mai. "Vòle acò e pas d'aure" * aurisse: vent violent qu'anóncia l'auratge * ausanier: bois (arbre) * ausèl(h)?, augèl, ausel [uzí], auseu, auvèl(h) [usèr, usé, uwbèl, ewvé] : aucèl [ushèl] (tanben emplegat) * auserau: fr. érable * aussitost franc. [ossità] : còp-sec [kosé] (tanben emplegat) * auvir, ausir, entendre * aval [abal] : enbàs * avalhant [abaillon]: pretenciós, arrogant * avalisca: exclam. a la vista d'una causa qu'inspira lo darrier grad de repugnància * avans: abans, avant * avariciós, -osa [abarisiós]: avar, -a * aveir: aver * avena: civada * aver m. espécia bovina * aver char + vèrbe inf. : fr. coûter cher de + verbe inf. * avèrs: ubac * avèrti m., avèrtia f. costuma * avertir: experimentar, conóisser; acostumar * avigier: fr. alisier * avisar: regardar, gaitar; escrutar; far atencion * avitar: fixar amb una vitz, vissar * avora, avòra (parlars del Santflorenc), alora [avora]: ara, aora * babaròta: escarabat de cosina * babau: bèstia imaginària per far paur als mainatges. ''Se sortisses lo babau te minjarà'', "Se minges pas ta sopa lo babau vendrà''; nom donat als insèctes * bacha (o bascha se ven del gallés 'bascauda'): fr. baquet, auge, bac de pierre sous une fontaine pour récupérer l'eau * bachàs (o baschàs se ven del gallés 'bascauda'): abeurador * bachòla (o baschòla se ven del gallés 'bascauda'): panièr o semal per lo transpòrt de rasim durant las vendémias; sòrta de bac de fusta, de forma ovalària, amb doas ansas lateralas constituidas per un talon de branca laissat sus las dogas * bacon: lard, codena de lard * badar: dobrir; restar la boca dubèrta, estonat * badat: dobèrt * badinar: s'amusar * badinatge: fr. plaisanterie * badò: pèça del jòc d'escacs que se desplaça de galís * bagatge: vestits; bagatges * bajau: casuda * bal: bal, dansa * balai, balaja: fr. balais * balar: dansar * balastra: caçairòla * balhassat: de colors variadas * baloard: fr. boulevard * bandat, -ada: sadol, ebri * banejar: fr. bruiner * banhadura: fr. mouillure, état de ce qui est mouillé * banhar: molhar (qualqu’un en li getant d'aiga) * banhar (se "): far un banh * banhat: fr. marécageux * banhòla: banhadoira anciana amb de rodetas * banqueta: trepador * baraban (barrabam??) : filh de degun, boemian * baralhar: s'agitar * barbajau, èrba de talhadura : joubarbe * barbòlha f. persona que parla indistintament; esperit confús e inconséquent, pauc senat; fig. enfanton * barbotir : parlar doçament * barcèla: fr. tombereau * bardèla: vièlha vaca * bard: fr. terre glaise * bardar: salir * bargassejar: fr. baragouiner * barginhar, barguinhar: esitar; mercadejar, negociar lo prètz * baril, barril? : bòssa, bossa, ansa (engenh de pesca) * barjaca: fr. femme médisante * barjar: bregar, concassar lo lin, lo cambe; parlar fòrça * barlandatge: v. Varalh * barnau: simpler, simple d'esperit * barquet: fr. baquet (à lessive) * barracan [barracòn/boracan]: estòfa * barrar: claure, enclaure un eiretatge, tampar, arrestar; claure un terrenh, un camp * barrat, - ada adj: barriolat, -ada * barrats/mèrles: bigarrats (gendarmes. Nom donat pel marescal Duroc als musicians de la garda urbana) * barreirat: Darcar lo barreirat: passar una frontièra, cambiar de situacion, cambiar de camp, eventualament trair. * barron: baston * barta: fr. hotte * bartòt: fr. punaise * bas, -sa: pregond, -a * bast [bas/bat]: fr. bât * basta : se a Dieu plai (tanben emplegat) * bastissa: immòble * baston [basto]: fr. bâton * bata: sòc d'un animal * batal, batala: fr. pagaie * batalejar: fr. pagayer * batalhar: fr. discutir; déblatérer * batejar [batedzà/batigià]: fr. baptiser * batel: batèl * batelar, baratelar: anar e venir amb bruch * batielhas f. pl. : batejalhas * bavaira, baveira, bavareta, bavarèl: pèça del faudal masculin * beal, be(s)au, beau: besal, rec: canal de derivacion qu'adutz l’aiga del riu al molin o que mena las aigas dels prats vèrs un rec * bèc [bè] : fr. bec * becar: 1. fr. becqueter, piquer avec le be.c 2. fr. sommeiller (sans jaire?) * beçau: beç (tanben emplegat) *beçon: beç (tanben emplegat) * bealar: cridar *bedissa: sause * bei: amb * bèissa: fr. bêche * belament: lentament, doçament * belet: ancestre, bisaujòl; grandpaire (mèstre del maine); nom afectiu balhat a un pichon * belèt: febrièr (tanben emplegat) * bèlh, a: bèl, a * belhcòp: fòrça, plan * belhida: semola * belhir: bulhir, bolhir; fermentar * belièra: V. beal * belija, belha, buluga: beluga * bèl-paire, bèla-maire: nuòu marit, nuòva esposa de la maire/del paire * ben [bej/bion] : fr. bien adv * bena: buc, rusc, bornat * bena, bana: banasta pichona garnida de vime * benabèl: fr. bel et bien * benastrat: qu'a sòrt * benlèu [belèu/bienlèu/beliau] * bentot: tanben * bequenar: rire (far bequenar) * bericles: lunetas de vista * berla: ataüc * berbesin: formiga * bernachon, bernaton: fr. roitelet * bèrta, barta: fr. hotte ou panier en osier que les cultivateurs portent sur le dos, soit au moyen de bretelles passées sur le épaules, soit à l’aide de bras ou leviers en bois que les épaules supportent et que les mains retiennent. * berzenar: bufar violentament del nas, boca barrada, durant un esforç o just après * besenhas (f. pl.) causas personalas, vestits * besonha, besunha : causa. besenhas (f. pl.) causas personalas, vestits * bessina de lop: fr. vesse-de-loup * bèstia: fr. sot * bestiau m: fr. bétail * bestium: animalum, ensemble dels animals * besunha: fr. besogne; chose * Bèu sénher/senhina (f.), Biau/bel [bi] sénher/senhina (f.) : sénher! ; expression de commiseracion equivalenta a "pecaire" o "bona gent". Bon sénher! exclam. * beta: còrda * beton (Cruesa) : beç * beure [bi(e)wre/biwri/bewre] : fr. boire * beure: castor * biaças pl. (perque a doas pòchas) : fr. besace * biais (aver paure ~) : aver una paura andadura, èsser en mal estat * bian : V. Bien * bica: cabra * bicar: baisar * bicha: fr. grand pot de terre * bichier, pechier: fr. cruche * bichon: pòt * biega: cròssa * bielar dejós lo molin: fr. faire un bief, fig. perdre son tenps * bien: plan, bèlcòp * bigòra (viròla??) : fr. tarrière, outil de charron * bienastrós: aürós, sortós * bienvolença: bon voler, gràcia * bima: vedèla jove, de dos ans (del latin bis) * bisa, bissa?: vent del Nòrd, que bufa entre lo nòrd e l'èst. bisa nièra: vent fosc de la nèu (NO) ; nòrd (direccion) * bisaurada: fr. bourrasque * biscar: èsser contrariat o vexat * blacau (blacaud ?): fr. babillard * bladre : fr. érable sycomore ou faux platane * blai: beç * blanche m. : corset (vestit). fr. corsage * blasina: fr. bruine, pluie fine et brumeuse * blat: cereal en general. Lo fr. blé: lo froment. * blat negre: fr. sarrasin * blat d'Espanha: fr. maïs * blat, sega, segol: segla * blauda [biawda, blòwda] : fr. blouse, sorte de vêtement, de tunique. Se dit quelquefois aussi d’une redingote à longues basques * blesta: fr. écheveau de fil. v madaissa * bleu, blèva: blau, blava * blòc: en bloc: tot ensemble * boada: transpòrt collectiu per ateladas de buòus; fr. corvée, assistance passagère, travail collectif et bénévole, pour donner un coup de main à charge de revanche. Es un vestigi dels trabalhs deguts et exigits al senhor de l'ancian regim. V. Boirada * bòba: serpent, colòbra * boc [bu/but], bocaud, bòchi : fr. bouc * bòca: vièlha cabra * bocar [ò] : potonar sus la boca * bocha: labra, boca * bochinar: romegar, fr. bouder * bochon: bistrò(t), bar * bocin: un bocin: un pauc * bocla: bocla de metalh * bodiàs: romeguièra * bodier: boièr (tanben emplegat). fr. bouvier * boetar (vòutar) : fr. voûter, arquer * bofet: tafanari (umoristic) * bouetat (vòutat) : òme qu'a l’espinada arcada * boga: bòrna, fr. borne, limite * boinar, bodinar: bornar, delimitar * boira: fr. ensemble de bovins de trait * boirada: transpòrt collectiu per ateladas de buòus; fr. corvée, travail collectif et bénévole, pour donner un coup de main à charge de revanche. Es un vestigi dels trabalhs deguts et exigits al senhor de l'ancian regim. V. Boada * boirar: mesclar (se ditz tanben) * boirar o borrar: metre en fagòts; emplir * boirat: emplit * boire: ventrut * boirelat: V. Boirat * boiron: fr. jeune apprenti bouvier * boissaman: eissugaman * boissar: eissugar. V. panar * boisson de las penas: V. pena * boissonada: fr. fourré de buissons * boitós: ranc. fr boîteux * bòja: saca de tela de sarpilhièra grossièra * bola: V Boga * bolet de la baga: fr. coulemelle * bolha: garait (se ditz tanben) * bolhat: fr. tache, flaque d'eau ou de couleur * bolicar, bolijar?, bolejar? : bolegar * bolija(r): estincela(r) * bolla: bòla * bòn: bon ('bon' davant vocala, bòn davant consonanta. Après lo nom, 'bon': 'un òme bòn, un bon òme'; de bòn pan) * bonicon: esvèlt, polit * boquet: saltarèla * boqueton: fr. chevreau mâle * borg: capdulh d’una comuna * boriaire, -aira: borièr. fr. fermier * borion: fr. bourgeon * borlar: brutlar, bruslar * borlet: fr. bourrelet qu'on met sur la tête des enfants qui commencent à marcher. Virar borlet: perdre lo cap * bòrli: bòrlhe (tanben emplegat), òrb; fr. taon aveugle * bòrna: fr borne, limite * bornatat : fr. creux adj. * bòrni d'un uelh: bòrni que n’a qu’un uèlh * bornicada: fr. préjugé, aveuglement * borras: étoupes * borrassa: fr. lange en laine dont on enveloppe les enfants nouveau-nés. En pl. : ensemble des langes qui servent à emmaillotter un enfant * borrasson: joguèt de pelucha * borré (grafia? cf. leng. burèl?) m: vèsta * borret: taure; adj. molsós * borreta: vaca jove (1 an) * borsalhièr?: fr. bourrassier * borrut adj. : fr. frisé * botar: 'quo me bota: me conven * botassa: fr. mare * botaròt: fr. champignon * botelha: vessiga; botelha * botelhièr: fr. aide-de-camp du vacher * bòtja: v. bòja * botre: botar, metre (tanben emplegats) * bourrar: renonciar, non pas capitar * bragas, brajas f plur: fr. culottes (vièlh parlar de comunas ruralas; Lo parlar modèrne de las vilas de Pleus, Mauriac e Salèrn se se ditz culòtaalotos) * bragas, braias f plur: pantalon. pausar braias: anar de ventre * braietas f plur: fr. petite culotte * brajon (de banh) : eslip (de banh) * branda: fr. grande bruyère * brandar: tuar; bramar (fr. braire); cremar amb una flama viva, ardenta * brandir: fr. agiter, branler, secouer * brau: fr. taureau, étalon * braudar: fr. broder; tenter * breçòu, breçau: breç (tanben emplegat) * bregalhat, brigalhat: fr. bariolé, peint de diverses couleurs * breichèira: òrdi * bregira, breichèira, braceira?? : segla * bren, remol, cru (Salèrn, Mauriac), bes? [besh] (Riom) : fr. son, résidu de la farine * brenar, renar: fr. bruit dut cochon quand il trempe son groin dans l’eau ou dans tout autre liquide * brénia/breba: bren (mèrda) * brenle, brinle: fr. branle, danse dans laquelle les figurants se tiennent par la main, forment un cercle et parcourent successivement tous les points de la circonférence * bresar, brisar: fr. émietter du pain, briser avec effort * bresilhar: fr. gazouiller * briòla m.: obrièr maladrech, pauc dotat * bricolar/gigonar/barginhar: trantalhar, barguinhar, esitar, tergiversar * brifar: manjar bèlcòp * bringa: femna mal bastida, una evaporada, una filha nauta e desguindada que fa pas que saltilhar e gambadar * briular, briugar?? [briwgà/briewgà] : "bourdonnement grave que le taureau fait entendre lorsqu’il marche fièrement à la tête de la vacherie ou gratte du pied la terre ; il est remarquable que les animaux ne font plus entendre cette espèce de bourdonnement après la castration ; 'briugar, brandelar, branlar, barlocar': beugler le taureau. Le beuglement ordinaire des bœufs, des vaches et des veaux se nomme 'bramar' ; ces animaux ont, en outre, un troisième cri, que nos montagnards appellent 'deigueilar', qui commence par un son prolongé, très aigu, et se termine par un ton grave, c’est un cri d’alarme qui annonce la présence du loup." (Alan Broc) * broa: limit (d'un camp). Broa delh ciau (o asuelh): orizont, asuèlh * bròc [bro(k)] : vas en tèrra, pròpri a contenir d'aiga; fr. cruche. * bròca: branca * brocantar: fr. brocanter * broet: bròu, bolhon * brossa: fr. bruyère; fusta/lenha menuda, brancam * brostar: fr. broûter * bruèia, bruelha: fr. fâne, pousse, feuilles (d'ortolalha) * bruelha, bruèia: fr. fâne, pousse, feuilles (d'ortolalha) * bruga: fr. bruyère * brugir: murmurar, fr. bourdonner (un riu) * brulhar: brutlar * bruma, brumatge fr. brouillard * brut: bruch, rumor, novèla * bu: amb * budel: budèl. budel cuolat [kiogat]: fr. le rectum * bueu (plur. [biaws/büe/bë/bü/bes]): buòu * bufa: bofa (còp) * bufar: bofar * bufet: fr. soufflet, instrument servant à produire du vent * buïja, buja, boja: pradèl (bas e umid), pasquièr, situat sovent prèp de la maison, inculte ont gaireben sempre l'èrba a creissit naturalament. Ancianament designava la bosiga fr. jachère * buja: tèrra èrma, amb una vegetacion pro rara, com de l'èrba i de genèsts * buja: fr. cruche * bujada, bugada (forma orlhaguesa montada en Cantalés): bugada * buquet: V. Boquet * burla: tempesta de nèu * burlar: faire una tempesta de nèu; brutlar * busac, busal, busau: fr. milan; anc. busa. V. gusa * but: but, pont que se visa * butit: testut * cabèga: cavèca * cabornat : fr. creux adj. * caca: notz ("noix sans brou" infantil) * cacalh: bonbon; pl. renhons * cacaloneir: rugbyman * cacau: uòu * cachar: quichar * cachon: avelana; nogalh * cacorla, cocorda, cocorla, cogorla, cog, coina: cogorda, coja (tanben emplegat), cuja, tuca * cafinhotar (se) fr. se blottir dans un petit coin, se rencogner dans un petit espace * caia: truèja * çai adv. fins * çai enrèire: recentament * caire: canton. fr. coin de l'âtre * çais: aquí * caion, caionet: porc (Velai) * calada: senda rapida; senda dins la nèu * calcinar (se): se far de socit * camba-gròs (sud del Cantau): fr. champignon * cambavirar: regirar, fr. bouleverser, surprendre * cambeta: fr. tige (de planta) * campaneta: fr. campanule (flor) * campejar [kampisià/kampegià] : perseguir, se lançar a la perseguida * campejada [kampisiado/kampegiado] (partir a la "): perseguir, se lançar a la perseguida, esp. anar un gos darrièr un gat * campís: espiègle, indocile, rétif * canabau: carbe * cancheta: fr. petit seau en métal * cande, canda: clar, limpid * canèla, chanèla, dosilh [dugi] : fr. robinet * cantèl: fr. chanteau (de pain) * canulant: enujós, emmerdant. * canular: fr. ennuyer, emmerder * canon: veire de vin * cap [ka]: tèsta f, cap m * capbàs: fr. descente * capetar: fr. descendre, (anar a un luòc) * capolar: fr. hacher * caponar (se): se dissimular * carcin: abitant del Carcin; vaslet de bòrda logat per las fenasons * carcular: pensar, somjar * cardalhau: topinambor * carnada : carn de vaca salada * carrar (se) : se plaire, s'amusar * carrin: pòrc * caròta: beta-rave * carrat : fr. carré d'habitation, dans un ensemble de bâtiments agricoles * cartofla : patata (Bas Auvèrnhe) * cartonada: mesura de susfàcia que vària segon las regions entre 6 e 7 aras, aicí entre 9600 e 11200 km * casabèc: fr. chemisier, corsage * casar (se): maridar (se) * casca-lumaç: cagaròl * cascavel: cadun dels torns qu'òm fa en restant suls pès e las mans sans que lo còrs tòque lo sòl; [karkavé] fr. grelot * cascavelar: avançar fasent cascavels * casiau: pèça de vinha * caston : fr. bergerie * cat (Carladès), chat : cat * catar: amagar, escondre, abrigar, cobrir * catonar: careçar, amanhagar * caula: graula * caura f.: v. còure (avelanièr) * causa (per " que): per çò que, perque * celèira, cereira [sareida?, sardeira], cerèisa, ceriesa: cerièra * celerier, cereis, cereir, cerier, ceredier: cerièr * cenelhier: fr. aubépine * censa f. : fr. bail, contrat * cent m. : liura (unitat de pes) * cerv: cèrvi * cesta, ceston: fr. grande corbeille, panier (Panier s'i ditz tanben) * cestús?? : país, luòc dont venèm * chabeç: fr. traversin * chabra ([[Velai]]) : saltarèla * chab(d)elièra: riban de fil * chabidar: s'assopir, somnolar * chadeira, chaseira, cheira: cadièra (tanben emplegat) * chadeira: cadena (tanben emplegat) * chadenàs: cadena gròssa per traire los arbres del bòsc * chala(da): passatge, camin desgatjat de nèu; traça dins la nèu * chald, chaud: caud * chalm, chauma: planèl esteril * chambalià, chambaliá? (chambaliga), chambalha: cambaliga, garrotièra. fr. jarretière * chambre (de mar o de riu) : cranc * chamin de pè: viòl (tanben emplegat) * chaminon: viòl de pè * chamjar: cambiar * champanhon: campanhòl * chambe, charbe/cherbe/cherba, cambi, canabau, chanebe, chandre, chandra f. : cambe, carbe * chamarat m. : estatge superiòr, dins unq fenèira, amb claravia ont se fasiá secar la palma e lo fen * chambon: cambajon * chamèis: suja * champeirar: seguir, caminar sus la traça de qualqu'un * chanau f. : fr. cheneau, gotièra de zinc au bòrd del teit (mas: 'canal' m. fossat d'escolament) * chancèl: ataüt * chandela, chandeala: chandela; gratacèl * changre: cancre * chanit, -ida: fr. moisi; sòl de mal trabalhar; acerb, aspre * chantel: cotèl * chantèl: tròç copat dins un gròs pan * chap-coissin: cabeç (fr. traversin) * chap-leit : fr. bois de lit * chapusar: fr. charpenter, débiter le bois à la hache * charba: ansa * chardas (las '') : velhadas durant las qualas se cardava * Charenda f.: Nadal m * charent, -a: que demanda un prètz tròp elevat * charga: carga (tanben emplegat) * chargar: cargar (tanben emplegat) * charrau: camin d'espleitacion * charreira, charrèira, carrieira: espaci entre doas bòrdas, mena de rua * charvalhar ([[Riòm]]) : fr. patouiller, manier salement, détériorer * chas: a cò de * chasau: maison arrueinada, fr. chaumière * chaschòu: crani, tèsta entièra * chasque inv. : cada * chassanh: garric * chasso (chasson ?) : roire * chastèlh (plur. chastèlhs/chastiaus) : castèl * chastra: buc, bornat * chatau: cabal * chat-foin: putòi, catpudre * chaubre, chaure: caber, cabir * chauchar: caucar. fr. presser, fouler * chauçada: barratge * chaucida, chaucit: cardon * chauçura (Bassa Auvernha): fr. chaussure * chaudre: caler (se ditz tanben); caber, cabir * chaul: caul, caulet. fr. chou * chaul-raba: fr. chou-rave * chaumesir: caumosir, mosir, fr. moisir * chaumesit, -ida: caumosit, mosit, fr. moisi, -e * chavacròs: fossaire, fr. fossoyeur * chavalh [chaba] : caval * chavanhòu, javanhòu: fr. hibou, chat-huant, grand duc ou petit duc * cheir, chèir, chier, cher : gròs rocàs; clapàs; endrech o país rocalhós, fr. éboulis, amoncellement de pierres * cheira: colada volcanica d'escòrias, fr. fr. coulée de roches * cheiron, cairon: petit molon de pèiras * cheiràs: clapàs, esp. colada volcanica d'escòrias, fr. coulée de roches * chèrchapaís: vagabond * chiar (per evolucion: chagar>chaiar>cheiar>chiar): cagar (tanben emplegat) * chibòta: cabana (de pèiras) * chibre: carbe, cambe * chin-tais: tais * chindra: címec, cinze, cinza * chuchutar: murmurar * chuta: chòta (ausèl) * ceal, ceau ([shaw] Mauriac, Sant Flor, Lo Puèi), cèu ([shèu] Salèrn), cièu franc. (Orlhac): cèl (forma que comença en Mende) * cinglar: foetar * cintura delh Bòn Dieu: arcolan, arcan (tanben emplegat). V. Arcan * cireir: cerièr * cist: cistre (pèira) * civèira: fr. brouette * clam (gardar '') : gardar son energia, gardar lo moral * clamion: apèl, aclamacion * clan: coratge; eslanç, vam. se donar clan * clanca: fr. commère * clancar: fr. commérer, de bavarder en toute occasion * clapeiràs: clapàs * clenchar (se): fr. se pencher * clergue: clergon clerjon. fr. enfant de coeur * clujada: teit de fen * coada, còada?: acès, cubèrt, angar fr. appentis. Fig. Se botar a la coada * coarro, coarre: proprietari, patron * coca: noga, notz; patata (Mauriac, Salèrn...) * cochara f. : culhièr m. * coche: pòrc * cocuda: fr. primevère * cocut: fr. jonquille * codèrc: terrenh comunal * coeire/còire: coire (vèrb); fr. marmite * cofal: cofat. fr. gifle * cogorla: fr. citrouille * coige m., coija? f. : jaciment (minièr) * coijar, coejar (se), s'anar coejar [kweydzà/kuetzà/kuedjà] : cochar (se), anar jaire * coita: fr. hâte f, presse f * còl [kwòl] : fr. cou * còle: col (de montanha) * colenha: conolha, filosa * coleira: còla; passatge estreit entre doas còlas * coljar (se), s'anar coljar. V. Coijar * colh: fr. cou * colièra: penda, còla * comador: angar, cubèrt * comencar: començar * companatge: lach, burre, formatge e tot produch lactic * compassar: despassar: * conòlhada: conolha * conflabueu: salamandra * congeira, conheira, congènha?: congèsta * conhar (ò): fr. pousser * conradelar? corrandelar?: córrer la campanha * cònse: fr. conseiller municipal. ''primier cònse'': fr. maire, ''ostau del cònse'': fr. mairie * consire [kushire] : crebador. fr. crève-coeur * cònte [kwònte]: conte * còntia: discussion, disputa * contiar : fr. se chamailler, se disputer, amicalement, se taquiner. * continent: immediatament * còntranòvie: fr. garçon d’honneur * convisar : discutir * còp [kòp/kòt] (plur. [kòts]) * còp d'alhís: fr. coup de feu, enthousiasme * corcheira, corsièra? : corsièra * cordelièra : còrda, cadena o boton per sonar lo monde a la porta * còrdre: amassar, reunir * còrdre (/se): tornar a l'ostal * corniòla: fr. gosier * corrau: fr. haras * corriada: fr. liseron * corsa: corsièra (tanben emplegat) * cossí [kesí/kosí]: coma (interr. e non interr.) * cortiau: carrièra bòrnia; cort (ensems dels enclauses orticòlas) * cos: agrafuèlh (tanben emplegat) * cossirar: sospirar * cossirós, -osa: inquiet, - a * costat (al " de) : a costat de * costat de neu: oèst * còtla: mongeta (verda) * còuclhe m. nogalh, clòsc (de fruch) * còure m. avelanièr * crebalhas f. pl. : fr. semailles (crebir = cubrir, cobrir) * crebir : cobrir, cubrir * cremason: brutladura * cremeson (aver de): aver enveja fòrça * creme m. : fr. crainte * crenhar: crénher * crespar: fr. crisser * crestar (se): dreçar (se) * crida (creda? [crida]): cicatriça * cròi: mauvàs, marrit * crossar/corsar: breçar (latin tardiu *crontiare) * crossarèla: breçairòla * crosset: breç * crèu: nogalh * cròç: breç * cròça: fr. béquille * cròmpa: crompa * cruesar (francisme?) : cavar o clavar (los dos emplegats) * crubir: fr. semer et herser * cruca: dessús de la testa, testa * cubèrt [tyubè]: teit * cubrir: cobrir; semenar * cuèire v: còire * cuèissa (far ") : faire place (sur un siège), se pousser un peu * cueu, cuu [tchoo] [kiw], cuòl: cul * cuja (en "): fr. a falta de; en luòc de * cujadièr: jucador, juquèir (planca suspenduda contra una paret) * cujar + infinitif: mancar de, aver mancat de (fr. faillir + inf.) * cujon: molon * culhir * cunh: recanton * cunhar: fr. fosir * curalhèir: pilòt de pèiras * cusina: cozina * cusinar: cozinar * cute, cut: grapald cantaire * dalainèir: prunièr * dalha f. : faux f. * damaisèla: libellula * danceis, dant-ci (marrida grafia?) : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * daprès adv: après * darcar: Darcar lo barreirat: passar una frontièra, cambiar de situacion, cambiar de camp, eventualament trair. * daret: aret (tanben emplegat) * darna: fr. teigne (insècte) * darreir/darrier, darrèira adv. darrièr * darrèira, darreiriá, darrieria, dabòria: autom, tardor * darú, darut? (grafia??) : testut * dauna: cauna * daururas: joièls * davans, davant (que) : abans, avant * davant n. : faciada * davantièr: faudau, davantal * davisar: apercebre * dedalièira: fr. digitale (flor) * decebança: decepcion * defèci: vergonha * defròcas: vestits * degosina : fr. farce (blague) * deigalar: regalar * delh: del * dembe, dambe: ambe * demèg, demièg, demeig, demièi, f. dem(i)èia, dem(i)èja?, meija f. : mièg. A demèg, a demeig, a demièi, a demi(i)èia, a meijas: a mièjas, a meitat * dempeusnimens: pasmens, çaquedelai, çaquelà (tanben emplegats) * dengun: degun * dès, d'ès: v. Vès * desacatar: descobrir * desaprimatge: accion de manjar, far brostar la primièra èrba al primtemps * desaveni, desavénia ? - desavenhe, desavenha: desagradable, desplasent * desbrenar: levar lo bren, lo brutitge; desgatjar qualqu'un d'un marrit afar * descatar: descobrir * descompassar: despassar * descorniolar: fr. égosiller * descotir: se desbrolhar * desempuei: puèi * desfeci: desgost * desfiular: dessadolar * desfortuna: fr. malchance * desjunar [deyjunà] : dinnar * deslandar (se ~) : s'emancipar, sortir amb de dròllas * deslurat, -ada: fr. déniaisé(e), résolu(e) * desnut, -uda: nut, -uda * despachar (se) : afanar (s') * desparar (se) : se coitar, se brandar * despartir: partejar; dividir * despertin [desparti] : espertin * despiech (en '') siá... : maudich siá... * desrancar : arrancar, dostar quicòm en o topar * desrason: fr. sottise (qu'on fait) * desrochar, desroca: abatre, demolir * dessobre: dessús * dessotz: dejós * destrame, detrame ? fr. recapte, solharda, trastero (lieu, chambre où l'on dépose tous les objets qui ne font qu'embarrasser et encombrer les appartements, tels que les malles, les caisses, les meubles hors d'usage, etc) * destrech, destreit ("distrecht"): estrech, estreit * desvelhar (se) : revelhar (se) * deval(s) : devèrs lo(s) * devertir: divertir * desvuedoira [divedujro/devudajre/devedujro], esvoeidas f plur: debanadoira. fr. dévidoir * dià de dià! : diable! * dijuòus (Cantal): dijòus. Dijòus Folhat: Ascension * dimergue: dimenge * dimiá V. Demèg * dinc: dins (tanben emplegat) * dissandes (de */'die 'sambati/): dissabte (de */'die 'sabat-i/) * drulhier: rove * diumenja f., dimenche, dimergue : dimenge * doblar (se) : redreçar (se) * doblon: taure de dos ans * domaine: domèni * domde: domdat * domentre: dementre, mentre * dòna(-i) ! : fr. frappe ! * doncar: penecar (penechar) * dorna: ferrat de metalh * dos m., duas fr.: dos, doas * dostar: ostar, tirar * dòure (/se), aver mau : dòlre, aver mal * draulha: percha * dreçador: bufet (mòble) * dreciera, dreiceira: corsièra (corseira), acorchièra * dreit (alh '' de): fàcia (en '' de) * dreit adv. : plan, bèlcòp. ''dreit content'' : encantat * drinlha: druèlha, aliga. fr. alise * drolhat: trempe * drulhièr: fr. alisier * duc m, dugo m: chòt (grand hibou) * duganèla: fr. chat-huant, grand duc ou petit duc * durbir: dobrir * èga: cavalla * eicalassi: regalèssia * einuege: enutjat * eiressil: api * eissagar: fr. lessiver * eissag, eissai: assag (tanben emplegat) * eissaiar: assajar, ensajar * eissit: moment qu’un païsan boriaire quita sa bòria a la fin de la logada * eissiga: estimar lo chatau viu e mòrt, establir l’estat dels luòcs fach per un boriaire que part, o per lo que dintra * eissolelhar (s'): fr. suer sous le soleil, se bronzer au soleil, prendre un coup de soleil * eissuar, eissunhar: eissugar * eissublar: doblidar (tanben emplegat) * elh: en lo * e(s?)lienar: fr. glisser (gasc. eslencar. cat. esllenegar) * els: en los * el/ela: el. V. G-el * emanha: avellana V. aulan(h)a * embaiard: civièra per desplaçar lo pòrc mòrt * embeurar [embiwrà] : puslèu per un terrenh. V. Ongir * emboconar, embocanar: pudir * embofat, embufat: un pauc excitat o empebrinat * embonhilh [ambunhi] : embonilh * embrenar (/s'): encombrar, embarrassar, emmerdar (/s'); fig. embarrassar (/s') * embrolh: fr. embrouille; imbroglio * empaitar: empachar (tanben emplegat) * empatolhar (s'): fr. s'embabioler * empatinar, empatenar? : apressar * enançament: progression * enançar: fr. prôner * ençai (d'avora/d'aquesta ora '') : d'ara enlai * enchiprar (s') : s'empebrinar * enchiprós -osa: querellaire * enclausa: resclausa (d'aiga) * enclum: enclutge * encre,-a: nerviós, - osa * encrechar (grafia??) : estacar d'animals dins l'establa amb una forca de dents viradas * endarrier (Velai) : autom * endejunar: desdejunar * endeluòc [endelio], endiluòc: enluòc * endular: fr. hurler * endurar: suportar * endurmir: endormir * enfenar?? [infinà]: enfectar, envasir. fr. infecter, envahir * enfiular (s'): se pintar, s'embriagar * enfle, a: enflat, -ada * enfonilh, enfonhilh, embossaire ??/embochaire ?? [embusajre], embotador : embut * engaunhar: fr. tourner en dérision * enginar: preparar * engraissada: pan burrat * engravadissa: avortament epizootic (vachas) * engravissa: escaravissa * engrisòla: fr. lézard gris * enguetar: agachar (tanben emplegat) * enlai (d'ara " : d'ara en davant) * ennairar (s') : s'elevar * ènna (Orlhagués): èdra (gallés 'èdenno') * ennarts : fr. échafaudages * ennejar: negar * enojar, enòujar, enhorar [inhura], enueiar : fr. ennuyer * enquesiam (mai) : en quicòm/endacòm (mai) (tanben emplegat) * enrufar (s'): s'irritar * ensalada: fr. salade * ensenhaire, a: ensenhant * entau: atal * entautar (s'): enfangar (s') * entèir: entièr, sancièr. Per l’enteir: entièrament * enténher: pas poder s'enténher de: pas poder s'empachar, se retenir de * enterralhar: fr. butter (per. ex. les pommes de terre) * entitainar, entetinar: obsedir * entremèi: entremièg * entreprés (demorar): demorar sens res far a se pausar de questions * entretendre: entreténer * entrò a: fins a, dusca a * envertolhar: recurbir, entornar, enrotlar, envolopar * èrba nèira o nègra: planta medicinala que servís a garir las cremadas * ès: v. Vès * esbaujas: bofet de farga * esborfit: amolit, fr. ramolli * esbrajas: pantalon * escabiosa: fr. scabieuse (flor) * escaluchar (grafia??) : descassonar (amb lo bigòs) * escainar, escaisnar: sobrenommar * escantir * escargòu: cagaròl, cagaraula * escartar (la farda) : estendre los vestements * escarteirar: fr. écarteler * escatrar: galaupar * escaufar (s'): fr. réchauffer * escavartar v. esparpalhar, micalhar; s'escavartar: s'escartae, s'aluenhar * eschalatges? eschaladiers? : degràs d'un escalier * eschampelar: esparpalhar * eschamplai/eschamplat? (èsser ") : fr. ailleurs, un peu paumé, bizarre * eschandre v. rescalfar * eschantir: escantir (tanben emplegat) * escharpilhar: fr. effilocher, carder * escharvalhar: fr. abimer * eschaucir: causir * eschaudre: fr. sevrer; détourner (l'eau d'un moulin) * eschavanelh: v. chavanhòu * eschilla: esquilla (fr. sonnailles) * esclairon: aparicion luminosa e imprecisa qu'espauruga * esclaraire: fr. éclaireur * escofiar: aucir en donant un còp a la tèsta * escofina: fr. scie égoïne * escoga: escoba * escolèir: regent, mèstre d'escòla * escorcir: acortar (far plus cort) * escorgar: escorjar * escòt: fr. brin (p. ex. de genêt) * escoutar: escotar (e 'ausir' en nombroses parlars) * escrancar: crebar, agotar fisicament * escuròu: esquiròl * esfolerat: enrabiat * esfòrç de temps: auratge * esgiau: esglai * esglage, englage: esglai, esfrai * esfurinat: fr. effarouché * esglaiar: esglasiar * eslaiat: fatigat * esliuç, esliuça: eslhauç * esliucejar: far d'eslhauces * eslonjar: alongar * esluenhar: alonhar * esluiç: eslhauc * esluicida: eslhauçada * esmaiar: inquietar, estonar * espantar: estonar. fr. étonner * esparnida: (es)liuç, (es)liauç * esparnir: esliuçar * esparrabingar (s'): fr. se déhancher en marchant * espatlar: demolir, desmantelar * espauresit (Nòrd d'Auvèrnhe), espauresat (Varena de la Dòra) : paurugat (Sud d'Auvèrnhe) * espeçar: trincar * espeitar [espiytà] : esperar (atendre) * espelhar: estrifar fr. déchirer * espepidar: espepissar, agachar quicòm amb atencion * espernhada: eslhauçada * espertin, despertin: collacion del miègjorn, e per extension del tantòst * espertinar/s'espertinar: dejunar, far collacion * espetament (volcanica) : erupcion (volcanica) * espiauna: espingla * espicea: fr. épicéa * espingar: saltar, gambadar * espiujar: fr. éplucher * espòr: clauson * espulhar: espolhar, espesolhar * esquitlhar: lisar * essira: nèu; vent NO d'ivèrn portaire de nèu (dins las regions que dison "la nèu" lo vèrbe 'essirar' tracha del vent, dins la region que ditz "la neja" es la quita nèu e s'i ditz "la sira", emai s'es una nevada calma) * essirar: nevar; far de vent NO d'ivèrn * estabosir: embalausir, esbleugir, emberlugar, esberlugar, fr. éblouir, étonner, surprendre * estadís: fr. rassis * estafeta: fr. éclaireur * estalambor: baston de boièr * estam, estain: estanh (metal) * estament: situacion * estampa: tampa (fr. vanne de l'étang) * estampanit, ida: estabosit, espantat * estau: maison (mas en auvernhat septentional: sala granda mal tenguda, cafarnaom) * estauja: estauvi * estausin: avant-teit, bordura del teit, esgot del teit * estavanir (s') : fr. s'évanouir * esteala, estièl, estèla: estela * estendilhièr: fr. goutte d'un bord de toit sans chéneaux, point de chute de l'eau d'un toit * esterlusir, esturlesir * estisoira(s) : cisèus * estolha: estobla, fr. chaume * estornir, estronir: esternudar * estrada: rota granda * estranglachin: fr. noeud coulant * estranhe: estranh * èstre: balcon, bescaume * estrebons: fr. soudaines rafales de vent glacé * estrelhar (se faire): infligir una correccion, fr. dérouiller * estruge m. : ortiga, estrigol * (es?)trumèl: cavilha (dels umans) * eu: el * esvetlar [esvenlar] (s'): s'ajaçar, s'espatar * esvoeidas f plur: debanadoira. fr. dévidoir * fableta: fr. comptine * fachineira, fada : bruèissa * fadard [fadar], fadarda/fadassa? : fat, nesci * faina: fagina; fr. faine * faja: fr. faine * fajòla: faiòl * faler: caler * faganàs: pudor f. (marrida olor) * farinada: matafam fr. espèce de galette frite au beurre ou à l'huile, que l'on fait dans le ménage * fargeira, faugeira? : falguièra * farina (far) : esmenudar * fauc [fuòc] : fau (vèrbe Faire) * fauda: rauba, farda * faudau [fujau] : davantau * fava: fr. haricot * fedon: fr. poulin * feneirar: fr. faire les foins * ferrat: ferrat de metalh * fèstre: fr. faite * feure, fiaure: febre * feureir, fiaureir: febrièr * fiardar: anar regde * ficre! eufem. fotre * fieirau: fieiral * figòt (fuegòt): fogal, fogèir * filhat, ada, filhastre, - a? : gendre, nòra (tanben emplegat) * filheta muda: eco, resson * fiolant (fiulant?) : fr. ivrogne * flajolet: fr. flageolet (instrument de musica) * flaunha: fr. rhume de cerveau * Flors (Las): Las Cendras * florejar: fr. froler, effleurer * flusta: paur, fr. frousse * flustós: pauruc * foaire, foaissar: foire, fòser, trabalhar la vinha amb lo feçon (fr. binette) * foèit: pilòt, pila, fr. tas * fogeir: foguièr * fojaçon: fogaça; espècia de pastisseria d'ordinari forma d'X, facha de farina, d'uòus, de sal e de laitatge * fojada: fr. feu de broussailles * fòlh: fòl, enrabiat * folhar: fr. reverdir * fònt: font * foquet: banqueta * forest (arcaïsme): bòsc * foreston: gàrdia, agent forestal * formatge [furmadze] * fornelar: far una tempesta de nèu * fòrre [fuòjre] : fr. paillasse * fotimassar: fr. taquiner, tracasser, ravauder * fotrau: fr. imbécile * fraire d'un latz: mièg fraire * frau: fr. terre inculte, lande, mauvaise terre * fraulaud: inútil, bon a non-res * gasperon: formatge de cabra redond, aromatizat amb alh e confeccionat amb la gaspa recuperada dins la burrèira aprèp la fabricacion del burre; se menjariá fresc) * fraunhós: fr. barbouillé * freid: freg * fresa: fr. framboise * freschum: carn (fresca) * fresilhar: fr. chifonner * fretas: fr. sabots de frein sur une charrette, dits aussi 'la mecanica' * froment: fr. blé * frostir: * frostit: * fum: perfum, fumet, atmosfèra * fums: fr. brouillard * fumareir, fomarèir: femièr * fumeira: fum * funhetar: furgar, fr. furetar * fuòc [fiot/fiot] * furmic: formiga * fustarèl: canoa, batelet emplegat sus l'Aleir * gabion: vagonet de mina * gag [gat] : fr. geai * gala(m)pian, -ana: fr. gamin, -ine, garnement * galar (se) : amusar (s') * galatge, galatjon: joguèt * galòia f: fr. imbécile * gampa: pej. garça, gobèla * gandir (se): marchar cap a quicòm * ganta: narcís blanc * gantèira: senda, camin * gaspa: fr. babeurre * garba, gèrba: fr. gerbe * garbèira: fr. meule de paille * gardejar v. mirar * gargès: imbecil * garla, jarla: fr. grand vase pour le lait * ga(r)landatge, garandage ft. cloison, ordinairement en briques, au moyen de laquelle on sépare les différentes pièces ou chambres d'un appartement * garlon, jarlon: ferrat de fusta per móuser * garnassa: la òc plantat de resinoses * garra: gauta; anca, gauta del cul * garre, garri: mascle ardent; gat (nom afectiu) (tanben 'garri' es lo rat) * garron: gat (nom afectiu) * gasar: caminar en s'enfonzant dins l'aigua, la nèu, la fanga... * gasta??, gaste?? : pese * gat (prononciacion de 'gag') : fr. geai * gata: mongeta vèrda; fr. gousse des légumes; pois * gatges: mòbles, vaissèls (fr. vaisseaux) * gaudòt: fr. petit malin. escais de las gents d'Orlhac * gaudre m.: torrent * gauma, gome: fr. goître * gaunha: gauta; per ext. boca * gavinet: cotèlh * gavo: cròs, gaste, en parlant d'un fruch, principalament per las castanhas * g-el, -a (plur. g-elses, -as, g-eusses, -as, i-eusses, -as) [ge' se/ge' si/ge 'shi/i' she?/jë' ses?jew' ses?] : el, -a; els, -elas. fr. lui, elle; eux, elles * gelibre: gibre * gema [gema/gima] : escuma; crema (en particular del lach) * gendarma (gendarmE?): areng secat * genest: genesta * gente, gèntie: polit. franc gèntie, dreit polit: tras que polit * gèrba, garba: fr. gerbe * gemorejada (DJIMOUREDSADA): fr. giboulée * gemorejar (DJIMOUREDSAR): fr. faire des giboulées * getar: alargar (lo bestial) * giaunada: gemiment, planh * ginèst, genest: ginèsta * gibar: far una bòssa * giraudet: fr. casaque de toile (des bourgeois) * gironda: ironda * girveir: genièr * gitar: fr. neiger dru * glèisia: glèisa. fr. église * glissar: fr. glisser * glorieta: gloriette, petite chambre, fournil * gobèla: pej. garça * gojard : fr. goujat, aide-maçon et le manœuvre en général * gola fr. gorge resserrée entre des montagne * golada: ribòta (s'i emplèga tanben) * golhòt: fr. goujon * gonfle, a: enflat, -ada * gòça (gòrça?) : fr. haie arborée * gògas: bocins de bodin cuèchs amb la graissa * goja: cogorla (tanben emplegat) * gorba f. : rengada de fen * gorbar: far una renguuèra de fen; amassar, reunir * gost de la viòrna: curiositat * gota: rivatèl * gòrdia: vigor * gorgolhon: fr. têtard * gorgon: gorgolhon, cavanilha, cusson (tanben emplegat) * gòrgue: tuf (puzzolana) * gòrja: boca * gorjada: tanben 'menjadeta frugala' * gornilha: granhòta, granhola * gorrièra: eleganta * gorrin: vaquièr; camisòt * gostar: dinnar * gòt a gòt (anar ") : gota a gota, degotar * graissa doça: sagin * gralh: còrb * gran [gro] adv. : brica, ges (tanben emplegat) * grana, grona: rasim * granauda: granhòta, graolha * grangèir: estatjant en afermatge que cultiva la tèrra per un proprietari * granolha: granhòta, graolha * grapald: grapaud * grapats : pèiras e bordilhas que demòran après un trabalh de construccion, de demoliment * grapiunar: gratar, folhar * graumilhar (se) : se trigossar, arpatejar, se remudar coma se quicòm vos prusia * graupir: sasir * gravena: sabla, grava * grèu, -èva: lourd; grave * greule, griole: rat campanhòl * grevança: regret * grevar: regretar. Me'n grèva: regreti * grilhada: patatas sautadas dins la padèla amb la graissa * grinzeleir: fr. groseillier * grolhon: pòrc (pichon) * gromel: fr. écheveau * gronzeleir: groseiller? * grovar: covar * guel, -a, guelses/i-eusses, -as. V. G-el * guenchir, guinchir ? fr. détourner, incliner, pencher, aller de côté, esquiver, se détourner * guechit: fatigat * guenilhas: sòrtas de bunhas del costat de Tièrn * guèrlhe, guèrli: fr. qui louche * guièra: vaissa (tanben emplegat) * guinhar: mostrar del det * gulha : fr. mur pignon * gusa: fr. buse; anc. busac, busal, busau * hala, ala (l'ala) : halle; hangar * iable: diable (diablei a Riom) * iera: ièra, èdra. fr. lierre * ivern: nèu * ivernar: nevar * jabiòla: gàbia per los poletons * jaca: vèsta * jadeu: fr. jatte, vaisseau rond et sans anses? * jagossar : fr. peiner, avoir du mal. * jai: gai (auseu) * jaire: s'anar j. * jalhon: polet * jamba: camba (tanben emplegat) * jambilhon: gambajon * jambre: v. Chambre * japar: fr. jaser, faire des commérages * japaire, japaira: commère * jaquí: vejaquí (tanben emplegat) * jardinatge: ortalha (legums produsits a l'òrt) * jarric: rove * jaspi: fr. aspic * jau/jalh, jalhard: gal * javanhòu: chòt * javílha: cavilha; fr. cheville. ''javilha folada'' : entorse à la cheville * joana: jonquille * joièl: fr. bijou * joielier: fr. bijoutier * jòine [juòjne], joine : jove * joncha: fr. andain * jonh? jont? : jo de buòus * jonht: jonch * jontura: bestials de laurar * jornada (sègre sas ~) : trabalhar a la jornada coma obrèir agricòla * jòune, a, jòine, a: joine, a, jove, a (los tres s'i dison) * jòus: v. Dijuòus * junc: jonc * junhant, a: prèp, a, limitròf, a * juòc [gio] : jòc * jurar: rembolar * lai: i (locatiu) * lai: fr. souci * laiat: fatigat * laïns, lais adj ailà, alai * laissa: alluvions * laissar: vuejar * landaud: bestiasson, sustot lo peressós * lanhar (se): aver de lagui, se demandar se qualqu'un va plan o non * lat de l'entrant: oèst * latz de levant: èst * lauras f. pl. : labras, pòts, bregas * lavanhar: fr. flatter, cajòler, caresser * lechon : gormand (gromand s'i emplega tanben) * Lèir: Leir, Léger, fr. Loire * leja: fr. luja * l-èsser: èsser * levada: regòla dins un prat que reculhís las aigas que rajòlan. De levada: fr. d'emblée * levita: vèsta. fr. lévite * li: i (locatiu) * liada: meitat de jorn. La liada delh matin (=lo matin), la darrèira liada (=après-miegjorn) * lianh: aval. fr là-bas * limon: fr. madrier * lisèrt, lusèrt: lusèrp * lissar: fr. glisser * lista: fr. Bande de terre; champ plus long que large (del latin lista, bordura) * liuçjada ([lustsada] grafia?) : eslhauç * liuçjar ([lustsa] grafia?) : far d'eslhauces * liurar: voidar * loca: groselhièr (tanben emplegat) * loda: fang * lòng, lònja: long, longa, lòng, lònga * lònh: luènh (tanben emplegat), luònh * lòssa: cace * luenta (la) : lo lonhdan * lum: calelh d'òli de quatre o cinc becs * lunar: far de luna * luneira: clar de luna * luns: diluns * lura f. : animal gròs; fug-l'òbra, coard, paucval * lusèrt, lisèrt: lusèrp * madament : parièrament * madèble: malaudiu * madiera : brancas de sause * madorne adj. : afligit * Magalona: Vènus, estel del pastre * mèstre [méstre] : mèstre (forma mai emplegada) * maestre [maytre] [muytre] : mèstre * mai: tanben * mag, maid, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin * mai, malh: pibol * mainatja-te!, mainatjatz-vos! : Tenètz-vos fièrs (formula d'adieu) * maite. tantes maites: tants d'autres * maitot/mai: tanben (s'i ditz tanben) * majofa : majossa * majofla: majossa, majofa * maganhós : malautiu, que sembla pas en bona santat * malha fr. meule; tas de gerbes dans une grange * maluç m. : amaluc * mama f. : mamà * mambor: dificultat, charivari, bruch * mance, -ça: esquèrra * mançard: esquerròt * mandurar: macerar * manhar: dominar, batre * marbiocha/merbiucha (grafia mai etimogica) (etim. bas lat. *minimicula) : drolleta * mardet [mortchí] : boc * màrfie: fr. transi, engourdi * margarida: coccinella * margolhar: fr. patauger, manier salement, barboter * marguilhièr: fr. bedeau * marmelaud: manouche, nomade, gitan * marre o marra? : bruch * marronar : rondinar, romegar * marts: dimarts * mas: sonque, solament * masada, maseda, masela, masel, masa, mase?, maeda [moeda] : formiga * masada: fr. hameau * masca: bruèissa * mascharar: mascarar, morralhar. fr. barbouiller, noircir, charbonner * maschurar: fr. barbouiller, noircir, charbonner * maseda: formiga (tanben emplegat) * massança: colleccion * 'massar: fr. prendre; ramasser; se refugiar * masuc: fr. buron * maton: fr. tourteau (producte de sarratge de las prèissas) * maussa: majofa, fraga * mauvàs, -asa: malvat, -ada * me (ex: per me) pron. ieu * meal: mèl * mècres: dimècres * mèdia: fr. sieste. V. Mèidia * medrar ?? V. Meire * meg, meja : mièg, mèja * mei: amb * mèi, f. mèja/mèija/mèia, demièi, f., dem(i)èia, dem(i)èja? : mièg, mèi (tanben emplegat) * mèidia f., mèdia, meijorn: miègjorn * meig, meija : mièg, mèja * meijornar: espartin * mèinuèit: mièjanuèit * meire/medre: meissonar * meiriar (se) : mudar d'ostal (del latin 'migrare') * melh: milh (fr. millet) * 'melh: al, amb lo * mèlh(s): mièlhs * mesnimens ?? : pasmens (tanben emplegat) * mentre adv. : durant * meola [m(i)ewla] [miaula]: mesolha, modela, mica (de pan) * mèque: fig mocat. fr. penaud * merende: repais dels trabalhadors que se manja al mitan de la matinada, vèrs dètz oras, e al mitan de la vesprada cap a quatre oras * mèrgue: gaspa (tanben emplegat), lachada, laiton * meritar: Acò li merita ben: merita ben acò * mès adv: mas * meschaent, a: dolent, a * mesenga: fr. mésange * mesir, mosir : fr. moisir * mèsma: meteis, -sa * mesnimens: pasmens, totun * messatge: vailet, servicial * miá: amiga (sentimental) * mialaud, mialon? : fr. mialan, milan * micha: pan blanc * mielhs (de) de mai plus, de plus, en otra * milhard: claufotís de ceriesas * mimí/niní: nenon * minaire: menairon * minauna: gaton, caton * mineira: mina, mena * minjar: manjar * minon: gat * minòt: gat * mioleira: basalt * mirgalhat : fr. de plusieurs couleurs * mis, blat d'Espanha: blat de las Índias * mission: tot far mission de: tot en fasent semblant de * mitanièr, a: capmasièr, a * mitat: meitat * moinant: donat que, estant que. fr. attendu que, étant donné que * mòl [mwa]: mica (de pan) * mola, moleta: flasca, flascon * molet: molin (tanben emplegat) * molha: fr. endreit tranquil d'una ribièra; luòc ont l'aiga cola tan discretament que pareis dormenta. * molhard: fr. sorsa d'aiga viva que nais dins los pasquièrs de las montanhas nautas. * momonejar: fr. marronner; murmurer * monalha: fr. marmaille * mòna: monina, monard * monèira: fr. hanneton * monilh: nombril * morralhar (se): se barbolhar (p. ex. la cara de manjar) ; se cobrir (lo cèl) * morralhar (se): lord, barbolhat; ebri * morla: socha (tanben) * moschaud: tavan * moschon: mostic; moscard * mosseiron: campairòl * mosteau m., mosteala: mostela * mostièr : monastèri * mot, mota: sens còrnas (animal) * mota: pelena, gason, pelosa * mòuser: fr. traire * mouton: moton * móuser: mólzer * muaa: auratge, avèrsa (evolucion de 'mudada') * muralha: mur * Nadau f: Nadal m * narisa, narina: narion * narma adv cap * narsa: sanha perilhosa (tanben emplegat) * nau: nòu (tanben emplegat) * naular: navigar * nautenc: fr. hautain * neaula, niola [niwva, niwga] : nèbla (fr. brouillard) * neaulós: nivolós * nèça f. : neboda * nèbla f. : fr. brouillard; brume * neija, neja: nèu * nèir(e), a/nièr, a: negre, a * nèci, nèsci ?? , -a [nèjsi] * nevier: fr. névé m * niarma, niun: degun * nibol : nivol (tanben emplegat?) * n(i)eus: quitament, e mai. Se le veguessiatz nieus: lors même que vous le verriez * nieus-ben (pron. niuben) : fr. mêmement * niula: nivol * no: nos. fr. noeud * noche: grosilhièr * nogièir: noguièr * noirin?? (fr. nourrain) * nojalh: nogalh * nòn [non] : non * nomar: apelar, sonar qualqu'un * nosilha: avelanièr * notza: notz, noga * nov'oras (las '') : desjunar tradicional del matin * nu: nud * nuech, nuèch [nuet/niut/në], nueit [nej/neit??] : nuèch, nuèit * nuòu, -òva: nòu, -òva * òc-ben [a be/o pe] : òc, reforçat * òc-plan [a plo/o plo] : òc, reforçat * òcha: rendètz-vos, ocasion, escasença * ocha: tèrra arabla; cap o chap (d'un baston) * oire: odre * òla f. : òli m. * oleta: fr. petite cruche * olha: oelha * omplidar: oblidar * ónger: assasonar * ongir: imbiber (vêtement ou une chose). V. embeure * òra (parlars del Santflorenc): ora * orange, oranja: irange * orba lutz (a l') : al crepuscul (lusor del matin o del ser) ; orizont (a l') * orcèl: fr. pis * òrdi, blat d'òrdi: òrdi (cultivat) * orfaneau [arfaniaw] : orfanèl * òrgi, òrge: òrdi (salvatge, 'hordeum sativum') * òrt de sopar: fr. potager * òs: nogalh o clòsc d'un fruch * òscha: rescontre, rendetz-vos, ocasion. mancar l'òscha: fr. rater le coche * pacand (pej.) : qu'es pas plan ensenhat, qu'a pas vista que sa campanha, fr. paisan, rustre . * pacha: gauta; gauta del cul * pachard: pardal (fr. moineau) * pachat: patatas cuèchas adobadas amb vinagre e saladas * padèla: padena * padelh: pade, granda cassairòla de còure, padelon * paga: agaça * paia: paga (tanben emplegat) * pairau, poirau: pairòl * paiun [payun/payün] adv: cap * palhanchar: fr. rempailler * palhàs, palhassa: palhissa, palhisson (mòtle on se fa coire lo pan e las tortadas) * panlada [patnada] : galeta de patatas raspadas e d'uòus batuts, passada a la padèla * palòt: bola de nèu * pam: costat * pamola, paumola: palmola (hordeum disticum) * pana f. : fr. tache de rousseu * panar: eissugar ([[Velai]]) ; raubar * panièr (far ") : fr. rompre son contrat sans préavis, retoumer chez soi avant l'heure convenue * panós: qui a des taches de rousseur * panta : plasentaria, blaga, mistificacion. * paora: paur (tanben emplegat) * papach-ros [pApa-ros] : pit-rog * papas: fr. bouillie * paraplur [paraple] : paracasuda * parelh: coble (de personas) * parentelha: parentat * parier: unifòrme (tanben emplegat) * parjada: tropèl * parlicada: discors * parpalhòla: galineta, coccinella * parpalhon: vagina * parpand: charraire. fr. bavard * parròpia/parròfia: parròquia. fr. paroisse * partre: partir * parvision: provision * pas: còl (geografia) * passa: còl (geografia) * passa-fin : tras que fin, tras qu'adreit * passar per malhas : se far pas remarcar * pastanada, pastanaia/pastenaia, pastanalha: carròta * pastrussa: pastorèla * pasturar (?), apasturar: paître, faire paître * pasturau: pasquièr?. fr. pâturage ? * patai(s): patés. fr. patois * patana: varietat de patata pels pòrcs * patiàs: patatas cuèchas a la cocòta amb de trocets de lard e sovent esclafadas * patifaci : fr. tracas et mouvement que se donnent les femmes auprès des accouchées * patirança: dificultat * patolhar: fr. patauger; manier salement * pau: fr. poinçon * pauchar: esclafar * pauva(r): pausa(r) (tanben emplegat); repaus(ar) * pavor: paor (tanben emplegat) * pebrada: farigola * pechier, bichier: fr. cruche * pèira de sucre: fr. morceau de sucre * peirada: colada volcanica d'escòrias, fr. coulée de roches * peiralhier: minaire de carbon * pèiranèira: v. mioleira * peireir: peirièra * peireira: potz de mina * peireiron: minaire * pèis: fr. pis * pelandràs, -assa: persona giganta * pelaud: paisan, òme pesuc d'esperit e de còs, maladrech o bèl e galhard * pelauda: femna bèla e galharda * pelh: pel (per+lo) * pelha: per las pelhas: fr. dans les draps, au lit * pelharòt (a) : sus l'esquina * pelhisa: v. Clujada * pelhon: chiffon, bout de tissu * penable: fr. pénible * pendèir: penda (tanben emplegat) * pendents m. pl: fr. boucles d'oreilles * pendre v. : penjar * penna: genest, ginèsta (tanben emplegats) * pennar: s'aparar a cops de pè * pensar: sonhar, donar manjar al bestial * pentiment: colpabilitat * perat adv. : completament. pas perat : pas brica * pereir: perièr * permenar, espermenar (se) : passejar (se) * persèc, persège, persèja, pèrsia: persèga * persugèir: perseguièr * pesason: fondacion * peschador, -oira: vivièr * peson: fr. piéton, pion (échecs); anc. fantassin * petaçar (se) : fig. fr. (se) réconcilier * petaçatge: fig. fr. réconciliation * petadoira: fr. pétoire; moto que fa de bruch * petaraba: fr. pétoire * petarda: fusilh * petarela: fr. arbousier * petarèlh: petaron (ciclomotor) * petaret: fr. silène enflé, carnillet; petaire (que peta sovent) * pete: embriac * peteròla: veissiga * petiòt: pichòt, pichon, petit * petòra: embriac * piada: fr. empreinte de pas. causir la piada: caminar amb precaucion * pial: pel * piasons f. pl. : fondacions (d'un bastiment) * piauça: pic (otís) * pibla f., pibola, pibona: pibol (tanben emplegat) (pibol: fr. peuplier noir) * pica delh jorn: auba * piei adv: piri * pingar, (a)pincar: plantar, dreçar * picgralh [pingralh] : picòt, picvèrd * pinambor: topinambor * pissau: cascada * pinhàs: fr. grappe * pinhar, plinhar: fr. mettre en pignons ou 'plonjons' * pitre-roge: v. papach-ros * plaçar: adesar, rengar * planc: fr. plancher * planesa: platèu de ròca volcanica * planhir, planger (plànger?), plangir: plànher; racar, regretar * plaseir: plaser * plond: prigond * plonjon/planjon (planchon??) : fr. meule de gerbes, pignon * plòva: pluèja * plueia, pluèia, plueja [ploedso] (Murat, Sant Flor, Chaldasaigas) : pluèja * plueure: plòure (tanben emplegat). Plueu a plastre/còrda : plòu a coa d'ase * poder m. (a Vinzèla) : orguèlh * podre, poire: poder (emplegat en una partida del Puei de Doma) * point, -a, pont, -a : ponch(-a), punt(-a) * pòla: pola * polai, polau: nogalh * polalha: fr. volaille * pom, pòm m. [pwon] : poma * pomat: citre * pòmpa, pompa: tarta (de pomas o de trifolas); fr. béret * pompir: marcar lo pas, fretar los pès sul palhasson * pompira: patana * pompon: fr. gâteau * ponar: fr. bouder * poncon: tonèl * ponhança: estrés * ponhar: estressar * ponhós: estressant * ponht(-a): ponch(-a), punt(-a) * pònt: pont * pòrc d'Índia: pòrc marin * pòrc fresc: lard * pòrge: tanben fr. 'parvis de l'église' * porra de París: fr. cive d'Angleterre * porrat, pòrri, porrada: pòrre * porreta: ceboleta * portalon: fr. loquet * posin: poleton * postiau [puesiaw]: fr. échalas * potaròl : campanhòl * poton, potona: dorga, pechier, fr. cruche * potona: bèc de la dorga o del pechier. Beure a la potona: beure a la dorga * pòus f. pl. : fr. balles de céréales; poussière. * poumon: paumon (tanben emplegat) * prangièira, prangeira, pranhièira, pranièira: après-mèidia * practica (de la) : per lo taure, taurir (montar la vaca) * prèiche: presic * prestir : fr. pétrir * promeir, pormèir, promièr: primièr. botar lo charri promièr: faire Paques avant les Rameaux * prossegier, pressegier ??: perseguièr * prun: prunièr * prus (aver de ") : aver d'apetit * pudina: pudesina * pueg [puet/put/puë], puei/puèi: puèg, puèi * pueissas adv. [pësa] : puèi * putafinar: eliminar pauc cha pauc * quan, -a, quanh, -nha: quin, -a * quantben: quant * quarteir (a " de): còsta de, prèp de * quatre (/oras) (las '') : gostar (tanben emplegat) * quatrejar: galopar * quauchaus: quicòm * quaucòm: quicòm (tanben s'emplega) * quena: fr. guibolle (camba) * queicòm/quelhcòm?: quicòm * quesar (se) : se calar, se taisar (tanben emplegats) * quialar, quilar: cridar d'una veu aguda * quilhar: fr. glisser * quinçon: pinçon * quitram : godron * raba, rabeta: fr. rave * raba-chaul: fr. chou-rave * rabanat : fr. rassasié * rabir (pas '') : sofrir tròp per conservar la paciéncia * rabusar: fr. radoter * racina: carròta * racinar: recular * radiç, rafe: rave * rafanèl: fr. raumàs (tanben emplegat) * rafar las ussas: fr. froncer les sourcils * raian: corrent d'un ribièra * rainaud, rainalha f. : mandra * ram: avèrsa vigorosa * rama: fr. fane; fusta/lenha menuda, brancam * ramada: avèrsa vigorosa * ramassar (se '): rentrar a l'ostal * rampalm: bois * rampanha: epidèmia * rampon, respon? [ris pu] : bois * rana: granolha vèrda * ranc: ròc * randa, rasa (a ") de adv. : rasís * randurar: batre la campanha, flanar * ranvèrs: penda al nòrd * rapar : atrapar (p. ex. una malautia), seguir * rapaton: diable * rapitar: s'agripar * rasa: gandòla, regòla. fr. rigole (dans les prés) * rasa (a ") de adv. : rasís * rasàs: precipici * rastèl (de '') : per l'esquina (caire ''). rastèl de l'esquina: colomna vertebrala * ratavolaja, ratavolaia: ratapenada (tanben emplegat. E tanben: rata-panada, rata-panata, rata-papanada, rata-paparada, rata-papinada, rata-parpanada, rata-parparata, rata-parpelhada, rata-parpenada, rata-pempenhada, rata-pempinhada, rata-pinhada, rata-penaa, rata-penà, rata-penarda, rata-penauda, rata-perpenada, rata-liada, rata-volada, rata-volusa, grifuda, artiaulada) * raufelós, -osa: que rauqueja * recenar: recular * reclaure: dintrar las bèstias * recoquet: caganís, enfant vengut long temps aprés los autres * recurar: recoltar lo mèl * redebelet: bisaujòl; ancestre. V. Reirdebelet * rega: gandòla * rega, reja, reia: fr. sillon. Sautar la reia: fr. dérailler * regde: corrent d'un ribièra * regi??, regit ?? : organizat * reibelet: fr. roitelet * rèi-bernat: fr. roitelet * rèi-petit: fr. roitelet * reinatge: fèsta patronala (oèst de la [[Nauta Lèira]], vòga o vòta dins l’èst del departament) * reirdebelet: bisaujòl; ancestre. V. Redebelet * reire: rire * rembaumar: sentir bon * remolada: maionesa * remudar: remenar * ren, ranh: renhon * repatiar (repastiar?): assadolar, assaciar * repotet: garron (fr. jambonneau) * requèsta / requista (aver ") : èsser recercat, reputat * resselha, ressegum: fr. sciure * restoble: estobla, fr. chaume * reta: carrieron en fòrta penda * retard: èsser de retard: èsser en retard, aver de retard * retrassar : recaptar, fr. ranger * reveire (a) : reveire (al "). fr. au revoir * revirar: renversar * reviure: fr. regain (segonda èrba d'un prat) * revolum: torbilhon * revolumar: torbilhonar * ribeira, ribena: valada * rigal: papag-ros * rimar: fr. froncer, rider * riu: ribeira pichona * rival, rivau: ribàs, tèrtre en penda al bòrd d'un riu o d'un vaur. Rivatge * roassar: traïnar, tuar lo temps * robiaca: devòta; anc. sòrta d'infermièra e d'educatritz del Velai presenta en tots los vilatges per aidar la gent * ròc-ferrau : basalt * rodana: fr. ornière; traça de ròda sus la nèu * rodau: foguièra de la Sant Joan * rodolatge: circ, radi, sector circular * rogelhon: rosat (vin) * rometz, romegàs, romeguiera: romec * rondinar: fr. trainer, flaner, glander; murmurer, grogner * ronha adj. : romegaire * ronhar: romegar * roquejar: getar de pèiras a qualqu'un * roscha/ruscha: escòrça * rossèl, -a: blond,-a; ros, -sa; jaune, -a * rostissa (faire una '') : far cremar l'èrba per trabalhar la tèrra * rot,-a: ablasigat, rendut (agotat fisicament) * rover: rove (tanben emplegat) * rufe: rugós (freg) * ruia: rua, carrièra * sabte, sande (esp. quand es un nom: Lo sabte) : samedi * sac [sa] * sacar (se) : s’aprochar, entrar (en sa casa), se metre "me vau sacar elh lèit" * sacar: vendre * saginat: fr. assagi * saile: fr. par-dessus * saïn [sei] sagin (fr. saindoux) * saique: quicòm, quauquarrés (tanben emplegats) * saletz, saleç: sause, salze * saltar (una carrièra, etc.): passar de l'autre pam, de l'autre costat * sambuc [sangu] * sàmplie, sàmplia [shomplie] : simple, simpla, nesci, néscia * sanar: castrar * sanha: prat umid ont lo pè s'enfonza de còps, mas sens perilh * sanlhe: saile fr. pèlerine * sans adv. : sens (tanben emplegat) (es pas un francisme) * sansònha : vielle à roue * sap: avet * sarcinar: sarcir * sarpelí: fr. surplis (des prêtres)a * sarrabastal(h?): bruch, tampatge, agitacion * sarrau :??? (des paysans) * sassic: moments (temps) * saton : cadenat * saubida, de: sobte * saubre: saber, saupre * saüc [sayu], [so-u] : sabuc * sauclar: sarclar * saumas neras: cèl auratjós, perturbacion * saumeira: fr. saumure * sautaboc: fr. criquet * sautar: sortir (parlars de l'oèst) * sauvagag? [sawbogà]: faire sauvagag: far una taulejada que marca l’achabament d’un ostau o la fin de la fenason; ara es una taulejada de fin d’annada * se: fr. soi (ex: chas se) * seauva, seuva: selva * sebiau, sebiar?: haie, enceinte, cloture * sèga après sèga: fr. à la suite immédiate * sègre: fr. suivre. Faire sègre: amener q. avec soi * seiar, sejar : segar (tanben emplegat) * sèita: rèssa * seitaire: fr. scieur de long * seitar: ressegar * sela : cadièra (tanben emplegat) * selar: selar; montar a la sela * selha, sega, selh? : segla * selhon: ferrat de fusta. plòure a selhons: plòure a coa d'ase * semondre: avertir * senh: signe a la cara. Taqueta o verruga, "gran de beutat". * sentida: odorat * sentinar, sentinejar: flairar, niflar * sentre: sentir (tanben emplegat) * ser [sei], sera m. : ser * serpolet: ferigola * sèrreu: planàs (geografia) * sèrva: fr. mare * sèrvia: resèrva d'aiga * sescha: fr. massette d'eau, jonc * simpla: tanben 'fòla' * si us plai: se vos plai * sira: nèu; vent NO d'ivèrn portaire de nèu (dins las regions que dison "la nèu" lo vèrbe 'essirar' tracha del vent, dins la region que ditz "la neja" es la quita nèu e s'i ditz "la sira", emai s'es una nevada calma) * sirar: nevar; far de vent NO d'ivèrn * socalhar: secotir * sofle: salamandra * soira f. : lop * sol (Bassa Auvernha): solelh * solaç: convèrsa * solaçar: discutir, conversar * solada (de nèu...) : capa * sole: solelh (tanben emplegat) * solèdre: vent de l'est * solelh [shu(g)ïl] Salèrn, [shugi], [shugic’h], [suc’hi(c’h)] Sant Flor, [suri], [sugi(r)] Mauriac, [suvi] Velai, [sulé/sulej] Bassa Auvernha: fr. soleil. solelh entrant: oèst * solelhada: còp de solelh, insolacion * solhet: sulhet * solier: fr. grenier * sòm, sònh (far ") : faire sòm-sòm * sòmge: sòmi * somjar: somiar * sònh: V. Sòm * sònha: proteccion * sonhar: agachar o mirar atentivament, observar; suenhar * sopa: dinnar * sòpa: sopa * soparon: ressopet * sopit: fr. éteint (volcan) * sordònha: sord * sorga: sorsa * sòrtre: sortir * sorzir: interpelar; amassar, acampar, recaptar; sasir * sostar: solatjar, esparnhar * sot f.: estable dels pòrcs * sot, sotz: sos (s'i ditz tanben) * sotjar: badar, far l'endormit, estar indecís (latin SUSPICARI) * soudar, saudar: soldar * soventar (se), sovenhar (se) : sovenir (se) * subte/subta (de): sobtan * sunhar: somiar * sunhe: sòmi * supiar: fr. soulever; fig. supporter * susnaut, -a adj. : culminant, -a * tabanàs : persona bèstia * tabolar: tabas(s)ar (s'i ditz tanben) * taiqua, tanqu'a: fins a. ''Tanqu'alh còp que ven e mainatjatz-vos, d'aicí.'' * taiqua quand, tanqu'a quand: fins que * taire (/se), taisar (/se): calar (/se) * tais-chin: taisson * tafor: calor umida * talha: talh, trencha, lesca * talha-prat: fr. pioche à rigole * talièr: luòc ont se depausa la lenha, lenhièr * tamblaire, tramble: tremol * tampatge : bruch gròs e continuat * tan: nos de la fusta * tan si pena: fr. tant soit peu * tanbens [tiobés] : tanben * tànger (se ") : aver un ligam de parentat * tapar: cobrir * 'tapar, atapar: préner/prene, prendre, (a)gafar * tapèlh: tapadora (fr. couvercle) * tarabast: fr. vacarme * tardivar (se): atardivar, atardar (se) * tartifle: patata * taulard: lausa plana e sovent espessa de grandas dimensions * taulièir: davantal. fr. tablier* * tauvèlas (faire las) : batre a la man la part del camp inaccessible amb l'araire * tavon: tavan * tege: sadol, tip * tèira: tièra. fr. rangée * teirada: fr. alignement * telh: fr. tilleul * telhós: fr. filandreux * tèma: caprici, desir, enveja * templau: còp donat sus lo temp. fr. soufflet * téner: tenir * tenalh: fr. arbalétrier, chevron * terçon: taure o vedèla de tres ans * tèrme: lista, bòrd bombut d'una rota, d'un camp; tèrtre, bòrd; broa, vegetacion long de la rota. fr. haie * tesson: pòrc * tèstanegra: mesenga, capnegre, lardiera testa niera * tèula brasièra: fr. pierre plate du foyer * tèule m: padena ambe de traucs per còire las castanhas * tiblatge : fr. crépi * obrador : fr. chantier * tible, pible?: pibola (tanben emplegat) * tim: farigola * tinau: fr. imbécile * tinèl: fr. sorbier des oiseaux, torier * tiraliard: avar * tirant: tirador (tanben emplegat), fr. tiroir * tiula f [tshiwo] (Salèrn), [tyiwga] (Mauriac): teule m.; fr. tuile f * toalha: fr. nappe; torchon * toalhon: fr. nappe * tocar, tochar: jogar (d'un instrument de musica, esp. l'acordeon) * tochar a: s'ocupar de * toia: fr. ajonc nain * tòna: ostalet del campestre * tonar: tronar (tanben emplegat). 'cò tona: trona * topin: topinambor; topin * topina: topinambors * tossinar: tossir en quintas * tòst: lèu * toteschàs: totescàs * totplen: plan, fòrça. fr. très * totsitòst franc. (sovent [tushtò/tushtö/teshtwà]: tanlèu (tanben emplegat),còpsec, immediatament * trabalhador: convise (fr. réunion de dentellières, et d'une manière générale, femmes au travail) * tranchador: sièta * tranedre: tròn, tron * tranquelar: trampelar, trampalejar, titubar * tranuga : agram (a l'èst) * trapissada: fòrta avèrsa * trasse adj. : fr. piètre * trassinar: saltar dessús * trau : biga aparenta on se penjava la carn per la far secar * trauchat (o traucat) : fr. creux adj. * trauchada: traversada * trauchar: traversar, traucar, far la traça * travada: fr. plafond * travèrs [trobers] * traversdet : espessor, nautor d'un det * travèrsa: vent d'Oèst, plojal * tregir: avalar * tremolaud: tremol * tremon: tremol * trepejar: fr. fouler (le sol), marcher sur quelquechose * tresanar (se): s'impacientar * trescolar (lo solelh) : se colcar * trestot: tot, ensemble * trestots, trestotas: tots, totas; totòm * treule m. : teule; fr. tuile * treulina, teulada, teulissa : fr. toiture de tuiles; toiture sans distinction de matériaux de couverture * trèva: fr. fantasma * triada: velhada qu'òm èra ocupat a triar las notz e a ne levar la tinta de nòga * trida: fr. grive * trifa, trèfa, trèfla, trefòla, trifòla (Velai subretot), tripola, trufe m. : trufa (tanben s'i emplèga, per ex. a Orlhac) * tròç de... : espècia de... (tròç de bastard. tròç de vela: fr. tasse ferraille) * tròce? o trocel : fr. trognon (de caul) truc: puèg (tanben emplegat) * tròp adv. fòrça, plan, extremament * trufièira: camp de patatas * trule m. : teule, teula (tanben emplegat) * trumèl m. cavilha (dels umans) * tujar: fr. tutoyer * tusta-barta: nesci * tutejar: dire de tu * uergas f.pl.: orgues * uerge, òrge, òrgi, (u)erdi, breichèia (Liuradés) : òrdi * ueu: uòu (tanben s'i ditz) * ugon: V. Chavanhòu * ulhe, a: sadol, -a, tip, -a * usatge: costuma * uvern: nèu (tanben emplegat) * vacança [baconso] * vacha [batcho/batzo/vatcha/vatza] * vachier [batzié]: lo qui fa formatges, es lo superior del 'botelhier' * vachiera [batziero]: totas las vacas e vedèls que passan l’estiu a la montanha que fa partida d’un domèni * vaciva [bachibo] : vedèl d’un an * valhant [baillon/balion]: valhant obrièr que trabalha lèu * vaira [bajro]: velada (luna) * vaissa: avelanièr * val(s) : vèrs lo(s) * valada: fr. vallée * valdre: valer (tanben emplegat) * valiure: fr. ravin * valor [balor/valor] * vana: cobertura del lièch * vapor [bapor/vapor] * vaque ! : vèni ! * varalh/varolh: tumult * varena: terrenh granitic, tèrra esterila, landas * varnichon, -ona : vinhairon, -ona (de St Varnin, patron dels vinhairons) * vas. V. Vès * vau: fr. val * vaudre: valer (tanben emplegat) * veaa, veiaa, veia: causa, quicòm * vedel, vedelh, vediau: vedèl * vèlh/vieu: vièlh. Quant ses velh? : quant as (d’ans/de temps) * velha: fr. vielle à roue * velhaca: vielhard(a) * velhar faire: susvelhar * velhessa: vielhitge * ven! venhi! : vèni! * vena: avena, fr. avoine * vendre [bendre] * venemós/venimós [benimos/venimos]: verenós * véner: venir (tanben emplegat) * ventar [bentà] : fr. vanner le blé (en Naut Auvèrnhe se servisson pas d’un 'van' fr., com en Limanha, mas en laissant caire, de naut, lo blat al vent) * velh(s): al(s), vèrs lo(s) * ventar: mai ventar: valer mièlhs * verdier/verdeir/vergeir/vergier: vergièr * veren: fr. venin; fig. venin, haine, rancune * verenós, -osa: venimeux * vergonja [bregongio] (Cantau Sud), vergonha [vergunho](Cantau oèst, nord e èst) * vernhàs: fr. ormeau * vernhat: vèrn, vèrnhe. fr. aulne * vès, v-ès [ves/be] [vas], d'ès : en/a; a cò de. ex: ''Vès Clarmont'' ([[Marcha]], Lengadòc, Provença, [[Forés]], [[[vivaro-aupenc|vivaro-alpin]) (la pregnança del francés, bota a identificar v-ès a vèrs, mas las doas proposicions non an pas ren a veire) * vertelhonar : se tòrcer de rire * vesiat, ada : qu'es minhòt, polit, agradiu de veire * vèsta: fr. veste. V. Jaca, Borré * vetz: còp, vegada; A la vetz: de costuma, d'abituda * vial, -a: vil, -a, lag, -ja * viala: vila * vialatge, vilatge [bilatzi] : vilatge * viaus, - a: laid, - a, fr. vilain, -e * viaus: gandòla, rigòla * vidalha: peitrina * viège: braçada; racion ?? * vièla, vièna, velha: fr. vielle (instrument musical) * vija, vimja, vime: vim (tanben emplegat) * vilaud: estatjant de la vila (pej.) * vilent: avar, marrit e lord * vinalha: sopa de vin * vinatge (sant ~) : vin de nessa * vinholat: vinhairon * vint [bin(t)] : fr. vingt * vint n. : vint quilogramas * viòl: dralhòl, chaminon * violet: sendièr * violon [biulun/viulun] : fr. violon * viraluelh: guerlhe * visar: regardar, gaitar; escrutar; far atencion * viseta : escalièr que vira, en fòrma de vitz * vispada: pluèja subta, de corda durada * viveda: civada * v-o: o (article neutre) * vodre, voire??: voler (emplegat en una partida del Puei de Doma) * vòga, vòta: fèsta patronala * voidar, vueidar [vuejdà] : vuejar * volam [vulan/bugon] : faucille * volha: oelha (tanben emplegat) * v-ongla [onlha] : ongla * v-onta: onta * v-ora: ara * vormalh: còp donat sus lo nas * vorzina: fr. saule marsault * vousadoiras f plur: debanadoira. fr. dévidoir * voutar: voltar, inclinar * vueidar, voidar [vwejdà]: vuejar * vuve, -a/veva: vieuse, -sa * z-elh, z-ela: el, ela * zangar: divagar pej. * zò, ò: zo, o (article neutre) == Vejatz tanben == [[Lexic_lemosin|Lexic lemosin]] 6shy9ila7w4ewpcm6bw90dyac8cs0t5 2507668 2507655 2026-08-27T14:44:10Z Poiuytrell 61256 /* */ 2507668 wikitext text/x-wiki L'[[auvernhat]] ten en generau le vocabulari de l'occitan embei los eventuaus chamjaments fonetics dau [[nòrd-occitan]], mas a tanben de fòrmas lexicalas especificas ([[arcaïsme]]s e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que franc sovent son comunas embei los dialèctes [[lemosin]] e [[vivaroaupenc]]. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emploiats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per l'amor de bailar una mòstra dau vocabulari auvernhat, tracha mai que mai de ''Parlar occitan - Auvergne Velay'', [[Tiène Codèrt]], IEO 63, 2001 e ''L'auvergnat de poche'', [[Joan Ros (autor)|Joan Ros]], Assimil, 2004 e de la revista ''Parlem - Vai-i qu'as paur'', ''L'imagier français - auvergnat'', Aedis, 2005 e le ''Glossaire de la langue d'oc'', [[Pierre Malvezin]], 1909, le diccionari de [[Francés de Murat]] e http://jean.dif.free.fr/Images/France/SSandoux/Lexique.html Coma en la rèsta de la lenga i a de doblets, çò es de mots dont le sens es exactament parèir, mas l'un ven dau [[latin]], l'autre dau gallés : ''la còrna''/''la bana'', ''l'èdra''/''l'ènna''... o l'un proven de la lenga daus [[franc]]s e l'autre dau latin ''la mita''/''le gant'', etc. Quauques mots pòdon aveire una consonanta iniciala eufonica: ''g/i-eusses/elsses'' (els), ''l-èsser'', ''z-onte'', ''v-onte''... *-è se pronóncia [é] ; -e se pronóncia [i/é] au Sud, [œ] au Nòrd. *- Le grop ''uèi'' se pòt prononciar [œj], [ɛj] o [ej]. *- le grop ''ea'' se pronóncia [ia] (coma en romanés). * abarir: abalir. fr. élever des enfants * abatalhar: getar de pèiras a qualqu'un * abla: fr. ablette * abondar: èsser en abondància * abolhat: fr. ébloui, eissorbat * abora, d': d'ora * aboriu, -iva: precòç, -a * abraina: atirança, fòrça, violéncia, rapiditat * abraïnar (/s') : fr. se jetter sur * abrasar v: soudar * abre, arbre, aibre * abriga f. : abric * abriau: abrial, abril * abriva (d') o d'abriu ?? : de biais, en diagonala * abroa f. : broa (tanben emplega) fr. la limite, lisière * abusar: enganar; abusar * acabar: fr. finir * acairar: fòragetar a còp de pèiras * acanhar (s') : se solelhar * acaptar : V. Acaptar * acatar (') : cobrir (se), recobrir (se) * achaptar: comprar, crompar (non seriá un francesisme, Acapte e acaptar ‘adquirir, obtenir’ com acatar ‘reverenciar, respectar, obesir’ provenon en darrièra instància d’un meteis vèrb latin 'captare') * achaurar: calfar, defendre del freg, abrigar, coconejar * acistrar: raubar?? * aclan: arcolan. V. Arcan * aclapar (s') : fr. accroupir * acluchar (s') : se corbar * aconsomir (s'): assopir (s') * adelir: fr. épuiser * ademan: endeman * adrilhier, drilhier, alusèir fr. alizier, alisier (Sorbus torminalis) * aduèi: uèi * aduire: conduire, menar * aer: èr. en l'": fr. déboussolé * aferniau f, ferniau f. : utensili de fusta del qual los vaquièrs se servisson per trencar lo calhat * aficcionar (s'): fr. s'enticher, se passionner * aganir: extenuar * agara, aiara, iara, asara, aura, agora, alhora, avora: ara - d’ora en ora, d’aura en aura : del nord au sud * agland: fr. gland (du chêne) * agorar/agroar (s') fr. s'accroupir, s'acagnarder, s'asseoir sur les talons * agorrufar: fr. froisser * agromar: fr. recroquevillé * agromeladat: tortuós * aiara: ara, adara; uèi (Briude) * aice: colèra ?? * aicí-lai (d'): fr. par là-bas * aicival: fr. ici-bas * aigada: inondacion * aigre: acre, agre * aigueira: aiguièra * airede, airedís m. : fr. airelle, myrtille * airiçon: eiriçon * aisinar ?? [ëgina], aisegar?? [ëgiga] aigar? [ëga] : adobar V. asegar * aital: v. aitau * aitant: tant * aitau: atal; anem; coratge * aitot: tanben * ajaça: agaça * ajauc: fr. ajonc * ala: angar, cubèrt (tanben ala d'aucèl) * Alaier: Alèir, Alièr, Alavièr, fr. Allier * alandar: a. lo bestiau: far sortir lo bestial de l'estable per lo menar al pasquièr. Sin. naparar (Salèrn, Mauriac), gitar (Riòm) * alara [agaro] : fr. maintenant * alàs: interj. ailàs! * alausa: lauseta, alausa * Alavièr V. Alaier * alegrar: fr. égayer, rendre plus aisé * Alèir V. Alaier * alenant: mai que, tras que, fòrt, plan, regde, subre + adj. * alèrta: esglai, esfrai * alet: alen * alh: al; ala * alhèira, d': de contunh, sens parar e lèu; fr. sans discontinuer * alhora: ra (tanben emplegat) * Alièr V. Alaier * alisar: fr. repasser * alobit: òme avid que cèrca a s’apropriar çò que li aperten pas * alora [avora]: ara, aora V. Avora * altre -a (en cèrtans luòcs): autre, -a (cf. Roergue e localament en Givaudan) * alucar: fr. allumer * aluja: sangsuga * alumar: fr. allumer * amaisar: amatigar, apatzar * amaseda: v. Maseda * amassar: prendre; fr. ramasser. Amassar chalor: prendre calor. Se 'massar: se refugiar * amb [om] : amb. fr. avec * amont: en naut * amorrar (s'): èsser absorbit per quicòm * amortar: atudar * ampòn [ampoan], empòu, amporai, empola : gèrd, fragosta (tanben emplegats. fr. framboise) * amposeir, amporier: fr. framboisier * anaissin (pron. aneishí) : ansin, atal * àngiau: àngel * angla: agla * ant l'ora (d' '') : d'avant l'ora * antan: autres còps; l'an passat * antenons m. pl.: testiculs * an-uèi, anueit [anej] [anèj]?, anuech [anë] : uèi (s'i ditz tanben). 'd'anueit ençai/en aicí?' (notat "d'aneinchin"): d'ara endavant * anuòge, einueg?: enuèg * aost, avost: agost * aparelhar: preparar * apastar: donar a manjar al bestial * apasturar: fr. paître; faire paître * apear: rejónher, atrapar * apeitar/espeitar [(a)peità] [(a)pità] [pietà]: esperar (atendre) * apincar (s') : apiejar (s') V. Pincar * apòrt: vòga * après-mèidia: après-miègjorn * apoticari, apoticaire * apressa: adv. après * aquí a: aquí, vaquí (Aquí los a: los veicí) * apujar: apiejar * aranha: telaranha * aranhada: aranha * araira: fr. arrue * arapar, arpar, arrapar ?? : atrapar (p. ex. una malautia), seguir * arboneira: esquiròl (tanben emplegat) * arbroquin : arbrissèl * arcan [arcan] (arrondiment de Sant Flor), arcana (parçan de Salèrn), arcanela, arcanau, aclan, arzan, arzau: arcolan * arcana: creda roja * arcandièir: òmes sens valor morala, crapula * arcanetas (montar las): venir roge de vergonha * archa: grand còfre * archar: arcar, darcar (córrer). Archar país. * ardir (s'): fr. s'enhardir * ardit: ardit, liard (moneda); interj. coratge! * aret: fr. bélier * argiala: argila * arma: fr. âme; expr. de suspresa * armèl: grand anèl fach amb una branca de fusta torcida * armatge/armalh m.: armari, fr. armoire, placard * armèir m.: armari, fr. armoire, placard * arnha: irritacion * armasi: armari, fr. armoire, placard * arneis, arnesc ?: panoplia * arpar: prendre, sasir. V. arapar * arpatejar: f. agiter les griffes, les mains * arpeta: aprenedís * arrapar: atrapar (p. ex. una malautia), seguir, fr. fig. river, visser V. Rapar, Arapar * arras f. pl.: fr. arrhes (argent donat per mor d'assegurar una pacha) * arrelh: racina * arrembar (s'): se getar * (ar)ronza, (ar)ronze/(ar)ronzàs m. : bartàs. fr. roncier * arrucar: fr. blottir * arseir, arser, arsèra: ièr de ser (davans-ièr/arsèra: avant-ièr) * arsi: set. fr. soif * artelh (plur. artelhs, artiaus) * arteson, artison, artuson, arteison ? arteron : fr. ciron (barbas d'espiga), mite, asticot * arton: anc. pan; mangiscla per un viatge * arzan, arzau: arcolan, arcan (tanben emplegat). V. Arcan * as [a] : v. Vès * ase bobó o bobon? : fr. têtard (babion en Alps Maritims, de Babi, 'grapaud') * asegar, aseigar: adobar * aseimar, asaimar: mirar, observar, examinar (latin *ad-aestĭmare, oc. ancian 'adesmar', 'azesmar') * asotar: avortar * asne [ane/aine] : ase (tanben emplegat) * asorar: adorar, venerar, baisar un objècte sacrat, una relíquia; anar a l'ofrenda * aspre (aver d'") : aver d'apetit * assai: ensag * assajar: ensajar. fr. essayer * assapar: assadolar, assaciar * assem(s), d'assem(s) : ensems * assemblada: la maison d’assemblée dans laquelle vivait la beata ou robiaca (religieuse rurale) autour de qui se réunissaient souvent les femmes pour travailler au carreau, bavarder, prier * assetar (s'): fr. asseoir (s') * assolellar (s') : aconsomir, assomir, assopir * assuausar: adocir, calmar, apasimar * atanben: var. tanben * atanpauc: tanpauc * atapar, 'tapar: préner/prene, prendre, (a)gafar. 'tapar paur: prendre paur. atapa-qu'atanhe: a l'azard, fr. au petit bonheur, a vista de nas * atapir: tapar * atau: atal; de contunh, de la meteissa manièra * atenar (s'): èsser preissat * atemar (s'): s'obstinar * atisar: fr. attiser, instiguer * atissament: enervament * atràs [atrà] : al delà, en darrièr. interj. metetz-vos de costat! * atretant: aitant (La bèstia a nòu caps e atretant de coas) * atubar (lo fuòc) : alucar (lo fuòc) * aturar (s'): aprochar (s'); arrestar aplantar (s') (tanben emplegats); apiejar * au! : interj. òc !; davant lo nom de qualqu'un, per l'apelar * aub, aube, bei: amb * aubar: sause * aubèrge m. : auberga * aüc: crit insolent * aücar: cridar d'insolenças * aucèl de la mòrt: chòt * aucèl de las polas: fr. épervier * auçura: autura, elevación de terrenh * aul: el * aul: marrit, mal. "far d'aul far" : èsser pas de bon far * aulan(h)a, auglana, aug(l)anha, aulana, aumanha ("emanha"): avelana (tanben s'i ditz) * aulanheir, aulanier(a): avelanièr (tanben s'i ditz) * aumalha: bovins (gròsses) * aur [aw] : fr. or (metalh). loís o levís [leví] d’aur * aura: aura, vent * aurada: aurièira. fr. lisière d'un champ * auranja: irange * aure (Cantal): aubre * aure (l') : la rèsta, quicòm mai. "Vòle acò e pas d'aure" * aurisse: vent violent qu'anóncia l'auratge * ausanier: bois (arbre) * ausèl(h)?, augèl, ausel [uzí], auseu, auvèl(h) [usèr, usé, uwbèl, ewvé] : aucèl [ushèl] (tanben emplegat) * auserau: fr. érable * aussitost franc. [ossità] : còp-sec [kosé] (tanben emplegat) * auvir, ausir, entendre * aval [abal] : enbàs * avalhant [abaillon]: pretenciós, arrogant * avalisca: exclam. a la vista d'una causa qu'inspira lo darrier grad de repugnància * avans: abans, avant * avariciós, -osa [abarisiós]: avar, -a * aveir: aver * avena: civada * aver m. espécia bovina * aver char + vèrbe inf. : fr. coûter cher de + verbe inf. * avèrs: ubac * avèrti m., avèrtia f. costuma * avertir: experimentar, conóisser; acostumar * avigier: fr. alisier * avisar: regardar, gaitar; escrutar; far atencion * avitar: fixar amb una vitz, vissar * avora, avòra (parlars del Santflorenc), alora [avora]: ara, aora * babaròta: escarabat de cosina * babau: bèstia imaginària per far paur als mainatges. ''Se sortisses lo babau te minjarà'', "Se minges pas ta sopa lo babau vendrà''; nom donat als insèctes * bacha (o bascha se ven del gallés 'bascauda'): fr. baquet, auge, bac de pierre sous une fontaine pour récupérer l'eau * bachàs (o baschàs se ven del gallés 'bascauda'): abeurador * bachòla (o baschòla se ven del gallés 'bascauda'): panièr o semal per lo transpòrt de rasim durant las vendémias; sòrta de bac de fusta, de forma ovalària, amb doas ansas lateralas constituidas per un talon de branca laissat sus las dogas * bacon: lard, codena de lard * badar: dobrir; restar la boca dubèrta, estonat * badat: dobèrt * badinar: s'amusar * badinatge: fr. plaisanterie * badò: pèça del jòc d'escacs que se desplaça de galís * bagatge: vestits; bagatges * bajau: casuda * bal: bal, dansa * balai, balaja: fr. balais * balar: dansar * balastra: caçairòla * balhassat: de colors variadas * baloard: fr. boulevard * bandat, -ada: sadol, ebri * banejar: fr. bruiner * banhadura: fr. mouillure, état de ce qui est mouillé * banhar: molhar (qualqu’un en li getant d'aiga) * banhar (se "): far un banh * banhat: fr. marécageux * banhòla: banhadoira anciana amb de rodetas * banqueta: trepador * baraban (barrabam??) : filh de degun, boemian * baralhar: s'agitar * barbajau, èrba de talhadura : joubarbe * barbòlha f. persona que parla indistintament; esperit confús e inconséquent, pauc senat; fig. enfanton * barbotir : parlar doçament * barcèla: fr. tombereau * bardèla: vièlha vaca * bard: fr. terre glaise * bardar: salir * bargassejar: fr. baragouiner * barginhar, barguinhar: esitar; mercadejar, negociar lo prètz * baril, barril? : bòssa, bossa, ansa (engenh de pesca) * barjaca: fr. femme médisante * barjar: bregar, concassar lo lin, lo cambe; parlar fòrça * barlandatge: v. Varalh * barnau: simpler, simple d'esperit * barquet: fr. baquet (à lessive) * barracan [barracòn/boracan]: estòfa * barrar: claure, enclaure un eiretatge, tampar, arrestar; claure un terrenh, un camp * barrat, - ada adj: barriolat, -ada * barrats/mèrles: bigarrats (gendarmes. Nom donat pel marescal Duroc als musicians de la garda urbana) * barreirat: Darcar lo barreirat: passar una frontièra, cambiar de situacion, cambiar de camp, eventualament trair. * barron: baston * barta: fr. hotte * bartòt: fr. punaise * bas, -sa: pregond, -a * bast [bas/bat]: fr. bât * basta : se a Dieu plai (tanben emplegat) * bastissa: immòble * baston [basto]: fr. bâton * bata: sòc d'un animal * batal, batala: fr. pagaie * batalejar: fr. pagayer * batalhar: fr. discutir; déblatérer * batejar [batedzà/batigià]: fr. baptiser * batel: batèl * batelar, baratelar: anar e venir amb bruch * batielhas f. pl. : batejalhas * bavaira, baveira, bavareta, bavarèl: pèça del faudal masculin * beal, be(s)au, beau: besal, rec: canal de derivacion qu'adutz l’aiga del riu al molin o que mena las aigas dels prats vèrs un rec * bèc [bè] : fr. bec * becar: 1. fr. becqueter, piquer avec le be.c 2. fr. sommeiller (sans jaire?) * beçau: beç (tanben emplegat) *beçon: beç (tanben emplegat) * bealar: cridar *bedissa: sause * bei: amb * bèissa: fr. bêche * belament: lentament, doçament * belet: ancestre, bisaujòl; grandpaire (mèstre del maine); nom afectiu balhat a un pichon * belèt: febrièr (tanben emplegat) * bèlh, a: bèl, a * belhcòp: fòrça, plan * belhida: semola * belhir: bulhir, bolhir; fermentar * belièra: V. beal * belija, belha, buluga: beluga * bèl-paire, bèla-maire: nuòu marit, nuòva esposa de la maire/del paire * ben [bej/bion] : fr. bien adv * bena: buc, rusc, bornat * bena, bana: banasta pichona garnida de vime * benabèl: fr. bel et bien * benastrat: qu'a sòrt * benlèu [belèu/bienlèu/beliau] * bentot: tanben * bequenar: rire (far bequenar) * bericles: lunetas de vista * berla: ataüc * berbesin: formiga * bernachon, bernaton: fr. roitelet * bèrta, barta: fr. hotte ou panier en osier que les cultivateurs portent sur le dos, soit au moyen de bretelles passées sur le épaules, soit à l’aide de bras ou leviers en bois que les épaules supportent et que les mains retiennent. * berzenar: bufar violentament del nas, boca barrada, durant un esforç o just après * besenhas (f. pl.) causas personalas, vestits * besonha, besunha : causa. besenhas (f. pl.) causas personalas, vestits * bessina de lop: fr. vesse-de-loup * bèstia: fr. sot * bestiau m: fr. bétail * bestium: animalum, ensemble dels animals * besunha: fr. besogne; chose * Bèu sénher/senhina (f.), Biau/bel [bi] sénher/senhina (f.) : sénher! ; expression de commiseracion equivalenta a "pecaire" o "bona gent". Bon sénher! exclam. * beta: còrda * beton (Cruesa) : beç * beure [bi(e)wre/biwri/bewre] : fr. boire * beure: castor * biaças pl. (perque a doas pòchas) : fr. besace * biais (aver paure ~) : aver una paura andadura, èsser en mal estat * bian : V. Bien * bica: cabra * bicar: baisar * bicha: fr. grand pot de terre * bichier, pechier: fr. cruche * bichon: pòt * biega: cròssa * bielar dejós lo molin: fr. faire un bief, fig. perdre son tenps * bien: plan, bèlcòp * bigòra (viròla??) : fr. tarrière, outil de charron * bienastrós: aürós, sortós * bienvolença: bon voler, gràcia * bima: vedèla jove, de dos ans (del latin bis) * bisa, bissa?: vent del Nòrd, que bufa entre lo nòrd e l'èst. bisa nièra: vent fosc de la nèu (NO) ; nòrd (direccion) * bisaurada: fr. bourrasque * biscar: èsser contrariat o vexat * blacau (blacaud ?): fr. babillard * bladre : fr. érable sycomore ou faux platane * blai: beç * blanche m. : corset (vestit). fr. corsage * blasina: fr. bruine, pluie fine et brumeuse * blat: cereal en general. Lo fr. blé: lo froment. * blat negre: fr. sarrasin * blat d'Espanha: fr. maïs * blat, sega, segol: segla * blauda [biawda, blòwda] : fr. blouse, sorte de vêtement, de tunique. Se dit quelquefois aussi d’une redingote à longues basques * blesta: fr. écheveau de fil. v madaissa * bleu, blèva: blau, blava * blòc: en bloc: tot ensemble * boada: transpòrt collectiu per ateladas de buòus; fr. corvée, assistance passagère, travail collectif et bénévole, pour donner un coup de main à charge de revanche. Es un vestigi dels trabalhs deguts et exigits al senhor de l'ancian regim. V. Boirada * bòba: serpent, colòbra * boc [bu/but], bocaud, bòchi : fr. bouc * bòca: vièlha cabra * bocar [ò] : potonar sus la boca * bocha: labra, boca * bochinar: romegar, fr. bouder * bochon: bistrò(t), bar * bocin: un bocin: un pauc * bocla: bocla de metalh * bodiàs: romeguièra * bodier: boièr (tanben emplegat). fr. bouvier * boetar (vòutar) : fr. voûter, arquer * bofet: tafanari (umoristic) * bouetat (vòutat) : òme qu'a l’espinada arcada * boga: bòrna, fr. borne, limite * boinar, bodinar: bornar, delimitar * boira: fr. ensemble de bovins de trait * boirada: transpòrt collectiu per ateladas de buòus; fr. corvée, travail collectif et bénévole, pour donner un coup de main à charge de revanche. Es un vestigi dels trabalhs deguts et exigits al senhor de l'ancian regim. V. Boada * boirar: mesclar (se ditz tanben) * boirar o borrar: metre en fagòts; emplir * boirat: emplit * boire: ventrut * boirelat: V. Boirat * boiron: fr. jeune apprenti bouvier * boissaman: eissugaman * boissar: eissugar. V. panar * boisson de las penas: V. pena * boissonada: fr. fourré de buissons * boitós: ranc. fr boîteux * bòja: saca de tela de sarpilhièra grossièra * bola: V Boga * bolet de la baga: fr. coulemelle * bolha: garait (se ditz tanben) * bolhat: fr. tache, flaque d'eau ou de couleur * bolicar, bolijar?, bolejar? : bolegar * bolija(r): estincela(r) * bolla: bòla * bòn: bon ('bon' davant vocala, bòn davant consonanta. Après lo nom, 'bon': 'un òme bòn, un bon òme'; de bòn pan) * bonicon: esvèlt, polit * boquet: saltarèla * boqueton: fr. chevreau mâle * borg: capdulh d’una comuna * boriaire, -aira: borièr. fr. fermier * borion: fr. bourgeon * borlar: brutlar, bruslar * borlet: fr. bourrelet qu'on met sur la tête des enfants qui commencent à marcher. Virar borlet: perdre lo cap * bòrli: bòrlhe (tanben emplegat), òrb; fr. taon aveugle * bòrna: fr borne, limite * bornatat : fr. creux adj. * bòrni d'un uelh: bòrni que n’a qu’un uèlh * bornicada: fr. préjugé, aveuglement * borras: étoupes * borrassa: fr. lange en laine dont on enveloppe les enfants nouveau-nés. En pl. : ensemble des langes qui servent à emmaillotter un enfant * borrasson: joguèt de pelucha * borré (grafia? cf. leng. burèl?) m: vèsta * borret: taure; adj. molsós * borreta: vaca jove (1 an) * borsalhièr?: fr. bourrassier * borrut adj. : fr. frisé * botar: 'quo me bota: me conven * botassa: fr. mare * botaròt: fr. champignon * botelha: vessiga; botelha * botelhièr: fr. aide-de-camp du vacher * bòtja: v. bòja * botre: botar, metre (tanben emplegats) * bourrar: renonciar, non pas capitar * bragas, brajas f plur: fr. culottes (vièlh parlar de comunas ruralas; Lo parlar modèrne de las vilas de Pleus, Mauriac e Salèrn se se ditz culòtaalotos) * bragas, braias f plur: pantalon. pausar braias: anar de ventre * braietas f plur: fr. petite culotte * brajon (de banh) : eslip (de banh) * branda: fr. grande bruyère * brandar: tuar; bramar (fr. braire); cremar amb una flama viva, ardenta * brandir: fr. agiter, branler, secouer * brau: fr. taureau, étalon * braudar: fr. broder; tenter * breçòu, breçau: breç (tanben emplegat) * bregalhat, brigalhat: fr. bariolé, peint de diverses couleurs * breichèira: òrdi * bregira, breichèira, braceira?? : segla * bren, remol, cru (Salèrn, Mauriac), bes? [besh] (Riom) : fr. son, résidu de la farine * brenar, renar: fr. bruit dut cochon quand il trempe son groin dans l’eau ou dans tout autre liquide * brénia/breba: bren (mèrda) * brenle, brinle: fr. branle, danse dans laquelle les figurants se tiennent par la main, forment un cercle et parcourent successivement tous les points de la circonférence * bresar, brisar: fr. émietter du pain, briser avec effort * bresilhar: fr. gazouiller * briòla m.: obrièr maladrech, pauc dotat * bricolar/gigonar/barginhar: trantalhar, barguinhar, esitar, tergiversar * brifar: manjar bèlcòp * bringa: femna mal bastida, una evaporada, una filha nauta e desguindada que fa pas que saltilhar e gambadar * briular, briugar?? [briwgà/briewgà] : "bourdonnement grave que le taureau fait entendre lorsqu’il marche fièrement à la tête de la vacherie ou gratte du pied la terre ; il est remarquable que les animaux ne font plus entendre cette espèce de bourdonnement après la castration ; 'briugar, brandelar, branlar, barlocar': beugler le taureau. Le beuglement ordinaire des bœufs, des vaches et des veaux se nomme 'bramar' ; ces animaux ont, en outre, un troisième cri, que nos montagnards appellent 'deigueilar', qui commence par un son prolongé, très aigu, et se termine par un ton grave, c’est un cri d’alarme qui annonce la présence du loup." (Alan Broc) * broa: limit (d'un camp). Broa delh ciau (o asuelh): orizont, asuèlh * bròc [bro(k)] : vas en tèrra, pròpri a contenir d'aiga; fr. cruche. * bròca: branca * brocantar: fr. brocanter * broet: bròu, bolhon * brossa: fr. bruyère; fusta/lenha menuda, brancam * brostar: fr. broûter * bruèia, bruelha: fr. fâne, pousse, feuilles (d'ortolalha) * bruelha, bruèia: fr. fâne, pousse, feuilles (d'ortolalha) * bruga: fr. bruyère * brugir: murmurar, fr. bourdonner (un riu) * brulhar: brutlar * bruma, brumatge fr. brouillard * brut: bruch, rumor, novèla * bu: amb * budel: budèl. budel cuolat [kiogat]: fr. le rectum * bueu (plur. [biaws/büe/bë/bü/bes]): buòu * bufa: bofa (còp) * bufar: bofar * bufet: fr. soufflet, instrument servant à produire du vent * buïja, buja, boja: pradèl (bas e umid), pasquièr, situat sovent prèp de la maison, inculte ont gaireben sempre l'èrba a creissit naturalament. Ancianament designava la bosiga fr. jachère * buja: tèrra èrma, amb una vegetacion pro rara, com de l'èrba i de genèsts * buja: fr. cruche * bujada, bugada (forma orlhaguesa montada en Cantalés): bugada * buquet: V. Boquet * burla: tempesta de nèu * burlar: faire una tempesta de nèu; brutlar * busac, busal, busau: fr. milan; anc. busa. V. gusa * but: but, pont que se visa * butit: testut * cabèga: cavèca * cabornat : fr. creux adj. * caca: notz ("noix sans brou" infantil) * cacalh: bonbon; pl. renhons * cacaloneir: rugbyman * cacau: uòu * cachar: quichar * cachon: avelana; nogalh * cacorla, cocorda, cocorla, cogorla, cog, coina: cogorda, coja (tanben emplegat), cuja, tuca * cafinhotar (se) fr. se blottir dans un petit coin, se rencogner dans un petit espace * caia: truèja * çai adv. fins * çai enrèire: recentament * caire: canton. fr. coin de l'âtre * çais: aquí * caion, caionet: porc (Velai) * calada: senda rapida; senda dins la nèu * calcinar (se): se far de socit * camba-gròs (sud del Cantau): fr. champignon * cambavirar: regirar, fr. bouleverser, surprendre * cambeta: fr. tige (de planta) * campaneta: fr. campanule (flor) * campejar [kampisià/kampegià] : perseguir, se lançar a la perseguida * campejada [kampisiado/kampegiado] (partir a la "): perseguir, se lançar a la perseguida, esp. anar un gos darrièr un gat * campís: espiègle, indocile, rétif * canabau: carbe * cancheta: fr. petit seau en métal * cande, canda: clar, limpid * canèla, chanèla, dosilh [dugi] : fr. robinet * cantèl: fr. chanteau (de pain) * canulant: enujós, emmerdant. * canular: fr. ennuyer, emmerder * canon: veire de vin * cap [ka]: tèsta f, cap m * capbàs: fr. descente * capetar: fr. descendre, (anar a un luòc) * capolar: fr. hacher * caponar (se): se dissimular * carcin: abitant del Carcin; vaslet de bòrda logat per las fenasons * carcular: pensar, somjar * cardalhau: topinambor * carnada : carn de vaca salada * carrar (se) : se plaire, s'amusar * carrin: pòrc * caròta: beta-rave * carrat : fr. carré d'habitation, dans un ensemble de bâtiments agricoles * cartofla : patata (Bas Auvèrnhe) * cartonada: mesura de susfàcia que vària segon las regions entre 6 e 7 aras, aicí entre 9600 e 11200 km * casabèc: fr. chemisier, corsage * casar (se): maridar (se) * casca-lumaç: cagaròl * cascavel: cadun dels torns qu'òm fa en restant suls pès e las mans sans que lo còrs tòque lo sòl; [karkavé] fr. grelot * cascavelar: avançar fasent cascavels * casiau: pèça de vinha * caston : fr. bergerie * cat (Carladès), chat : cat * catar: amagar, escondre, abrigar, cobrir * catonar: careçar, amanhagar * caula: graula * caura f.: v. còure (avelanièr) * causa (per " que): per çò que, perque * celèira, cereira [sareida?, sardeira], cerèisa, ceriesa: cerièra * celerier, cereis, cereir, cerier, ceredier: cerièr * cenelhier: fr. aubépine * censa f. : fr. bail, contrat * cent m. : liura (unitat de pes) * cerv: cèrvi * cesta, ceston: fr. grande corbeille, panier (Panier s'i ditz tanben) * cestús?? : país, luòc dont venèm * chabeç: fr. traversin * chabra ([[Velai]]) : saltarèla * chab(d)elièra: riban de fil * chabidar: s'assopir, somnolar * chadeira, chaseira, cheira: cadièra (tanben emplegat) * chadeira: cadena (tanben emplegat) * chadenàs: cadena gròssa per traire los arbres del bòsc * chala(da): passatge, camin desgatjat de nèu; traça dins la nèu * chald, chaud: caud * chalm, chauma: planèl esteril * chambalià, chambaliá? (chambaliga), chambalha: cambaliga, garrotièra. fr. jarretière * chambre (de mar o de riu) : cranc * chamin de pè: viòl (tanben emplegat) * chaminon: viòl de pè * chamjar: cambiar * champanhon: campanhòl * chambe, charbe/cherbe/cherba, cambi, canabau, chanebe, chandre, chandra f. : cambe, carbe * chamarat m. : estatge superiòr, dins unq fenèira, amb claravia ont se fasiá secar la palma e lo fen * chambon: cambajon * chamèis: suja * champeirar: seguir, caminar sus la traça de qualqu'un * chanau f. : fr. cheneau, gotièra de zinc au bòrd del teit (mas: 'canal' m. fossat d'escolament) * chancèl: ataüt * chandela, chandeala: chandela; gratacèl * changre: cancre * chanit, -ida: fr. moisi; sòl de mal trabalhar; acerb, aspre * chantel: cotèl * chantèl: tròç copat dins un gròs pan * chap-coissin: cabeç (fr. traversin) * chap-leit : fr. bois de lit * chapusar: fr. charpenter, débiter le bois à la hache * charba: ansa * chardas (las '') : velhadas durant las qualas se cardava * Charenda f.: Nadal m * charent, -a: que demanda un prètz tròp elevat * charga: carga (tanben emplegat) * chargar: cargar (tanben emplegat) * charrau: camin d'espleitacion * charreira, charrèira, carrieira: espaci entre doas bòrdas, mena de rua * charvalhar ([[Riòm]]) : fr. patouiller, manier salement, détériorer * chas: a cò de * chasau: maison arrueinada, fr. chaumière * chaschòu: crani, tèsta entièra * chasque inv. : cada * chassanh: garric * chasso (chasson ?) : roire * chastèlh (plur. chastèlhs/chastiaus) : castèl * chastra: buc, bornat * chatau: cabal * chat-foin: putòi, catpudre * chaubre, chaure: caber, cabir * chauchar: caucar. fr. presser, fouler * chauçada: barratge * chaucida, chaucit: cardon * chauçura (Bassa Auvernha): fr. chaussure * chaudre: caler (se ditz tanben); caber, cabir * chaul: caul, caulet. fr. chou * chaul-raba: fr. chou-rave * chaumesir: caumosir, mosir, fr. moisir * chaumesit, -ida: caumosit, mosit, fr. moisi, -e * chavacròs: fossaire, fr. fossoyeur * chavalh [chaba] : caval * chavanhòu, javanhòu: fr. hibou, chat-huant, grand duc ou petit duc * cheir, chèir, chier, cher : gròs rocàs; clapàs; endrech o país rocalhós, fr. éboulis, amoncellement de pierres * cheira: colada volcanica d'escòrias, fr. fr. coulée de roches * cheiron, cairon: petit molon de pèiras * cheiràs: clapàs, esp. colada volcanica d'escòrias, fr. coulée de roches * chèrchapaís: vagabond * chiar (per evolucion: chagar>chaiar>cheiar>chiar): cagar (tanben emplegat) * chibòta: cabana (de pèiras) * chibre: carbe, cambe * chin-tais: tais * chindra: címec, cinze, cinza * chuchutar: murmurar * chuta: chòta (ausèl) * ceal, ceau ([shaw] Mauriac, Sant Flor, Lo Puèi), cèu ([shèu] Salèrn), cièu franc. (Orlhac): cèl (forma que comença en Mende) * cinglar: foetar * cintura delh Bòn Dieu: arcolan, arcan (tanben emplegat). V. Arcan * cireir: cerièr * cist: cistre (pèira) * civèira: fr. brouette * clam (gardar '') : gardar son energia, gardar lo moral * clamion: apèl, aclamacion * clan: coratge; eslanç, vam. se donar clan * clanca: fr. commère * clancar: fr. commérer, de bavarder en toute occasion * clapeiràs: clapàs * clenchar (se): fr. se pencher * clergue: clergon clerjon. fr. enfant de coeur * clujada: teit de fen * coada, còada?: acès, cubèrt, angar fr. appentis. Fig. Se botar a la coada * coarro, coarre: proprietari, patron * coca: noga, notz; patata (Mauriac, Salèrn...) * cochara f. : culhièr m. * coche: pòrc * cocuda: fr. primevère * cocut: fr. jonquille * codèrc: terrenh comunal * coeire/còire: coire (vèrb); fr. marmite * cofal: cofat. fr. gifle * cogorla: fr. citrouille * coige m., coija? f. : jaciment (minièr) * coijar, coejar (se), s'anar coejar [kweydzà/kuetzà/kuedjà] : cochar (se), anar jaire * coita: fr. hâte f, presse f * còl [kwòl] : fr. cou * còle: col (de montanha) * colenha: conolha, filosa * coleira: còla; passatge estreit entre doas còlas * coljar (se), s'anar coljar. V. Coijar * colh: fr. cou * colièra: penda, còla * comador: angar, cubèrt * comencar: començar * companatge: lach, burre, formatge e tot produch lactic * compassar: despassar: * conòlhada: conolha * conflabueu: salamandra * congeira, conheira, congènha?: congèsta * conhar (ò): fr. pousser * conradelar? corrandelar?: córrer la campanha * cònse: fr. conseiller municipal. ''primier cònse'': fr. maire, ''ostau del cònse'': fr. mairie * consire [kushire] : crebador. fr. crève-coeur * cònte [kwònte]: conte * còntia: discussion, disputa * contiar : fr. se chamailler, se disputer, amicalement, se taquiner. * continent: immediatament * còntranòvie: fr. garçon d’honneur * convisar : discutir * còp [kòp/kòt] (plur. [kòts]) * còp d'alhís: fr. coup de feu, enthousiasme * corcheira, corsièra? : corsièra * cordelièra : còrda, cadena o boton per sonar lo monde a la porta * còrdre: amassar, reunir * còrdre (/se): tornar a l'ostal * corniòla: fr. gosier * corrau: fr. haras * corriada: fr. liseron * corsa: corsièra (tanben emplegat) * cossí [kesí/kosí]: coma (interr. e non interr.) * cortiau: carrièra bòrnia; cort (ensems dels enclauses orticòlas) * cos: agrafuèlh (tanben emplegat) * cossirar: sospirar * cossirós, -osa: inquiet, - a * costat (al " de) : a costat de * costat de neu: oèst * còtla: mongeta (verda) * còuclhe m. nogalh, clòsc (de fruch) * còure m. avelanièr * crebalhas f. pl. : fr. semailles (crebir = cubrir, cobrir) * crebir : cobrir, cubrir * cremason: brutladura * cremeson (aver de): aver enveja fòrça * creme m. : fr. crainte * crenhar: crénher * crespar: fr. crisser * crestar (se): dreçar (se) * crida (creda? [crida]): cicatriça * cròi: mauvàs, marrit * crossar/corsar: breçar (latin tardiu *crontiare) * crossarèla: breçairòla * crosset: breç * crèu: nogalh * cròç: breç * cròça: fr. béquille * cròmpa: crompa * cruesar (francisme?) : cavar o clavar (los dos emplegats) * crubir: fr. semer et herser * cruca: dessús de la testa, testa * cubèrt [tyubè]: teit * cubrir: cobrir; semenar * cuèire v: còire * cuèissa (far ") : faire place (sur un siège), se pousser un peu * cueu, cuu [tchoo] [kiw], cuòl: cul * cuja (en "): fr. a falta de; en luòc de * cujadièr: jucador, juquèir (planca suspenduda contra una paret) * cujar + infinitif: mancar de, aver mancat de (fr. faillir + inf.) * cujon: molon * culhir * cunh: recanton * cunhar: fr. fosir * curalhèir: pilòt de pèiras * cusina: cozina * cusinar: cozinar * cute, cut: grapald cantaire * dalainèir: prunièr * dalha f. : faux f. * damaisèla: libellula * danceis, dant-ci (marrida grafia?) : abans (oc. anc. anceis, del latin ante-ipsum) * daprès adv: après * darcar: Darcar lo barreirat: passar una frontièra, cambiar de situacion, cambiar de camp, eventualament trair. * daret: aret (tanben emplegat) * darna: fr. teigne (insècte) * darreir/darrier, darrèira adv. darrièr * darrèira, darreiriá, darrieria, dabòria: autom, tardor * darú, darut? (grafia??) : testut * dauna: cauna * daururas: joièls * davans, davant (que) : abans, avant * davant n. : faciada * davantièr: faudau, davantal * davisar: apercebre * dedalièira: fr. digitale (flor) * decebança: decepcion * defèci: vergonha * defròcas: vestits * degosina : fr. farce (blague) * deigalar: regalar * delh: del * dembe, dambe: ambe * demèg, demièg, demeig, demièi, f. dem(i)èia, dem(i)èja?, meija f. : mièg. A demèg, a demeig, a demièi, a demi(i)èia, a meijas: a mièjas, a meitat * dempeusnimens: pasmens, çaquedelai, çaquelà (tanben emplegats) * dengun: degun * dès, d'ès: v. Vès * desacatar: descobrir * desaprimatge: accion de manjar, far brostar la primièra èrba al primtemps * desaveni, desavénia ? - desavenhe, desavenha: desagradable, desplasent * desbrenar: levar lo bren, lo brutitge; desgatjar qualqu'un d'un marrit afar * descatar: descobrir * descompassar: despassar * descorniolar: fr. égosiller * descotir: se desbrolhar * desempuei: puèi * desfeci: desgost * desfiular: dessadolar * desfortuna: fr. malchance * desjunar [deyjunà] : dinnar * deslandar (se ~) : s'emancipar, sortir amb de dròllas * deslurat, -ada: fr. déniaisé(e), résolu(e) * desnut, -uda: nut, -uda * despachar (se) : afanar (s') * desparar (se) : se coitar, se brandar * despartir: partejar; dividir * despertin [desparti] : espertin * despiech (en '') siá... : maudich siá... * desrancar : arrancar, dostar quicòm en o topar * desrason: fr. sottise (qu'on fait) * desrochar, desroca: abatre, demolir * dessobre: dessús * dessotz: dejós * destrame, detrame ? fr. recapte, solharda, trastero (lieu, chambre où l'on dépose tous les objets qui ne font qu'embarrasser et encombrer les appartements, tels que les malles, les caisses, les meubles hors d'usage, etc) * destrech, destreit ("distrecht"): estrech, estreit * desvelhar (se) : revelhar (se) * deval(s) : devèrs lo(s) * devertir: divertir * desvuedoira [divedujro/devudajre/devedujro], esvoeidas f plur: debanadoira. fr. dévidoir * dià de dià! : diable! * dijuòus (Cantal): dijòus. Dijòus Folhat: Ascension * dimergue: dimenge * dimiá V. Demèg * dinc: dins (tanben emplegat) * dissandes (de */'die 'sambati/): dissabte (de */'die 'sabat-i/) * drulhier: rove * diumenja f., dimenche, dimergue : dimenge * doblar (se) : redreçar (se) * doblon: taure de dos ans * domaine: domèni * domde: domdat * domentre: dementre, mentre * dòna(-i) ! : fr. frappe ! * doncar: penecar (penechar) * dorna: ferrat de metalh * dos m., duas fr.: dos, doas * dostar: ostar, tirar * dòure (/se), aver mau : dòlre, aver mal * draulha: percha * dreçador: bufet (mòble) * dreciera, dreiceira: corsièra (corseira), acorchièra * dreit (alh '' de): fàcia (en '' de) * dreit adv. : plan, bèlcòp. ''dreit content'' : encantat * drinlha: druèlha, aliga. fr. alise * drolhat: trempe * drulhièr: fr. alisier * duc m, dugo m: chòt (grand hibou) * duganèla: fr. chat-huant, grand duc ou petit duc * durbir: dobrir * èga: cavalla * eicalassi: regalèssia * einuege: enutjat * eiressil: api * eissagar: fr. lessiver * eissag, eissai: assag (tanben emplegat) * eissaiar: assajar, ensajar * eissit: moment qu’un païsan boriaire quita sa bòria a la fin de la logada * eissiga: estimar lo chatau viu e mòrt, establir l’estat dels luòcs fach per un boriaire que part, o per lo que dintra * eissolelhar (s'): fr. suer sous le soleil, se bronzer au soleil, prendre un coup de soleil * eissuar, eissunhar: eissugar * eissublar: doblidar (tanben emplegat) * elh: en lo * e(s?)lienar: fr. glisser (gasc. eslencar. cat. esllenegar) * els: en los * el/ela: el. V. G-el * emanha: avellana V. aulan(h)a * embaiard: civièra per desplaçar lo pòrc mòrt * embeurar [embiwrà] : puslèu per un terrenh. V. Ongir * emboconar, embocanar: pudir * embofat, embufat: un pauc excitat o empebrinat * embonhilh [ambunhi] : embonilh * embrenar (/s'): encombrar, embarrassar, emmerdar (/s'); fig. embarrassar (/s') * embrolh: fr. embrouille; imbroglio * empaitar: empachar (tanben emplegat) * empatolhar (s'): fr. s'embabioler * empatinar, empatenar? : apressar * enançament: progression * enançar: fr. prôner * ençai (d'avora/d'aquesta ora '') : d'ara enlai * enchiprar (s') : s'empebrinar * enchiprós -osa: querellaire * enclausa: resclausa (d'aiga) * enclum: enclutge * encre,-a: nerviós, - osa * encrechar (grafia??) : estacar d'animals dins l'establa amb una forca de dents viradas * endarrier (Velai) : autom * endejunar: desdejunar * endeluòc [endelio], endiluòc: enluòc * endular: fr. hurler * endurar: suportar * endurmir: endormir * enfenar?? [infinà]: enfectar, envasir. fr. infecter, envahir * enfiular (s'): se pintar, s'embriagar * enfle, a: enflat, -ada * enfonilh, enfonhilh, embossaire ??/embochaire ?? [embusajre], embotador : embut * engaunhar: fr. tourner en dérision * enginar: preparar * engraissada: pan burrat * engravadissa: avortament epizootic (vachas) * engravissa: escaravissa * engrisòla: fr. lézard gris * enguetar: agachar (tanben emplegat) * enlai (d'ara " : d'ara en davant) * ennairar (s') : s'elevar * ènna (Orlhagués): èdra (gallés 'èdenno') * ennarts : fr. échafaudages * ennejar: negar * enojar, enòujar, enhorar [inhura], enueiar : fr. ennuyer * enquesiam (mai) : en quicòm/endacòm (mai) (tanben emplegat) * enrufar (s'): s'irritar * ensalada: fr. salade * ensenhaire, a: ensenhant * entau: atal * entautar (s'): enfangar (s') * entèir: entièr, sancièr. Per l’enteir: entièrament * enténher: pas poder s'enténher de: pas poder s'empachar, se retenir de * enterralhar: fr. butter (per. ex. les pommes de terre) * entitainar, entetinar: obsedir * entremèi: entremièg * entreprés (demorar): demorar sens res far a se pausar de questions * entretendre: entreténer * entrò a: fins a, dusca a * envertolhar: recurbir, entornar, enrotlar, envolopar * èrba nèira o nègra: planta medicinala que servís a garir las cremadas * ès: v. Vès * esbaujas: bofet de farga * esborfit: amolit, fr. ramolli * esbrajas: pantalon * escabiosa: fr. scabieuse (flor) * escaluchar (grafia??) : descassonar (amb lo bigòs) * escainar, escaisnar: sobrenommar * escantir * escargòu: cagaròl, cagaraula * escartar (la farda) : estendre los vestements * escarteirar: fr. écarteler * escatrar: galaupar * escaufar (s'): fr. réchauffer * escavartar v. esparpalhar, micalhar; s'escavartar: s'escartae, s'aluenhar * eschalatges? eschaladiers? : degràs d'un escalier * eschampelar: esparpalhar * eschamplai/eschamplat? (èsser ") : fr. ailleurs, un peu paumé, bizarre * eschandre v. rescalfar * eschantir: escantir (tanben emplegat) * escharpilhar: fr. effilocher, carder * escharvalhar: fr. abimer * eschaucir: causir * eschaudre: fr. sevrer; détourner (l'eau d'un moulin) * eschavanelh: v. chavanhòu * eschilla: esquilla (fr. sonnailles) * esclairon: aparicion luminosa e imprecisa qu'espauruga * esclaraire: fr. éclaireur * escofiar: aucir en donant un còp a la tèsta * escofina: fr. scie égoïne * escoga: escoba * escolèir: regent, mèstre d'escòla * escorcir: acortar (far plus cort) * escorgar: escorjar * escòt: fr. brin (p. ex. de genêt) * escoutar: escotar (e 'ausir' en nombroses parlars) * escrancar: crebar, agotar fisicament * escuròu: esquiròl * esfolerat: enrabiat * esfòrç de temps: auratge * esgiau: esglai * esglage, englage: esglai, esfrai * esfurinat: fr. effarouché * esglaiar: esglasiar * eslaiat: fatigat * esliauç: eslhauç * esliuç, esliuça: eslhauç * esliucejar: far d'eslhauces * eslonjar: alongar * esluenhar: alonhar * esluiç: eslhauc * esluicida: eslhauçada * esmaiar: inquietar, estonar * espantar: estonar. fr. étonner * esparnida: eslhauç * esparnir: esliuçar * esparrabingar (s'): fr. se déhancher en marchant * espatlar: demolir, desmantelar * espauresit (Nòrd d'Auvèrnhe), espauresat (Varena de la Dòra) : paurugat (Sud d'Auvèrnhe) * espeçar: trincar * espeitar [espiytà] : esperar (atendre) * espelhar: estrifar fr. déchirer * espepidar: espepissar, agachar quicòm amb atencion * espernhada: eslhauçada * espertin, despertin: collacion del miègjorn, e per extension del tantòst * espertinar/s'espertinar: dejunar, far collacion * espetament (volcanica) : erupcion (volcanica) * espiauna: espingla * espicea: fr. épicéa * espingar: saltar, gambadar * espiujar: fr. éplucher * espòr: clauson * espulhar: espolhar, espesolhar * esquitlhar: lisar * essira: nèu; vent NO d'ivèrn portaire de nèu (dins las regions que dison "la nèu" lo vèrbe 'essirar' tracha del vent, dins la region que ditz "la neja" es la quita nèu e s'i ditz "la sira", emai s'es una nevada calma) * essirar: nevar; far de vent NO d'ivèrn * estabosir: embalausir, esbleugir, emberlugar, esberlugar, fr. éblouir, étonner, surprendre * estadís: fr. rassis * estafeta: fr. éclaireur * estalambor: baston de boièr * estam, estain: estanh (metal) * estament: situacion * estampa: tampa (fr. vanne de l'étang) * estampanit, ida: estabosit, espantat * estau: maison (mas en auvernhat septentional: sala granda mal tenguda, cafarnaom) * estauja: estauvi * estausin: avant-teit, bordura del teit, esgot del teit * estavanir (s') : fr. s'évanouir * esteala, estièl, estèla: estela * estendilhièr: fr. goutte d'un bord de toit sans chéneaux, point de chute de l'eau d'un toit * esterlusir, esturlesir * estisoira(s) : cisèus * estolha: estobla, fr. chaume * estornir, estronir: esternudar * estrada: rota granda * estranglachin: fr. noeud coulant * estranhe: estranh * èstre: balcon, bescaume * estrebons: fr. soudaines rafales de vent glacé * estrelhar (se faire): infligir una correccion, fr. dérouiller * estruge m. : ortiga, estrigol * (es?)trumèl: cavilha (dels umans) * eu: el * esvetlar [esvenlar] (s'): s'ajaçar, s'espatar * esvoeidas f plur: debanadoira. fr. dévidoir * fableta: fr. comptine * fachineira, fada : bruèissa * fadard [fadar], fadarda/fadassa? : fat, nesci * faina: fagina; fr. faine * faja: fr. faine * fajòla: faiòl * faler: caler * faganàs: pudor f. (marrida olor) * farinada: matafam fr. espèce de galette frite au beurre ou à l'huile, que l'on fait dans le ménage * fargeira, faugeira? : falguièra * farina (far) : esmenudar * fauc [fuòc] : fau (vèrbe Faire) * fauda: rauba, farda * faudau [fujau] : davantau * fava: fr. haricot * fedon: fr. poulin * feneirar: fr. faire les foins * ferrat: ferrat de metalh * fèstre: fr. faite * feure, fiaure: febre * feureir, fiaureir: febrièr * fiardar: anar regde * ficre! eufem. fotre * fieirau: fieiral * figòt (fuegòt): fogal, fogèir * filhat, ada, filhastre, - a? : gendre, nòra (tanben emplegat) * filheta muda: eco, resson * fiolant (fiulant?) : fr. ivrogne * flajolet: fr. flageolet (instrument de musica) * flaunha: fr. rhume de cerveau * Flors (Las): Las Cendras * florejar: fr. froler, effleurer * flusta: paur, fr. frousse * flustós: pauruc * foaire, foaissar: foire, fòser, trabalhar la vinha amb lo feçon (fr. binette) * foèit: pilòt, pila, fr. tas * fogeir: foguièr * fojaçon: fogaça; espècia de pastisseria d'ordinari forma d'X, facha de farina, d'uòus, de sal e de laitatge * fojada: fr. feu de broussailles * fòlh: fòl, enrabiat * folhar: fr. reverdir * fònt: font * foquet: banqueta * forest (arcaïsme): bòsc * foreston: gàrdia, agent forestal * formatge [furmadze] * fornelar: far una tempesta de nèu * fòrre [fuòjre] : fr. paillasse * fotimassar: fr. taquiner, tracasser, ravauder * fotrau: fr. imbécile * fraire d'un latz: mièg fraire * frau: fr. terre inculte, lande, mauvaise terre * fraulaud: inútil, bon a non-res * gasperon: formatge de cabra redond, aromatizat amb alh e confeccionat amb la gaspa recuperada dins la burrèira aprèp la fabricacion del burre; se menjariá fresc) * fraunhós: fr. barbouillé * freid: freg * fresa: fr. framboise * freschum: carn (fresca) * fresilhar: fr. chifonner * fretas: fr. sabots de frein sur une charrette, dits aussi 'la mecanica' * froment: fr. blé * frostir: * frostit: * fum: perfum, fumet, atmosfèra * fums: fr. brouillard * fumareir, fomarèir: femièr * fumeira: fum * funhetar: furgar, fr. furetar * fuòc [fiot/fiot] * furmic: formiga * fustarèl: canoa, batelet emplegat sus l'Aleir * gabion: vagonet de mina * gag [gat] : fr. geai * gala(m)pian, -ana: fr. gamin, -ine, garnement * galar (se) : amusar (s') * galatge, galatjon: joguèt * galòia f: fr. imbécile * gampa: pej. garça, gobèla * gandir (se): marchar cap a quicòm * ganta: narcís blanc * gantèira: senda, camin * gaspa: fr. babeurre * garba, gèrba: fr. gerbe * garbèira: fr. meule de paille * gardejar v. mirar * gargès: imbecil * garla, jarla: fr. grand vase pour le lait * ga(r)landatge, garandage ft. cloison, ordinairement en briques, au moyen de laquelle on sépare les différentes pièces ou chambres d'un appartement * garlon, jarlon: ferrat de fusta per móuser * garnassa: la òc plantat de resinoses * garra: gauta; anca, gauta del cul * garre, garri: mascle ardent; gat (nom afectiu) (tanben 'garri' es lo rat) * garron: gat (nom afectiu) * gasar: caminar en s'enfonzant dins l'aigua, la nèu, la fanga... * gasta??, gaste?? : pese * gat (prononciacion de 'gag') : fr. geai * gata: mongeta vèrda; fr. gousse des légumes; pois * gatges: mòbles, vaissèls (fr. vaisseaux) * gaudòt: fr. petit malin. escais de las gents d'Orlhac * gaudre m.: torrent * gauma, gome: fr. goître * gaunha: gauta; per ext. boca * gavinet: cotèlh * gavo: cròs, gaste, en parlant d'un fruch, principalament per las castanhas * g-el, -a (plur. g-elses, -as, g-eusses, -as, i-eusses, -as) [ge' se/ge' si/ge 'shi/i' she?/jë' ses?jew' ses?] : el, -a; els, -elas. fr. lui, elle; eux, elles * gelibre: gibre * gema [gema/gima] : escuma; crema (en particular del lach) * gendarma (gendarmE?): areng secat * genest: genesta * gente, gèntie: polit. franc gèntie, dreit polit: tras que polit * gèrba, garba: fr. gerbe * gemorejada (DJIMOUREDSADA): fr. giboulée * gemorejar (DJIMOUREDSAR): fr. faire des giboulées * getar: alargar (lo bestial) * giaunada: gemiment, planh * ginèst, genest: ginèsta * gibar: far una bòssa * giraudet: fr. casaque de toile (des bourgeois) * gironda: ironda * girveir: genièr * gitar: fr. neiger dru * glèisia: glèisa. fr. église * glissar: fr. glisser * glorieta: gloriette, petite chambre, fournil * gobèla: pej. garça * gojard : fr. goujat, aide-maçon et le manœuvre en général * gola fr. gorge resserrée entre des montagne * golada: ribòta (s'i emplèga tanben) * golhòt: fr. goujon * gonfle, a: enflat, -ada * gòça (gòrça?) : fr. haie arborée * gògas: bocins de bodin cuèchs amb la graissa * goja: cogorla (tanben emplegat) * gorba f. : rengada de fen * gorbar: far una renguuèra de fen; amassar, reunir * gost de la viòrna: curiositat * gota: rivatèl * gòrdia: vigor * gorgolhon: fr. têtard * gorgon: gorgolhon, cavanilha, cusson (tanben emplegat) * gòrgue: tuf (puzzolana) * gòrja: boca * gorjada: tanben 'menjadeta frugala' * gornilha: granhòta, granhola * gorrièra: eleganta * gorrin: vaquièr; camisòt * gostar: dinnar * gòt a gòt (anar ") : gota a gota, degotar * graissa doça: sagin * gralh: còrb * gran [gro] adv. : brica, ges (tanben emplegat) * grana, grona: rasim * granauda: granhòta, graolha * grangèir: estatjant en afermatge que cultiva la tèrra per un proprietari * granolha: granhòta, graolha * grapald: grapaud * grapats : pèiras e bordilhas que demòran après un trabalh de construccion, de demoliment * grapiunar: gratar, folhar * graumilhar (se) : se trigossar, arpatejar, se remudar coma se quicòm vos prusia * graupir: sasir * gravena: sabla, grava * grèu, -èva: lourd; grave * greule, griole: rat campanhòl * grevança: regret * grevar: regretar. Me'n grèva: regreti * grilhada: patatas sautadas dins la padèla amb la graissa * grinzeleir: fr. groseillier * grolhon: pòrc (pichon) * gromel: fr. écheveau * gronzeleir: groseiller? * grovar: covar * guel, -a, guelses/i-eusses, -as. V. G-el * guenchir, guinchir ? fr. détourner, incliner, pencher, aller de côté, esquiver, se détourner * guechit: fatigat * guenilhas: sòrtas de bunhas del costat de Tièrn * guèrlhe, guèrli: fr. qui louche * guièra: vaissa (tanben emplegat) * guinhar: mostrar del det * gulha : fr. mur pignon * gusa: fr. buse; anc. busac, busal, busau * hala, ala (l'ala) : halle; hangar * iable: diable (diablei a Riom) * iera: ièra, èdra. fr. lierre * ivern: nèu * ivernar: nevar * jabiòla: gàbia per los poletons * jaca: vèsta * jadeu: fr. jatte, vaisseau rond et sans anses? * jagossar : fr. peiner, avoir du mal. * jai: gai (auseu) * jaire: s'anar j. * jalhon: polet * jamba: camba (tanben emplegat) * jambilhon: gambajon * jambre: v. Chambre * japar: fr. jaser, faire des commérages * japaire, japaira: commère * jaquí: vejaquí (tanben emplegat) * jardinatge: ortalha (legums produsits a l'òrt) * jarric: rove * jaspi: fr. aspic * jau/jalh, jalhard: gal * javanhòu: chòt * javílha: cavilha; fr. cheville. ''javilha folada'' : entorse à la cheville * joana: jonquille * joièl: fr. bijou * joielier: fr. bijoutier * jòine [juòjne], joine : jove * joncha: fr. andain * jonh? jont? : jo de buòus * jonht: jonch * jontura: bestials de laurar * jornada (sègre sas ~) : trabalhar a la jornada coma obrèir agricòla * jòune, a, jòine, a: joine, a, jove, a (los tres s'i dison) * jòus: v. Dijuòus * junc: jonc * junhant, a: prèp, a, limitròf, a * juòc [gio] : jòc * jurar: rembolar * lai: i (locatiu) * lai: fr. souci * laiat: fatigat * laïns, lais adj ailà, alai * laissa: alluvions * laissar: vuejar * landaud: bestiasson, sustot lo peressós * lanhar (se): aver de lagui, se demandar se qualqu'un va plan o non * lat de l'entrant: oèst * latz de levant: èst * lauras f. pl. : labras, pòts, bregas * lavanhar: fr. flatter, cajòler, caresser * lechon : gormand (gromand s'i emplega tanben) * Lèir: Leir, Léger, fr. Loire * leja: fr. luja * l-èsser: èsser * levada: regòla dins un prat que reculhís las aigas que rajòlan. De levada: fr. d'emblée * levita: vèsta. fr. lévite * li: i (locatiu) * liada: meitat de jorn. La liada delh matin (=lo matin), la darrèira liada (=après-miegjorn) * lianh: aval. fr là-bas * liauç: lhauç * limon: fr. madrier * lisèrt, lusèrt: lusèrp * lissar: fr. glisser * lista: fr. Bande de terre; champ plus long que large (del latin lista, bordura) * liuç: lhauç * liuçjada ([lustsada] grafia?) : eslhauç * liuçjar ([lustsa] grafia?) : far d'eslhauces * liurar: voidar * loca: groselhièr (tanben emplegat) * loda: fang * lòng, lònja: long, longa, lòng, lònga * lònh: luènh (tanben emplegat), luònh * lòssa: cace * luenta (la) : lo lonhdan * lum: calelh d'òli de quatre o cinc becs * lunar: far de luna * luneira: clar de luna * luns: diluns * lura f. : animal gròs; fug-l'òbra, coard, paucval * lusèrt, lisèrt: lusèrp * madament : parièrament * madèble: malaudiu * madiera : brancas de sause * madorne adj. : afligit * Magalona: Vènus, estel del pastre * mèstre [méstre] : mèstre (forma mai emplegada) * maestre [maytre] [muytre] : mèstre * mai: tanben * mag, maid, mast: mastra, maestra, mats, mèid, mèi, mei. fr. pétrin * mai, malh: pibol * mainatja-te!, mainatjatz-vos! : Tenètz-vos fièrs (formula d'adieu) * maite. tantes maites: tants d'autres * maitot/mai: tanben (s'i ditz tanben) * majofa : majossa * majofla: majossa, majofa * maganhós : malautiu, que sembla pas en bona santat * malha fr. meule; tas de gerbes dans une grange * maluç m. : amaluc * mama f. : mamà * mambor: dificultat, charivari, bruch * mance, -ça: esquèrra * mançard: esquerròt * mandurar: macerar * manhar: dominar, batre * marbiocha/merbiucha (grafia mai etimogica) (etim. bas lat. *minimicula) : drolleta * mardet [mortchí] : boc * màrfie: fr. transi, engourdi * margarida: coccinella * margolhar: fr. patauger, manier salement, barboter * marguilhièr: fr. bedeau * marmelaud: manouche, nomade, gitan * marre o marra? : bruch * marronar : rondinar, romegar * marts: dimarts * mas: sonque, solament * masada, maseda, masela, masel, masa, mase?, maeda [moeda] : formiga * masada: fr. hameau * masca: bruèissa * mascharar: mascarar, morralhar. fr. barbouiller, noircir, charbonner * maschurar: fr. barbouiller, noircir, charbonner * maseda: formiga (tanben emplegat) * massança: colleccion * 'massar: fr. prendre; ramasser; se refugiar * masuc: fr. buron * maton: fr. tourteau (producte de sarratge de las prèissas) * maussa: majofa, fraga * mauvàs, -asa: malvat, -ada * me (ex: per me) pron. ieu * meal: mèl * mècres: dimècres * mèdia: fr. sieste. V. Mèidia * medrar ?? V. Meire * meg, meja : mièg, mèja * mei: amb * mèi, f. mèja/mèija/mèia, demièi, f., dem(i)èia, dem(i)èja? : mièg, mèi (tanben emplegat) * mèidia f., mèdia, meijorn: miègjorn * meig, meija : mièg, mèja * meijornar: espartin * mèinuèit: mièjanuèit * meire/medre: meissonar * meiriar (se) : mudar d'ostal (del latin 'migrare') * melh: milh (fr. millet) * 'melh: al, amb lo * mèlh(s): mièlhs * mesnimens ?? : pasmens (tanben emplegat) * mentre adv. : durant * meola [m(i)ewla] [miaula]: mesolha, modela, mica (de pan) * mèque: fig mocat. fr. penaud * merende: repais dels trabalhadors que se manja al mitan de la matinada, vèrs dètz oras, e al mitan de la vesprada cap a quatre oras * mèrgue: gaspa (tanben emplegat), lachada, laiton * meritar: Acò li merita ben: merita ben acò * mès adv: mas * meschaent, a: dolent, a * mesenga: fr. mésange * mesir, mosir : fr. moisir * mèsma: meteis, -sa * mesnimens: pasmens, totun * messatge: vailet, servicial * miá: amiga (sentimental) * mialaud, mialon? : fr. mialan, milan * micha: pan blanc * mielhs (de) de mai plus, de plus, en otra * milhard: claufotís de ceriesas * mimí/niní: nenon * minaire: menairon * minauna: gaton, caton * mineira: mina, mena * minjar: manjar * minon: gat * minòt: gat * mioleira: basalt * mirgalhat : fr. de plusieurs couleurs * mis, blat d'Espanha: blat de las Índias * mission: tot far mission de: tot en fasent semblant de * mitanièr, a: capmasièr, a * mitat: meitat * moinant: donat que, estant que. fr. attendu que, étant donné que * mòl [mwa]: mica (de pan) * mola, moleta: flasca, flascon * molet: molin (tanben emplegat) * molha: fr. endreit tranquil d'una ribièra; luòc ont l'aiga cola tan discretament que pareis dormenta. * molhard: fr. sorsa d'aiga viva que nais dins los pasquièrs de las montanhas nautas. * momonejar: fr. marronner; murmurer * monalha: fr. marmaille * mòna: monina, monard * monèira: fr. hanneton * monilh: nombril * morralhar (se): se barbolhar (p. ex. la cara de manjar) ; se cobrir (lo cèl) * morralhar (se): lord, barbolhat; ebri * morla: socha (tanben) * moschaud: tavan * moschon: mostic; moscard * mosseiron: campairòl * mosteau m., mosteala: mostela * mostièr : monastèri * mot, mota: sens còrnas (animal) * mota: pelena, gason, pelosa * mòuser: fr. traire * mouton: moton * móuser: mólzer * muaa: auratge, avèrsa (evolucion de 'mudada') * muralha: mur * Nadau f: Nadal m * narisa, narina: narion * narma adv cap * narsa: sanha perilhosa (tanben emplegat) * nau: nòu (tanben emplegat) * naular: navigar * nautenc: fr. hautain * neaula, niola [niwva, niwga] : nèbla (fr. brouillard) * neaulós: nivolós * nèça f. : neboda * nèbla f. : fr. brouillard; brume * neija, neja: nèu * nèir(e), a/nièr, a: negre, a * nèci, nèsci ?? , -a [nèjsi] * nevier: fr. névé m * niarma, niun: degun * nibol : nivol (tanben emplegat?) * n(i)eus: quitament, e mai. Se le veguessiatz nieus: lors même que vous le verriez * nieus-ben (pron. niuben) : fr. mêmement * niula: nivol * no: nos. fr. noeud * noche: grosilhièr * nogièir: noguièr * noirin?? (fr. nourrain) * nojalh: nogalh * nòn [non] : non * nomar: apelar, sonar qualqu'un * nosilha: avelanièr * notza: notz, noga * nov'oras (las '') : desjunar tradicional del matin * nu: nud * nuech, nuèch [nuet/niut/në], nueit [nej/neit??] : nuèch, nuèit * nuòu, -òva: nòu, -òva * òc-ben [a be/o pe] : òc, reforçat * òc-plan [a plo/o plo] : òc, reforçat * òcha: rendètz-vos, ocasion, escasença * ocha: tèrra arabla; cap o chap (d'un baston) * oire: odre * òla f. : òli m. * oleta: fr. petite cruche * olha: oelha * omplidar: oblidar * ónger: assasonar * ongir: imbiber (vêtement ou une chose). V. embeure * òra (parlars del Santflorenc): ora * orange, oranja: irange * orba lutz (a l') : al crepuscul (lusor del matin o del ser) ; orizont (a l') * orcèl: fr. pis * òrdi, blat d'òrdi: òrdi (cultivat) * orfaneau [arfaniaw] : orfanèl * òrgi, òrge: òrdi (salvatge, 'hordeum sativum') * òrt de sopar: fr. potager * òs: nogalh o clòsc d'un fruch * òscha: rescontre, rendetz-vos, ocasion. mancar l'òscha: fr. rater le coche * pacand (pej.) : qu'es pas plan ensenhat, qu'a pas vista que sa campanha, fr. paisan, rustre . * pacha: gauta; gauta del cul * pachard: pardal (fr. moineau) * pachat: patatas cuèchas adobadas amb vinagre e saladas * padèla: padena * padelh: pade, granda cassairòla de còure, padelon * paga: agaça * paia: paga (tanben emplegat) * pairau, poirau: pairòl * paiun [payun/payün] adv: cap * palhanchar: fr. rempailler * palhàs, palhassa: palhissa, palhisson (mòtle on se fa coire lo pan e las tortadas) * panlada [patnada] : galeta de patatas raspadas e d'uòus batuts, passada a la padèla * palòt: bola de nèu * pam: costat * pamola, paumola: palmola (hordeum disticum) * pana f. : fr. tache de rousseu * panar: eissugar ([[Velai]]) ; raubar * panièr (far ") : fr. rompre son contrat sans préavis, retoumer chez soi avant l'heure convenue * panós: qui a des taches de rousseur * panta : plasentaria, blaga, mistificacion. * paora: paur (tanben emplegat) * papach-ros [pApa-ros] : pit-rog * papas: fr. bouillie * paraplur [paraple] : paracasuda * parelh: coble (de personas) * parentelha: parentat * parier: unifòrme (tanben emplegat) * parjada: tropèl * parlicada: discors * parpalhòla: galineta, coccinella * parpalhon: vagina * parpand: charraire. fr. bavard * parròpia/parròfia: parròquia. fr. paroisse * partre: partir * parvision: provision * pas: còl (geografia) * passa: còl (geografia) * passa-fin : tras que fin, tras qu'adreit * passar per malhas : se far pas remarcar * pastanada, pastanaia/pastenaia, pastanalha: carròta * pastrussa: pastorèla * pasturar (?), apasturar: paître, faire paître * pasturau: pasquièr?. fr. pâturage ? * patai(s): patés. fr. patois * patana: varietat de patata pels pòrcs * patiàs: patatas cuèchas a la cocòta amb de trocets de lard e sovent esclafadas * patifaci : fr. tracas et mouvement que se donnent les femmes auprès des accouchées * patirança: dificultat * patolhar: fr. patauger; manier salement * pau: fr. poinçon * pauchar: esclafar * pauva(r): pausa(r) (tanben emplegat); repaus(ar) * pavor: paor (tanben emplegat) * pebrada: farigola * pechier, bichier: fr. cruche * pèira de sucre: fr. morceau de sucre * peirada: colada volcanica d'escòrias, fr. coulée de roches * peiralhier: minaire de carbon * pèiranèira: v. mioleira * peireir: peirièra * peireira: potz de mina * peireiron: minaire * pèis: fr. pis * pelandràs, -assa: persona giganta * pelaud: paisan, òme pesuc d'esperit e de còs, maladrech o bèl e galhard * pelauda: femna bèla e galharda * pelh: pel (per+lo) * pelha: per las pelhas: fr. dans les draps, au lit * pelharòt (a) : sus l'esquina * pelhisa: v. Clujada * pelhon: chiffon, bout de tissu * penable: fr. pénible * pendèir: penda (tanben emplegat) * pendents m. pl: fr. boucles d'oreilles * pendre v. : penjar * penna: genest, ginèsta (tanben emplegats) * pennar: s'aparar a cops de pè * pensar: sonhar, donar manjar al bestial * pentiment: colpabilitat * perat adv. : completament. pas perat : pas brica * pereir: perièr * permenar, espermenar (se) : passejar (se) * persèc, persège, persèja, pèrsia: persèga * persugèir: perseguièr * pesason: fondacion * peschador, -oira: vivièr * peson: fr. piéton, pion (échecs); anc. fantassin * petaçar (se) : fig. fr. (se) réconcilier * petaçatge: fig. fr. réconciliation * petadoira: fr. pétoire; moto que fa de bruch * petaraba: fr. pétoire * petarda: fusilh * petarela: fr. arbousier * petarèlh: petaron (ciclomotor) * petaret: fr. silène enflé, carnillet; petaire (que peta sovent) * pete: embriac * peteròla: veissiga * petiòt: pichòt, pichon, petit * petòra: embriac * piada: fr. empreinte de pas. causir la piada: caminar amb precaucion * pial: pel * piasons f. pl. : fondacions (d'un bastiment) * piauça: pic (otís) * pibla f., pibola, pibona: pibol (tanben emplegat) (pibol: fr. peuplier noir) * pica delh jorn: auba * piei adv: piri * pingar, (a)pincar: plantar, dreçar * picgralh [pingralh] : picòt, picvèrd * pinambor: topinambor * pissau: cascada * pinhàs: fr. grappe * pinhar, plinhar: fr. mettre en pignons ou 'plonjons' * pitre-roge: v. papach-ros * plaçar: adesar, rengar * planc: fr. plancher * planesa: platèu de ròca volcanica * planhir, planger (plànger?), plangir: plànher; racar, regretar * plaseir: plaser * plond: prigond * plonjon/planjon (planchon??) : fr. meule de gerbes, pignon * plòva: pluèja * plueia, pluèia, plueja [ploedso] (Murat, Sant Flor, Chaldasaigas) : pluèja * plueure: plòure (tanben emplegat). Plueu a plastre/còrda : plòu a coa d'ase * poder m. (a Vinzèla) : orguèlh * podre, poire: poder (emplegat en una partida del Puei de Doma) * point, -a, pont, -a : ponch(-a), punt(-a) * pòla: pola * polai, polau: nogalh * polalha: fr. volaille * pom, pòm m. [pwon] : poma * pomat: citre * pòmpa, pompa: tarta (de pomas o de trifolas); fr. béret * pompir: marcar lo pas, fretar los pès sul palhasson * pompira: patana * pompon: fr. gâteau * ponar: fr. bouder * poncon: tonèl * ponhança: estrés * ponhar: estressar * ponhós: estressant * ponht(-a): ponch(-a), punt(-a) * pònt: pont * pòrc d'Índia: pòrc marin * pòrc fresc: lard * pòrge: tanben fr. 'parvis de l'église' * porra de París: fr. cive d'Angleterre * porrat, pòrri, porrada: pòrre * porreta: ceboleta * portalon: fr. loquet * posin: poleton * postiau [puesiaw]: fr. échalas * potaròl : campanhòl * poton, potona: dorga, pechier, fr. cruche * potona: bèc de la dorga o del pechier. Beure a la potona: beure a la dorga * pòus f. pl. : fr. balles de céréales; poussière. * poumon: paumon (tanben emplegat) * prangièira, prangeira, pranhièira, pranièira: après-mèidia * practica (de la) : per lo taure, taurir (montar la vaca) * prèiche: presic * prestir : fr. pétrir * promeir, pormèir, promièr: primièr. botar lo charri promièr: faire Paques avant les Rameaux * prossegier, pressegier ??: perseguièr * prun: prunièr * prus (aver de ") : aver d'apetit * pudina: pudesina * pueg [puet/put/puë], puei/puèi: puèg, puèi * pueissas adv. [pësa] : puèi * putafinar: eliminar pauc cha pauc * quan, -a, quanh, -nha: quin, -a * quantben: quant * quarteir (a " de): còsta de, prèp de * quatre (/oras) (las '') : gostar (tanben emplegat) * quatrejar: galopar * quauchaus: quicòm * quaucòm: quicòm (tanben s'emplega) * quena: fr. guibolle (camba) * queicòm/quelhcòm?: quicòm * quesar (se) : se calar, se taisar (tanben emplegats) * quialar, quilar: cridar d'una veu aguda * quilhar: fr. glisser * quinçon: pinçon * quitram : godron * raba, rabeta: fr. rave * raba-chaul: fr. chou-rave * rabanat : fr. rassasié * rabir (pas '') : sofrir tròp per conservar la paciéncia * rabusar: fr. radoter * racina: carròta * racinar: recular * radiç, rafe: rave * rafanèl: fr. raumàs (tanben emplegat) * rafar las ussas: fr. froncer les sourcils * raian: corrent d'un ribièra * rainaud, rainalha f. : mandra * ram: avèrsa vigorosa * rama: fr. fane; fusta/lenha menuda, brancam * ramada: avèrsa vigorosa * ramassar (se '): rentrar a l'ostal * rampalm: bois * rampanha: epidèmia * rampon, respon? [ris pu] : bois * rana: granolha vèrda * ranc: ròc * randa, rasa (a ") de adv. : rasís * randurar: batre la campanha, flanar * ranvèrs: penda al nòrd * rapar : atrapar (p. ex. una malautia), seguir * rapaton: diable * rapitar: s'agripar * rasa: gandòla, regòla. fr. rigole (dans les prés) * rasa (a ") de adv. : rasís * rasàs: precipici * rastèl (de '') : per l'esquina (caire ''). rastèl de l'esquina: colomna vertebrala * ratavolaja, ratavolaia: ratapenada (tanben emplegat. E tanben: rata-panada, rata-panata, rata-papanada, rata-paparada, rata-papinada, rata-parpanada, rata-parparata, rata-parpelhada, rata-parpenada, rata-pempenhada, rata-pempinhada, rata-pinhada, rata-penaa, rata-penà, rata-penarda, rata-penauda, rata-perpenada, rata-liada, rata-volada, rata-volusa, grifuda, artiaulada) * raufelós, -osa: que rauqueja * recenar: recular * reclaure: dintrar las bèstias * recoquet: caganís, enfant vengut long temps aprés los autres * recurar: recoltar lo mèl * redebelet: bisaujòl; ancestre. V. Reirdebelet * rega: gandòla * rega, reja, reia: fr. sillon. Sautar la reia: fr. dérailler * regde: corrent d'un ribièra * regi??, regit ?? : organizat * reibelet: fr. roitelet * rèi-bernat: fr. roitelet * rèi-petit: fr. roitelet * reinatge: fèsta patronala (oèst de la [[Nauta Lèira]], vòga o vòta dins l’èst del departament) * reirdebelet: bisaujòl; ancestre. V. Redebelet * reire: rire * rembaumar: sentir bon * remolada: maionesa * remudar: remenar * ren, ranh: renhon * repatiar (repastiar?): assadolar, assaciar * repotet: garron (fr. jambonneau) * requèsta / requista (aver ") : èsser recercat, reputat * resselha, ressegum: fr. sciure * restoble: estobla, fr. chaume * reta: carrieron en fòrta penda * retard: èsser de retard: èsser en retard, aver de retard * retrassar : recaptar, fr. ranger * reveire (a) : reveire (al "). fr. au revoir * revirar: renversar * reviure: fr. regain (segonda èrba d'un prat) * revolum: torbilhon * revolumar: torbilhonar * ribeira, ribena: valada * rigal: papag-ros * rimar: fr. froncer, rider * riu: ribeira pichona * rival, rivau: ribàs, tèrtre en penda al bòrd d'un riu o d'un vaur. Rivatge * roassar: traïnar, tuar lo temps * robiaca: devòta; anc. sòrta d'infermièra e d'educatritz del Velai presenta en tots los vilatges per aidar la gent * ròc-ferrau : basalt * rodana: fr. ornière; traça de ròda sus la nèu * rodau: foguièra de la Sant Joan * rodolatge: circ, radi, sector circular * rogelhon: rosat (vin) * rometz, romegàs, romeguiera: romec * rondinar: fr. trainer, flaner, glander; murmurer, grogner * ronha adj. : romegaire * ronhar: romegar * roquejar: getar de pèiras a qualqu'un * roscha/ruscha: escòrça * rossèl, -a: blond,-a; ros, -sa; jaune, -a * rostissa (faire una '') : far cremar l'èrba per trabalhar la tèrra * rot,-a: ablasigat, rendut (agotat fisicament) * rover: rove (tanben emplegat) * rufe: rugós (freg) * ruia: rua, carrièra * sabte, sande (esp. quand es un nom: Lo sabte) : samedi * sac [sa] * sacar (se) : s’aprochar, entrar (en sa casa), se metre "me vau sacar elh lèit" * sacar: vendre * saginat: fr. assagi * saile: fr. par-dessus * saïn [sei] sagin (fr. saindoux) * saique: quicòm, quauquarrés (tanben emplegats) * saletz, saleç: sause, salze * saltar (una carrièra, etc.): passar de l'autre pam, de l'autre costat * sambuc [sangu] * sàmplie, sàmplia [shomplie] : simple, simpla, nesci, néscia * sanar: castrar * sanha: prat umid ont lo pè s'enfonza de còps, mas sens perilh * sanlhe: saile fr. pèlerine * sans adv. : sens (tanben emplegat) (es pas un francisme) * sansònha : vielle à roue * sap: avet * sarcinar: sarcir * sarpelí: fr. surplis (des prêtres)a * sarrabastal(h?): bruch, tampatge, agitacion * sarrau :??? (des paysans) * sassic: moments (temps) * saton : cadenat * saubida, de: sobte * saubre: saber, saupre * saüc [sayu], [so-u] : sabuc * sauclar: sarclar * saumas neras: cèl auratjós, perturbacion * saumeira: fr. saumure * sautaboc: fr. criquet * sautar: sortir (parlars de l'oèst) * sauvagag? [sawbogà]: faire sauvagag: far una taulejada que marca l’achabament d’un ostau o la fin de la fenason; ara es una taulejada de fin d’annada * se: fr. soi (ex: chas se) * seauva, seuva: selva * sebiau, sebiar?: haie, enceinte, cloture * sèga après sèga: fr. à la suite immédiate * sègre: fr. suivre. Faire sègre: amener q. avec soi * seiar, sejar : segar (tanben emplegat) * sèita: rèssa * seitaire: fr. scieur de long * seitar: ressegar * sela : cadièra (tanben emplegat) * selar: selar; montar a la sela * selha, sega, selh? : segla * selhon: ferrat de fusta. plòure a selhons: plòure a coa d'ase * semondre: avertir * senh: signe a la cara. Taqueta o verruga, "gran de beutat". * sentida: odorat * sentinar, sentinejar: flairar, niflar * sentre: sentir (tanben emplegat) * ser [sei], sera m. : ser * serpolet: ferigola * sèrreu: planàs (geografia) * sèrva: fr. mare * sèrvia: resèrva d'aiga * sescha: fr. massette d'eau, jonc * simpla: tanben 'fòla' * si us plai: se vos plai * sira: nèu; vent NO d'ivèrn portaire de nèu (dins las regions que dison "la nèu" lo vèrbe 'essirar' tracha del vent, dins la region que ditz "la neja" es la quita nèu e s'i ditz "la sira", emai s'es una nevada calma) * sirar: nevar; far de vent NO d'ivèrn * socalhar: secotir * sofle: salamandra * soira f. : lop * sol (Bassa Auvernha): solelh * solaç: convèrsa * solaçar: discutir, conversar * solada (de nèu...) : capa * sole: solelh (tanben emplegat) * solèdre: vent de l'est * solelh [shu(g)ïl] Salèrn, [shugi], [shugic’h], [suc’hi(c’h)] Sant Flor, [suri], [sugi(r)] Mauriac, [suvi] Velai, [sulé/sulej] Bassa Auvernha: fr. soleil. solelh entrant: oèst * solelhada: còp de solelh, insolacion * solhet: sulhet * solier: fr. grenier * sòm, sònh (far ") : faire sòm-sòm * sòmge: sòmi * somjar: somiar * sònh: V. Sòm * sònha: proteccion * sonhar: agachar o mirar atentivament, observar; suenhar * sopa: dinnar * sòpa: sopa * soparon: ressopet * sopit: fr. éteint (volcan) * sordònha: sord * sorga: sorsa * sòrtre: sortir * sorzir: interpelar; amassar, acampar, recaptar; sasir * sostar: solatjar, esparnhar * sot f.: estable dels pòrcs * sot, sotz: sos (s'i ditz tanben) * sotjar: badar, far l'endormit, estar indecís (latin SUSPICARI) * soudar, saudar: soldar * soventar (se), sovenhar (se) : sovenir (se) * subte/subta (de): sobtan * sunhar: somiar * sunhe: sòmi * supiar: fr. soulever; fig. supporter * susnaut, -a adj. : culminant, -a * tabanàs : persona bèstia * tabolar: tabas(s)ar (s'i ditz tanben) * taiqua, tanqu'a: fins a. ''Tanqu'alh còp que ven e mainatjatz-vos, d'aicí.'' * taiqua quand, tanqu'a quand: fins que * taire (/se), taisar (/se): calar (/se) * tais-chin: taisson * tafor: calor umida * talha: talh, trencha, lesca * talha-prat: fr. pioche à rigole * talièr: luòc ont se depausa la lenha, lenhièr * tamblaire, tramble: tremol * tampatge : bruch gròs e continuat * tan: nos de la fusta * tan si pena: fr. tant soit peu * tanbens [tiobés] : tanben * tànger (se ") : aver un ligam de parentat * tapar: cobrir * 'tapar, atapar: préner/prene, prendre, (a)gafar * tapèlh: tapadora (fr. couvercle) * tarabast: fr. vacarme * tardivar (se): atardivar, atardar (se) * tartifle: patata * taulard: lausa plana e sovent espessa de grandas dimensions * taulièir: davantal. fr. tablier* * tauvèlas (faire las) : batre a la man la part del camp inaccessible amb l'araire * tavon: tavan * tege: sadol, tip * tèira: tièra. fr. rangée * teirada: fr. alignement * telh: fr. tilleul * telhós: fr. filandreux * tèma: caprici, desir, enveja * templau: còp donat sus lo temp. fr. soufflet * téner: tenir * tenalh: fr. arbalétrier, chevron * terçon: taure o vedèla de tres ans * tèrme: lista, bòrd bombut d'una rota, d'un camp; tèrtre, bòrd; broa, vegetacion long de la rota. fr. haie * tesson: pòrc * tèstanegra: mesenga, capnegre, lardiera testa niera * tèula brasièra: fr. pierre plate du foyer * tèule m: padena ambe de traucs per còire las castanhas * tiblatge : fr. crépi * obrador : fr. chantier * tible, pible?: pibola (tanben emplegat) * tim: farigola * tinau: fr. imbécile * tinèl: fr. sorbier des oiseaux, torier * tiraliard: avar * tirant: tirador (tanben emplegat), fr. tiroir * tiula f [tshiwo] (Salèrn), [tyiwga] (Mauriac): teule m.; fr. tuile f * toalha: fr. nappe; torchon * toalhon: fr. nappe * tocar, tochar: jogar (d'un instrument de musica, esp. l'acordeon) * tochar a: s'ocupar de * toia: fr. ajonc nain * tòna: ostalet del campestre * tonar: tronar (tanben emplegat). 'cò tona: trona * topin: topinambor; topin * topina: topinambors * tossinar: tossir en quintas * tòst: lèu * toteschàs: totescàs * totplen: plan, fòrça. fr. très * totsitòst franc. (sovent [tushtò/tushtö/teshtwà]: tanlèu (tanben emplegat),còpsec, immediatament * trabalhador: convise (fr. réunion de dentellières, et d'une manière générale, femmes au travail) * tranchador: sièta * tranedre: tròn, tron * tranquelar: trampelar, trampalejar, titubar * tranuga : agram (a l'èst) * trapissada: fòrta avèrsa * trasse adj. : fr. piètre * trassinar: saltar dessús * trau : biga aparenta on se penjava la carn per la far secar * trauchat (o traucat) : fr. creux adj. * trauchada: traversada * trauchar: traversar, traucar, far la traça * travada: fr. plafond * travèrs [trobers] * traversdet : espessor, nautor d'un det * travèrsa: vent d'Oèst, plojal * tregir: avalar * tremolaud: tremol * tremon: tremol * trepejar: fr. fouler (le sol), marcher sur quelquechose * tresanar (se): s'impacientar * trescolar (lo solelh) : se colcar * trestot: tot, ensemble * trestots, trestotas: tots, totas; totòm * treule m. : teule; fr. tuile * treulina, teulada, teulissa : fr. toiture de tuiles; toiture sans distinction de matériaux de couverture * trèva: fr. fantasma * triada: velhada qu'òm èra ocupat a triar las notz e a ne levar la tinta de nòga * trida: fr. grive * trifa, trèfa, trèfla, trefòla, trifòla (Velai subretot), tripola, trufe m. : trufa (tanben s'i emplèga, per ex. a Orlhac) * tròç de... : espècia de... (tròç de bastard. tròç de vela: fr. tasse ferraille) * tròce? o trocel : fr. trognon (de caul) truc: puèg (tanben emplegat) * tròp adv. fòrça, plan, extremament * trufièira: camp de patatas * trule m. : teule, teula (tanben emplegat) * trumèl m. cavilha (dels umans) * tujar: fr. tutoyer * tusta-barta: nesci * tutejar: dire de tu * uergas f.pl.: orgues * uerge, òrge, òrgi, (u)erdi, breichèia (Liuradés) : òrdi * ueu: uòu (tanben s'i ditz) * ugon: V. Chavanhòu * ulhe, a: sadol, -a, tip, -a * usatge: costuma * uvern: nèu (tanben emplegat) * vacança [baconso] * vacha [batcho/batzo/vatcha/vatza] * vachier [batzié]: lo qui fa formatges, es lo superior del 'botelhier' * vachiera [batziero]: totas las vacas e vedèls que passan l’estiu a la montanha que fa partida d’un domèni * vaciva [bachibo] : vedèl d’un an * valhant [baillon/balion]: valhant obrièr que trabalha lèu * vaira [bajro]: velada (luna) * vaissa: avelanièr * val(s) : vèrs lo(s) * valada: fr. vallée * valdre: valer (tanben emplegat) * valiure: fr. ravin * valor [balor/valor] * vana: cobertura del lièch * vapor [bapor/vapor] * vaque ! : vèni ! * varalh/varolh: tumult * varena: terrenh granitic, tèrra esterila, landas * varnichon, -ona : vinhairon, -ona (de St Varnin, patron dels vinhairons) * vas. V. Vès * vau: fr. val * vaudre: valer (tanben emplegat) * veaa, veiaa, veia: causa, quicòm * vedel, vedelh, vediau: vedèl * vèlh/vieu: vièlh. Quant ses velh? : quant as (d’ans/de temps) * velha: fr. vielle à roue * velhaca: vielhard(a) * velhar faire: susvelhar * velhessa: vielhitge * ven! venhi! : vèni! * vena: avena, fr. avoine * vendre [bendre] * venemós/venimós [benimos/venimos]: verenós * véner: venir (tanben emplegat) * ventar [bentà] : fr. vanner le blé (en Naut Auvèrnhe se servisson pas d’un 'van' fr., com en Limanha, mas en laissant caire, de naut, lo blat al vent) * velh(s): al(s), vèrs lo(s) * ventar: mai ventar: valer mièlhs * verdier/verdeir/vergeir/vergier: vergièr * veren: fr. venin; fig. venin, haine, rancune * verenós, -osa: venimeux * vergonja [bregongio] (Cantau Sud), vergonha [vergunho](Cantau oèst, nord e èst) * vernhàs: fr. ormeau * vernhat: vèrn, vèrnhe. fr. aulne * vès, v-ès [ves/be] [vas], d'ès : en/a; a cò de. ex: ''Vès Clarmont'' ([[Marcha]], Lengadòc, Provença, [[Forés]], [[[vivaro-aupenc|vivaro-alpin]) (la pregnança del francés, bota a identificar v-ès a vèrs, mas las doas proposicions non an pas ren a veire) * vertelhonar : se tòrcer de rire * vesiat, ada : qu'es minhòt, polit, agradiu de veire * vèsta: fr. veste. V. Jaca, Borré * vetz: còp, vegada; A la vetz: de costuma, d'abituda * vial, -a: vil, -a, lag, -ja * viala: vila * vialatge, vilatge [bilatzi] : vilatge * viaus, - a: laid, - a, fr. vilain, -e * viaus: gandòla, rigòla * vidalha: peitrina * viège: braçada; racion ?? * vièla, vièna, velha: fr. vielle (instrument musical) * vija, vimja, vime: vim (tanben emplegat) * vilaud: estatjant de la vila (pej.) * vilent: avar, marrit e lord * vinalha: sopa de vin * vinatge (sant ~) : vin de nessa * vinholat: vinhairon * vint [bin(t)] : fr. vingt * vint n. : vint quilogramas * viòl: dralhòl, chaminon * violet: sendièr * violon [biulun/viulun] : fr. violon * viraluelh: guerlhe * visar: regardar, gaitar; escrutar; far atencion * viseta : escalièr que vira, en fòrma de vitz * vispada: pluèja subta, de corda durada * viveda: civada * v-o: o (article neutre) * vodre, voire??: voler (emplegat en una partida del Puei de Doma) * vòga, vòta: fèsta patronala * voidar, vueidar [vuejdà] : vuejar * volam [vulan/bugon] : faucille * volha: oelha (tanben emplegat) * v-ongla [onlha] : ongla * v-onta: onta * v-ora: ara * vormalh: còp donat sus lo nas * vorzina: fr. saule marsault * vousadoiras f plur: debanadoira. fr. dévidoir * voutar: voltar, inclinar * vueidar, voidar [vwejdà]: vuejar * vuve, -a/veva: vieuse, -sa * z-elh, z-ela: el, ela * zangar: divagar pej. * zò, ò: zo, o (article neutre) == Vejatz tanben == [[Lexic_lemosin|Lexic lemosin]] 4bg8xtkj3avz9pkeig9ohxn78bvrxc2 0 153944 2507815 2504447 2026-08-27T20:24:45Z InternetArchiveBot 43230 Add 5 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507815 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} '''''Lo Hobbit''''' ([[anglés]]: ''The Hobbit'') o '''''Bilbon lo Hobbit''''' es un roman fantastic epic de l’[[escrivan]] [[Reialme Unit|britanic]] [[J. R. R. Tolkien]]. Conta las aventuras del [[hobbit]] Bilbon, menat plan malgrat el pel masc [[Gandalf]] e una [[companhiá dels tretze nans]] dins lor viatge cap al mont [[Erebor]], a la recerca del tresaur gardat pel drac [[Smaug]]. Redigit de biais intermitent de la fin dels [[ans 1920]] al començament dels [[ans 1930]], ''Lo Hobbit'' aviá pas d’autre tòca a l’origina sonque de divertir los joves enfants de Tolkien. Lo manuscrich inacabat arriba fin finala a çò de l’editor londonian [[Allen & Unwin]], que demandèt a Tolkien d'acabar lo recit e de l’illustrar. ''Lo Hobbit'' pareguèt lo 21 de setembre de 1937 al Realme Unit. Es la primièra òbra publicada qu'explora l'univèrs de la [[Tèrra Mejana]], sus que Tolkien trabalhava dempuèi un vintenat d’ans. Foguèt un succés critic e comercial, qu'incita Allen & Unwin a demandar una seguida a son autor. La seguida venguèt lo roman mai conegut de Tolkien: ''[[Lo Senhor dels Anèls]]'', una òbra plan mai complèxa e escura. Per mai de coeréncia entre ambedoas òbras l’escrivan se deguèt de revisar lo tèxte del ''Hobbit'', subretot lo ròtle de [[Gollum]]. ''Lo Hobbit'' coneguèt fòrças adaptations : al teatre, a la ràdio, en telefilme d'animacion, en jòcs de societat e en videojòcs. Una [[Lo Hobbit (Peter Jackson)|adaptacion cinematografica en tres partida]] es realizada per [[Peter Jackson]], amb [[Lo Hobbit: Un viatge inesperat]], [[Lo Hobbit: La Desolacion d'Smaug]] e [[Lo Hobbit: La Batalha de las Cinc Armadas]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140221080713/http://newsroom.warnerbros.fr/news-fiche-1307.html The Search de Michel Hazanavicius et Le Hobbit : Histoire d'un aller et retour de Peter Jackson] site; newsroom.warnerbros.fr</ref>. == Lo raconte == === Resumit === [[Fichièr:Over Hill - Bilbo and Gandalf by Joel Lee.jpg|thumb|upright|Bilbon Bessac.]] Lo [[hobbit]] ({{en}}Bilbo Baggins) [[Bilbon Saquet]] mena una existéncia pasible dins son trauc de [[cuol de sac (Tèrra Mejana)|cuol de sac]] ''(Bag End)'' fins al jorn que crosa lo masc [[Gandalf]]. L'endeman, a, la surpresa de veire venir prene lo té, a çò d'el, en mai de Gandalf, una companhiá de tretze nans menada per [[Thorin]] ''(Thorin Oakenshield)'' e compausada de Balin, Dwalin, Fili, Kili, Dori, Nori, Ori, Oin, Gloin, Bifur, Bofur e Bombur. La companhiá camina cap al mont [[Erebor]], ont espèra véncer lo drac [[Smaug]], qu'autres còps aviá despossedat los nans de lor reialme e de lors tresaurs. Pasmens, per acabar lors projèctes, lor cal un cambriolaire de tria, e Gandalf lor recomandèt Bilbon. Aquel es mai que reticent a l’idèa de partir a l’aventura, mas acaba per acompanhar la tropa. En camin pels [[Monts Brumoses]], la companhiá es presa per tres [[Troll (Tèrra Mejana)|trolls]] e se ne sortisson sonque mercé a l’astucia de Gandalf. Lo masc, coneissent lo punt feble d'aquelas creaturas, los distraiguèt fins l’alba, moment ont se transforman en pèira amb l’efièch de la lutz solara. Dins lo refugi dels trolls, la companhiá descobrís d'espasas de l’ancian reialme elfic de [[Gondolin]]. Thorin e Gandalf cadun prenon una espasa, alara que Bilbon recep una daga que bateja mai tard [[Dard (Tèrra Mejana)|Dard]]. Pauc après, la companhiá arriba a [[Fonscomba]] ''(Rivendell)'', la demora del [[Elfe (Tèrra Mejana)|semielf]] [[Elrond]], que los ajuda a deschifrar la mapa del tresaur de Smaug e las inscripcions runicas de las espasas. [[Fichièr:Mirkwood - entrance.jpg|thumb|upright|left|Thorin e Companhiá a la broa de la selva de Mirkwood (Selva Negra).]] Un còp dins los Monts Brumoses, una tempèsta obliga la companhiá a se refugiar dins una cròta claufida de [[Òrc (Tèrra Mejana)|gobelins]] que los percassan. Dins la confusion, Bilbon perd los seus companhs de vista. Aprés aver descobèrt un misteriós anèl, lo hobbit arriba sus la broa d’un lac sosterranh, ont viu una creatura nomenada [[Gollum]]. Aquel lo somet a un jòc d’enigmas: se Gollum ganha, poirá manjar Bilbon; dins lo contrari, menará lo hobbit fins a la sortida. Bilbon ganha lo concors se demandant involontàriament a nauta vòtz {{cita|Qu’i a dins ma pòcha?}}, que Gollum capita pas a respondre. La creatura avent gaire l'intencion de realizar sa partida del marcat e part a la recerca de son anèl per tuar Bilbon, que descobra que l’objècte li permet l’[[invisibilitat]] quand lo passa al det. Mercé a el, lo hobbit capita a fugir las cròtas e rejónher sos companhs. Encara son percaçats per un grop de gobelins e de [[warg]]s, mas l’intervencion d'[[Agla (Tèrra Mejana)|aglas gigants]] lor permet de se ne sortir vivent. La companhiá davala dels monts e arriba a la demora de [[Beorn]], un òme que se pòt cambiar en [[Ors (mamifèr)|ors]]. Beorn lor presta d'armas e de cavalets per que pòscan rejònher la [[Selva Negra (Tèrra Mejana)|Selva Negra]] ''(Mirkwood)''. Arribats a la broa dels boscs, Gandalf los daissa pels seus afars. Pendent lor longa e penosa traversada de la selva, los nans, aganits e afamats, son capturats per dos còps, d’en primièr per d'aranhas gigantas, puèi per d'[[elfs silvans]], mas dins los dos cases, Bilbon utiliza son anèl magic per desliurar los companhs. La companhiá arriba fin finala a l’establiment uman d'[[Esgaroth]] ont se pausa un pauc abans de se dirigir cap al Mont. Mercé a l’anèl, Bilbon se fialbasta fins a la tuta del drac e, aprés una conversacion amb la creatura, s’escapa en raubant una copa d'aur. Smaug se n'avisa e, cresent lo panatòri perpetrat pel òmes d'Esgaroth, se dirigís cap la vila per la destruire. L’arquièr [[Bard (Terre du Milieu)|Bard]], capita a lo tuar: sa flècha negra tròba l'unic punt del ventre de Smaug qu'es pas cobèrt per son armadura de pèiras preciosas. Alara lo tresaur de Smaug a pas mai de mèstres, e los òmes d'Esgaroth coma los elfs de la Sèlva se dirigisson cap al Mont. Descobrisson que los nans avián enforçat las defensas, e Thorin refusa tota negociacion, convencut que lo tresaur tot entièr li torna de drech. Alara que los òmes e los elfs se preparan a atacar lo mont, Bilbon s'ana cap a lor camp amb la Pèira Arcana ''(Arkenstone)'', l’objècte del tresaur mai preciós per Thorin. Lo hobbit espèra tanben evitar un banh de sang inutil. Lendeman arriban l'ajuda dels nans menats per Dain, lo cosin de Thorin, que nega tota negociacion. Ambedos camps son prestes a luchar quand son surpreses per una imensa armada de gobelins. Nans, elfs e òmes s’unisson alara per los combatre a de la [[batalha de las Cinc Armadas]], que sembla perduda fins l’arribada dels aglas, e de Beorn que tua Bolg, lo cap dels gobelins, e lor armada, desmoralizada, es aisidamen vencuda. La victòria es assegurada, mas Thorin e los seus nebòts Fili e Kili morisson. Lo tresaur es partejat entre los venceires, e Bilbon sortís de son aventura mai ric de doas arquetas, una emplida d’aur e l’autra d’argent, e tanben de l’[[Anèl unic|anèl magic]]. === Contèxte === [[Fichièr:Dale Erebor.jpg|thumb|upright|La Val e lo Mont Solitari.]] Lo reialme jol Mont es fondat en l’an 1999 de l'Edat Tresesa pels nans del pòble de Durin, que deguèron fugir lor demora ancestrala de la [[Moria (Tèrra Mejana)|Moria]] fa qualques ans. Coneguèron un grand vam comerciant amb los òmes del Val, ciutat establida al pé del Mont, e amb los elfs de la Selva Negra. Lor riquesa atrai l’atencion del drac [[Smaug]], qu'ataca lo Mont en 2770. Los nans son decimats, la ciutat del Val anientida, e los rares subrevivents del desastre, que lo rei Thror, son filh Thrain e son falen [[Thorin]], devon fugir e son redusits a une vida de misèria e d’errança. S’establiguèron dins los monts [[Ered Luin]]. Un sègle abans los eveniments del ''Hobbit'', en 2841, Thrain, vengut rei, decidís de tornar al Mont. En camin, es capturat e empreisonat a [[Dol Guldur]], ont li es panat lo darrièr dels [[Sèt anèls dels Nans]]. Nòu ans mai tard, lo masc [[Gandalf]] intra en secret a Dol Guldur. Descobrís per azard lo vièlh nan a l’agoniá, que li dona la mapa e la clau del Mont abans de morir. Gandalf descobrís tanben que lo mèstre de Dol Guldur es pas que [[Sauron]], lo Senhor de las Tenèbras. Ensaja de convéncer lo [[Conselh Blanc]] d’atacar la fortalesa abans que venga tròp poderós, mas lo capmèstre del Conselh, [[Saromane]], i es oposat. Pauc après, aquel darrièr comença a cercar l’[[Anèl unic]] dins los [[Camps d'Iris]]<ref name="Appendice B"/>. En realitat, fa de sègles, l’Anèl i es pas mai: lo hobbit [[Deagol]] lo descobriguèt dins los Camps d'Iris vèrs 2460, e foguèt sul còp assassinat per son cosin [[Gollum|Smeagol]]. Aquel utiliza l’Anèl a mal exprèssi e acaba per èsser caçat per son pòble. Se refugia dins las caunas dels Monts Brumoses. L’Anèl perlonga son existéncia pendent de sègles e ne fa una creatura corrompuda e tòrta, [[Gollum]]<ref name="Appendice B"/>. == Istoric == === Redaccion === Al començament dels [[ans 1930]], Tolkien ocupa la cadièra Rawlinson & Bosworth de [[Anglosaxon|vielh anglés]] del [[Pembroke College (Oxford)|Pembroke College]], a l’universitat d’Oxford. Publica regularament de poèmas dins de revistas universitàrias<ref>{{en}} {{harvsp|id=Hammond & Scull - Reader's Guide|texte=Hammond & Scull, ''Reader's Guide|p=766-767}}.</ref>. Sas capacitats creatices s’exprimisson tanben dins las ''[[Letras del Paire Nadal]]'' qu’enviá al seus enfants cada an. Aquelas letras ricament illustradas contant las aventuras del Paire Nadal, de son assistent l’ors polar e d’elfs luchan contra de gobelins. En parallèl, contunha dempuèi la fin dels ans 1910 lo desvelopament d’una mitologia personala, ligada a sas [[lengas elficas]], que vendrá ''[[Lo Silmarillion]]''. En [[1955]], J. R. R. Tolkien conta dins una letra a W. H. Auden cossí, un estiu ont èra ocupat a la correccion de copias de [[literatura anglesas]], escriviu sus una copia daissada blanca la primièra frasa del ''Hobbit'' : {{cita|Dins un trauc viviá un hobbit}}, sens saber d’ont veniá aquela idèa<ref name="Lettre 163"/>. Tolkien declara pas se remembrar de la data exacta qu'escriguèt aqula frasa, ni lo primièr capítol, mas sonque que res aviá estat previst conscientament e que lo recit progressava segon que las idèas vengavan. Son segon filh Michael suggeriguèt l’an 1929 coma data de començament de la redaccion del roman: dels seus escrichs, datant d'aquel periòde, son clarament inspiradas del ''Hobbit'', roman que son paire daissava al seus filhs pendent de son elaboracion<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=24}}.</ref>. Pasmens, [[John D. Rateliff]], dins ''{{lang|en|[[The History of the Hobbit]]}}'', suggerís que la redaccion del recit comencèt pas abans l'estiu de 1930<ref>{{harvsp|id=HotH1|texte=Rateliff|p=xv}}.</ref>. Après l'arribada de la primièra frasa, Tolkien faguèt pas que dessenhar la mapa de Thrór, que representa los [[Tèrra Mejana|territòris]] ont se debanan lo eveniments màgers del roman<ref name="Lettre 163" />. Mas, un còp lançat, Tolkien redigís los capítols aisidament, gaireben sens correccions, fins al moment de la mòrt del drac ''Pryftan''. Dins aquela primièra version, lo cap dels nans es ''Gandalf'' e lo masc es ''Bladorthin''<ref name="L'arrivée de Mr Sacquet" />. Lo roman es dempuèi lo començament somés a l’influéncia dels tèxtes del futur ''Silmarillion''. Bladorthin conta als nans l’istòria de [[Beren Erchamion]] e [[Luthien]] trionfant del Necromancian, establissant atal l’identitat d'aquel personatge amb Thû (mai tard nomenat [[Sauron]]). Lo rei dels gobelins tuat per Bandobras Toc pendent de la [[batalha dels Camps Verds]] es d'en primièr nomenat [[Fingolfin]], coma lo filh del rei [[Finwë]] dins los ''[[Lo Libre dels contes perduts|Contes perduts]]''<ref>{{harvsp|id=HotH1|texte=Rateliff|p=15}}.</ref>. Lo personatge d’[[Elrond]] es parent dels [[Elf (Tèrra Mejana)|semielfs]], alara que Tolkien considèra aquò coma {{cita|un bonastre, degut a la dificultat qu'i a per inventar de contunh de bons noms pels nòus personatges<ref name="Lettre 257" />}}. Lo roman comprend tanben d'allusions als Gnòms (mai tard nomenat [[Ñoldor]]) e a la destruccion del reialme elfic de [[Gondolin]]. Lo recit del passatge dels [[Monts Brumoses]] es inspirat de sas vacanças passadas per Tolkien en [[Soïssa]] pendent l’estiu de [[1911]]<ref>{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro}}232, p. 309}}</ref>{{,}}<ref name="Lettre 306"/>. Fasián d'ans, Tolkien aviá redigit un poèma ''Glip'' e parlant d’una creatura viscosa d'uèlhs luminoses que rosega d'òsses dins una cauna, anonciant lo personatge de Gollum<ref>{{harvsp|id=Carpenter|texte=''{{nobr|J. R. R. Tolkien}} : une biographie''|loc=« Voyage au nord »}}</ref>. Lo capítol que se debana dins la Selva Negra es aquel qu'evolua mai al repècte de la version publicada: lo passatge del Riu encantat e la captura dels nans pels elfs apareisson pas dins la primièra version<ref>{{harvsp|id=HotH1|texte=Rateliff|p=358-360}}.</ref>. Lo cap dels nans a ara un nom tirat de la ''[[Völuspá]]'', ''Eikinskjaldi'', que ven ''Oakenshield'', alara que lo masc pren lo nom de ''Gandalf'', mai adaptat perque significant segon Tolkien « elf del pal » en [[islandés]]<ref name="Lettre 297" />{{,}}<ref name="L'arrivée de Mr Sacquet" />. Lo nom ''Bladorthin'' es atribuit a un rei misteriós, mencionat un sol còp dins lo tèxte del roman e enlòc mai dins l’òbra de Tolkien. Lo drac cambia tanben de nom: ven ''Smaug'', que correspond al preterit del vèrbe germanic primitiu ''smugan'' « s'atutar. », es Bilbon qu'es censat tuar lo drac amb Dard e l’anèl magic, mas fin finala, Tolkien volgava que siá mai credible e dona lo ròtle a l’arquièr Bard. Es a aquel punt que Tolkien abandona l’escritura del roman, que demora inacabat<ref name="L'arrivée de Mr Sacquet"/>. A la fin de [[1932]], Tolkien fa legit una copia de ''Lo Hobbit'' a son amic C. S. Lewis<ref name="Lettre 9"/>. Lo presta tanben a Elaine Griffiths, una anciana escolana e amica de la familha que trabalha per l’editor britanic Allen & Unwin. En 1936, Griffiths parla del roman a una anciana amiga d’Oxford, Susan Dagnall, que demanda a Tolkien de li prestar lo libre. Interessada, Dagnall li demanda d'acabar ''Lo Hobbit'' per lo prepausar a l’editor<ref name="L'arrivée de Mr Sacquet" />. D'en primièr, Tolkien prevei de situar la batalha contra los gobelins pendent lo viatge de retorn de Bilbon; se seriá alara nomenada « batalha de la Val d'Anduin ». Pasmens, la situacion se complica a causa de la cobesença provocada pel tresaur, e de la volontat dels abitants d'Esgaroth d’obtenir una partida de l’aur per tornar bastir lor vila destroïda per Smaug, çò que provòca la batalha de las Cinc Armadas<ref>{{harvsp|id=HotH1|texte=Rateliff|p=713-714}}.</ref>. ''Lo Hobbit'' es acabat en estiu de 1936, mas Tolkien l'envia a Allen & Unwin sonque lo 3 d'octobre. Segon [[Stanley Unwin]], los melhors jutges de la literatura pels joves son los quita enfants, e fa doncas legir lo roman a son filh [[Rayner Unwin|Rayner]], edat de dètz ans. Aquel redigís un compte rendut entosiast, que decidís son paire a publicar lo libre<ref name="Lettre 9" />{{,}}<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=27}}.</ref> : {{cita|''Aquel libre, amb sas mapas, a pas besonh d’imatges, es bon e deuriá plaire a totes los enfants entre 5 e 9 ans.'' Avís de Rayner Unwin sus ''Lo Hobbit''<ref name="L'arrivée de Mr Sacquet" />.}} Quand recep las espròvas d’estampariá en febrièr de 1937, Tolkien tròba de passatges de rectificar perque aviá pas agut le temps de far la relectura amb atencion del manuscrich enviat a l’editor<ref name="L'arrivée de Mr Sacquet" />. Lo roman foguèt publicat en setembre. === Influéncias === ''Lo Hobbit'' rebat l’influéncia de qualques [[epopèa|poèmas epics]], [[mite]]s e [[conte|contes de fadas]] legits per Tolkien, coma ''[[Beowulf]]'', lo poèma epic [[anglosaxon]] sus que Tolkien trabalhèt tota sa vida, los contes de fadas d’[[Andrew Lang]] e dels [[Jacob e Wilhelm Grimm|fraires Grimm]], ''[[La Princessa e lo Gobelin]]'' e sa seguida, ''{{en}}The Princess and Curdie'', de [[George MacDonald]], o, ''{{en}}The Marvellous Land of Snergs'' d’[[Edward Wyke-Smith]]<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=20-22}}.</ref>. [[Fichièr:Georg von Rosen - Oden som vandringsman, 1886 (Odin, the Wanderer).jpg|thumb|left|upright=0.8|[[Odin]], [[divinitat]] de la [[mitologia nordica]], es en partida lo modèl del masc [[Gandalf]]<ref name="Odin" />.]] Segon la biografia de Tolkien per [[Humphrey Carpenter]], lo masc Gandalf tròba son origina dins una [[carta postala]] comprada per l’escrivan en 1911<ref group="N">En realitat, lo quadre sembla puslèu datar de la segonda mitat dels ans 1920. Cf. {{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=57-59}}.</ref>, pendent las vacanças en Suïssa, que reproduch un quadre del pintre [[Alemanha|alemand]] [[Josef Madlener]] titulat ''{{de}}Der Berggeist'' (« l’esperit del mont »). Aquela pintura representa un vièlh de barbe blanca, vestit d’un long mantèl e d’un ample capèl, careçant un [[Cervidae|cervion]] dins un decòrs campèstre, amb de monts al reire plan. Carpenter afirma dins sa biografia que, d'ans après aver acquerit aquela carta postala, Tolkien nota dessús: « Origina de Gandalf »<ref>{{harvsp|id=Carpenter|texte=''{{nobr|J. R. R. Tolkien}} : une biographie''|loc=« T. C., B. S., etc. »}}</ref>. [[Fichièr:Listed Völuspá Dwarves by Frølich.jpg|thumb|upright=1.5|Los [[Nan (mitologia)|nans]] de la ''[[Völuspá]]'', dins l’''[[Edda poetica]]''. Tolkien utiliza lors noms pels seus [[nan (Tèrra Mejana)|nans]]<ref name="Lettre 297"/>.]] Lo personatge de Gandalf es fòrça influenciat per la [[divinitat]] [[mitologia germanica|germanica]] e [[mitologia nordica|nordica]] [[Odin]] dins son incarnacion de Vegtamr, un vielh de longa barba blanca, amb un chapèl larg e un pal<ref name="Odin"/>. Lo nom de ''Gandalf'' e dels nans de la companhiá venon de l’''[[Edda poetica]]'', una colleccion de poèmas escrichs en [[noroèc]], subretot de la ''[[Völuspá]]'', lo primièr d’aqueles<ref name="Lettre 297"/>. Coma Gandalf abandona los nans e Bilbon mai d'un còp just abans d'èsser capturats, [[Douglas A. Anderson]] remarca que sa conducha remembra aquela de l’esperit dels [[monts dels Gigants]] Checopolonés, lo [[Rübezahl]], que se ria del desvari dels viatjaires<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=223-224}}.</ref>. [[Thomas Alan Shippey|Tom Shippey]] suggerís qu’un autre dels poèmas de l’''Edda poetica'', l' ''Skirnismál'' (« cant d' Skirnir »), podèt influenciar Tolkien pels Mons Brumoses, subretot lo capítol « De Caribde en Silla », e dins un passatge del poèma que traduch per: {{en}}{{cita|''The mirk is outside, I call it our business to fare over the misty mountains, over the tribes of orcs''<ref>{{en}} {{harvsp|id=Shippey - Road|texte=Shippey, ''=The Road to Middle-earth''|p=80-81}}</ref>. Obsèrba en mai que Beorn presenta de semblanças amb Beowulf e Bothvarr Bjarki, personatge de la sagá nordica d' Hrólfr Kraki<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=196-197}}.</ref>. Quand es demandat a Tolkien se lo passatge ont Bilbon pana l'Arkenstone a Smaug es inspirat del panatòri de la copa dins ''Beowulf'', respond: ''{{cita|''Beowulf'' fa partit de las fonts qu’estima mai, pasmens que foguèt pas conscientament present a mon esperit alara que j’escriviái, e l’episòi del panatòri es présentat naturalament (e gaireben inevitablament) vesent las circonstanças. Es dificil d’envisatjar un autre biais de contunhar l’istòria a aquel moment. Ami pensar que l’autor de ''Beowulf'' diriá a quicom prés lo mèsme<ref name="L-25"/>.|{{nobr|[[J. R. R. Tolkien]]}}, letra al redactor en cap de l’''Observer''}} Segon Tom Shippey, la conversacion entre los dos personatges s’inspira tanben del ''[[Fáfnismál]]'' (« La ballade de Fáfnir »), un poèma de l’''Edda poetica''<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=323}}.</ref>. Douglas Anderson remarca que los dos grands dracs de la literatura nordica, aquela de la ''[[Völsunga saga]]'' ([[Fáfnir]]) e aquel de ''Beowulf'', morisson quand son ferrit al ventre, coma Smaug<ref name="Anderson-326" />. Anderson cita tanben los romans de [[George MacDonald]], ''[[La Princessa e lo Gobelin]]'' e la seguida, ''[[La Princessa e Curdia]]'', coma avent influciat l’aspècte dels gobelins<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=134-135}}.</ref>, la vision des pemonts montanhoses<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=144}}.</ref> o lo comportament de Galion, botelhièr de Thranduil, qu'es semblabla a aquel del majordòm du rei dins ''{{en}}The Princess and Curdie'', perque aman los dos beure los vins melhors de lors senhors<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=271}}.</ref>. En 1955, Tolkien admet dins una letra a W. H. Auden que lo roman per enfants ''{{en}}[[The Marvellous Land of Snergs]]'', d'E. A. Wyke-Smith, es {{cita|sens dobte una font literari inconscienta (!) pels Hobbits e per res de mai}}<ref name="Lettre 163"/>. Aquel roman conta l’istòria d’un Snerg, membre d’una raça [[Antropomorfisme|antropomòrfa]] caracterizada per sa petita talha, coma los hobbits. Tolkien declara que lo mot « hobbit » pòt èsser inspirar pel roman [[satira|satiric]] ''[[Babbitt (roman)|Babbitt]]'', de [[Sinclair Lewis]]. Lo passatge dels [[warg]]s s’inspira en partida de la batalha dels licantròps dins ''{{en}}The Black Douglas'', considerat per Tolkien coma un dels melhors romans de [[Samuel Rutherford Crockett]], que l'impressionèt fòrça dins son enfança<ref name="Lettre 306"/>. Douglas Anderson prepausa de veire dins lo Mèstre d'Esgaroth e sos conselhièrs un rebat dels membres del conselh municipal de la ciutat d'[[Hamelin (Alemanha)|Hamelin]] dins lo poèma ''[[Lo Jogaire de flaüta d'Hamelin]]'' de [[Robert Browning]] (1842): qu'es tanben {{cita|avar, egoïsta, e se preocupa dels intreses dels seus ciutadans soque perque aquò servís los seus<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=293}}.</ref>}}. === Publication === La primièra edicion del ''Hobbit'' data de 1937. Es lo resultat de longas discussions entre Tolkien e son editor, coma sus las illustracions. Lo grand vam del libre entraïnèt mai d'una reimpressions, alara que la publicacion del ''Senhor dels Anèls'' incita Tolkien a ne revisar lo contengut. ==== Illustracions ==== [[Fichièr:Hobbit runes.png|thumb|upright=0.6|Table de las [[runas anglosaxonas]] emplegadas per Tolkien dins ''Lo Hobbit''.]] La correspondencia entre Tolkien e los ses editors testimònia de l’implicacion de l’autor sus las illustracions. Totes los elements faguèron l’objècte d’una correspondéncia intensa, coma ne testimònia Rayner Unwin. Las mapas son tanben font de debats: Tolkien vòl n'inclure cinc a l’origina. Vòl entre autre que la mapa de Thror siá inserida dins lo libre per sa primièra mencion dins lo tèxte, a que las [[runas anglosaxonas|runas]] « magicas » sián estampadas de biais a èsser visiblas sonque per transparéncia<ref name="Anderson-70">{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=70}}.</ref>{{,}}<ref name="L'arrivée de Mr Sacquet" />. Tot aquò èra tròp costós, fin finala, lo libre compren pas que doas mapas, aquela Thror e aquela Salvatgeria, reproduches en doas colors (negre e roge)<ref>{{en}} {{harvsp|id=ADescriptiveBibliography|{{lang|en|''{{nobr|J. R. R. Tolkien}}: A Descriptive Bibliography''}}|p=18}}</ref>. D'en primièr, Allen & Unwin envisatjava d’illustrar lo libre sonqu’amb de mapas, mas los primièrs esboces de Tolkien lor plasián tan que decidiguèron de los integrar sens aumentar lo prètz del libre, malgrat los còsts suplementaris. Encoratjat, l’autor lor ofrís un segond lòt de detz illustracions en blanc e negre: « Lo Puèg: Hobbivila de l’autre costat de l’Aiga » ''({{en}}The Hill: Hobbiton across the Water)'', « Los Trolls » ''({{en}}The Trolls}})'', « Lo Vial del Mont » ''({{en}}The Mountain Path)'', « Los Monts Bromoses mirant l’oèst dempuèi Eyrie per la Pòrte dels Gobelins » ''({{en}}The Misty Mountains looking West from the Eyrie towards Goblin Gate)'', « La Sala de Beorn » ''({{en}}Beorn’s Hall)'', « Selva Negra » ''({{lang|en|Mirkwood}})'', « La Pòrte del Rei elf » ''({{lang|en|The Elvenking’s Gate}})'', « La vila del Lac » ''({{en}}Lake Town)'', e « La Pòrta Granda » ({{en}}''The Front Gate''). Aquelas illustracions ocupan caduna una plena pagina, Levat « Selva Negra », qu'exigís una dobla pagina<ref>{{en}} {{harvsp|id=ADescriptiveBibliography|{{lang|en|''J. R. R. Tolkien: A Descriptive Bibliography''}}|p=21}}</ref>. Après los aver acceptadas, l'ostal d’edicion convenquèt Tolkien de dessenhar tanben la jaqueta del libre, quitament s'aviá de dobte de sas capacitats de dessenhaire. L’inscripcion runica a l'entorn de la jaqueta es una transliteracion fonetica de l’anglés, donant lo títol del libre e los noms de l’autor e dels editors<ref>{{en}} {{harvsp|id=InterruptedMusic|texte={{lang|en|''Interrupted Music: The Making of Tolkien's Mythology''}}|p=67}}</ref>. Mas, lo dessenh demandava mai d'una colors per son impression: roge, blau, verd e negre, çò qu'es plan costós<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=34}}.</ref>{{,}}<ref>{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{nos}}10 et 12, p. 15-17</ref>. Tolkien dessenhèt la jaqueta mai d'un còps, amb de totjorn mens de colors; la version finala ne compòrta sonque del nègre, verd e blau sus un fons blanc<ref>{{en}} {{harvsp|id=ADescriptiveBibliography|{{lang|en|''J. R. R. Tolkien: A Descriptive Bibliography''}}|p=48}}</ref>. L'ostal d’edicion [[EUA|estatsunidenc]] [[Houghton Mifflin Harcourt|Houghton Mifflin]], encargat de publicar lo libre als EUA, suggeriguèt d’engatjar un dessenhaire anonime que balhará qualques illustracions en colors per acompanhar los dessenhs en blanc e negre de Tolkien. L'autor s'i opsèt pas, la condicion essent que las illustracions remembren pas o siá pas influenciadas per [[Walt Disney|Disney]], que Tolkien amava gaire. Mas, Stanley Unwin estima que seriá melhor que Tolkien illustre d'esperel tot lo libre, çò que, fin finala será fa<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=28-29}}.</ref>. La primièra edicion americana remplaça « Lo Puèg: Hobbitvila de l’autre costat de l’Aiga » per una version en colors e apond de tablas coloradas novélas: « Fonscomba » ''({{en}}Rivendell)'', « Bilbon se desrevelha amb lo solelh de l’alba dins los uèlhs » ''({{en}}Bilbo Woke Up with the Early Sun in His Eyes)'', « Bilbon arriba a las cabanas dempuèi lo radèls dels elfs » ''({{en}}Bilbo comes to the Huts of the Raft-elves)'' e « Conversacion amb Smaug » ''({{en}}Conversation with Smaug)'', amb una malediccion nanica escricha en [[tengwar]], un alfabet inventat per Tolkien, e signada de dos [[Thurisaz|þ]] per Thrain e Thror<ref>{{en}} {{harvsp|id=HotH2|texte=Rateliff|p=602}}</ref>. La segonda edicion britanica utiliza las illustracions en colors, levat « Bilbon se desrevelha amb lo solelh de l’alba dins los uèlhs »<ref>{{en}} {{harvsp|id=ADescriptiveBibliography|{{lang|en|''J. R. R. Tolkien: A Descriptive Bibliography''}}|p=54}}</ref>. Las diferentas edicions del libre foguèron illustradas de biais diverses seguent mai o mens fidelament a l’arrengament original, mas fòrça d’autres son illustradas per d’autres artistas, subretot las versions tradusidas. L’usatge de las runas fach per Tolkien, coma simples elements de decoracion o coma signes magics dins l’istòria, es considerat coma una de las rasons de la popularitat d'aquel sistèma d’escritura dins lo corrent [[New Age]] e la literatura [[esoterisme|esoterica]]<ref>{{en}} Ralph W. V. Elliot, {{en}}« Runes in English Literature: From Cynewulf to Tolkien », dins {{de}}''Runeninschriften Als Quelle Interdisziplinarer Forschung'' de Klaus Duwel, p.|663–664</ref>, a causa de la popularitat de l’òbra de Tolkien coma element de la [[contracultura]] dels [[ans 1970]]<ref>{{en}} {{harvsp|id=Plowright2006|texte=Sweyn Plowright, {{lang|en|''The Rune Primer: A Down-to-Earth Guide to the Runes''}}|p=137}}.</ref>. ==== Revisions ==== En decembre de 1937, Stanley Unwin demanda a Tolkien una seguida al ''Hobbit''. En responsa, li prepausa los manuscrichs del ''[[Lo Silmarillion|Silmarillion]]'', mas l’editor refusa, estimant que lo public desira {{cita|mai d’informacions suls hobbits<ref>{{harvsp|id=Carpenter|texte=''{{nobr|J. R. R. Tolkien}} : une biographie''|loc=« Le nouveau hobbit »}}</ref>}}. Tolkien comença alara a trabalhar sus çò que vendrá ''Lo Senhor dels Anèls'', atal es obligat de modificar lo ''Hobbit''. Dins la primièra edition del ''Hobbit'', Gollum prepausa son anèl magic en prèmi del jòc de las enigmas, e après sa desfacha, es dispausat a l’ofrir a Bilbon. Mas, l’avent perdut, ofrís al hobbit, en cambi, de lo menar fòra de las caunas dels gobelins<ref name="Gollum">{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=156-160}}.</ref>. Per rebatre lo nòu concèpte de l’anèl e son poder de corrupcion, Tolkien fa Gollum mai agressiu e mens onèste al respècte de Bilbon, lo mena fòra de la caunas mas o fa pas qu’involontàriament. En [[1947]], Tolkien envia a Unwin aquela version del cinquen capítol « Enigmas dins l’escur », per exemple de cambiaments necessaris per far lo libre coerent amb ''Lo Senhor dels Anèls''. Tres ans mai tard, Tolkien es surprés de descobrir qu'aquela version novèla del capítol es incorporada dins los esboces de la novèla edicion del ''Hobbit'', qu'aviá pas estat avertit del cambiament<ref>{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro}}128, {{p.|141}}}}</ref>. Aquela segonda edicion pareguèt en 1951, amb una nota explicativa ont Tolkien explica de biais intèrne la modificacion del chapítol 5: la primièra version èra aquela que Bilbon aviá contat als seus companhs, alara que la segonda edicion conta los eveniments vertadièrs, Gandalf avent obtengut la vertat per fòrça de pressions<ref name="Gollum" />. Per adaptar encara mai lo ton del ''Hobbit'' a aquel de la seguida, Tolkien comença una novèla version del roman en 1960. Adapta la geografia dels primièrs capítols segon lo viatge de [[Frodon Saquet|Frodon]] dins ''Lo Senhor dels Anèls''. Mas, Tolkien l’abandonèt a partir de capítol 3, se l'èra dich que {{cita|èra tot simplament pas mai ''Lo Hobbit''}}: sa nòva escritura aviá perdut lo ton inchalhent e lo ritme sostengut del recit original<ref>{{en}} {{harvsp|id=HotH2|texte=Rateliff|p=781}}</ref>. En [[1965]], l'ostal d’edition estatsunidenca [[Ace Books]] publica una edicion de pòcha non autorizada del ''Senhor dels Anèls''. Los editors oficials de Tolkien, Houghton Mifflin (grand format) e [[Ballantine Books]] (pòcha), demandan a Tolkien de produire una version revizada del roman, de ne corrigir las pichonas decas e d’aver una version clarament somesa al drech d’autor als EUA. Alara qu'aquela revision es urgenta, Tolkien prefèra se consacrar a una novèla revision del ''Hobbit'', introdusent de nòus cambiaments per correspondre a l’evolucion de la ''[[Quenta Silmarillion]]''. Atal, lo passatge {{en}}{{cita|elves that are now called Gnomes}} (« los elfs ara nomenats Gnòms ») venon {{en}}{{cita|High Elves of the West, my kin}} (« los Nauts Elfs de l’Oèst, mon pòble »). Tolkien utilizava a l’origina lo tèrme ''[[Gnòm]]'' per designar los [[Ñoldor]]: l’etimologia grèga ''γνώσεις'' (« coneissença ») li pareisava en fach un nom apropriat pel mas savis dels elfs. Pasmens, l’idèa que se pòsca associar los seus elfs als gnòms de [[Paracelse]] li faguèt abandonar l'idèa. Aquela tresena edicion foguèt publicada en febrièr de 1966<ref name="Anderson-446" />. === Traduccions === En estiu de 1938, pauc abans lo començament de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], l'ostal d’edicion alemand Rütten & Loening, volgava publcar ''Lo Hobbit'' escriguèt a Tolkien per saber s'aviá d'originas [[Josieus|josuievas]]. Trobant las leis de segregacion nazias {{cita|dementas}} e lor doctrina raciala {{cita|totalament perniciosa e non scientifica}}. La primièra traduccion del ''Hobbit'' en lenga estrangièra es la [[suedés]]sa, pareguda en 1947. Tolkien n'es plan mescontent, afirmissent qu’« aviá prés de libertats non justificadas amb lo tèxte »<ref>{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro}}188, {{p.|249}}}}</ref>, entre autre tradusent lo tèrme ''hobbit'' per ''hompen''. Doas autras traduccions suedesas foguèron editadas en [[1962]] e [[1971]]. Primièras traduccion del vivent de l'autor: {| class="sortable" |- ! Edicion !! data !! Traductor |- | [[Suedés|Suedesa]] || 1947<br/><small>1962 e 1971</small> |- | [[Alemand]]a || 1957|| |- | [[Neerlandés|Neerlandesa]] || 1960 || |- | [[Polonés|Polonesa]] || 1960|| |- | [[Portugués|Portuguesa]] || 1962|| |- | [[Espanhòl]]a|| 1964|| |- | [[Japonés|Japonesa]] || 1965|| |- | [[Danés|Danesa]] || 1969|| |- | [[Francés|Francesa]] || 1969||[[Francis Ledoux]] |- | [[Norvegian|Norvegaiana]] || 1972|| |- | [[Finés|Finnesa]] || 1973|| |- | [[Italian]]a || 1973|| |- | [[Eslovac]]a || 1973|| |} Qualques meses abans sa mòrt, Tolkien aprenguèt qu’una traduccion [[islandés|islandesa]] èra en preparacion, una nòva que l'empliguèt de jòia<ref>{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro|352}}, p. 430}}</ref> ; mais Mas aquela traduccion sortiguèt en [[1978]]. Lo libre foguèt traduch mai tard dins una quarantena de lengas. ====En occitan==== * ''Bilbon lo Hòbbit''<ref>[https://editions-des-regionalismes.com/products/copie-de-arr227-armorial-des-landes-livre-3-a?_pos=1&_sid=2d3e90de1&_ss=r ''Bilbon lo Hòbbit'', Éditions des Régionalismes]</ref>, Sèrgi Viaule, Éditions des Régionalismes === Acuèlh critic === [[Fichièr:Alice par John Tenniel 25.png|thumb|upright=1.5|Illustracion de ''[[Las Aventuras d'Aliça al país de las meravilhas]]'' ([[1865]]), òbra de [[Lewis Carroll]], que l'ostal d’edicion [[Allen & Unwin]] compara ''Lo Hobbit'' dins la primièra edicion.]] A sa sortida, las criticas literàrias consacradas al ''Hobbit'' son majoritàriament positivas. Fòrça acertan la publicitat realizada per Allen & Unwin que lo compara a ''[[Las Aventuras d'Aliça al país de las meravilhas]]'' e a ''[[De l'autre costat del miralh]]'', dos romans de [[Lewis Carroll]]. Mas, J. R. R. Tolkien ama pas la comparason e la mencion desaparéis a la segonda edicion<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=41-42}}.</ref>. L’escrivan [[C. S. Lewis]], amic de Tolkien, publica doas criticas anonimas dins lo suplement literari del ''[[The Times|Times]]'', puèi dins lo quita ''Times'', ont fa l’elògi del roman coma de Tolkien e predich son futur succés. ''Lo Hobbit'' recep de bonas criticas dins lo ''Horn Book Magazine'' de l’editritz Bertha E. Mahony e de la cronicaira Anne Carroll Moore, alara que William Rose Benét lo qualifica dins lo ''Saturday Review of Literature'' de {{cita|fantastic esplendid}}<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=34-35}}.</ref>. Dins lo ''[[The New York Times|New York Times]]'', Anne T. Eaton lo descriu coma {{cita|un conta meravelhós contant una magnifica aventura, plena de suspens e adobat d’un umor tranquil vertadièrament irresistible}} e vei en el un dels melhors libres per enfants publicats a l’epòca<ref>{{en}}[url = http://www.nytimes.com/1938/03/13/books/tolkien-hobbit.html|títol = A Delightfully Imaginative Journey|autor = Anne T. Eaton|date = 13 mars 1938|editor = ''[[The New York Times]]''|lenga=en}}</ref>. Pendent lo {{en}}''Second Annual Children’s Festival'' del 1{{èr}} mai de 1938, lo ''[[International Herald Tribune|New York Herald Tribune]]'' causiguèt ''Lo Hobbit'' per recebre un prèmi d’una valor de {{unitat|250|$}} coma melhor libre per enfants publicat aquel an<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=36}}.</ref>{{,}}<ref>{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro}}28, {{p.|36}}}}</ref>. Qualques criticas negativas apareisson pasmens. Per ''Junior Bookshelf'', las peripecias qu'encontran los personatges {{cita|donan puslèu l’impression d’aver estat plaçadas deliberament sul camin, devent res a la succession naturala dels eveniments<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=32}}.</ref>}}. Dins son article sus las diferentas revisions del ''Hobbit'' (1981), Constance B. Hieatt defend lo roman contra de criticas remarcant que {{cita|fòrça criticas se trompèron per qu’èran pas capables de diferenciar las diversas revisions}}<ref>Constance B. Hieatt, « ''{{en}}The Text of The Hobbit: Putting Tolkien's Notes in Order'' », ''{{en}}English Studies in Canada'', vol.7, n°2, estiu de 1981, p.212-224}}.</ref>. ''Lo Hobbit'' foguèt nomenat al prèmi literari [[Carnegie Medal]] de la ''The Library Association'' al libre per enfants mai remarcable<ref name="Prix"/>. Foguèt tanben reconegut coma « roman mai important del sègle XX » dins la categoria « libres per enfants del sègle » per la revista ''Books for Keeps''<ref name="Prix"/>. == Influéncia sus ''Lo Senhor dels Anèls'' == Alara que ''Lo Hobbit'' foguèt a l’origina a l'origina òbras deribadas, sa seguida, ''lo Senhor dels Anèls'', es considerat coma son principal eritatge. L’intriga seguís la mèsma progression en anar e venir, las doas istòrias començant e s’acabant a Cuol de sac (''Bag End''), l'ostal de Bilbon Saquet; Gandalf enviá los protagonistas dins una quèsta cap a l’èst, Elrond ofrís refugi e conselh, los eròis escapan de pauc a de creaturas sosterranhas (gobelins/[[Khazad-dûm|la Moria]]), encontran un autre grop d’elfs ([[elfs silvans]]/[[Lothlorian]]), passant de tèrras ravatjadas, fan una importanta batalha ([[batalha de las Cinc Armadas]]/[[batalha dels camps del Pelennor]]), un descendent de rei torna al seu tròn ([[Bard l’Archer]]/[[Aragorn]]) e quand lo hobbit torna a çò d'el, troba una situacion alterada (bens més vendut a l'enquant/industrializacion de la [[Comtat (Tèrra Mejana)|Comtat]] par [[Saromane]])<ref name="Kocher"/>... L’arribada dels Aglas dins de la [[batalha de la Pòrta Negra]] dins ''lo Senhor dels Anèls'' es una referéncia dirècta a lor intervencion dins la batalha de las Cinc Armadas dins ''Lo Hobbit''<ref>{{harvsp|id=Sur les rivages de la Terre du Milieu|texte=Ferré|loc=chapitre 5 « le ''Seigneur des anneaux'' dans l’œuvre de Tolkien », {{p.|155}}}}</ref>. Dins los dos romans, l’arribada dels Aglas es lo ressòrt de l’[[eucatastròfa]]<ref>{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro}}89, p. 101}}</ref>. ''Lo Senhor dels Anèls'' a pamens una intriga fòrça mai complèxa, a causa del nombre mai grand de personatges principals. Le ton es gaireben desprovesit d’umour e los tèmas morals e filosofics son mai desvolopats e complèxes. Aquelas diferéncias entre las doas òbras podèt perturbar de lectors<ref name="Kocher"/>. Fòrça diferéncias estilisticas venon del fach que Tolkien aviá concebut ''Lo Hobbit'' per un public d'enfants e que ''lo Senhor dels Anèls'' anava tocar los mèsmes lectors, qu'entre temps avián grandit. == Analisi == === Estil === La prosa de Tolkien es sens pretencion e dirècta, prenent per aquerit son mond imaginari e descrivent los detalhs d’un biais practic, introdusent sovent lo fantastic d’un biais destornat. Aquel estil a ras de tèrra, utilizat dins d'òbras de ''fantasy'' mai tardièra coma ''[[Las Garenas de Watership Down]]'' de [[Richard George Adams|Richard Adams]], o ''[[Lo Darrièr Unicòrn (roman)|Lo Darrièr Unicòrn]]'' de [[Peter S. Beagle|Peter Beagle]], accèpta lo lector dins lo mond fictiu puslèu que d'ensejar de lo convéncer de sa realitat<ref>{{en}} {{harvsp|id=Timmerman1983|texte=John Timmerman, {{lang|en|''Other Worlds''}}|p=52}}.</ref>. Alara que ''Lo Hobbit'' es escrich de biais simple e amical, cadun dels personatges a una votz unica. Lo narrator, qu'interromp occasionalament la narracion amb d'incisas (dispositiu present dins la literatura d’enfança e dins la literatura anglosaxona<ref name="Sullivan"/>), a lo seu estil diferenciat d'aquel dels personatges principals<ref>{{en}} {{harvsp|id=Pienciak1986|texte=Anne Pienciak, {{lang|en|''Book Notes: “The Hobbit”''}}|p=36–39}}</ref>. La forma de basa de l’istòria es una quèsta<ref>{{en}} W. H. Auden, {{len}}« The Quest Hero »}}, dins {{en}}''Understanding the Lord of the Rings: The Best of Tolkien Criticism'', de Rose A. Zimbardo e Neil D. Isaaca, p.31–51}}</ref>, realizada en episòdis. Pendent la partida mai granda del libre, cada capítol introduch un abitant diferent de la Salvatgeria, a vegada amical al respècte dels protagonistas, e a vegadas dangierós. Alara que fòrça encontras sián menaçantas, lo ton general es leugièr, e interromput per de cançons. Un exemple de l’usatge de las cançons per mantenir la leugieretat de ton es quand Thorin e la companhiá son capturats pels gobelins, caminant dins las prigondors de las cròtas e cantant: {{Col-begin}} {{Col-2}} <poem> {{lang|en|''Clap! Snap! the black crack!'' ''Grip, grab! Pinch, nab!'' ''And down down to Goblin-town'' ''You go, my lad!'' }}</poem> {{Col-2}} <poem> Cric ! Crac ! la fenda escura! Sarra, tòrç ! Pinça, mossega ! Davala, davala ! a Gobelinvila Vas, mon gojat ! </poem> {{Col-fin}} Aquel cant d’onomatopèas ofrís una interrupcion comica al mitan d’una scèna esglasianta. Tolkien realiza l’equilibri entre umor e dangièr per d’autres mejans tanben, coma lo ridicul e lo ''parlar cockney'' dels trolls, o l'embriaguesa dels elfs que capturan los nans<ref name="Randel" />. La forma generala, aquela d’un viatge dins de païses estranhs, es presentada sus un biais leugièr e copat de cançons, benlèu sul modèl dels {{en}}''Icelandic Journals'' de [[William Morris]], autor fòrça apreciat de Tolkien<ref>{{en}} {{harvsp|id=Mythlore98|texte={{lang|en|« An unexpected Guest. influence of William Morris on {{nobr|J. R. R. Tolkien}}'s works »}}|loc= dans ''Mythlore''}}</ref>. === Genre === ''Lo Hobbit'' utiliza los modèls narratius de la literatura per enfants, coma lo narrador omniscient e los personatges que los enfants pòdon s’identificar, coma lo petit, gromand e moralament ambigú Bilbon. Lo tèxte soslinha la relacion entre lo temps e los progreses narratius e distinga clarament los luòcs « segurs » dels luòcs « dangierós » dins sa geografia. Son d'elements claus d'obratges destinats als enfants<ref name="Poveda"/>, tot coma l'estructura en « anar e venir », tipic dels romans initiatics<ref>{{en}} {{harvsp|id=GambleYates2002|texte=Nikki Gamble et Sally Yates, {{lang|en|''Exploring Children's Literature''}}|p=43}}</ref>. Pasmens que Tolkien aja en seguda afirmat pas amat que lo narrator parla dirèctament al lector<ref name="L'arrivée de Mr Sacquet" />, aquel aspècte contribuís de segur al succés del roman, l’istòria podent èsser aisidament legit en nauta votz<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20080621025204/http://www.cliffsnotes.com/WileyCDA/LitNote/The-Hobbit-Critical-Essays-Major-Themes.id-171,pageNum-68.html The Hobbit Major Themes]</ref>. Emer O’Sullivan, dins son ''{{en}}Comparative Children's Literature'', remarca que ''Lo Hobbit'' es un dels escaces libres per enfants acceptats dins la literatura correnta, a costat del ''[[Lo Mond de Sofiá|Mond de Sofiá]]'' de [[Jostein Gaarder]] (1991) e de la seriá ''[[Harry Potter]]'' de [[J. K. Rowling]] (1997–2007)<ref>{{en}} {{harvsp|id=O'Sullivan2005|texte=Emer O’Sullivan, {{lang|en|''Comparative Children's Literature''}}|p=20}}.</ref>. Tolkien considerava ''Lo Hobbit'' coma un conte de fadas e l’ecriguèt sus un ton adaptat als enfants<ref>{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro}}131, p. 159}}</ref>. Fòrça elements del conte de fadas, coma la repeticion dels eveniments (arribada dels nans a çò de Bilbon e a çò de Beorn, elements folclorics…<ref name="St.Clair"/>). Mas, Bilbon es pas l'eròis abitual dels contes de fadas: es pas lo bèl ainat o la mai bèla gojata, mas un hobbit poput, d’edat mejana, pro aisit<ref>{{en}} {{harvsp|id=Zipes2000|texte={{lang|en|''The Oxford Companion to Fairy Tales''}}|p=525}}</ref>. ''Lo Hobbit'' es conforma als 31 motius del conte establits per [[Vladimir Propp]] dins son libre de 1928 ''{{en}}Morphology of the Folk Tale'' a partir d’un analisi estructurala del folklòr rus<ref>{{en}} {{harvsp|id=Brush2005|texte={{lang|en|''The Limitations of Scientific Truth''}}|p=108}}</ref>. Lo roman es mai sovent classificat dins la ''[[fantasy]]'' mas, coma ''[[Peter Pan]]'' de [[J. M. Barrie]] e ''{{en}}The Princess and the Goblin'' de [[George MacDonald]], que totes influencièron Tolkien e contenon d'elements de ''fantasy'', es d'en primièr considerat coma una òbra de literatura per enfança e jovença. Los dos genres son pas mutualament exclusius<ref name="Sullivan">{{en}} {{harvsp|id=HighFantasy|texte={{lang|en|« High Fantasy »}}, dins {{lang|en|''International Companion Encyclopedia of Children's Literature''}}|p=309–311}}</ref>. === Tèmas === Lo tèma principal del roman es lo desvelopament e madurament del personatge principal e eponime: lo hobbit Bilbon. Dins ''{{en}}Children's Literature'', Matthew Grenby afirma que ''Lo Hobbit'' es un libre de [[desvelopament personal]] e que lo considèra pas simplament coma una [[aventura]] fantastica tradicionala, mas coma un [[roman d’aprendissatge]], ont lo personatge acquerís una consciéncia mai granda de son identitat e una fisança melhora dins lo mond exterior mercé al viatge que mena<ref name="Children's Literature"/>. Dins son ensag ''{{en}}The Psychological Journey of Bilbo Baggins'', e ''{{en}}A Tolkien Compass'' de Jared Lobdell, Dorothy Matthews vei dins de capítols del roman lo concèpte [[Carl Gustav Jung|jungian]] d’« [[individuacion (psicologia analitica)|individuacion]] ». Descriu lo viatge de Bilbon coma una quèsta de maduretat e coma una metafòra d'aquel procés de descobèrta de se<ref>{{en}} Dorothy Matthews « [http://books.google.co.uk/books?id=TqJ7gHrwjUEC&printsec=frontcover#PPA27,M1 The Psychological Journey of Bilbo Baggins] », dins {{harvsp|id=Lobdell1975|{{lang|en|''A Tolkien Compass''}}}} de Jared Lobdell.</ref>{{,}}, una observacion partejada per l’escrivan [[Ursula K. Le Guin]]<ref>{{harvsp|id=Ursula K. Le Guin|texte={{en}} Ursula K. Le Guin, {{lang|en|''The Language of night: essays on fantasy and science fiction''}}|p=65}}.</ref>. L’[[analogia]] de l’« [[al delá]] » e de l'eròis que ne torna amb de tresaurs profitables (coma l’anèls o las lamas elficas) remembra los [[arquetipe (psicoologia analitica)|arquetipes]] [[mitologia|mitologics]] relatius a l’initiacion e al passatge a l’edat adulta, coma lo descriu lo [[mitograf]] [[Joseph Campbell]]<ref name="Randel"/>. Dins ''{{en}}Tolkien's Art'', Jane Chance liga lo desvolopament e la creissença de Bilbon, al respècte dels autres personatges, amb los concèptes de reialtat justa e de reialtat impura coma dins l’''[[Ancrene Wisse]]'', e tanben amb una interpretacion [[cristianisme|crestiana]] de ''[[Beowulf]]''<ref>{{en}} Jane Chance, {{en}}''Tolkien's Art'', « [http://books.google.co.uk/books?id=xvGLsT_dP_YC&pg=PR5&hl=es&source=gbs_selected_pages&cad=0_1#v=onepage&q&f=false The King under the Mountain: Tolkien's Children's Story] »</ref>. Totjorn dins ''{{en}}Children's Literature'', Matthew Grenby estima que lo depassament de la cobesença e de l’egoïsme es la principala morala de l’istòria<ref name="Children's Literature" />. La cobesença es un tèma recurrent: mai d'unas peripecias naisson de l'enveja d’un o mai personatges per de la noiritura (los trolls volon manjar los nans o los nans volon tastar al banquet des elfs) o per d'objèctes precioses, aur o joièls<ref>{{en}} [http://www.bookrags.com/notes/hob/TOP1.htm The Hobbit Book Notes Summary: Topic Tracking - Greed] ed: BookRags</ref>. Aquela avarícia, amb la malignitat que ne ven, es al primièr plan amb l'enveja de Thorin per l’Arkenstone, que constituís lo punt moral crucial del recit. Bilbon pana l’Arkenstone, una antica relica nana, e ensag de la negociar amb Thorin en cambi de la patz. Mas, Thorin vira contra lo hobbit que considèra coma un traïdor, malgrat las precedentas promessas qu’aviá fach<ref>{{en}} {{harvsp|id=ClarkTimmons2000|texte=George Clark et Daniel Timmons, {{lang|en|''Views of Middle-earth''}}|p=85–86}}</ref>. A la fin, Bilbon daissa la pèira preciosa e la mai granda partida de sa part del tresaur per ajudar aqueles que n'an pas mai besonh. Tolkien explora tanben lo motiu dels joièls provocant una intensa aviditat, coma los [[silmaril]]s del ''[[Lo Silmarillion|Silmarillion]]''; e mai, los mòts « Arkenstone » e « [[silmaril]] » son etimologicament ligats dins son òbra<ref>{{en}} {{harvsp|id=HotH2|texte=Rateliff|p=603–609}}}}</ref>. Un autre tèma del ''Hobbit'', segon d'autres autors, es l’[[animisme]], un concèpte important en [[antropologia]] e dins lo desvelopament de l’enfant, fondat sus l’idèa que totas las causas, tanben los objèctes inanimats, los fenomèns naturels, los animals e las plantas, possedisson una intelligéncia umana. Dins ''{{en}}The History of The Hobbit'', John D. Rateliff lo nomena lo {{cita|tèma del [[doctor Dolittle]]}} e cita la multitud d’animals que parlan coma indici per confirmar l'idèa, per exemple los còrbs, las aranhas e lo drac Smaug, sens comptar las creaturas antropomorficas que son los gobelins o los elfs. Segon Patrick Curry (dins ''{{en}}Defending Middle-Earth''), l’animisme percors tot lo roman e apareis tanben dins d’autres òbras de Tolkien; menciona las « raïces del mont » e los « pés dels arbres » coma de passatges de l’inanimat cap a l’animat<ref>{{en}} {{harvsp|id=Curry1998|texte=Patrick Curry, {{lang|en|''Defending Middle-earth''}}|p=98}}</ref>. === Interpretacions === ''Lo Hobbit'' pòt èsser consierat coma l’expression creativa dels trabalhs teorics e universitaris de Tolkien. Los tèmas presents dins la [[Literatura en anglosaxon]], e subretot dins lo poèma ''Beowulf'', an una importança granda dins la caracterizacion del mond antic ont evolua Bilbon. Tolkien coneissava perfièchament ''Beowulf'', e es un dels primièrs a aver estudiat ''Beowulf'' coma una òbra literària que la valor es pas unicament istorica. Sa conferéncia de 1936 ''[[Beowulf: Los Monstres e las Criticas]]'' es totjorn utilizada pels estudiants en [[anglosaxon]] al començament del sègle XXI. Qualques elements de ''Beowulf'' son dins ''Lo Hobbit'', coma lo drac monstruós e intelligent<ref name="Hall"/>. Qualques descripcions del roman semblan dirèctament tiradas de ''Beowulf'', coma lo moment ont lo drac estira lo col per niflar l'intrús<ref>{{en}} Mary Faraci, {{en}}« "I wish to speak" (Tolkien’s voice in his Beowulf essay) », dins {{harvsp|id=Chance2002|{{lang|en|''Tolkien the medievalist''}} de Jane Chance|p=58–59}}</ref>. Tanben, las descripcions de Tolkien de l’accés a la tuta del drac rebaton los passatges secrèts de ''Beowulf''. Tolkien ne profiècha per afinar los passatges de ''Beowulf'' qu’estimava mens satisfaisents, coma lo panatòri de la copa o l’intellect e la personalitat del drac<ref>{{en}} {{harvsp|id=Purtill2006|texte={{lang|en|''Lord of the Elves and Eldils''}}|p=53–55}}</ref>. Una autra influéncia del vielh anglés sus ''Lo Hobbit'' aparéis majans las espasas nomanadas e ornadas de runas. Es utilizant sa lama elfica que Bilbon realiza sa primièra accion eroïca independanta. La nomenant « Dard », Bilbon accèpta las practicas culturalas presentas dins ''Beowulf'', çò marca son intrada dins l’ancian mond ont evolua<ref>{{en}} {{harvsp|id=Mythlore96|texte={{lang|en|« "In the hilt is fame": resonances of medieval swords and sword-lore in {{nobr|J. R. R. Tolkien}}'s The Hobbit and The Lord of the Rings »}}|loc=dans ''Mythlore''}}</ref>. Aquela progression culmina amb lo panatòri de Bilbon d’una copa dins lo tresaur del drac, desrevelhant atal sa colèra, incident remembrant dirèctament ''Beowulf'' e inspirat de l'escquemas narratius tradicionals, coma explica lo quita Tolkien: {{cita|l’episòi del panatòri es présentat naturalament (e gaireben inevitablament) vesent las circonstanças. Es dificil d’envisatjar un autre biais de contunhar l’istòria a aquel moment. Ami pensar que l’autor de ''Beowulf'' diriá a quicom prés lo mèsme<ref name="L-25" />.}} Tolkien utiliza tanben sas teorias literàrias per concebre sos personatges e lors interaccions. Descriu Bilbon coma un [[anacronisme]] modèrne explorant un mond antic. Bilbon es capable de negociar e d’interagir dins aquel mond ancian, perque la lenga e las tradicions crean de ligams entre los dos monds. Per exemple, las enigmas pausadas per Gollum an de fonts istoricas, alara qu'aquela de Bilbon venon de libres per enfants contemporanèus. Es la forma comuna del jòc de devinalhas que permet a Gollum e Bilbon d’interagir, e non pas lo quita contengut d'aquelas. L'idèa d’un contraste superficial entre los estils individuals dels diferents personatges, lors tons e lors centres d’interés, menant a una prigonda unitat entre l’ancian e lo modèrne, es un tèma recurrent dins ''Lo Hobbit''<ref name="Shippey_Author"/>. Smaug es l’antagonista màger del roman. L’episòdi de Smaug rebat en fòrça punts lo drac de ''Beowulf'', e Tolkien utiliza aquel passatge per realizar de teorias literàrias que desvolopèt a l'entorn del retrach del drac dins lo poèma anglosaxon, dotant la creatura d’una intelligéncia bestiala al delá de son ròtle sonque simbolic<ref name="Hall"/>. Smaug lo drac e sas sèrvas d’aur pòdon èsser envisatjats coma un rebat de las relacions tradicionalas entre lo mal e la metallurgia, coma los reunís la descripcion del [[Pandemòni]] dins ''[[Lo Paradís perdut]]'' de [[John Milton]]<ref name="compass"/>. De totes los personatges, Smaug es aquel que lo parlar es mai modèrne. Tanben que las teorias de Tolkien influencièron lo conte, sas experiéncias personalas pesèron dins sa concepcion. ''Lo Hobbit'', amb son eròi tirat de son fogal rural e jetat dins una guèrra alunhada ont l’eroïsme tradicional es futil, pòt èsser envisatjat coma una parabòla de la [[Primièra Guèrra Mondiala]]<ref name="great_war_rev"/>. Lo conte explora tanben lo tèma de l’eroïsme. Coma lo remarca Janet Croft, la reaccion literària de Tolkien pendent la guèrra es diferenta d'aquela de gaireben totes los autors de la postguèrra: utiliza gaire l’ironia coma mejan de distanciacion, privilegiant la mitologia per transmetre son experiéncia<ref name="Croft_II"/>. ''Lo Hobbit'' presenta de semblanças amb los obratges d’autres escrivans avent combatut pendent la Granda Guèrra, coma la representacion de la guèrra coma [[Pastoralisme|antipastorala]]: la « desolacion de Smaug », region ont exerça son influéncia e ont se debana la batalha de las Cinc Armadas, es descricha coma un païsatge desolat e marcat<ref name="Croft"/>. ''Lo Hobbit'' es un avertiment contra la repeticion de las tragèdias de la Primièra Guèrra Mondiala<ref>{{en}} {{harvsp|id=Zipes1999|texte={{lang|en|''When Dreams Came True: Classical Fairy Tales and Their Tradition''}}|p=24}}</ref> e l’actitud de Tolkien coma veteran pòt èsser resumida per la frasa de Bilbon a l’eissida de la batalha<ref name="Croft_II"/> : ''{{cita|Deu èsser la victòria, dins tot aquò! Mas sembla que sià un afar plan mòrne.}} == Eritatges e adaptacions == === Edicions postumas === [[Fichièr:Alan Lee 2005.JPG|thumb|upright=0.8|[[Alan Lee]] illustra l’edicion del ''Hobbit'' publicada en 1997 per de celebrar lo seissanten anniversari<ref name="Alan Lee"/>.]] Après la mòrt de J. R. R. Tolkien, tres edicions particularas del ''Hobbit'' foguèron publicada: ''[[Lo Hobbit anotat]]'' de Douglas A. Anderson, una edicion comentada del roman; una edicion illustrada per [[Alan Lee]]; e {{en}}''The History of The Hobbit'' de [[John D. Rateliff]], un estudi de la redaccion del roman, a l’imatge de l’''[[Istòria de la Tèrra Mejana]]'' de [[Christopher Tolkien]] per ''Lo Senhor dels Anèls'' e ''Lo Silmarillion''. L’edition annotée d’Anderson, publicada en 1988, celèbra lo cinquanten anniversari de la publicacion del ''Hobbit'' als EUA. Reprodusís lo tèxte complet del roman, amb de comentaris d’Anderson en marge. Sas anotacions pòrtan sus divèrs subjèctes: las influéncias de Tolkien per d'unes passatges, los ligams amb ''Lo Senhor dels Anèls'' e ''Lo Silmarillion'', e las modificacions del tèxte segon las revisions de Tolkien. L’obratge es fòça illustrat, utilizant los dessenhs de Tolkien, e d'autres produchs pels illustrators dins las traduccions en d’autras lengas<ref>{{harvsp|id=Anderson|Anderson|2012|p=11-12}}.</ref>. L’edicion illustrada per Alan Lee pareguèt en 1997, pel seissanten anniversari de la publicacion del ''Hobbit'' al Reialme Unit. L’òbra compren {{unitat|26|illustracions}} en colors e 38 en blanc e negre, totas de Lee<ref name="Alan Lee"/>. ''{{en}}[[The History of The Hobbit]]'' pareguèt en 2007. En dos tòms, ''{{en}}Mr. Baggins'' e ''{{en}}Return to Bag End'', [[John D. Rateliff]] prepausa una analisi extensiva dels esboces de l’òbra, e tanben la revisions de 1947 e 1960<ref>{{en}} [url = https://web.archive.org/web/20071223031625/http://www.tolkien-online.com/history-of-the-hobbit.html The History of the Hobbit] ed: Tolkien-Online.com</ref>. === Cinèma e television === La primièra adaptacion a l’escran del ''Hobbit'' es un [[cort metratge]] d'[[animacion]] realizat per [[Gene Deitch]] en 1966. Realizat dins l'urgéncia a la demanda del productor [[William L. Snyder]], que los dreches sus l'adaptacion del roman (aqueriguits en 1962) èran al punt d'acabar, ''{{en}}[[The Hobbit (film, 1966)|The Hobbit]]'' dura pas que dotze minutas e pren fòrça libertats amb l'òbra d'origina<ref>{{harvsp|id=Hammond & Scull - Reader's Guide|texte=Hammond & Scull, ''{{lang|en|Reader's Guide}}''|p=21}}.</ref>. Foguèt difusat un sol còp, lo 30 de junh de 1966 dins un cinèma nòvayorkés, mas es dempuèi visible sus [[YouTube]]<ref>{{en}} Gene Deitch [https://web.archive.org/web/20141218223914/http://genedeitchcredits.com/roll-the-credits/40-william-l-snyder/ 40. William L. Snyder] editor:genedeitchcredits.</ref>. ''{{en}}[[The Hobbit (film, 1977)|The Hobbit]]'', [[telefilm]] [[dessenh animat|d’animacion]] produch per [[Arthur Rankin Jr.]] e [[Jules Bass]], difusat sus la cadena [[National Broadcasting Company|NBC]] lo 27 de novembre de 1977. Amb un budgèt de près de tres milions de dolars, èra a l’epòca lo telefilm d’animacion mai costós jamai realizat<ref>{{en}} [url = http://www.nytimes.com/1977/11/27/books/tolkien-hobbitani.html Will the Video Version of Tolkien Be Hobbit Forming?] autor John Culhane, 27 de novembre de 1977, editor ''[[New York Times]]''</ref>. Des poèmas presents dins lo libre son més en musica per [[Maury Laws]] pel telefilm. L'scenari de Romeo Muller respècte l’essencial del roman, levat d'excepcions coma la dispareisson del persontage de Beorn. Lo libre tanben foguèt adaptat en telefilm pels [[The Hobbit (telefilm, 1985)|Sovietcs en 1985]]. [[Fichièr:PeterJacksonCCJuly09.jpg|thumb|left|upright|[[Peter Jackson]].]] {{Article detalhat|Lo Hobbit (films de Peter Jackson)}} En 1995, lo realizator [[Nòva Zelanda|neozelandés]] [[Peter Jackson]] e son esposa [[Fran Walsh]] exprimisson lor interés per una adaptacion cinematografica del ''Hobbit'', que seriá estat la primièra partida d’una trilogia completada per dos films sus ''Lo Senhor dels Anèls''. Mas, los dreches del ''Hobbit'' son a la [[United Artists]], alara realizèron [[Lo Senhòr dels Anèls (films de Peter Jackson)|Lo Senhòr dels Anèls]] en trilogia, que los dreches los comprèron la [[New Line Cinema]]<ref>{{en}} {{harvsp|id=Sibley2006|texte=Brian Sibley, {{lang|en|''Peter Jackson: A Film-maker's Journey''}}|p=313–316}}.</ref>. Après lo succés de la trilogia de Jackson, la companhiá [[Metro-Goldwyn-Mayer]], qu'aviá comprat United Artists e doncas los drechs del ''Hobbit'', anoncièt en septembre 2006 que voliá de trabalhar avec la New Line e Jackson. Fin finala l'òbra foguèt realizaren tres filmes Lo primier, [[Lo Hobbit: Un viatge inesperat]] (2012); lo segond, [[Lo Hobbit:La Desolacion de Smaug]], (2013); lo tresen volet, [[Lo Hobbit: La Batalha de las Cinc Armadas]], (2014). === Jòcs === En 1975, Larry Smith creèt e comercializèt lo jòc de societat ''{{en}}The Battle of the Five Armies'', dreches comprats per [[Tactical Studies Rules]]<ref>{{en}}[http://www.tolkienguide.com/modules/wiwimod/index.php?page=B5ATSR Battle of the Five Armies] ed:Tolkien Guide</ref>. En 1983, [[Iron Crown Enterprises]] (ICE) lança un autre jòc de societat, ''{{en}}The Lonely Mountain: Lair of Smaug the Dragon'', realizat per [[Coleman Charlton]]<ref>{{en}}[http://www.tolkienguide.com/modules/wiwimod/index.php?page=LonelyMountainGame The Lonely Mountain] ed:Tolkien Guide</ref> ; e en 1984 ''{{en}}The Battle of the Five Armies'', tanben desvolopada per Charlton amb Richard H. Britton e John Crowll<ref>{{en}} [http://www.tolkienguide.com/modules/wiwimod/index.php?page=B5AICE The Battle of Five Armies] ed:Tolkien Guide</ref>, e un [[Jòc de ròtle (Jòc de Societat)|Jòc de ròtle]] ''{{en}} Middle-earth Role Playing'', fondat sus ''Lo Hobbit'' e ''Lo Senhor dels Anèls''<ref>{{en}} [http://www.invasivedesigns.com/otherhands/frames_what.html What Is MERP?] ed: Invasive Design</ref>. En 2001, apareguèt ''{{en}}The Hobbit: The Defeat of the Evil Dragon Smaug'', concebut per Keith Meyers e Michael Stern<ref>{{en}} [http://www.boardgamegeek.com/boardgame/2456] The Hobbit (2001); ed: Board Game Geek</ref> e illustrat per [[Ted Nasmith]]<ref>{{en}} [http://www.tolkienguide.com/modules/wiwimod/index.php?page=HobbitSmaugGame The Hobbit: The Defeat of the Evil Dragon Smaug ("Der Kleine Hobbit")] ed: Tolkien Guide</ref>. De [[videojòc]]s son tirat del libre, amb o sens permission. Un mai al vam en 1982 èra ''[[The Hobbit (videojòc, 1982)|The Hobbit]]'', desvolopat per [[Krome Studios Melbourne|Beam Software]] <ref>[https://web.archive.org/web/20160118150259/http://www.worldofspectrum.org/showmag.cgi?mag=Crash/Issue04/Pages/Crash0400043.jpg] Stonked out, ed:''CRASH''</ref>. En 2003, [[Sierra Entertainment]] prepausa un [[jòc de plataformas]] amb d'elements de [[Videojòc de ròtle]], ''[[Bilbo le Hobbit (jeu vidéo)|Bilbo le Hobbit]]'', per PC, PlayStation 2, Xbox eGameCube<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20090418043600/http://uk.cube.ign.com/articles/440/440118p1.html The Hobbit (review)]; Matt Casamassina; ed:[[IGN Entertainment]]|langue=en}}</ref> e adaptat per Game Boy Advance<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20110713005215/http://uk.gameboy.ign.com/objects/550/550098.html IGN: The Hobbit] ed:[[IGN Entertainment]]</ref>. === Autras adaptacions === De setembre a novembre de 1968, la [[BBC]] 4 difusèt una [[The Hobbit (radiofonia)|adaptacion radiofonica del ''Hobbit'']] realizada per [[Michael Kilgarriff]] e producha per John Powell. Divisada en uèit partidas, aquela seria radiofonica de quatre oras seguís plan la trama de l'edicion de 1951 del roman. [[Anthony Jackson (actor)|Anthony Jackson]] ten lo ròtle del [[narrator]], [[Paul Daneman]] es Bilbon, [[Wolfe Morris]] Gollum, [[John Justin]] Thorin, John Pullen Elrond, [[Peter Williams (actor)|Peter Williams]] Bard e [[Heron Carvic]] Gandalf.<ref name="Radio" />. En 1989, l'ostal d’edicion [[Eclipse Comics]] publica un [[roman grafic]] del ''Hobbit'', escrich per [[Chuck Dixon|Charles « Chuck » Dixon]] e Sean Deming, e illustrat per [[David Wenzel]]. Es divisit en trés volums, lo primièr s'acaba quand Gollum joga a la enigmas amb Bilbon, e lo segon quand la companiá escapa del elfs slvans<ref>{{es}}[http://www.elfenomeno.com/info/ver/8797/titulo/El-Hobbit-en-comic|titre El hobbit en cómic] ed: El fenómeno|</ref>. ''Lo Hobbit'' foguèt adaptat mai d'un còp al [[teatre]], a partir del ans 1950. L’intriga del roman es mai o mens seguida segon los autors de l’adaptacion; lo cas mau extrèma es de segur ''Down in Middle Earth'', una comèdia musicala americana per enfants de 1969, notabla per son emplec d’un langatge « al vam », a sas allusions a la sexualitat e sos esclairatges psiquedelics<ref>{{en}} {{harvsp|id=Hammond & Scull - Reader's Guide|texte=Hammond et Scull, ''Reader's Guide|p=8–10}}</ref>. Selon Dick Huemer, citat per David Koenig, [[Walt Disney]] auriá agut l’idèa a partir 1938 d’adaptar ''Lo Hobbit'' perque arribava pas a comprene l’istòria d’''[[Las Aventuras d'Aliça al país de las meravilhas|Aliça al país de las meravilhas]]'' per ne far un film<ref name="Mouse Under Glass p81"/>. == Notas e referéncias == === Notas === <references group="N"/> === Referéncias === <ref name="Nains">{{harvsp|id=SDA|''Le Seigneur des anneaux''|loc=Appendice A - {{III}}. « Le peuple de Dúrin »}}</ref> <ref name="Appendice B">{{harvsp|id=SDA|''Le Seigneur des anneaux''|loc=Appendice B}}</ref> <ref name="Lettre 163">{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro}}163, {{p.|215}}}}</ref> <ref name="L'arrivée de Mr Sacquet">{{harvsp|id=Carpenter|texte=''{{nobr|J. R. R. Tolkien}} : une biographie''|loc=« L’arrivée de Mr Sacquet »}}</ref> <ref name="Lettre 257">{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro}}257, {{p.|346-347}}}}</ref> <ref name="Lettre 306">{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro}}306, {{p.|391-393}}}}</ref> <ref name="Lettre 297">{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro}}297, {{p.|383}}}}</ref> <ref name="Lettre 9">{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro}}9, {{p.|14}}}}</ref> <ref name="Odin">{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro}}107, {{p.|119}}}}</ref> <ref name="L-25">{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro}}25, {{p.|31}}}}</ref> <ref name="BBC">{{en}} {{Lien web|url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/7302101.stm|titre = Tolkien's Hobbit fetches £60,000|consulté le = 23 mars 2009|date = 18 mars 2008|éditeur = ''[[BBC News]]''|langue = en}}</ref> <ref name="Lettres p37">{{harvsp|id=Lettres-JRRT|texte=''Lettres''|loc={{numéro}}29, {{p.|37}}}}</ref> <ref name="Prix">{{en}} {{Lien web|url = http://www.tolkiensociety.org/faq01.html#awards|titre = Tolkien Society FAQ: Did Tolkien win any awards for his books?|consulté le = 14 juin 2008|éditeur = [[Tolkien Society]]|langue=en}}</ref> <ref name="Kocher">{{en}} {{harvsp|id=Kocher1974|texte=Paul Kocher, {{lang|en|''Master of Middle-earth''}}|p=31–32}}</ref> <ref name="Randel">{{en}} {{harvsp|id=Helms1976|texte= ''{{lang|en|Myth, magic ans Meaning in Tolkien's World}}''|p=45–55}}</ref> <ref name="Poveda">{{harvsp|id=Poveda2003|texte=Jaume Alberdo Poveda, {{lang|en|« Narrative Models in Tolkien's Stories of Middle-earth »}}}}</ref> <ref name="St.Clair">{{en}} {{Lien web |url=http://shelf1.library.cmu.edu/books/gloriana/ |titre=Tolkien's Cauldron: Northern Literature and The Lord of the Rings |consulté le = 9 juillet 2008 | auteur=Gloriana St.Clair |éditeur=Carnagie Mellon}}</ref> <ref name="Children's Literature">{{harvsp|id=Grenby2008|texte=Matthew Grenby, {{lang|en|''Children's Literature''}}|p=162}}.</ref> <ref name="Hall">{{en}} {{harvsp|id=MythloreDragons|texte={{lang|en|« Dreaming of dragons: Tolkien's impact on Heaney's Beowulf »}}|loc=dans ''Mythlore''}}</ref> <ref name="Shippey_Author">{{en}} {{harvsp|id=Shippey2000|texte={{lang|en|''Tolkien: Author of the Century''}}|p=41}}</ref> <ref name="compass">{{en}} {{harvsp|id=Lobdell1975|Jared Lobdell, {{lang|en|''A Tolkien Compass''}}|p=106}}</ref> <ref name="great_war_rev">{{en}} {{Lien web |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article1020455.ece |titre= Review: Cover book: Tolkien and the Great War by John Garth | auteur = Humphrey Carpenter| date = 23 novembre 2003 |éditeur=The Times Online|langue = en}}</ref> <ref name="Croft_II">{{en}} {{harvsp|id=Mythlore89|texte={{lang|en|« "The young perish and the old linger, withering": {{nobr|J. R. R. Tolkien}} on World War II »}}|loc=dans ''Mythlore''}}</ref> <ref name="Croft">{{en}} {{harvsp|id=Mythlore84|texte={{lang|en|« The Great War and Tolkien's Memory, an examination of World War I themes in ''The Hobbit'' and ''The Lord of the Rings'' »}}|loc=dans ''Mythlore''}}</ref> <ref name="Alan Lee">{{es}} {{Lien web|url = http://www.edicionesminotauro.com/fichalibro.aspx?IdPack=2&IdPildora=EXT493116|titre = El hobbit. Ilustrado por Alan Lee|consulté le = 28 mars 2009|éditeur = [[Minotauro|Ediciones Minotauro]]|langue = es}}</ref> <ref name="Film 1977">{{en}} {{Lien web|url = http://www.sociedadtolkiencr.com/04_cuartaEdad_cineTV_rankinbass.php|titre = Rankin/Bass: The Hobbit|consulté le= 17 juin 2008|éditeur = Sociedad Tolkien |langue=es}}</ref> <ref name="Peter Jackson">{{es}} {{Lien web|url = http://www.elpais.com/articulo/cultura/dolares/Tierra/Media/elpepucul/20080212elpepucul_1/Tes|titre = A por los dólares de la Tierra Media|consulté le = 17 juin 2008|date = 12 février 2008|éditeur = ''[[El País]]''|langue=es}}</ref> <ref name="25 avril">{{es}} {{Lien web|url = http://www.elpais.com/articulo/cultura/Confirmado/Toro/dirigira/Hobbit/elpepucul/20080425elpepucul_5/Tes|titre = Confirmado: Del Toro dirigirá El hobbit|consulté le = 16 juin 2008|date = 25 avril 2008|éditeur = ''[[El País]]''| langue = es}}</ref> <ref name="AFP">{{es}} {{Lien web|url = http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hcBHMzkfac2fqVPe7FfbFmRAnvxw|titre = Mexicano Guillermo del Toro renuncia a la dirección de "The Hobbit"|consulté le = 31 mai 2010|date = 31 mai 2010|éditeur = AFP|langue=es}}</ref> <ref name="Radio">{{en}} {{Lien web|url = http://www.tolkienlibrary.com/press/852-The_Hobbit_BBC_Dramatization.php|titre = Review: The Hobbit Dramatization re-released by BBC AudioBooks America (10.11.08)|consulté le = 18 février 2009|éditeur = Tolkien Library|langue=en}}</ref> <ref name="Mouse Under Glass p81">{{en}} David Koenig, ''[[Référence:Mouse Under Glass - Secrets of Disney Animation and Theme Parks (David Koenig)|Mouse Under Glass]]'', {{p.}}81</ref> === Bibliografia === La bibliographie est classée par ordre alphabétique des auteurs, les articles étant placés par date à la fin. {{Fiche de références|Bilbo le Hobbit (J. R. R. Tolkien)}} * {{Le Hobbit}} * {{Bilbo le hobbit}} * {{SDA}} * {{HoMe 1}} * {{Lettres-JRRT}} * {{Le Hobbit annoté}} * {{Ouvrage | id = Brush2005 | lenga = en | prenom1 = Nigel | nom1 = Brush | títol = The Limitations of Scientific Truth | sous-titre = | editor = Kregel Publications | luòc = Grand Rapids | annada = 2005 | pages totales = | isbn = 978-0-8254-2253-9 | isbn10 = 0825422531 | oclc = 61229688 | lccn = 2005022166 | passage = | url = http://books.google.com/?id=baZPTTwk3woC&printsec=frontcover }} * {{Carpenter - Tolkien}} * {{Ouvrage | lenga = en | prenom1 = Jane | nom1 = Chance | títol = Tolkien's Art | sostítol = A Mythology for England | editor = Kentucky University Press | lieu = | annada = 2001 | pages totales = | isbn = 978-0-618-47885-9 | isbn10 = 061847885X | passage = | url = http://books.google.co.uk/books?id=xvGLsT_dP_YC&pg=PR5&hl=es&source=gbs_selected_pages&cad=0_1#v=onepage&q&f=false | capítol = The King under the Mountain: Tolkien's Children's Story }} * {{Ouvrage | id = Chance2002 | lenga = en | prenom1 = Jane | nom1 = Chance | títol = Tolkien the medievalist | editor = Routledge | lieu = | annada = 2002 | pages totales = | isbn = 9780415289443 | passage = | url = http://books.google.com/?id=sNTI0WTNmw4C }} * {{Ouvrage | id = ClarkTimmons2000 | lenga = en | prenom1 = George | nom1 = Clark | prenom2 = Daniel | nom2 = Timmons | títol = {{nobr|J. R. R. Tolkien}} and His Literary Resonances: Views of Middle-earth | sous-titre = | numéro d'édition = 1 | editor = Greenwood Publishing Group | luòc = Westport | annada = 2000 | pages totales = | isbn = 978-0-313-30845-1 | isbn10 = 0313308454 | lccn = 99056047 | passage = | url = http://books.google.com/?id=ES0Hs75IVg0C&printsec=frontcover }} * {{Ouvrage | id = Curry1998 | lenga = en | prenom1 = Patrick | nom1 = Curry | títol = Defending Middle-earth | sous-titre = | editor = Houghton Mifflin | luòc = Boston | annada = 1998 | pages totales = | isbn = 978-0-618-47885-9 | oclc = 56194982 | lccn = 2004054096 | passage = | url = http://books.google.co.uk/books?id=mz2d3gYJpLkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false }} * {{Ouvrage | langue = | prénom1 = | nom1 = Duwel | títol = Runeninschriften Als Quelle Interdisziplinarer Forschung | sous-titre = | editor = Walter de Gruyter | lieu = | annada = 1998 | pages totales = | isbn = 978-3-11-015455-9 | isbn10 = 3110154552 | passage = | lire en ligne = | prenom1 = Klaus }} * {{Ouvrage | id = Sur les rivages de la Terre du Milieu | lenga = fr | prenom1 = Vincent | nom1 = Ferré | títol = Sur les rivages de la Terre du Milieu | sous-titre = | numéro d'édition = | editor = Christian Bourgois | lieu = | année = | pages totales = | passage = | lire en ligne = | isbn = }} * {{Ouvrage | id = InterruptedMusic | lenga = en | prenom1 = Verlyn | nom1 = Flieger | títol = Interrupted Music: The Making of Tolkien's Mythology | sous-titre = | editor = Kent State University Press | luòc = Kent | annada = 2005 | isbn = 978-0-87338-824-5 | isbn10 = 0873388240 | lccn = 2004024490 | passage = | lire en ligne = }} * {{Ouvrage | id = GambleYates2002 | lenga = en | prenom1 = Nikki | nom1 = Gamble | prenom2 = Sally | nom2 = Yates | títol = Exploring Children's Literature | sostítol = Teaching the Language and Reading of Fiction | editor = Sage | luòc = Londres | annada = 2002 | isbn = 978-0-7619-4046-3 | isbn10 = 0761940464 | lccn = 2002104044 | passage = | url = http://books.google.co.uk/books?id=96t8LdsoVX4C }} * {{Ouvrage | id = Grenby2008 | lenga = en | prenom1 = Matthew | nom1 = Grenby | títol = Children's Literature | sous-titre = | editor = Edinburgh University Press | lieu = | annada = 2008 | pages totales = | isbn = 978-0-618-47885-9 | isbn10 = 061847885X | passage = | url = http://books.google.co.uk/books?id=t8jas5ZsTBoC&printsec=frontcover&hl=es#PPA162,M1 }} * {{Hammond & Scull - Reader's Guide}} * {{Ouvrage | id = ADescriptiveBibliography | lenga = en | prenom1 = Wayne G. | nom1 = Hammond | prenom2 = Douglas A. | nom2 = Anderson | títol = {{nobr|J. R. R. Tolkien}} | sostítol = A Descriptive Bibliography | editor = Oak Knoll Press | luòc = New Castle, Delaware | annada = 1993 | pages totales = | isbn = 978-0-938768-42-5 | isbn10 = 0-938768-42-5 | lccn = 92035912 | passage = | lire en ligne = }} * {{Ouvrage | id = HighFantasy | lenga = en | prenom1 = Peter | nom1 = Hunt | títol = International Companion Encyclopedia of Children's Literature | an = 1996 | url = https://archive.org/details/internationalcom00hunt_0 | editor = Taylor & Francis | luòc = Londres | annada = 1996 | pages totales = | isbn = 978-0-415-08856-5 | isbn10 = 0415088569 | lccn = 95033448 | passage = | lire en ligne = }} * {{Ouvrage | id = Kocher1974 | lenga = en | prenom1 = Paul | nom1 = Kocher | títol = Master of Middle-earth, the Achievement of {{nobr|J. R. R. Tolkien}} | sous-titre = | numéro d'édition = | editor = Penguin | lieu = | annada = 1974 | pages totales = | passage = | lire en ligne = }} * {{Ouvrage | id = Ursula K. Le Guin | lenga = en | prenom1 = Ursula K. | nom1 = Le Guin | títol = The language of the night: essays on fantasy and science fiction | an = 1979 | url = https://archive.org/details/languageofnighte00legu | editor = Ultramarine Publishing | luòc = New York | annada = 1980 | isbn = 978-0-399-50482-2 | lccn = 80014864 | passage = | lire en ligne = }}. * {{Ouvrage | id = Lobdell1975 | lenga = en | prenom1 = Jared | nom1 = Lobdell | títol = A Tolkien Compass | editor = Open Court | luòc = La Salle | annada = 1975 | pages totales = | isbn = 978-0-87548-316-0 | lccn = 74020681 | passage = | url = http://books.google.co.uk/books?id=TqJ7gHrwjUEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | capítol = The Psychological Journey of Bilbo Baggins }} * {{Ouvrage | id = O'Sullivan2005 | lenga = en | prenom1 = Emer | nom1 = O'Sullivan | títol = Comparative Children's Literature | sous-titre = | editor = Routledge | luòc = Londres | annada = 2005 | pages totales = | isbn = 978-0-415-30551-8 | isbn10 = 0415305519 | lccn = 2004015163 | passage = | lire en ligne = }} * {{Ouvrage | id = Pienciak1986 | lenga = en | prenom1 = Anne | nom1 = Pienciak | títol = Book Notes: “The Hobbit” | an = 1986 | url = https://archive.org/details/jrrtolkienshobbi0000pien | sous-titre = | editor = Barron's Educational Series | lieu = | année = 1986 | pages totales = | isbn = 978-0-8120-3523-0 | isbn10 = 0812035232 | passage = | lire en ligne = }} * {{Ouvrage | id = Plowright2006 | lenga = en | prenom1 = Sweyn | nom = Plowright | títol = The Rune Primer: A Down-to-Earth Guide to the Runes | sous-titre = | numéro d'édition = 2 | editor = Rune-Net Press | luòc = Petersham | annada = 2006 | pages totales = | isbn = 978-0-9580435-1-9 | isbn10 = 0958043515 | oclc = 224887345 | passage = | lire en ligne = }} * {{Ouvrage | id = Purtill2006 | lenga = en | prenom1 = Richard L. | nom1 = Purtill | títol = Lord of the Elves and Eldils | editor = Ignatius Press | luòc = San Francisco | annada = 2006 | pages totales = | isbn = 978-1-58617-084-4 | isbn10 = 1586170848 | oclc = 75960376 | lccn = 2005938825 | passage = | lire en ligne = http://books.google.com/?id=cbcuwO3bwfgC }} * {{Ouvrage | id = Helms1976 | lenga = en | prenom1 = Randel | nom1 = Helms | títol = Myth, Magic and Meaning in Tolkien's World | editor = Granada | lieu = | annada = 1976 | pages totales = | isbn = 978-0-415-92150-3 | isbn10 = 0415921503 | passage = | lire en ligne = }} * {{HotH1}} * {{HotH2}} * {{Shippey - Road}}. * {{Ouvrage | id = Shippey2000 | lenga = en | prenom1 = Thomas Alan | nom1 = Shippey | títol = {{nobr|J. R. R. Tolkien}}: Author of the Century | sous-titre = | numéro d'édition = | editor = Harper Collins | luòc = Londres | annada = 2000 | pages totales = | passage = | lire en ligne = }} * {{Ouvrage | id = Sibley2006 | lenga = en | prenom1 = Brian | nom1 = Sibley | títol = Peter Jackson: A Film-maker's Journey | an = 2006 | url = https://archive.org/details/peterjacksonfilm0000sibl | sous-titre = | editor = HarperCollins | luòc = Londres | annada = 2006 | pages totales = | isbn = 978-0-00-717558-1 | isbn10 = 0-00-717558-2 | passage = | lire en ligne = }} * {{Ouvrage | id = Timmerman1983 | lenga = en | prenom1 = John | nom1 = Timmerman | títol = Other Worlds | sous-titre = | editor = Popular Press | luòc = Bowling Green | annada = 1983 | pages totales = | isbn = 978-0-87972-241-8 | isbn10 = 087972241X | passage = | lire en ligne = }} * {{Ouvrage | lenga = en | prenom1 = Rose A. | nom1 = Zimbardo | prenom2 = Neil D. | nom2 = Isaaca | títol = Understanding the Lord of the Rings: The Best of Tolkien Criticism | editor = Houghton Mifflin | luòc = Boston | année = 2004 | pages totales = | isbn = 978-0-618-42251-7 | isbn10 = 0-618-42251-x | lccn = 2004047274 | passage = | lire en ligne = }} * {{Ouvrage | id = Zipes2000 | lenga = en | prenom1 = Jack David | nom1 = Zipes | autor1 = Jack David Zipes | títol = The Oxford Companion to Fairy Tales | an = 2000 | url = https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000zipe | editor = Oxford University Press | luòc = Oxford | annada = 2000 | pages totales = | isbn = 978-0-19-860115-9 | isbn10 = 0198601158 | passage = | lire en ligne = }} * {{Ouvrage | id = Zipes1999 | lenga = en | prenom1 = Jack David | nom1 = Zipes | títol = When Dreams Came True: Classical Fairy Tales and Their Tradition | editor = Routledge | luòc = Nòva York | annada = 1999 | mes = agost | pages totales = | isbn = 978-0-415-92150-3 | isbn10 = 0415921503 | lccn = 98006764 | passage = | url = http://books.google.com/?id=AkTKEJyfYLIC&printsec=frontcover }} * ''[[Mythlore]]'' ** {{Article | nom = Croft | prenom1 = Janet Brennan | lenga = en | annada = 2002 | més = septembre | títol =The Great War and Tolkien's Memory, an examination of World War I themes in The Hobbit and The Lord of the Rings | periodic = Mythlore | numero = 84 | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0OON/is_4_23/ai_99848426 | id = Mythlore84 }} ** {{Article | nom1 = Croft | prenom1 = Janet Brennan | lenga = en | annada = 2003 | mes = junh | títol ="The young perish and the old linger, withering": {{nobr|J. R. R. Tolkien}} on World War II | périodique = Mythlore | numéro = 89 | url=http://www.thefreelibrary.com/%22The+young+perish+and+the+old+linger,+withering%22:+J.R.R.+Tolkien+on...-a0149176346 | id=Mythlore89 }} ** {{Article | langue = en | prenom1 = Jaume Alberdo | nom1 = Poveda | títol = Narrative Models in Tolkien's Stories of Middle Earth | periodic = Journal of English Studies | lien périodique = | volum = 4 | numéro = | jour = | mois = | annada = 2003-2004 | paginas = 7-22 | issn = | url = http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=1975822&orden=74928 | id=Poveda2003 }} ** {{Article | nom1 = Amison | prenom1 = Anne | lenga = en | títol = An unexpected Guest. influence of William Morris on {{nobr|J. R. R. Tolkien}}'s works | periodic= Mythlore | mes = julhet | annada = 2006 | numero = 98 | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m0OON/is_1-2_25/ai_n27059870/?tag=content;col1 | id=Mythlore98 }} ** {{Article | prenom1 = R. Andrew | nom1 = McDonald | lenga = en | títol = "In the hilt is fame": resonances of medieval swords and sword-lore in {{nobr|J. R. R. Tolkien}}'s The Hobbit and The Lord of the Rings | annada = 2006 | mes = septembre | periodic = Mythlore | numero = 96 | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0OON/is_1-2_25/ai_n27059863 | id=Mythlore96 }} ** {{Article | prenom1 = Mark F. | nom1 = Hall | lenga = en | annada =2006 | mes = septembre | títol = Dreaming of dragons: Tolkien's impact on Heaney's Beowulf | periodic = Mythlore | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_m0OON/is_1-2_25/ai_n27059871 | id=MythloreDragons }} {{DEFAULTSORT:Hobbit, Lo}} {{paleta Tolkien}} 1cp5p21cj33f21t3khz6ehha64iyfrn 0 155412 2507866 1979180 2026-08-28T01:58:00Z ~2026-46917-93 65001 /* */ 2507866 wikitext text/x-wiki {{omon|Santa Marta (omonimia)}} [[Fichièr:Eglise Sainte Marthe.JPG|vinheta|drecha|Glèisa de Santa Marta]] '''Santa Marta''' es un [[Quartiers de Marselha|quartier]] dau 14en arrondiment de [[Marselha]], au [[Quartiers Nòrd (Marselha)|nòrd]] de la ciutat. Lo quartier tira son nom dau vilatjon de Santa Marta, establit au pè dei còlas tocant la [[Montanha de l'Estela]]. Una tradicion locala ditz que la [[Santa Marta|Santa]] se seriá arrestada dins lo ròdol en caminant devèrs la [[Santa Bauma]] e auriá begut a una fònt que son emplaçament l'es totjorn. Encuei, lo vilatje es bornat per un camp militar au sud-oèst, d'ostalàs bastits dins leis annadas 1960 au sud-est e au nòrd lo [[canau de Marselha]], dins un espaci encara pron sauvatge mai en cors de densificacion urbana. Lo quartier es conoissut per èstre lo sèti nacionau de l'entrepresa [[Ricard (entrepresa)|Ricard]], per la rason que son fondator, [[Pau Ricard]], naissèt e creissèt a Santa Marta. L'eco-quartièr Hauts de Sainte-Marthe foguèt lançat en 2004.[https://www.lemonde.fr/societe/article/2026/01/08/a-marseille-l-etonnante-saga-des-quartiers-nord-ces-secteurs-ont-conserve-toutes-les-strates-de-leur-longue-histoire_6660952_3224.html?srsltid=AfmBOooWbvGD_DjlAmxldZCPus2WmShUD-vTBjODWL0HiIWHRMSP1vTn]. [[Categoria:Quartier de Marselha|Santa Marta]] d4l2jvuvxqojxxir2ie9pxkxx1zcfl8 0 155737 2507657 2440286 2026-08-27T13:48:36Z Poiuytrell 61256 2507657 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Rome antique (larousse modf).jpg|thumb|upright=1.6|Mapa de la vila de Roma al sègle IV<br />{{fr}}([[Le Petit Larousse|Nouveau Larousse Illustré]], sègle XIX, [[1866]]-[[1877]]).]] [[imatge:Roman Empire map.ogv|thumb|upright=1.6|Evolucion de la Roma antica e de l'Empèri bizantin. {{legenda|#a64|[[Monarquia Romana]] ([[-753|753 AbC]] - [[-510|510 AbC)]].}} {{legenda|#a64|[[Republica Romana]] ([[-509|509 AbC]] - [[-27|27 AbC]]).}} {{legenda|#a6a|[[Empèri Roman]] ([[-27|27 AbC]] - [[395]]).}} {{legenda|#48a|[[Empèri Roman d'Occident]] ([[395]] - [[476]]).}} {{legenda|#bc4|[[Empèri Bizantin|Empèri Roman d'Orient]] ([[395]] - [[641]]). }} {{legenda|#bc4|[[Empèri Bizantin]] ([[641]] - [[1204]] e [[1260]] - [[1453]]).}} {{legenda|#5cc45e|[[Empèri de Nicèa]] ([[1204]] - [[1260]]).}} {{legenda|#5cc45e|[[Despotat d'Epir]] ([[1204]] - [[1337]]).}} {{legenda|#5cc45e|[[Empèri de Trebizonda]] ([[1204]] - [[1461]]).}} {{legenda|#5cc45e|[[Despotat de Morèa]] ([[1308]] — [[1460]]).}}]] La '''Roma antica''' es a l'encòp la [[Roma|vila de Roma]] e l'Estat que fondèt dins l'[[Antiquitat]]. L'idèa de Roma antica es inseparabla d'aquela de la [[cultura latina]]. Aquel massatge de vilatges al sègle VII capitèt a dominar l'ensems del [[bacin Mediterranèu]] e de l'[[Euròpa de l'Oèst]] del sègle I a V per la conquista militara e per l'assimilacion dels elèits locals, sa dominacion daissèt d'importants rèstes arqueologics e fòrça testimònis literaris, e dessenhèt per sempre l'imatge de la civilizacion occidentala. Pendent aqueles sègles, la civilizacion romana passa d'una [[monarquia]] cap a una [[republica]] [[oligarquia|oligarquic]] fins a un [[empèri]] [[autocracia|autocratic]]. L'istòria de la vila seguèt pas una creissença de contunh: als progrèsses, amb de ritmes fòrça variats, succediguèron d'estagnacions o quitament de retorn enrè. Mas los Romans capitèron a resòlvre las dificultats intèrnas nascudas de la conquista jos la [[Republica Romana|Republica]] transformant las institucions republicanas. La fondacion de l'[[Empèri Roman|Empèri]] per [[August]] marca lo començament d'un periòde que la conquista romana tòca los tèrmes del mond conegut a l'epòca e que la civilizacion romana, en partida influenciada pels Grècs, s'espandís durablament las regions conqueridas. A partir del sègle III, lo mond roman patiguèt de las [[grandas invasions]] dels [[Barbars]] venguts de l'Euròpa del Nòrd e de l'Asia, e per lor resistir se fabreguèt una estructura burocratica e militara, çò qu'empachèt gaire lo bèl reviscòl del sègle IV e l'establiment del [[cristianisme]] coma religion d'Estat. Après la [[Empèri Roman#La division e la fin de l'Empèri|separacion de l'Empèri]] en [[395]], de novèlas invasions sonan la fin a l'[[Empèri Roman d'Occident|Empèri en Occident]] en [[476]]. Per causa de l'instabilitat intèrna e de las atacas de la migracion dels pòbles, la [[Empèri Roman d'Occident|partida occidentala de l'Empèri]], que compren [[Ispània]], [[Gàllia]], [[Britània]], l'[[Africa romana‎|Africa del Nòrd]] e l'[[Itàlia]], se separa en reialmes independents a la fin del sègle V. La [[Empèri Bizantin|partida orientala de l'Empèri]], governada dempuèi [[Constantinòple]], incluissent [[Grècia antica|Grècia]], [[Anatolia]], [[Siria (província romana)|Siria]] e Egipte, subrevisquèt a aquela crisi, e malgrat la pèrda de Siria e d'Egipte al benefici profit de l'empèri araboislamic naissent, contunhèt a viure encara un millenari, fins a que fin finala sa destruccion per l'[[empèri Otoman]]. Aquel empèri medieval e crestian, nomenat « Empèri Roman » per los quites abitants, mas que los istorians nomenat mai sovent « [[Empèri Bizantin]] », es a mai d'un vejaire, eretièr de l'[[Empèri Roman]]. La civilizacion romana es sovent ligada dins l'[[Antiquitat classica]] amb la [[Grècia antica]], una civilizacion qu'inspirèt una granda partida de la cultura de la Roma antica. En mai del modèl de poder qu'aviá creat e que leguèt, e que fòrça princes ensagèron d'imitar o se n'inspirèron, la Roma antica contribuiguèt fòrça a bastir lo [[drech roman|drech]], las institucions e las leis, la guèrra, l'art e la literatura, l'arquitectura e la tecnologia e las [[Lengas romanicas|lengas dins lo mond occidental]], e son istòria contunha d'aver una influéncia majora sul mond fins ara. == La Roma reiala == {{Article detalhat|Monarquia romana}} === Primièrs Romans === Los primièrs Romans son organizats en grops ereditaris nomenats ''[[gens (Roma antica)|gentes]]'' o « clans ». Pendent longtemps, aquel tipe de divisions es corrent pels [[Indoeuropèus]]. Cada clan se compausa d’un massatge de familhas vivent jol cap d’un patriarca, lo ''[[pater familias|pater]]'' (mot [[latin]] per « paire »). Cada ''gens'' es una unitat que s’autogovèrna e cada membre d’una ''gens'' particulara a los mèmes dreches e responsabilitats que los autres membres. Cada clan se govèrna d'esperel de biais democratic (cada membre pòt votar) o aristocratic (un grop d’ancians gerís los problèmas). De longas abans la data tradicionala de la [[fondacion de Roma]], una comunautat aviá fusionat en confederacion, la vila d’[[Alba Longa]] essent lo punt d'acamp. Mas, après un temps, lo sèti de la confederacion se desplacèt cap a [[Roma]]<ref><big>{{en}}[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], ''A History and Description of Roman Political Institutions'', [[1901]], pp.1-2.</big></ref>. === Fondacion de l' ''Urbs'' (la Vila) (753 AbC.) === {{Article detalhat|Fondacion de Roma}} La vila de [[Roma]] es situada al centre de la [[peninsula italiana]], al sud d'[[Euròpa]] e dins una posicion centrala del [[bacin mediterranèu]]. Lo quite site de la vila, amb los seus [[Sèt puèges de Roma|sèt puèges]] e un espaci aigassós a la broa del [[Tibre]], dins la plana del [[Latium]], es propici als escambis comercials. Los primièrs Romans se serián installats sus la riba esquèrra del [[Tibre]], a gaireben {{Unitat|20|km}} de la bòca del flum. Lo primièr vilatge independent se trapariá sul [[Mont Palatin|Palatin]]. D’autras se formèron sul [[Quirinal]], l’[[Esquilin]], lo [[Capitòli (Roma)|Capitòli]] e suls puèges del [[Cèli]]. Al suc de cada puège i a una ciutadèla aparant los abitants. !lèu, aqueles vilatges fan un sinecisme (massatge d'ostals) per formar la [[Roma|vila de Roma]]. A l'entorn d'aquel periòde, existiriá benlèu d'espandiments cap al sud e lo long de la riba esquèrra fins a la bòca del [[Tibre]]<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, p.5.</ref>. ==== Legendas ==== [[Fichièr:Aineias Ankhises Louvre F118.jpg|thumb|right|[[Enèu]] portant [[AnquisES]], [[enocoé]] de figuras negras, ~ [[-520|520]]-[[-510|510 AbC.]], [[Lovre]] (F 118).]] [[Fichièr:Italie -800.png|thumb|left|Los pòbles dins la peninsula italiana al començament de l'[[Edat del Fèrre]] : {{colomnas|nombre=2| {{legenda|#3200f7|[[Ligurs]].}} {{legenda|#808000|[[Venèts]].}} {{legenda|#FF80FF|[[Etruscs]].}} {{legenda|#80FFFF|[[Picenians]].}} {{legenda|#80FF80|[[Ombrians]].}} {{legenda|#C0B000|[[Latins]].}} {{legenda|#008000|[[Òscas]].}} {{legenda|#FF8040|[[Messaps]].}} {{legenda|#FFFF80|[[Grècs]].}} {{legenda|#C0C0C0|[[Siculs (Sicícia)|Siculs]].}} }} ]] La naissença de Roma es evocada dins de recits legendaris contats per [[Virgili]], [[Tit Livi]] e [[Denís d'Alicarnas]], e mai. Dins l’''[[Eneïda]]'', long poèma a la glòria de l'emperaire [[August]], [[Virgili]] conta las aventuras del troïan [[Enèu]], filh de [[Vènus (mitologia)|Vènus]]. Aquel capitèt a fugir de [[Tròia (Anatolia)|Tròia]] alara qu'aviá estat destrucha pels [[Aquèus]] amb son filh [[Ascani]] (o Iul), un grop de Troians e portant lo seu paire [[Anquises]] sus l'espatla. Après d'aventuras e d'amors contrariats amb [[Didon]], la reina de [[Cartage]], desbarquèt en [[Latium]] ont fondèt la vila de [[Lavinium]]. Son filh [[Ascani]] fonda [[Alba Longa]]. Aquela legenda permet de donar a [[Juli Cesar]] e son eretièr [[August]] una origina divina perque se presentan coma descendents d'[[Ascani]]<ref>{{VirÉné}}, II-VII.</ref>. [[Fichièr:Capitoline she-wolf Musei Capitolini MC1181.jpg|thumb|right|La [[loba capitolina]] (segon la legenda, [[Roma]] es fondada per [[Romul e Rème]], que, enfants, serián estat noirits per una loba).]] Après [[Ascani]], dotze reis se succediguèron a [[Alba Longa]]. Lo tresen, [[Numitor]], foguèt destronat per son fraire [[Amuli]]. Per escartar tot futur rival, faguèt de sa neboda, [[Rèa Silvia]], una [[vestala]], e avent donc l'obligacion de demòra verge. Mas lo dieu [[Mart (mitologia)|Mart]] d'ela s'enamora e nasquèron los bessons, [[Romul e Rème]]. ==== Arqueologia ==== Las recercas arqueologicas permetèron de trobar sul [[mont Palatin]], d'ostalets de pastres datant de la mitat del sègle VIII, çò que correspond a la data legendària de la [[fondacion de Roma]]. Los rèstes mòstran qu'a partir d'aquel moment, la ciutat se desvolopèt de contunh<ref>{{fr}}[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], « La royauté e la République », ''Histoire romaine'', [[París]], [[2006]], p.18.</ref>. === Començament de la Monarquia (sègle VIII e VII) === La [[Monarquia Romana|Monarquia]] se divisa en dos periòdes. La primièra vei lo règne dels quatre primièrs reis legendaris ([[Romul e Rème|Romul]]/[[Tit Tati]], [[Numa Pompili]], [[Tul Ostili]] e [[Anc Marci]]), als quals lo sabent atribuisson la fondacion de las institucions politicas e religiosas de la vila. Es organizada en [[curia (Roma antica)|curias]], lo [[Senat roman|Senat]] e los [[comicis curiats]] venguèron oficials. Roma s’engatja dins de guèrras de conquista. Seriá a aquel epòca que se fondèt lo pòrt d’[[Ostia]] e que foguèt bastit lo primièr pont sul [[Tibre]]<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, pp.3-6.</ref>. ==== Familhas patricianas e lor division en curias ==== {{Article detalhat|Patrician|Curia (Roma antica)}} [[Fichièr:Jean Auguste Dominique Ingres 019.jpg|right|250px|thumb|[[Jean-Auguste-Dominique Ingres|Ingres]], ''[[Romul e Rème|Romul]], vencedor d'[[Acron]], pòrta los [[Òps|despolha opimas]] al temple de [[Jupitèr (diu)|Jupitèr]] Feretrian'', [[1812]], [[París]].]] Segon çò dich la tradicion, los ancians Romans son divisats en tres grops o [[tribú (Roma antica)|Tribús romulèas]], los ''Tities'', los ''Ramnes'' e los ''Luceres''. L'origina e la composicion d'aquelas tribús demòra en controvèrsia entre los istorians<ref>{{Harvsp|Heurgon|1993|p=212-213}}</ref>. Las familhas apartenon a l’un d'aqueles tres grops constituisson las primièras familhas [[patrician]]nas. Per d’organizar la vila, aquelas familhas patricianas la divisèron en unitats nomenadas [[curia (Roma antica)|curias]], pasmens se, segon la legenda, aquela organizacion l'auriá creada lo primièr rei, [[Romul e Rème|Romul]]. Caduna de las tres tribús es divisada en dètz curias<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, pp.3-5.</ref>. ==== Creacion del Senat, dels comicis e Rei de Roma ==== {{Article detalhat|Curia (Roma antica)|Comicis curiats}} I a de clans que se gerisson de biais democratic amb per cada membre lo drech de vòte. D’autres se govèrnan de biais aristocratic, organizat a l'entorn d’un conselh d’ancians. Quand aqueles clans fusionèron per far nàisser una comunautat mai granda, ambedoas metòdes foguèron conservadas per governar. Los primièrs Romans s'exprimissián democraticament mejans una ''comitia'' o un « [[comicis|comici]] »). Las doas principalas assembladas formadas son conegudas jols noms de [[comicis curiats]] e de [[comicis calats]]. Los comicis son l’incarnacion de las tendéncias democraticas dels primièrs clans. Per respectar melhor la forma de [[democracia dirècta]] utilizada pels clans confederats, los dos comicis son organizats de biais a rebatre melhor las divisions tribalas de la vila. Los comicis son donc organizats per [[curia (Roma antica)|curias]]. Los membres de caduna de las tres tribús (''Ramnes'', ''Tities'' e ''Luceres'') son distribuïts a una curia precisa, cadun dels grops essent divisat en dètz curias. L’equivalent aristocratic de las assembladas pren la forma d’un conselh municipal dels ancians. Alara que los conselhs de cada clan se compausan dels ancians de las familhas dirigentas del clan, lo conselh municipal se compausa dels ancians apartenent als clans dirigents de la vila, conselh que vendrà lo [[Senat roman|Senat]]. Aquel (segon la legenda) se compausa de 300 ancians (dels ''[[pater familias|patres]]'') venent de caduna de las tres tribús e constituissent los primièrs senators romans<ref name="A6">[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, p.6.</ref>. Lo pòble e los ancians reconeisson la necessitat d’aver un dirigent politic unic, nomenat lo ''rex''. Lo pòble elegís lo rei alara que los ancians lo conselhan<ref name="A6"/>. === Monarquia tardièra (sègle VI) === Lo segond periòde, mai ric en eveniments que la primièra, vei lo règne dels tres darrièrs reis legendaris, lo grand espandiment del territòri roman e lo desvelopament de la [[plèba|classa plebeïana]] amb son integracion parciala a l'estructura politica de la vila. E aquel segond periòde vei los sols reis estrangièrs que regnèron sus Roma amb lors successions basadas sus l’ereditat. Los [[Tarquins|tres reis]] [[etruscs]] semilegendaris començon una politica de conquista. Es plan probable que de talas conquistas se faguèron a la fin de la [[Monarquia Romana|Monarquia]]. Se calguèt alara determinar çò que se deguèt far dels pòbles conquerits<ref name="A6"/>. Lo primièr rei etrusc de Roma, [[Tarquin l'Ancian]], succedís a [[Anc Marci]]. Foguèt suggerit que Roma èra estada envasida pels [[Etruscs]], quitament s'es gaire probable. La vila es situada sus una posicion aisidament de defendre e son espandiment aviat atira las populacions de tota la region. La politica liberala de la vila èra una escasença per un dirigent competent de ganhar lo tròn<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, pp.9-10.</ref>. ==== Apareisson de la classa plebeïana ==== {{Article detalhat|Plèba}} Mai sovent, los abitants que las vilas foguèron conqueridas i demorèron. Lor vida quotidiana e lor sistèma de govèrn demòran identics, mas lors vilas perdián lor independéncia al respècte de Roma. Pasmens, d'unes venon a Roma. Per prene un estatut economic viable e legal, los nòus arribants devon acceptar una dependéncia al respècte d'una familha [[patrician]]na o del rei (que el meteis es un patrician); venon alara [[clientelisme (Roma)|clients]] d’una familha patriciana. Fin finala, aqueles qu'èran ligats al rei son liberats de lor dependéncia. Aqueles constituisson alara los primièrs [[plèba|plebeïans]]<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, p.7.</ref>. Alara Roma grandissiá, demandava totjorn mai de soldats per las conquistas. Los non patricians apartenon a la mèma [[curia (Roma antica)|curia]] que lors [[Clientelisme (Roma)|patrons]]. Dins aquel temps, l’armada es organizada sus la basa de las curias, de biais que los individús dependents de familhas deven se batre. Pasmens, quand son desliurats de lor dependéncia, daissan la curia a la qual apartenon lor patron. Alara devon pas mai se batre, mas perdon tot estatut politic o economic<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, pp.7-8.</ref>. Per far tornar aqueles [[plèba|plebeïans]] dins l’armada, los patricians deguèron far de concessions, que se sap gaire pauc sus la natura d'aquelas. Una de las consequéncias es que los plebeïans an ara lo drech de possedir las lors tèrras. Venguts proprietaris terrians, an ara tot interès a defendre la vila, car se veniá a èsser conquerida, perdrián totas las lors tèrras. Mas pas cap de poder politic lor èran balhats<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, p.8.</ref>. Totes aqueles elements se realizant menèron a la [[Guèrra dels òrdres]] jos la [[Republica Romana|Republica]]. ==== Nòva organizacion serviana de l’armada ==== Per far tornar los [[plèba|plebeïans]] dins l’armada, lo rei [[Servi Tulli]] aboliguèt l’ancian sistèma qu'organizava las armadas sus la basa de las [[curia (Roma antica)|curias]] e lo remplaça per un sistèma basat sus la proprietat terrenca. Seguent la nòva organizacion de [[Servi Tulli]], doas novèlas unitats foguèron creadas. L’armada foguèt divisada en [[centuria]]s (''centuriae''). De futuras organizacions novèlas seràn mai eficàcia se basant sus las [[tribú (Roma antica)|tribús]]<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, pp.4-9.</ref>. Las [[centuria]]s s'acampan dins una assemblada nòva nomenada ''comitia centuriata'' ([[comicis centuriats]]). A sa creacion, aquela assemblada dispausa de cap de poder politic o legislatiu. Es simplament utilizada coma punt de reünion de l’armada<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, p.21.</ref>. === Dels reis mitologics === Lo [[filologia|filològ]] e [[comparatista]] [[Georges Dumézil]] vei dins la succession dels primièrs reis un exemple de las [[foncions tripartitas indoeuropèas]]<ref>{{fr}}[[Georges Dumézil|G. Dumézil]], ''Mythe e Épopée, I. II. & III.'', [[Gallimard]], [[Paris]], [[1995]].</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.14-16.</ref>: [[Romul e Rème|Romul]] lo fondator e le piós [[Numa Pompili]] exerçan la foncion sobeirana, a l'encòp organizatritz e sacerdotala, [[Tul Ostili]] la foncion guerrièra, [[Anc Marci]] la foncion productritz. A cada sobeiran legendari, se dona una contribucion particulara dins la naissença e la creacion de las institucions romanas e dins lo desvelopament sociopolitic de la ciutat. Dels reis etruscs, [[Tarquin lo Vièlh]] urbaniza Roma, [[Servi Tulli]] organiza la populacion ciutadina e militara e [[Tarquin lo Superb]], per son comportament, precipita l'instauracion de la Republica<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.11-12.</ref>. {{clr}} == La Republica romana == {{Article detalhat|Republica Romana}} Lo mot « republica » ven del [[latin]] ''res publica'', que significa « la causa publica ». Governar la ciutat es donc un afar public e collectiu. La devisa de la Republica es ''[[Senatus Populusque Romanus]]'', « lo Senat e lo pòble roman ». Simboliza l'union del [[Senat roman]], ont tenián sesilha a l'origina las [[patrician|familhas patricianas]], e de l'ensems dels [[ciutadanetat romana|ciutadans romans]]; los Romans essent divisats en dos grops, los [[patrician]]s e los [[plèba|plebeïans]]. Aqueles darrièrs son la massa dels artesans e païsans. Vivon fòra de l'organizacion patriciana e onoran pas cap d'aujòl particular. Los patricians son sovent proprietaris de [[latifundi]]s. Apartenon a de celèbras familhas, los ''[[Gens (Roma antica)|gentes]]''. Cada ''gens'' a lo seus cultes coma aquel dels aujòls e las sieunas tradicions. Son patrons d'un nombre mai o mens grand de [[clientelisme (Roma)|clients]] que devon obesissença e recebon en escambi ajuda e assisténcia se cal. === Aveiment de la Republica (sègle V e començament del IV) === ==== Fin dels reis etruscs e instauracion de la Republica ==== [[Fichièr:City of Rome during time of republic.jpg|thumb|left|Vista romantica de Roma, amb lo [[Tibre]], lo [[paret servian]] e lp [[pont Sublicius]], dominada pel [[Capitòli (Roma)|Capitòli]] e lo [[temple de Jupitèr Capitolin|temple]] dedicat a la [[triada capitolina|triada]] de [[Jupitèr (diu)|Jupitèr]], [[Junon]] e [[Minerva (mitologia)|Minerva]].]] L'istòria dels començaments de la Republica es plan escura: fòra de las descobèrtas arqueologicas, que permeton sonque excepcionalament de contar los eveniments, existís pas de fonts contemporanèas d'aquel periòde. Donc s'escriu l'istòria pas qu'amb de recits istorics que ne donan los quita Romans, recits sovent imprecises, a vegadas contradictòris, ont la legenda e l'escritura de tòca politica se mesclan al sovenir dels eveniments mai ancians. Pasmens, se de segur la tradicion embelís los fachs per donar pas a Roma lo ròtle marrit, s'admet ara que la tradicion romana se basa sus de fachs istorics, quitament s'es plan malaisit e sovent impossible de desmesclar çò vertadièr de çò fals<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.40-41.</ref>. [[Fichièr:Capitoline Brutus Musei Capitolini MC1183.jpg|right|thumb|upright=0.8|Bust de [[Luci Juni Brut]] als [[Musèus del Capitòli]].]] Segon las traditions, [[Luci Juni Brut]], lo nebot del darrièr [[Monarquia romana|rei]] [[Tarquin lo Supèrb]], es lo fondator legendari de la [[Republica Romana]], en [[-509|509 AbC]] Tarquin es capvirat, car utiliza los seus poders per instituir una tirania. Aqueles abuses son tan fòrts que lo Senat e lo pòble de Roma veson lo quite concèpte de monarquia coma odiós. Lo [[Senat roman|Senat]] perd lo contraròtle de l'eleccion dels novèls jos la [[Etruscs|dinastia etrusca]] dels [[Tarquins]], e es aquel prejudici a la sobeiranetat del Senat, puslèu qu’una tiraniá intolerabla, que buta los [[patrician]]s, puslèu que tot lo pòble, a sacar lo darrièr rei. [[Tarquin lo Supèrb]] soslèva de vilas [[Etrúria|etruscas]] conta la republica naissenta que los venç. [[Porsenna]], rei [[Etrúria|etrusc]] de [[Clusi]], fa lo sètge de Roma per far tornar al tròn Tarquin, mas renóncia a causa de l’obstinacion dels Romans. Los autors modèrnes tornan suls divèrs eveniments escurs contats pels istoriografs romans, coma l'episòdi de [[Porsenna]]<ref name="EB">[[Encyclopædia Britannica]] 2008, ''Ancient Rome''.</ref>. Fòrça vilas latinas sortisson del jo [[Etrúria|etrusc]] a la fin del sègle VI. Lo tiran se refugia enseguida a [[Tuscul]] ont buta son gendre [[Octavi Mamili]] a la guèrra. Alliat dels [[Latins]], fa lo darrièr combat contra Roma al [[Batalha del lac Regilli|lac Regilli]] ont es vençut, puèi morís d'unes ans mai tard a [[Cumes]] ont fa de son òste, lo tiran [[Aristodemos Malakos|Aristodèma]], son eretièr. De legendas suggerisson que la Monarquia diferís radicalament de la Republica naissenta. Es mai probable que se faguèt una transicion mai progressiva. Benlèu se faguèt pas un capvirament subte de la Monarquia, mas lo sol cambiament subte foguèt lo remplaçament del rei per una magistratura de dos caps limitada dins lo temps. Los autres cambiaments benlèu se realizèron mai progressivament que la tradicion o suggerís. ==== Guèrras exterioras ==== La [[batalha del lac Regil]], e lo fracàs de [[Porsenna]], marca la fin del règne dels [[Tarquins]] a Roma. En [[-493|493 AbC]], una aliança se faguèt amb la [[Liga latina]]: lo ''[[fœdus Cassianum]]''. Es la fin de la guèrra entre Romans e Latins e plaça Roma a egalitat de poder amb totes los membres de la [[Liga latina]] reünits. Se realiza alara a l'entorn de Roma un barri contra los [[Volscs]] e los [[Eques]] perque Roma se liga tanben als [[Ernics]] en [[-486|486 av. J.-C]]. L'istòria romana del sègle V es marcada per de guèrras contra los [[Volscs]] e los [[Eques]] e tanben a vegadas los [[Sabins]], mas Roma resistís e rebuta los montanhòls, lor fasent de desfachas pesugas e de trèvas mai o mens longas. Roma e [[Veias]] s'opausan per de motius economics. Mercé a [[Fidenas]], situada en amont de Roma sul un [[ga]] del [[Tibre]], Veias contraròtle la ''[[Via Salaria]]'' e lo trafec de la sal dins la region<ref>[[Jérôme Carcopino|J. Carcopino]], ''Virgile e les origines d'Ostie'', 2{{e}} éd., [[Paris]], [[1968]], pp.416-420.</ref>{{,}}<ref>[[Adalberto Giovannini|A. Giovannini]], ''Le sel e la fortune de Rome'', dans ''Athenaeum'' [[1985]], pp.373-286.</ref>. Una primièra guèrra, privada, es menada pels [[Fabians]], chaplats a la [[batalha del Cremer]]. Enseguida, vèrs [[-435|435 AbC]], Roma pren [[Fidenes]] un primièr còp, que ven una [[colonia (Roma)|colonia romana]], puèi definitivament en [[-425|425 AbC]], annada ont una trèva de 20 ans foguèt decidida. En [[-406|406 AbC]], Roma fa lo sèti de [[Veias]]. La guèrra e lo sètge durèron dètz ans, fins a [[-396|396 AbC]], La vila etrusca tomba dins las mans dels Romans dirigits pel [[dictator (Roma antica)|dictator]] [[Marc Furi Camil|Camil]] en [[-396|396 AbC]]. Aquela guèrra e aquela presa son un eveniment màger dins l'istòria romana: pel primièr còp, los soldats païsans demòran dins l'armada mai d'una annada entièra, sens tornar a çò d'eles per l'ivèrn, e pel primièr còp, en pagament, recebon una sòlda tirada d'un impòst nòu pagat pels proprietaris terrencs, lo ''[[tributum]]''. Lo territòri roman gaireben dobla de talha e Roma pren lo cap de l'aliança eternala entre pars conclusa amb la [[Liga latina]], dominant las autras ciutats. Atal, Roma vengèt tan fòrta que jamai cap d'autra ciutat latina o etrusca li posquèt pas far ombra<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.47-49.</ref>. Mas en [[-390|390 AbC]], una òrda gallesa, menada per [[Brennus (sègle IV AbC.)|Brennus]], espotiguèt l'armada romana. Las instàncias religiosas e los objèctes sacrats son meses en seguretat a [[Cerveteri|Caere]], una alida, abans que los Galleses prengan Roma e fagan lo sèti del [[Capitòli (Roma)|Capitòli]], ont los darrièrs defensors resistiguèron. Segon las tradicions, Roma es totalament destruïda e brutlada, sol lo Capitòli es salv (episòdi de las [[las aucas del Capitòli]]). Aquel sac demorèt un traumatisme per la Republica Romana, e, benlèu las tradicions exagèran la realitat<ref>{{fr}}Dominique Briquel, ''La prise de Roma par les Gaulois'', París, PUPS, 2008</ref>. Lo sac de Roma es pas qu'un eveniment minor dins una guèrra opausant los tirans de [[Siracusa]], [[Denís lo vièlh]] al començament del sègle IV, aliats dels [[Galleses]] qu'utilizan benlèu coma mercenaris (segon {{it}} Marta Sordi<ref>{{it }}Marta Sordi; Guerra E Diritto Nel Mondo Greco E Romano; Vita e Pensiero; 2002</ref>) d'[[Etruscs]] de [[Cerveteri|Caere]]), que son visats per l'ataca gallesa, e que demòran de pèrdas gravas pertes coma a Roma<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.64-65.</ref>. ==== Institucions primitivas e luta patriciat/plèba ==== L'endeman de la casuda de la [[Monarquia Romana|monarquia]], lo [[Senat roman|Senat]] e subretot los dos sols magistrats tornan al poder suprème, e passam d'un [[Monarquia|sistèma monarquic]] fins a un [[Oligarquia|sistèma oligarquic]]. Aquel cambiament de govèrn profèita sonque a una minoritat, lo novèl elèit: lo [[patrician|patriciat]]. Fòrça [[plèba|plebeïans]] son fòrça endeutat, e demòran donc la lei del patriciat. La [[primièra sesilha de la plèba]] se faguèt en [[-495|495 AbC]] e la plèba obten la creacion de la magistratura del [[Tribun de la plèba]] enebit als [[patrician]]s, encargada de defendre son interès. Los tribuns de la plèba son inviolables. Pòdon s'opausar a quina que siá lei prepausada pels autres magistrats: es l’''[[intercessio]]''. Los tribuns de la plèba ganhan de poder pauc a pauc. Per la ''[[Lex Publilia Voleronis]]'', los plebeïans s'organizar pel [[tribú (Roma antica)|tribú]], se fasent politicament independents dels [[patrician]]s<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, p.29.</ref>. Enseguida, demandan que las leis sián escrichas, mejans lo projècte de la ''[[Lex Terentilia]]'', per que Roma s'estrifa pendent un decenni, fins a qu'una comission extraordinària, los [[decemvirs]], siá establida per redigir de leis escrichas. La [[lei de las Dotze Taulas]] es redigida en dos còps. La segonda comission dels [[decemvirs]] ensaja de mantenir son poder absolut, mas amb la [[segonda sesilha de la plèba]], retirada sul [[Aventin|mont Sacrat]], deguèron demissionar, e la lei es aprovada pel [[assembladas legislativas de la Republica Romana|pòble roman]]. Segon los estudis modèrnes, lo segond decemvirat jamai se seriá acampat<ref name="EB"/>{{,}}<ref>{{en}}[[Olga Tellegen-Couperus]], ''A Short History of Roman Law'', pp.19–20.</ref>. La [[lei de las Dotze Taulas]] constituís lo primièr còs de las leis romanas escrichas. Lor redaccion es l'acte fondator del [[drech roman]], de las [[institucions de la Republica romana]] e del ''[[Mos majorum]]''. Una seria de leis es enseguida votada, amb que los [[plebiscite]]s promulgats pels [[comicis tributs]] an fòrça de lei jos resèrva que lo Senat las ratifica, lo drech d'apellacion al pòble tornèt, la sacrosantetat e l'inviolabilitat dels tribuns de la plèba son proclamadas: son las ''[[leges Valeriae Horatiae]]'', e tanben la supression de l'interdiccion de [[maridatge en Roma antica|maridatge]] entre [[plèba|plebeïans]] e [[patricians]]: la ''[[lex Canuleia]]''. Lo [[Senat roman|Senat]], per far fàcia a la demanda que lo [[Consul (Roma antica)|consulat]] s'obrís als [[plèba|plebeïans]], prepausa la creacion del [[tribunat militar de poder consulari]], obèrt a totes, e avent gaireben totes los poders del [[Consul (Roma antica)|consulat]], levats aqueles donats a una novèla [[magistrat]]ura [[patrician]]na, la [[Censor roman|censura]]. Al començament, los [[patrician]]s prenon la novèla magistratura, mas pauc a pauc, los [[plèba|plebeïans]] son totjorn mai nombroses a accedir al tribunat militar de poder consulari, que venguèt gaireben sistematic, remplaçant lo [[Consul (Roma antica)|consulat]]. En [[-376|376 AbC]], una seriá de leis foguèt prepausada per melhorar la situacion de la [[plèba]] a Roma. S'agís de leis politicas, economicas e socialas, per tòca de partejar lo poder suprèma entre [[plèba|plebeïans]] e [[patrician]]s, de lutar contra la presa pels patricians de las tèrras recentament annexadas a l'entorn de Roma (''[[ager publicus]]''), e a sostar la plèba qu'es aclapada per los deutes: las mesuras prepausadas son lo restabliment del [[Consul (Roma antica)|consulat]], amb obligatòriament un elegit [[plèba|plebeïan]] dins los dos consuls, l'interdiccion d’ocupar mai de 500 ''[[juger]]s'' sus l’''[[ager publicus]]'' e la deduccion del capital dels interèsses ja pagats e l'escalonament del remborsament dels deutes sus tres ans, e tanben la supression del ''[[nexum]]''. Las tres leis, unidas en una sola pel vòte, son aprovadas. Lo [[consul plebeïan|consulat plebeïan]] obrís implicitament l'accès a la [[dictator (Roma antica)|dictatura]] e a la [[censor roman|censura]]. Pendent tot aquel periòde, la Republica romana enfrenta fòrça enemics, e es de contunh en guèrra contra de pòbles [[italics]], avent sovent recors a l'eleccion d'un [[Dictator (Roma antica)|dictator]] per enfrentar la menaças exterioras, e es mai d'un còp pròcha de la catastròfa, coma amb lo [[sac de Roma (-390)|sac de Roma]] en [[-390|390 AbC]] === Conquista d'Itàlia (sègle IV e començament del III) === Lo sègle IV marca un cambiament màger dins l'istòria de Roma, perque se realizan las basas de l'espandiment del territòri roman fins en [[Campània]], malgrat la resisténcia fòrta dels montanhòls [[samnits]]. Los istorians contemporanèus identifican mai d'un factor qu'explican los cambiaments: lo traumatisme de las invasions gallesas e las dificultats que seguèron amb los mejancièrs, semblan aver persuadits los Romans d'acceptar pas mai las menaças e de començar un espandiment qu'a vegadads se pòt qualificar d'« imperialisme defensiu ». ==== Guèrra dels òrdres ==== {{Article detalhat|Guèrra dels òrdres}} Lo periòde que seguís lo vòte de las [[leis liciniosexcianas]] vei l’emergéncia de tendéncias alarmantas, coma l'aprochament de contunh dels tribuns e dels senators. Al mitan del sègle IV, lo [[concili plebeïan]] ratifica la ''[[Lex Ovinia]]'' que permet als censors de decidir de l'intrada de quin que siá magistrat nòu elegit al Senat. Los [[plèba|plebeïans]] avent ja fòrça magistraturas, lor nombre al Senat podava aumentar lèu. L'aprochament entre los tribuns e lo Senat facilita la creacion d’una novèla aristocracia plebeïana. Aquela novèla aristocracia fondentse lèu dins l’anciana aristocracia patriciana, creant una aristocracia combinada.<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, pp.43-48.</ref>. En [[-287|287 AbC]], los [[tresena sesilha de la plèbe|plebeïans fan secession]]. Per acabar amb aquela novèla sedicion, [[Lex Hortensia|leis hortensianas]] son adoptadas, que donan fòrça de lei a la resolucions de l’assemblada de la plèba ([[plebiscite]]s) sens ratificacion del Senat. La significacion fondamentala d'aquela lei dins los fachs es qu'empacha los patricians tota possibilitat de s’opausar als plebeïans, aquò dona que los senators plebeïans an alara los meteisses dreches que los senators patricians. En consequéncia, lo contraròtle de l’Estat se fa pas mai per la democracia, mas per aquela novèla aristocracia « [[patrician|patricio]]-[[plèba|plebeïana]] »<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, pp.51-53.</ref>. ==== Una armada de ciutadans ==== {{Article detalhat|Armada romana}} [[Fichièr:Centurion 2 Boulogne Luc Viatour.jpg|thumb|upright=0.8|[[Centurion]] dins una reconstitucion istorica.]] Sols los ciutadan proprietaris an lo dever de se batre per la Republica. Los mai rics combatan dins la cavaleriá (''[[equites]]''), los autres son fantassins (''[[pedites]]''). Après las reformas de [[Marc Furi Camil|Camil]], forman de [[legion romana|legions]] d'unes {{nobr|4 500}} òmes, compausadas d' ''[[hastati]]'', los ciutadans joves (''iuniores'') plan entraïnats en primièra ligna, de ''[[principes]]'', tanben ''iuniores'', mas mai experimentats, en segonda linha, e de ''[[triarii]]'', los ''seniores'', que forman la linha darrièra e la resèrva. Los mai paures combatan coma [[Velites]]. Existisson tanben de [[tropas auxiliaras]] compausadas de soldats gausissent pas de la [[ciutadanetat romana]] qu'ajudan la legions. I a dins la [[legion romana|legion]] una disciplina rigorosa. ==== Istòria de la conquista ==== {{Article detalhat|Conquista romana d'Itàlia}} En [[-390|390 AbC]], Roma es pres pels [[galleses]] e patiguèt de son [[Sac de Roma (-390)|primièr sac]]. Pels romans es una catastròfa nacionala. La ciutat met de temps a se reviscolar. Après de disputas amb los vesins, coma los [[etruscs]] de [[Tarquínia]] vençuts e de vilas latinas rebèlas, e après aver enfrentat de nòus raids galleses, Roma comença la conquista d'[[Itàlia]]. Roma capitèt a calmar las divisions socialas e podèt prepausar un modèl politic atractiu per las aristocracias de las autras ciutats [[mediterranèa]]s. La diplomacia ten dins la conquista romana un ròtle sovent negligit al benefici dels aspècte sonque militars. La ''deditio'' de [[Capoa]] en [[-343|343 AbC]] n'es un dels exemple melhor: per profeitar de la proteccion romana, la ciutat campaniana de [[Capoa]] se liura completament a Roma que vei sa zona d'accion tradicionala subte espandida a la rica region qu'es [[Campània]]<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, p.68.</ref>{{,}}<ref>[[François Hinard|F. Hinard]], ''Histoire romaine'', [[Paris]], [[2000]], p.260 e suivants.</ref>. L'interpenetracion dels eleits es tan granda que se dich a vegada « estat romanocampanian »<ref>[[François Hinard|F. Hinard]], {{opcit}}, pp.266-267.</ref>, atal un mecanisme essencial de las conquistas de venir se realizèt: Roma s'apièja sus las aristocracias localas, o sus una partida dels aristocrats, per espandre son territòri, en cambi ofrís a aqueles aristocratas l'estabilitat politica e l'insercion valorizanta dins un ensems mai vast, l'accès a un escalon superior. Atal, pendent la [[Primièra Guèrra Samnita]], los Romans intervenon, en [[-343|343 AbC]], per aparar la [[Capoa]] dels [[Samnits]]. Los [[Samnits]] son vençuts en [[-341|341 AbC]], mas Roma pòt pas gausir del succès e deu far retirada a cause de la revòlta dels [[Latins]], que menaçan dirèctament Roma. Seguisson las [[guèrras latinas]], qu'opausan Roma a la [[Liga latina]], en partida tot a l'entorn del territòri roman. Un ensag dels pòbles latins de prene lor independéncia de Roma es la causa màger de la guèrra. La desfacha dels [[Latins]] vei la dissolucion de la [[Liga latina]] e l'incorporacion dels territòris dins l'esfèra d'influéncia romana. A l'escasença los Latins obtenon de dreches parcials e diferents nivèls de [[ciutadanetat romana|ciutadanetat]] e lors vilas son transformadas, o en [[municipe]]s, o en [[Colonia (Roma)|colonias romanas]]. Entre [[-336|336]] e [[-327|327 AbC]], Roma s'impausa mai al sud d'Itàlia e en [[Campània]], e estabiliza los territòris novèlament conquerits. La fondacion romana de [[Fregellae]] al tèrme samnit e de gravas tensions a [[Nàpols]] provòcan una reaccion ostila subte dels [[Samnits]]. Lo conflicte durèt près de 40 ans. Los Romans ganhan las primièras batalhas, mas après los ans de guèrras frontalièras, los consuls romans decidisson, en [[-321|321 AbC]], de portar la guèrra en territòri samnit, iniciativa que s'acaba per la captura umilianta de doas legions pel samnit [[Cai Ponti]] a la [[batalha de las Forcas Caudinas]]. Las ostilitats s'acaban en [[-316|316 AbC]] e la trèva es al benefici dels Samnits, qu'obtenon dels Romans la cession de la [[colonia (Roma)|colonia romana]] de [[Fregellae]]. Las ostilitats tornan en [[-314|314 AbC]], e Roma venç una vasta coalicion amassant los [[Samnits]], los [[Etruscs]], los [[Ombrians]], los [[Marses (Itàlia)|Marses]], los [[Ernics]], los [[Pelinhians]] e los [[Messaps|Salentins]]. En [[-304|304 AbC]], los [[Marses (Itàlia)|Marses]], los [[Pelinhians]], los [[Marrucins]] e los [[Volscs]] son a lor torn espotits e someses. Los [[Eques]], vençuts per una campanha subte, son annexats. En [[-295|295 AbC]], los [[Samnits]] capitèron a far intrar una armada en Itàlia del Nòrd, secondats pels aliats [[etruscs]] e [[ombrians]], que son en guèrra contra Roma dempuèi [[-302|302 AbC]]. De mai, fan benefici de la preséncia dels [[galleses]] que dempuèi [[-299|299 AbC]] intran de contunh en Itàlia del Nòrd. Los Romans espotisson aquela coalicion e lo territòri samnit es envasit: capitulan en [[-290|290 AbC]], Roma asservís lors vilas e annexa lor territòri. [[Fichièr:Pyrrhus route.jpg|thumb|upright=1|Campanhas de [[Pirrus Ièr|Pirrus I{{èr}}]] d'[[Epir]].]] Roma sortís de las [[Guèrras Samnitas]] mestressa d’Itàlia centrala e es en contacte dirècte amb las ciutats grègas que bòrdan las còstas sud de la peninsula e que contraròtlan una partida del comèrci mediterranèu. [[Tarent]] demanda ajuda al jove rei d'[[Epir]], [[Pirrus Ièr|Pirrus I{{èr}}]], per ralentir la progression romana. En [[-280|280 AbC]] [[Guèrra de Pirrus en Itàlia|Pirrus debarca en Itàlia]] e venç los Romans. Las populacions encara independentas del [[Bruttium]] (Calàbria) e de [[Basilicate]] (Lucània) se ligan a Pirrus, seguidas dels [[Samnits]], e lo jove rei emporta encara una « [[victòria a la Pirrus]] ». Dins las campanhas d'Itàlia, Pirrus balha son ajuda als Sicilians contra Cartage. Roma se liga a [[Cartage]], per protegir la Sicília visada per Pirrus. L'avançada de Pirrus es folzejant. Pasmens, Pirrus deu abandonar Sicília per d'autres afars en Itàlia miègjornala. En [[-275|275 AbC]], los Romans vençon fin finala Pirrus, que daissa Itàlia e torna a Epir, daissant una garnison a [[Tarent]]. Los [[Sallentins]] e los [[Picenians]] son a lor torn someses. En [[-265|265]] e [[-264|264 AbC]], Roma pren e destruit la ciutat etrusca de [[Orvieto|Volsinii]] e las darrièras [[Etrúria|vilas etruscas]] independentas al sud de l'[[Arno (fluvi)|Arno]] son ligats a la Republica romana. ==== Economia, societat e organizacion d'Itàlia ==== A l'epòca, la Republica romana domina ara una granda partida d'Itàlia e permet a la peninsula de s'estabilizar e de prosperar pel primièr còp dins son istòria, l'[[economia romana]] e italiana es florissenta. A la quita Roma, las [[Institucions de la Republica romana|institucions]] se consolidan e se diversifican, la [[guèrra dels òrdres]] s'acaba, e l'Estat se dona un sol e unic mèstre del poder: lo [[Senat roman|Senat]]<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.94-98.</ref>. [[Fichièr:Magna Grecia 280aC.jpg|thumb|upright=0.8|La [[Granda Grècia]] ~ [[-280|280 AbC]]]] [[Tarent]] casuda en [[-272|272 AbC]], totas las tèrras de la peninsula italiana situadas al sud del fluvi [[Arno (fluvi)|Arno]] son jos dominacion mai o mens dirècta de Roma. D'entre totes lo pòbles e vilas, pas cap capitèt a s'opausar longtemps a l'avançada romana, pas cap de coalicion pro fòrta capitèt a se formar per resistir a las fòrças romanas, car totes aqueles pòbles e vilas èran desunits en temps de patz. Roma balha a l'Itàlia una estabilitat al començament del sègle III, a la mèma epòca ont las institucions de la Republica s'estabilizan tanben<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, p.99.</ref>. Totas las populacions e ciutats italianas èra divisadas abans que Roma s'impause, e que capite a manténer de diferéncias entre cadun, tractant amb cada vila e pòble, jos de condicions diferentas e per d'estatuts diferents. De tota l'Itàlia centrala e miègjornala, demòra pas mai que « los Romans, los Latins e los aliats italians », los sols a èsser d'òmes liures dins la comunautat romana. S'agís donc de Roma e dels pòbles o ciutats que foguèron totalament integrats, dels territòris miègintegrats, e dels aliats de Roma, al començament per d'aliança entre parelhs que venon lèu lèu de pactes dominats per Roma<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.99-100.</ref>. Existís dos tipes de [[ciutadanetat romana]]: los ciutadans de plan drech que gausisson donc de totes los dreches e de totes los devers, es a dire coma lo drech de votar e d'èsser elegit, de proprietat, de recebre una sòlda dins l'armada e tanben lo dever de servir jos las armas e de pagar d'impòstes ; e aqueles qu'an los mèmes dreches e devers levat aquel de votar e de poder èsser elegit magistrat. Una partida dels ancians [[Latins]] que formavan la [[Liga latina]] es incorporada a Roma amb la ciutadanetat. Roma, ensems amb los Latins, fondèt de fòrça colonias latinas dins de luòcs estrategics del territòri roman. Aquel sistèma de colonia latina, ont los colons son pas de ciutadans romans, mas an unes dreches dins la colonia gaireben independenta de Roma, durèt longtemps, essent al benefici de Roma e dels colons. Fin finala, los aliats son en bas de l'estructura administrativa romana. Son mai sovent ligats a Roma per una aliança inegala, e per totes, los aliats devon balhar a Roma un nombre de tropas e de provisions militaras, sens que Roma los deu pagar, ce qui sosta los ciutadans romans<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.101-103.</ref>. Atal, Roma podèt crear a l'entorn d'aquelas, una mosaïca d'estatuts, un equilibre e subretot una prosperitat qu'Itàlia aviá pas jamai coneguda, amagant en partida las inegalitats al dedins de l'organizacion romana<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.99-103.</ref>. ==== Institucions politicas ==== {{Article detalhat|Institucions de la Republica romana}} [[File:Organigramme république romaine.png|thumb|left|upright=1.5|Foncionament teoric de la Republica romana a l'entorn del sègles III e II AbC]] Alara qu'al començament de la Republica èran los [[Consul (Roma antica)|consuls]] que tenon lo poder, pauc a pauc lo Senat emergís e s'impausa dins las institucions romanas. L'assemblada ven permanenta e assegura son autoritat suls magistrats romans a la fin del sègle IV, passant d'un conselh dels ancians cap a un organ màger del poder que los magistrats son los subordonats. Lo Senat roman s'ocupa subretot de la politica estrangièra. Alara que son ròtle dins los conflictes armats se limita teoricament a aquel de conselhièr, lo Senat acaba per supervisar aqueles conflictes. Lo Senat gerís tanben l’administracion civila al dedins de la vila. Alara que lo Senat pòt influenciar la promulgacion de leis, oficialament escriu pas aquelas leis. Las assembladas legislativas, que son consideradas coma l'incarnacion del pòble de Roma, fan las leis domesticas que govèrnan lo pòble. Lo Senat promulga de decrets nomenats ''[[senatus consultum]]''. Oficialament, s’agís de "conselhs" donats als magistrats, alara qu'en practica, aqueles decrets son sovent realizats<ref name="Pol">{{PolHis}}, VI.</ref>{{,}}<ref>[[Robert Byrd|R. Byrd]], ''The Senate of the Roman Republic'', [[1995]], p.44.</ref>. Pendent tota la Republica, los [[ciutadanetat romana|ciutadans]] son repartits en [[centuria]]s per tòca militara, e en [[tribú (Roma antica)|tribús]] per tòca civila. Cadun dels dos grops s'acampa per tòca legislativa, electorala e judiciària. Los [[comicis centuriats]] son organizadas d’un biais fòrça aristocratic. Segon aquela organizacion, las classas mai nautas contraròtlan las centurias que cal per obtenir la majoritat a cade vòte. Selas, los comicis centuriats pòdon elegir los consuls, prestors e censors, declarar una guèrra ofensiva, o encara validar lo cens. Los [[comicis tributs]] elegisson los [[questor (Roma)|questors]], los [[edil (Roma antica)|edils curuls]] e los [[tribun militari|tribuns militars]]. Tenon tanben lo poder d’instruire de cases judiciaris. Lo [[concili plebeïan]] representa pas tot lo pòble, car los patricians ne son excluses. Lo concili plebeïan elegit los seus representants ([[tribun de la plèba|tribuns de la plèba]] e [[edil (Roma antica)|edils plebeïans]], considerats coma de magistrats). En efièch, lo concili plebeïan es l’assemblada de las tribús plebeïanas alara que los comiiss tributs son l’assemblada de las tribús « [[patrician|patricio]]-[[plèba|plebeïanas]] »<ref name="Cic">[[Cicéron]], ''De la République'', II, {{lire en ligne|lien=http://remacle.org/bloodwolf/orateurs/republique2.htm}}.</ref>{{,}}<ref name="Pol"/>{{,}}<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, pp.196&257-259.</ref>{{,}}<ref>[[Lily Ross Taylor|L.R. Taylor]], ''Roman Voting Assemblies : From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar'', [[1966]], pp.3-7&63.</ref>. Las magistraturas son electivas e annadièras, levat la [[censor roman|censura]] e la [[dictator (Roma antica)|dictatura]]. Totes los magistrats an un naut reng de poder. Los [[dictator (Roma antica)|dictators]] possedisson mai de poders que quin que siá autre magistrat, seguit dels [[Consul (Roma antica)|consuls]] e dels [[prestor]]s, magistrats ordinaris. Cada magistrat pòt sonque blocar per son ''[[veto]]'' una accion presa per un magistrat de reng egal o inferior al seu. En consequéncia, pas cap de magistrat pòt s’opausar per son ''veto'' a las decisions del Senat o de las assembladas. Coma los [[tribun de la plèba|tribuns de la plèba]] e los [[edil (Roma antica)|edils plebeïans]] son pas vertadièrament de magistrats, son pas concernits per la reparticion dels « poders màgers ». En general, son alara de magistrats independents dels autres. Lors actes pòdon pas èsser blocats pel ''veto'' dels [[Consul (Roma antica)|consuls]]. Se un magistrat, una assemblada o lo Senat se conforman pas als òrdres d’un tribun, aquel, utilizant de l’''[[intercessio]]'', poiriá blocar aquela accion particulara. Cada magistrat republican a de poders (''[[potestas]]''), que comprenon l’''[[imperium]]'', la ''[[coercitio]]'' e l’''[[auspicia]]'' (poders religioses). Aqueles poders son equilibrats per de constrenchas constitucionalas, inclusissent la collegialitat (''[[collega]]''), lo drech dels ciutadans de n'apelar al pòble (''[[provocatio]]'') e una division constitucionala dels poders (''[[provincia]]''). Sol lo pòble de Roma ([[plèba|plebeïans]] e [[patrician]]s) a lo drech de conferir aqueles poders a un magistrat<ref name="Cic"/>{{,}}<ref name="Pol"/>{{,}}<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, pp.151&196.</ref>{{,}}<ref>[[Andrew Lintott|A. Lintott]], ''The Constitution of the Roman Republic'', [[1999]], pp.95-113.</ref>{{,}}<ref>[[Robert Byrd|R. Byrd]], {{opcit}}, p.20.</ref>. === Conquista de la Mediterranèa (sègle III e II) === ==== Conquista de l'Occident mediterranèu ==== {{Article detalhat|Guèrras Punicas|Annibal Barca|Guèrras d'Illíria|Guèrra de Numança}} [[Fichièr:CarthageMap.png|thumb|upright=1|La [[Cartage|Republica de Cartage]] abans [[Primièra Guèrra Punica]].]] A partir de [[-264|264 AbC]] comença lo grand afrontament contra [[Cartage]] que marca un cambiament dins l'istòria de Roma. Cartage, anciana colonia feniciana desvolopèt d'en primièr d'establiments de comèrci, puèi de demorança e de colonias dins tota la [[Mediterranèa]] occidentala coma a l'oèst de [[Sicília]]. Roma se mesfisa de las ambicions cartaginesas en Sicília. Es la causa de la [[Primièra Guèrra Punica]] que dura près de vint e cinc ans. Los Cartagineses prenon d'en primièr la vila de [[Messina]], presa de nòu per suspresa pels Romans, provòca lo començament de la guèrra. Seguisson vint ans de guèrras, las primièras victòrias son romanas, mas los Cartagineses capitan a arrestar l'avançada romana. Fin finala, Roma pren lo contraròtle de las mars e la victòria navala al larg de las [[illas Egadas]] obliga [[Cartage]] a signar una patz umilianta. Abandona [[Sicília]], puèi [[Corsega Sardenha|Sardenha e Corsega]] mai tard, e paga un fòrt tribut. [[Fichièr:Second Punic War full-fr.svg|upright=1|thumb|Campanhas de la [[Segonda Guèrra Punica]].]] Après la [[Primièra Guèrra Punica]], Roma s'espandís en [[Illíria]], après aver vençut los [[Ligurs]], los [[Insubres]] e fa de la [[Gàllia Cisalpina]] una [[província romana]]. De son costat, [[Cartage]] comença la conquista de l'[[Ispània]]. Aquel espandiment inquieta Roma que mòstra son ostilitat en [[-219|219 AbC]]. Mas la Republica se trapa en fàcia d'[[Annibal Barca|Annibal]], un adversari redotable, un òme politic e militar de tria. [[Annibal Barca|Annibal]] ganha dins lo nòrd d'Itàlia una seriá de victòrias e avança cap al sud passant los [[Apennins]]. Alà, aclapa per dos còps, a [[Batalha del lac Trasimèn|Trasimèn]] e a [[Batalha de Canas|Canas]], las armadas romanas. Las vilas ligadas a Roma dins lo sud d'Itàlia (mas sonque dins lo sud) se ligan a [[Annibal Barca|Annibal]]. S'installa a [[Capoa]]. Roma refusa de clinar, empòrta de victòrias, a [[Nola]], [[sètge de Siracusa (215 AbC)|Siracusa]] amb [[Marc Claudi Marcèl (consul en -222)|Claudi Marcèi]], puèi en [[Ispània]] e fin finala [[Africa (província romana)|Africa]] jol cap de [[Scipion l'African]]. Fin finala ganha sus [[Annibal Barca|Annibal]] en [[-202|202 AbC]] dins la [[Batalha de Zama|plana de Zama]], atal s'acaba la [[Segonda Guèrra Punica]]. Los vençuts, qu'i pèrdon lors possessions exterioras devon pagar un tribut enòrme a Roma que ven la primièra poténcia de Mediterranèa occidentala en [[-202|202 AbC]]. D'entre las rasons del succès roman, se pòt citar lo refús de la classa politica romana de s'admetre jamai vençuda, quitament se se divisa sus l'estrategia de prene, ofensiva o defensiva; la capacitat de recrutament roman, comblant de contunh las pèrdas, al prètz d'una pression aganidoira sus seus aliats; la mestresa maritima, e la fidelitat dels pòbles aliats a l'entorn de Roma d'un glacís protector e de gaireben totes los pòrts del sud d'Itàlia. [[Cartage]] es fin finala destruida en [[-146|146 AbC]], al final de la [[Tresena Guèrra Punica]] (149-146). Malgrat fòrça revòltas, [[Ispània]] demòra romana. L'oèst mediterranèu es donc jos la dominacion romana al sègle II, sola la futura [[Gàllia Transalpina]] es pas encara romana, mas ven una [[província romana|província de la Republica romana]] en [[-121|121 AbC]], acabant la conquista de totas las tèrras costièras d'aquel costat Mediterranèu. ==== Dominacion sus l'Orient mediterranèu ==== {{Article detalhat|Guèrras de Macedònia}} Pendent la [[Segonda Guèrra Punica]], [[Felip V de Macedònia]] s'aliga a [[Annibal Barca]]. La guèrra s'acaba de biais indecís en [[-205|205 AbC]] e per un partatge entre Roma e [[Reialme de Macedònia|Macedònia]] d'un territòri menor lo long del litoral de l’[[Mar Adriatica|Adriatica]] per « combatre la piratariá », l’[[Illíria]]. En [[-201|201 AbC]], la [[segonda Guèrra macedoniana]] es provocada per Roma, amb l’ajuda de gaireben tot lo mond grèc. Es un conflicte indecís fins a la victòria romana a la [[Batalha de Cinoscefals (197 AbC)|batalha de Cinocefals]] en [[-197|197 AbC]] En [[-194|194 AbC]], Roma declara la Grècia « liura » e se retira completament dels [[Balcans]]. La [[Liga etoliana]] es pauc satisfacha dels territòris que Roma lor daissèt e « invitan » [[Antioquos III]] de l’[[Seleucids|Empèri seleucid]] a los ajudar per liberar Grècia de l’« opression romana ». Roma respond en caçant los [[Seleucids]] de Grècia e lor infligent de desfachas en [[Anatolia|Asia Menora]], obligant [[Antioquos III|Antioquos]] a signar lo [[Patz d'Apamèa|tractat d’Apamèa]] en [[-188|AbC]]. Après la mòrt de [[Felip V de Macedònia]] en [[-179|AbC]], son filh, [[Persèu de Macedònia|Persèu]] provòca la [[tresena Guèrra macedoniana]]. D'en primièr, las fòrças romanas an de dificultats contra las fòrças macedonianas, mas en [[-168|168 AbC]], los Romans espotisson lors adversaris a [[batalha de Pidna|Pidna]]. Macedònia es divisada en quatre republicas dirigidas per de monacas que Roma comanda. Roma espotís completament una rebellion macedoniana e demòra dins la region, formant la [[província romana]] de [[Macedònia (província romana)|Macedònia]], establissent un poder roman permanent sus la peninsula grèga. Entre [[-149|149]] e [[-146|146 AbC]], la liga aqueana tanben se revòlta: victòria romana, pilhatge e destruccion de [[Corint]]. En [[-133|133 AbC]], lo [[Pergama|reialme de Pergama]] escai en eretatge a Roma. Dona naissença a la [[Asia (província romana)|província d'Asia]]. ==== Roma e l'Itàlia al sègle II ==== En [[-287|287 AbC]], la [[guèrra dels òrdres]] s'acabèt per la [[Lex Hortensia|leis ortensianas]], resolvent un dels grands problèmas dels començament de la Republica. Mas pas cap de cambiament politic se faguèt entre [[-287|287]] e [[-133|133 AbC]]. Las leis criticas d'aquel periòde son ratificada de contunh pel [[Senat roman|Senat]]. La fin del sègle II AbC vei un agravacion dels problèmas financièrs per fòrça plebeïans. En efièch, las longas campanhas militaras alunhan fòrça ciutadans de l'ostal per se batre, sens que pòscan s’ocupar de lors tèrras, daissadas a l’abandon. Los pichons bordièrs fan quincanèla e convergisson cap a Roma, grossissent los rengs de las assembladas popularas, ont lor estatut economic lor permet, per fòrça d'aqueles, de votar pel candidat que lor promet lo melhor avenidor. Una novèla cultura de dependéncia apareis que favorizarà los menaires mai popularas<ref>[[Frank Frost Abbott|F.F. Abbott]], {{opcit}}, pp.65-80.</ref>. [[Fichièr:The Growth of Roman Power in Italy.jpg|thumb|upright=1|Itàlia del sègle II, una mosaïca d'estatuts.]] Pendent la [[segonda Guèrra Punica]], levat qualques defeccions dins lo Sud, los territòris latins e aliats de Roma demòran fidèls a la Republica, e contribuisson plan a l'esfòrç de guèrra, que siá en òmes o en material. Mas, la [[ciutadanetat romana]] es fòrça pauc estenduda e los rancòrs e rason de revòlta s'acumulan contra lo poder central de Roma, cèc. L'organizacion generala d'Itàlia cambièt gaire dempuèi près de dos sègles, alara que lo territòri roman s'espandís ara sus una granda partida del bacin mediterranèu. Aquel blocatge provòca una guèrra civila terribla al començament del sègle I AbC, coneguda jol nom de « [[Guèrra sociala (Roma)|guèrra sociala]] », entre los Romans e lors aliats<ref name="MCG137">[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, p.137.</ref>. La Republica se trapa sola al cap de tot una partida del bacin mediterranèu ont los territòris son rics. La presa de [[Grècia romana|Grècia]] e d'una partida d'[[Asia (província romana)|Asia]] aumenta l'intrada de riquesas dins tota la Republica. Lo nombre d'[[esclavatge dins la Roma antica|esclaus]] es multiplicat e lors bens aquerits per Roma. L'apòrt financièr consecutiu de totas aquelas guèrras e territòris absorbits es fòrt grand. L'esclavatge ven lo motor de la [[societat romana]] après la [[Segonda Guèrra Punica]], quand los rics Romans començon a crear de grandas proprietats ([[Latifundi]]s) dins las províncias conqueridas<ref name="MCG141">[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.141-145.</ref>. Roma al cap d'Itàlia e subretot de las ciutats de la [[Granda Grècia]] après la [[Segonda Guèrra Punica]], renforça son ellenisme. Lo [[grèc]] ancian es vengut lenga segonda, fòrça utilizada dins lo comèrci, una lenga de cultura tanben. Los Romans mai rics envian lors enfants dins las escòlas grègas. La presa de la [[Grècia romana]] en [[-146|146 AbC]] enfortís encara lo fenomèn. L'art grèc coneis un reviscòl vertadièr al mitan del sègle II, e son influéncia sus l'art italic es considerable. La prigonda ellenizacion de l'art roman es desirada per lo país dominator<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.146-148.</ref>. === Crisis de la Republica (fin del sègle II e sègle I) === La fin de la Republica es marcada per fòrça [[guèrras civilas romanas|guèrras civilas]] e exterioras qu'an d'incidéncias considerablas sus l'[[economia romana|economia]] e la [[societat romana]]. Las institucions politicas republicanas son pauc a pauc voidadas de lor contenguts al benefici dels generals al cap d'armadas de veterans que lor son vodadas. ==== Guèrras civilas e fin de la Republica ==== La guèrra benefícia subretot als rics. Los rengs dels ciutadans pichons proprietaris merman, subretot pendent la [[Segonda Guèrra Punica]]. I a donc mens d'agricultors. Las campanhas se cobrisson de grandas pasturas. Lo blat importat de [[Sicília (província romana)|Sicília]] fa concurréncia a aquel dels pichons productors latins que, roïnats, vendon las tèrras bon mercat als grands proprietaris e van a Roma rejónher la [[plèba]] urbana. Las grandas familhas crèan atal de domenis immenses, los latifundis, ont son installats des païsans non proprietaris, los colons, e fòrça [[Esclavatge dins la Roma antica|esclaus]]. Forman la ''[[nobilitas]]'', la noblesa qu'acapara las magistraturas e emplís lo Senat. A costat d'aquela noblesa fonzièra, apareis una classa novèla d'òmes d'afars que venon rics dins lo comèrci, la banca e lo crèdit. Lor riquesa lor permet de tenir una plaça importanta dins l'òrdre dels [[Cavalièr roman|cavalièrs]]. La noblesa e los cavalièrs s'acòrdan per espleitar l'empèri naissent qu'es divisat en províncias. Òmes d'afars e magistrats eissits de la noblesa venon rics en las pilhant sovent de biais sistematic<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.152-153.</ref>. Al contrari, en vila, lo caumatge creis, la man d’òbra salariada es concurrenciada per la massa dels esclaus balhats per las conquistas. Roma ven una vila bigarrada amassant, a costat dels ciutadans romans, d'[[Italics]], de [[Grècia antica|Grècs]], d'[[Afranquits]] venent de pertot. Aquela fola dona una agitacion de contunh dins la ciutat. A partir de [[-133|133 AbC]], las tensions se multiplican entre los rics e paures, mai qu'un luxe fins a l'otrança, apareis a Roma. Alara un ensag de reforma se dessenha amb los [[Grècs]], eissits d'una granda familha nòbla. Pensan a far una [[reforma agrària]] per resòlvre lo problèma de la [[plèba]], mas los dos fraires son chaplats un après l'autre, e las reformas abandonadas<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.153-158.</ref>. [[Fichièr:Marius Glyptothek Munich 319.jpg|thumb|left|upright=0.5|[[Cai Mari]]<br />([[-157|157]] - [[-86|86 AbC]]).]] De [[germans]] envasisson [[Gàllia]] e espotisson mai d'un còp las [[armada romana|armadas romanas]]. Una [[Reforma marianica|reforma militara prigonda]] es començada, admetent, dins los rengs de l'armada, los proletaris, es a dire los ciutadans non proprietaris, qu'avián pas, fins ara, accès a las [[legion romana|legions]]. Una armada de paures e de non ciutadans remplaça las armadas de ciutadans proprietaris terrencs, mas es una armada de mestièr, prèsta a se vodar al caòs e li obrir la via del poder, encara mai s'aquel es generós. La novèla armada permet a Roma e a [[Cai Mari]] de trionfar fàcia a doas menaças<ref name="MCG159-160">[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.159-160.</ref>. [[Fichièr:Sulla Glyptothek Munich 309.jpg|thumb|upright=0.5|[[Silla]]<br />([[-138|138]] - [[-78|78 AbC]]).]] Après los [[Gracs]], ven lo temps dels ambicioses que lutan pel poder. Mercé a la [[Reforma marianica|reforma militara]] e a sas victòrias en [[Guèrra de Jugurta|Africa]] e en [[Guèrra de las Cimbras|Gàllia]], [[Cai Mari]] domina la vida politica, associant los caps del partit popular a son poder. En [[-91|91 AbC]], comença la [[Guèrra sociala (Roma)|guèrra sociala]], qu'opausa lo Senat e los Italians, qu'ensajan d'obtenir la [[ciutadanetat romana]]. En efièch, aqueles, alara que fan partida dempuèi longtemps de la Republica e donat d'importants contingents militars a l'[[armada romana]], an gaireben totes pas aquerits l'estatut de ciutadans e son totjorn considerats coma de subjèctes. Roma capita a apasimar la rebellion en balhant lo drech de ciutat als aliats que s'èran pas revoltats e enseguida a totes aqueles que depausaràn las armas. Enseguida [[Silla]] capita a véncer las darrièras ciutats irreductiblas. Après la guèrra sociala, los Italians obtenon donc lo drech a la ciutadanetat romana e Itàlia es unificada jos un sol estatut juridic. Mas los problèmas demòran. Las institucions republicanas arriban pas a foncionar normalament. Los [[Cavalièr roman|cavalièrs]] e la ''[[nobilitas]]'' s'afrontan per l'espleitacion de las [[província romana|províncias]]. Seguisson las guèrras civilas entre Silla e Mari, que massacrant lors opausants dins las carrièras de Roma, e acabant per la [[dictator (Roma antica)|dictatura]] de [[Silla]], que fa d'importantas reformas politicas, enforçant lo poder dels aristocratas e mermant aquel dels [[tribun de la plèba|tribuns de la plèba]]. Se retira enseguida de la vida politica<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.162-168.</ref>. Mas lèu de nòvas revòltas provòcan d'autras expedicions militaras afavorisent atal l'emergéncia de nòus generals venceires que se disputan lo poder. [[Pompèu lo Grand|Pompèu]] e [[Marc Licini Cras]] fan fàcia a la rebellions e als enemics de Roma, amb succès. [[Pompèu lo Grand|Pompèu]] s'aliga alara a [[Marc Licini Cras]] e a [[Juli Cesar]] en plan vam politic. Los tres òmes se partejan lo poder e forman lo [[primièr triumvirat]]. De [[-58|58]] a [[-51|51 AbC]], [[Juli Cesar]] fa la [[Guèrra de las Gàllias|conquista de Gàllia]], s'atiran atal prestigi e riquesa. Pòt alara se consacrar a son ambicion suprèma, la conquista del poder a Roma. Sap que pòt comptar sus la leialtat de las seunas legions e de sostens politics a Roma. Pendent que, [[Marc Licini Cras]] trapa la mòrt contra los [[Partiá|Parts]] a [[Batalha de Carres|Carres]] en [[-53|53 av. AbC]] [[Pompèu lo Grand|Pompèu]] profèita de l'abséncia de [[Juli Cesar]] per èsser nomenat [[Consul (Roma antica)|consul]] unic pel Senat en [[-52|52 AbC]] e acabar amb l'agitacion politica dins la vila. A la fin de [[-50|50]], començament de [[-49|49 AbC]] la noblesa romana confia a [[Pompèu lo Grand|Pompèu]] la mission d'aparar l'Itàlia. Cesar amb sas tropas fòrtas de 9 ans de combat en Gàllia fa la conquista d'Itàlia puèi venç las armadas de [[Pompèu lo Grand|Pompèu]] en [[Ispània]] puèi a [[Batalha de Farsal|Farsal]] en [[-48|48 AbC]]. Los darrièrs partisans de [[Pompèu lo Grand|Pompèu]] son vençuts en [[Africa (província romana)|Africa]] en [[-46|46 AbC]] [[Juli Cesar]] demòra sol al cap de Roma après 4 ans de guèrra<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.170-180.</ref>. [[Fichièr:Giulio-cesare-enhanced 1-800x1450.jpg|thumb|upright=0.5|[[Juli Cesar|Cesar]] (~ [[-100|100]] – [[-44|44 AbC]]).]] Organiza una [[monarquia]] que lo nom es pas dich. Es nomenat pel Senat [[Dictator (Roma antica)|dictator]] per 10 ans puèi a vida en [[-44|44 AbC]]. Es « elegit » [[Consul (Roma antica)|consul]] cada an e es tanben [[censor roman|censor]] e sa titulatura es ''[[imperator (títol)|imperator]]'', cap suprèma de las armadas. Ten tanben l'inviolabilitat [[tribun de la plèba|tribuniciana]]. Torna organizar lo Senat en l'obrissent a des familhas non romanas originàrias de las províncias. Practica una politica favorabla als paures: remesa dels deutes, lotiment dels veterans, grandas òbras per melhorar Roma. Morís assassinat a las [[idas de Mart]] [[-44|44 AbC]] per un complòt dirigit per [[Brutus]] e [[Cai Cassi Longin (tribun de la plèba)|Cassi]]<ref>[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, pp.180-181.</ref>. [[Fichièr:Republica Romana.svg|thumb|upright=1|left|A l'alba de la mòrt de [[Juli Cesar]].]] A la mòrt de [[Juli Cesar]], son pichon nebòt e filh adoptiu, [[August#Lo nom d'August e seis evolucions successivas|Cai Octavi]], son luòctenent, [[Marc Antòni]] e lo [[Proconsul (Roma antic)|proconsul]] de la [[Gàllia transalpina]], [[Lepid]] s'entendon per se partejar lo poder. Forman lo [[segond triumvirat]]. Lor primièr objectiu es de [[Guèrra civila dels Liberators|venjar la mòrt de lor mentor]]. [[Cai Cassi Longin (tribun de la plèba)|Cassi]] e [[Brutus]] son tuats en [[-42|42 AbC]] pendent la [[batalha de Filipes]]. Après la destitucion de [[Lepid]] coma triumvir per [[August#Lo nom d'August e seis evolucions successivas|Octavi ''Divi Filius'']], los dos òmes son fàcia a fàcia. Lo conflicte es inevitable. [[Marc Antòni]] aliat a Cleopatra es [[batalha d'Actium|vençut]] a [[Actium]] en [[-31|31 AbC]] Octavi contunha alara metodicament la conquista de l'Orient, find a agost de [[-30|30 AbC]], quand Marc Antòni e Cleopatra se suicidan. [[August#Lo nom d'August e seis evolucions successivas|Octavi]] demòra lo sol cap de Roma. E mai, l'opinion publica es cansada dels desòrdres e de las guèrras civilas, demanda un regime estable, que siá de biais autoritari<ref name="MCG182">[[Mireille Cébeillac-Gervasoni|M. Cébeillac-Gervasoni]], {{opcit}}, p.182.</ref>. De retorn dins la ciutat, [[August#Lo nom d'August e seis evolucions successivas| Octavi]] inaugura una èra novèla que s'acaba sonqu'amb la [[Declin de l'Empèri roman d'Occident|casuda de Roma]] al sègle V. {{clr}} == L'Empèri roman == [[Imatge:NAMA Auguste.jpg|thumb|upright=0.5|[[August#Lo nom d'August e seis evolucions successivas|Cai Octavi]], futur August, ([[-63|63 AbC]] – [[14|14 ApC]]).]] === Naut Empèri (sègle I al començament del III) === Lo Senat dona a [[August#Lo nom d'August e seis evolucions successivas|Octavi]] lo títol d'[[August (títol)|August]]. Tot en daissant lo debanament de las ancianas magistraturas e del Senat, [[August]] concentra totes los poders. Los seus successors, los [[emperaires roman|emperaires]] [[Juli Claudians]], los [[Flavians]] e los [[Antonins (Roma)|Antonins]] menan l'[[Empèri Roman]] a son apogèu. A sègle II, la superfícia de l'Empèri roman es al maxim, e compte entre 50 e 80 milions d'abitants. Roma es amb un milion d'abitants la vila mai granda del mond mediterranèu. ==== D’August a la fin dels Severs ==== {| class="wikitable" |- ! Juli Claudians |- | ''' <br /> [[August]] ([[-27]] a [[14]]) <br /> [[Tibèri]] ([[14]] a [[37]]) <br /> [[Caligula]] ([[37]] a [[41]]) <br /> [[Claudi (emperaire roman)|Claudi]] ([[41]] a [[54]]) <br /> [[Neron]] ([[54]] a [[68]] |} [[Fichièr:Statue-Augustus.jpg|thumb|''[[August de Prima Porta]]'', al [[Musèus del Vatican|Braccio Nuovo]], [[Vatican]], [[Roma]].]] [[August]] (Octavi), lo primièr emperaire de Roma, se vei atribuir lo poder proconsulari per dètz ans. Divisa l'Empèri en províncias senatorialas (pacificadas) e imperialas (ont i a de tropas armadas). Pren lo contraròtle absolut de l’armada, que n'assegura lo finançament e es protegit en permanéncia per la [[garda pretoriana]], estacionada dins l’Urbs (fins alara pas cap de tropa aviá demorat a Roma). Lo Senat garda o recep d’importantas prerogativas dins los domenis de l’administracion civila ([[Roma]], [[Itàlia]], [[província romana|províncias]]), de las finanças, de la justícia e de la moneda. August vòl que siá, en fàcia de l’armada (reformada, que ven definitivament una armada de mestièr.), lo sol element civil que compta dins l’Estat. Jol principat d'August, Roma es divisada en [[14 regions de la Roma d'August|quatorze « regions »]]. Fa executar d'òbras per estabilizar las ribas del [[Tibre]]. Per lutar contra los incendis, pro frequents dins la capitala, un [[Vigils urbans|còs de vigils]] es instaurat, e de nòus [[Aqüaducte de Roma|aqüaductes]] son bastits e tanben fòrça autres monuments<ref>[[Jean-Pierre Néraudau|J.-P. Néraudau]], ''Auguste'', [[Les Belles Lettres]], [[2007]].</ref>. A sa mòrt, es lo seu darrièr filh adoptiu, [[Tibèri]] filh d'un primièr mariadatge de [[Livia]], que ven emperaire. L'[[Empèri Roman|Empèri]] prospèra e acumula de fons que contribuisson alara a melhorar las finanças, mas son règne es tanben marcat per los murtres de personalitats politicas, e morís odiat<ref>[[Pierre Renucci|P. Renucci]], ''Tibère, l'empereur malgré lui'', éd.[[Mare e Martin]], [[2005]].</ref>. [[Caligula]], son pichon nebòt e felen per adopcion, tresen filh de [[Germanicus]], pren enseguida lo poder. Pendent sièis meses, los Romans pòdon se felicitar d'un emperaire just, util e liberal, que lor fan oblidar la sinistra fin del règne de [[Tibèri]]; mas una grava malautiá fa cambiar dramaticament Caligula, que ven un tiran. Una de las nombrosas conspiracions acaba amb el e es [[Claudi (emperaire roman)|Claudi]], son oncle, que li succedís<ref>[[Pierre Renucci|P. Renucci]], ''Caligula, l'impudent'', [[in-folio]], [[2007]].</ref>. Malgrat son manca d'experiéncia politica, [[Claudi (emperaire roman)|Claudi]] se mòstra un administrator capable e un grand bastidor public. Son règne vei l'Empèri grandir: cinc províncias s'apondan a l'Empèri coma [[Britània]], en [[43]], [[Lícia]], [[Mauritània]], [[Norica]] e [[Tràcia]]. Espandís la [[ciutadanetat romana]] a fòrça de províncias, que Gàllia ont nasquèt. Mas es un emperaire flac, e morís empoisonat a l'instigacion d'[[Agrippina la Jova|Agrippina]] en [[54]], après aver, suls conselhs d'aquela, adoptat son filh [[Neron]]. Las primièras annadas de son règne son conegudas coma d'exemples de bona administracion, puèi fòrça escandals arriban, e tanben lo [[grand incendi de Roma]]. Mal conselhat, pren de decisions marridas e ordena un darrièr suicidi, aquel d'un excellent general, [[Gnae Domiti Corbulo|Corbulo]], çò que provòca la rebellion de fòrça generals. L'emperaire es sacat pel Senat e se suicidi<ref>[[Eugen Cizek|E. Cizek]], ''Néron'', [[Fayard (édition)|Fayard]], [[1982]].</ref>. es la fin dels [[Juli Claudians]]. {| class="wikitable" |- ! [[Annada dels quatre emperaires]] ([[69]]) |- |<br /> [[Galba]] ([[68]] a [[69]]) <br /> [[Oton (emperaire roman)|Oton]] (començament [[69]]) <br /> [[Vitellius|Vitelli]] (mièg [[69]]) <br /> ''[[Vespasian]] ([[69]] a [[79]]) |} A la mòrt de [[Neron]], l'Empèri coneis una primièra crisi. De generals: [[Galba]], [[Oton (emperaire roman)|Ohon]] e [[Vitellius|Vitelli]] son cadun nomenats emperaires per lors tropas puèi assassinats en [[69]]. {| class="wikitable" |- ! '''[[Flavians]] :''' |- | ''' <br /> [[Vespasian]] ([[69]] a [[79]]) <br /> [[Titus (emperaire roman)|Titus]] ([[79]] a [[81]]) <br /> [[Domician]] ([[81]] a [[96]]) |} Fin finala es lo cap de l'armada d'Orient, [[Vespasian]], un Italian, que ven emperaire donant naissença a la dinastia dels [[Flavians]]. Restablís l'òrdre e la patz a Roma e dins las províncias revoltadas. Per assegurar son poder, l'emperaire s'inspira del modèl d'August tornan prene los grands tèmas de son règne e en monopolizant las magistraturas superioras. A l'escala de l'Empèri, mena una politica entre continuitat e novelum. Coma los precedents, multiplica las construccions publicas, coma lo [[Colisèu]]. D'autre costat, utiliza de novelums vertadièrs dins lo domeni financièr. Las frontièras de l'Empèri s'estabilizan e se fortifican amb la construccion d'un sistèma defensiu vigilant los pòbles barbars al delà de ren e danubi ([[Germans]], [[Daces]], [[Esarmats]], [[Chattes]])<ref>[[Léon Homo|L. Homo]], ''Vespasien l’empereur del bon sens'', [[Éditions Albin Michel|Albin Michel]], [[Paris]], [[1949]].</ref>. Son filh [[Titus (emperaire roman)|Titus]], que joguèt un grand ròtle jol seu règne, li succedís, mas es emperaire sonque dos ans. Lo segond filh de [[Vespasian]] ven alara emperaire. La conquista de [[Britània]] per [[Juli Agricola|Agricola]] contunha amb astre e [[Domician]] lança una ofensiva suspresa contra lo pòble german del [[Ren]] mai poderós a l'epòca, los [[Chattes]], que venç. La preséncia romana en Britània e en Germania es seriosament enforçada. Mas fòrça lèu la situacion se deteriora sul Danubi. Los [[Daces]] acaban de s'unir e Domician interven en persona amb la [[garda pretoriana]] per los caçar. Fin finala, après de revèrs de generals romans, [[Domician]] preferís tractar e fa la patz amb lo rei dace, [[Decebal]], que ven un rei client e percep de subsidis. Al començament del règne, Domician se mòstra liberal e just. Es lausat per son sens de la justícia, de la religion. Mas son natural inquiet, sa tendéncia a veire de complòts pertot, sa violéncia e son autoritarisme escursisson la fin de son règne. Es assassinat en [[96]] per una conspiracion de palais. {| class="wikitable" |- ! '''[[Antonins (Roma)|Antonins]]:''' |- | ''' <br /> [[Nerva]] ([[96]] a [[98]]) <br /> [[Trajan]] ([[98]] a [[117]]) <br /> [[Adrian]] ([[117]] a [[138]]) <br /> [[Antonin lo Pietós|Antonin]] ([[138]] a [[161]]) <br /> [[Lucius Verus|Luci Ver]] ([[161]] a [[169]]) <br /> [[Marc Aurèli]] ([[161]] a [[180]]) <br /> [[Commòde]] ([[180]] a [[192]]) |} [[File:Roman Empire.png|thumb|L'espandiment roman jos la Republica e l'Empèri: {{legenda|#ff0000|En [[-133|133 AbC]]}} {{legenda|#ff8800|En [[-44|44 AbC]] (mòrt de [[Juli Cesar]]).}} {{legenda|#ffff00|En [[14|14 ApC]] (mórt d'[[August]]).}} {{legenda|#00ff00|En [[117|117 ApC]] (mórt de [[Trajan]]).}}]] Lo Senat a ja previst un remplaçant amb [[Nerva]] que dona naissença a la dinastia dels [[Antonins (Roma)|Antonins]]. Adopta son successor [[Trajan]], un Roman d'[[Ispània]]. Cinc emperaires remarcables sus sièis causisson, de lor vivent lor successor, car an pas de filh, pasmens la causida se fa totjorn sus de parents pròches. Los règnes de [[Trajan]] e de son successor [[Adrian]] correspondon a l'apogèu de l'Empèri Roman. [[Trajan]], tot en volent favorizar l'agricultura e desvelopar l'administracion, fa la conquista de la [[Dacia]], de l'[[Partia|Empèri part]] e annèxa l'[[Arabia (província romana)|Arabia]]. L'emperaire desvelopa tanben la romanizacion de l'Empèri. La conquista de la [[Partia]] li subreviu pas pas<ref>[[Paul Petit|P. Petit]], ''Histoire générale de l'Empire romain, T. 1 : Le Haut-Empire'', [[Éditions del Seuil|Seuil]], [[1974]], pp.150 e segents.</ref>. L'emperaire [[Adrian]] mena una politica mai defensiva. Jol seu règne, dins de regions frontièras, en [[Africa romana‎|Africa]] e en [[Britània]], de fortificacions importantas se desvelopan, sovent nomenada ''limes''. Adrian vòl melhorar lo foncionament de l'Empèri. Dins lo contunh d'un esfòrç començat per d'autres emperaires, vòl favorizar l'integracion dels provincials, entre autre per la creacion de colonias onorària: alara que lo tèrme colonia designava mai sovent l'installacion de colons romans, es alara un títol onorific concedit a una ciutat e qui dona la ciutadanetat romana a totes los seus abitants<ref>[[Paul Petit|P. Petit]], {{opcit}}, pp.170 e seg.</ref>. Lo règne d'[[Antonin lo Pietós]] es pas marcat per de conquèstas, mas puslèu per una volontat de consolidacion de l'estat actual. Tradicionalament pendent son règne que se considèra que l'[[Empèri Roman]] es a l'apogèu, a causa de l'abséncia de guèrra e de revòlta majora en [[Província romana|província]]. Pasmens aquela politica defensiva e atentista anóncia las dificultats financièras e militaras de l'[[Empèri Roman]]<ref>{{fr}}[[Bernard Rémy|B. Rémy]], ''Antonin le Pieux. Le siècle d'or de Rome (138-161)'', [[Fayard (édition)|Fayard]], [[2005]].</ref>. [[Marc Aurèli]] e [[lucius Verus|Luci Ver]] venon après Antonin. Lo segond moriguèt après uèit ans de règne, sens acte fòrt. Lo primièr es conegut per èsser un emperaire filosòf [[estoïcisme|estoïc]]. A l'interior, compliguèt una òbra legislativa importanta. Passèt 15 ans sul front del Danubi a lutar contra los [[Barbar]]s. L'Empèri intra alara dins un periòde plan mens propici: los vesins frontalièrs semblan mai poderoses, l'Empèri deu enfrentar de dificultats agràrias, de faminas, l'epidemia de la [[pèsta antonina]]<ref>{{fr}}[[Marc Aurèle]], ''Pensées a moi-même'', ed. [[Mille e una nuits]], [[2005]].</ref>{{,}}<ref>{{fr}}''[[Pierre Grimal|P. Grimal]], ''Marc Aurèle'', [[Fayard (édition)|Fayard]], [[Paris]].''</ref>. Marc Aurèli causís lo seu filh, [[Commòde]] coma successor. L'assassinat d'aquel, que se comportèt coma un tiran pendent una granda partida de son règne, acaba la dinastiá dels [[Antonins (Roma)|Antonins]]. {| class="wikitable" |- ! '''[[Segonda annada dels quatre emperaires]]''' |- | ''' <br /> [[Pertinax]] (començament de [[193]]) <br /> [[Didius Julianus|Didi Julian]] (mitat de [[193]]) <br /> [[Clodius Albinus|Clòdi Albin]] ([[193]] a [[197]]) <br /> [[Septimi Sever]] ([[193]] a [[211]]) |} Son assassinat en decembre de [[192]] provòca una crisi politica coma a la fin de la dinastia dels [[Juli Claudians]]. La [[garda pretoriana]] assassina lo novèl emperaire [[Pertinax]] e pòrta al poder [[Didius Julianus|Didi Julian]]. [[Fichièr:SeptimeSévère.jpg|thumb|upright=0.5|Bust de [[Septimi Sever]], [[Lovre]].]] {| class="wikitable" |- ! '''[[Severs]]''' |- | ''' <br /> [[Septimi Sever]] ([[193]] a [[211]]) <br /> [[Publi Septim Geta]] ([[211]]) <br /> [[Caracalla]] ([[211]] a [[217]]) <br /> [[Macrin]] ([[217]] a [[218]]) <br /> [[Diadumenian]] ([[218]]) <br /> [[Elagabal (emperaire)|Elagabal]] ([[218]] a [[222]]) <br /> [[Sever Alexandre]] ([[222]] a [[235]]) |} Es fin finala lo general de l'armada del [[Danubi]], l’African [[Septimi Sever]] que pren lo poder. Al benefici l'armada aumenta los efectius e enfòrça lo poder imperial. Los pretorians que fan e desfan tant d'emperaires son recrutats d'entre las legions del [[Danubi]] fidèls a [[Septimi Sever]]. Salva un temps l'Empèri de l'anarquia e comença de reformas importantas politicas, militaras, economicas e socialas. La mescla culturala dins l'Empèri creis, las religions vengudas d'Orient venon mai popularas dins l'Empèri, subretot lo culte de [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]] pels militars. Aquel aspècte, a vegada, foguèt exagerat pels istorians que descriu los Severs coma una dinastia orientala<ref name="Sév">{{fr}}[[Marcel Le Glay|M. Le Glay]], ''Rome : T2, Grandeur e chute de l'Empire'', [[Éditions Perrin|Perrin]], [[2005]], pp.336-337.</ref>. Nomena los seus dos filhs [[August (títol)|August]], mas a sa mòrt, [[Caracalla]] lèu tua lo seu jove fraire [[Publius Septimius Geta|Geta]]. Es conegut per aver publicat en [[212]], lo [[edicte de Caracalla|celèbre edicte]] que pòrta son nom balhant a totes los òmes libres de l'Empèri la ciutadanetat romana. Es assassinat sul front [[Empèri Part|part]] sus òrdre del [[prefècte del pretòri]] [[Macrin]] que capita a prene sa plaça sonque pòt de temps. Nomena lo seu filh [[Diadumenian]] ''[[Cesar (títol)|Cesar]]'' puèi ''[[August (títol)|August]]'' en [[218]], mas ambedós son assassinats<ref name="Sév"/>. Lo cosin de Caracalla, [[Elagabal (emperaire)|Elagabal]] ven enseguida emperaire, mas tot ocupat al culte del dieu del mème nom daissa lo govèrn a sa grand, [[Julia Maesa]]. Es tuat pels pretorians e son cosin [[Sever Alexandre]] li succedís per un règne de tretze ans. Après son assassinat, l'Empèri cai dins un periòde fòrça mai perturbat, tradicionalament qualificada d'« [[anarquia militara]] », tèrme pasmens mal ajustada, perque se lo poder imperial es a vegada divisat, jamai es absent. ==== Poder e culte imperials ==== Los emperaires an la titulatura d'''imperator'', cap suprèma de las armadas. Pendent tota la durada de l'Emperaire roman, la victòria es un poderós factor per afortir lo poder. L'emperaire vençut se vei aisidament contestar lo poder per un autre general ambiciós. Totes los emperaires prenon l'abitud de se far elegir [[Consul (Roma antica)|consul]] per mostrar la continuitat entre las institucions republicanas e lo [[principat (Roma antica)|principat]]. Aquò li balha l’''[[imperium]]'', lo poder de constrénher e d'èsser obeït de totes<ref name="Veyne">{{fr}}[[Paul Veyne|P. Veyne]], « Qu'était-ce qu'un empereur romain », ''Diogène'', n°199, 2002/3 {{lire en ligne|lien=http://www.cairn.info/revue-diogene-2002-3-page-3.htm%20Qu'est%20ce%20qu'un%20empereur%20romain?}}.</ref>. Tanben an l’''imperium'' proconsular çò que lor balha lo poder de governar totas las províncias. Coma tenent de la poténcia tribuniciana, an l’''[[intercessio]]'', es a dire lo drech de s'opausar a quina que siá decision dels magistrats de l'Empèri. Coma [[Juli Cesar]], an la titulatura de [[pontifex maximus|grand pontife]] que ne fan los caps de la religion romana. Fan un jurament de fidelitat personala de totes los abitants de l'Empèri. Fin a la fin de l’[[Empèri Bizantin]], la succession d'un membre de la familha de l'emperaire defunt es pas automatic. Lo poder aparten ni a un individú, ni a una dinastia. Atal, i a de riscas importantas de guèrras civilas a cada fin de règne. Lo periòde dels [[Antonins (Roma)|Antonins]], ont l'emperaire causís son successor fòra de la familha, e ont i a pas de trebolums a la presa de poder del novèl emperaire, es una excepcion<ref name="Veyne"/>. Lo Senat e lo pòble son crenhon fòrça d’una guèrra civila a cada succession. Accèptan donc lèu l'idèa qu’un descendent del prince regnant prenga la seguida de son paire. Un dels devers de tot emperaire es de preparar la transmission pacifica de son tròn. La causida mai logica es, quitament als vejaires dels Romans, de designar lo seu filh o de n'adoptar un. En cas de crisi, un general porta en trionf pels seus soldats pòt per las armas accedir al poder suprèma. La [[garda pretoriana]] encargat de far atencion a la seguretat dels emperaires joga un ròtle grandissent dins los complòts e los assassinats que marcan lo periòde imperial. La foncion de [[pontifex maximus|grand pontife]] balha als emperaires un caractèr sacrat. En mai dins las cresenças popularas, [[Scipion l'African]], [[Caius Marius|Cai Mari]] e [[Silla (emperaire)|Silla]] an un caractèr divin. [[Juli Cesar|Cesar]] desvelopa a l'entorn del una legenda de divinitat pretendon venir de [[Vènus (mitologia)|Vènus]] e d'[[Enèu]]. L'emperaire [[August]] inicia lo [[culte imperial]]. Fa divinizar [[Juli Cesar|Cesar]] e atal, coma son eretièr, s'auça atal al dessús de l'umanitat. Se dich filh d'[[Apollon]]. Assòcia tanben tota la comunautat al culte de l'engenh familial venent tanben lo paire de totes, d'ont son títol de paire de la patria. [[August]] rebuta d'èsser divinizat de son vivent. Daissa pasmens que se bastiguèsse de temples que li son consacrats subretot dins l'Orient abituat a considerar los seus sobeirans coma de dieus vivents, a condicion que son nom siá associat a aquel de la Roma divinizada. Lo movement contunha après sa mòrt. Totes los emperaires se plaçan jos l'auspici d'un dieu. Pauc a pauc, son assimilats a de dieus vivents dins tot l'Empèri. Après la mòrt recevon l'[[apoteòsi]]. Los [[Antonins (Roma)|Antonins]] prenon [[Jupitèr (diue)|Jupitèr capitolin]] coma dieu suprèma. Pendent lo règne d'[[Adrian]], la divinizacion de l'emperaire vivent progrèssa encara en Orient. L'ideologia imperiala pren d'aspèctes mai filosofics. L'emperaire deu sa reussita a son meriti (Virtus) e a la proteccion divina<ref>{{fr}}[[Paul Petit|P. Petit]], ''Histoire générale de l'Empire romain, T. 1 : Le Haut-Empire'', [[Éditions del Seuil|Seuil]], [[1974]], p.181.</ref>. Lo [[culte imperial]] es tanben un biais d'abituar los abitants de l'Empèri, tan desparièrs per la cultura e las cresenças a respectar lo poder de Roma mejans un emperaire divinizat. Dins tot l'Empèri, se restaure o se bastís de temples consacrats al culte imperial. De ceremònias son organizadas en onor de l'emperaire. Es lo moment per comunautat de s'encontrar dins de processions abans de sacrificis, de taulejadas e tota mena d'espectacles. ==== Administracion imperiala ==== [[Fichièr:Roman Empire Map.png|thumb|L'Empèri roman jos [[Adrian]], amb de frontièras estabilizadas, vèrs l'an [[120]].]] Dins las províncias senatorialas, lo governador, un [[Proconsul (Roma antica)|proconsul]] o un [[propretor]], es nomenat pel [[Senat roman|Senat]]. Aquelas províncias son en patz e i demòra pas cap de legion en permanéncia. Dins las províncias imperialas lo governador, un [[legat]] [[propretor]] o [[procurator]], es nomenat per l'emperaire. L'[[Periòde roman d'Egipte|Egipte]] es dirigida per un [[Prefècte d'Egipte|prefècte]] pres dins l'òrdre equèstre nomenat per l'emperaire. Pasmens l'emperaire dispausa de poders de contraròtle dins totas las províncias. Pòt nomenar de legats extraordinaris dins las províncias senatorialas. Pertot dins l'Empèri, los domenis imperials, los impòstes indirèctes e las minas son administrats per un procurator nomenat per l'emperaire. L'[[Itàlia (epòca romana)|Itàlia]] gausís d'un estatut privilegiat. Escapa a l'impòst fonzièr e es administrada dirèctament pel Senat. Los [[governador roman|governadors]] son nomenats per un temps de 4 a 6 ans. Gardan de ligams estreches amb lo poder central mercé a una correspondéncia abondanta. Devon vigilar los impòstes, l'òrdre public, lo cens, lo respècte de las proprietats. Dispausan d'una administracion fòrça redusida. De fach, intervenon dins la vida de las províncias subretot per jutjar un ciutadan roman, estofar los trebolums importants a l'òrdre public, resòlvre las dificultats financièras de las ciutats. Gaireben totas las questions administrativas son regladas a l'escalon local dins l'encastre de la ciutat. Aquela constituís pels Romans, l'encastre de vida ideal. D'ont existissián pas, subretot en Occident, los Romans ne creèron. Dins la capitala, i a a l'entorn del sobeiran d'organismes e dels òmes qu'ajudan a governar. Lo conselh del prince que s'acompanha per prene las decisions màger es compausa d'òmes causits per lors competéncias militaras, juridicas o diplomaticas. Lo conselh torna pauc a pauc permanent e pren una plaça màger dins lo govèrn de l'Empèri. Lo [[prefècte del pretòri]] es lo personatge mai important de l'entorn imperial. Dirigís la [[garda pretoriana]] e es lo comandant en segond dins las expedicions militaras. Quitament acaba per menaçar lo poder imperial. ==== Organizacion militara ==== [[Fichièr:Roman Legions camps - AD 80.png|thumb|left|Espandiment de las 27 [[legion romana|legions]] en [[80]].]] Fins a la mitat del sègle II, l'armada demòra una armada de conquista. [[August]] anèxa l'[[Illíria]] e ensag en van de conquerir [[Germània]]. Fixa las frontièras de l'Empèri al [[Ren]] e al [[Danubi]]. [[Claudi (emperaire roman)|Claudi]] fa la conquista de la [[Britània]], [[Trajan]], aquela de la [[Dàcia]], de l'[[Arabia (província romana)|Arabia]]. Fa la conquista efemèra de [[Empèri Part|Part]]. A partir d'[[Adrian]], lo mai important es de mantenir l'Empèri e pas mai de conquerir de territòris nòus. Una de las prioritats d'Adrian es de claure l'espaci roman dins una muralha destinada a aparar l'Empèri dels barbars. Faguèt bastir lo celèbre [[paret d'Adrian]] al nòrd de [[Britània]]<ref name="Vassal1">{{fr}}[[Véronique Vassal|V. Vassal]], ''Le nouvel Hadrien'', L'Histoire n° 335, octobre 2008, p.28.</ref>. Los successors contunhan l'òbra. Als tèrmes de Germània, de l'Orient e de l'Africa, de parets son bastits. E fin finala foguèron nomenats [[limes]] pasmens se en latin, limes significa simplament camin de patrolha a la frontièra. De [[Via romana|vias estrategicas]] permeton de circular aisidament fins a la frontièras per las defendre en cas d'atac. Tot comptat, los Romans an {{unitat|9000|km}} de frontièra a vigilar. L'armada demòra cantonada a las frontièras. Los governaires de las províncias frontalièras qu'aculhisson de [[Legion romanas|legions]] son causits amb calcul per l'emperaire, car n'asseguran lo comandament. {{unitat|400000|òmes}} repartits en 30 [[Legion romana|legions]] (25 a l'epòca d'August) defendon las frontièras. [[Fichièr:Roman legion at attack.jpg|thumb|[[legion romana|Soldats romans]] vèrs [[70]] (reconstitucion ludica).]] L'[[armada romana]] compren gaireben {{nobr|150000}} legionaris de [[ciutadanetat romana]] e engatjats per 20 ans. Son doblats per de [[tropas auxiliaras]] recrutadas d'entre los non ciutadans e que recebon la ciutadanetat romana acabat 25 ans de servici militars. A partir d'[[Adrian]], una partida dels auxiliars se diferéncian de l'armada romana, car gardan lor armament tradicional<ref name="Vassal1"/>. Los Italians, que al sègle I èran encara majoritaris dins las legions, volent totjorn mens evitar de far lo servici militar, cal donc anar cercar d'òmes dins las províncias que, quand son plan romanizadas, rebutan tanben a partir per l'armada. Los soldats se recrutan donc de totjorn mai dins las províncias mens romanizadas, quitament se, al sègle II, la [[garda pretoriana]] e los oficièrs ([[Centurion]]s) son totjorn recrutats d'entre los Italians. L'Itàlia demòra atal lo principal luòc de recrutament per la formacion de novèlas legions coma se fasiá jos [[Marc Aurèli]] ([[Legio III Italica]]). Pasmens, l'armada romana venguèt a una armada de mestièr que mesclèt los pòbles desparièrs de l'Empèri. Son unitat ven d'un esperit de còs donat per una practica rigorosa, una disciplina de fèrre auçada al reng de divinitat, una religion especifica dels camps amb los dieus romans tradicionals e del [[culte imperial]], un enquadrament de qualitat. Se deu als còs dels engenhaires militars la construccion de canals, de [[Via romana|carrièras]], d'[[Aqüaducte]]s, e de barris. La preséncia de l'armada a las frontièras es un grand factor de desvelopament economic per aquelas zònas e un poderós instrument de [[Romanizacion (istòria)|romanizacion]]. ==== Societat de l'Empèri Naut ==== Los 80 milions d’abitants de l'Empèri apartenon per naissença o per fortuna a de grops socials diferents. Se nais esclau, òme libre o ciutadan roman. Los [[Esclavatge dins la Roma antica|esclaus]] an pas cap de drech. Menan una vida fòrça dificila dins los latifondis o dins las minas. En vila lor astre es melhor: son servicials, artesans e quitament professors o artistas pels mai letrats. D'unes tenon botica e tornan una soma al mèstre per poder trabalhar. Tanben pòdon pagar lor afranquiment. Los subjèctes de l'Empèri son d'òmes libres que son pas ciutadans romans. Pòdon far testimòni en justícia. Devon pasmens pagar un impòst suplementari: lo ''[[tributum]]''. Un ciutadan roman n'es per naissença, per decret o après 25 ans de servici militar. Gaireben totes los ciutadans exerçan de pichons mestièrs. A Roma, existisson {{nobr|200000}} ciutadans paures per quals las distribucions gratuitas de l'[[Prècte de l'anóncia|anóncia]] son vitalas. Los mai rics fan partit dins l'[[Cavalièr roman|òrdre equèstre]] o l'[[òrdre senatorial]] sus decision de l'emperaire. Dins aquela societat d'òrdres: òrdre senatorial, òrdre equèstre o òrdre decurional, la ''[[nobilitas]]'' se distinguís una reconeissença de l'origina e non pas per un estatut. Pasmens, la ''nobilitas'' pèrd de marcaires socials. Al sègle II la procession dels retrach desapareis. Venguèt alara reservada a las funeralhas imperialas<ref name="Badel">{{r}} [[Christophe Badel|C. Badel]], ''La Noblesse de l'Empire romain. Les masques e la vertu'', [[Champ Vallon]], [[Seyssel (Ain)|Seyssel]], [[2005]].</ref>. Al començament de l'Empèri, la [[societat romana|societat]] es pas calada. Los esclaus, subretot urbans, pòdon èsser aisidament afranquits pels seus mèstre. Pauc a pauc totes los òmes libres venon a la ciutadans. L'[[edicte de Caracalla]], en [[212]], fa de totes los òmes libres dels ciutadans romans, çò que « enfòrça l'unitat morala de l'Empèri<ref name="univHE">{{fr}}[[Paul Petit|P. Petit]] e [[Yann Le Bohec|Y. Le Bohec]], « Haut Empire », Encyclopædia universalis, DVD 2007.</ref> ». Pasmens, los Barbars sometits per la fòrça coma las bassas jaças de la populacion egipciana recebon pas la ciutadanetat<ref name="univHE"/>. Atal a [[Volubilis (vila)|Volubilis]], los païsans isolats e las tribús miègnomadas mejancièras de la ciutat demòran de subjèctes de l'Empèri, levats d'unes caps recompensats atal de lor sosten<ref>{{fr}}J.L. Panetier, en collaboration avec H. Limane, ''Volubilis, une cité del Maroc antique'', éd. Maisonneuve e Larose/Malika, [[París]], [[2002]].</ref>. Mas pauc a pauc, las diferéncias se fan entre los ''[[honestiores]]'', los poderoses, e los ''[[humiliores]]'', los umils. Son tractats de biais inegal fàcia a la justícia: a la distincion juridica entre ciutadan e non ciutadan se substituiguèt una distincion sociala entre rics e paures. ==== La vila, luòc de la civilizacion romana ==== [[Fichièr:Map of downtown Rome during the Roman Empire large.png|left|thumb|Mapa del centre de Roma.]] Gaireben totas las ciutats de l'Empèri, se viu a l'ora romana. Segon las estimacions<ref>Segon lo nombre e l'importància dels aqüaductes, lo cens.</ref>, Roma, la capitala compta mai d'un milion d'abitants jos l'Empèri Naut (entre {{formatnum:600000}} e 1.2 milion<ref>{{en}}William Duiker ''World History'' ed:Wadsworth, 2001, p:149, isbn:0-534-57168-9</ref>). Los Romans la nomena simplament l'[[urbs]], la vila. Es amb [[Alexandria]], la vila mai granda del mond roman. Dempuèi lo sègle I, la vila melhorèt fòrça pels emperaires. Aqueles fòrça monuments simbolizan la grandor de Roma e l'art de viure dels Romans. Los [[Forums imperials|forums]], luòcs de vida politica jos la Republica, son veguts d'ensems monumentals comprenent de [[Basilica civila|basilicas]], fòrça [[Temple roman|temples]], d'arcs de trionf e de bibliotècas. Lo puèg del [[Mont Palatin|Palatin]] es ocupat pels palais imperials, l'ostal dels Augustes. Mas Roma es d'en primièr dins l'imaginacion populara, la vila dels jòcs. Fòrça monuments excepcionals lor son consacrats: lo [[circus Maximus]] entre lo [[mont Palatin]] e l'[[Aventin]], Lo [[Colisèu]], l'[[anfiteatre roman|anfiteatre]] mai grand del mond roman, consacrat als [[jòcs (Roma antica)|jòcs del circ]], subretot als combats de [[gladiador|gladiator]]s. Los [[tèrmes romans|tèrmes]] apareisson a la fin de la Republica. Los emperaires ne bastisson fòrça pels léser de la [[plèba]] romana. Per menar l'aiga que se cal pels tèrmes e una populacion nombrosa, fòrça [[aqüeducte]]s son bastits. Al sègle I, pòdon menar cap a la vila gaireben un milion de mètres cubes d'aiga en un jorn. La vila grandiguèt pendent los sègles de biais desordonat. Las carrièras son estrechas e sinuosas. En [[64]], après l'[[Grand incendi de Roma|incendi de Roma]], Neron torna bastir la vila amb d'axes largs e aerats. Los mai rics vivon dins de vastas [[vilá]]s, alara que los mai paures vivon dins d'immòbles collectius, los [[insula]]e. [[Fichièr:Domus suomi.png|thumb|Plan e maquèta d'una [[vilà]] suburbana d'[[estil pompeian]].]] L'[[arquitectura romana]] s'espelís dins las vilas, l'arquitectura imperiala fa novelum amb la generalizacion de la [[vòlta]] en plen cintre, e l'emplec sistematic del [[mortièr (material)|mortièr]] ([[opus caementicium]]) puèi de la [[brica (material)|brica]] (''[[opus latericium]]''), realizant de monuments totjorn mai audaciós a Roma ([[Panteon de Roma|Panteon]], [[Colisèu]], [[forums imperials]], [[tèrmes romans|tèrmes]], etc.) e dins las províncias ([[pont de Gard]], [[arenas de Nimes]], etc.). Las grandas metropòlis coma [[Cartage]], [[Antakya|Antiòquia]] revisculan. Los Romans bastisson de pertot dins l'Empèri de vilas amb plan regular lo [[plan ippodamian]]. La vila s’organiza a l'entorn de dos axes, lo [[cardo]] e lo [[decumanus]]. I a totes los monuments tipics de la romanitat. Las vilas an a lor cap un senat local nomenat curia recrutat d'entre los rics abitants de l'Empèri. Forman l'[[òrdre decurional]]. D'entre el es elegit los magistrats: [[Edil (Roma antica)|edils]] — encargats de la polícia dels mercats e de las carrièras —, [[duumvirs]] — magistrats amb d'atribucions judiciàrias —, duumvirs quinquennals — elegit cada cinc ans e amb de foncions sensorialas. L'''ordo'' dels decurions deu gerir las finanças (''pecunia publica'') e lo territòri de la ciutat, assegurar l'òrdre public e las relacions amb lo poder central. Los decurions e subretot los magistrats finançan en granda partida d'esperel, la construccion dels monuments e dels temples. A de somas legalament definidas e exigidas, pòdon apondre volontàriament un don del lor. Aquela practica nomenada [[evergetisme]] ten una plaça granda dins la construccion e la vida de las ciutats. L'evergetisme permet als aristocratas de las ciutats de manifestar lor liberaliaté e lor faste, pòt èsser un biais d'autocelebracion, marcar una estrategia familiala, lo monument donat remembrant la glòria de la familha per de generacions, al meteis temps fonda una coesion politica e sociala: lo don de l'evergeta pòt èsser cencebut coma un contra don que respond al respècte que li testimònia la ciutat e al poder politic que li es ligat. Festenals, espectacles e distribucions variadas, sovent eissuits de l'evergetisme, contribuisson, dins las ciutats, a l'elaboracion puèi al manteniment d'una cultura municipala, d'una coesion civica. Se l'istoriografia vegèt dins l'evergetisme un factor explicant l'abandon de las foncions politicas per las aristocracias localas, aquel ipotèsi es pas mai d'actualitat. Dins las vilas de l'oèst de l'Empèri, lo [[latin]] s'espandís alara que l'èst demòra fidèl a la [[Grèc|lenga grèga]]. ==== Prosperitat economica ==== Mai sovent, las riquesas produchas venon dels camps e de l'agricultura. Jos l'Empèri Naut, la tendéncia a la concentracion fonzièra se confirma. La ''nobilitas'' o los temples d'Orient possedisson de domenis vastes. Mas lo proprietari mai grand de l'Empèri, es lo quite l'emperaire que fa grandir los seus bens confiscant aqueles dels opausants. Lo centre del grand domeni o ''[[Latifundi (Antiquitat)|latifundi]]'' es la [[vilà]], la demòra del mèstres amb las dependéncias. Se l'ideal avoat es aquel de l'autarcia, perque es lo patrimòni fonzièr e l'autosufiséncia que fonda la dignitat sociala, existisson d'importantas regions de culturas comercialas. La cultura màger es aquela de las cerealas que permet de noirir totes los abitants del domeni. Los agronòmas romans conselhan de servar una partida de la superfícia a de culturas comercialas coma la vinha e l'olivièr. La pichona proprietat pasmens desapareguèt. Demòra l'ideal de la societat romana, mas son importància mermèt. Se jos l'Empèri, l'agricultura evoluèt pauc, tecnicament difusèt d'unas practicas. L'existéncia de ganhs de productivitat es pas rebutat per d'unes autors. Las principalas activitats artesanalas son efectuadas dins los camps, mas tanben dins las vilas: produccion textila, fabricacion e manteniment d'aisinas, produccion de [[terralha]]. D'importantas regions minièras se trapavan en Espanha e dins las regions del Danubi. Mas aicí tanben, los progrèsses tecnics son minimes. Lo trabalh manual e l'activitat de merças son, per las classas instruchas, una font de mesprés, una causa per las classas inferioras e los esclaus. L'existéncia d'esclaus tanben èra benlèu un obstacle al desvelopament del progrès tecnologic. Pasmens, las recercas arqueologicas recentas relativizan tanben fòrça los ancians jutjaments portats: los arqueològs e istorians s'acòrdan ara par exemple sus la difusion importanta e precòça de la [[molina]] dins l'Empèri roman. La patz e la prosperitat de l'Empèri Naut provòcan un aument de las activitats comercialas. La Mediterranèa al còr de l'Empèri roman coneis un trafec intens. La piratariá es mestrejada mercé a las flòtas de guèrra dels emperaires que susvelhan en permanéncia. Las naus se riscan totjorn mai luènh en mar per acorchar la durada dels passatges. Mas pels la rotas cortas o mejanas, los marins preferisson lo cabotatge costièr. La [[Mediterranèa]] es obèrta de març fins a octobre, es a dire que la navigacion i es autorizada. En ivèrn, i a pas de navigacion. Los grands pòrts mediterranèus son [[Ostia]], lo pòrt de Roma, [[Alexandria]] en [[Egipte]] e [[Cartage]] en [[Africa]]. Los ligams comercials tòcan tanben la [[Mar Baltica|Baltica]], l'Africa negra mejan las caravanas transsaharianas, l'[[Índia]] e la [[China]]. L'Empèri es doncas pas un espaci claus. Lo gost pels produches de luxe dels Romans contribuís al comèrci internacional. Sus aquel aspècte l'Empèri perlonga los dos darrièrs sègles de la Republica, mas la dominacion economica italiana dins qualques domenis — [[ceramica sigillada]], anfòras, vins — pren la plaça, amb lo temps, de las produccions provincialas. === Crisi de l’Empèri roman (sègle III) === ==== Originas de la crisi ==== Los istorians s'interrògan encara sus las rasons de la crisi prigonda que passa l'Empèri roman al sègle III. I a de causas exterioras a l'Empèri podent l'explicar. En Orient, l'[[Empèri Part]] deliquescent daisse la plaça a l'[[Sassanids|Empèri Sassanid]] al segond quart del sègle III. Aquel empèri poderós, plan estructurat e agressiu es un dangièr de contunh sus las províncias d'Asia. Al nòrd èst d'Euròpa, los Germans orientals que vivon dins las regions de la mar baltica començan una lenta migracion cap al Sud e Sud Èst europèu. Atal fasent, caçan las autras tribús que se trapan suls territòris ont passan. Aquelas cercan a trobar refugi dins l'Empèri roman esperant i encontrar de tèrra nòvas e una presa rica<ref>{{fr}}[[Michel Christol|M. Christol]] e [[Daniel Nony|D. Nony]], ''Des origines de Rome aux invasions barbares'', [[Hachette Livre|Hachette]], [[1974]], p.191.</ref>. Lors incursions mòstran la flaquesa de l'estrategia defensiva romana. En efièch, las legions son amassadas a las frontièras. Un còp passada la region frontièra, los barbars pòdon ravajar las províncias sens gaireben pas d'empachament. Lo dispositiu militar roman, e l'organizacion del poder imperial son tanben pas plan adaptats a una guèrra subte sus dos fronts, en Orient e sus l'ensems [[Ren]]-[[Danubi]]. Las dificultats intèrnas son degudas a l'alunhament totjorn mai grand dels militars prèsts a impausar de sacrificis pesucs als civils per aparar l'Empèri de las menaças d'invasions e de la classa possedanta qu'accèpta gaire l'aument de las cargas fiscalas. Sul plan politic, aquò se traduch per la pujada de l'òrdre equèstre, titular de las grandas prefecturas e totjorn mai present dins las província coma governador a la plaça de la classa senatoriala<ref>{{fr}}[[Michel Christol|M. Christol]] e [[Daniel Nony|D. Nony]], {{opcit}}, pp.192-193.</ref>. E mai dempuèi [[250]], l'Empèri roman es tocat per d'epidemias que provòcan, al mens regionalament, una despopulacion e una crisi economica que patís subretot l'Occident ja ravatjat per las incursions germanicas. L'estat mai recent de la recerca relativiza pasmens lo caractèr general e de contunh de la crisi. Lo sègle III es ara puslèu descrich coma marcat per de grandas crisis definidas melhor del punt de vista cronologic: crisi politica en [[238]], doas crisis gravas dins los [[ans 250]] e [[ans 260|260]], lo periòde mai dificil pel poder imperial. Mas l'accent es ara tanben portat sus la diversitat de las situacions regionalas, una prosperitat mantenguda en Africa, sus l'existéncia de periòde de reviscòl o sus de fasas d'auçament e de resisténcia, provocant puslèu un periòde de mutacion qu'una crisi e un declin de contunh. ==== Instabilitat imperiala ==== {| class="wikitable" |- ! '''[[Anarquia militara]]:''' |- | ''' <br /> [[Maximin I]] ([[235]] a [[238]]) <br /> [[Gordian I]] e [[Gordian II]] ([[238]]) <br /> [[Maxim Pupian|Pupian]] e [[Balbin]] ([[238]]) <br /> [[Gordian III]] ([[238]] a [[244]]) <br /> [[Felip l'Arabi]] ([[244]] a [[249]]) <br /> [[Felip II (emperaire roman)|Felip II]] ([[247]] - [[249]]) <br /> [[Deci|Trajan Dèce]] ([[249]] a [[251]]) <br /> [[Herennius Etruscus]] ([[251]])[[Hostilian]] ([[251]]) <br />[[Trebonian Gal]] ([[251]] a [[253]]) <br />[[Volusian]] ([[253]])<br/>[[Emilian]] ([[253]]) |} Lo periòde comprés entre [[235]] e [[268]] es plan mal conegut. Setze emperaires se succediguèron, fachs e desfachs pel sòrt de las armas. Los emperaires son creats per un grop novèl, l’Estat major de l’armada. Causís l'emperaire novèl, qu'es enseguida avalizat pel Senat. Lo reng imperial es vengut, al vejaire dels militars, lo grad mai naut dins la ierarquia dels oficièrs<ref name="Veyne"/>. Atal [[Maximin I]] es lo primièr militar de carrièra a venir emperaire per la volontat sola d'aqueles soldats. Amb fòrça energia per securizar la frontièra fàcia als [[Dacis]] e als [[Esarmats]]. Exigís de la classa senatoriala e de províncias d'impòstes pesucs per pagar las despensas militaras que totalizan la mitat del budgèt de l'Estat. Aquela pression fiscala provòca la [[fraude fiscala]] de senators que la fortuna passa los milions de sestèrcis<ref>{{fr}}Jean-Pierre Brun, « La croissance a Rome », emission ''[[La Marche de l'Histoire]]''sur [[France Inter]], 31 mai 2012</ref> e la revòlta dels grands proprietaris d'Africa que pòrtan al poder [[Gordian I]] en associacion amb son filh [[Gordian II]] en [[238]]. Son lèu vençuts. Maximin es tuat davant [[Aquilèu]] coma [[Maxim Pupian|Pupian]] e [[Balbin]], causís pel Senat coma novèls [[August (títol)|Augustes]]. A la fin de [[238]], [[Gordian III]], lo falen de [[Gordian I]] ven emperaire<ref>{{fr}}[[Michel Christol|M. Christol]] e [[Daniel Nony|D. Nony]], {{opcit}}, p.192.</ref>. Es assassinat a l'instigacion del [[prefècte del pretòri]], [[Felip l'Arabi]] que deu eliminar de concurrents abans d'èsser tuat en afrontant [[Deci]]. [[Deci]] es lo primièr emperaire tuat per de barbars, pendent la desfacha d'[[Batalha d'Abrittus|Abrittus]] fàcia als [[Gòts]] en [[251]]. [[Trebonian Gal]] e [[Emilian]] se succedisson a un ritme subte. Aquel darrièr regnèt sonque quatre vint uèit jorns. La legitimitat imperiala que se basava sus la victòria es somesa a una espròva sevèra: la crisi militara encoratja las usurpacions: las armadas cercant un general eficaç e las regions menaçadas desirant un emperaire pròche pels aparar. {| class="wikitable" |- ! '''Peròde dich dels <br />[[Trenta Tirans (Roma)|Trenta Tirans]]:''' |- | ''' <br /> [[Valerian]] ([[253]] a [[260]]) <br /> [[Gallian]] ([[253]] a [[268]]) |} [[Valerian]] regna associat a son filh [[Gallian]]. Es lo darrièr aristocrata a venir l'Emperaire<ref>{{fr}}[[Michel Christol|M. Christol]] e [[Daniel Nony|D. Nony]], {{opcit}}, p.196.</ref>. Devon far fàcia a las incursions dels [[Alamans]] e dels [[Francs]] en [[Gàllia]] e a l'ofensiva del sobeiran sassanid [[Sapor I]] e [[Siria (província romana)|Siria]]. En [[260]], [[Valerian]] es tanben fa presonièr pels Pèrses e morís coma esclau en Iran. [[Gallian]] es lo sol emperaire que capitèt a arrestar una invasion dels Alamans en Itàlia del Nòrd. Abandona [[Dàcia]] conquerida per [[Trajan]] qu'èra venguda tròp dificila a defendre e fixa la frontièra de l'Empèri sul [[Danubi]]. Mas deu far fàcia a fòrça usurpacions, aquela de [[Macrian]] e de [[Quièt]] en Orient, de Regalien en [[Pannònia]] e de [[Postum]] en Gàllia que proclama l'[[Empèri de las Gàllias]]. {| class="wikitable" |- ! '''[[Emperaires illirians]]:''' |- | ''' <br /> [[Claudi II lo Gotic|Claudi II]] ([[268]] a [[270]]) <br /> [[Marc Aureli Quintil|Quintil]] ([[270]])<br /> [[Aurelian (emperaire roman)|Aurelian]] ([[270]] a [[275]]) <br /> [[Marcus Claudius Tacite|Claudi Tacit]] ([[275]] a [[276]]) <br /> [[Florian]] ([[276]]) <br /> [[Probus]] ([[276]] a [[282]]) <br /> [[Carus]] ([[282]] a [[283]]) <br /> [[Numerian]] ([[283]] a [[284]]) <br /> [[Carin]] ([[283]] a [[285]]) |} Los successors de [[Gallian]] son totes des militars que l'armada donèt una granda rigor e la fe en l'eternitat de l'[[Empèri Roman]]. L'Empèri venguèt militar. A partir de reformas començadas jos Gallian — levat de senators del comandament militar — los [[emperaires illirians]] fan fàcia a la crisi e tornan organizar la defensa de l'Empèri. [[Aurelian (emperaire roman)|Aurelian]] torna unificar l'Empèri metent un tèrme a las secessions [[Septimia Bathzabbai Zenobia|palmirenianas]] e [[Empèri de las Gàllias|gallessas]] e [[paret d'Aurelian|fortifica Roma]]. ==== Transformacions après 260 ==== [[Gallian]] comença una mutacion prigonda de l'estrategia militara. Despartís los mejans de defensa plaçant dins los principals noses rotièrs de l'[[Illíria]] de destacaments de legions frontalièras. Constituís una importanta cavalariá amb un comandament autonòma. Exclutz los senators dels emplecs militars e los remplaça per de cavalièrs. Fa intrar dins l'armada de barbars vençuts començant atal la « barbarizacion » de l'armada<ref>{{fr}}[[Michel Christol|M. Christol]] e [[Daniel Nony|D. Nony]], {{opcit}}, p.197.</ref>. L'armada absòrba una partida totjorn mai granda de las fonts de l'Estat. Un impòst especial, l'annònocia militara, es levada per la mantenir. [[Fichièr:Romanworld271AD.jpg|left|thumb|L'Empèri divisat a l'entorn de [[271]]: [[Empèri de las Gàllias]] e [[Septimia Bathzabbai Zenobia|de Palmira]].]] Las foncions de cap general e de cap de guèrra victoriós que ten tradicionalament l'emperaire son afortidas dins aquels periòdes de guèrras de contunh. A costat dels qualificatius abituals coma ''felix'', s'associe totjorn mai sovent lo tèrme ''invictus''. En efècte, un emperaire venceire pòt esperar la fidelitat dels seus subjèctes e de las seunas tropas. En cas de desfacha militara, de concurrents apareisson d'entre los autres generals. Los emperaires ensajan pasmens de trobar una legitimitat en transformant lo [[culte imperial]]. [[Aurelian (emperaire roman)|Aurelian]] es divinizat de son vivent. Sus las monedas, es inscrich ''deus e dominus natus'' (dieu e senhor de naissença). Las dificultats del sègle III fan pensar als Romans que son abandonats pels dieus e seguís un periòde o los ciutadans rebutant de participar als cultes publics, coma los [[cristianisme ancian|crestians]] e los Josieus son persecutats. [[Deci]], a partir de [[250]] puèi [[Valerian]] renovèla l'obligacion de sacrificis, çò que provòca de persecucions contra los refractaris. En [[260]], son filh [[Gallian]] publica un [[edicte de tolerància]] mantengut pels seus successors pendent 40 ans. L'oposicion entre la ''[[nobilitas]]'' e l'òme novèl es mai vivaç que jamai. L'Empèri passa entre las mans de familhas n'avent jamai exerçat la foncion imperiala. Los emperaires ''novi'' daissan a lor familha la noblesa en eretatge. Los [[honestiores]] de las províncias d'Occident e los dirigents dels pòbles barbars mejancièrs, venon tanben a la ''[[nobilitas]]'' que los incorpòra a las jaças mai nautas. Al subjècte la noblesa romana, garda un prestigi social immens, mas pèrd gaireben tota son autoritat politica<ref name="Badel"/>. === Antiquitat tardièra (fin del sègle III al V) === ==== Emperaire de l'Empèri Bas ==== [[Fichièr:Istanbul - Museo archeol. - Diocleziano (284-305 d.C.) - Foto G. Dall'Orto 28-5-2006.jpg|thumb|upright=0.5|[[Dioclecian]], musèu d'[[Istanbol]].]] {| class="wikitable" |- ! '''[[Tetrarquia]]s:''' |- | ''' <br /> [[Dioclecian]] ([[284]] a [[305]]) <br /> [[Maximian Herculi|Maximian]] ([[286]] a [[305]]) <br /> [[Constanci I]] ([[305]] a [[306]]) <br /> [[Galeri]] ([[305]] a [[311]]) <br /> [[Sever II]] ([[306]] a [[307]]) <br /> [[Maxenç]] ([[306]] a [[312]]) <br /> [[Licinius]] ([[308]] a [[324]]) <br /> [[Maximin II Daïa|Maximin II]] ([[310]] a [[313]]) <br /> ''[[Constantin I lo Grand|Constantin I]] ([[310]] a [[337]])'' |} Qualques meses après son arribada al poder, [[Dioclecian]] compren que pòt pas dirigir sol l'Empèri e confia a [[Maximian Herculi|Maximian]] la tasca de s'ocupar de l'Occident coma [[Cesar (títol)|Cesar]] puèi d'[[August (títol)|August]]. En [[293]], dona a [[Maximian Herculi|Maximian]] un adjunt que pòrta lo títol de [[Cesar (títol)|Cesar]], [[Constanci I]] e se ne causís d'esperel un, [[Galeri]]. Atal los besonhs de l'Empèri donan per asard naissença a la [[tetrarquia]], es a dire lo poder de quatre. I a pas de partatge territorial de l'Empèri roman, mas, los quatre òmes se departisson lo comandament de las tropas e los sectors ont intervenon. [[Dioclecian]] demòra pasmens lo primièr<ref>{{fr}}[[Michel Christol|M. Christol]] e [[Daniel Nony|D. Nony]], {{opcit}}, p.206.</ref>. Aquela novèla organizacion permet d'eliminar los usurpators que semanavan lo trebolum en Gàllia, de rebutar los barbars. La victòria suls [[Sassanids]] permet d'esforçar la preséncia romana en [[Mesopotamia]] amb la constitucion de cinc novèlas províncias<ref name="AntTarEnc">{{fr}}[[Paul Petit|P. Petit]] e [[Yann Le Bohec|Y. Le Bohec]], « L'Antiquité tardive », ''Encyclopædia universalis'', DVD 2007.</ref>. La politica interiora de [[Dioclecian]] es dins linhada dels emperaires dels sègle III. Enfòrça la divinizacion de la foncion imperiala. Provòca la darrièra e mai violenta de las persecucions contra los crestians. En [[305]], los dos [[August (títol)|Augustes]] abdican lo mème jorn per daissar la plaça a lors [[Cesar (títol)|Cesars]], [[Galeri]] e [[Constanci I]], que venon a lor torn Augustes. [[Dioclecian]] causís dos nòus Cesars, [[Maximin II Daïa]] e [[Sever II]], escartant volontàriament de la succession los filhs de [[Maximian Herculi|Maximian]] e de [[Constanci I]]. [[Dioclecian]] se retira ensegida a [[Split|Espalato]]. [[Fichièr:Head Constantine Musei Capitolini MC1072.jpg|thumb|upright=0.5|[[Constantin I lo Grand|Constantin I}]], [[bronze]] del sègle IV, [[musèus del Capitòli]].]] La segonda [[tetrarquia]] buta a las ambicions de [[Maxenci]] e [[Constantin I lo Grand|Constantin I]], filh respectius de [[Maximian Herculi|Maximian]] e de [[Constanci I]]. Un periòde d'instabilitat seguís amb fins a sèt augustes al mème moment. {| class="wikitable" |- ! '''[[Constantinians]]:''' |- | '''<br /> [[Constantin I lo Grand|Constantin I]] ([[310]] a [[337]]) <br /> [[Constantin II]] ([[337]] a [[340]]) <br /> [[Constanci I]] ([[337]] a [[350]]) <br /> [[Constanci II]] ([[337]] a [[361]]) <br /> [[Julian (emperaire roman)|Julian]] ([[361]] a [[363]]) |} En [[313]], dos emperaires intran en liça, Constantin I, installat a Nicomèdia, e [[Licinius]]. !aquel darrièr es vençut un primièr còp en [[316]] puèi definitivament eliminat en [[324]]. [[Constantin I lo Grand|Constantin]], primièr emperaire convertit al cristianisme, demòra alara lo sol sobeiran. Aquel meteis, causís l'anciana colonia grèga de [[Bizanci]], installada sus la riba europèa de l'estrech del [[Bosfòr]] per fondar una novèla capitala que portarà lo seu nom, [[Constantinòple]]. Bastida sul modèl de [[Roma]], foguèt inaugurada en [[330]]. Quand Constantin morís en [[337]], sa succession es pas reglada. Los tres filhs se partejan l'Empèri, mas acaban per se disputir. Fin finala l'Empèri torna s'unir jos l'autoritat del segond filh de Constantin lo Grand, [[Constantin II]] que nomena dos cesars als poders fòrça redusits. Lo novèl emperaire seguís la politica de son paire. Un dels cesars, [[Julian (emperaire roman)|Julian]], responsable de Gàllia, empòrta una granda victòria suls [[Alamans]] en [[357]]. Los seus soldats lo proclaman emperaire sens qu'aquel o vòlga a [[Lutècia]]. [[Constanci II]] morís l'an seguent. [[Julian (emperaire roman)|Julian]], cosin del defunt emperaire renóncia al cristianisme per amor de la pensada grèga, que lo seu escais d'''[[apostasia|apostat]]''. Ensag de restaurar las ancianas religions tornant obrir los temples e obtenent fòrça [[apostasia]]s. Morís après 18 meses de règne, en [[363]], dins una escaramossa al retorn d'una campanha contra los Pèrses. {| class="wikitable" |- ! '''[[Valentinians]]:''' |- | <br /> ''[[Jovian]] ([[363]] a [[364]])'' <br /> [[Valentinian Ièr]] ([[364]] a [[375]]) <br /> [[Valens]] ([[364]] a [[378]]) <br /> [[Gracian]] ([[367]] a [[383]]) <br /> [[Valentinian II]] ([[375]] a [[392]]) <br /> [[Magne Maxim|Maxim]] ([[384]] a [[388]]) |} Los successors, [[Jovian]], [[Valentinian Ièr]] en Occident e [[Valens]] en Orient tornan a una absoluda neutralitat religiosa. L’emperaire d’Orient Valens, fraire de Valentinian I{{èr}} deu gerir las dificultats provocada per la preséncia al delà del [[Danubi]] dels [[Gòts]]. Valentinian I{{èr}} daissa son poder a los seus dos joves enfants [[Gracian]] e [[Valentinian II]]. Après la mòrt de Valens a la [[Batalha d'Andrinòpli (378)|batalha d'Andrinòpli]] en [[378]], [[Gracian]] se causís un collèga per l’Orient, [[Teodòsi I]]. [[Gracian]] es assassinat en [[383]]. Valentinian II, lo jove fraire de Gracian, demòra alara sol august de l'Occident amb al seus costats lo general franc, [[Arbogast (general roman)|Arbogast]] que l'assassina en [[392]]. En [[394]], Teodòsi bat l'usurpator a la [[Batalha del Riu Freg]] ont las doas armadas perdon l'essencial de lors fòrças. Alara que lo dangièr barbar es totjorn mai insistent, las defensas de l'Empèri son aflaquidas per d'interminablas guèrras civilas. [[Fichièr:Theodosius I's empire.png|upright=1|thumb|La [[division de l'Empèri roman]] en [[395]].]] {| class="wikitable" |- ! '''[[Teodsians]]:''' |- | <br /> [[Teodòsi I]] ([[378]] a [[395]]) <br /> [[Flavius Honorius|Honorius]] ([[395]] a [[423]], [[Empèri Roman d'Occident|Occid.]]) <br /> [[Flavius Arcadius|Arcadi]] ([[395]] a [[408]], [[Empèri Byzantin|Orient]]) |} En [[395]], [[Teodòsi I]] morís, après aver partejat l'Empèri entre sos deus filh. [[Flavius Arcadius|Arcadi]] l'aïnat recep l'Orient e [[Flavius Honorius|Honori]] l'Occident. Aquel partatge es dins la continuitat dels règnes precedents. Lo partatge se vòl sonque administratiu. L'unitat de l'Empèri deu donc èsser preservada. Mas l'Occident d'[[Flavius Honorius|Honori]] es aflaquit per d'annadas de guèrras civilas e contra los barbars. Perd una granda partida de sas tropas. L'economia de l'Occident demòra fragila alara qu'aquela d'Orient es astrada. Las [[division de l'Empèri roman|doas partidas de l'Empèri se separan definitivament]]. ==== Instruments del poder ==== [[Fichièr:Venice – The Tetrarchs 03.jpg|thumb|upright=0.5|left|Los [[Tetrarquia|Tetrarcs]].]] La crisi del sègle III transformèt lo poder imperial qu'es vengut absolut. Lo Senat a pas mai d'influéncia. Se passèt del [[principat (antiquitat)|principat]] al [[dominat]]. Los emperaires de l'Antiquitat tardièra benefician tanben d'una construccion ideologica que pauc a pauc assimilèt los emperaires a de divinitats viventas e justifican atal lor poder absolut. Per [[Constantin I lo Grand|Constantin]] coma per [[Dioclecian]], l'autoritat imperiala es de natura divina<ref>{{fr}}[[Michel Christol|M. Christol]] e [[Daniel Nony|D. Nony]], {{opcit}}, p.212.</ref>. [[Dioclecian]] e [[Galèri]], son filh adoptiu, se pretendon descendents de [[Jupitèr (dieu)|Jupitèr]]. Prenon l'escais de ''Jovian'', son collèga Maximian e son cocesar aquel d’''Herculian''. Aquela sacralizacion del poder imperial a tanben per tòca de lavar tota legitimitat als usurpators eventuals perque sol l'emperaire es elegit dels dieus, e que sol son successor es legitim. En [[312]], [[Constantin I Lo grand|Constantin]] causís lo [[cristianisme]] perque li balha una legitimitat novèla e al dessús de totes los autres<ref name="conversion Constantin">{{fr}}[http://aphgcaen.free.fr/conferences/moderan.htm La conversion de Constantin et la christianisation de l'Empire romain].</ref>. Constantin cerca pas a afirmar una filiacion divina. Pretend puslèu aver estat investit pel Dieu dels crestians per governar l'Empèri. La moneda de l'epòca mòstra una man sortissent del cèl e li para una corona. L'emperaire agís coma un [[clergat|clergue]] dins son biais d'exerçar lo poder. A [[Constantinòple]], bastís son palais coma s'èra una glèisa; afirma aver recebut una vision del [[Jèsus Crist|Crist]] coma s’èra un [[apòstol]]; agís coma un [[evesque]] al [[Primièr concili de Nicèa|concili de Nicèa]] convocat per el meteis, mas l’es pas<ref name="dagron">{{fr}}[[Gilbert Dagron|G. Dagron]], ''Empereur e rêtre, étude sur le césaropapisme byzantin'', [[Gallimard]], [[1996]].</ref>. [[Constantin I lo Grand|Constantin]] afirma qu'es lo representant de Dieu sua la tèrra. Dins son intelligéncia rebat l’intelligéncia suprèma<ref name="Diehl">{{fr}}[[Charles Diehl|C. Diehl]], ''Histoire de l'Empire Byzantin'', Picard, 1920, ([http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/DEF/Diehl/Histoire_Byzance/HB_001.htm en linha]).</ref>. S'acompanha d'un faste incresible per exaltar la grandor de la foncion imperiala. Ara la romanitat e la religion crestiana son ligats. [[Eusèbi de Cesarèa]], torna sus las tèsis de [[Meliton de Sardas]]<ref name="X-Passion">{{fr}}''Christianisme e stoïcisme'', X-Passion, 2001 dans [https://web.archive.org/web/20080112190835/http://www.polytechnique.fr/eleves/binets/xpassion/article.php?id=42&page=3].</ref>, crea, l'epòca, la [[teologia]] de l'empèri crestian. Per el, l'unificacion politica permetèt l'unificacion religiosa. L'emperaire es dins aquel encastre, lo servicial de Dieu e coma l'imatge de filh de Dieu, mèstre de l'univèrs<ref>[[Eusèbi de Cesarèa]], {{fr}}''La théologie politique de l'empire chrétien'', Cerf, 2001.</ref>. L'emperaire recep tanben la mission de guide cap al salut e la fe crestiana. Son intervencion grandissenta dins las questions religiosas se trapan tanben legitimada dins lo [[cesaropapisme]]. ==== Organizacion militara ==== Lo nombre de soldats per legion fa pas que mermar dempuèi la reforma de [[Cai Mari]] a la fin del sègle II passèt de 6000 a 5000 jos l'Empèri Naut e es de segur a l'entorn de 2000 al començament del règne de [[Dioclecian]]<ref>{{fr}}[[Bertrand Lançon|B. Lançon]], ''L'antiquité tardive'', [[Presses universitaires de France|PUF]], coll. « Que sais-je ? » n° 1455, [[1997]], p.40.</ref>. [[Dioclecian]] aumenta lo nombre de militars. Confia a de soldats sovent d'origina barbara, las ''[[limitanei]]''<ref name="AntTarEnc"/>, la tasca de defendre lo ''[[limes]]''. Las legions de manòbra son de talha mai redusida — 1000 legionaris — mas son mai nombroses que jol periòde precedent. Passan de 39 a 60. Son encargadas d'interceptar los Barbars que capitèron a passar una frontièra totjorn mai fortificada. La necessitat de la defensa de l'Empèri justifica l'abandon de [[Roma]] coma demorança imperiala al benefici de vilas mai pròchas de las frontièras: [[Trevèri]], [[Milan]], [[Sremska Mitrovica|Sirmium]], [[Nicomedia]]. Constantin acaba la transformacion de l'armada e realiza lo ''comitatus'', l'armada de campanha. Son comandament es confiat a un ''magister peditum'' per l'infantariá e un ''magister equitum'' per la cavalariá<ref name="Christol214">[[Michel Christol|M. Christol]] e [[Daniel Nony|D. Nony]], {{opcit}}, p.214.</ref>. En cas de besonh, de mèstres de las miliças pòdon èsser creadas per una region particulara coma en [[Illíria]]. Dins las províncias e los diocèsis expausats, las tropas pòdon èsser dirigidas per un ''[[Comes (Roma antica)|comes]]'' o un ''[[dux]]''. Aquela armada es plan tractada pels emperaires. Se supausa que l'[[armada romana]] del sègle IV compta entre {{nobr|250 000}} e {{nobr|300 000}} òmes. Per respondre a las dificultats de recrutament, [[Dioclecian]] impausa de règlas novèlas. Los proprietaris devon ara donar d'òmes a l'armada romana. Pendent lo sègle IV, obtenon lo drech de remplaçar los òmes per una soma en aur, l'''aurum tironicum''<ref>{{fr}}[[Bertrand Lançon|B. Lançon]], {{opcit}}, p.41.</ref>. Aquel sistèma es suprimit en [[375]], mas sonque per l'Orient. Un nombre significatiu de ciutadans cerca a fugir lo ròtle dins l'armada s'anant pel desèrt, se copant lo poce o venent clergue. Las condemnacions pesugas contra los desertors, l'ereditat del mestièr de soldat evitan pas las dificultats de recrutament, çò qu'obliga ls emperaires a far apèl als barbars. Dioclecian e Constantin recrutan d'auxiliaris d'origina barbara per vigilar sul ''limes''. Aqueles an pauc l'esperit roman. La distincion entre [[comitatus]] e ''[[limitanei]]'' fa nàisser l'armada romana de l'Empèri Bas. Jos Teodòsi, l'armada se barbariza encara mai. L'Empèri roman d'Orient garda las meteissas disposicions del sègle II a VII. La principal novelum es lo remplaçament del sistèma de conscripcion, tant injuste, per aquel del volontariat. Per atirar las recrutas, recebon d'exempcions fiscalas sus lors tèrras. L'armada manca alara pas pus de soldats<ref>{{fr}}[[Alain Ducellier|A. Ducellier]], [[Michel Kaplan|M. Kaplan]] e [[Bernadette Martin|B. Martin]], ''Le Proche-Orient médiéval'', [[Hachette Livre|Hachette]], [[1978]], p.23.</ref>. Al començament del sègle V, l'armada d'Occident compren teoricament {{nobr|200 000}} òmes a las frontièras, dels ''[[limitanei]]'' gaireben totes d'origina barbara, e {{nobr|50 000}} òmes dins l'armada de manòbra, lo [[comitatus]]. La paradòxa d'aquela armada es que las frontièras son defendudas per de soldats eissits de pòbles que cercan a envasir l'Empèri<ref>{{fr}}[[Michel Balard|M. Balard]], [[Jean-Philippe Genet|J.-P. Genet]] e [[Michel Rouche|M. Rouche]], ''Des Barbares a la Renaissance'', [[Hachette Livre|Hachette]], [[1973]], p.16.</ref>. ==== Administracion e fiscalitat ==== [[Fichièr:Flavius Felix 00.JPG|thumb|upright=1|''Flavius Felix'', [[Consul (Roma antica)|consul]] en [[428]], [[Roma]], evòri d'elefant, ancian tresaur de l’abadiá de Sant Junian de [[Limòtges]].]] Jos [[Dioclecian]], las distincions entre províncias senatorialas e províncias imperialas son suprimidas. En [[297]], las divisa en d'entitats mai pichonas, las fasent passar de 47 a mai de 100. Aquelas novèlas províncias son amassadas en 12 [[Diocèsi (Roma antica)|diocèsis]] dirigits per de [[vicari]]s equèstres qu'obeïsson dirèctament als emperaires. Aquela multiplicacion de las circonscripcions administrativas e dels escalons administratius es percebuda coma essent mai eficaças per lutar contra los problèmas de l'Empèri. En [[312]], i a 108 províncias, 116 en [[425]]<ref>{{fr}}[[Bertrand Lançon|B. Lançon]], {{opcit}}, p.32.</ref>. Constantin divisa l'Empèri en grandas circonscripcions que los limits fluctuan, las prefecturas regionalas amb al cap un prefècte del pretòri. Los prefèctes i an de grandas prerogativas civilas e judiciàrias<ref>{{fr}}[[Michel Christol|M. Christol]] e [[Daniel Nony|D. Nony]], {{opcit}}, p.213.</ref>. Cada nivèl administratiu — prefectura regionala, diocèsi, província — a la seuna capitala, los seus burèls, los seus foncionaris. Lo poder imperial es atal mai present a cada escalon, mas la massa salariala dels foncionaris es multiplicada per quatre e los grands poders que possedisson son de factors d'autonomia e de corrupcion<ref>{{fr}}[[Bertrand Lançon|B. Lançon]], {{opcit}}, p.33.</ref>. L'organizacion del poder central tanben es transformada. Lo [[prefècte del pretòri]] es remplaçat pel questeor del Palais sacrat que redigís los edictes. Aquel darrièr dirigís lo consistòri sacrat, que remplaça lo conselh de l'emperaire. Lo [[magister officiorum|mèstre dels oficis]] dirigís lo personal administratiu, las fabricas d'armas e las ''[[schole palatine|scholæ]]'' de la garda; lo [[magister militum|mèstre de las milícias]], l'infantariá e la cavalariá; lo comte de las larguesas sagradas, lo fisc; lo comte de la fortuna privada, la ''res privata'', es a dire la caissa privada de l'emperaire, los revenguts personals d'aquel darrièr essent eissits subretot del revengut dels seus immenses domenis. Çò novèl es lo grand aument dels foncionaris trabalhant dins los burèls centrals. Una fola de notaris, d'encargats de mission e agents secrets (los ''agentes in rebus'' tanben nomenats ''curiosi''), près de {{nobr|1 000}} foncionaris al sègle V<ref>{{fr}}[[Alain Ducellier|A. Ducellier]], [[Michel Kaplan|M. Kaplan]] e [[Bernadette Martin|B. Martin]], {{opcit}}, p.22.</ref>, e d'emplegats divèrses fan de l'Empèri roman una vertadièra buroracia<ref name="Christol214"/>. Aquela administracion centrala pletorica contribuís a l'isolament de l'emperaire al respècte del rèsta de la societat. Las finanças son abans tot destinadas a sosténer l'armada. L'anóncia militara foguèt pauc a pauc realizat a partir de la dinastia dels [[Severs]]. Es, jos [[Dioclecian]], pagada en natura o en espècias. Per enfrentar las despensas aumentant, l'emperaire ordona que siá recensadas, totas las fonts de l'Empèri, òmes, bestials e autras riquesas. Lo cens, que se fa cada quinze ans, servís de basa per establir, un novèl impòst, la [[capitacion]]. La fiscalitat pesa subretot suls abitants dels camps. En mai de la capitacion, devon pagar la ''jugatio'' suls bens fonzièrs. Los senators devon pagar la ''collatio glebalis'' cada quatre ans. Jol règne de [[Teodòsi I|Teodòsi]], la fiscalitat aumenta encara provocant de revòltas ([[Antakya|Antiòquia]] en [[387]]). En teoria, los revenguts de la ''res privata'' devon provesir a la cort e a la familha imperiala, mas una partida totjorn mai granda d'aquela caissa es balhada als immenses besonhs de l’Estat. ==== Economia e societat==== L’[[economia romana]] es una economia subretot agricòla. La trilogia mediterranèa domiae la produccion: [[blat]], [[vinha]] ([[vin]]), [[Olivièr]] ([[òli d'oliva|òli]]). La [[Sicília (província romana)|Sicília]], l’[[Africa romana|Africa]], l’[[Periòde roman de l'Egipte|Egipte]], las [[Gàllia romana|Gàllias]] e l’[[Ispània]] produson las cerealas que noirisson las grandas vilas de l’Empèri. L’elevatge de cavals, indispensable pels jòcs e per l’armada es concentrada en [[Ispània]], en [[Africa romana|Africa]], en [[Siria (província romana)|Siriá]], en [[Tràcia]] e en [[Asia (província romana)|Asia]]. A aquela epòca, dos sectors de l’economia pòdon èsser qualificats d’industrials. Son l’espleitacion minièra e la produccion de [[ceramica sigillada]]. Aquela es ligada a l’exportacion de produchs agricòlas. Es donc dins las grandas regions de produccion que se trapan los principals talhièrs de ceramica. près quaranta fabricas d’armas son espandidas per l’Empèri. Son d'industrias de l’Estat, coma las fabricas d’armaduras, de vestits pels soldats e las tinturariás<ref>{{fr}}[[Yann Le Bohec|Y. Le Bohec]], [[Marcel Le Glay|M. Le Glay]] e [[Jean-Louis Voisin|J.-L. Voisin]], ''Histoire romaine'', [[París]], [[PUF]], [[1995]], p.505.</ref>. [[Fichièr:Constantinople center.svg|thumb|left|Plan del centre de [[Constantinòple]].]] Al sègle IV las prefecturas de la vila e del pretòri s’apondan al [[Consul (Roma antica)|consulat]] coma cargas permetent d’intrar dins la ''[[nobilitas]]''. [[Constantin I lo Grand|Constantin]] pren la decision de suprimir l’[[Cavalièr roman|òrdre equèstre]] que los membres intran gaireben totes dins l’[[òrdre senatorial]]. Lo nombre de senators passa de 600 a 2000 membres<ref>{{fr}}[[Michel Christol|M. Christol]] e [[Daniel Nony|D. Nony]], {{opcit}}, p.221.</ref>. Lo [[Senat byzantin|Senat]] creat a [[Constantinòple]] compta tanben 2000 membres. L’òrdre senatorial oriental es recrutat d'entre los notables de las ciutats provincialas grègas<ref>{{fr}}[[Peter Brown (historien)|P. Brown]], ''Pouvoir e persuasion dans l’Antiquité tardive : vers un Empire chrétien'', [[Éditions del Seuil|Le Seuil]], [[1998]], p.37.</ref>. La ''[[nobilitas]]'' romana se caracteriza tanben per sa resisténcia a l’adopcion del cristianisme. Ligada al culte dels aujòls, a la cultura grecoromana, a la filosofia, espandís una nombrosa literatura anticrestiana<ref>{{fr}}[[Michel Christol|M. Christol]] e [[Daniel Nony|D. Nony]], {{opcit}}, p.234.</ref>. Pasmens, a la mitat del sègle IV, las grandas familhas romanas se convertisson pauc a pauc al cristianisme. Las invasions barbaras empachan pas l’aristocracia senatoriala de gardar sa riquesa fonzièra e son influéncia fins al sègle VIII. Monopoliza las cargas de comte e d’evesque<ref>{{fr}}[[Michel Balard|M. Balard]], [[Jean-Philippe Genet|J.-P. Genet]] e [[Michel Rouche|M. Rouche]], {{opcit}}, p.28.</ref>. Dempuèi lo sègle III, l’[[Empèri Roman]] se noirís de las aportacions barbaras. Lo ròtle fondamental dels [[pòble federat|pòbles federats]] dins l’[[armada romana]] es evocat çai naut. Tanben poblèron las regions septentrionalas de l’Empèri menaçadas de despopulacion. Los decrets de [[Valentinian Ièr|Valentinian I{{èr}}]] interdisent los maridatge romanobarbars mòstran qu’existís ja un mestissatge important a l'epòca. Los cas d'oficièrs barbars vivent dins l’Empèri e romanizats son frequents al sègle IV. La ciutat demòra lo còr de la romanitat. Los luòcs tradicionals de la [[vida romana]], los [[Tèrmes romans|tèrmes]], los [[Circ roman|circs]] e los [[anfiteatre roman|anfiteatres]] son frequentats fins a la fin del sègle VI e quitament al delà per [[Constantinòple]]. Mas fòrça monuments ancians se deterioran, perque las finanças publicas son insufisentas per las poder mantenir, mai que lo periòde de l’[[Antiquitat tardièra]] es ric en [[tèrratrem]]s. Las vilas de l’Empèri coneisson de transformacions. Bastisson de barris als sègles III e IV per s'aparar. Lo grand novelum arquitectural es la construccion d’edificis crestians, una [[Basilica religiosa|basilica]], un [[baptistèri]] e la demòra de l’[[evesque]]<ref>{{fr}}[[Yann Le Bohec|Y. Le Bohec]], [[Marcel Le Glay|M. Le Glay]] e [[Jean-Louis Voisin|J.-L. Voisin]], {{opcit}}, pp.501-502.</ref>, qu'una partida dels materials utilizat ven dels ancians monuments abandonats. Las novèlas residéncias imperialas: [[Trevèri]], [[Milan]], [[Sremska Mitrovica|Sirmium]], [[Nicomedia]] benefician de la preséncia de las tropas e dels emperaires. ==== Literatura e arts ==== A partir del sègle III e IV, los retrachs imperials venon imposant e colossal (coma l'estatua de [[Constantin I lo Grand|Constantin I{{èr}}]]), alara que la generalizacion de l’[[Rite funerari|inumacion]] dona un vam novèl a l’art del [[bas relèu]] suls [[sarcofag]]s, amb de tèmas decoratius [[Dionís|dionisiacs]] o [[sarcofag paleocrestian|paleocrestians]]. Los Romans revolucionan lo supòrt escrich dels libres, li donant la forma modèrna que coneissèm : generalizan lo [[codèx]], volum de fuèlhas religadas mai manipulable e mai aisit de legir que lo tradicional rotlèu. Lo libre ven un objècte manipulable, aisit de transportar, de servar, legible per un sol individú. Mas demòra un objècte car, quitament se lo nombre de volums en circulacion aumenta fòrça. L'usatge del pergamin, mai solide, mas mai costós s'espandís als despens del papir. Lo passatge de ''volumen'' al [[codèx]], a vegadas de talha plan redusida, a coma consequéncia la pèrda d'una partida dels tèxtes antics que son pas mai consultats<ref>{{fr}}[[Bertrand Lançon|B. Lançon]], {{opcit}}, p.104.</ref>. La plaça de l'escrich dins la societat aumenta de contunh. A partir del sègle IV, la font de la literatura es subretot crestiana. La correspondéncia entre de grands esperits del temps, fòrça plan conservada, permet d'aver una coneissença fina de las mentalitats de l'[[Antiquitat tardièra]]. La [[retorica]] grèga es utilizada pels [[Paires de la Glèisa]], que siá per redigir de sermons, explicar lo tèxtes sants o ensajar de convéncer los non crestians. L'[[agiografia]] se multiplica. Tot en contant la vida dels [[sant]]s coma o faguèt [[Sueton]] o [[Plutarc]], se concentra sus las vertuts crestianas de [[sant]]s per ne far d'exemples pel lector. Al sègle VI e VII, lo genre agiografic multiplica los recits de miracles, que l'empòrtan sus l'exemple moral<ref>{{fr}}[[Bertrand Lançon|B. Lançon]], {{opcit}}, p.89.</ref>. Es donc pas susprenent que l'òbra màger de l'Antiquitat tardièra siá una òbra religiosa. S'agís de la ''[[La Ciutat de Dieu]]'' d'[[Agustin d'Ipòna]], acabada en [[423]]. Replica de biais magistral als detractors del cristianisme que fa la religion responsabla del [[Sac de Roma (410)|sac de Roma]] de [[410]]. Dins sa teoria de las doas ciutats, desvelopa l'idèa que Roma es una ciutat terrèstra donc mortala. La ciutat dels crestians es lo reialme de Dieu que los espèra après la mòrt. Devon donc pas ligar lor fei crestiana a l'existéncia de Roma quitament se devon servir l'Empèri amb leialtat. ==== Vam del cristianisme ==== [[Fichièr:Aquileia, storia di giona, pavimento della basilica, 1a metà del IV secolo.jpg|left|thumb|L'istòria de [[Jonas]], mosaïc del sègle IV, [[basilica religiosa|basilica]] patriarcala d'[[patriarcat d'Aquilèa|Aquilèa]].]] Pendent longtemps èra avençada l'idèa qu'al començament del sègle IV, las províncias d'Orient son majoritàriament aqueridas al cristianisme. En Occident, las províncias mediterranèas son mai tocadas per la religion novèla que las autras. Mas de pertot dins aquela partida de l'Empèri roman, las campanhas demòran prigondament politeïstas<ref>{{fr}}[[Michel Christol|M. Christol]] e [[Daniel Nony|D. Nony]], {{opcit}}, p.233.</ref>. Ara l’espandiment de la cristianizacion de l’Empèri es controverciada<ref>Entre autres per [[Alan Cameron|A. Cameron]] e [[Robin Lane Fox|R.L. Fox]] als Estats Units d'America, e [[Pierre Chuvin|P. Chuvin]] e [[Claude Lepelley|C. Lepelley]] en França.</ref>. Sembla qu'en [[312]], los crestians representan pas que 4 a 5 % de la populacion totala de l’Empèri. [[Constantin I lo Grand|Constantin]] se convertís al [[cristianisme]] alara quel seu camp contra [[Maxenci]] en [[312]]. En [[313]], l'[[edicte de Milan]] proclama la libertat de culte e prevei de tornar als crestians los bens que lor foguèron confiscats pendent la granda [[persecucion de Dioclecian]]. Aquela conversion pausa lo problèma de las relacions entre la Glèisa e lo poder<ref name="dagron"/>. Acompanhat d'evesques, [[Constantin I lo Grand|Constantin]] interven dins las disputas doctrinalas de la Glèisa. Un dels seus objectius es de restablir la patz civila dins l'Empèri. Luta contra lo [[donatisme]] en Africa e l’[[arrianisme]] en Orient. Quitament presida le [[Primièr concili de Nicèa|concili de Nicèa]] en [[325]] que reconeis lo [[Jèsus Crist|Crist]] coma Dieu e òme a l’unanimité, quitament [[Arri]] aderís a aquela doctrina<ref name="X-Passion"/>. Mas contunha sa predicacion e es excomuniat. Los [[arrianisme|arrians]] adòptan de posicions fòrça favorablas al poder imperial, li reconeissent lo drech de trencar las questions religiosas d’autoritat. [[Constantin I lo Grand|Constantin]] acaba per se convertir a aquela mena de cristianisme e se fa batejar sus son lièch de mòrt per un [[prèire catolic|prèire]] arien<ref name="AntTarEnc"/>. Aquela conversion cap a l'arrianisme es contestada per la Glèisa catolica e d'istorians. Son filh, [[Constanci II]] es un arrian convençut. Esita pas a persecutar los crestians nicèus encara mai que los pagans. Malgrat sas intervencions dins fòrça [[concili]]s, escaç a far adoptar un credo qui satisfasca los arrians e los crestians ortodòxes. Los successors, volent la patz civila obsèrvan una estricta neutralitat religiosa arrians e nicèus. La [[Batalha d'Andrinòple (378)|desfacha d'Andrinòple]] fàcia als [[Visigòts]] arrians permet als catolics ortodòxes de passar a l'ofensiva. [[Ambròsi de Milan]], volent defendre lo [[credo]] de Nicèa contra los arrians, qualifica l'[[eretgia]] de dobla traïson, contra la Glèisa e contra l'Empèri<ref>[[Ambròsi de Milan|Ambròsi]], ''Letras'', 10, 9-10.</ref>. [[Fichièr:AmbroseOfMilan.jpg|thumb|upright=0.5|Mosaïc de la [[basilica religiosa|basilica]] [[Basilica Sant Ambròsi|Sant Ambròsi]] de [[Milan]].]] [[Gracian]] acaba decidir la condamnacion de l'[[arrianisme]] jos la dobla influéncia de son collèga [[Teodsòi Ièr|Tedòsi]] e d’[[Ambròsi de Milan|Ambròsi]]. L’emperaire d’Orient promulga de leis qu'enebisson las doctrinas s’opausan a la fe de Nicèa<ref>[[Còdi de Teodòsi]], 16,1,2 e 16,5,4.</ref>. L'emperaire de la ''pars orientalis'', en [[380]], dins l'edicte de Tessalonica, fa del Cristianisme una religion d'Estat. Coma son collèga, promulga de leis antiereticas<ref>[[Còdi de Teodòsi]], 16,5,5.</ref>. Convòca un concili a [[Aquilèu]], en [[381]], dirigit per [[Ambròsi de Milan|Ambròsi]]. Dos evesques arrians son excomuniats. La Glèisa catolica èra alara pro fòrta per resistir a la cort imperiala. Après la mòrt de [[Gracian]], lo partit arrian torna èsser influent a la cort. Fan promulgar una lei, lo [[23 de genièr]] de [[386]], que prevei la mòrt per tota persona que s’opausariá a la libertat de las consciéncias e dels cultes<ref>[[Còdi de Teodòsi]], 16,1,4.</ref>. [[Ambròsi de Milan|Ambròsi]] rebuta de concedir una [[basilica religiosa|basilica]] ''extra muros'' als arrians amb lo sosten del pòble e de los notables de [[Milan]]. La cort imperiala es obligada de cedir. Mercé a d'òmes coma [[Ambròsi de Milan|Ambròsi]], la Glèisa pòt se liberar de la tutèla imperiala, subretot en Occident e quitament revendicar la primautat del poder esperital sul temporal remembrant a l'emperaire los seus devers de crestian. Los crestians tanben los cal la fòrça publica per far prevaler lor vejaire. Atal [[Porfiri de Gaza]] obten de l'imperatritz [[Eudoxia (esposa d'Arcadi)|Eudoxia]], que lo seu espós [[Flavius Honorius|Honori]] faga tampar los temples politeïstas de Gaza. Los emperaires donan als membres del clergat fòrça privilègis. Son dispensats de las prestacions fiscalas impausadas als ciutadans. Los [[evesque]]s prenon de poders de juridiccion civila. Las personas percaçadas pel poder benefícian del drech d'asil, atal son sortidas de la justícia imperiala. Fin finala los clergues passan pas la juridiccions ordinàrias e se tròban atal plaçats al dessús del drech comun. [[Constantin I Lo Grand|Constantin]] dona a la Glèisa una personalitat juridica que li permet de recebre de donas e de legs. Atal pòt aumentar sa poténcia materiala. Al sègle V, possedís d'immenses domenis que d'unes dependon de las institucions caritablas de la Glèisa. Lo desvelopament de las seunas institucions li permet d'ocupar un void daissat pels sistèmas de redistribucions pagans, s'interèssan als paures per çò que son e pas mai coma ciutadans o clients<ref>{{fr}}[[Peter Garnsey|P. Garnsey]] e [[Caroline Humfress|C. Humfress]], ''L'Évolution del monde de l'antiquité tardive'', cap 4, La Découverte, 2005.</ref>. ==== Permanéncia del paganisme ==== Pendent tot lo sègle IV, los cultes politeïstas tradicionals contunhan, coma los cultes de mistèri d'origina orientala que son aqueles de [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]], de [[Cibèla]], d'[[Isis]] e de [[Sarapis]] malgrat de restriccions progressivas. Los tèxtes crestians que los denóncian violentament, las dedicàcias, los ex voto, o d'atestacions d'òbras dins los temples ne testimònian<ref>{{fr}}La conversion de Constantin et la christianisation de l'Empire romain par Yves Modéran dans [http://aphgcaen.free.fr/conferences/moderan.htm].</ref>. En Egipte, Chenouté, abat del monastèri Blanc en Egipte Nauta e mòrt vèrs [[466]], conta dins sas òbras sa luta contra los pagans, que nomena « los Grècs »<ref>{{fr}}Le Monde de la Bible, entretien avec Anne Boud’hors dans [https://web.archive.org/web/20070928200733/http://www.mondedelabible.com/article/index.jsp?docId=2300670].</ref>. L'istorian pagan [[Zosim (istorian)|Zosim]] nos apren al subjècte que la novèla religion èra pas encara espandida dins tot l'[[Empèri Roman]], lo [[paganisme]] que se mantenguèt pro de temps dins los vilatges après son audament dins las vilas. Constantin interven pas que per enebir los sacrificis nocturnes, las practicas de [[mascariá]] e de [[Magia]], los rites d’[[aruspici]] privada, çò que ten de la ''superstitio''. Totjorn cequèt, quitament après [[324]], a estalviar los pagans. Garda a vida lo títol de [[pontifex maximus|grand pontife]], çò que ne fa lo cap de la religion tradicionala manifesta mai sovent mai granda tolerància al respècte de totes los biais de paganisme<ref name="conversion Constantin"/>. En efièch, la granda majoritat dels subjèctes de l'emperaire es encara pagana. Deu donc los estalivar. En [[356]], [[Constanci II]] enebís totes los sacrificis, de nuèch coma de jorn, fa tampar de temples isolats e menaça de mòrt aqueles que practican la magia e l'endevina<ref>{{fr}}[[André Chastagnol|A. Chastagnol]], ''Le Bas-Empire'', [[Armand Colin]], [[1999]].</ref>. L'emperaire [[Julian (emperaire roman)|Julian]], adèpte del paganisme, promulga en [[361]] un edicte de tolerància permetent de practicar lo culte de sa causida. Exigís que los crestians qu'avián pres de tresaurs dels cultes pagans los tornan. Los successors son totes crestians. En [[379]], [[Gracian]] abandona la carga de [[Pontifex maximus|Grand Pontife]]. A partir de [[382]], segon l'idèa d'[[Ambròsi de Milan|Ambròsi]], evesque de Milan, l’altar de la Victòria, son simbòl al [[Senat roman|Senat]], es arrancat de la [[Curia (Roma antica)|Curia]], alra que las [[Vestala]]s e totes los sacerdòcis perdon lors immunitats. Lo [[24 de febrièr]] de [[391]], una lei de Teodòsi enebís a quin que siá d’intrar dins un temple, d’adorar las estatuas dels dieus e de celebrar de sacrificis, « jos pena de mòrt »<ref>{{fr}}[[Pierre Chuvin|P. Chuvin]], ''Chronique des derniers païens'', [[Les Belles Lettres]], [[1994]].</ref>. En [[392]], [[Teodòsi I|Teodòsi]] enebís los [[Jòc Olimpics]] ligats a [[Zèus]] e a [[Èra]], mas tanben a causa de la nuditat del còs dels competitors, lo culte del còs e la nuditat, essent rebutat pel cristianisme. Pauc a pauc, los temples abandonats cason en roïnas. D’autres son destruits coma lo [[Serapé d'Alexandria]] a partir de [[391]], lo temple de Caelestis, la granda divessa cartaginesa eritièra de [[Tanit]] en [[399]]. D'autra mena, lo quite cristianisme se trapa impregnat d'ancians rites pagans. De fèstas tradicionalas romanas son totjorn festejadas a la fin del sègle V, coma la fèsta de [[Lupercals]] consacrada a la feconditat e als amoroses. Per l'eradicar, lo papa [[Gelasi Ièr]] decidís en [[495]] de festejar [[Valentin de Terni|sant Valentin]], lo [[14 de febrièr]], un jorn abans la fèsta dels [[Lupercals]] per celebrar los amoroses. Es de segur un ensag de cristianizacion d'un rite pagan. Los Africans contunhan de celebrar de taulejadas los jorns anniversaris dels mòrts directament sus las tombas. Al sègle VI, [[Cesari d'Arles]] denóncia dins los seus sermons pels fidèls las practicas paganas que demòran dins lo pòble. La potada d'amulets, los cultes als arbres e a la fonts desapareguèron pas de la Gàllia miègjornala. Las denonciacions dels clergues son nombroses fins a la fin de l'[[Antiquitat tardièra]]. {{clr}} == De l’Empèri roman al mond medieval == === Invasions o migracions germanicas en Occident ? === En [[376]], rebutats pels [[Huns]], los [[Visigòts]] demandan asil a l’Empèri. Dos cent mila d’entre eles son establits al sud del [[Danubi]], en [[Mesia]]<ref name="Diehl"/> en cambi de levada de las recrutas. Mas son espleitats pels foncionaris romans e lèu se revòltan. D'esclaus, de colons e de trabalhadors de las minas se liga amb eles per ravatjar [[Tràcia]]. Sens esperar l'arribada de son nebot [[Gracian]], retengut pels [[Alamans]] en Occident, l'emperaire [[Valens]] engatja lo combat amb sa sola armada e es tuat pendent la [[Batalha d'Andrinòple (378)|batalha d’Andrinòple]] en [[378]] ont la cavalariá visigòta tòca la legion romana. Lo novèl emperaire de la partia orientala de l'Empèri, [[Teodòsi I]], pacifica aviadament los Balcans e capita a conclure un novèl ''fœdus'' amb los [[Gòts]] en [[382]]<ref>[[Idaci de Chaves|Idaci]], ''Chronica'', an.382.</ref>{{,}}<ref>[[Étienne Demougeot|É. Demougeot]], ''De l’unité a la division de l’Empire romain, 395-410. Essais sur le gouvernement impérial'', París, 1951, p.22-24.</ref>. Los [[Gòts]] an lo drech de s'installar en [[Tràcia]]. Conservon la lors leis e son pas somés als impòstes romans. Son donc gaireben independants quitament se s'engatjan a servir dins l'armada romana coma federats, es a dire jol comandament de lors pròpris caps. Teodòsi Ièr profiècha d'aquel periòde de relambi amb los [[Gòts]] per conclure una patz amb los [[Sassanids]] que durèt fins a [[502]]<ref>[[Michel Christol|M. Christol]] e [[Daniel Nony|D. Nony]], {{opcit}}, p.248.</ref>. [[Fichièr:Routes of the barbarian invaders, 5th century AD.gif|thumb|Las [[grandas invasions]] del sègle IV a V.]] Après la mòrt de Teodòsi ([[395]]), los [[Visigòts]] dirigits per [[Alaric Ièr|Alaric]] sacatjan [[Macedònia (província romana)|Macedònia]], [[Tessàlia]], Grècia. [[Flavius Arcadius|Arcadi]] negocia fòrça car lor retirada cap a l'oèst. [[Estilicon]], general d'origina vandala e tutor dels dos joves emperaires, es empachat de los combatre pel sobeiran d'Orient. En [[402]], alara que los [[Ostrogòts]] envasison las províncias danubianas, los [[Visigòts]] penètran en [[Itàlia]]. En [[410]], sacatjan [[Roma]]. L'episòdi es sentit coma una catastròfa pels Romans. Los pagans i veson la consequéncia de l'abandon dels dieus tradicionals. [[Jiròni de Stridon|Sant Jiròni]] i vei lo castig dels pecats dels òmes<ref>[[Jeròni d'Estridon|Jeròni]], ''Letras'', 60, 17.</ref>. [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] afirma qu'i a pas cap de ligam entre lo cristianisme e l'Empèri<ref>[[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]], ''Sermons'', 81, B.</ref>. L’establiment definitiu dels [[Visigòts]] en [[Gàllia]] e en Espanha acaba amb lors atacas. Mas mentretant, lo [[31 de decembre]] de [[406]], los [[vandals]], los [[Sarmats]], los [[sueus]], los [[alans (pòble)|alans]] e los [[alamans]] passan lo [[Ren]] lèu seguits pels [[burgonds]]. Ravatjan [[Gàllia]] e [[Britània]], qu'es, alara, definitivament abandonada. Lo poderós partit antibarbar present a la cort imperiala obten una epuracion de l'armada e de l'administracion en Itàlia, la privant dels defensaires eficaces e fidèls<ref>{{fr}}[[Michel Christol|M. Christol]] e [[Daniel Nony|D. Nony]], {{opcit}}, p.251.</ref>. L'emperaire, installat a [[Ravena]], deu acceptar l'installacion de novèls reialmes barbars en Gàllia<ref>Memo, le site de l'histoire, Hachette Multimédia dans [http://www.memo.fr/article.asp?ID=ANT_ROM_007].</ref>. En [[429]], los [[Vandals]] envasisson l'[[Africa romana]] que ne fan la conquista en 10 ans. Copan Itàlia d'un dels seus granièrs de blat, de lor flota contraròlant la Mediterranèa occidentala. En mai son d'[[arrianisme|arrians]] fanatics e persecutan los Romans ortodòxes<ref name="DKM19">[[Alain Ducellier|A. Ducellier]], [[Michel Kaplan|M. Kaplan]] e [[Bernadette Martin|B. Martin]], {{opcit}}, p.19.</ref>. La cort imperiala deu de conclure de ''fœdus'' amb los envasaires. En [[435]], los Vandals obtenon a lor torn l'estatut de federats en Africa orientala<ref>[[Michel Balard|M. Balard]], [[Jean-Philippe Genet|J.-P. Genet]] e [[Michel Rouche|M. Rouche]], {{opcit}}, p.17.</ref>. Lo rei sueu [[Ermeric]] crea un vertadièr [[Reialme sueu|reialme]] a l'entorn de sa capitala [[Braga]] obtenent un ''fœdus'' en [[437]]-[[438]]. Las províncias danubianas demòran fidèlas a l'Empèri, mas passan jos l'autoritat de [[Constantinòple]]. L'[[Empèri Roman d'Occident]] se redusís a l'[[Itàlia]] e una partida de Gàllia. [[Fichièr:628px-Western and Eastern Roman Empires 476AD(3).PNG|left|thumb|A l'alba de la casuda de l'Empèri Roman d'Occident]] [[Aeti]], general de [[Valentinian III]] d'origina barbara, contunha a lutar contra los Barbars. Rebuta los [[Francs]] cap al nòrd, los [[Visigòts]] cap al sud de Gàllia e Ispània. Venç ls [[Burgonds]] mercé a son armada compausada d'[[Huns]] — [[Aeti]] aviá estat ostatge a la cort dels Huns pendent son enfança, ont venguèt un amic del jove [[Atila]] — e los transferís en ''[[Esapaudia]]'' ont en [[434]], Valentinian III los autorisa a s'installar coma pòble federat. En [[451]], mercé una armada mai barbara que romana, — compren un fòrt contingent visigòt —, capita a rebutar [[Atila]] a la [[Batalha dels camps Catalaunics (451)|batalha dels camps Catalaunics]]. Mas es sagnat en [[454]] pel quita Valentinian III, gelós dels seus succès. L'emperaire es a son torn assassinat pels partisans d'[[Aeti]]. L'[[Empèri Roman d'Occident]] coneis alara una instabilitat politica amb d'emperaires despoderats, contestats per d'usurpators. En [[455]], [[Roma]] es sacatjada pendent mai d'un mes pels Vandals de [[Genseric]]. Los Barbars s'espandisson alara en Gàllia malgrat l'accion de defensors de la romanitat coma [[Egidi]] e son filh [[Siagri]]<ref name="DKM19"/>. Un d'aqueles, [[Odoacre]], despauda lo jove emperaire [[Romul Augustul]] e torna los insignes imperials a [[Constantinòple]] en [[476]]. Aquel eveniment passa sens bruch en Occident coma en Orient, tant l'emperaire d'Occident aviá perdut son importància. Pasmens pendent longtemps, los istorians occidentals lo marquèron coma data de la fin de l'Empèri roman, tant Roma èra vista coma una entitat occidentala. En [[488]], [[Teodoric lo Grand]], rei dels [[Ostrogòts]] conqueriguèt Itàlia, alara dins las mans d'[[Odoacre]] a la demanda de l'emperaire d'Orient [[Zenon (emperaire bizantin)|Zenon]]<ref name="DKM18">{{fr}}[[Alain Ducellier|A. Ducellier]], [[Michel Kaplan|M. Kaplan]] e [[Bernadette Martin|B. Martin]], {{opcit}}, p.18.</ref> que se considèra coma lo sol mèstre de l'Empèri. Après la presa de [[Ravena]] en [[493]], la poténcia dels [[Ostrogòts]] s'espandís en Itàlia, [[Sicília]], [[Dalmàcia]] e al nòrd d'Itàlia<ref>{{fr}}De l'Aleph a l'@ [http://aleph2at.free.fr/index.html?http://aleph2at.free.fr/hommes/ostrogoth/general.htm].</ref>. Coma representant del poder imperial, Teodoric ensaja d'espandir son poder suls autres reialmes barbs, arrians coma el. Per Teodoric, los Gòts son los protectors dels Romans. L'administracion romana encara existís donc. La politica e la cultura romanas an una granda influéncia suls Gòts. L'emperaire roman li confèra quitament lo títol de rei. Lo reialme ostrogòt d'Itàlia es un excellent exemple de la collaboracion entre [[Constantinòple]] e los reis barbars. === La romanitat en Orient === {{Article detalhat|Empèri Bizantin}} [[Fichièr:Justinien 527-565.svg|thumb|Las conquistas de [[Justinian]].]] Al sègle V, l'Orient conéis un long periòde de prosperitat economica. Las caissas de l'Estat son plenas d'aur<ref>[[Bertrand Lançon|B. Lançon]], {{opcit}}, p.39.</ref>. Jol règne de [[Teodòsi II]], la vila de [[Constantinòple]] contunha a grandir e recep un barri nòu, lo [[paret de Teodòsi]]. Un còdi juridic es publicat, lo [[Còdi de Teodòsi]]. Mas l'Empèri es destabilizat per de conflictes religioses violents, entre [[Primièr concili de Nicèa|nicèus]] e [[arrianisme|arrians]] e a partir de [[430]] entre [[Nestòri|nestorians]] e [[Monofisisme|monofisitas]]. A partir de [[440]], los [[Huns]] menaçan l'Empèri d'Orient. Un tribut e l'autreg d'una dignitat romana a [[Atila]] permeton d'alunhar lo dangièr. [[Marcian]], espós de Pulcheri, la sòrra de [[Teodòsi II]] règne de [[450]] a [[457]]. [[Leon Ièr (emperaire bizantin)|Leon I{{èr}}]] es lo primièr emperaire d'Orient a recebre la corona de las mans del [[patriarca de Constantinòple]]. Son felen [[Leon II (emperaire bizantin)|Leon II]] règne pas que d'unes meses. Es donc son gendre [[Zenon (emperaire bizantin)|Zenon]] que vestís la porpra imperiala pendent quinze ans de [[476]] a [[491]]. Es jos lo seu règne que lo darrièr emperaire roman d'Occident [[Romul Augustul]] es destituit per [[Odoacre]]. Es donc lo sol emperaire del mond roman, mas son autoritat sus l'Occident es sonque teorica<ref>{{fr}}[[Alain Ducellier|A. Ducellier]], [[Michel Kaplan|M. Kaplan]] e [[Bernadette Martin|B. Martin]], {{opcit}}, p.20.</ref>. Jol règne d'[[Anastasi Ièr (emperaire bizantin)|Anastasi]] ([[491]]-[[518]]), la guèrra contra los Pèrses torna. Lo [[Senat bizantin|Senat]] causís enseguida un oficièr macedonian, [[Justin Ièr|Justin]] ([[518]]-[[527]]) que lo nebot, [[Justinian]] passa totes los escalons de la carrièra administrativa. [[Fichièr:Meister von San Vitale in Ravenna 004.jpg|left|thumb|upright=0.5|[[Justinian]].]] Justinian ([[527]]-[[565]]) es lo darrièr emperaire roman. Estimant que tot territòri qu'èra estat roman o demòra inalieniablament<ref name="DKM18"/>, Consacra una granda partida de son règne a tornar prene als Barbars las tèrras de la romanitat e fa de l'Occident son objectiu primièr. Conquerís Africa suls Vandals en qualques meses. Utiliza l'aflaquiment d'Itàlia après la mòrt de [[Teodoric lo Grand|Teodoric]] per intervenir dins la peninsula en [[535]]. La conquista es mai dificila que s'esperava e es definitiva sonqu'al tèrme d'una guèrra devastatritz entre [[552]] e [[554]]. En [[554]], los Bizantins fan la conquista d'una partida de l'[[Reialme visigòt de Tolosa|Espanha visigòta]] fins a [[Còrdoa]]. De mai, las conquistas de Justinian son fòrça costosas. Negligís la menaça persana qu'escarta un temps pel pagament d'un tribut e aquela dels Eslaus qu'apareisson al nòrd de l'Empèri d'Orient. Sacrifica atal l'avenir de regions vitalas per l'Empèri d'Orient o bizantin per contunhar lo sòmi d'un empèri universal. Tanplan capita a reconciliar los tenents de l'ortodoxia romana e los monofisitas. Aquela reconquista agota Roma e l'Itàlia e gaire pas durabla. En [[568]], solas las regions de [[Ravena]] e de [[Roma]] son encara dins las mans dels Bizantins. Lo rèste d'Itàlia ven lombard. Jol règne d'[[Heraclius]] ([[610]]-[[641]]) l'Empèri d'Orient pren un caractèr grèc ineluctable. Lo títol de ''[[Basileus]]'' remplaça aquel d'[[August (títol)|August]], las províncias venon de ''tèmas''. Es tanben l'epòca de las primièras conquistas aràbias. [[Siria (província romana)|Siria]], [[Jerusalèm]], [[Egipte]], [[Mesopotamia]] son definitivament perdudas après sièis sègles de romanitat. Lo mond bizantin remplaça definitivament lo mond roman oriental. {{clr}} == Annèxes == === Bibliografia === ==== Fonts anticas ==== Un nombre pro important de tèxtes istorics de l'Antiquitat, escrich en [[latin]] o en [[grèc]] ancien, nos venon mejans de còpias. Pasmens que lor contenguts siá sovent controversiat, son una font màger d'informacion sus l'istòria politica de la Roma antica. Se pòt citar: * [[Tit Livi]] (trad. {{fr}} [[Désiré Nisard]]), ''Histoire romaine'', [[París]], [[1864]] <small>([https://web.archive.org/web/20110514180344/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/LIV/Intro.html en linha])</small>. Òbra monumentala cntant l'istòria de Roma dempuèi los començaments fins a la mòrt de [[Nero Claudius Drusus|Drus]] en [[-9|9 AbC]] Mas demòra pas que los primièrs libres, fins a las [[guèrras samnitas]], puèi la [[Segonda Guèrra Punica]] fins a la [[batalha de Pydna]] en [[-168|AbC]]. Pels periòdes mai ancians, Tit Livi admet ne poder diferenciar la legenda e la realitat, mas es una font pro fisabla a partir del sègle IV * [[Denís d'Alicarnàs]] (trad. {{fr}} [[Earnest Cary]]), ''Antiquités romaines'', [[Université Harvard|Harvard University Press]], [[1937]] a [[1950]] <small>({{en}} >[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/home.html en li,nha])</small>. Òbra principala dels començament de la [[Republica Romana]], fòrça mai detalhada que lo recit de [[Tit Livi]], mas tanben, gaireben totes los libres son perduts, e demòra pas mai que l'istòria de la [[fondacion de Roma]] a la mitat del sègle V. Entre tradicion e realitat, aquel recit es pro fisable dins las grandas linhas. * [[Ciceron]] (trad. {{fr}} [[Abel-François Villemain]]), ''De la République'', [[París]], [[1864]] <small>([http://remacle.org/bloodwolf/orateurs/republique1.htm en linha])</small>. Tractat en sièis libres del filosòf roman tractant de las [[Institucions de la Republica romana|institucions e lo govèrn de la Republica romana]] abans la crisi del sègle I * [[Polib]] (trad. {{fr}} [[Fustel de Coulanges]]), ''Histoire générale'', [[Amians]], [[1858]] <small>([http://remacle.org/bloodwolf/historiens/polybe/index.htm en linha])</small>. Font preciosa sus las [[guèrras punicas]] e expausat de las institucions de la Republica romana * [[Dion Cassi]] (trad. {{fr}}[[Étienne Gros]]), ''Histoire romaine'', [[Famille Didot|Didot]], [[París]], [[1864]] <small>([http://remacle.org/bloodwolf/historiens/Dion/table.htm en linha])</small>. Òbra que conta l'istòria de Roma dels començaments fins a [[229|229 ApC]], mas levat qualques fragments suls començament de la Republica, demòra pas que la darrièra mitat, fisabla, tractant de las [[guèrras civilas romanas]] e de l'[[Empèri Roman|Empèri]]. * [[Eutròp (istorian)|Eutròp]] (trad. {{fr}} [[Nicolas-Auguste Dubois]]), ''Abrégé de l'Histoire Romaine'', [[1865]] <small>([[:s:Abrégé de l’histoire romaine (Eutrope)|en linha]])</small>. Òbra qui cobrís lo periòde mai long de l'istòria de Roma: de la [[fondacion de Roma|fondacion de la vila]] fins a [[364|364 ApC]] * [[Luci Anneu Flor|Flor]] (trad. {{fr}} [[Désiré Nisard]]), ''Abrégé de l'Histoire Romaine'', [[1840]] <small>([[:s:Abrégé de l’histoire romaine (Florus)|en linha]])</small>. Òbra que cobrís lo mème periòde que la precedenta. * [[Sueton]] (trad. {{fr}} [[Jean-Louis Burnouf]]), ''[[Vie des douze Césars]]'', [[1855]] <small>([[:s:Suétone| en linha]])</small>. Es una òbra biografica dels dotze primièrs ''imperatores'' de Roma, de [[Juli Cesar]] fins a [[Domician]]. Es gaireben fisable pasmens s'es, a vegada, pauc critic e esita pas a contar de rumors e calomnias. * [[Tacit]] (trad. {{fr}} [[Jean-Louis Burnouf]]), ''Histoires'' e ''Annales'', [[1858]] <small>([[:s:Tacite|en linha]])</small>. Las ''Annalas'' van de [[14]] fins [[68]] e son en partida perdudas. Las ''Istòrias'' van teoricament de [[68]] a [[96]], mas sola la partida tractant dels ans [[69]] e [[70]] demora * [[Eusèbi de Cesarèa]] (trad. {{fr}}[[Émile Grapin]]), ''Histoire ecclésiastique'', [[1911]] <small>([http://remacle.org/bloodwolf/historiens/eusebe/index.htm en linha])</small>. Son recit es mai sovent racional e precís, mas es pas un istorian objectiu: cossí d'esperel l'indica, fa òbra d'apologista e de propaganda pel cristianisme e omet d'informacions. * [[Ammian Marcellin]] (trad. {{fr}}[[Désiré Nisard]]), ''Histoire romaine'', [[1860]] <small>([[:s:Histoire de Rome| en linha]])</small>. Sola la partida tractant dels ans [[353]] a [[378]] demora D'autres tèxtes donan d'informacions preciosas sus d'eveniments precises. En mai, la literatura latina, que demòra fòrça tèxtes, dona fòrça informacions sus la mentalitat e l'istòria culturala de Roma. ==== Obratges generals ==== * [[Theodor Mommsen]] (trad. {{fr}} [[Charles Alfred Alexandre]]), ''Histoire de la Rome antique'', [[París]], [[1863]]-[[1872]] <small>([http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/MNO/Mommsen/Histoire_romaine/HR_000.htm en linha])</small>. * {{fr}}[[Jean Dautry]], [[Georges Hacquard]] e [[Olivier Maisani]], ''Le Guide romain antique'', éd.[[Hachette Livre|Hachette]], [[París]], [[1952]] {{ISBN|978-2-01-000488-9}}. * {{fr}}[[Pierre Grimal]], ''La Civilisation romaine'', ed.[[Flammarion]], [[París]], [[1960]] (ed. nov. [[1981]]) {{ISBN|978-2-08-081101-1}}. * {{fr}}[[Michel Christol]] e [[Daniel Nony]], ''Des origines de Rome aux invasions barbares'', ed.[[Hachette Livre|Hachette]], [[París]], [[1974]] (ed. nov. [[2003]]) {{ISBN|978-2-01-145542-0}}. * {{fr}}[[Lucien Jerphagnon]], ''Histoire de la Rome antique: Les armes e les mots'', ed.[[Fayard]], [[París]], [[1987]] (4a ed. [[2010]]) {{ISBN|978-2818500958}}. * {{fr}}[[Yann Le Bohec]], [[Marcel Le Glay]] e [[Jean-Louis Voisin]], ''Histoire romaine'', ed.[[PUF]], [[París]], [[1991]] (2a éd. [[2011]]) {{ISBN|978-2-13-055001-3}}. * {{fr}}[[Mireille Cébeillac-Gervasoni]], [[Alain Chauvot]] e Jean-Pierre Martin, ''Histoire romaine'', ed.[[Armand Colin]], [[París]], [[2006]] (2a ed. [[2010]]) {{ISBN|978-2-200-26587-8}}. ==== Monarquia e Republica ==== * {{fr}} [[François Hinard|Hinard, François]], ''République romaine'', ed.[[PUF]], coll. « [[Que sais-je ?]] », [[París]], [[2000]] {{ISBN|978-2-13-044546-3}}. * {{fr}}Jacques Heurgon; ''Rome e la Méditerranée occidentale jusqu'aux guerres puniques'' 3a ed [[PUF]]; col. ''Nouvelle Clio : l'histoire e ses problèmes''; París, 1980; p. 477, isbn 2-13-045701-0 [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rbph_0035-0818_1970_num_48_1_2811_t1_0046_0000_2 en linha] * [[Marcel Le Glay]], ''Rome, grandeur e déclin de la République'', ed.[[Éditions Perrin|Perrin]], [[París]], [[1990]] (ed. nov. [[2005]]) {{ISBN|978-2-262-01897-9}}. * [[Claude Nicolet]], ''Rome e la conquête del monde méditerranéen, 264-27 av. J.-C.'', ed.[[PUF]], [[París]], t. I, [[2001]] {{ISBN|978-2-13-051964-5}} e t. II, [[1997]] {{ISBN|978-2-13-043913-4}}. * [[Danièle Roman]], '' Rome : la République impérialiste (264 - 27 av. J.-C.)'', ed.[[Ellipses]], [[París]], [[2000]] {{ISBN|978-2-7298-0425-1}}. * Dominique Briquel, ''La Prise de Rome par les Gaulois'', París, PUPS, 2008 ==== Empèri roman ==== * {{fr}} Pierre Grimal ''L'Empire romain'' ed. Fallois 1993 París * {{fr}} Paul Petit ''Histoire générale de l'Empire romain'' Le Seuil París 1974 * {{fr}} Paul Veyne ''L'Empire gréco-romain'' Le Seuil 2005 París isbn 978-2-02-057798-4 * {{fr}} René Ponthus; illustarcions Emmanuel Cerisier ''Atlas des Romains'' 2005 Casterman isbn 2-203-11651-X ==== Antiquitat tardièra ==== * {{fr}}[[Michel Balard]], [[Jean-Philippe Genet]] e [[Michel Rouche]], ''Des Barbares a la Renaissance'', éd.[[Hachette Livre|Hachette]], [[París]], [[1973]] {{ISBN|978-2-01-145540-6}}. * {{fr}}[[Peter Brown (historien)|Brown, Peter]], [[Aline Rousselle|Rousselle, Aline]] e [[Paul Veyne|Veyne, Paul]], ''Genèse de l'Antiquité tardive'', ed.[[Gallimard]], [[París]], [[2001]] {{ISBN| 2070700267}}. * {{fr}}[[Alain Ducellier|Ducellier, Alain]], [[Michel Kaplan|Kaplan, Michel]] e [[Bernadette Martin|Martin, Bernadette]], ''Le Proche-Orient médiéval'', ed.[[Hachette Livre|Hachette]], [[París]], [[1978]] {{ISBN|978-2-01-005523-2}}. * [[Edward Gibbon|Gibbon, Edward]], ''[[Histoire de la décadence e de la chute de l'Empire romain]]'', [[1828]] <small>([http://gallica.bnf.fr/scripts/catalog.php?Mod=i&Titre=&FondsTout=on&FondsTxt=on&FondsImp=on&FondsPer=on&FondsImg=on&FondsAud=on&FondsMan=on&Auteur=Gibbon&Sujet=&RPT= en linha])</small>. * [[Bertrand Lançon|Lançon, Bertrand]], ''L'antiquité tardive'', ed.[[PUF]], [[París]], coll. « [[Que sais-je ?]] », [[1997]], {{ISBN|978-2-13-048125-6}}. ==== Societat romana ==== * {{fr}}Andreae Bernard, ''L’Art de l’ancienne Rome'', ed. Mazenod, [[París]], [[1973]] {{ISBN|978-2-85088-004-9}}. * {{fr}}Christophe Bade, ''La noblesse de l'Empire romain. Les masques e la vertu'', ed.Champ Vallon, [[Seyssel (Ain)|Seyssel]], [[2005]] {{ISBN|978-2-87673-415-9}}. * {{fr}}[[Gaston Boissier|Boissier, Gaston]], ''La religion romaine d’Auguste aux Antonins'', [[1909]] <small>([http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/ABC/Boissier/R_Romaine/RR_000.htm en linha])</small>. * {{fr}}[[Martin Breaugh|Breaugh, Martin]], ''L'Expérience plébéienne. Une histoire discontinue de la liberté politique'', ed.[[Payot & Rivages]], [[París]], [[2007]] {{ISBN|978-2-228-90260-1}}. * {{fr}}[[Georges Dumézil|Dumézil, Georges]], ''Mythe e Épopée I. II. & III.'', éd.[[Gallimard]], [[París]], [[1995]] {{ISBN|978-2-07-073656-0}}. * {{fr}}[[Henri-Irénée Marrou|Marrou, Henri-Irénée]], ''Histoire de l’éducation dans l’Antiquité'', ed.[[Le Seuil]], [[París]], [[1948]] {{ISBN|978-2-02-006015-8}}. ==== Institucions politicas ==== * [[Theodor Mommsen|Mommsen, Theodor]] (trad. {{fr}} [[Paul Frédéric Girard]]), ''Le droit public romain'', [[París]], [[1871]]-[[1892]] <small>([http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/MNO/Mommsen/Droit_Romain/DPR_000.htm en linha])</small>. * {{en}} [[Frank Frost Abbott|Abbott, Frank Frost]], ''A History and Description of Roman Political Institutions'', [[Elibron Classics]], [[1901]] {{ISBN|978-0-543-92749-1}}. * {{en}} [[Robert Byrd|Byrd, Robert]], ''The Senate of the Roman Republic'', {{Ligam|fr=Lightning Source|lang=en|trad=Lightning Source|tèxte={{en}} Lightning Source}}, [[1995]] {{ISBN|978-0-89875-393-6}}. * {{en}} [[Andrew Lintott|Lintott, Andrew]], ''The Constitution of the Roman Republic'', [[Oxford University Press]], [[1999]] {{ISBN|978-0-19-926108-6}}. * {{en}} [[Lily Ross Taylor|Taylor, Lily Ross]], ''Roman Voting Assemblies : From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar'', [[Université del Michigan|University of Michigan Press]], [[1966]] {{ISBN|978-0-472-08125-7}}. ==== Article de l'''Encyclopædia Britannica'' ==== * {{en}} « ''[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507905/ancient-Rome Ancient Rome]'' », [[Encyclopædia Britannica]], [[2008]]. === Discografia === * {{en}} '' Synaulia, Music of Ancient Rome, Vol. I – Wind Instruments - Amiata Records, ARNR 1396, Florence, 1996<ref>[http://www.amiatarecords.com ''Amiata Records'']</ref> * {{en}} '' Synaulia, Music of Ancient Rome, Vol. II – String Instruments - Amiata Records, ARNR 0302, Rome, 2002 === Nòtas e referéncias === <Small>{{colomnas|nombre=2|<references/>}} === Ligams extèrnes === * {{fr}} [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr]: istòria de la Roma antica. * {{fr}} [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata]: istòria e civilizacion romaine. * {{fr}} [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires]: sus las originas de Roma e [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php mème site] sus la religion. * {{fr}} [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains]: suls emperaires romans. * {{fr}} [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library]: recuèlh de fonts del drech roman. * {{fr}} [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site ''Méditerranées'']: diccionari de las antiquitats romanas e gracas, d'Anthony Rich (3{{a}} ed. [[1883]]). * {{fr}} [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site [[Universitat Pau Sabatièr]]]: Diccionari de las antiquitats gregas e romanas segon los tèxtes e monument (Saglio, Daremberg) * {{fr}} [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica]: Antiquitat latina. * {{fr}} [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai]: Antiquité grega. * {{fr}} [http://remacle.org/ Site Remacle]: antiquitat grega e latina. * {{fr}} [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago]: antiquitat grega e latina. * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20090821144211/http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua]: fotos d'arquitectura e escultura de la Roma antica. [[Categoria:Roma antica]] o6yeoa9gc8ui405brgsmz1jy7c84d9z 0 156719 2507713 2398594 2026-08-27T19:02:36Z InternetArchiveBot 43230 Add 5 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507713 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Dani Rodrik''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Dani Rodrik AB.jpg|250px]] |- !align=right|Profession: |[[Economista]] |- !align=right|País: | {{Turquia}} |- !align=right|Data de naissença: |[[14 d'agost]] de [[1957]] |- !align=right|Luòc de naissença: |[[Istambol]], [[Turquia]] |- !align=right|Distincions: |[[Prèmi de Leontief]] (2002) |} '''Dani Rodrik''' ([[Istambol]], [[Turquia]], [[14 d'agost]] de [[1957]]) es un [[economista]] e [[professor]] universitari [[turcs|turc]]. == Trajectòria == Cossent damb IDEAS/RePEc, Rodrik es considerat un dels 100 economistas mai influents del mond.<ref>{{ligam web| url=http://ideas.repec.org/top/top.person.all.html | títol= Top 10% Authors, as of April 2015 | editor=IDEAS: Economics and Finance Research - RePEc | annada=2015 }}</ref> Lo 2002 recebèt lo [[Prèmi de Leontief]] «per avançar en los limits de la pensada economica».<ref name=Leontief>{{ligam web| url=http://www.ase.tufts.edu/gdae/about_us/leontief02.html | títol=2002 Leontief Prize awarded to Alice Amsden and Dani Rodrik | editor=Global Development And Environment Institute | annada=2003 }}</ref> Dani Rodrik proven d'una familha [[sefarditas|sefardita]] que va emigrar d'[[Espanha]] a fins del [[sègle XV]].<ref name ="FF">[http://www.nytimes.com/2007/01/30/business/worldbusiness/30trade.html?ex=1327813200&en=b09c1256f811eb09&ei=5088 ''The New York Times Article: Economist Wants Business and Social Aims to Be in Sync'']</ref> Se va graduar de la ''Robert College'' dins aquela vila.<ref name ="EE">{{tr}} [https://web.archive.org/web/20070719235032/http://www.cosgel.uconn.edu/Publications/Turkishtime%285MB%29.pdf Turkishtime Article]</ref> Obtenguèt la siá [[licenciatura]] en arts ''[[summa cum laude]]'' a l'[[Universitat d'Harvard]] e un [[doctorat]] en [[economia]] e un [[mestratge]] en [[administracion publica]] (MPA) a l'[[Universitat de Princeton]]. Se convertiguèt en un [[professor]] ''Rafiq Hariri'' de [[Economia politica|politica]] [[economia internacionala]] a ''John F. Kennedy School of Government'' (Escòla de Govèrn John F. Kennedy) de l'[[Universitat d'Harvard]], ont ensenha dins lo programa de mestratge en administracion publica (MPA). == Prèmis e d'Onors == * 2002 [[Prèmi de Leontief]], ''per avançar en los limits de la pensada economica''.<ref name=Leontief/> == Òbras == * {{cite book | author=Rodrik, Dani | title=The Globalization Paradox| url=https://archive.org/details/globalizationpar00rodr_0 | publisher=Norton & Company, Inc| year=2011 | isbn=978-0-393-07161-0 }} * {{cite book | author=Rodrik, Dani | title=One Economics, Many Recipes | url=https://archive.org/details/oneeconomicsmany0000rodr | publisher=Princeton University Press | year=2007 | isbn=0-691-12951-7 }} * {{cite journal | author=McMillan, Margaret; Horn, Karen; and Rodrik, Dani | title=When Economic Reform Goes Wrong: Cashews in Mozambique | journal=Brookings Trade Forum 2003 | year=2004 | pages=97–165}} * {{cite book | author=Rodrik, Dani (ed) | title=In Search of Prosperity: Analytic Narratives on Economic Growth | url=https://archive.org/details/isbn_9780691092690 | publisher=Princeton University Press | year=2003 | isbn=0-691-09268-0 }} * {{cite journal | last=Rodrik | first=Dani | title=The Global Governance of Trade As If Development Really Mattered | journal=UNDP | year=2001 | url=http://system2.net/ukpgh/wp-content/uploads/rodrikgovernance.PDF }} * {{cite book | author=Rodrik, Dani | title=The New Global Economy and Developing Countries: Making Openness Work | url=https://archive.org/details/isbn_9781565170278 | publisher=Overseas Development Council | year=1999 | isbn=1-56517-027-X}} * {{cite book | author=Rodrik, Dani | title=Has Globalization Gone Too Far? | url=https://archive.org/details/hasglobalization00rodr | publisher=Institute for International Economics | year=1997 | isbn=0-88132-241-5 }} == Referéncias == <references/> == Ligams extèrnes == {{Commonscat}} * {{en}} [http://ksghome.harvard.edu/~drodrik/ Pagina de Dani Rodrik a l'Universitat de Harvard] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20191219012516/https://rodrik.typepad.com/ Blòc oficial de Dani Rodrik] {{ORDENA:Rodrik, Dani}} [[Categoria:Naissença en 1957]] [[Categoria:Economista turc]] [[Categoria:Ancian escolan d'Harvard]] cmds9pqz3j3nlrf5m9tpsqjrc0dn1n1 0 156912 2507773 2503099 2026-08-27T19:44:56Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507773 wikitext text/x-wiki [[File:Cefalù Pantocrator retouched.jpg|thumb|right|250x|[[Crist pantocrator]] mosaïca d'estil bizantin, [[Catedrala de Cefalù]], [[Sicília]].]] '''Jèsus''' (c. 7 o 5 abC<ref>{{fr}}Cf. Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des Évangiles », in ''Aux origines du christianisme'', éd.</ref> – 30 o 33 apC), apelat '''Jèsus de Nazaret'''<ref name="nòta">En [[Còpte (lenga)|còpte]]: Ⲓⲏⲥⲟⲩⲥ Ⲡⲓⲭ́ρⲓⲥτⲟⲥ; en [[Gueez]]: መሲህ ኢየሱስ; en [[Grèc]]: Ἰησοῦς Χριστός; en [[Ebrèu]]: ישוע המשיח; en [[Latin]]: ''Iesus Christus''; en [[Eslavon]]: І҆исоу́съ Хрїсто́съ; en [[Siriac]]: ܝܫܘܥ ܡܫܺܝܚܳܐ.</ref> o '''Jèsus Crist''', foguèt un predicator e cap religiós [[jusieu]] originari de [[Galilèa]], fondator del [[cristianisme]]. Apareis dins lo mitan de [[Joan Batista]] abans de s'engatjar, amb unes dels seus discípols, dins una corta carrièra de predicacion itineranta d'un a dos ans e mièg<ref name="geoltrain">{{fr}}Pierre Geoltrain, « Les origines du christianisme : comment en écrire l'histoire », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>, subretot en Galilèa, en practicant de garisons e exorcismes. Provòca vam e fervor, çò que suscita la mesfisança de las autoritats politicas e religiosas, abans d'èsser arrestat, condemnat e crucificat vèrs l'an 30 a [[Jerusalèm]] al moment de la fèsta jusieva de la Pasca, jos l'administracion del prefècte [[Ponç Pilat]]<ref name="Christianisme 2000, p. XVII">Pierre Geoltrain, « Les origines du christianisme : comment en écrire l'histoire », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>. L'anóncia de sa [[resurreccion]] pels seus discípols, que lo reconeisson coma lo [[messias]] o Crist e transmeton son istòria e los seus ensenhaments, balha lòc a la naissença del [[Cristianisme]]. Pels crestians, ''Jèsus Crist'' es lo filh de [[Dieu]], lo [[Messias]] anonciat dins l'Ancian Testament e enviat als òmes per los salvar. Dins l’[[islam]], Jèsus se sona ''[[Îsâ]]'' e n'es un profèta màger. Lo resson de son messatge, transmés per las diferentas Glèisas crestianas, e las interpretacions que faguèt sorgir, influencièron diferentas culturas e civilizacions pendent l'Istòria. Inspirèt una importanta produccion teologica, literària e artistica. Sa naissença se pren coma origina convencionala dels calendièrs [[Calendièr julian|julian]] — dempuèi lo [[Sègle VI]] — e [[Calendièr gregorian|gregorian]], e lo [[dimenge]], vengut jorn de repaus setmanièr en celebracion de sa resurreccion, adoptat al delà del [[mond crestian]]<ref>Es, pels jusieus, l'"ochen jorn", allusion a la circoncision e tanben l'endeman del Sabat. </ref>. Aquela importància contrasta amb lo periòde breu de sa predicacion e lo pauc de rèstes istorics. Jèsus, lo coneissèm subretot mercés a la literatura del [[Novèl Testament]]. == Etimologia e denominacion == Jèsus, en [[Grèc (lenga)|grèc]] <span class="lang-grc" contenteditable="false" lang="grc">Ἰησοῦς</span> / <span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn">''Iēsoûs''</span><span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn"></span>, ven de ''Yehoshua''<ref>{{fr}}Dictionnaire de la Bible, intrada Jésus, Robert Laffont, 1989</ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>{{en}}Karel van der Toorn, Bob Becking et Pieter Willem van der Horst, ''Dictionary of Deities and Demons of the Bible'', éd. </ref> ([[ebrieu]] : <span class="lang-he" dir="rtl" lang="he">יהושע</span>), dins sa forma abreujada ''Yeshua''<ref>[http://cf.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?strongs=G2424 {{en}}Vejata l'article dins lo ''Thayer's Lexicon'', in ''Dictionary and Word Search for Iēsous (Strong's 2424)''.]</ref> ([[ebrieu]] : <span class="lang-he" dir="rtl" lang="he">ישע</span>). ''Yeshua'' significa « Salvador »<ref>Dictionnaire ''Brown-Driver-Briggs''.</ref> e ''Yehoshua'' es un nom teofòr que significa<span></span>: « Dieu (YHWH) salva<ref>Lo ''Brown-Driver-Briggs'', la referéncia dels diccionaris d'ebrèu biblic, dona que lo sens de ''Yeshua'' pòt tanben marcar l'opuléncia en mai de la salvacion ; cf. </ref> ». La [[Setanta]] (redigida en grèc) utiliza tanben lo nom de ''Iesoûs'' per designar [[Josuè]], luòctenent de [[Moïses]]<ref>« Los paires de la Glèisa manquèron pas d'utilizar aquela omonimia: es "Jèsus" (Crist) qu'assegura la victòria finala sus Amalek », dins ''Lo Pentateuc. ''</ref>. « Jèsus » es un prenom corrent dins la [[Palestina (istorica)|Palestina]] del sègle <span class="romain">I</span>: es lo siesen nom masculin<ref group="n">1/ Simon 10,2 %, 2/ Josèp 9,2 %, 3/ Judàs 7,1 %, 4/ Eleazar 7,1 % , Yokhanan 5,1 %, 6/ Yeshua (Jèsus) 4,1 %, 7/ Hananiah 3,4 %, 8/ Jonatan 3 %, 9/ Mattathias 2,5 %, 10 / Menaèm 1,8 %</ref> mai frequent de l'epòca<ref><span class="ouvrage" id="Ilan"><span class="ouvrage" id="Tal_Ilan"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Tal Ilan, <cite class="italique" lang="en">Lexicon of Jewish Names in Late Antiquity. </cite></span></span></ref>. Es per exemple atestat per ''Jèsus Ben Sira'', l'autor del ''Siracid'', per un filh d'Eliezer dins l'Evangèli segon Luc o encara per Barabbas, cap de guèrra liberat per Ponç Pilat dins unas versions de l'Evangèli segon Matieu<ref>B. Feldman, [https://web.archive.org/web/20081206052801/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=12420084 Barabbas and the Gospel of Yeshua the Galilean], American Imago New York, 1982, vol. 39, <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;<span>3</span>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;181–193 et Jean-Paul Michaud, [http://www.interbible.org/interBible/decouverte/comprendre/2003/clb_030926.htm ''Barabbas''], InterBible, 26 /09/003</ref>. L'istorian jusieu [[Flavi Josèp]] cita mai d'uns prenomenats Jèsus. Dins lo Novèl Testament, Jèsus es qualificat mas d'un còp en grèc de <span class="lang-grc" contenteditable="false" lang="grc">Ναζωραῖος</span> / <span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn">''Nazōraîos''</span><span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn"></span>, « Nazorean »<ref group="n">Per sièis còps dins los evangèlis, levat Marc, par ex. </ref>. Aquel tèrme es discutit<ref>{{fr}}François Blanchetière, « Reconstruire les origines chrétiennes : le courant "nazaréen" », in ''Bulletin du Centre de recherche français de Jérusalem'', <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;18, 2007, [http://bcrfj.revues.org/document229.html en linha]</ref> e pòt venir de l'ebrieu ''nsr'' que significa « aquel qu'obsèrva [la Lei] » o de ''nzr'', « aquel se consacra [a Dieu] », o encara « rebrot » (d'Israèl). Lo nom de ''nazarean'' serà utilizat per designat mai tard un un corrent jusieu en Palestina<ref group="n">Un passatge des ''Actes des Apòstols'' conta que l'avocat Tertul acusa l'apòstol Pau disent: « Avèm trobat aquel òme, qu'es una pèsta, qu'excita de divisions d'entre totes los jusieus del mond, qu'es cap del partit [en grèc <span class="lang-grc" lang="grc">αἵρησις</span> / <span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn">''haíresis''</span><span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn"></span>] dels nazorèus. </ref> que crei en la messianitat de Jèsus<ref>{{fr}}Simon Mimouni, « Les nazôréens descendant de l'Église de Jérusalem », in ''Les premiers temps de l’Église'', éd. </ref>. Se trapa a vegadas <span class="lang-grc" lang="grc">Ναζαρηνός</span> / <span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn">''Nazarēnós''</span><span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn"></span>, « Nazarenian<ref group="n">Per quatre còps dins l'evangèli segon Marc e dos, segon Luc, par ex. </ref> » qu'es « l'òme del vilatge de [[Nazaret]]<ref group="n">Εn grèc <span class="lang-grc" lang="grc">Ναζαρά</span>, <span class="lang-grc" lang="grc">Ναζαρέθ</span> o <span class="lang-grc" lang="grc">Ναζαρέτ</span>.</ref> », e que, segon de cercaires, fariá referéncia a una naissença dins aquel vilatge<ref>{{fr}}John P. Meier, ''Un certain juif Jésus. ''</ref>. D'autras teorias existisson encara<ref>Segon B. Gärtner, aquela denominacion seriá pas d'aprochar de mots evocats de per abans mas de ''nesûrîm'', « salvats » o « rescapats » d'Israèl, que se trapa dins lo Libre d'Isaïas ([http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=ISA%2049%3A6 Is&nbsp;49.&nbsp;6]) ; « salvats » se trapa en [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=ACTS%202%3A47 Ac&nbsp;2.&nbsp;47]. </ref>, coma aquela fasent referéncia a son ligam a una ipotetica comunautat de nazirs<ref>Per las diferentas ipotèsis, vejatz <span class="ouvrage" id="Zumstein2007"><span class="ouvrage" id="Jean_Zumstein2007">Jean <span class="nom_auteur">Zumstein</span>, <cite class="italique">L’Evangili segon Joan: (13-21)</cite>, Labor et Fides,&#x200E; <time>2007</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;200</span></span><span class="ouvrage" id="Zumstein2007"></span></ref>. Dins los Evangèlis, pas cap d'aquelas denominacions es utilizada pel quita Jèsus o pels seus<ref>{{fr}}Simon Mimouni, « Les nazôréens descendant de l'Église de Jérusalem », <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;387.</ref>. === Titulaturas dins lo Nòu Testament === Jèsus es nomenat de multiples biais dins la literatura neotestamentària<ref group="n">Neotestamentari: relatiu al Novèl Testament</ref>, cada qualificatiu suggerís una mena que se podèt concébre o considerar pels diferents interlocutors: « Rabbi », o lo tèrme pròche en [[aramèu]] « Rabboni »<ref group="n">Se pòt pas dire que ''Rabbouni'' siá un equivalent exacte de Rabbi. </ref>, que significa al sègle I lo « mèstre » farisian, al sens « mèstre e filosòf » d'un grop farisian<ref>{{fr}}Étienne Nodet, o.p., ''La Crise maccabéenne, Historiographie juive et traditions bibliques'', éd. </ref> ; tanben se trapa « Mèstre » al sens d'« [[Regent|ensenhaire]] », « Profèta », « Servidor », « Just », « Sant », « Filh de David », ja emplegats per de personatges de la [[Tanakh|Bíblia ebraïca]], « Grand prèire », « jutge », « pastre », « Redemptor » o encara « Salvador ». L'evangèli segon Joan conta que la crotz de son execucion èra subremontada d'un ''titulus'' que portava l'inscripcion « Jèsus lo nazorean, Rei dels Jusieus »<ref group="n">Dins lo grèc de l'Evangèli segon Joan : Ἰησοῦς ὁ Ναζωραῖος ὁ βασιλεῦς τῶν Ἰουδαίων.</ref><sup class="reference cite_virgule">,</sup><ref>[http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=JOHN%2019%3A19 Jn&nbsp;19.&nbsp;19], cf. </ref>. I a sovent l'expression « Filh de l’òme »<ref group="n">D'unes, d'entre los linguistas, aprochan aquela expression de ''Ben Ha Ish'', mòt a mòt filh de l'Òme que, segon la semitica e fins a l'ebrieu contemporanèu, designa lo filh de paire desconegut. </ref> qu'es atribuida al quita Jèsus pels redactors dels evangèlis<ref>Las paraulas que los redactors dels evangèlis plaçan dins la boca de Jèsus representan pas las « quita paraulas de Jèsus » (los ''ipsima verba'') mas sonque lo biais que al temps de la redaccion los discípols « sentavan » Jèsus; cf Rudolf Bultmann, ''Jésus. ''</ref>. Èra ja presenta dins la literatura ebraïca per significar enfaticament « Òme ». Dins los Evangèlis, aquel nom pòt tanben se comprene en referéncia a la vision del Libre de Danièl ont s’aplica a aquel que se dona lo Reialme. Sa designacion coma « Crist » (del grèc <span class="lang-grc" lang="grc">χριστός</span> / <span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn">''christós''</span><span class="lang-grc-latn" lang="grc-latn"></span>, traduccion de l'[[ebrieu]]: ''מָשִׁיחַ'' - ''mashia'h'', [[Messias]], significant « l’onch [del Senhor] ») que portava un sens politic e religiós fòrt dins l'esperança messianica dins aquel epòca. Del viu, Jèsus interdiguèt al seus discípols de dire a qui que siá qu'èra lo Messias. == Biografia == La biografia de Jèsus de Nazarèt es fòrça pauc coneguda. La font màger d'informacions ven dels tèxtes redigits benlèu entre 65 e 110<ref>{{fr}}Michel Quesnel, « Les sources littéraires de la vie de Jésus », (''Aux origines du christianisme'', éd. </ref> que serán nomenat « Evangèlis » vèrs 150<ref name="Christianisme 2000, p. XVII">{{fr}}Pierre Geoltrain, « Les origines du christianisme : comment en écrire l'histoire », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>, tèxtes qu'éran pas detinats a l'Istòria mas a l'ensenhament religiós, e que l'interpretacion del vejaire de la biografia istorica es sovent malaisida: « los Evangèlis remembran de la vida de Jèsus un nombre de scènas e de paraulas que son abans tot de testimònis de fe e que l'istoricitat pòt plan justament far question<ref>{{fr}}Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des Évangiles », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref> ». Quin que siá, los elements biografics son pauc nombroses. Pasmens, se cal dire que la documentacion sus Jèsus es sovent mai rica que per fòrça personatges importants de l'Antiquitat, quitament se una certa unilateralitat de las fonts obliga a une exigéncia de critica literària e istorica<ref>{{fr}}Paul Matteï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', éd. </ref>. Lo crosament de diferentas tradicions neotestamentàrias permet de presentar d'elements escampilhats que donan, un còp recampilhats, un apròche biografic mai complet. === Originas === S'admet abitualament que Jèsus es un jusieu [[Galilèa|galilèu]] que la familha es eissida de [[Nazaret]]<ref group="n">L'existéncia d'un tal vilatge a aquel epòca es confirmada per l'arqueologia que trapa de rèstes al periòde ellenistic, pel mai d'ora al sègle II AbC</ref> lo luòc e la data de sa naissença ne son pas coneguts amb certitud<ref>{{fr}}[http://www.cyberpresse.ca/noel/200912/23/01-933782-il-est-ne-ou-le-divin-enfant.php ''Il est né (où?) le divin enfant''], Cyberpresse, 24 de decembre de 2009.</ref> e benlèu jamai o serán, car los recits dels Evangèlis de l'enfança an subretot per registe los teologomèns<ref group="n">afirmacions teologicas presentadas dins los recits biblics coma de fachs istorics</ref>, los autors biblics avent una tòca doctrinala puslèu qu'un desir istoriografic<ref><span class="ouvrage" id="Wiarda"><span class="ouvrage" id="Timothy_Wiarda"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Timothy Wiarda, <cite class="italique" lang="en">Interpreting Gospel Narratives: Scenes, People, and Theology</cite>, B&H Academic,&#x200E; 2010, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;75–78</span></span><span class="ouvrage" id="Wiarda"></span></ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref><span class="ouvrage" id="Hill"><span class="ouvrage" id="Brennan_R._Hill"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Brennan R. Hill, <cite class="italique" lang="en">Jesus, the Christ: Contemporary Perspectives</cite>, Twenty-Third Publications,&#x200E; 2004, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;89</span></span><span class="ouvrage" id="Hill"></span></ref>. Sus la localitat ont nasquèt Jèsus, los istorians<ref>{{fr}}Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des évangiles », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref> esitan entre lo berç familhal de Nazarèt, ont passèt tota sa jovença, lo vilatge de [[Cafarnaom]]<ref>Dins aquel ipotèsi, la localitat de Nazarèt seriá estat substituida, a partir del pseudotèxte biblic [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MATT%202%3A23 Mt&nbsp;2.&nbsp;23]. </ref> qu'apareis dins los evangèlis coma lo centre de sa mission, o alara lo massatge de Corazeïn, que Jèsus sembla fòrça ligat<ref><span class="ouvrage" id="Edward_Brown"><span class="ouvrage" id="Raymond_Edward_Brown"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Raymond Edward Brown, <cite class="italique" lang="en">The birth of the Messiah. </cite></span></span></ref>. Dels recits de Luc et Matieu situant cadun la naissença de Jèsus a [[Betelèm]] en [[Judèa]] los exegètas penson puslèu a una redaccion teologica mai que factuala<ref><span class="ouvrage" id="Houziaux"><span class="ouvrage" id="Alain_Houziaux">Alain Houziaux, Corina Combet-Galland, Gérard Mordillat, Michel Quesnel, <cite class="italique">Jésus-Christ, de quoi est-on sûr ?</cite>, Éditions de l'Atelier,&#x200E; 2006, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;52</span></span><span class="ouvrage" id="Houziaux"></span></ref>, Betelèm èra la vila del [[Dàvid|rei Dàvid]] de la linhada que lo Messias esperat pels jusieus deu venir, segon la profecia de Miquèu. L'annada de sa naissença tamplan es pas ceneguda precisament. Les datas avançadas pòdon anar de [[-9|9]] a [[-2|2 AbC.]]<ref group="n">Unes istorians e exegètas plaçan la naissença e mòrt de Jèsus entre las annadas mencionadas d'entre que los cercaires anglosaxons: D. A. Carson, Douglas J. Moo e Leon Morris. </ref>. Los evangèlis segon Matieu e segon Luc la situan jol regne d'Erode lo Grand que lo long regne s'acaba en [[-4|4 AbC]]<ref group="n">Quitament se lo cens de Judèa, tanben evocat dins l'evangèli segon Luc, se faguèt après la deposicion d'Eròdes Arquelau en 6 de nòstra èra, quand Publi Sulpici Quirin èra governaire de Siria, cf. </ref>. L'estimacion mai sovent accesptada pels istorians va ara de [[-7|7]]<ref name="Christianisme 2000, p. XVII">{{fr}}Pierre Geoltrain, « Les origines du christianisme : comment en écrire l'histoire », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref> a [[-5|5 AbC]]<ref name="Quesnel_201">{{fr}}Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des Évangiles », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>. Paréis paradoxal que Jèsus de Nazarèt pòsca aver nascut « abans Jèsus Crist »<span></span>: l'origina de l'èra comuna deuriá èsser la naissença del Crist. Mas aquel « començament » de l'èra crestiana (l'[[Anno Domini]]), que s'impausèt en Euròpa a partir del sègle <span class="romain">XI</span><span></span><ref name="Quesnel_201">{{fr}}Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des Évangiles », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>, foguèt fixat segon las òbras del monge [[Dionís l'Exigú]] datant del [[Sègle VI]], que sabèm ara èsser erronèas<ref>{{fr}}Paul Matteï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', éd. </ref> e, pasmens se lo calendièr istoric se presisèt dempuèi, son origina convencionala cambièt<ref group="n">Vejatz An -1.</ref>. La naissença de Jèsus (la Nativitat) se festeja tradicionalament lo [[25 de decembre]], per [[Nadal]], mas aquela data es encara convencionala, es pas un « anniversari ». Seriá estat fixada en Occident latin al sègle <span class="romain">IV</span>, benlèu en 354<ref group="n">Primièra mencion coneguda sens equivòca, dins lo Cronograf de 354, partida XII: <span class="lang-la" lang="la">VIII kal. </span></ref>, per correspondre a la fèsta romana del ''Sol Invictus''<ref>{{fr}}R. J. Zwi Werblowsky, « Hanouca et Noël ou Judaïsme et Christianisme. </ref>, celebrada a aquela data la naissença del dieu [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]], nascut segon la legenda un 25 de decembre<ref>{{fr}}Christian Bonnet et Bertrand Lançon, ''L'Empire romain de 192 à 325 : du Haut-Empire à l'Antiquité tardive'', éd. </ref>; la causida d'aquela fèsta permetava d'assimilar la venguda del Crist <span>—</span>&nbsp;<span>« Solelh de justícia »</span>&nbsp;<span>—</span> a la pujada del solelh après lo [[Solstici|solstici d'ivèrn]]<ref>{{fr}}Paul Matteï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', éd. </ref>. Abans la Nativitat se festejava lo [[6 de genièr]] e encara l'es per la Glèisa armeniana apostolica, alara que la Glèisa catolica romana i fèsta uèi l’[[Epifania]]<ref>{{fr}}Philippe Rouillard, ''Les fêtes chrétiennes en Occident'', éd. </ref> o « Teofania », lo [[baptisme]] de Jèsus dins le Jordan, eveniment que las Glèisas mai ancianas preromanas utilizavan coma acte de « naissença » del Crist. Los Paires de la Glèisa s'oposèron pas a aquel [[sincretisme]] al subjècte de la Nativitat, considerant qu'aquela causida calendièra podava pas far d'eretgias teologicas e que confirmava la venguda del Messias anonciat coma l'« astre treslús » e coma lo « solelh de justícia » pels profeta Malaq. Nadal atal se substituiguèt a las celebracions de la fèsta pagana tan aisidament que las referéncias biblicas s'èran desvolpadas per qualificar metaforicament lo Crist recent nascut tota una simbolica de « solelh vertadièr », de « solelh novèl » treslusissent sul mond<ref><span class="ouvrage" id="Bakhouche.2C_Alain_Moreau_et_Jean-Claude_Turpin"><span class="ouvrage" id="B.C3.A9atrice_Bakhouche.2C_Alain_Moreau_et_Jean-Claude_Turpin">Béatrice Bakhouche, Alain Moreau et Jean-Claude Turpin, <cite class="italique">Les astres et les mythes. </cite></span></span></ref>. === Familha === Jèsus es conegut coma « lo filh de Josèp lo fustièr »<ref group="n">L'evangèli segon Luc li dessenha una ascendencia pairala e lo dona per filh de Josèp filh d'un « Èli filh de Matthan » alara que l'evangèli segon Matieu parla de Josèp « filh de Jacob filh de Matthan ».</ref> e « lo filh de [[Maria (maire de Jèsus)|Maria]] ». Los evangèlis segon Matieu e segon Luc professon una concepcion « per la vertut del Sant Esperit » qu'obrirá mai tard suls debats teologics fòrça disputats dins las comunautats crestianas al subjècte de la virginitat de Maria. Jèsus es lo primièr nascut d'aquela familha<ref>Dins un modèl antic alunhat de la concepcion modèrna de la familha nuclèa e pareissent mai a una estructura comunautària clanica; cf. </ref>, apartenent a un mitan artesanal pro aisida<ref>{{fr}}Michel Quesnel, ''Jésus et le témoignage des évangiles'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;202.</ref>, ligada a un clan de nazoreans qu'espèran l'apareisson d'un « filh de David » d'esperela<ref>{{fr}}Étienne Nodet o.p., ''Qui sont les premiers chrétiens à Jérusalem'', in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>. Los evangèlis mencionan l'existéncia de « fraires e sòrres »<ref>{{fr}}[http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MARK%206%3A3 Mc&nbsp;6.&nbsp;3]; François Rossier, ''Les « frères et sœurs » de Jésus : quoi de neuf ?'', in Marian Library/International Marian Research Institute, juin 2007 ; [https://web.archive.org/web/20080327222609/http://campus.udayton.edu/mary/rossierfrench.html article en linha]</ref> qu'« apareisson<ref>[http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MATT%2012%3A46-50 Mt&nbsp;12.&nbsp;46-50] e parallèls, citat per André Benoît.</ref> per mostrar que Jèsus a pas res d'extraordinari perque sa familha es plan coneguda »<ref>André Benoît, ''Les personnages de l'Évangile nommés Jacques'', in ''Aux origines du Christianisme'', éd. </ref>. D'entre los « fraires del senhor », Jaume le Just prendrá una plaça dins la comunautat de Jerusalèm après la desapareission de Jèsus. La question dels ligams de parentat de Jèsus amb aqueles « fraires » e « sòrres » foguèt e contunha èsser discutida<ref>Dins l'ensems, l'argumentacion suls fraires e las sòrres de Jèsus, tal que se desvelopèt dins la filologia actuala repausa sus una critica metodologica. </ref>. Gaireben totes los especialistas laïcs, protestants e jusieus, amb de cercaires catolics, considèran que Jaume es un filh de Maria e de Josèp<ref>{{fr}}Pierre-Antoine Bernheim, membre de la Fondation Noésis et du Cercle Voltaire de l’École biblique hors les murs, ''Jacques, frère de Jésus'', Noêsis, 1996 ; François Refoulé o.p., ''Les frères et sœurs de Jésus. ''</ref>, alara que fòrça d'exegètas catolics i veson un « cosin »<ref>Cf François Rossier, <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)"></abbr> ; vejatz tanben l'autor {{fr}}Claude Roure, article ''La famille de Jésus, entre exégèse et dogmatique'', in ''Jésus au regard de l'Histoire'', dossièr de la revista {{fr}}''Archéologie'', <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;249, 1999</ref>, seguent la lectura tradicionala [[Glèisa Catolica Romana|catolica]] fondada sus la cresença mai tardièra en la virginitat perpetuala de Maria<ref group="n">Virginitat perpetuala qu'es una doctrina catolica a ortodòxa, que cal pas confondre amb la doctrina crestiana de la Concepcion virginala de Jèsus, nimai amb lo dògme catolic de l'Immaculada concepcion de Maria</ref>, çò diguèt Jiròni d'Stridon, primièr Paire de la Glèisa a argumentar contra una frairia e en favor de « cosins », a la fin del [[sègle IV]]<ref name="Marguerat_freres.caches">{{fr}}Daniel Marguerat, ''Ces frères cachés de Jésus'', in ''Jésus'', ''Le Point'' Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1, decembre 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;52-53</ref>. L'exegèta catolic John P. Meier contesta aquel dich qu'apareis pas jamai dins la version grèga de l'Ancian Testament<ref>{{fr}}John P. Meier, ''Un certain juif : Jésus.'', éd. </ref> ont lo tèrme ''adelphos'' marca exclusivament lo ligam fraternal de sang o de drech<ref>{{fr}}Daniel Marguerat, ''Jésus, ses frères, ses sœurs'', in ''Le Monde de la Bible'', Hors-série printemps 2009, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;53</ref>. Après la clausura del Novèl Testament, lo roman apocrif nomenat [[Protoevangèli de Jaume|Protevangèli de Jaume]], vèrs [[180]], « ensaj astuciosament »<ref name="Marguerat_freres.caches">{{fr}}Daniel Marguerat, ''Ces frères cachés de Jésus'', in ''Jésus'', ''Le Point'' Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1, decembre de 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;52-53</ref> de far de la frairia de Jèsus de « frairastres » e de « sorrastras » nascuts d'un primièr maridatge de Josèp; aquel obratge marca tanben lo començament de la pietat mariala e la doctrina de la virginitat perpetuala de Maria<ref name="Marguerat_freres.caches">{{fr}}Daniel Marguerat, ''Ces frères cachés de Jésus'', in ''Jésus'', ''Le Point'' Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1, décembre 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;52-53</ref>. Aquela opcion prendèt de temps a s'impausar perque Eusèbi de Cesarèa al començament del [[sègle IV]] parla encara de « raça del Salvador »<ref>Parlant dels falens de Jude « qu'el meteis èra nomenat son fraire segon la carn ». in {{fr}}''Histoire ecclésiastique'', Libre III, XX, 1, citat per D. Marguerat</ref>. === Enfança === [[File:Giovanni Bellini - La presentazione di Gesù al tempio.jpg|thumb|''La Presentacion al Temple'', <br>[[Giovanni Bellini]], 1500,<br>Kunsthistorisches Museum, Viena]] L'evangèli segon Luc conta cossí, uèit jorns après sa naissença, foguèt nomenat «Jèsus» e circncís en conforitat amb la lei jusieva<ref group="n">La lectura tradicionala catolica vòl que l'offrenda presentada per l'escasença siá aquela del rescat dzl primièr nascut. </ref> pendent un episòdi conegut coma la « [[Candelosa|Presentacion al temple]] ». L'evangèli segon Matieu expausa un episòdi conegut coma lo « [[chaple dels Innocents]] » pendent qu'Eròde, avent paur per son poder, decidís de far tuar totes los primièrs nascuts de son pòble<ref>Aquel episòdi es una nòva actualizacion de l'istòria de la persecucion per faraon de Moïses, pasmens se s'apièja benlèu sus una bas istorica; cf. </ref>. Los parents de Jèsus fugiguèron amb lor enfant, en Egipte, dins una sequéncia nomenada la « Fugida en Egipte » qu'inspirèt una importanta produccion apocrifa<ref group="n">Cf. par exemple Pseudo-Matieu</ref> e influencièt la tracion [[Còptes|còpta]]. L'evangèli segon Luc conta encara un incident que, quand fasiá lo dotze ans, los parents cerquèron Jèsus que tornèron trobar en conversacion amb los doctors del Temple de Jerusalèm. L'ipotèsi d'una joinessa passada dins una comunautat religiosa, benlèu pròcha dels [[essenians]], sovent foguèt evocat<ref>{{fr}}G. Mordillat et J. Prieur, ''Jésus aussi est allé au désert'' in ''Jésus illustre et inconnu'', éd. </ref> e demòra fòrça discutida<ref>« fòrça ipotèsis avançant una influéncia dirècta de l'essenisme sus Joan Batista (…), Jèsus o Pau de Tars son mens que probablas e indemontrablas » {{fr}}Pierre Geoltrain, ''Les origines du christianisme : Comment écrire l'histoire'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;</ref>. === Premièras annadas === Existís gaireben pas cap d'element entre los recits de la naissença de Jèsus e sa vida publica. Aquel manca de detalhs sus l'enfança mena a la composicion de fòrça tèxtes apocrifs coma d'« evangèlis de l'enfança » que s'inspirèron dels elements originals. Aqueles tèxtes, non canonics, participan pasmens de la mitologia crestiena<ref group="n">{{fr}}La ''Légende dorée'' de Jacques de Voragine o.p.</ref>, e donèron una importanta produccion literària e artistica. Son aqueles escrichs que, per exemple, precison lo nom e lo nombre dels « [[Reis Magues|reis magues]] », o descrivon los parents e la naissença de [[Maria (maire de Jèsus)|Maria]]<ref group="n">Ana e Joaquim, que rebat benlèu una tradicion mai antica, non atestada endacòm mai, alara que lor ligam al mitan sacerdotal es atestat dins los tèxtes canonics: lo Magnificat es proclamat debans Elisabèta, la cosina de Maria, qu'es la femna del prèstre Zacàrias. </ref>. Quin que siá, çò qu'es contat, pels evangèlis, de la vida de Jèsus abans lo cmençament de sa vida publica, consistís en fòrça pauc de causas, escampilhadas dins diferents tèxtes canonics. === Lenga === A l'epòca de Jèsus, doas grandas [[Lingua franca|linguas francas]] se partajavan lo mond grecoroman, se superpausant als parlars locals: lo [[grèc]] a l'entorn de Mediterranèa, fins a Roma, e l'[[aramèu]] en Siria en Orient<ref group="n">Quitament se la region èra partida de l'administracion romana, lo latin i èra gaireben desconegut coma lenga administrativa.</ref>. Ambedoas lengas se parlavan en Palestina: l'aramèu en Galilèu e benlèu dins los camps de Judèa. Mas lo grèc ja èra intrat en Judèa dempuèi la còsta e la vilas ellenisticas coma Cesarèa e los jusieus ellenistas de la Diaspora avián de sinagogas a Jerusalèm<ref>Pierre Grelot, ''Quelles langues parlait-on au temps de Jésus'', in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>. Atal lo gra d'ellenizacion de Galilèa, tèrra de passatge ont se crosavan de marcands fenicians e [[Grècia antica|grècs]], varia segon lo gra d'urbanizacion envisatjat pels cercaires<ref>{{fr}}Pierre Debergé, ''La Galilée, une terre païenne ?'', in ''Les premiers temps de l'Église'', éd. </ref>. S'es establit que lo grèc èra la lenga de l'administracion e de l'eleit economic o cultural, unes penson pasmens que la majoritat dels Galilèus la parlavan pas, veire la comprenavan pas<ref>Pierre Debergé, ''La Galilée, une terre païenne ?'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;292.</ref>. L'[[ebrieu]] èra la lenga sacrada dels jusieus, ont se lisiá las Escrituras e se cantava los psalmes. Benlèu èra encara viva dins las familhas ligadas al sacerdòci e als mitans cultes. Per aqueles que comprenavan pas mai l'ebrieu, un « targum » en aramèu podava acompanhar la lectura de las Escrituras<ref name="Grelot_55">{{fr}}Pierre Grelot, ''Quelles langues parlait-on au temps de Jésus'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;55.</ref>. Atal, lo quita Jèsus parlava benlèu un dialècte aramèu parlat pels païsans de Galilèu<ref name="Grelot_55">Pierre Grelot, ''Quelles langues parlait-on au temps de Jésus'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;55.</ref> mas podavan se servir de l'ebrieu liturgic dins las discussions amb los escribs<ref>{{fr}}Pierre Grelot, ''Quelles langues parlait-on au temps de Jésus'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;56.</ref>. Per son usatge del grèc, i a un debat<span></span>: de cercaires estiman que pas res indica que parlava aquela lenga<ref>Geza Vermes affirme que « dire que Jésus parlait grec relève de la pure imagination » ; Geza Vermes, ''Enquête sur l'identité de Jésus'', éd. </ref> perque de discípols aurián jogat lo ròtle d'interprètes<ref>Vejatz [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=JOHN%2012%3A20-22 Jn&nbsp;12.&nbsp;20-22], citat per {{fr}}Pierre Debergé, ''La Galilée, une terre païenne ?'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;293. </ref>; mas un nombre creissent d'especialistas estiman que benlèu l'utilisava a vegadas<ref><span class="ouvrage" id="Porter2006"><span class="ouvrage" id="John_E._Porter2006"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> John E. <span class="nom_auteur">Porter</span>, <cite style="font-style:normal" lang="en">« Language and Translation of the New Testament »</cite>, dans John W. Rogerson et Judith M. Lieu (éds.</span></span></ref>. === Galilèa === [[File:Province_de_Judée_1er_siècle.gif|left|thumb|Província romana de Judèa al sègle <span class="romain">I</span><span></span>]] A la diferéncia de [[Judèa]] que, amb Samària e Idumèa, constituís una region de rang quasi [[Província romana|provincial]]<ref>Simon Claude Mimouni et Pierre Maraval, ''Le christianisme des origines à Constantin'', Paris, éd. </ref>, [[Galilèa]] es pas a l'epòca directament administrada pels [[Roma antica|Romans]] mas fa partit de las possessions<ref>Mireille Hadas-Lebel, ''Rome, la Judée et les Juifs'', Paris, éd. </ref> de l'etnarc Erode Antipas que son long règne de quaranta tres ans, que s'acaba en [[39]], cobrís gareben tota la vida de Jèsus<ref name="Vermes Enquête">Geza Vermes, ''Enquête sur l'identité de Jésus'', éd. </ref>. Lo territòri beneficiava d'una relativa autonomia, del moment que lo tribut èra pagat a las autoritats romanas. Las fonts d'una agricultura florissenta i son completadas per d'activitats de pèsca dins lo [[lac de Tiberiàs]]<ref>Tanben nomenat « mar de Galilèa » o encara « mar de Genesaret ».</ref> que los alentorns fòrça bèls constituisson l'encastre privilegiat de las predicacions de Jèsus. Aquel territòri es enrodat de populacions non jusievas<ref>A l'oèst, la Galilèa es bordada pel litoral ellenizat, al nòrd per Fenicia, a l'èst per la Decapòla que s'espandís parcialament fins al sud amb la vila de Scitopolis ; cf. </ref>, e la frontièra miegjoranala de Galilèa tòca l'inamicala Samària, çò qu'obliga lo Galilèus a passar per la listra judaïzada que constituiá la val del [[Jordan]] per anar de pelegrinatge cap a [[Jerusalèm]]<ref name="Vermes Enquête">{{fr}}Geza Vermes, ''Enquête sur l'identité de Jésus'', éd. </ref>. Los Galilèus, reputats bellicoses, chovins mas coratjoses, son sovent trufats per lor dialècte aramèu que mòstra entre autre la diferéncia culturala entre Judèa e Galilèa, que los abitants mestrejan ni las practicas de la Torah — per exemple al subjècte las ofrendas al Temple —, ni las subtilitats doctrinalas al vejaire dels Judèus, que se mòstran mespresent<ref>Cf. per exemple [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=%2041-42 &nbsp;41-42], citat per Geza Vrems, ''op. cit.'', 2003, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;230.</ref>. Galilèa sembla pas aver comptat d'escòla rabinica a l'epòca de Jèsus que lo ministèri benlèu se desvolopèt fòra de tota influéncia farisiana de naut nivèl<ref name="Vermes Enquête">{{fr}}Geza Vermes, ''Enquête sur l'identité de Jésus'', éd. </ref>. Los Galilèus, educats a la guèrra dempuèi l'enfança<ref>Cf. Flavi Josèp, ''La Guèrra dels Jisieus'', ch. </ref>, son reputats per èsser valent e lo nòrd montanhós e acidentat constituís un refugi ideal pels fomentators de revòltas, coma lo zelòts; la província es lo teatre dels trebolums pendent mai d'un sègle a partir la segonda mitat del sègle I AbC<ref name="Vermes Enquête">{{fr}}Geza Vermes, ''Enquête sur l'identité de Jésus'', éd. </ref>. Es alara plan possible qu'un predicator de reputacion messianica originari de Galilèa passe per un personatge inquietant a Jerusalèm a vejaire d'aqueles que vòlon salvar las bonas relacions amb l'autoritat romana<ref name="Vermes Enquête">{{fr}}Geza Vermes, ''Enquête sur l'identité de Jésus'', éd. </ref>. === Judaïsme de Palestina === La Palestina del sègle I<span></span><ref>La Palestina, region de mixitat demografica extrèma, conten de grops de territòris: a l'oèst del Jordain, i a la Judèa, al nòrd d'aquela la Samària e la Galilèa, al sud l'Idumèa, que cal apondre las ciutats grègas de la còsta mediterranèa. A l'èst del Jourdan, i a al nòrd los territòris que constituiguèron un temps la tetrarquia de Felip (la Batanèa, la Gaulanitida, la Traconitida et l'Auranitida), mai al sud la Galaaditida, la Perèa e a l'èst d'aquela l'Ammanitida. A l'epòca de Jèsus, las ciutats grègas de l'èst del Jordan son en mai organizadas en Decapòli. </ref> coneis una granda efervescéncia politicoreligiosa ont se crosan de corrents testimonhant d'una « extraordinària explosion de creativitat reformatritz e purificatritz »<ref name="Mimouni Maraval Contexte religieux">{{fr}}Simon Claude Mimouni e Pierre Maraval, ''Le christianisme des origines à Constantin'', Paris, éd. </ref> dins una societat en presa als capviraments politics e socials<span></span>: la region coneis a l'epòca fòrça revòltas religiosas de ressson profetic o messianic, que las autoritats romanas percebon mai coma de fenomèns politics<ref name="MiMa 37">{{fr}}Simon Claude Mimouni e Pierre Maraval, ''op. cit.'', 2007, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;37</ref>; esitan pas a vegadas a enviar de tropas amb una « insensibilitat devastatritz »<ref name="Goodman 744">{{fr}}Martin Goodman, ''Rome et Jérusalem'', éd. </ref>. Pasmens, la preséncia del poder roman demora gaireben discrèta e se fa conéisser pas qu'al moment de la reculhida dels impòsts, de la construccion de carrièras o dins la preséncia de fòrças de l'òrdre cantonadas al palais d'Erodes o a la fortalesa d'Antonia<ref name="Goodman 744">Martin Goodman, ''Rome et Jérusalem'', éd. </ref>. Lo judaïsme « i es pas tant una religion (…) [qu]'un pòble que la particularitat s'exprimís per de practicas e de simbòls »<ref>Folker Siegert, « Les judaïsmes au <span class="romain">I</span><sup>er</sup>&nbsp;<span>siècle</span> », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref> mas qu'a pas d'uniformitat dins son expression religiosa e presenta mai d'un ensag d'actualizar las leis de Moïses e de viure la Torah<ref>Folker Siegert, ''op. cit.'', 2000, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;13</ref>. De lor costat, a l'epòca, los samaritans constituisson un grop plan distincte del judaïsme<ref name="MiMa 34">Simon Claude Mimouni e Pierre Maraval, ''op. cit.'', 2007, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;34</ref>. Formats benlèu dempuèi l'epòca de la Revòlta dels Maccabèus<ref>Aquel punt es totjorn disputat sens que se trenque; cf. </ref> vèrs la mitat del sègle II AbC, tres corrents — o « sèctas »<ref>Segon la traduccion del latin ''secta'', donent lo grèc ''haeresis'' — que vendrà lo mot « eretgia » — que designa un partit o una escòla filosofica o religiosa; cf. </ref> — dominan la vida religiosa al començament de l'èra comuna, que desvolopan al delà de lors posicions religiosas, de posicions politicas<span></span>: los saducèus, que los membres son mai sovent eissits de l'[[aristocracia]] [[Clergat|sacerdotala]], partisans dels compromeses amb las poténcias dirigentas per mantenir lo poder; los farisians, corrent nacionalista non violent, pietista, de resson [[Escatologia|escatologic]]<ref>{{fr}}Folker Siegert, ''op. cit.'', 2000, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;17</ref>, amb de prigondas dissensions e que los membres se recrutan al sen de la [[borgesiá]], subretot dins los rengs dels escribs; fin finala, los [[essenians]] — que son pas mencionat pels escrichs neotestamentaris — una forma originala de judaïsme<ref>Benlèu eissits d'un esquisme vengut al sen del partit saducèu al mitan del sègle <span class="romain">II AbC</ref> que los membres vivon en comunautat alunhats de Jerusalèm e del Temple, portaires d'un radicalisme escatologic viscut dns l'ascèsi e la puretat rituala. En mai d'aqueles tres grops, un corrent mai politic, messianic e d'un nacionalisme « exasperat »<ref>{{r}}Marcel Simon, « Qui était Flavius Josèphe ? », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>, pròche dels farisians mas presicant un intervencionisme actiu contra l'occupacion estrangièra<ref name="MiMa 37">{{fr}}Simon Claude Mimouni et Pierre Maraval, ''op. cit.'', 2007, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;37</ref> e admetent d'autre rei pas que Dieu es descrich per [[Flavi Josèp]] jol nom de « zelòts » coma la « quatrena filosofia »<ref>{{fr}}Paul Mattéï, ''Le christianisme ancien de Jésus à Constantin'', éd. </ref> del judaïsme<ref>Los entorns d'aquel partit e lo moment de son apareisson son l'objècte de debats de cercaires</ref>. A costat d'aqueles corrents, existís tanben un partit nomenat « erodian » dins lo Novèl testament, compausat d'eleits — benlèu saducèus — partisans de la politica d'ellenizacion e de la cooperacion amb lo poder roman<ref>{{fr}}Folker Siegert, ''op. cit.'', 2000, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;14</ref>. De biais general, sembla que lo clergat bas èra puslèu oposat als Romans a la diferéncia del clergat naut<ref name="MiMa 34"{{fr}}Simon Claude Mimouni e Pierre Maraval, ''op. cit.'', 2007, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;34</ref>. L'épòca coneis tanben l'emergéncia de corrents messianics<ref>Grops partejant l'esperança de la restauracion d'un Reialme temporal, a vegada pel ministèri d'un ''messias'' enviat per Dieu ; cf. </ref> e profetics, e, dins aqueles, de grops batistas, benlèu fòrça espandit dins las sisas popularas alunhadas de las vilas e que lo predicator mai conegut es [[Joan Batista]]<ref>{{fr}}Simon Claude Mimouni et Pierre Maraval, ''op. cit.'', 2007 <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;38</ref>. === Vida publica === [[File:Meister_des_Hitda-Evangeliars_003a.jpg|thumb|Baptisma de Jèsus<br> evangeliari de l'abadesa Hitda von Meschede, vèrs 1050, <br> Hessische Landesbibliothek, Darmstadt]] La durada del ministèri<ref>vejatz a aquel subjècte <span class="ouvrage" id="Ogg2014"><span class="ouvrage" id="George_Ogg2014"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> George <span class="nom_auteur">Ogg</span>, <cite class="italique" lang="en">The Chronology of the Public Ministry of Jesus</cite>, Cambridge University Press,&#x200E; <time>2014</time> (<abbr class="abbr" title="première">1<sup>re</sup></abbr>&nbsp;<abbr class="abbr" title="édition">éd.</abbr> 1940) <small style="line-height:1em;">(ISBN&nbsp;<span class="nowrap">9781107438361</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Ogg2014"></span></ref> de Jèsus de Nazarèt es pas precisament evocada dins lo Novèl Testament mas explica que debutèt alara que Jèsus fasiá « gaireben trente ans »<ref>seguent [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=LUKE%203%3A23 Lc&nbsp;3.&nbsp;23] ; cf. </ref>. Las tradicions crestianas primitivas se partejan al subjècte sus un ministèri d'un an a tres ans, pasmens que de duradas mai importantas son a vegadas avançadas<ref>Unas tradicions localas parlèron d'un ministèri de dotze annadas ; cf. </ref>. L'edat de trente ans es probablament convencional, per dire qu'es conegut coma major, e d'autors crestians coma d'Irenèu de Lion considerèron que seriá mai près de l'edat de cinquante ans que lo ministèri comencèt, edat canonic que Jèsus passèt pas<ref group="n">Un calcul basat sus aquel « mens de cinquanta ans » e d'autras allusions presentas dins lo meteis evangèli dona 49 ans. </ref>, perque intra pas dins la categoria dels « ancians ». La recerca contemporanèa s'acorda sus un ministèri de gaireben un a dos ans e mièg<ref name="geoltrain">{{fr}}Pierre Geoltrain, « Les origines du christianisme : comment en écrire l'histoire », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>. Los ligams citats dins los evangèlis situan son accion de cada costats del [[lac de Tiberiàs]], subretot en [[Galilèa]] (que n'èra) e dins la Decapòla, amb de passatges en Fenicia ([[Tir (Liban)|Tir]] e Sidon) e en Traconitida (Cesarèa de Felip). Sembla qu'èra a l'epòca considerat coma un abitant de [[Cafarnaom|Cafarnom]]. Tanben anèt [[Judèa]], sovent per ganhar [[Jerusalèm]] per las fèstas jusievas; mas se cal notar una demorança longa en Judèa al començament de sa vida publica, alara qu'èraconsiderat coma un discípol de Joan Batista. Los païses de populacion jusieva de l'epòca èran Galilèa e Judèa, separadas per Samariá que los abitants èran ceondiderats coma non jusieus. Jèsus èra percebut coma un estrangièr en Judèa<span></span>: l'accent dels Galilèus los decelan, e provòca una ostilitat franca dels Judèus (a vegada designat pel tèrme « jusieus »<ref>Ambedos tèrmes son pas diferenciats. </ref> alara que los Galilèus son tanben de practicants de la Lei de [[Moïses]]<ref>Al sègle <span class="romain">I</span>, lo tèrme designava l'ensems d'Israèl mas los Evangèli, en lenga grèga, utilizan lo meteis tèrme <span>—</span>&nbsp;''ioudaïos''&nbsp;<span>—</span> per designar especificament los jusieus originaris de Judèa, subretot de Jerusalèm, los « judèus » dins los rengs que Jèsus comptava fòrça oposants. </ref>). La cronologia d'aquel periòde de vida publica es plan confusa<span></span>: los evangèlis sinoptics presenton los episòdis parallèls dins d'òrdres a vegadas diferents, e an pas la meteissa cronologia qu'aquel de Joan, çò qu'empacha d'interpretar lo debanament de l'un o l'autre dels recits coma aquel d'una logica sonque temporala. Pasmens se cosidèra qu'es lo [[baptisme]] de Jèsus per [[Joan Batista]] que marca l'obertura de son activitat publica. ==== Joan Batista ==== [[File:Jordan_River.jpg|left|thumb|Lo Jordan e sas ribas, uèi ara]] Vèrs 30 ans, Jèsus se jonh a [[Joan Batista]], un predicator popular dels mitans batistas<ref>Lo batisma per Joan, dins lo mond complèxe dels batistas del sègle <span class="romain">I</span>, es belèu original; son ligam amb los « sabèus » <span>—</span>&nbsp;<span>o « mandèus »</span>&nbsp;<span>—</span> es interrogat pels istorians, cf. </ref> que denòncia la practica formalista dels mitans sacerdotals qu'es eissit<ref>Joan es lo filh d'una familha sacerdotala de Jerusalèm, ont son paire Zacàrias es grand prèstre, amb qui sembla aver trencat sens que se sapia s'es un ancian farisian o un ancian essenian. </ref>, que presica se desplaçant dins lo desèrt de Judèa, sus las broas del [[Jordan]] e que lo Novèl Testament identifica a un « novèl Elias »<ref>Son vestit evòca los profètas e evòca los vestits d'Elias e i a pas de dobte que Jèsus l'identifica al profèta que deviá « tornar plaçar tot en òrdre » e preparar l'aveniment de Dieu, cf. </ref>. Jèsus recep lo [[baptisme]] que Joan administra alara pel rescat dels pecats a aqueles que recebon son messatge favorablament, dins un baptisme dins l'aiga viva que prepara al regne messianic e a l'imminéncia del Jutjament divin<ref>{{fr}}Émile Puech, « Jean-Baptiste était-il essénien ? », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>. Es possible que Jèsus aja estat transitoriament lo discípol del Batiste quand, al començament de sa vida publica, simplament « anoncia lo Reialme de Dieu » coma o fasiá Joan. Mas apareguèron de divergéncias<ref>{{fr}}Paul Matteï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', éd. </ref>, veire de tensions<ref>Vejatz {{fr}} Claude Tassin que cita [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MATT%2011%3A2-20 Mt&nbsp;11.&nbsp;2-20], « Jean-Baptiste et les baptistes », in ''Aux origines du christianisme'', éd. </ref>, entre Jèsus e Joan Batiste, sus lors concepcions respectivas del regne de Dieu, quitament se foguèt de segur als costats de Joan que Jèsus madurèt sa mission<ref>{{fr}}Claude Tassin, « Jean-Baptiste et les baptistes », <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;177–182.</ref>. E mai, la comunautat crestiana, que vei lo Batista coma davancièr, conserva lo rite initiatic del [[baptisme]] dins sa forma, mas pas pus son sens<ref>voir [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=Gal%203%3A27-29 Gal&nbsp;3.&nbsp;27-29], cf. </ref>. Jèsus s'acompanha de discípols que la tradicion vòl que sián esta dotze<ref group="n">Los evangèlis s'accòrdan sul nombre ([http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MATT%2010%3A1-4 Mt&nbsp;10.&nbsp;1-4], [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MARK%203%3A13-19 Mc&nbsp;3.&nbsp;13-19] [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=LUKE%206%3A12-16 Lc&nbsp;6.&nbsp;12-16] e [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=JOHN%206%3A67-71 Jn&nbsp;6.&nbsp;67-71]) mas donan pas las meteissas tièras de noms, que difèran sus de detalhs.</ref>, que los primièrs foguèron benlèu recrutats dins los mitans batistas<ref>{{fr}}Simon Legasse, ''Jean-Baptiste et Jésus dans les évangiles'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;183.</ref>. S'utiliza tanben lo nom d’« apòstols »<ref group="n">Se trapa lo mòt « apòstol » dins segon Luc ([http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=LUKE%206%3A13 Lc&nbsp;6.&nbsp;13]) mas lo sol passatge dels evangilis ont se parla explicitament dels « Dotze apòstols » es dins segon Matieu [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MATT%2010%3A2 Mt&nbsp;10.&nbsp;2]</ref> per los senhalar. Aquel grop de « dotze » discípols causits per Jèsus es sens dobte una creacion pro tardièra, coma o mòstra l'existéncia d'apòstols exteriors a aquel nuclèu<ref name="Baslez p21">{{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Les premiers temps de l'Église, identités chrétiennes'', in ''Les premiers temps de l'Église'', éd. </ref>. Se dich tanben « Grop dels Dotze »; lo nombre 12 es de segur essencial per comprene lo ròtle d'aqueles discípols constituissent a l'entorn de Jèsus un cercle restrench de granda significacion simbolica<span></span>: figura la constitucion de l'Israèl biblic. Se lors noms varian segon los libres<ref name="Baslez p21">{{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Les premiers temps de l'Église, identités chrétiennes'', in ''Les premiers temps de l'Église'', éd. </ref>, los discípols mòstran pasmens una tripla referéncia ebraïca<ref group="n">{{fr}}''Jacques et Jean, fils de Zédédée'', ''Matthieu'', ''Judas''… sont des patronymes sémitiques classiques</ref>, aramèa<ref>''Barthélemy'' (''Bar Tholomaios'') es un patronime aramèu (pel mens dins son prefixe de filiacion ''Bar''), citat per Pierre Debergé</ref> e grèga<ref>''André'', ''Philippe'', ''Didyme'' atestan de l'obertura de Galilèa sus l'ellenisme, citats per Marie-Françoise Baslez</ref>, al cor de la vida dels Galilèus<ref>{{fr}}Pierre Debergé, ''La Galilée, une terre grecque païenne ? '', in ''Les premiers temps de l'Église'', éd. </ref>. L'un d'aqueles discípols, [[Sant Pèir|Simon]] dich Pèire o Kefa, recep una importança mai particulara al sen del grop alara que [[Judàs Escariòt|Judàs]], qu'es atribuida la « traïson » de Jèsus près de las autoritats, a una responsabilitat atestada de « tresorièr » del grop. ==== Lo taumaturg e los miracles ==== [[File:Bartholomeus_Breenbergh_003.JPG|right|thumb|200x200px|''Jèsus Crist curant un sord à Decapòli'', per Bartholomeus Breenbergh, 1635,<br> Lovre, París]] Jèsus se fa conéisser localament, dins un primièr temps coma medicinaire taumaturg. Dins l'exercici d'aquela activitat, sus que fonda la legitimitat de son ensenhament<ref name="Gérard Israël 12/2008">{{fr}}Gérard Israël, ''Jésus au regard de son peuple'', in ''Le Point'', Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1 de decembre de 2009, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;60–61.</ref> e qu'atirava las folas a son entorn<ref name="Marguerat miracles">{{fr}}Daniel Marguerat, ''Jésus guérisseur et faiseur de miracles'', in ''Le Point'', Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1, décembre 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;34–35.</ref>, se pòt notar de biais operatòris variats, comparant par exemple la garison en tres estapas del cec de Betsaíd, e aquela <span>—</span>&#x20;<span>a distança e d'una sola paraula</span>&#x20;<span>—</span> de Bar Timèu a Jerico, o alara aquela que fa per una pregaria intensa e lo june, dins lo cas d'un demon plan restiu. Aquelas practicas terapeuticas, que lo fondament es d'òrdre religiós perque las malautiás èran vistas coma la sanccion divina dels pescats, èran espandidas dins lo mond grecoroman<ref>Cf. Apollonios de Tyane in Philostrate, ''Vie d'Apollios de Tyane'', ch IV, 45, citat per D. Marguerat, ''Jésus guérisseur…'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr></ref> e d'entre los rabbi jusieus<ref>Coma los rabbis del sègle <span class="romain">I</span> Honi haMe'aguel o Hanina ben Dossa; cf Talmud de Babilònia, tractat Berakhot, 34b. citat per D. Marguerat, ''Jésus guérisseur…'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr></ref> que Jèsus torna far a vegadas de gestes terapeutics coneguts<ref>Cf. [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MARK%207%3A33 Mc&nbsp;7.&nbsp;33] citat per D. Marguerat, ''Jésus guérisseur…'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr></ref>. La practica de Jèsus fa pasmens diferéncia pel nombre de miracles contats e dins lo refús per lor autor de se los veire atribuits: Jèsus se presenta coma lo « vector » de Dieu, operant dins lo present las garisons esperadas dins l'encastre [[Escatologia|escatologic]] jusieu<ref name="Marguerat miracles">Daniel Marguerat, ''Jésus guérisseur et faiseur de miracles'', in ''Le Point'', Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1, décembre 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;34–35.</ref>. En mai dels miracles terapeutics, Jèsus practica tanben d'exorcismes, de prodigis, de salvaments o de miracles illustratius de son interpretacion de la lei jusieva<ref name="Marguerat miracles">{{fr}}Daniel Marguerat, ''Jésus guérisseur et faiseur de miracles'', in ''Le Point'', Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1, de decembre 2008, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;34–35.</ref>. Los evangèlis insistisson sovent mai sus la fisança dels beneficiaris dels miracles que marcan pas lo detalh de las manipulacions<ref>{{fr}}Michel Quesnel, ''Jésus et le témoignage des Évangiles'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;204–205.</ref>. Jèsus presenta los miracles coma una anticipacion de l'accés al bonaur eternal que cada uman a drech, que sián los mai paure. L'evanèili segon Marc conta qu'es aquel poder d'operar de garisons e prodiges qu'auriá estat transmés als seus discípols<ref>[http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MARK%2016%3A17-18 Mc&nbsp;16.&nbsp;17-18], citat per Gérard Israël, ''Jésus au regard de son peuple'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr></ref>, puslèu que la capacitat de comunicacion amb la divinitat<ref name="Gérard Israël 12/2008">{{fr}}Gérard Israël, ''Jésus au regard de son peuple'', in ''Le Point'', Hors-série <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;1 de decembre de 2009, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;60–61.</ref>. Los tèxtes revelon al subjècte un comportament general de Jèsus fa de bienvolença, portat cap a las gents, subretot aqueles plaçats dins una situacion personala o sociala mespresada e dificila: las femnas, subretot las veusas; los malauts, los leproses, los estrangièrs, los pescaires publics o los collectors de l'impòstes romans<ref>{{fr}}Michel Quesnel, ''Jésus et le témoignage des Évangiles'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;204.</ref>. Aquel biais d'èsser, associat a una denonciacion de l'ipocrisia e de tota mena de mensorga, li atirèt d'admirators e tanben provocant l'ostilitat. ==== Son ensenhament ==== Sul plan de la [[morala]], l'ensenhament de Jèsus es centrat sus las nocions d'amor del propdan e del perdon, que l'Òme deu obserbar per se conformar als comandaments de Dieu. Aquel ensenhament es donat de biais sintetic dins las Beatituds, e mai desvolopat dins lo Sermon sus la montanha d'ont son tiradas. Aqueles principis son ja presents dins la religion jusieva, mas Jèsus lor dona un ròtle central, e privilegia una interpretacion esperitala de la Loi de Moises al detriment d'una interpretacion literala e formalista que denòncia. [[File:Bloch-SermonOnTheMount.jpg|thumb|''Sermon sus la montnha'', Carl Heinrich Bloch, 1877,<br> Museum of Natural History, Copenaga]] Lo messatge de Jèsus sembla contunhar aquel de Joan Batista s'inscrivant dins la fèbre apocaliptica del mond jusieu al sègle I alara qu'unes exegètas preferisson veire Jèsus coma un mèstre de sapiéncia populara, la dimension apocaliptica venent d'una lectura posteriora<ref>{{fr}}Hans Conzelmann e Andreas Lindemann, ''Guide pour l'étude du Nouveau Testament'', Le Monde de la Bible <abbr class="abbr" title="numéro">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;39, Éditions Labor et Fidès</ref>, jol vejaire de la fe cretiana. Aquel messatge, original e variat, intra malaisidament dins las categorias socioreligosas de per abans establidas<ref>{{fr}}Michel Quesnel, ''Jésus et le témoignage des Évangiles'', <abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dins l'obratge citat »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;203.</ref>. Pasmens se pòt veire de punts de trencaduras amb Joan Batista<span></span>: Jèsus es pas un ascèta, presenta un Dieu de gràcia, de jutjament e de l'amor sens tèrme<ref>[http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=MATT%205%3A43-48 Mt&nbsp;5.&nbsp;43-48], citar per Daniel Marguerat</ref> qu'inversa l'exortacion de Joan a la conversion sus fons de colèra divina<ref>[http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=LUKE%203%3A7-14 Lc&nbsp;3.&nbsp;7-14], cité par Daniel Marguerat</ref>. Fin finala, Jèsus es aquel « per qui lo jorn ven » quand Joan « anonciava l'alba »<ref>{{fr}}Daniel Marguerat, ''Le projet de Jésus, une énigme non résolue ?'', in ''Dossiers d'Archéologie'', <abbr class="abbr" title="numero">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numero"></abbr>&nbsp;249, décembre 1999, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;60.</ref>. Es l'anòncia del « Reialme de Dieu » que constituís lo còr de sa predicacion en de tèrmes que, se fan resson a la demora dels jusieus qu'espèran la venguda d’un [[Messias]] que restaurarà l’independéncia d’Israèl, desplaçan aquel esper: lo Reialme de Dieu segon Jèsus inaugura lo novèl rapòrt amb Dieu que se prepara e intervenir dins lo mond per lo governar dirèctament<ref>{{fr}}Régis Burnet, ''Qui est Jésus ?'', in ''Religions et Histoire'', <abbr class="abbr" title="numero">n<sup>o</sup></abbr><abbr class="abbr" title="numero"></abbr>&nbsp;13,05/03/2007, <abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp;82–89.</ref>. Sa doctrina pareis sul còp segura e originala<ref>{{fr}}Christian Grappe, « Prolongement et subversion de la pensée du Temple » in Christophe Batsch, Madalina Vartejanu-Joubert (dirs.</ref>. Son ensenhament es subretot conegut mejans los Evangèlis, que ne fan lo recit, e los comentaris que seràn fachs dins lo rèste del Novèl Testament. Son ensenhament e son accion mòstran una plan bona coneissença dels tèxtes religioses e de la lei jusieva<ref>Los redactors dels evangèlis li donan une coneissença dels tèxtes religioses dins las polemicas nombrosas qu'es semenat pels evangèlis, coma amb los farisians, e d'ont ne sortís amb virtuositat, tota… farisiana, coma o mòstra la discussion sul respècte del sabat quand una vaca tomba dins lo potz. </ref>. Utiliza dos metòdes tipics dels doctors de la Lei, los seus contemporanèus: lo comentari dels tèxtes canonics e l'usatge de ''meshalim'' o « Parabòlas »<ref>{{fr}}Schalom Ben Chorim, ''Mon frère Jésus''. </ref> que fa lo mecanisme preferit de sa pedagogia. Per aquel usatge de la parabòla, Jèsus daissa sovent l'auditor liure de las seunas reaccions, lo prenent pas de front. Mas ne practica pas mens un ensenhament d'autoritat<ref>Aquela « autoritat », coma al subjècte de la Torah, sembla s'inscriure dins una tradicion profetica puslèu qu'aquela dels interprètas de la lei, cf. </ref> que trenca amb los ensenhaments dels escribas<ref>{{fr}}Christian Grappe, « Prolongement et subversion de la pensée du Temple » in Christophe Batsch, Madalina Vartejanu-Joubert (dirs.</ref>, que se reclaman totjorn, eles, de l'autoritat d'una font<ref group="n">Étienne Nodet o.p. mòstra que l'estructura del grop « Jèsus + discípols » correspond a l'estructura « Mèstre + discípols » que practicavan sols los mèstres farisians. </ref>. Jèsus es pasmens respectuós de la Lei de Moïses<ref group="n">Quitament se pòt l'interpretar diferentament: vejar l'episòdi utilizat dins [http://www.biblegateway.com/bible?language=fr&version=2;32&passage=JOHN%207%3A21-24 Jn&nbsp;7.&nbsp;21-24])</ref> e, se la proximitat de Jèsus amb los pescaires o d'episòdis coma son afirmacion que los besonhs de l'òme prevalon sus la prescripcion del sabat podavan espantar los pioses de son temps, « se pòt pas dire que Jèsus aja violat las leis de puretat caras als farisians »<ref>{{fr}}Gérard Rochais, ''Jésus et les courants religieux de son époque'', in « Jésus au regard de l'Histoire », <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)"></abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;33–34.</ref>, al contrari dels seus discípols que condamna pasmens pas. Son accion provòca des reaccions fòrtas e contrastadas. I a a l'encòp de testimònis sus de grandas folas que lo seguisson e lo cercan, mostrant un indenegable succès popular, e d'autres lo mostrant vivent dins una quasiclandestinitat al mitan de populacions ostilas. === Arrestacion, procès e execucion === Pasmens qu'aquí se situa lo còr de cadun dels quatre Evangèlis, Es plan de los acordar sul recit de la « [[Passion del Crist|Passion]] », es a dire son procès e son execucion per [[crucifixion]]. Lor recit es bastit dins una optica d’« acompliment de las Escrituras » puslèu que de reportatge suls eveniments<ref>{{fr}}[[Étienne_Nodet]] [[Òrdre dels predicaires|o.p.]], ''Le fils de Dieu, Procès de Jésus et Évangiles'', ed. Cerf, 2003</ref>. ==== Arrestacion ==== Jèsus foguèt arrestat alara que demorava a Jerusalèm per festejar ''[[Pessa'h]]'' (la « Pasca » jusieva). Aquel darrièr demora a Jerusalèm se debana dins un ambient fòrça clandestin<ref group="v">Mc 14:13-15</ref>, ont los discípols escàmbian de senhals de reconeissença per preparar lo repai endacòm amagat. Lo contraste amb l'ambient entosiasme de l'intrada trionfala de Jèsus à Jerusalèm (celebrar lo [[dimenge dels Rams]]) es flagrant, çò que suggerís qu'aquelas doas pujadas cap a Jerusalèm se faguèron pas lo meteis an. L'estudi dels evangèlis permet pas una lectura plan clara de las causas e de l'istoric d'aquel revirament d'opinion. I a dins los evangèlis la traça de l'esperança messianica d'una partida de la populacion, en cerca d'un [[Messias]] politic, liberator del jo dels Romans. Aquela esperança se trapa dins lo qualificatiu donat a Simon lo [[zelòta]] e a Judàs Escariòt<ref><nowiki>Los apòstols son nomenats dins Mt 10:2-5, Mc 3:13-19}}, Lc 6:12-16. «</nowiki> Escariòt » vien del latin ''[[Sica]]'' que dona « [[Sicari]] ». La preséncia d'un Zelòta e d'un sicari d'entre los pròches de Jèsus noiriguèt un debat entre los exegètas sus la proximitat d'aquel corrent revolucionari amb las idèas de Jèsus mas aquel apròche es ara considerat obsolet; vejatz {{fr}} « Jésus et les Zélotes » S.G.F. Brandon, 1967 e [[John_Paul_Meier]], '' Un certain juif : Jésus. Les données de l'histoire'', vol. III [https://web.archive.org/web/20071012233014/http://www.esprit-et-vie.com/article.php3?id_article=1824 recension en linha]</ref> e dins l'activitat de presicaires e revoltats jusieus pretendent èsses messias a l'epòca, coma [[Judàs lo Galilean]], [[Teudàs]] o [[Joan de Gischala]]. Jèsus benlèu decebèt aquela esperança rebutant l'accion sul terren politic<ref>L'episòdi del lavament dels pés (Jn 13:3-17) mòstra Jèsus complissent un acte de servitud absoluda, qu'es possible d'exigir d'un [[esclavatge|esclau]] non jusieu (''Mekhilta'', citat dins {{fr}}''Le Talmud'' de R.A.Cohen). Aquela idèa es exprimida sens son gest radical dins los sinoptics (Mt20:24-28, Mc 10:41-45, Lc 22:24-27).</ref>. Pasmens, se Jèsus contesta pas radicalament lo poder roman, refusant de s'embarrar dins un encastre estrictament « nacionalista »<ref group="n">L'evangèli segon Matieu lo fa s'adreçar a la « fedas perdudas de l'ostal d'Israèl » Mt 15:24 o Mt 10:6.</ref>, manifesta pas mai d'inclinason cap a las grandas familhas sacerdotalas pròchas d'aquel<ref>{{fr}}[[Jean-Pierre_Lémonon]], ''Jésus face au pouvoir politique'', in ''Aux origines du christianisme'', Gallimard/Le Monde de la Bible'', 2000, {{p.|209–211}}.''</ref>. Lo revirament d'opinion se manifestèt d'em primièr en Judèa<ref group="v" name="BFR|Jn|7:1"/>, puèi dins son país en Galilèu. Sembla que lo senhal de la repression siá bengut dels mitans sacerdotals conservators de Jerusalèm, sovent assimilats als [[saducèus]]s<ref>L'idèa espandida que los saducèus constituisson un « partit sacerdotal » en contestat per {{fr}}Étienne Nodet, ''Le fils de Dieu…'', {{p.}}335.</ref>, inquiets de l'impacte de son ensenhament obèrt sus la [[Torah]] e dels efièchs de l'entosiasme popular que provoquèt sul fragil ''modus vivendi'' amb l'ocupant roman<ref name="Quesnel_207">{{fr}}Michel Quesnel, ''Jésus et le témoignage des évangiles'', {{op. cit.}}, {{p.}}207.</ref>. Apareis versemblable qu'es l'escandal qu'aquel òme, descrich coma « doç » pels evangèlis seguents, provòca al Temple de Jerusalèm un pauc abans la Pasca de 30<ref group="v">Mc 11:15-19</ref> dins l'episòdi dich dels « mercands del temple »<ref>Aquel episòdi fa partit de raras scènas citadas pels quatre evangèlis: Mt 21:12-13, Mc 11:15-17, Lc 19:45-46, Jn 2:14-17.</ref>, que podèt precipitar son arrestacion<ref name="Quesnel_207"/>. Fin finala, l'abans velha de la fèsta jusieva de la [[Pessa'h]], Jèsus pren un darrièr repais amb los seus discípols dins un ambiant pascala<ref name="Mattei_69">{{fr}}Paul Matteï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', éd. Armand Colin, 2008, {{p.}}69.</ref>, dins un episòdi nomenat tradicionalament la « [[Cèna]] », ont fa explicitament mencion de sa mòrt venenta que liga al novelum definitiu de l'[[Aliança (Bíblia)|Aliança]]<ref name="Mattei_69"/>. Los crestians de totas tendéncias considèran qu'instituís d'esperel<ref>quitament s'aquel ritual se trapa dins la literatura esseniana; cf Christian Grappe, {{fr}}''Le Royaume de Dieu: avant, avec et après Jésus'', éd. Labor et Fides, 2001, {{p.}}131, [http://books.google.be/books?id=7z6oX_Jo6RYC&pg=PA131&lpg=PA131&dq en ligne]</ref> le [[sacrament]] de l'« [[Eucaristia]] ». A la seguida d'aquel darrièr repais, Jèsus es arrestat al jardin de [[Getsemani]], per la denonciacion de son discípols [[Judàs Escariòt|Judàs]]<ref>A costat del discors majoritari cercant a diabolizar Judàs, tota una seria d’istorians, de teologians o d’escrivans cerquèron las motivacions e l'an gaireben desdoanat, {{fr}}cf. Régis Burnet, « Faut-il faire entrer l’Évangile selon Judas dans le Nouveau Testament ? », in revista ''Histoire du Christianisme Magazine'', julhet -agost de 2006</ref>, sens que lo motiu siá plan clar<ref>{{fr}}Régis Burnet, ''Qui est Jésus ?'', {{op. cit.}}</ref>. Jèsus se trapa alara confrontat als tres poders superpausats de la Palestina<ref>{{fr}}Richard A. Horsley, ''Jésus contre le nouvel ordre romain'', in ''Les premiers temps de l'Église'', ed. Gallimard/Le Monde de la Bible, 2004, {{p.}}312.</ref>: lo poder roman, lo poder del [[tetrarc]] de Galilèa e Perèa e lo poder dels grands prèstres del temple-Estat de Jerusalèm. ==== Procès e execucion ==== [[Fichièr:MaestroTrognano Calvario milano.jpg|left|thumb|upright=0.8|''Lo Crist sul camin del Calvari'', [[Maestro di Trognano]], fin del sègle XV, [[Castello Sforzesco]], Milan]] {{Article detalhat|Passion del Crist|Ponç Pilat|tombèl de Jèsus}} Las modalitats del procès de Jèsus son desconcertantas<ref>{{fr}}Paul Mattéï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', éd. Armand Colin', 2008, {{p.}}71.</ref> se se referam a çò que coneissèm del drech de l'epòca: pas cap de reconstitucion dels fachs o de las proceduras conegudas resistís a l'examèn segon los evangèlis<ref name="Marie-Françoise Baslez 2005, p. 209">{{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', {{éd.}} Gallimard-Folio histoire, 2005, {{p.|209}}.</ref>, qu'expausan un doble procès, donc una dobla motivacion, religiosa pels jusieus, politic pels Romans<ref>{{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', ed. Gallimard-Folio histoire, 2005,{{p.|211}}.</ref>. La question d'aquel procès, totjorn obèrta, es encara mai dificil que foguèt escurcida, pel temps e l'[[antisemitisme]] entre autre, d'enjòcs politics e religioses multiples<ref>{{fr}}[[Salomon_Malka]], ''Jésus rendu aux siens. Enquête en Israël sur une énigme de vingt siècles'', Paris, {{éd.}} Albin Michel (Paroles vives), 1999.</ref>. Lo raconte dels evangèlis es dificil a seguir dins de composicions que semblon aver èsser escrich a l'intencion dels Romans<ref>Vejatz compausat en mitan roman ; {{fr}}cf. Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', {{éd.}} Gallimard-Folio histoire, 2005, {{p.}}209.</ref>, quitament s'unes detalhs denotan de tradicions localas<ref>Coma lo lavament de las mans de Pilat que torna prene un tèma biblic ja evocat dins lo Deuteronòm (Dt 21:6-9); citat per {{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', {{p.}}209.</ref>. Jèsus es arrestat de nuèch<ref>Daniel Marguerat explica qu'es per ensejar de reglar lo cas discretament e rapidament, los foncionaris romans fasián sesilha sonque lo matin; {{fr}}cf. Daniel Marguerat, ''L'aube du christianisme'', {{éd.}} Labor et Fides/Bayard, 2008, {{p.}}71.</ref> per la polícia del Temple, als òrdres de las autoritats religiosas esperant benlèu far passar lo cas del Nazarèu abans la Pasca<ref name="Daniel Marguerat p. 71">{{fr}}Daniel Marguerat, ''L'aube du christianisme'', éd. Labor et Fides/Bayard, 2008, {{p.}}71.</ref>. Es d'en primièr menat a çò de l'ancian grand prèire [[Anan]]<ref>Segon lo sol evangèli segon Joan, Jn 18:13. L'interrogatòri preliminar dabant Anan es benlèu un procès literari apologetic que permet de presentar en breu la vida de Jèsus; {{fr}}cf. Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', ed. Gallimard-Folio histoire, 2005, {{p.|211}}. <br />Anan (que ferá en seguida lapidar Jaume) fuguèt un dels rares grands prèires saducèus; {{fr}}cf. Étienne Nodet, ''Le fils de Dieu…'', {{p.|335}}.</ref>, puèi, a l'albe, davant una cort de justícia<ref>Benlèu en session informala; {{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', {{p.|209}}.</ref>, que los evangèlis nomenan [[Sanedrin]]<ref>Lo tèrme « sanedrin » es d'origina grèga, e designe una institucion non semitica, impausada pels Romans, e amassant los diferents corrents jusieus. DEn mai, un sanedrin n'existiguèt a Jerusalèm sonqu'entre 44 e 70 {{fr}}cf. Étienne Nodet, ''Le fils de Dieu…'', {{p.}}68. Aquela reünion pòt donc passar per unea vertadièra sesilha de procès; cf. {{fr}}Paul Mattéï, {{op. cit.}}, {{p.}}71.</ref>, debans lo « sobeiran sacrificador » Caïfas, abans de comparéisser debans lo prefècte roman [[Ponç Pilat]]<ref>Los governaires de Judèa portavan lo títol de ''praefectus'' dempuèi lo règne de l'emperaire [[Claudi (emperaire roman)|Claudi]]</ref>, que l'envia, el<ref>Segon lo sol evangèli segon Luc, Lc 23:6-12</ref>, cap a [[Eròdes Antipas]] abans de l'interrogar a son torn. Çò que dona de confrontacions ont Jèsus o se cala, o pareis mostrar lo caractèr relatiu del poder dels seus interlocutors per sa libertat de paraula<ref>{{fr}}[[Jean-Pierre_Lémonon]], ''Jésus face au pouvoir politique'', {{op. cit.}}, {{p.|214–215}}.</ref> dins de scènas plan cargadas simbolicament<ref>L'ensems de la Passion s'apièja sus la simbolica biblica du sacrifici expiatòri (Lv 16:1-60), e d'allusions al detalh de la Lei venon fòrça. {{fr}}[[Étienne_Nodet]], in ''Le fils de Dieu…'', {{op. cit.}}, n'identifica pas mens de 24 citacions de l'[[Ancian_Testament]] dins lo recit de la Passion segon Joan.</ref>. [[Fichièr:Meister des Rabula-Evangeliums 002.jpg|thumb|La Crucifixion, [[Evangèlis de Rabula]], 586, [[Bibliotèca Medicoelaurentina]]]] Al tèrme d'una procedura judiciària romana de « [[cognitio|cognitio extra ordinem]] »<ref name="Daniel Marguerat p. 71"/>, Jèsus es fin finala condemnat per [[Ponç Pilat]]<ref>{{fr}}Jean-Pierre Lémonon, ''Ponce Pilate'', {{éd.}} de l'Atelier, 2007, [https://web.archive.org/web/20181114141807/http://www.esprit-et-vie.com/article.php3?id_article=1982 recension en linha]</ref> e que los evangèlis merman la responsabilitat<ref name="Mattei_71">{{fr}}Paul Matteï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', ed. Armand Colin, 2008, {{p.}}71.</ref> benlèu dins una optica missionària<ref>Disculpant alara los romans per quines lo suplici de la crotz es una infamia; {{fr}}cf. François Bovon, ''Les derniers jours de Jésus'', ed. Labor et Fides, 2004, {{p.|24}}.</ref>, tornant interpretant tota la personalitat<ref name="Marie-Françoise Baslez 2005, p. 209"/> d'un procuror « crentós donc crudèl »<ref name="Daniel Marguerat p. 71"/> de sofrir lo suplici roman del [[crucificament]], al motiu politic de rebellion<ref name="Mattei_71"/>. Après que foguèt [[flagellacion|flagellat]]<ref>La flagellacion èra una partida integranta del supplici de crucificament e èra publica per favorizar la denonciacion o la reddicion ; cf. {{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', {{éd.}} Gallimard-Folio histoire, 2005, {{p.}}214.</ref>, es trufat e estigmatizat dins los quartièrs dels soldats romans, vestits d'una [[clamida]] qu'evòca la [[porpra]] reiala, cofada d'una corona trenada d'espinas e dotat d'una cana evocant l'escèptre dins una mesa en scèna visant a trufar lo « Rei dels jusieus »<ref>I a de menas de mesprés e de mesas en scènas similaras endacòm mai, per exemple dins [[Filon d'Alexandria|Filon]], ''Contra Flaccus'',([http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/philon/flaccus.htm {{fr}} en linha]).<br />Los Grècs operavan de talas mesas en scèna « per estigmatizar dins l'autre una diferéncia irreductibla e un dangièr » ; {{fr}}Marie-Françoise Baslez, ''Bible et Histoire'', ed. Gallimard-Folio histoire, 2005, {{p.|215}}.</ref>. Son execucion se faguèt un divendres, velha del [[Sabat]], sus una crotz susmontada d'un [[titulus]] derisòri portant l'inscripcion « Jèsus leo [[Nazorèu (títol)|Nazorèu]]<ref>{{fr}}Claude Tassin, ''Jean-Baptiste et les baptistes, in ''Aux origines du christianisme'', {{éd.}} Gallimard/Le Monde de la Bible'', 2000, {{p.}}178.</ref>, Rei dels Jusieus »<ref>Jn 19:19 citat per Claude Tassin; dins las bíblias en grègas « ἰησοῦς ὁ ''ναζωραῖος'' ὁ βασιλεὺς τῶν ἰουδαίων » e, dins la [[Vulgata]] en latin, « Iesus ''Nazarenus'' Rex Iudaeorum ».</ref>, qu'instruisís sul motiu de la condamnacion pel drech roman<ref>Es una condamnacion per nauta traïson contra l'Estat basat sua la ''lex Juliae majestatis'' que Pilat fa aquí un usatge extensiu coma d'autres procurators; {{fr}}cf. Daniel Marguerat, ''L'aube du christianisme'', {{p.}}71.</ref>. Après i aver transportat sa crotz, es crucificat al luòc dich « [[Golgota]] », a l'exterior de Jerusalèm, amb dos « sacamands », sens que se sapiá se s'agís de panaires o de sedicioses, en preséncia d'unas femnas — mas en l'abséncia dels seus discípols<ref name="Mimouni,Maraval_127">{{fr}}Simon Claude Mimouni et Pierre Maraval, ''Le Christianisme des origines à Constantin'', ed. PUF/Nouvelle Clio, 2006, {{p.}}127.</ref>. Jèsus moriguèt versemblablament dins la vespra del jorn de la « parascèva »<ref name="Mattei_71"/>, jorn de la preparacion de la fèsta de [[Pessa'h]]}} lo 14 [[Nissan (ebrieu)|Nissan]]<ref>Seguent l'evangèli segon Jean. Per una majoritat de cercaires, la data donada pels evangèlis sinoptics (divendres 15 de Nisan) correspondent al jorn de la Pasca, es inconcevable per una execucion perque seriá estat una deca politica greva de la part dels Romans; cf. {{fr}}Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des évangiles » in ''Aux origines du Christianisme'', {{éd.}} Gallimard/Le Monde de la Bible, 2000, {{p.}}200.</ref>, çò que correspond, segon lo [[calendièr ebrieu]] usual, per la majoritat dels cercaires, al divendres [[7 d'abril]] de [[30]]<ref>{{fr}}Simon Claude Mimouni e Pierre Maraval, ''Le Christianisme des origines à Constantin'', ed. PUF/Nouvelle Clio, 2006, {{p.|127}} ; Paul Mattéï, {{op. cit.}}, {{p.|65}} ; Michel Quesnel, « Jésus et le témoignage des évangiles », dans ''Aux origines du Christianisme'', {{éd.}} Gallimard/Le Monde de la Bible, 2000, {{p.|200}} ; Daniel Marguerat, ''L'aube du christianisme'', {{p.|73}}.</ref> o lo divendres 3 d'abril de 33<ref>aquela darrièra data es aquela que justifica la causida de l'an 1 dins lo calcul de [[Dionís l'Exigú]]</ref>. Mas d'autras datas son prepausadas<ref>« Blinzer (''Prozess'', {{p.|101-102}}) faguèt la tièra de gaireben cent autors al subjècte de l’an de la mòrt de Jèsus: cap d'aqueles citat optèron per l’an 34 (de fach, es le cas de Zeitlin) o 35, alara qu'un o tres d’entre eles privilegiavan respectivament los ans 26, 27, 28, 31, 32 e 36. Tretze optèron per 29, cinquanta tres per 30, e vint e quatre per 33 - çò que rejonh l'escart evocat mai naut. » ; {{fr}}Raymond E. Brown, ''La mort du Messie'' (trad. de l'anglés), éd. Bayard 2005, (éd. orig. 1994), {{p.|1512}}</ref>, pas cap essent plan satisfasenta, las tradicions [[evangèlis sinoptics|sinoptics]] e [[evangèli segon sant Joan|joanic]] essent sus aquel punt inconciliables<ref>« [Los] divèrses ensags per conciliar las contradiccions cronologicas entre los sinoptics e Joan son non plausibles, inutils, e enganares. Anbedoas tradicions evangelicas nos ont donèt d'informacions cronologicas inconciliablas. » ; {{fr}}Raymond E. Brown, op. cit., 2005, {{p.}} 1506</ref>. Quin que siá, sa mòrt se passèt pendent las festas de la [[Pessah]]<ref>{{obratge|prenom1=Simon Claude|nom1=Mimouni|prenom2=Pierre|nom2=Maraval|títol=Le christianisme des origines à Constantin|editor=P.U.F.|colleccion=Nouvelle Clio|an=2007|passatge=62}}</ref>, pendent que Pilat èra prefècte de Judèa, donc après 26 e abans 37<ref>Lo començament de Pilat per Roma es mai sovent datat de la fin de 36 o del començament de 37 cf. {{obratge|prenom1=Jean-Pierre|nom1=Lémonon|títol=Ponce Pilate|editor=L'Atelier|an=2007|passatge=122, 224-225}}</ref>. Es sebelit abans la sortida de la primièra estela, sueguent la prescripcion de la lei judèa<ref name="Mimouni,Maraval_127"/>. === Resurreccion === {{Article detalhat|Resurreccion}} [[Fichièr:Anastasis Pio Christiano Inv31525.jpg|thumb|left|''[[Resurreccion|Anastasis]]'', representacion simbolica de la Resurreccion, <br />sarcofag roman, vèrs 350, Musèu del Vatican]] La mòrt de Jèsus es seguida d'un episòdi que ten de la sola fe<ref>{{fr}}[[Camille_Focant]], « La Résurrection », in Michel Quesnel et Philippe Gruson (dir.), ''La Bible et sa culture'', ed. Desclée de Brouwer, 2011, vol. II, {{p.|145}}; [[Simon_Claude_Mimouni]] in Simon Claude Mimouni e Pierre Maraval, ''Le christianisme des origines à Constantin'', París, ed. P.U.F./Nouvelle Clio, 2007, {{p.}}129</ref> mas que n'apareis pas mens a l'istòria de las religions pels efièchs incalculablas<ref>{{fr}}Michel Quesnel, ''Jésus et le témoignage des évangiles'', {{op. cit.}}, {{p.}}208.</ref> que los produchs: l'episòdi de la [[Resurreccion]]. Cal considerar l'anóncia de la resurreccion de Jèsus coma l'element màger de la fondacion de çò que vendrà una novèla religion. Aquel episòdi fondamental es descrich dins pas cap d'evangèli canonic. Mejans unas scènas<ref group="v">Mc 16}}, Mt 28, Mc 24 e Jn 20-21}}.</ref> que presentan una granda diversitat segon los evangèlis, los tèxtes presentan lo còp fach: l'espantament de las femnas que descobrisson lo tombèl void, puèi l'apareisson del « Ressuscitat » a vegadas en Galilèa, a vegadas a l'entorn de Jerusalèm o endacòm mai, enviant a vegadas en mission, a vegadas donant l'« Esperit » als discípols o encara partejant lor repai. Se pòt constatar tres constantas de recits canonics: la resurreccion es inesperada alara qu'aviá estat profetizada per Jèsus mai d'un còp<ref>[[Marc (evangelista)|Sant Marc]], Marc 8v31, 9v9, 9v31, 10v34 in ''Evangèli segon Marc''.</ref> e que de parallèls avián estat establits amb l'Ancian Testament per l'aviar<ref>Per exemple utilizant lo capítol 53 de la profecia d'[[Isaïas (profèta)|Isaïas]].</ref>, es pas descricha vertadierament, es accessibla sonque als cresents<ref>{{fr}}[[Daniel_Marguerat]], « Ce qu'ils n'ont pas dit de Pâques » in ''Les premiers temps de l'Église'', ed. Gallimard/le Monde de la Bible, 2004, {{p.|92–93}}.</ref>. L'eveniment pasmens nega pas la mòrt perque Jèsus ressuscita sonque lo tresen jorn après sa crucifixion; s'agís mai del passatge cap a una vida que s'acaba pas, que se plaça dins l'[[eternitat]] e ont lo temps a pas de presa. L'eveniment, dins un recit que coneis pas de tèrme « resurreccion », es contat dins un lengatge fabregat per la fei jusieva dins l'[[apocaliptica]] que respond pas a una ànsia de la subrevida dels coses: lo tombèl obèrt respond a la promesa de Dieu de « tornar quilhar los mòrts » a la fin dels temps<ref group="n">Lo tèma de Dieu revocant la quita mòrt apareis ja dins la Bíblia judaïca, vejatz la scèna de la Vision d'Ezequiel, Ez 37:1-28}}. « Es Iavé que fa morrir e viure, que fa davalar al sheol e ne torna pujar » (1S 2:6).</ref> que se concretiza ja per Jèsus<ref>{{fr}}[[Daniel_Marguerat]], « Ce qu'ils n'ont pas dit de Pâques », {{op. cit.}}, {{p.}}99 e 100.</ref>. Lo sol recit de la resurreccion que nos siá vengut figura dins l'[[evangèli de Pèire]], un document pro semblable als sinoptics, que menciona precisament l'episòdi que los testimònis son los gardas a l'intrada del tombèl: dos èsser angelics penètran dins lo tombèl abans de ne sortir sostenent lo Senhor encara trantalhant mas grandit per la Resurreccion. Las sentinèlas se ne corrisson per prevenir Pilat alara que las femnas descobrissent lo tombèl void son informadas de la resurreccion per un òme jove<ref>{{fr}}François Bovon, ''Les derniers jours de Jésus'', ed. Labor et Fides, 2004, {{p.|26–28}}.</ref>. [[Fichièr:Armlet Resurrection Louvre OA8261.jpg|thumb|Right|[[Armilla]]<br />amb la Resurreccion. Esmatl sus coire daurat, region renomosana, vèrs 1170-1180, Lovre]] == Eretatge e posteritat == [[Fichièr:Isus.jpg|thumb|Crist Pantocrator. Icòna de la glèisa de la transfiguracion, sègle XVIII, <br /> glèisa de la Transfiguracion, Kizhi]] === Istòria de las religions === Sul plan de la [[religion]], Jèsus jamai cerquèt a se separar del [[judaïsme]]<ref>{{fr}}Ed Parish Sanders, « La rupture de Jésus avec le judaïsme », in Daniel Marguerat et alii, ''Jésus de Nazareth : nouvelles approches d'une énigme'', ed. Labor et Fides, 1998, {{pp.}}209-222, [http://books.google.be/books?id=vlkpTHaOaJYC&pg=PA209 extrait en ligne]</ref>, e los seus discípols foguèron, d'en primièr, coma una sècta jusieva entre autras. La separacion del [[cristianisme]] d'amb lo judaïsme es progressiva e pòt èsser legida en partida coma una consequéncia de la crisi d'identitat que passa lo judaïsme dels sègle I e II, que se realiza entre autre amb de revòltas contra Roma que n'èra la « sècta dels nazarèus »<ref>{{fr}}[[François_Blanchetière]], ''Le moment de la séparation'', in ''Les premiers temps de l'Église'', Gallimard/Le Monde de la Bible, 2004, {{p.|392–400}}.</ref>, e que provòca la desapareisson de gaireben totes los corrents del judaïsme après la [[destruccion del Temple]] en 70<ref>{{fr}}Gérard Rochais, ''Jésus et les courants religieux de son époque'', in « Jésus au regard de l'Histoire », {{op. cit.}}, {{p.}}33.</ref>. La diversitat de las practicas jusievas se reduson al sol neofarisianisme, es alara qu'èsser jusieu ven « viure en conformitat amb l'ensenhament dels [[Farisaïsme|savis farisians]] », çò que ven incompatible amb l'observança de las interpretacions de l'ensenhament de Jèsus, coma aquela d'[[Ignaci d'Antiòquia]]<ref>{{fr}}[[François_Blanchetière]], ''Le moment de la séparation'', {{p.}}399.</ref>. Atal, los debats que fan mòure los partisans de Jèsus pendent de decenniás après sa mòrt, entre autre per saber fins ont la Lei deu impausar la circoncision, donan de responsas que van pauc a pauc venir normativas dins las generacions seguentas, fins a far aparéisser dins lo mond antic, en mai dels ''jusieus'' e dels ''grècs'', una « tresena raça »<ref>Al sens antic, coma o dich [[Tertullian]] - que pensa aquela darrièra posicion umilianta -, los tenents del paganisme grecoroman constituisson la ''primièra raça'' e aqueles del farisianisme judaïc la ''segonda''; cf. {{fr}}Christian Grappe, ''Initiation au monde du Nouveau Testament'', éd. Labor et Fides, 2010, [http://books.google.be/books?id=pR8XGhoaSDoC&pg=PA24 extrait en ligne] David J. Bosch, ''Dynamique de la mission chrétienne : Histoire et avenir des modèles missionnaires'', ed. Karthala, 2009, {{p.|68}}, [http://books.google.be/books?id=f2NVWKQpJf0C&pg=PA67extrait en ligne]</ref> que vendràn los crestians<ref>{{fr}}Albert I. Baumgarten, « Jésus de Nazareth », in Jean-Robert Armogathe (dir.) ''Histoire générale du christianisme'', vol I, ed. Quadrige/P.u.f., 2010, {{p.|31}}</ref>. Segon l'escòla tradicionala e quitament dins l'apologetica recenta<ref>De {{fr}}[[Jean_Guitton]], ''Le Christ de ma vie'', a {{fr}}[[Henri-Irénée_Marrou]]</ref>, la separacion d'amb lo judaïsme auriá començat amb las primièras dissensions aparegudas pendent una reünion descricha dins los Actes dels Apòstols, que foguèt mai tard nomenat lo « [[Concili de Jerusalèm|primièr concili de Jerusalèm]] », qu'admet l'adesion dels non jusieus sens los [[circoncision|circoncire]], e escarta de fach l'aplicacion literala de las leis de Moïses al mens pels [[proselita]]s. L'istòria de la separacion se reünís a l'entorn de dos pòls segon que l'istoriografia es eissida segon l'escòla: l'escòla europèa considèra qu'es causa facha amb la [[Minim|Birkat haMinim]] que seriá escricha en 135; l'escòla de [[anglosfèra]]<ref>{{fr}}Daniel Boyarin, Paula Fredericksen e le collòqui Oxford-Princeton, in {{en}} ''The Ways That Never Parted: Jews and Christians in Late Antiquity and the Early Middle Ages'' dir. Martin Goodman, Simon Price, Peter Schafer, Adam H. Becker, Annette Yoshiko Reed. Fortress Press, 2007, ISBN 978-0-8006-6209-7, [https://web.archive.org/web/20071201194821/http://ntgateway.com/weblog/2007/07/rethinking-parting-of-ways.html recension sul NT Gateway] pel Doctor Mark Goodacre</ref> remarca que fòrça ceremonias son encara comunas dins unas regions (subretot en Orient, mas a vegadas en Occident) fins al sègle V, es a dire quand lo periòde dels concilis cristologics comença. Lo cristianisme coneisserà una creissença importanta dins fòrça brancas, fins a ne far la religion mai importanta en nombre de fidèls pel mond al sègle XXI. == Fonts sus la vida de Jèsus == Las fonts de la vida de Jèsus longtemps se basèron sus de documents literaris produchs pel quita cristianisme. Dessenhar l'istòria de Jèsus seguèt de longas seguent l'esquèma prepausat pels tèxtes canonics del Novèl Testament, per la Tradicion e per de passatges apocrifes que constituisson la tradicionala « [[istòria santa]] », que foguèt la norma pendent de sègles, grandament e espectacularament contunhat e magnificat per l'iconografia crestiana. Mas los autors dels Evangèlis canonics avián pas per objècte de liurar una documentacion de caractèr istoric a la posteritat mas de segur un testimòni de fe<ref>{{fr}}Pierre Geoltrain ''Les origines du christianisme : Comment écrire l'histoire'', {{op. cit.}}, {{p.}}I</ref>. La necessitat d'un apròche istoric e racional de Jèsus apareguèt al sègle XVIII amb [[Hermann Samuel Reimarus]]<ref>e son tractat sus ''Les desseins de Jésus' et de ses disciples'', publicat per Lessing en 1778</ref> que volgava {{cita|liurar Jèsus del dògma crestian}} per {{cita|tornar trobar lo jusieu de Palestina}} e {{cita|lo tornar a l'istòria}}<ref>{{fr}}Jacques Schlosser, ''À la recherche du Jésus historique : un innovateur ou un rénovateur ?'', in Les premiers temps de l'Église'', éd. Gallimard/Le Monde de la Bible, 2004, {{p.}}125.</ref>. Al sègle XIX, foguèron fòrça los autors per escriure una « vida de Jèsus » per tòca de far una reconstitucion istorica, coma aquela, celèbra, d’[[Ernest Renan]] ont l'imaginacion remplaçava sovent lo silenci de las fonts. De mitològs pensèron resòlvre las dificultats encontradas per l'[[istorian]] explicant los [[Evangèlis]] coma un mite solar o un drama sacrat sonque simbolic dins una dralha que ten alara mai de l'analisi<ref>{{fr}}Pierre Geoltrain, ''Encyclopædia Universalis'', art. ''Jésus'', 2002.</ref>. Se l'existéncia de Jèsus es pas pus discutida sonque per d'autors fòra del mitan academic especialista, la natura d'aquela existéncia demora, ela, encara debatuda jos diferents aspèctes. Los tèxtes constituisson de segur de fonts d'estudi valables a condicion de las sometre a la critica. L’estudi dels primièrs temps del cristianisme, l'[[exegèsi]] de la [[Bíblia]] e dels autres tèxtes coma los apocrifes, constituisson a l'ora d'ara una disciplina ont contribuisson en comun de cercaires e d'universitaris, religioses e laics, quinas que sián lors conviccions e lor apartenéncia religiosa. Gaireben totas las publicacions actualas tractant de la naissença del cristianisme puntan, en mai d'una melhora interdisciplinaritat, l'important enriquiment de la documentacion que las descobèrtas arqueologicas e las novèlas fonts documentàrias permetèron dempuèi lo mitan del sègle XX<ref>{{fr}}Pierre Geoltrain ''Les origines du christianisme : Comment écrire l'histoire'', {{op. cit.}}, {{p.}}IV.</ref>, subretot dempuèi los ans 1990. === Fonts crestianas === ==== Las fonts canonicas ==== [[Fichièr:Papyrus 37 - recto.jpg|thumb|upright=0.8|''Papir 37'', <br /> extrach de l'evangèli segon Matieu, vèrs 250, University of Michigan]] Lo [[Novèl Testament]] dins son entièr es la font mai complèta que dispausam al subjècte la vida e de l'ensenhament de Jèsus. Los [[Evangèlis]] segon [[Matieu (evangelista)|Matieu]], [[Marc (evangelista)|Marc]] e [[Luc (evangelista)|Luc]], que contan l'istòria de Jèsus ont un vejaire gaireben semblable, son dichs « [[Evangèlis sinoptics|sinoptics]] ». L'[[evangèli segon Jean]] mòstra una autra [[cristologia]], nomenada « joanica ». Lo primièr dels evangèlis que foguèt redigit sembla èsser aquel segon Marc. Las partidas comunas a Matieu e a Luc dependon benlèu, segon unes cercaires, d'un document mai ancian, mas perdut, nomenat « [[Font Q]] ». Dins lor estat actual, los evangèlis datan versemblablament d'entre 65 e 110<ref>{{r}}Michel Quesnel, ''Les sources littéraires de la vie de Jésus'', in ''Aux origines du christianisme'', éd. Gallimard/Le Monde de la Bible, 2000, {{p.}}191 ; Daniel Marguerat (dir.), ''Introduction au Nouveau Testament'', ed. Labor et Fidès, 2004 ({{3e|éd.}})</ref>. Son lo fruch d'un long procès de recuèlh de paraulas e lor agençament es organizat al biais d'una « Vida » (une ''Vita'') a l'antica, qu'est pas una biografia<ref>{{fr}}Jacques Schlosser, ''À la recherche du Jésus historique : un innovateur ou un rénovateur ?'', {{op. cit.}}, {{p.}}133.</ref>. Los [[Actes dels Apòstols]], versemblablament redigits per Luc vèrs l'an 80, traçan los començaments de las primièras « comunautats crestianas »<ref>La nocion de « comunautat crestiana » aplicada al començament del movement dels discípols de Jèsus es discutida, entre autre per [[André_Paul]] perque qu'induch la nocion de « separacion » del camin d'amb lo judaïsme alara que lo fosc doctrinal regnèt longtemps dins las assembladas cultualas; cf. {{fr}}André Paul, ''Autrement la Bible. Mythe, politique et société'', éd. Bayard, éd. 2013, {{p.|275-276}} ; vejatz tanben, {{en}}Martin Goodman (dir.) e ''alii'', ''The Ways That Never Parted : Jews and Christians in Late Antiquity and the Early Middle Ages'', ed. Mohr Siebeck, 2007</ref> a partir de la [[Pentacòsta]] que, dins segon Luc, pòdon desenhar la « Glèisa universala »<ref>{{fr}}Daniel Marguerat, ''Le monde des Actes des Apôtres'', in ''Les premiers temps de l'Église'', ed. Gallimard/Le Monde de la Bible, 2004, {{p.}}226.</ref>. Contan lo començament de la difusion de çò qu'es alara l'« escur corrent del judaïsme »<ref>Ibid.</ref>, dins unas partidas de l'Empèri roman, dins un vejaire centrifug a contra corrent de l'escatologia jusieva centrada sus Jerusalèm. Las epistòlas de [[Pau de Tars|Pau]], ont se trapa lo passatge que constituís la mencion mai anciana del cristianisme concernant la mòrt e la resurreccion de Jèsus<ref group="v"> 1 Co 15:1-11}}</ref>, sèt autres [[Epistòla]]s, dichas « catolicas », es a dire, alara, adreçada a totan las comunautats crestianas e l'[[Apocalipsi]] forman un corpus que testimònia de la reflexion dels primièrs discípols sus Jèsus. Lor redaccion pren place entre 50 e 65 mas balhan sonque pauc d'entresenhas sus la vida de Jèsus<ref>{{fr}}Michel Quesnel, ''Les sources littéraires de la vie de Jésus'', {{op. cit.}}, {{p.}}191.</ref>. ==== Autras fonts cretianas ==== [[Fichièr:Egerton 1 front.jpg|thumb|left|upright=0.8|''Papir Egerton 2''<br />un evangèli apocrif d'autor desconegurt, entre 100 e 150, British Museum, Londres]] Los ''[[agrafa]]'', mòt significant « causas non escrichas », son de paraulas de Jèsus que se trapan pas dins los tèxtes canonics. Unas poirián èsser autenticas. Venon de variantas dels Evangèlis, dels [[papiris d'Oxyrhynque]], de tèxtes [[Apocrif (Bíblia)|apocrifs]] del [[Novèl Testament]] coma l'[[Evangèli segon Tomàs]], que las [[Bibliotèca de Nag Hammadi|escavacions de Nag Hammadi]] sortiguèron una traduccion complèta en còpte e que l'atribucion a l'apòstol Tomas foguèt rebutada pels cercaires. Lo [[Papiri Egerton 2]] publicat pel primièr còp en 1935, compausat de 4 fragments, contat de fachs e de paraulas a aprochar de l'Evangèli segon Joan. Los [[Apocrifs (Bíblia)|apocrifs]] (del grèc απόκρυφος / apókryphos, « amagat ») son plan diferent dins lor estils e lor contengut: recits de l'enfança (''[[Protevangèli de Jaume]]''), recuèlh de ''logia'' (''[[Evangèli segon Tomas]]''), davalada als Infèrns (''[[Actes de Pilat]]''), discorses, relats de miracles, etc. La [[critica textuala]] daissa pasmens aparéisser una fisabilitat documentària plan superiora als tèxtes del Novèl Testament<ref>{{fr}}Michel Quesnel et Philippe Gruson, ''La Bible et sa culture: Jésus et le Nouveau testament'', ed. Desclée de Brouwer, 2000, {{p.}} 57</ref> Los escrichs dels [[Paires de la Glèisa|Paires apostolics]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20061010211018/http://bibliotheque.editionsducerf.fr/par%20page/5524/TM.htm ''Les Pères apostoliques, texte intégral'' sur le site des Éditions du Cerf]</ref> ([[Didaquè]], Epistòla de [[Clement de Roma]], las Letras d'[[Ignaci d'Antiòquia]]<ref>[https://web.archive.org/web/20150923232800/http://www.ebior.org/Vie-de-Jesus/PeresApost.htm Extraits] d'après France Quéré, ''Les Pères apostoliques'', éd. Points-Sagesse, éd. du Seuil, 1980, citat per Fernand Lemoine sus ebior.org</ref>, Letras de [[Policarp d'Esmirne]], Letra de Barnabèu, Letra a Diognèta, Fragments de [[Papiàs d'Ierapolis]], Lo [[Pastor d'Ermàs]]) que los autors, pasmens se vivián a la fin del sègle I, an pas de ligams dirèctes amb la generacion apostolica. Arriba que d'autres [[Paires de la Glèisa]] coma [[Eusèbi de Cesarèa]] o [[Giròni d'Estridon]] de citar de fragments d'evangèlis apocrifs, mai sovent per ne contestar la valor (''Evangèlis dels Ebrieus'', ''dels Ebionitas'', ''dels Egipcians'', dels ''Nazôrèus''…) {{clr}} === Fonts non crestianas === ==== Pels autors jusieus ==== ===== Flavi Josèp ===== Existís pas cap d'acte oficial de las autoritats romanas al subjècte de Jèsus. Lo primièr cronicaire qu'evòca Jèsus vèrs [[94]] es [[Flavi Josèp]], roman d'origina jusieva nascut en [[39]]. Son testimòni menciona, dins sas ''[[Antiquitats judaïcas]]'', Jèsus per dos còps. Es evocat al subjècte de la lapidacion de [[Jaume lo Just|Jaume de Jerusalèm]], descrich coma « lo fraire de Jèsus nomenat Crist »<ref group="v">[http://remacle.org/bloodwolf/historiens/Flajose/juda20.htm Antiquitats judaïcas, XX, 197-203, sul site Remacle.org].</ref>. Un passatge fòrça mai desvolopat consacrat al quita Jèsus, conegut jol nom latin de ''[[Testimonium flavianum]]'', lo descrich coma « un òme excepcional, [que] complissiá de causas prodigiosas […] e se ganha fòrça de mond d'entre los jusieus… », puèi menciona la resurreccion, l'admiracion e la fe dels seus discípols evocant una linhada de « crestians » que contunha a l'epòca de Josèp<ref group="v">[http://remacle.org/bloodwolf/historiens/Flajose/juda20.htm Antiquitats judaïcas, XVIII, 63-64, sul site Remacle.org].</ref>. L'autenticitat d'aquel passatge fa encara l'objècte de debat, gaireben totes los comentators envisatjant ara qu'aquel ce passatge, en son estat actual, foguèt tocat per de mans crestianas, çò qu'exclusís pas que Josèp aja redigit una notícia sul Jèsus, benlèu mens entosiaste<ref>{{fr}}Michel Quesnel, ''Les sources littéraires de la vie de Jésus'', in ''Aux origines du christianisme'', éd. Gallimard/Le Monde de la Bible, 2000, {{p.|195–196}}.</ref>. Lo patriarca de Constantinòble [[Fotios I de Constantinòble|Fotios]], grand erudit del sègle IX, segnala espantat<ref group="n">« Coma totes los autres escrivans jusieus, [Just de Tiberiada] faguèt pas cap de mencion de la venguda del Crist, de las causas que li son arribadas, dels seus miracles »; cf. Fotios, [[Bibliotèca (Fotios)|Bibliotèca]], ''[[Just_de_Tiberiada]]'', codici 33 de la ''Chronica dels reis dels jusieus'', [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/photius/juste.htm sur le site remacle.org]</ref> que ne figura pas cap de mencion de Jèsus dins l’''Istòria dels jusieus''<ref>{{fr}}Jacques Giri, ''Les nouvelles hypothèses sur les origines du christianisme: enquête sur les recherches récentes'', éd. Karthala, 2007, {{p.}}75, [http://books.google.be/books?id=RIiraGpuDXsC&pg=PA75 extrach en linha]</ref>, tèxte del sègle I ara desaparegut de [[Just de Tiberiada]], un istorian jusieu rival de [[Flavi Josèp]] que lo critica sevèrament dins son ''Autobiografia''. ===== Lo Talmud ===== Un vintenat d'allusions possiblas a Jèsus existisson dins le Talmud mas totjorn de biais anecdotic e a vegada jos un autre nom e son pas anterioras al sègle III<ref>Vejatz {{fr}}: ''Vie de Jésus : Les sources juives'' sus [https://web.archive.org/web/20150923232802/http://www.ebior.org/Vie-de-Jesus/source-Talmud.htm Ebior] presentadas per Fernand Lemoine</ref>. Se fa referéncia a un cert Ieshu qu'auriá menat lo pòble sus de vias maridas e foguèt condemnat a mòrt per mascaria puèi penjat la velha de Pascas a [[Lod (Israèl)|Lod]]. Sa sècta auriá subreviscut a sa mòrt de decennias veire de sègles segon lo Talmud. Dempuèi l'[[Edat Mejana]], s'encontra un ''Ieshu'' o ''Ieshu Anotsri'' (« lo Nazarèu ») dins los [[Toledot Yeshu]], escrich entre lo sègle IV e VI<ref>{{en}}[Van Voorst, Robert E. (2000). Jesus Outside the New Testament: A Introduction to the Ancient Evidence. Wm. B. Eerdmans Publishing. {{p.}}pp 22f. ISBN 978-0-8028-4368-5.].</ref> e que rebat la version jusieva dels eveniments descrichs dins los Evangèlis. Los istorians pensan mai sovent que s'agís d'una parodia d'un Evangèli perdut, pasmens se sembla al mens parcialament venir de fonts jusievas anticas parlant de Ieshu. Dins lo [[Talmud]] i a un ''Ieshu'' e lo personatge foguèt sovent identificat coma identic a Jèsus. Mas, dins lo Talmud, Ieshu representariá mai d'una personas vivent a d'epòcas diferentas (es a dire un sègle abans e un sègle après Jèsus) e d'indicis podent daissar pensar que lo Ieshu del [[Talmud]] e lo Jèsus dels Evangilis an pas de rapòrt entre eles<ref>{{en}}[http://talmud.faithweb.com/articles/jesusnarr.html The Jesus Narrative in the Talmud]</ref>. Al contrari, Joseph Klausner pensa fisable la comparason del Ieshu del Talmud amb lo personatge de Jèsus<ref>Klausner citat dins [[François_Laplanche]], {{fr}}([https://web.archive.org/web/20081025060314/http://lem.vjf.cnrs.fr/fichecerl/laplanche.html Curriculum de l'auteur]) ''La crise des origines, la science catholique des évangiles au {{s2-|XIX|e|XX|e}}, ed. Albin Michel coll. « L'évolution de l'humanité », 2006 [http://assr.revues.org/document3554.html presentacion en linha]''</ref>. Lo tèxte mai interessant es dins lo [[Talmud de Babilònia]]<ref>Talmud de Babilònia, tractat « Sanedrin » 43a, cf {{fr}} Simon Mimouni, ''Le Christianisme antique. Des origines à Constantin'', ed. Nouvelle Clio, 2006, {{p.}}76.</ref> e pòrta una tradicion del « penjament » d'Ieshu (o Ieshu Anotsri dins las edicions mai tardièras) la velha de la Pasca dins un encastre estrictament jusieu<ref>Paul Matteï, {{op. cit.}}, {{p.}}52.</ref> e tanben li es atribuit cinc discípols: Mattai, Naqi, Netser, Boni e Todà<ref>{{fr}}[[Thierry_Murcia]], « Le procès et l'exécution des disciples de Jésus dans le Talmud de Babylone (B. Sanhédrin 43a) », ''Judaïsme ancien / Ancient Judaism'' 1, 2013, {{p.|129-157}} ; Thierry Murcia, ''Jésus dans le Talmud et dans la littérature talmudique'', éd. Brepols, Turnhout, 2014, {{p.}}475-496.</ref>. Se cal notar que segon los Toledot Ieshu e tanben que segon lo principal narratiu al subjècte d'Ieshu dins lo Talmud, aquel darrièr viviá un sègle abans l'èra crestiana. Per pauc de comentators jusieus tradicionals coma [[Rabbenou Tam]], [[Nahmanide]], o mai recentament [[Adin Steinsaltz]], foguèt aquel Ieshu que donèt lo personatge istoric ont se bastiguèt mai tard la figura de Jèsus. Soven tse fa allusion a Ben Stada, coma essent eissit de l'union adultèra de Miriam e d'un soldat roman nomenat Pandera (de veire tanben [[Cèls]]). Lo tèxte de [[Tossafot]] sus [[Sabat (tractat)|Shabbat]] 104, datant de l'Edat Mejana , escarta aquela legenda: « Aquel Ben Stada èra pas Jèsus de Nazaret, perque disèm aquí que Ben Stada viviá a l'epòca de Paphos ben Yehudah, el meteis vivent del temps de Rabbi Akiva » es a dire un sègle mai tard<ref>S'agís de [[Rabbi_Akiva]] ben Joseph, Rabbin palestinian, 50 a 135 ApC.</ref>. ==== Tèxtes pagans grècs e latins ==== Dins una letra a l'emperaire [[Trajan]] en [[111]] o [[112]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20110808143310/http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/Pline_le_jeune_lettresX/lecture/10.htm Lettre 96 (97) du livre X de sa correspondance, sur le site de l'Université catholique de Louvain]</ref>, [[Plini lo Jove]] explica los resultats d'una enquèsta qu'aviá menat suls crestians de [[Bitinia]] a la seguida d'acusacions venguda fins a el, e explica que trapa pas grand causa a lor reprochar<ref name="Quesnel_196">{{fr}}Michel Quesnel, ''Les sources littéraires de la vie de Jésus'', {{op. cit.}}, {{p.}}196.</ref>. Plini parla pasmens pas de Jèsus de Nazarèt e ne menciona lo « Crist » sonque per explicar que los seus adèptes de Bitinia s'amassan per li cantar d'imnes « coma a un dieu »<ref>{{fr}}Paul Matteï, ''Le christianisme antique de Jésus à Constantin'', éd. Armand Colin, 2008, {{p.}}51, nota 6.</ref>. Vèrs [[116]], dins las ''[[Annalas (Tacit)|Annalas]]''<ref>[https://web.archive.org/web/20030224140533/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/TAC/AnnXV.html#44 ''Annalas'', libre XV, 44, {{fr}}sul site de l'Universitat catolica de Lovaina]</ref>, l'istorian roman [[Tacit]] conta cossí l'emperaire [[Neron]], acusat d'aver causat l'incendi que damatgèt Roma en [[64]], s'evertua a trobar los encendiaris, acusa aqueles que « la fola » romana nomenan crestians ({{la}}''christiani''), sectators de « Crist, que, jos Tibèri, fuguèt liurat al supplici pel procurador Ponci Pilat<ref>Tacite, {{op. cit.}}</ref>», e ne en far supliciar fòrça<ref name="Quesnel_196"/>. Las ''[[Vidas dels dotze Cesars]]'' de [[Sueton]], escrichas vèrs [[120]], comptan de mencions d'activitats dels crestians<ref>{{fr}}[http://remacle.org/bloodwolf/historiens/suetone/table.htm ''Vie de [[Néron]]''], XVI, 3.</ref> e mencionan, dins la ''Vida de [[Claudi (emperaire roman)|Claudi]]''<ref>[http://remacle.org/bloodwolf/historiens/suetone/table.htm XXV, 11]</ref> un ''Chrestos'', que mai sovent es admés que designa Jèsus Crist<ref>Paul Matteï, {{op. cit.}}, {{p.}}51</ref>}} que, segon Suetòni, incompletament informat, seriá estat present a Roma pendent los trebolums de 49-50 dins de la comunautat jusieva de Roma, contra los quals Claudi promulga un edicte d'expulsion<ref name="Quesnel_196"/>. Una letra d'un [[estoïcian]] nomenat Mara bar Serapion, adreçada en [[siriac]] a son filh<ref>Se trapa [http://en.wikisource.org/wiki/Ante-Nicene_Fathers/Volume_VIII/Memoirs_of_Edessa_And_Other_Ancient_Syriac_Documents/A_Letter_of_Mara,_Son_of_Serapion aquí] l'integralitat de la letra traducha en anglés.</ref>, parla d'un « savi rei » executat pels seus - los jusieus - coma Socrates e Pitagòras, dins çò qu'es acceptat coma una allusion a Jèsus de Nazaret<ref name="Van Voorst 2000, p.57">{{obratge|lenga=en|prenom1=Robert E.|nom1=Van Voorst|títol=Jesus Outside the New Testament|sostítol=An Introduction to the Ancient Evidence|editor=Eerdmans Publishing|an=2000|isbn=0-8028-4368-9|passatge=57}}</ref>. Se la recèrca s'acòrda per lo datar d'après [[73]], la datacion del document es plan debatuda, podent anar fins a l'alba del sègle V, amb una majoritat de cercaires pensant a una redaccion al sègle II<ref name="Van Voorst 2000, p.56">{{obratge|lenga=en|prenom1=Robert E.|nom1=Van Voorst|títol=Jesus Outside the New Testament|sostítol=An Introduction to the Ancient Evidence|editor=Eerdmans Publishing|an=2000|isbn=0-8028-4368-9|passatge=56}}</ref>. Lo document dona d'informacions, quina que siá, mai sul cristianisme que sus Jèsus alara que son implicacion dels jusieus es, pel melhor, dobtosa<ref name="Van Voorst 2000, p.57"/> e s'inscriu dins una demostracion mai generala<ref>vejatz al subjècte {{obratge|lenga=en|prenom1=Robert E.|nom1=Van Voorst|títol=Jesus Outside the New Testament|sostítol=An Introduction to the Ancient Evidence|editor=Eerdmans Publishing|an=2000|isbn=0-8028-4368-9|passatge=51-58}}</ref>. L'escrivan satiric [[Lucian d'Esamosata]], dins la segonda partida del sègle II, fa une allusion al suplici de Jèsus, sens lo nomenar, dins ''La Mòrt de Peregrinos''<ref>Lucian d'Estamosata, {{fr}}[https://web.archive.org/web/20110523033840/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/LUCIEN/Mort.html ''La Mort de Pérégrinos''], 11 et 13.</ref>. == Jèsus dins las religions e culturas non crestianas == === Jèsus dins lo judaïsme === A la seguida de las [[guèrras judeoromanas]] e d'autras catastròfas dels sègles I e II, lo judaïsme vei la disparicion de gaireben totes los seus corrents, levat lo [[judaïsme rabinic]], pròche del farisianisme sens ne prene l'apocaliptica, fondat sul respècte exclusiu de la Lei. Lo procès se faguèt pendent de decennias, que fixèt las Escrituras ebraïcas, que serán utilizada de sègles mai tard pels protestants, e las pregariás sinagogalas qu'una que conten la condamnacion dels sectaris, los « [[minim]]s », d'entre eles i a los « nazorèus »<ref>{{fr}}Folker Siegert, ''Les judaïsmes au I|er siècle'', {{op. cit.}}, {{p.|25–27}}.</ref>. Se lo cristianisme dels primièrs temps podava passar per un corrent novèl acceptable del judaïsme, lèu pausèt de lo problèma de l'adesion de plen drech de membres pagans sens na far d'en primièr de jusieus<ref>{{fr}}Folker Siegert, ''Les judaïsmes au Ier siècle'', in ''Aux origines du christianisme'', éd. Gallimard/Le Monde de la Bible, {{p.|12–28}}.</ref>. La question se pausa al moment de la creacion de la Torah rituala, aquela dels 613 comandaments<ref>Dan Jaffé, (Mèstre de conferéncia en istòria de las religions a Bar-Ilan University de Tel Aviv.) {{fr}}''Le Judaïsme et l’avènement du christianisme'', CERF, [https://web.archive.org/web/20070927202400/http://www.ict-toulouse.asso.fr/ble/site/550.html recension].</ref>{{,}}<ref>AFCEB (Associacion Catolica Francesa Per l'Estudi de la Bíblia), {{fr}}''Le Judéo-christianisme dans tous ses états Actes du colloque de Jérusalem, 6-10 juillet 1998'', CERF 2000</ref>, e, al subjècte dels membres non jusieus, lo problèma pren encara mai de pes suls aspèctes de règla de puretat rituala<ref group="n">Manjar amb de crestians d'origina pagana contraven a las leis alimentàrias e ceremonialas</ref> e los mejans de « reconciliacion »<ref group="n">Abandon de la circoncision, de l'immersion e dels sacrificis legals dins lo cult al benefici de la cèna</ref>. La messianitat, pasmens se joguèt un cèrt ròtle pendent la condamnacion de Jèsus, es pas alara determinanta de l'autodeterminacion jusieva d'aquel epòca perque de corrents del judaïsme, coma los saducèus, anavan fins a renonciar a aquela esperança<ref>Folker Siegert, ''Les judaïsmes au Ier siècle'', {{op. cit.}}, {{p.}}26.</ref>. Lo [[judaïsme]], la religion del quita Jèsus, a pas ara de punt de vista especific o particular sul Jèsus e fòrça pauc de tèxtes dins lo [[judaïsme]] se referisson dirèctament o parlan de Jèsus. En efièch, un dels principi mai importants de la fe jusieva, es la cresença en un Dieu e sonque un Dieu, sens pas cap intermediari<ref group="v">[http://www.chabad.org/library/article.asp?AID=9970 Devarim] ; Deuteronòma (6 6:4)</ref>. La [[Trinitat crestiana]] i es compresa coma una cresença en Jèsus coma una Divinitat, partida de Divinitat o filh de Dieu, qu'es d'aquel fach incompatible amb lo judaïsme e en trencadura amb l'ebraïsme que lo precedissiá<ref>Rayner, John D. ''A Jewish Understanding of the World'', Berghahn Books, 1998, {{p.}}187. ISBN 978-1-57181-974-1</ref>.« Per un jusieu, pasmens, quina que siá forma de ''shituf'' (cresença en d'autres dieus en mai del Dieu d'Israèl) equival a una idolatria al sens plen del tèrme. Es pas possible per un jusieu d'acceptar Jèsus coma una divinitat, un mediateor o un salvador (messias), o quitament coma un profèta, sens traïr lo judaïsme. »<ref>{{en}} : Schochet, Rabbi J. Immanuel. [https://web.archive.org/web/20010320161936/http://www.cjnews.com/pastissues/99/july29-99/feature/feature2.htm « Lo judaïsme a pas de plaça per aqueles que traïson lors racinas. »], ''Canadian Jewish News'', 29 de julhet de 1999</ref>. « Los jusieus rebutèron las revendicacions que Jèsus respond a la profecias messianicas de la Bíblia ebraïca, e tanben las revendicacions dogmaticas al seu subjècte emesa pels paires de la glèisa, es a dire qu'es nascut d'una verge, qu'es lo filh de Dieu, que fa petit d'una Trinitat divina e que ressuscitèt après sa mòrt. Pendent dos mila ans, un vòt central del cristianisme foguèt d'èsser un objècte de desir dels jusieus, que la conversion auriá mostrat lor acceptacion del fach que Jèsus complís la lor profecia biblica. »<ref>{{en}} : ''Jewish Views of Jesus'' per Susannah Heschel, in ''Jesus In The World's Faiths: Leading Thinkers From Five Faiths Reflect On His Meaning'' par Gregory A. Barker, ed. (Orbis Books, 2005) ISBN 978-1-57075-573-6. {{p.}}149.</ref> Per aquela rason, las questions sus aquel subjècte, coma las [[quistas del Jèsus istoric]] e los autres subjèctes de sa vida son tanben considerats coma fòra del prepaus dins le judaïsme. L'[[escatologia jusieva]] considèra que la venguda duel [[Messias]] vendrà amb una seria d'eveniments especifics que encara passèron pas, coma lo retorn dels jusieu en Tèrra d'Israèl, la construccion del [[Tresen temple de Jerusalèm]], une èra de patz<ref group="v">(Isaïas 2 2:4)</ref>. === Jèsus dins l'islam === [[Fichièr:Persian depiction of Jesus - Sermon on the Mount.jpg|thumb|Miniatura persana representant Jèsus pendent lo [[Sermon sus la montanha]]]] {{Article detalhat|Îsâ}} L'Alcoran parla de Jèsus jos lo nom d’''`Îsâ''<ref>L'[[Alcoran]] utiliza « `Îsâ » ({{ar}}عيسى) per nomenar Jèsus dins las traduccions de la [[Bíblia]] en arabi utilizan « Yasû`a ». E-M Gallez fa el l'aprochament amb l'escritura aràbia del nom d'[[Esau]], in {{fr}}''Le messie et son prophète. Aux origines de l'islam'', 2 vol. éd. de París, setembre 2005</ref>, personatge indissociable dins los tèxtes coranics de sa maire ''[[Mariam]]'' (« [[Maria (maire de Jèsus)|Maria]] »)<ref name="Marie-Thérèse Urvoy 2007">{{fr}}Marie-Thérèse Urvoy, article ''Jésus'' in M. Ali Amir-Moezzi (dir.) ''Dictionnaire du Coran'', éd. Robert Laffont, 2007, {{p.|438–441}}.</ref>. Es tanben designat jol nom de ''al-Masïh''<ref group="n">« L'Onch » (o « lo Viatjaire »)</ref> ''`Îsâ ibn Maryam''<ref group="n">Jèsus filh de Mariam</ref> presentat amb aquela coma modèls de seguir<ref name="Marie-Thérèse Urvoy 2007"/>. Jèsus fa partit dels profètas dich « familha d'[['Imran]] » amb sa maire, son cosin ''[[Iaià]]'' ([[Joan Baptista]]) e lo paire d'aquel darrièr [[Zacàrias (paire de Joan Baptista)|Zacàrias]]<ref>{{fr}}Pierre Lory, article ''Jean-Baptiste'' in M. Ali Amir-Moezzi (dir.) ''Dictionnaire du Coran'', éd. Robert Laffont, 2007, {{p.}}435.</ref>. La fe populara musulmana balha una granda importança a Jèsus e Maria<ref group="n">Se trapan dins las [[Soratas]] 3, 4, 5, 19, 21, 23, 43 e 61</ref> alara que Jèsus, virat cap a la beutat del mond, apareis endacòm mai sovent amb son cousin Joan, ascèta radical, amb qui forma una mena de « bessonatge espiritual permanent »<ref>{{fr}}Pierre Lory, article ''Jean-Baptiste'', {{op. cit.}}</ref>. L'insisténcia marcada sus la filiacion a Maria es un clar rebut de la filiacion divina de Jèsus; pasmens, la tradicion musulmana mòstra lo caractèr miraculós de sa naissença virginala sens paire conegut, Josèp - absent del tèxte coranic - essent considerat per la tradicion coma un cosin de Maria. Dins l'Alcoran, Jèsus es de fach creat pel ''kun''<ref group="n">Lo « Siá ! »</ref> <sup>e</sup><ref group="v">Sorata 3, La familha d'[['Îmran]], 42 : « Senor, respondèt Maria, cossí auriá un filh? Pas cap d'òme ne m'aprochèt. Es atal, torna l'àngel, que Dieu crea çò qu'vòl. Dich: Siá, e es. »</ref>, l'« imperatiu divin », e concebut per un ''[[rûh]]'' de Dieu, buf divin intemporal enviat a Maria, lo meteis buf qu'anima [[Adam]] e transmet la revelacion a [[Maomet]]<ref name="Urvoy_440">Marie-Thérèse Urvoy, article ''Jésus'', {{op. cit.}}, {{p.}}440.</ref> <sup>et</sup><ref group="v">Atal la sorata 4.171, dich: « Lo Messias Jèsus, filh de Maria, es pas qu'un Messatgièr d'Allà, Sa paraula qu'Envia a Maria, e un buf (de vida) venent d'El. Cresent donc en Allà e en Sos messatgièrs. E digatz pas “Tres”. Arrestatz! Aquò serà melhor per vosautres. Allà es pas qu'un Dieu unic. » Es pas engendrat per Allà, mas plaçat dins lo ventre de Maria per un òrdre de Dieu. La sorata 19.35 : « Conven pas a Allà de S'atribuir un filh. Glòria e Puretat per El! Quand Decidís una causa, dich sonque: “Siá !” e es. »</ref>. L'Alcoran partetja amb los apocrifs crestians fòrça scènas de vida de Maria e d’enfança de Jèsus: ofrenda de Maria<ref group="v">Sorata III, La familha d'[['Imran]], 31 e Protoevangèli de Jaume</ref>, vida de Maria al Temple<ref group="v">Sorata III, La familha d'[['Imran]], 32, S. XIX, Maria, 16 e Protoevangèli de Jaume</ref>, presa en carga de Maria<ref group="v">Sorata III, La familha d'[['Imran]], 39 e Protoevangèli de Jaume</ref>, nativitat jos un palmièr<ref group="v">Sorata XIX, Maria, 23 e Evangèli dem pseudo-Matieu…</ref>, Jèsus parla al berç<ref group="v">Sorata III, La familha d'[['Imran]], 41, Sorata XIX, Maria, 30 e Evangèli arab de l’enfança</ref>, anima d'aucèls en argila<ref group="v">Sorata III, La familha d'[['Imran]], 43, Sorata V, La Taule, 110 e Evangèli de l’enfança segon Tomàs…</ref>. Dins l'Alcoran, Jèsus apareis coma un [[profèta]], anonciator de Maomet, que presica l monoteïsme pur, complís de miracles, fa de garisons, ressuscita los mòrts e coneis los secrets del còr. Jèsus confirma la [[Torah]], que ne merma las prescripcions legalas<ref>Sorata 3,50, citat per Marie-Thérèse Urvoy, {{op. cit.}}, {{p.}}439.</ref>, alara que son « Escritura », contenguda dins l’''Injil'', es presentada coma « una guidança e una lutz »<ref>Sorata 5,46, citada per Marie-Thérèse Urvoy, {{op. cit.}}</ref> que los crestians aurián negligida. [[Ibn Arabi]] li balha lo titre de « sàgel de la santetat », « lo mai grand testimòni per lo còr », alara que Maomet es lo « sàgel dels profètas », « lo testimòni mai grand per la lenga »<ref name="Urvoy_440"/>. Sa predicacion près dels jusieus seriá estat un fracas<ref>Sorata 4, 65, citat ear Marie-Thérèse Urvoy, {{op. cit.}}, {{p.}}439.</ref> e es seguit solament pels seus apòstols. Los jusieus aurián alara volgut lo punir lo crucificant mas Dieu o permetèt pas e li auriá alara substituit un sosia<ref>« son sosia foguèt substituit a lors uèlhs » (segon [[Tabari]], {{fr}}''La Chronique, De Salomon à la chute des Sassanides'', Éditions Actes Sud (ISBN 978-2-7427-3317-0) {{p.}}114) o encara « foguèron victimas d'una illusion », citat per Marie-Thérèse Urvoy, {{op. cit.}}, {{p.}}439.</ref> abans de le rampelar a el<ref group="v">Sorata 4, 157</ref>. Pasmens la fin terrèstra de Jèsus demora escura, pas cap de passatge significant clarament çò que se passèt. La representacion de Jèsus dins l'Alcoran li balha tanben una dimension [[escatologia|escatologica]]<ref>{{fr}}Marie-Thérèse Urvoy, {{op. cit.}}, {{p.|439–441}}.</ref>: son retorn sus tèrra, coma musulman, es lo signe de la fin del mond e del Jutjament darrièr alara que fòrça de [[hadit]]s lo presentan coma lo companh màger del [[Mahdi]], Salvador de la fin dels temps<ref>Sul Mahdi, las tradicions sunnitas e chiitas divergisson, los chiitas esperant soque lo retorn del Mahdi-[[Imam_amagat]] alara que pels sunnitas, i a « pas d'autre mahdi que siá Jèsus »; cf. Marie-Thérèse Urvoy</ref>. fin finala, i a dins l'Alcoran quatre negacions categoricas al subjècte de Jèsus, per paur d'associacionisme (''[[shirk]]'')<ref name="Urvoy_440"/>: es ni Dieu, ni son filh, ni lo tresen d'una triada<ref group="n">la [[Trinitat (teologia)|Trinitat]] essent assimilada al [[Politeïsme]]</ref> tanpauc foguèt crucificat<ref group="v">La sorata 4,157 dich: «… e a causa de lor paraula: ''Avèm vertadierament tuat lo Crist, Jèsus, filh de Maria, lo Messatgièr d'Allà''… Mas, lo tuèron pas tanpauc crucificat; e èra pas qu'un faus semblant! E aqueles que discutiguèron sus son subjècte son vertadièrament dins l'incertitud: n'an pas cap de coneissença certana, fan pas que seguir de conjecturas e l'an de segur pas tuat. »</ref> perque seriá estat « indigne » d'un profèta de son « importància »<ref name="Urvoy_440"/>. Fin finala, dempuèi lo començament del sègle XX, una minoritat musulmana [[sincretisme|sincretista]] demorant dins los monts del [[Paquistan]], los [[Ahmadi]]s, voan a Jèsus un culte tot coma als [[sant]]s de l'islam a l'entorn d'un tombèl que dich èsser aquel de [[Iuz Asaf]] identificat a Jèsus. Lo luòc de culte es situat a [[Srinagar]]. Aquel corrent desvelopa una [[cristologia]] particulara que Jèsus es un [[profèta]] de [[Dieu]] que seriá estat despenjat de la crotz en estat de comà e non pas mòrt e, un còp curat, seriá vengut acabar sa vie al Paquistan fins a far 120 ans<ref>{{capítol |lenga=en |prenom1=Per |nom1=Beskow |ligam autor1=Per Beskow|títol capítol=Modern Mystifications of Jesus |sostítol capítol=Jesus in Kashmeer |autors obratge=Delbert Burkett (dir.) |títol obratge=The Blackwell Companion to Jesus|luòc=Oxford |editor=Blackwell Publishing|an=2011|pagina debut capítol=461 |passatge=461 |isbn=9781444351750 |en linha=http://books.google.be/books?id=te96AkpyiKAC }}</ref>. Aquela doctrina es aquela de l'« estavaniment ». == Representacion artistica == [[Fichièr:Good.Shepherd.Vatican.Museum.jpg|thumb|left|upright=0`|Escultura de marbre paleocrestiana del ''Bon Pastor'', vèrs 300. Musèu del Vatican]] Los autors dels evangèlis, eissits d'un contèxte judaïc mai sovent reticent pels imatges per paur d'[[idolatria]], semblan considerar que las paraulas de Jèsus son mai importantas que son apparéncia e donan pas cap de descripcion d'aquel<ref name = "François Boespflug">{{fr}}François Boespflug, ''Premiers visages de Jésus'', in ''Jésus'', ''Le Point'' Hors-série N°1, decembre de 2008, {{p.|92–96}}.</ref>. L'art crestian nais pas d'esperel e trapa sas originas dins l'art pagan e politeista, en l'imaginari que los pintres e esculptors antics posavan. Los [[paires de la Glèisa]], eles, contestavan lo quite art amb de tèrmes pro durs e se reclamavan de l'Ancian Testament que condamae radicalament l'[[iconografia]]<ref group="v">Dt 4:16-18, Dt 27:15, Ex 20:4}</ref>. [[Clement d'Alexandria]] fa la tièra, vèrs 200, d'elements que pòdon prene un sens crestian suls sagèls o anèls, coma lo peisson, un simbòl crestian que lo tèrme grèc ({{grèc}} ἰχθύς / ''Ichthus'') es un acronime dels noms de Jèsus<ref group="n">Ἰησοῦς Χριστὸς Θεοῦ Υἱὸς Σωτήρ, ''Iesos Christos Theou Uios Sôter'', Jèsus Crist Filh de Dieu Salvador</ref>. Se al començament del sègle IV lo [[concili d'Elvira]] enebís encara los imatges pintas suls parets de las glèisas, l'art crestian èra ja al vam, dins una tòca pròcha de l'apologetica<ref name="Turcan 2000, p.459-560">{{capítol|autor=[[Robert Turcan]]|títol=L'art et la conversion de Rome|autors obratge=[[Pierre Geoltrain]]|títol obratge=Aux origines du christianisme|editor=Gallimard/Le Monde de la Bible|an=2000|passatge=549 à 560}}</ref>. L'evolucion del vejaire de la representacion del Crist se transforma al primièr tèrç del sègle II e una iconografia cristica apareis pauc a pauc dins las [[catacomba]]s e suls [[sarcofag]]s. Las representacions demoran pasmens raras en comparason de las figuras de l'Ancian Testament, coma Moïses o Jonàs, e Jèsus es presentat dins un pichon nombre de scènas: son baptisma, de miracles o garisons, l'entrevista amb la [[Samaritana]]… Son accion de [[taumaturg]] es sovent mostrat dins aquel primièr vam iconografic que lo presenta tanben a vegada del mitan dels seus discípols coma los filosofs grècs<ref name = "François Boespflug"/>. [[Fichièr:Christ with beard.jpg|thumb|Bust de Jèsus. Pintura murala dins las catacombas de Commodilla, fin del sègle IV]] Aquel Jèsus de las primièras representacions es sovent bèl, juvenil, veire seduisent, quitament se son visatge es sovent banal, se diferenciant gaire de l'iconografia abituala del panteon grecoroman, a contra corrent de las descripcions dels Paires de la Glèisa que lo presentan coma quin que siá, veire laid o pietadós<ref name = "François Boespflug"/>. Es sovent presentat jos la forma del « Bon Pastor » dins un imatge que procedís d'un [[Ermès]] « criofòr »<ref>« portor de maran »</ref>, de metre e parallèl amb [[Orfèu]], un autre « bon pastor », imatge que se multipliquèt sls primièrs sarcofags crestians e sus las vòltas de las ipogèas. [[Ermas]] descriu per exemple Jèsus al sègle II coma « un òme de cara majestuosa, de costume de pastre, cobèrt d'una aus de cabra blanca, une [[biaça]] sus l'espatla e un [[bordon]] a la man »<ref name="Turcan 2000, p.551">{{capítol|autor=[[Robert Turcan]]|títol=L'art et la conversion de Rome|autors obratge=[[Pierre Geoltrain]]|títol obratge=Aux origines du christianisme|editor=Gallimard/Le Monde de la Bible|an=2000|passatge=551}}</ref>. Lo cristianisme venent pauc a pauc la religion oficiala de l'Empèri a partir del sègle IV, l'iconografia se libèra del modèl grecoroman, entre autre influenciat pels debats cristologics que caracterizan lo periòde. Es dins lo darrièr tèrç del sègle que comença a paréisser la dimension divina, la « poténcia cosmica », del Crist dins las representacions fins alara puslèu marcadas per l'aspècte protector e garrissor del personatge<ref name = "François Boespflug"/>. [[Fichièr:Christ Icon Sinai 6th century.jpg|thumb|upright=0.75|''Christ Pantocrator'', sègle VI, [[Monastèri de Santa Catarina, mont Sinai]], Egipte.]] A aquel epòca, Jèsus es encara mai sovent presentat coma un efèb glabre o encara jos la forma d'un dròlle que correspond a une denominacion abituala del Crist a l'epòca (« ''pais'' », del grèc ''παις'', l'« enfant »); e foguèt sonqu'a partir de la fin del sègle IV qu'es presentat mai vièlh e barbut, jos l'inspiracion del modèl del filosòf ensenhant de l'Antiquitat. Aqueles dos tipes diferents de representacions coexistiguèron pendent près de dos sègles mai<ref name = "François Boespflug"/>. A partir del sègle V, es lo caractèr divin que constituirà la dimension principala de las representacions, insistissent sul precèpte del [[Credo de Nicèu]] sus l'egalitat del Paire e del Filh e tradusent l'estructuracion per la ierarquizacion e lo dògma, dins un imatge de la « glòria de Dieu » que dominarà l'art crestian fins a l'[[art gotic]]<ref name = "François Boespflug"/>. L'aspècte uman contunhèt pasmens mejans las icònas, alara que gaireben totas foguèron destruidas pendent la [[crisi iconoclasta]]<ref group="n">Levat aquelas que se situavan dins las zònas geograficas ja dominadas per l'Islam</ref>, que perseguís dins l'[[art bizantin]] que faguèt la sintèsi entre los aspèctes umans, idealizat en filosòf ensenhant, e divin, legitimat dempuèi lo [[concili de Nicèu II]] en [[787]]. Las tradicionalas representacions de la ''[[Verge a l'Enfant]]'' posan elas lors originas dins las representacions de la divesa d'origina egipciana [[Isis]]<ref name="Turcan 2000, p.551"/> alachant [[Arpocrat]], l'[[Òrus]] enfant<ref>{{obratge|autors=[[Éliane Burnet]] e [[Régis Burnet]]|prefàcia=[[Régis Debray]]|illustra ions=[[Brunor]]|títol=Pour décoder un tableau religieux|editor=Cerf|colleccion=Fides|an=2006|passatge=150}}</ref>. === Art occidental === La Glèisa catolica autorizant las representacions del Crist, aquel foguèt l'objècte de fòrça figuracions jos forma de retrachs, de quadres metent en scèna sa vida, d'esculturas, de gravuras, de [[veiral]]s, etc. Dins l'art occidental, lo personatge de Jèsus es de segur aquel que faguèt l'objècte del mai grand nombre de representacions. Una de las figuracions mai correntas es aquela del [[Crist en crotz]], al moment de sa [[Passion du Crist|Passion]]. Totas aquelas representacions relèvan de la creacion artistica, pas cap d'imatge contemporanèa del Crist nos pervenguèt. Qualques imatges [[Imatge aqueiropoïeta|aqueiropoïatas]] (« non facha de man d'òme »), dins una cristianizacion de la tradicion pagana dels « imatges casut del cèl »}} pretendent presentar lo visatge « vertadièr » de Jèsus. Malgrat la diversitat dels artistas e dels epòcas, an totas unes trachs comuns. De fach, las representacions de Jèsus obesissent a de [[Canon estetic|canons]] artistics precises<ref>Subretot a un còde de color precís, plan estudiat per [[Michel_Pastoureau]], {{fr}}''Le Bleu, histoire d'une couleur'' CNRS Éditions, coll. « CNRS Dictionnaires », 1998</ref>, basats sus la tradicion e la mai ancianas representacions conegudas: Jèsus es presentat coma un òme de raça blanca, de talha mejana, puslèu prim, de tint mat e de pels bruns, longs; serà mai tard representat amb una barba<ref>Pels Romans, la [[Barba]] èra discreditada al primièr sègle de l'empèri puèi tornèt a partir d'Adrian. A partir de Constantin, es de nòu discreditada; cf. H. Leclerq, articles {{fr}}''Barbe'' in ''Dictionnaire d'archéologie chrétienne et de liturgie'', éd. F. Cabrol, 1910, citat per [https://web.archive.org/web/20150924093435/http://www.sacra-moneta.com/Numismatique-romaine/Cheveux-et-barbes-des-Empereurs-romains.html lo site sacra-moneta.com].</ref>. La tèsta es sovent enrodada d'un cercle luminós o daurat, nomenat [[Aureòla (religion)|aureòla]], atribut corrent figurant la santetat d'un personatge. Quand s'aplica a Jèsus, aquela aureòla es sovent marcada convencionalament d'una crotz (mai sovent roge), que permet de l'identificar sens ambigüitat. L'expression dels uèlhs es l'objècte d'una atencion particulara dels artistas. Tanben, la posicion de las mans a sovent un sens religiós. La Glèisa catolica avent exprimit lo vòt que la vida de Jèsus pòsca èsser compresa per totes, es pas rare de trobar en Africa de figuracions du Crist en òme de raça negra, o en Sudamerica de representacions de sa vida amb de vestits locals. Aquel fenomèn es ancian, perque los artistas de la [[Renaissença]] representavan ja Jèsus amb de personatges vestits segon lo vam de lor sègle. [[Fichièr:Fra Angelico 073.jpg|thumb|left|Fra Angelico, ''[[Despenjament de la Crotz (Fra Angelico)]]'', vèrs 1440,<br /> Musèe di San Marco, Florença]] A l'Edat Mejana, las representacions visualas avián una foncion educativa: en metent en scèna la vida de Jèsus Crist, se difusava la cultura crestiana a de personas savent mai sivent pas legir, e n'avent pas accès als libres, e tanben lo libres sants coma la Bíblia. Es çò qu'es a l'origina del [[Betleèm]], tradicion encara viva dins los mitans crestians. Tanben, tota glèisa catolica es dotada d'un [[camin de crotz]] (en latin ''Via Crucis'') que figura en 14 estapas, nomenadas « estacions », los diferents moments de la Passion del Crist, dempuèi sa condamnacion fins a sa mesa al tombèl. Los ostals catolics, las pèças principalas e las cambras essent dotadas d'un Crist en crotz, mai sovent penjat sus la paret al dessús del lièch o de l'accès a la sala. === Art oriental === Los ortodòxes accèptan la representacion del [[Jèsus Crist|Crist]] en doas dimensions. La representacion mai correnta es aquela de las [[icòna (religion)|icònas]]. Al sègle VIII, jol vam dels Arabis a l'Èst e dels Bulgaras a l'Oèst, de mesuras foguèron presas dins l'[[Empèri Bizantin]] contra los imatges e las estatuas que pòplavan las glèisas per tòca d'unificar l'empèri amb lo sol [[crisme]], provocant la [[Periòde iconoclasta de l'istòria bizantiae|crisi iconoclasta]] que durèt mai d'un sègle<ref>{{fr}}[[Louis_Bréhier]], ''Vie et mort de Byzance'', ed. Albin Michel, 1946, rééd. 1970.</ref>. Après la fin de las guèrras [[iconoclasme|iconoclastas]], lo cristianisme oriental desvolopa un art especific, l'icòna, basada sus una gramatica picturala plan organizada. Aqueles imatges son sagrats, l'esperit del o dels personatges representas es censat « abitar » la representacion. L'iconograf, lo pintre d'icòna, se prepara a l'encòp per un aprendissatge [[teologia|teologic]] e per una [[ascèsi]], mai sovent lo june e la pregaria. Los icònas son anonimas el sègle XV. === Au cinéma === * 1916: ''Intolerance : Love's Struggle Throughout the Ages'' de [[David Wark Griffith]]. * 1953: ''The Robe'' de [[Henry Koster]] amb [[Richard Burton (actor)|Richard Burton]] (un [[Tribun militar|tribun]] Roman encargat de crucificar lo Crist es prigondament tocat per el e se convertís a la fe [[cristianisme|crestiana]]. Culhís la [[santa Tunica del Crist]] al pé de la crotz e se jonh als apòstols per evangelizar l'Empèri roman). * 1959: ''[[Ben-Hur (film, 1959)|Ben Hur]]'' de [[William Wyler]] amb [[Charlton Heston]] (lo film se debana en [[Judèa]] dels ans 19 – 30 ApC. e met en scèna un jusieu, Judàs Ben Hur, que perd sa familha, los seus bens e sa libertat a causa de l'ocupant roman e decidís de se venjar; encontra lo Crist mai d'un còps e assistís a sa [[Crucifixion]]). * 1961: ''King of Kings'' de [[Nicholas Ray]] amb [[Jeffrey Hunter]], [[Robert Ryan (actor)|Robert Ryan]]. * 1964: ''Il Vangelo secondo Matteo'' de [[Pier Paolo Pasolini]]. * 1965: ''The Greatest Story Ever Told'' de [[George Stevens]]. * 1973: [[Jesus Christ Superstar (film, 1973)|''Jesus Christ Superstar'']], comedia musicala de [[Norman Jewison]]. * 1976: ''Il Messia'' de [[Roberto Rossellini]]. * 1977: ''Jesus of Nazaret'' de [[Franco Zeffirelli]], un fulheton televizat de 6 h 16 min comanda del papa [[Pau VI]]. * 1979: ''Jesus'' de [[Peter Sykes]] e John Krisch. * 1979: ''Monty Python's Life of Brian'' de [[Terry Jones]]; film comic inspirat de la vida de Jèsus; lo personatge central, un Galilè del sègle I nomenat Brian, es prés per un Messias, e adorat atal per la fola; lo film se trufa de la credulitat populara, de las folas "seguisseiras", e de las supersticions religiosas. * 1988: ''The Last Temptation of Christ'' de [[Martin Scorsese]] (una adaptacion del roman [[La Darrièra Temptacion del Crist (roman)|La Darrièra Temptacion del Crist]] de Nikos Katzantakis). * 1995: ''[[Marie de Nazareth (film, 1995)|Marie de Nazareth]]'' de [[Jean Delannoy]] (Un film que conta la vida de Jèsus e de Maria). * 2004: ''The Passion of the Christ'' de [[Mel Gibson]] (las 12 darrièras oras de la vida del Crist). * 2006: ''The Nativity Story'' de [[Catherine Hardwicke]]. * 2014: ''[[Son of God]]'' de Christopher Spencer. === Comèdia musicala === * 1971: ''Jesus Christ Superstar'', [[opera ròck]] == Relíquias == [[Fichièr:Reliquary True Cross c800 Byzantine.jpg|thumb|[[Estaurotèca]] [[Bizanci|bizantina]] del començament del sègle IX contenent de fragments de la « [[Crotz Vertadièra]] », <br />Metropolitan Museum of Art, Nòva York]] Jèsus de Nazarèt que, pels crestians, es ressuscitat amb son envelopa de carn, pasmens podèt daissar de rèstes de sa vida materiala que pòdon èsser considerats coma des [[relica]]s per de cresents, seguent de tradicions mai ancianas: a l'epòca paleocrestiana ja, se mostrava als pelegrins que fasián lo viatge cap a la Tèrra Santa diferentas relicas veterotestamentàrias coma la [[verge d'Aaron]] que, segon l'[[Epistòla als Ebrieus]], seriá estat servada dins l'arca de l'Alliança dins lo sant dels sants del Temple de Jerusalèm<ref> He 9:3-4, citat per {{fr}}Benoît de Sagazan, ''Des instruments de la Passion aux reliques corporelles'', in ''Le Monde de la Bible'', N°190, setembre-octobre-novembre de 2009, {{p.|23–27}}.</ref>. [[Fichièr:Cross sections of the Tomb of Jesus.jpg|thumb|left|Tombèl de Jèsus segon lo paire [[Louis-Hugues Vincent]] (1912).]] Lo culte de las relicas relativas a la vida e la Passion de Jèsus comencèt vèrs [[325]], amb la tradicion de l'excavacion del tombèls enclapat de Jèsus sus l'òrdre de l'emperaire [[Constantin I lo Grand|Constantin]]<ref>{{obratge|lenga=en|títol=The Archaeology of the Holy Land|url=https://archive.org/details/archaeologyofhol0000magn|sostítol=From the Destruction of Solomon's Temple|autor=Jodi Magness|editor=Cambridge University Press| an=2012|passatge=81, 248, 323-324}}</ref>. La descobèrta legendària<ref>{{obratge|lenga=en|autor=Jan Willem Drijvers|títol=Helena Augusta: The Mother of Constantine the Great and her Finding of the True Cross|url=https://archive.org/details/helenaaugustamot0000drij|editor=Brill|data=1992|passatge=5}}</ref> de la « [[Crotz vertadièra]] », que la tradicion attribuèt en seguida a l'imperatritz [[Elena (maire de Constantin)|Elena]], maire de Constantin, es benlèu contemporanèa d'aquelas escavacions<ref name="La Saga de la vraie Croix">{{fr}}Pierre Maraval, ''La Saga de la vraie Croix'', in ''Le Monde de la Bible'', N°190, setembre-octobre-novembre de 2009, {{p.|28–31}}.</ref> e un complèxe d'edificis cultuals de devocions es lèu bastit per aculhir los pelegrins. Aquela descobèrta sembla aver agut un grand resson e, a partir dels sègles V e VI, los pelegrins mai celèbres afluisson per obtenir de fragments d'objèctes<ref name="La Saga de la vraie Croix"/> que se trapa a partir d'aquela epòca en Occident. En [[680]], lo pelegrin [[Arculf]] atèsta qu'aviá viscut a Jerusalèm, dins l’''Anastasis'', primièra [[Glèisa du Sant Sepulcre (Jérusalèm)|glèisa de la Resurreccion]], expausada una seria de relicas: lo plat de la Cèna, l'[[Santa Esponga|esponga]] e la [[santa lança|lança]] que trauquèt lo costat de Jèsus pendent la Crucifixion, e tanben un [[Sant Susari|susari]] avent cobèrt lo visatge de Jèsus al tombèl<ref>{{fr}}Edina Bozoki, ''Le temps de la dispersion'', in ''Le Monde de la Bible'', N°}190, setembre-octobre-novembre de 2009, {{p.|32–35}}.</ref>. Lo desvelopament del culte de las relicas contunha pendent lo periòde carolingian<ref>Se comença alara a escavar las relicas, fins alara abitualament enclausa dins d'arcas e rebondidas jols altars, per los mostrar {{fr}} cf. Benoît de Sagazan, ''Des instruments de la Passion aux reliques corporelles'', {{op. cit.}}, {{p.}}26.</ref> per aténher, après las [[Crosadas]], son apogèu a l'[[Edat Mejana]], relèva d'una « espiritualitat del veire e del tocar »<ref>{{fr}}Pierre Maraval, ''L'empereur Constantin à l'origine des pèlerinages'', in ''Les premiers temps de l'Église'', éd. Gallimard/Le monde de la Bible, 2004, {{p.}}666.</ref> qu'ensag d'intrar en contacte amb la santetat que son portaires los « testinònis » materials de la vida de Jèsus, testimòni materials que tendon alara a se multiplicar e s'escampilhar, après aver estat centralizats dins un primièr temps a Constantinòple, per Euròpa. Vengudas signe, veire enjòc, de poder e de legitimitat<ref>{{fr}}Edina Bozóky, ''La politique des reliques de Constantin à Saint Louis : protection collective et légitimation du pouvoir'', ed. Beauchesne, 2007, [http://books.google.be/books?id=wINGJiwXXbIC&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q=&f=false extraits en ligne]</ref>, van lèu far l'objècte, coma lo mòstra [[Peter Brown (istorian)|Peter Brown]], d'un intens comerci<ref>{{fr}}Peter Brown, ''La Société et le Sacré dans l'Antiquité tardive'', Seuil ISBN 978-2-02-055822-8</ref>; d'autres autors tanben mostrèron lo vam d'aquel comerci segon un trajècte Orient cap a Occident a partir de las [[Croisada]]s<ref>pr. ex. {{fr}}Marie-Madelaine Gauthier, ''Les routes de la foi. Reliques et reliquaires de Jérusalem à Compostelle'', ed. Bibliothèque des Arts, 1983 ; Pierre-Vincent Claverie, ''Les acteurs du commerce des reliques à la fin des croisade'' in revista ''Moyen Âge'', vol.114, n°3–4, ed. De Boeck et Larcier, 2008, {{p.|589–602}}.</ref>. Se las relicas avent per subjècte Jèsus son innombrablas, se las pòdon classificar en categorias: al delà de los « ''ipsissima loca'' », « los quita luòcs » ont auriá pogut evoluar Jèsus, se pòt notar los instruments de la Passion (coma la [[Santa Corona|corona d'espinas]], l'[[Santa Esponga|esponga]], la [[Santa Lança|lança]] que trauquèt lo seu costat, eca), las relicas corporalas ligadas a la vida publica de Jèsus ([[Sant Calici|calici]] utilizat pendent de la [[Cèna]]) o tanben a son enfança ([[Sant Sang (relica)|sang]], [[Sandalas del Crist|sandalas]], [[Santas Dents|dents de lach]]…), e los [[lincòl]]s e [[Sant Susari|susaris]]. Cal notar que fòrça relicas son rebutadas per las autoritats religiosas<ref>{{fr}}Benoît de Sagazan, ''Des instruments de la Passion aux reliques corporelles'', in ''Le Monde de la Bible'', {{N°}}190, setembre-octobre-novembre de 2009, {{p.|23–27}}.</ref> e que los exceses de lors cultes an endacòm mai sovent fa l'objècte de debats e de contestacions. == Annèxes == {{commons|Jesus Christ|Jèsus Crist}} === Bibliografia === ==== Obratge d'istorians generalistas ==== *{{fr}}{{ouvrage|préface=Michel Deneken|titre=De Jésus à Jésus-Christ|volume=I|titre volume=Le Jésus de l’histoire|éditeur=MamE-Desclée|collection=Jésus et Jésus-Christ|année=2010}} ; * {{fr}}[[Geza Vermes]], ''Dictionnaire des contemporains de Jésus'', Bayard, 2008 ; * {{fr}}''Les premiers temps de l'Église'', présenté par Marie-Françoise Baslez, éd. Gallimard/Le monde de la Bible, 2004 ; * {{fr}}Pierre Gibert et Christophe Theobald (dir.), ''Le cas Jésus Christ. Exégètes, historiens et théologiens en confrontation'', éd. Bayard, 2002 ; * {{fr}}''Dictionnaire encyclopédique de la Bible'', éd. Brépols, 1960, mise à jour 2002 ; * {{fr}}''Aux origines du christianisme'', présenté par [[Pierre Geoltrain]], éd. Gallimard/Le Monde de la Bible, 2000 ; * {{fr}}''La Bible, Écrits intertestamentaires'', ''Écrits apocryphes chrétiens'', coll. « La Pléiade », éd. Gallimard, 1987 ; ==== Istorians e exegètas biblistas ==== *{{fr}}{{ouvrage|prénom1=José Antonio|nom1=Pagola|titre=Jésus|sous-titre=Approche historique|éditeur=Cerf|lien éditeur=éditions du Cerf|année=2013}} ; *{{fr}}{{ouvrage|prénom=Dan|nom1=Jaffé|préface=Daniel Marguerat|titre=Jésus sous la plume des historiens juifs du XXe siècle|éditeur=Cerf|collection=Patrimoines-Judaïsme|année=2009|isbn=978-2-204-08695-0}} ; *{{fr}}{{ouvrage|prénom1=James H.|nom1=Charlesworth|prénom2=James Keith |nom2=Elliott|prénom3=Sean |nom3=Freyne|prénom4= John|nom4=Reumann|traducteur=Patrice Ghirardi|titre=Jésus et les nouvelles découvertes de l'archéologie|éditeur=Bayard|année=2007|isbn=978-2227476691}} * {{fr}}[[Daniel Marguerat]], Elian Cuvilier, [[Sylvie Barnay]], [[Simon Mimouni]] et alii, ''Jésus, compléments d'enquête'', éd. Bayard-Centurion/Le Monde de la Bible, 2007 ; * {{fr}}{{ouvrage|prénom1=James D.|nom1=Tabor|titre=La véritable histoire de Jésus|sous-titre=Une enquête scientifique et historique sur l'homme et sa lignée|traduction=Bernard Cohen|éditeur=Robert Laffont|année=2007|isbn=978-2221106143}} *{{fr}} Gerd Theissen, ''Le mouvement de Jésus. Histoire sociale d'une révolution des valeurs'', traduch de l'alemand per Joseph Hoffmann, éd. Cerf, 2006 ; * {{fr}}[[Raymond Edward Brown|Raymond E. Brown]] [[p.s.s.]], ''La mort du Messie, Encyclopédie de la Passion du Christ. De Gethsémani au tombeau. Un commentaire des récits de la Passion dans les quatre Évangiles'', préface par Daniel Marguerat, traduch de l'anglés per Jacques Mignon, ed. Bayard, 2005, [https://web.archive.org/web/20071012225506/http://www.esprit-et-vie.com/article.php3?id_article=1468 recension] ; * {{fr}}[[David Flusser]] et R. Steven Notley, ''Jésus'', traduch de l'anglés per G.-R. Veyret, ed. L'Éclat, 2005 ; [http://books.google.be/books?id=OQECGIWI1KMC extrachs en linha] ; * {{fr}}[[John Paul Meier]], ''Un certain juif : Jésus. Les données de l'histoire '' ** tome {{I}} : ''Les sources, les origines, les dates'', éd. Cerf, 2004 ; ** tome {{II}} : ''La parole et les gestes'', éd Cerf, 2005 ; ** tome {{III}} : ''Attachements, affrontements, ruptures'', éd Cerf, 2005 ; ** tome {{IV}} : ''La Loi et l'amour'', éd. Cerf, 2009 ; * {{fr}}[[François Bovon]], ''Les derniers jours de Jésus'', éd. Labor et Fides, 2004 ; * {{fr}}[[Michel Quesnel]], ''Jésus, l'homme et le fils de Dieu'', éd. Flammarion, 2004 ; * {{fr}}[[Étienne Nodet]], ''Histoire de Jésus ? Nécessité et limites d'une enquête'', éd. du Cerf, 2003, [http://www.editionsducerf.fr/html/fiche/fichelivre.asp?n_liv_cerf=6249 présentation en ligne] ; * {{fr}}[[Daniel Marguerat]], E. Norelli, J.-M. Poffet, ''Jésus de Nazareth, nouvelles approches d'une énigme'', Labor et Fides/le Monde de la Bible, 2003 ; * {{fr}}[[Peter J. Thomson]], ''Jésus et les auteurs du Nouveau Testament dans leur relation au judaïsme'', traduit de l'anglais par Joseph Duponcheele, éd. Cerf, 2003 ; *{{fr}} [[Geza Vermes]], ''Enquête sur l'identité de Jésus. Nouvelles interprétations'', Bayard, 2003 ; * {{fr}}Lucette Valensi, ''La fuite en Égypte. Histoires d'Orient et d'Occident. Essai d'histoire comparée'', éd. Seuil, 2002, [https://web.archive.org/web/20131210070447/http://www.esprit-et-vie.com/article.php3?id_article=218 recension en ligne] ; * {{fr}}[[Étienne Nodet]], [[Ordre des Prêcheurs|o.p.]], ''Le fils de Dieu, Procès de Jésus et Évangiles'', éd. du Cerf, 2002, [https://web.archive.org/web/20140904014810/http://www.editionsducerf.fr/html/fiche/fichelivre.asp?n_liv_cerf=5636 présentation en ligne] ; * {{fr}}[[Alain Marchadour]] (dir.), ''Que sait-on de Jésus de Nazareth ?'', Bayard, 2001 * {{fr}}Laurent Guyénot, ''Jésus et Jean-Baptiste. Enquête historique sur une rencontre légendaire'', éd. Exergue, 1999 ; * {{fr}}[[Jacques Schlosser]], ''Jésus de Nazareth'', éd. Noesis, 1999 ; * Hugues Cousin et [[Jean-Pierre Lémonon]], ''Le monde où vivait Jésus'', éd. Cerf, 1998 ; * {{fr}}Gerd Theissen, ''L'ombre du Galiléen'', éd. Cerf, 1998 ; * {{fr}}[[Charles Perrot]], ''Jésus'', éd. P.u.f, coll. « Que Sais-je ? » n°3300, 1998 ; * {{fr}}[[Charles Perrot]], ''Jésus, Christ et Seigneur des premiers chrétiens'', éd. Desclée de Brouwer, Paris, 1997 ; * {{fr}}Gerd Theissen, ''Histoire sociale du christianisme primitif. Jésus, Paul, Jean'', traduit de l'allemand par Ira Jaillet et A.-L. Finck, éd. labor et Fides/Le Monde de la Bible, 1996, [http://books.google.be/books?id=wm2ThI7QjhEC extraits en ligne] * {{fr}}[[Xavier Tilliette]], ''Le Christ des philosophes. Du Maître de sagesse au divin Témoin'', Culture et Vérité, Namur, 1993 * {{fr}}[[Xavier Tilliette]], ''Jésus romantique'', Desclée-Mame, 2002 ; * {{fr}}[[Pierre-Antoine Bernheim]], ''Jacques, frère de Jésus'', éd. Noésis, 1996 ; * {{fr}}[[Raymond Edward Brown|Raymond E. Brown]], ''Jésus dans les quatre Évangiles'', Cerf, 1996 ; * {{en}} John Dominic Crossan, ''The historical Jesus, The life of a Mediterranean Jewish Peasant'', éd. Harper Collins, 1991 ; * {{fr}}[[Charles Perrot]], ''Jésus et l'histoire'', éd. Desclée de Brouwer, 1979 ; * {{fr}}[[Geza Vermes]], ''Jésus le Juif'', Desclée, 1978 ; * {{fr}}Michel Benoît, ''Dieu malgré lui'', éd. Robert Laffont, 2001 ; ==== Teologians e exégètas canonistas ==== * {{fr}}[[Rudolf Bultmann]], ''Jésus. Mythologie et démythologisation'' (1926 et 1958), trad. fr. éd. Seuil, 1968 ; * {{fr}}[[Charles-Harold Dodd]], ''Le Fondateur du christianisme'', éd. Seuil, 1972 ; * {{fr}}[[Beneset XVI|Joseph Ratzinger]], (Beneset XVI), ''Jésus de Nazareth'' : ** tome 1 : ''Du baptême dans le Jourdain à la Transfiguration'', Flammarion, 2007 ; ** tome 2 : ''De Nazareth à Jérusalem'', Monaco-Paris, Le Rocher, 2011, {{ISBN|978-2-268-07079-7}} ; ** tome 3 : ''L’Enfance de Jésus'', Paris, Flammarion, 2012, {{ISBN|978-2-081-29577-3}} ; * [[Beneset XVI|Joseph Ratzinger]], ''Jésus-Christ expliqué par le pape'', Parole et Silence, 2011, {{ISBN|9782845739864}} ; ==== Revistas ==== * {{fr}}''Que sait-on de Jésus ?'', revue ''[[Le Monde de la Bible]]'', hors-série printemps 2009, éd. Bayard ; * {{fr}}''Christologie et histoire de Jésus'', revue ''[[Recherches de science religieuse]]'', tome 97, mars 2009 ; * {{fr}}''Jésus'', revue ''[[Le Point]]'', coll. ''Les grandes biographies'', hors série {{numéro}}1, janvier 2009 ; * {{fr}}[[Jean-Pierre Lémonon]], ''Jésus de Nazareth. Prophète et Sage'', éd. Cerf, coll. '' Cahiers Évangile'' {{numéro}}119, 2002 ; * {{fr}}''Jésus au regard de l'Histoire'', revue ''Les dossiers d'[[Archéologie (revue)|Archéologie]]'' {{numéro}}249, décembre 1999-janvier 2000 ; ==== Ensags ==== * {{fr}}[[Jean-Christian Petitfils]], ''Jésus'', Fayard, 2011 ; * {{fr}}[[Christiane Rancé]], ''Jésus'', Gallimard, 2008 ; * {{fr}}Thimothy Freke et Peter Gandy, ''Les Mystères de Jésus'', éd. Alethéïa, 2007 ; * {{fr}}[[Gérard Mordillat]] et [[Jérôme Prieur]], ''Corpus christi'', ''Enquête sur l'écriture des évangiles'', Mille et une nuits, 1998 ; ''Jésus contre Jésus'', Seuil, 2000 ; ''Jésus illustre et inconnu'', Desclée de Brouwer, 2001 ; ''Jésus après Jésus'', Seuil, 2004 ; * {{fr}}Marie Vidal, ''Un juif nommé Jésus'', éd. Albin Michel, 2000 ; * {{fr}}[[Manuel de Diéguez]], ''Jésus'', éd. Fayard, 1985 ; ==== Obratges ancians ==== * {{fr}}[[Blaise Pascal]], ''Abrégé de la vie de Jésus-Christ'', publié par P. Faugère, éd. Andrieux, 1846 (tèxte inedit trobat « recentament », coma se pòt legir sus la pagina de títol, es a dire un pauc abans 1846), [http://books.google.be/books?id=24dYAAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=#v=onepage&q=&f=false en linha] * {{fr}}[[Ernest Renan]], ''[[Vie de Jésus (Renan)|Vie de Jésus]]'', éd. Michel Lévy frères, 1863 ; * {{fr}}[[Albert Schweitzer]], ''Le secret historique de la vie de Jésus'', éd. Albin Michel, 1967 (éd. orig. all. 1913) ; * {{fr}}[[Charles Guignebert]], ''Jésus'', éd. Albin Michel, 1933, (reed 1969) ; * {{fr}}[[Claude Tresmontant]], ''L'Enseignement de Ieschoua de Nazareth'', éd. Seuil, 1963, ; * {{fr}}''Jésus'', recueil de la collection « Omnibus » (Presses de la Cité, 1999) comprenent lo tèxte integral de quatre obratge: ** [[Blaise Pascal|Pascal]], ''Abrégé de la vie de Jésus'', ** [[Ernest Renan]], ''[[Vie de Jésus (Renan)|Vie de Jésus]]'', ** [[Edmond Fleg]], ''Jésus raconté par le Juif errant'', ** [[François Mauriac]], ''La Vie de Jésus''. ==== Istòria de l'art ==== *{{fr}} Nissan N. Perez, ''Revelation - Representations of Christ in Photography'', éd. Merrell, 2003 ; *{{fr}} François Boespflug, Jean-Michel Spieser, Christian Heck, Valérie Da Costa, ''Le Christ dans l'art. Des catacombes au XXe siècle'', éd. Bayard/Le monde de la Bible, 2000 ; * {{fr}}Dominique Ponnau, ''Figures de Dieu'', ed. Textuel, 1999 ; * {{fr}}Jean Paris ''La fuite en Égypte'', ed. Le Regard, 1998 ; * {{fr}}Jérôme Cottin, ''Jésus-Christ en écriture d'images''; éd. [[Labor et Fides]], 1990, [http://books.google.be/books?id=5Ku_5UC_Z7kC&hl extrach en linha] === Nòtas === <references group="n"/> ;Versets <references group="v"/> === Referéncias === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> === Articles connèxes === ==== Autres apròche de Jèsus ==== * [[Jèsus Crist]] * [[Îsâ]] * [[Quistas del Jèsus istoric]] * [[Tèsa mitista]] * [[Cristologia non crestiana]] * [[Jèsus Crist (Shingō)]] ==== Articles sus las fonts ==== * [[Apocrifs biblics]] * [[Bíblia]] * [[Exegèsi biblica]] * [[Testimonium flavianum]] ==== Autres articles ==== * [[Cristologia]] * [[Pròches de Jèsus]] * [[Messias]] * [[Cristianisme ancian]] * [[Trinitat crestiana]] * [[Unitarisme (teologia)|Unitarisme]] [[Categoria:Personatge del Novèl Testament]] 5w5co6mtqnrdolcdqnb8rsrkr327714 0 157434 2507705 2344228 2026-08-27T18:57:35Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507705 wikitext text/x-wiki [[File:Ancient Olympia, Greece2.jpg|thumb|right|250px|Roïnas d'Olimpia]] '''Olimpia''' ([[grèc]]: ''Ὀλυμπία''; grèc ancian: /ˈolympia/; grèc modèrn: /oliˈbia/ ''Olympía''), un santuari de la [[Grècia]] antica situat a [[Elis]] dins la peninsula de [[Peloponés]], es conegut per èsser estat lo site dels Jòcs Olimpics de l'antiquitat a l'epòca classica. Los Jòcs Olimpics se tenián cada [[Olimpiada|quatre ans]] durant l'[[Antiquitat classica]], entre lo sègle XVIII abC e lo sègle IV apC.<ref>{{cite book|last=Bickerman|first=E. J.|title=Chronology of the ancient world|url=https://archive.org/details/chronologyofanci00bick|year=1982|publisher=Cornell Univ. Press|location=Ithaca, N.Y.|isbn=0-8014-1282-X|pages=[https://archive.org/details/chronologyofanci00bick/page/75 75]|edition=2nd ed., 2nd print.}}</ref> Los primièr Jòcs Olimpics se tenguèron en onor de [[Zèus]]. ===Referéncias=== <references /> ===Ligams extèrnes=== * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20160317161346/http://www.cndp.fr/crdp-toulouse/spip.php?article22647 Vidèo en occitan del CRDP de Tolosa: ''Olimpia, ciutat deus Jòcs''] grxk1ipooz5xr2u9x16knrhonkhfna2 0 159318 2507712 2506331 2026-08-27T18:59:55Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507712 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Subdivision administrativa |division1=[[Espanha]] |division2=[[Comunautat Autonòma Basca|País Basc]] |division3=[[Biscaia]] |division4=Gran Bilbao |nom_de_division1=Estat |nom_de_division2=[[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat autonòma]] |nom_de_division3=Província |nom_de_division4=Comarca |gentilici=bilbaïn<br>bilbaïna<ref name="#1"/> }} '''Bilbao'''<ref name="#1">{{Ligam web |url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf |títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana |pagina=122 |consulta lo=23 de setembre de 2023 |lenga=oc}}</ref> ([[AFI]]: {{AFI|/bilˈbaw/}}; en [[basc]]: ''Bilbo'';<ref>{{Ligam web |url=https://www.euskaltzaindia.eus/index.php?option=com_jagonet&task=galdera&Itemid=190&lang=eu&id=447 |títol=Bilbo/Bilbao,  Areatza/*Arenala |autor=[[Euskaltzaindia|Acadèmia Reiala de la Lenga Basca]] |sit=www.euskaltzaindia.net |consulta=23 de decembre de 2023 }}</ref> en [[espanhòl]]: ''Bilbao'')<ref>"Bilbao" es lo toponim en espanhòl segon la ''Real Academia Española''.<br>{{Obratge |títol=Ortografía de la lengua española |url=https://archive.org/details/ortografiadelale0000unse |isbn=84-239-9250-0|lenga=es |autor=Real Academia Espanhola, Espasa |an=1999 |pagina=[https://archive.org/details/ortografiadelale0000unse/page/133 133]-155 |consulta=23 de decembre de 2023 }}</ref> es una ciutat e la capitala de la província basca de [[Biscaia]] a la [[Comunautat autonòma d'Espanha|comunautat autonòma espanhòla]] del [[Comunautat Autonòma Basca|País Basc]]. Ciutat mai poblada del [[País Basc]] comptava 348.089 abitants en 2024. == Nòtas e referéncias == <references/> {{Comunas de Biscaia}} [[Categoria:Comuna de Biscaia]] m4ranz3h08rn5ebggx2dtcy7gkg5a92 0 160136 2507863 2500848 2026-08-28T00:46:02Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507863 wikitext text/x-wiki '''''The Merchant of Venice''''' es lo nom anglés de la pèça de [[William Shakespeare]] '''Lo mercadièr de Venècia''' ont un mercadièr de la Venècia del sègle XVI ven en manca per un grand prèst donat per un pretor sus gatges [[Jusieus|josieu]]. Seriá estat escricha entre 1596 e 1598. Foguèt classificada dins la partida comèdia del Primièr Folio e avent d'aspèctes de las autras [[Comèdia romantica|comèdias romanticas]] de Shakespeare. La pèça es coneguda per sas scènas dramaticas, que la mai celèbra es aquela ont Shylock fa son discors "Hath not a Jew eyes?"<ref group="Trad.">A pas d'uèis un josieu?</ref> e tanben per aquel de Portia sus "the quality of mercy"<ref group="Trad.">la qualitat de la compassion</ref>. == Personatges == {{colomnas|nombre=2| * [[Antonio (Mercadièr de Venècia)|Antonio]] – un mercadièr de Venècia d'umor melancolica * Bassanio – amic d'Antonio; pretendent de Portia; mai tard espós de Portia * Gratiano – amic d'Antonio e de Bassanio; enamorat de Nerissa; mai tard espós de Nerissa * Solanio e Salerio – amics d'Antonio e Bassanio * Lorenzo – amic d'Antonio e Bassanio; enamorat de Jessica; mai tard espós de Jessica * [[Portia (Mercadièr de Venècia)|Portia]] – un ric eritièr; mai tard esposa de Bassanio * Nerissa – seriviciala de Portia – enamorat de Gratiano; mai tard esposa de Gratiano * Balthazar – serivicial de Portia en qui se travestís Portia * Stephano – clèrgue de Balthazar en qui se travestís Nerissa. * [[Shylock]] – un josieu ric, pretor sus gatges, paire de Jessica * Jessica – filha de Shylock, mai tard esposa de Lorenzo * Tubal – un josieu; amic de Shylock * Launcelot Gobbo – servicial de Shylock; mai tard servicial de Bassanio; filh d'Old Gobbo * Old Gobbo – fraire cèc de Launcelot * Leonardo – esclau de Bassanio * Dòge de Venècia – autoritat que presidís lo procés de l'obligacion de Shylock * Prince de Marròc – pretendent de Portia * Prince d'Arragon – pretendent de Portia * Potents de Venècia, oficièrs de la Cort of Justícia, jaulièr, servicials de Portia, e autres servicials }} == Sinòpsi == [[Fichièr:Gilbert-Shylock.jpg|vinheta|Una illustracion del mercand de Venècia]] Bassanio, un jove [[Republica de Venècia|Venecian]] de reng nòble, vòl cortejar la bèla e rica eritièra Portia de Belmont. Après aver prodigat son eritatge, a besonh de 3000 ducats per subvencionar sas depensas coma demandaire. Bassanio apròcha son amic Antonio, un ric mercadièr de Venècia que ja e mai d'un còp l'aviá provesit. Antonio accepta, mas al moment li maca de liquiditat – sas naus e merças se tenon al mar – promet de cobrir l'obligacion se Bassanio li pòt trobar un pretor, alara Bassanio se torna cap al josieu pretor sus gatges Shylock e dona Antonio coma garant. Ja Antonio es butat a causa de son [[antisemitisme]] franc contra Shylock, e a causa de l'abituda d'Antonio a far de prèsts amb pauc d'interèst es obligat Shylock a prene de tauses mai bases. Shylock d'en primièr es reticent per garantir lo prèst, se remembrant l'abús que li faguèt Antonio. Accepta fin finala de provesir Bassanio sens interèst a una condicion: se Bassanio es pas pas capable de tornar l'argent a la data, Shylock poirà prene una liura de la carn d'Antonio. Bassanio vòl pas qu'Antonio accèpta una condicion tan riscada; Antonio es surpres de veire la generositat de pretor sus gatges (sens "usance" – interèst – demandat), e signa lo contracte. L'argent en pòcha, Bassanio se'n va cap a Belmont amb son amic Gratiano, que li demandèt de l'acompanhar. Gratiano es un jove amable, mas sovent desinvòl, tròp parlaire e maladreit. Bassanio avertís son companh que garda lo sangfreg, e ambedos se'n van cap a Belmont e Portia. Mentretant, a Belmont, Portia es assalida pels promeses. Son paire daissèt un testament disent que cadun dels pretendents deu causir plan un dels tres cofrets – respectivament d'aur, d'argent e de plomb. Se causís lo cofret que cal, pren Portia. Lo primièr pretendent, lo Prince de Marròc, causís lo cofret d'aur, interpretant son eslogan, "Who chooseth me shall gain what many men desire,"<ref group="Trad.">Aquel que me causís ganha çò que los òmes desiran</ref> pensant que se prometava Portia. Lo segond pretendent, l'ufan Prince d'Aragon, causís aquel d'argent, que proclama, "Who chooseth me shall get as much as he deserves"<ref group="Trad.">Aquel que me causís aurá tan que merita</ref>, pensant d'esperel aver las valors melhoras. Ambedos demorant las mans vuèjas, avent rebutat aquel de plomb a causa del pauc de pretz del material e la natura pauc atractiva de l'eslogan, "Who chooseth me must give and hazard all he hath."<ref group="Trad.">Aquel que me causís deu donar e riscar tot çò que ten</ref> Lo darrièr pretendent es Bassanio, que Portia volgava lo succés, l'avent ja encontrat. Coma Bassanio pesa sa causida, de membres de l'ostal de Portia cantan una cançon que dich que l'enveja (e non pas l'amor verai) es creada pels uèis que l'agach noirís,<ref>[https://web.archive.org/web/20160526204836/http://www.shakespeare-navigators.com/merchant/MerchantText32.html#67 ''Merchant of Venice'': Act 3, Scene 2, Lines 67–68]</ref> Bassanio causís lo cofret de plomb e emporta la man de Portia. [[Fichièr:Shakespeare's_Heroines_-_Jessica.jpg|esquèrra|vinheta|Descripcion de Jessica, de ''The Graphic Gallery of Shakespeare's Heroines'']] A Venècia, las naus d'Antonio son donadas coma perdudas al mar alara lo mercadièr pòt pas tornar l'obligacion. Shylock venguèt fòrça determinat de se venjar plan dels crestians perque sa filha Jessica fugiguèt amb lo crestian Lorenzo e se convertiguèt. Amb ela prenguèt una granda partida de la fortuna de Shylock, e tanben un anèl de turquesa qu'aviá estat donada a Shylock per sa darrièra esposa, Leah. Shylock mena Antonio al tribunal. A Belmont, Bassanio recep una letra li contant qu'Antonio podava pas tornar lo deute a Shylock. Portia e Bassanio maridats, tot coma Gratiano e Nerissa seviciala de Portia. Bassanio e Gratiano se'n van cap a [[Venècia]], amb l'argent de Portia, per salvar la vida d'Antonio donant la moneda a Shylock. Desconegut de Bassanio e Gratiano, Portia envia son servicial, Balthazar, de demandar conselh al cosin de Portia , Bellario, jusista a [[Pàdoa]]. L'apogèu de la pèça se debana a la cort del [[Dòge de Venècia]]. Shylock refusa l'ofèrta dels 6000 ducats de Bassanio, dos còps del montant del deute. Demanda sa liura de carn fresca d'Antonio. Lo Dòge, vòl salvar Antonio mas es incapable d'anullar lo contracte, somet l'afar a son visitor. S'identifica coma essent Balthazar, un jove jurista "doctor of the law"<ref group="Trad.">doctor de la lei</ref>, portaire d'una letra de recomandacion al Dòge del jurista mèstre Bellario. Lo doctor es Portia mascada, e lo clèrgue que l'acompanha es Nerissa, tanben travestida d'òme. Coma Balthazar, Portia mai d'un còp demanda a Shylock de far pròva de misericòrdia dins un celèbre discors, l'avertissent de l'aventatge de la pietat "is twice blest: It blesseth him that gives and him that takes"<ref group="Trad.">es dos còps benesit: es benesit aquel que dona e aquel que recep</ref> (IV, i, 185). Mas, Shylock formalament refusa tota compensacion e insistís per aver sa luira de carn. Coma la cort agrada l'obligacion de Shylock e qu'Antonio es preparat pel cotèl de Shylock, Portia utiliza abilament l'argument de Shylock per aquela execucion particulara. Ditz que lo contracte sonque permet a Shylock de lavar de ''carn'', e non pas de sang, d'Antonio. Alara, se Shylock leva una sola gota del sang d'Antonio, sos tèrras e bens serán abandonats a la lei de Venècia. Li ditz que deu copar precisament una liura de carn, pas mai ni mens; l'avertís senon del meteis castig "if the scale do turn, But in the estimation of a hair, Thou diest and all thy goods are confiscate."<ref group="Trad.">Se viran los platèus, çò estimat a sonque a un cabel, Moriràs e totes tus bens confiscatats</ref> Vencut, Shylock concedís a acceptat l'ofèrta en argent de Bassanio per pagar lo deute, ofrís d'en primièr que se paga tres còps l'obligacion, çò que refusa Portia, li disent que prenga son deute, e alara sonque lo principal, que tanben Portia rebuta li remembrant que d'esprel ja lo meteis a refusat en fàcia de la quita cort. Cita la lei jos que Shylock, essent josieu es a dire forastièr, avent ensejat de tocar la vida d'un ciutadan, abandonèt sa propriertat, per mitat al [[Republica de Venècia|govèrn]] e per l'autra a Antonio, daissant sa vida a la mercé del Dòge. Lo Dòge estaliva la vida de Shylock. Antonio demanda sa part en usufruch fins a la mòrt de Shylock, quand lo principal vendrà a Lorenzo e Jessica. A la demanda d'Antonio, lo Dòge fa la remesa graciosa de la mitat devent caser a l'estat, mas a la condicion que Shylock se convertiriá crestian e legariá tota sa fortuna a Lorenzo e Jessica (IV,i). Bassanio reconéis pas sa femna travestida, mas ofrís de li far una dona al pretendut jurista. Refusa d'en primièr, mas après l'insisténcia, Portia demanda son anèl e los gants d'Antonio. Antonio se desfa dels gants amb una rèire pensada, mas Bassanio dona l'anèl sonque après que capitèt a lo persuadir Antonio, d'ora dins la pèça aviá promés a sa femna de jamai lo pèrdre, vendre o donar. Nerissa, coma clèrga, capita tanben a recobrar l'anèl de Gratiano, que vei pas qu'es travestida. A Belmont, Portia e la tanta de Nerissa pretendon acusar lors esposes abans que revelen qu'en realitat lo jurista e lo clèrgue son travestits (V). Après las excusas de totes los personatges, Antonio apren de Portia que tres de sas naus son pas perdudas e tornèron. == Fonts == [[Fichièr:Il_Pecorone.jpg|esquèrra|vinheta|228x228px|Pagina títol de 1565 de ''Il Pecorone'' ]] [[Fichièr:Second_Folio_Title_Page_of_the_Merchant_of_Venice.jpg|vinheta|Primièra pagina e ''The Merchant of Venice'', Segond In Folio de 1632]] La pèrda d'una deuta mortala d'un mercadièr per s'èsser portat caucion d'un prèst per un amic èra istòria comuna dins l'Anglatèrra del sègle XVI.<ref name="Muir2005">{{Modèl:Cite book|last=Muir|first=Kenneth|authorlink=Kenneth Muir (scholar)|title=Shakespeare's Sources: Comedies and Tragedies|year=2005|publisher=Routledge|location=New York|isbn=0-415-35269-X|page=49|chapter=The Merchant of Venice}}</ref> Mai, lo tèst dels pretendents a Belmont, lo salvament del mercadièr de la penalitat d'una "liura de carn" per la nòva esposa de son amic travestida en jurista, e la demanda de son anèl d'acordalha en pagament son d'elements presents dins lo conte del sègle XIV ''[[:it:Il Pecorone|Il Pecorone]]'' de Giovanni Fiorentino, que foguèt publicat a Milan en 1558.<ref>Bloom (2007: 112–113)</ref> D'elements la scèna del procés son tanben dins ''The Orator'' d'Alexandre Sylvane, publicat dins una tranduccion de 1596.<ref name="Muir2005">{{Modèl:Cite book|last=Muir|first=Kenneth|authorlink=Kenneth Muir (scholar)|title=Shakespeare's Sources: Comedies and Tragedies|year=2005|publisher=Routledge|location=New York|isbn=0-415-35269-X|page=49|chapter=The Merchant of Venice}}</ref> l'istòria del tres coflèts son dins "Gesta Romanorum", una colleccion de contes benlèu recampilhats a la fin del sègle XIII. == Data e tèxte == La data de la composicion fde ''The Merchant of Venice'' se suitua entre 1596 e 1598. La pèça es mencionada per Francis Meres en 1598, tal que foguèt ja jogada a aquela data. La pagina títol de la primièra edicion de 1600 establís que foguèt jogada "mai d'un còp" a la data. La referéncia de Salerino a la nau''Andrew'' (I,i,27) seriá una allusion de la nau espanhòla ''St. Andrew,'' presa per l'anglés a [[Cadis]] en 1596. La data de 1596–97 correspond a l'estil de la pèça. La pèça foguèt listada al registre de la ''Stationers Company'', un biais a l'epòca d'obtenir un [[drech d'autor]] per una pèça novèla, per James Roberts on 22 July 1598 jol títol de ''The Merchant of Venice'', senon nomenada ''The Jew of Venice''<ref group="Trad.">Lo Josieu de Venècia</ref>. Lo 28 d'octobre de 1600 Roberts passèt sos drechs al librari Thomas Heyes; Heyes publiquèt lo primièr in quarto abans la fin d'aquel an. Un publicacion pirata de William Jaggard sortiguèt en 1619, nomenada False Folio. (Après que, lo filh de Thomas Heyes Laurence Heyes obtenguèt confirmacion de sos drechs sus la pèça lo 8 de julhet de 1619.) L'edicion de 1600 es mai sovent considerada coma essent mai presisa e fisabla. Es la basa del tèxte publicat en 1623 dins lo Primièr Folio, qu'apond de didascalias, sovent d'incisas musicalas.<ref>Stanley Wells and Michael Dobson, eds., ''The Oxford Companion to Shakespeare'' Oxford University Press, 2001, p. 288.</ref> == Tèmas == === Shylock e lo debat l'antisemitisme === La pèça es sovent jogada uèi, mas pòt trebolar lo public modèrne a causa de sos tèmas centrals, que pòdon paréisser [[Antisemitisme|antisemitas]]. Las criticas d'ara contunhan discutir sus la posicion de la pèça al subjècte de l'antisemitisme. [[Fichièr:Maurycy Gottlieb - Shylock e jessica.jpg|esquèrra|vinheta|''Shylock e Jessica'' (1876) per Maurycy Gottlieb.]] ==== Shylock, un sacamand ==== La societat elisabetana foguèt descricha coma "judeofobica".<ref>Philipe Burrin, ''Nazi Anti-Semitism: From Prejudice to Holocaust''. </ref> Los josieus angleses foguèron explusats jos [[Edoard Ièr d'Anglatèrra|Edoard I]] en 1290 sens permission de retorn fins a 1656 amb la lei d'[[Oliver Cromwell]]. A Venècia e en d'autres luòcs, lo josieus èra obligats de portat una còfa roja en public que sián plan identificats, e demorar dins de judariás vigiladas per de gardas crestians.<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/Venice.html The Virtual Jewish History Tour – Venice]</ref> Sus la scèna elisabetana, los josieus son sovent presentats coma de caricatiras Orientalistas, de nas arput e emperrucat de roja, e son descrichs mai sovent coma d'usurièrs avars; coma per exemple ''The Jew of Malta'' de [[Christopher Marlowe]], que presenta de biais comic un josieu sacamand nomenat Barabas. Mai sovent caracterizant lo mal, l'engana e la cobesiá. La pèça de Shakespeare pòt èsser dins la dralha d'aquela tradicion.<ref>Hales, John W. [https://archive.org/stream/englishhistorica09londuoft#page/652/mode/2up "Shakespeare and the Jews,"] ''The English Review'', Vol. </ref> La pagina títol de l<nowiki>'</nowiki>''In Quarto'' indica que la pèça es coneguda coma ''The Jew of Venice'' a l'epòca, que suggerís qu'èra vista coma la pèça ''The Jew of Malta'' de Marlowe. Una interpretacion de l'estructura de la pèça es que Shakespeare vòl far lo contraste entre la compason dels personatges principals cresstians e lo josieu venjatiu, que li manca la gràcia de comprene lo perdon. Mas tanben, es possible que Shakespeare vòl mostrar que la conversion foçada de Shylock coma crestian es una fin aürosa pel personatge, que pel public crestian son alma pòt intrar al paradis.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;"></sup> Sens far cas de las intencions de Shakespeare, la pèça foguèt utilizada pels antisemitas. Cal notar que amb la pagina títol de l'edicion de 1619 "With the Extreme Cruelty of Shylock the Jew..." deu descriure plan cossí èra vist Shylock pel public anglés. Los [[Nazisme|Nazis]] utilizèron l'usurièr Shylock per lor propaganda. Just après la [[nuèch de cristal]] en 1938, ''The Merchant of Venice'' foguèt difusat per tòca propagandista per las ondas alemandas. Se realizèron de produccions de la pèça a [[Lübeck]] (1938), [[Berlin]] (1940), e endacòm mai sul Territòri Nazi.<ref>Lecture by James Shapiro: "Shakespeare and the Jews".</ref> Dins una seria d'articles nomenada ''Observer'', (1785), l'autor britanic Richard Cumberland creèt un personatge sonat Abraham Abrahams que dich, "Cresi verament que lo personatge odiós de Shylock nos balhèt un pauc mens de persecucion, a nosaltres paure filhs escampilhats d'Abram, que la quita inquisicion"<ref group="Trad.">"I verily believe the odious character of Shylock has brought little less persecution upon us, poor scattered sons of [[Abraam|Abraham]], than the [[Inquisicion|Inquisition]] itself."</ref> <ref>{{Modèl:Cite book|last=Newman|first=Louis I.|title=Richard Cumberland: Critic and Friend of the Jews (Classic Reprint)|year=2012|publisher=Forgotten Books}}</ref> Cumberland mai tard escriguèt una pèça a succés, ''The Jew'' (1794), que son personatge títol, Sheva, es descrich coma compatissent, e que tanben a bon còr e es generós. Es lo primièr ensag conegut d'un capvirament dramatic del topic negatiu que Shylock personifica.<ref>{{Modèl:Cite book|last=Armin|first=Robert|title=Sheva, the Benevolent|year=2012|publisher=Moreclacke Publishing}}</ref> <span class="cx-segment" data-segmentid="272"></span> ==== Shylock, un personatge compatissent ==== [[Fichièr:Portia_and_Shylock.jpg|esquèrra|vinheta|''Shylock e Portia'' (1835) per Thomas Sully.]] Fòrça lectors modernes e especialistas de teatre legisson la pèça coma una crida a la toleréncia, notant que Shylock es un personatge compatissent. Donan per pròva que lo 'procés' de Shylock es una parodia de justícia, que Portia agís coma un jurista alara qu'a pas lo drech d'o far. Los personatges que semonçan Shylock per malonestetat utilizan l'engana per ganhar. Mai, Shakespeare dona a Shylock lo monològ màger: {| |- | ''To bait fish withal; If it will feed nothing else, it will feed my revenge.'' || N'escarissent de peis; se noiririá pas res pus, noirirà ma venjança |- | ''He hath disgraced me and hindered me half a million'' || Me desonorèt e me desempachèt d'un mièg milion |- | ''Laughed at my losses, mocked at my gains,'' || Riguèt de las mieunas pèrdas, garcèt dels mieus ganhs, |- | ''Scorned my nation, Thwarted my bargains,'' || Mespresèt la nacion mieuna, Contrarièt los mieus afars, |- | ''And what's his reason? I am a Jew!'' || E quina es la rason? Soi josieu! |- | ''Hath not a Jew eyes? Hath not a Jew hands, organs,'' || A pas d'uèis un josieu? a pas de mans, organs, |- | ''dimensions, senses, affections, passions; fed with'' || aspèctes, senses, afeccions, passions; noirit amb |- | ''the same food, hurt with the same weapons, subject'' || lo meteis manjar, ferrit per las meteissas armas, subjèctes |- |'' to the same diseases, healed by the same means,'' || a las meteissas malautiás, garit pels meteis mejans, |- |'' warmed and cooled by the same winter and summer'' || rescalfat e refrescat pel meteis ivèrn e estiu |- | ''as a Christian is? If you prick us, do we not bleed?'' || coma un crestian l'es? Se nos fissatz, nos sagnam pas? |- | ''If you tickle us, do we not laugh? If you poison us,'' || Se nos gratilhatz, risèm pas? se nos empoisonatz, |- | ''do we not die? And if you wrong us, shall we not revenge?'' || Morissèm pas? E se nos enganatz, nos venjaram pas? |- | ''If we are like you in the rest, we will resemble you in that.'' || Se sèm coma vosaltres pel reste, a vos semblaram per aquò. |- | ''If a Jew wrong a Christian, what is his humility?'' || Se un josieu ofensa un crestian, quin es son umilitat? |- | ''Revenge. If a Christian wrong a Jew, what should his'' || Venjança. Se un crestian ofensa un josieu, quin serà sa |- | ''sufferance be by Christian example? Why, revenge'' || sofrança per un èsser crestian? Perque, venjança |- | ''The villainy you teach me, I will execute,'' || La vilaniá que m'esenhèt, l'executi, |- | ''and it shall go hard I will better the instruction.'' || e irà a fons sonque que l'instruccion me melhori. |- | (Acte III, scèna I) || |} Es malaisit de saber se una lectura d'un Shylock compatissent se deu entierament al cambiament de las sensibilitats del lectors, o puslèu se Shakespeare, un autor que creèt de personatges complèxes, de multiplas facietas, provoquèt exprès aquela lectura. Una de las rasons d'aquela interpretacion es que l'estatut penós de Shylock dins la societat Veneciana es soslinhat. Segon de criticas, lo celèbre monològ de Shylock "Hath Not a Jew eyes?" lo rescata e ne fa un personatge tragic; dins lo dicors, Shylock argüís qu'es gaire diferent dels personatges Crestians.<ref>Scott (2002).</ref> Los detractors notan que la fin del monològ de Shylock a un reson vendicatiu: "if you wrong us, shall we not revenge?" Los tenent per un discors compatissent mòstran que çò que ditz Shylock l'aprenguèt del desir de se venjar dels quita personatges crestians: "If a Christian wrong a Jew, what should his sufferance be by Christian example? Why, revenge. The villainy you teach me, I will execute, and it shall go hard but I will better the instruction." Pasmens se Shakespeare escriguèt pas la pèça per amb l'intension d'èsser legida d'aquela mena, lo fact que contunha a aver aquela poténcia scenica per qu'encara percep de conflictes màger dins de tèrmes diferents es una illustracion de la subtilitat descriptiva de Shakespeare.<ref>Bloom (2007), p. 233.</ref> Dins lo procés Shylock representa çò que cresián los crestians elisabetan èsser lo desir josieu per la "justícia", en contraste amb la lor valor superiora de compassion crestiana. Los crestians dins la sala d'audiéncia exortan Shylock d'amar sos enemics, alara que d'espereles i capitan pas. <span class="cx-segment" data-segmentid="320"></span> [[Fichièr:Charles_Buchel_Sir_Herbert_Beerbohm_Tree_as_Shakespeare_s_Shylock.jpg|vinheta|Sir Herbert Beerbohm Tree coma Shylock, pintura de Charles Buchel (1895–1935).]] === Antonio, Bassanio === La depression inexplicada d'Antonio — "In sooth I know not why I am so sad"<ref group="Trad.">De vertat sabi pas perque soi tan triste</ref> — e la devocion totala per Bassanio levèt de criticas per teorizar que sofrís d'un [[Amor non partatjat|amor non partejat]] per Bassanio and e deprimís perque Bassanio atenguèt l'edat que cal prene femna. Dins sas pèças e poesias Shakespeare a vegada descriu de ligams mascles fòrts d'una omosociabilitiat, çò que menèt de criticas a deduire que Bassanio se rend al sentiment d'Antonio malgrat son obligacion de se maridar:<ref>{{Modèl:Cite book|last=Bloom|first=Harold|authorlink=Harold Bloom|title=Interpretations: William Shakespeare's The Merchant of Venice|year=2010|publisher=Infobase|location=New York|isbn=978-1-60413-885-6|page=27}}</ref> {| |- | ANTONIO: || |- | ''Commend me to your honourable wife:'' || Recomanda-me a la tieuna onorabla esposa: |- | ''Tell her the process of Antonio's end,'' || Diga-li lo procediment de la fin d'Antonio, |- | ''Say how I lov'd you, speak me fair in death;'' || Diga cossí t'amava, Parla-me fins a la mòrt; |- | ''And, when the tale is told, bid her be judge'' || E, quand l'istòria es contada, fa que siá la jutja |- | ''Whether Bassanio had not once a love.'' || Se Bassanio aguèt pas antan un amor. |- | BASSANIO: || |- | ''But life itself, my wife, and all the world'' || Mas la quita vida, l'esposa mieuna, e tot lo mond |- | ''Are not with me esteemed above thy life;'' || Son pas per ièu estimat mai que la tieuna vida; |- | ''I would lose all, ay, sacrifice them all'' || Perdriá tot, si, lo sacrifiriá tot |- | ''Here to this devil, to deliver you.'' || Aquí al diable, per te desluirar. |- | (IV,i) || |} Dins son ensag "Brothers and Others", publicat dins ''The Dyer's Hand,'' W. H. Auden descriu Antonio coma "un òme que la vida emocionala, pasmens se sa conducha es casta, es concentrada sus un membre del sieu sèxe." Los sentiments d'Antonio per Bassanio fan reson als sonets de Shakespeare: "But since she pricked thee out for women's pleasure,/ Mine be thy love, and my love's use their treasure."<ref group="Trad.">Mas dempuèi que te ponguèt ela del plaser femenin,/ La mina ten ton amor, e mon amor utiliza lor tresaur</ref> Antonio, ditz Auden, incarna los mots d'abnegacion sul cofret de plomb de Portia: "Who chooseth me, must give and hazard all he hath."<ref group="Trad.">Aquel que me causís deu donar e riscar tot çò que ten</ref> Antonio prenguèt aquela causida possiblament fatala perque es al desper, pas sonque per la pèrda de Bassanio dins lo maridatge, mas tanben perque Bassanio pòt pas tornar çò qu'Antonio sentís per el. La devocion vana d'Antonio es una mena idolatria: lo drech de viure es abandonat al benefici de l'èsser amat. I a un autre adorator dins la pèça: lo quita Shylock. "Shylock, quitament involontariament, de fach, risquèt per tòca de destruire l'enemic qu'òdia; e Antonio, quitament sens soscar signa lo prèst, risca tot per realizar la jòia de l'òme qu'ama". A l'encòp Antonio e Shylock, son d'acòrdi de perdre la vida d'Antonio en gatge, se tenent fòra dels tèrmes de la societat. Èra, segon Auden, una tradicionala "associacion de sodomia amb l'usura", que ven de tan luènh que [[Dante Alighieri|Dante]], de qui Shakespeare èra familiar.<span class="cx-segment" data-segmentid="365"></span> [[Fichièr:Drury_Lane_Playbill_of_the_Merchant_of_Venice.jpg|vinheta|Lo cartèl de 1741 pel Theatre Royal de Drury Lane.]] == Notas e referéncias== === Referéncias === <references/> === Traduccion === <references group="Trad."/> == Ligams extèrnes == * [http://www.shakespearestudyguide.com/MerchantText.html Complete Annotated Text on One Page] – No ads or images * [http://www.shakespeare-online.com/plays/merchantscenes.html ''The Merchant of Venice''] – Critical Analysis from Shakespeare Online * [https://web.archive.org/web/20120724011333/http://www.shakespeare-navigators.com/merchant/ ''The Merchant of Venice'' Navigator] – Includes annotated text, line numbers, search engine, and scene summaries. * [http://www.bartleby.com/70/index19.html ''Entire Script''- ''The Merchant of Venice''] fully copied, in easy to read format * [[gutenberg:2243|''The Merchant of Venice'']] at Project Gutenberg * [https://web.archive.org/web/20130529225306/http://shakespeare.mit.edu/merchant/full.html ''The Merchant of Venice''] – HTML version of this title. * [https://web.archive.org/web/20160830031520/http://www.maximumedge.com/shakespeare/merchant.htm ''The Merchant of Venice''] – Searchable version of the play, indexed by scene. * <span><span>[[File:Speaker_Icon.svg|ligam=|alt=|15x15px]]</span></span><span></span><span> </span>[https://librivox.org/search?title=The+Merchant+of+Venice&author=Shakespeare&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''The Merchant of Venice'']<span> public domain audiobook at </span>LibriVox * [https://web.archive.org/web/20160330173012/http://www.paperstarter.com/merchantofvenice.htm Thesis statements & important quotes from ''The Merchant of Venice''] * [https://web.archive.org/web/20050404183405/http://www.cliffsnotes.com/WileyCDA/LitNote/id-76.html CliffsNotes] * [http://www.sparknotes.com/shakespeare/merchant/ SparkNotes: Study Guide] * [https://web.archive.org/web/20160416132609/http://www.webenglishteacher.com/merchant.html Lesson plans for ''The Merchant of Venice''] at Web English Teacher * [https://web.archive.org/web/20130424174336/http://www.shmoop.com/merchant-of-venice/ ''The Merchant of Venice''] study guide, themes, quotes, character analyses, teaching guide * [http://merchantofvenice.weebly.com/ ''A Contemporary English Version of The Merchant of Venice''] – includes extensive notes and commentary, with essays on "The Lottery" and "The Three Sals." * [https://web.archive.org/web/20121207211742/http://www.ushmm.org/museum/exhibit/focus/antisemitism/voices/transcript/?content=20111201 ''Voices on Antisemitism'' Interview with Michael Kahn] from the U.S. Holocaust Memorial Museum; Discusses theme of antisemitism {{Paleta Shakespeare}} [[Categoria:Pèça de teatre de Shakespeare]] eng48wgndl1kez5850nwvwsa7ij0ld2 0 160250 2507702 2503102 2026-08-27T18:55:12Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507702 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:William_Dyce_-_King_Lear_and_the_Fool_in_the_Storm.jpg|drecha|vinheta|360x360px|"Lo rei Lear e lo Fòl dins la Tempèsta" per William Dyce (1806–1864)]] '''''King Lear''''' es lo nom anglés de la [[tragèdia]] '''Lo rei Lear''' de [[William Shakespeare]]. Descriu la graduala davalada dins la foliá del personatge títol, après que dispausèt de son reilame fasent de donas a doas de sas tres filhas segon la flatariá que lor faguèron, menent a de consequéncias per totes. Derivat de la legenda de Leir de Bretanha, un rei celtic preromanic mitlogica, la pèça foguèt fòrça adaptada pel teatre e lo cinema. Redigida en 1605 e 1606, que foguèt pel primièr còp jogada pel festenal de Sant Esteve en1606, e foguèt attribuida a Shakespeare en 1608 dins la publication dins un in quarto de provenéncia desconeguda; pòt venir d'un manuscript o lo rebat d'una performança scenica. ''The Tragedy of King Lear'', una version mai teatrala, foguèt incluida en 1623 dins lo Primièr Folio. Unes editors modèrnes concatènan las doas, alara que d'autres insistisson que cada version a la sieuna integritat que se deu servar. Après la Restauracion anglesa, la pèça foguèt a vegada transformada amb una fin astruca pel public qu'amava pas lo ton escur e depriment, mas a partir de sègle XIX, la version originala de Shakespeare's original version foguèt considerada coma la realizacion ultima. Aquela tragèdia es subretot coneguda per sas observacions prigondas de la natura umana sofrenta e de las realcions familhalas. == Personatges == * Lear – Rei de Bretanha * Goneril – ainada del rei Lear * Regan – segonda filha del rei Lear * Cordelia – filha mai jove del rei Lear * Duc d'Albania – espós de Goneril * Duc de Cornwall – espós de Regan * Comte de Gloucester * Comte de Kent – mai tard deguisat en Caius * Edgar – filh de Gloucester * Edmund – filh illegitim de Gloucester * Oswald – intendent de Goneril * Fòl – fòl del rei Lear * Rei de França – pretendent e mai tard espós de Cordelia * Duc de Borgonha – pretendent de Cordelia * Curan – cortesan * Vièlh òme – ostalièr de Gloucester * Oficièr – emplegat per Edmund * Gentilòme – assistís Cordelia * Servicials de Cornwall * Cavalièrs de la segéncia del rei Lear * Oficièrs, Messatgièrs, Soldats, e Servicials. == Sinòpsi == [[Fichièr:Cordelia-in-the-Court-of-King-Lear-1873-Sir-John-Gilbert.jpg|vinheta|296x296px|''Cordelia a la Cort del rei Lear'' (1873) per Sir John Gilbert]] Lo rei Lear de Bretanha, tròp vièlh e volent se retirar dels devers de la monarquia, decida de divisar son reialme entre sas tres filhas, e declara que donarà la partida màger a aquela que l'ama mai. l'ainada, Goneril, parla la primièra, declarant son amor per son paire en tèrmes obsequioses. Influenciat per sa flatariá lo rei Lear vòl realizar lo partatge en favor de Goneril a l'acabar sa declaracion, quitament abans lo discors de Regan e Cordelia. Puèi avertís Regan que contunharà lo partage un còp qu'arà parlat. E al final quand es lo torn de la filha mai jove Cordelia, d'en primièr aquela refusa de dire quicòm ("Nothing, my Lord"<ref group="Trad.">Pas res, mon Lòrd</ref>) puèi declara qu'i a pas res de comparar amb lo sieu amor, pas de mots que cal per l'exprimar; parla onestament mas sens bestorns, qu'exaspèra lo paire. De colèra deserita Cordelia e fa lo parteja entre Regan e Goneril. Lo comte de Gloucester e lo comte de Kent observan: divisant son reialme entre Goneril e Regan, lo rei Lear atribuiguèt son reialme en partida egala entre los paratges del Duc d'Albania (espós de Goneril) e del Duc de Cornwall (espós de Regan). Kent objecta lo tractament injust del rei Lear per Cordelia; enrabiat per las protestacions de Kent, Lear lo faidís del país. Lo rei Lear alara convòca lo duc de Borgonha e lo rei de França, qu'ambedos prepausèron lo maridatge a Cordelia. Aprenent que Cordelia foguèt deseritada, lo duc de Borgonha retira sa demanda, mas lo rei de França es tocat per son onestat e pr'aquò se la marida. Mentretant, Gloucester introduguèt son filh illegitim Edmund a Kent. Lo rei Lear anóncia qu'anarà viure alternativament amb Goneril e Regan, e lors esposes. Se garda una seguéncia d'un centenat de cavalièrs, que seràn pagats per sas filhas eritièras. Goneril e Regan parlan en privat, revelant que lors declaracions èra falsas, e que veson lo paire Lear coma fòl, e vièlh. [[Fichièr:Lear_and_the_Fool_III.ii.jpg|vinheta|Aquarela del rei Lear e del Fòl dins la tempèsta (Acte III, Scèna ii)]] Edmund sentís son estatut illegitim, e intriga per se desfar de son ainat legitim Edgar. Engana son fraire Gloucester amb una letra falabricada, lo fasent pensar qu'Edgar se prepara a usurpar lo poder. Kent torna de l'exili deguisat en un Caius, e lo rei Lear lo pren per servicial. lo rei Lear e Caius se disputan amb Oswald, intendent de Goneril. Lo rei Lear descobrís qu'ara que Goneril preguèt lo poder, pas mai lo respecta. Sa filha li ordona de se comportar melhor e de reduire sa seguéncia. Enrabiat, lo rei Lear se'n va de l'ostal de Regan. Lo Fòl se frufa del malastre del rei Lear. Edmund apren de Curan, un cortesan, qu'es possible qu'aja una guèrra entre Albania e Cornwall, e que Regan e Cornwall arriban a l'ostal de Gloucester de vèspre. Utilizant l'advantatge de l'arribada del duc e de Regan, Edmund fenh una ataca per Edgar, e Gloucester es tot enganat. Deserita Edgar e lo proclama fòra de lei. Portant lo messatge del rei Lear a Regan, Caius torna encontrar Oswald a çò de Gloucester, encara se carpinha amb el, e es plaçat al carcan per Regan e son marit Cornwall. Quand lo rei Lear arriba, objècta del maltractament de son messatgièr, mas Regan es tan mespresenta per son paire que n'èra Goneril. Lo rei Lear es enrabiat mas impotent. Goneril arriba e pièja l'argument de Regan contra el. Lo rei Lear cedís completament a sa rabia. Se ronça dins una tempèsta per fulminar contra sas filhas ingratas, acompanhat pel Fòl trufaire. Kent mai tard lo seguís per l'aparar. Gloucester protesta contra lo maltractament del rei Lear. Amb la dissolucion de la seguéncia d'un centenat de cavalièrs del rei, lo sols companhs que demoran son Fòl e Caius. Rodant per l'èrm après la tempèsta, Edgar, jos la forma d'un baug nomenat Tom o' Bedlam, encontra lo rei Lear. Edgar delira baujament alara que lo rei Lear condamna sas filhas. Kent los mena cap a un abric. [[Fichièr:Edwin_Austin_Abbey_King_Lear,_Act_I,_Scene_I_The_Metropolitan_Museum_of_Art.jpg|esquèrra|vinheta|296x296px|''Lo rei Lear: l'adieu de Cordelia ''per Edwin Austin Abbey]] Edmund denóncia Gloucester a Cornwall, Regan e Goneril. Revèla la pròva que son faire conéis l'imminéncia d'una invasion francesa destinada a tornar installar lo rei Lear al tròn; e ja l'armada francesa aviá acosta l'illa britanica. Alara qu'Edmund se'n va amb Goneril per avertir Albania de l'invasion, Gloucester es arrestat, e Regan e Cornwall abornian Gloucester. Mentretant, surgís un servicial enrabiat de çò que vei, ataca Cornwall, lo ferissent a mòrt. Regan tua lo servicial, e ditz a Gloucester qu'Edmund lo traïguèt; alara acaba coma el rodant per l'èrm. Edgar, en apréncia de baug, encontra son fraire òrb per l'èrm. Gloucester, lo reconeissent pas, prega de lo menar cap a un bauç de [[Dover (Kent)|Dover]] que ne se pòsca sautar. Goneril descobrís que li agrada mai Edmund que son onèste espós Albania, que vei coma un coard. Albania desvolopèt una consciéncia — li fa òdi lo tracatment del rei Lear per las sòrres, e la mutilacion de Gloucester, e acusa sa femna. Goneril torna mandar Edmund a Regan; avent de novèlas de la mòrt de Cornwall, crenh que sa sòrre recentament veusa li rauba Edmund e li envia una letra mejans Oswald. Ara sol amb lo rei Lear, Kent lo mena cap a l'armada francesa, qu'es comendada per Cordelia. Mas lo rei Lear es mièg fòl e fòrça malaisit a causa de sas foliás recentas. A l'instigacion de Regan, Albania jonh sas fòrças a las sieunas contra los franceses. Las suspicions de Goneril al subjèctes de las motivacions son confirmadas e provadas, cossí Regan devina justament lo sens de sa letra e delara a Oswald que li va melhor Edmund. Edgar pretend menar Gloucester cap a un bauç, puèi cambia sa votz e ditz a Gloucester que subrevisquèt a una granda casuda. Lo rei Lear aparéis, ara fòl completament. Fulmina que lo mond es poirit e fugís. [[Fichièr:Lear_and_Cordelia_(1849-54).jpg|drecha|vinheta|296x296px|''Lo rei Lear e Cordelia'' per Ford Madox Brown]] Oswald aparéis, totjorn cercant Edmund. Als òrdres de Regan, ensag d'assacinar Gloucester mas es tuat per Edgar. Dins la pòcha d'Oswald, Edgar trapa la letra de Goneril, ont incita Edmund a tuar son espós e la prene per femna. Kent e Cordelia s'encargan del rei Lear, que la foliá lèu passèt. Regan, Goneril, Albania, e Edmund unisson lors fòrças. Albania insista que se luche contra los envaïdors franceses mas sens ferrir lo lei Lear o Cordelia. Las doas sòrres desiran Edmund, que faguèt de promesas a ambedoas. Estudia lo dilèma e intriga las mòrts d'Albania, Lear, e Cordelia. Edgar dona la letre de Goneril a Albania. Las armadas s'encontran dins la batalha, Lo angleses desfan los franceses, e lo rei Lear e Cordelia son preses. Edmund envia lo rei Lear e Cordelia amb d'òrdres separats per el (representant Regan e sas fòrças) e Goneril (representant aquelas d'Albania) per executar Cordelia. Los caps angleses victorioses s'encontran, e la veusa recenta Regan ara declara que se maridarà amb Edmund. Mas Albania explica las intrigas d'Edmund e Goneril e proclama Edmund traïdor. Regan s'esfondrar, senguent l'empoisonament de Goneril, e es acompanhada fòra de l'empont, i morís alà. Edmund desfia Albania, dins un duèl. Edgar aparéis masquetat e armurat, e provòca Edmund. Pas degun lo reconéis. Edgar ferrís Edmund a mòrt, mas pas sul pic. Albania confronta Goneril a sa letra qu'incita èsser son mandant de mòrt; fugís de vergonha e de ràbia. Edgar revela, e conta que Gloucester moriguèt en colissa del tust e jòia d'aprene qu'Edgar es vivent, puèi Edgar se revela a son fraire. En colissa, Goneril, amb totes los sieus plans desjogats, se suicida. Edmund morissent decida, reconeissent pasmens qu'es contra sa natura, d'ensejar de salvar lo rei Lear e Cordelia; mas, sa confession arriba tròp tard. Pauc après qu'Albania envièt al òmes los contra òrdres, lo rei Lear intra portant lo còs de Cordelia dins sos braces, el subrevivent de la mòrt del borrèl. Kent aparéis e lo rei Lear ara lo reconéis. Albania exorta Lear que torne al sieu tròn, mas coma Gloucester, las espròvas del rei Lear acaban per l'aclapar, e morís. Albania alara demada a Kent e Edgar de s'encargar del tròn. Kent refusa, explicant que son mèstre lo crida per un viatge. Fin finala, Albania (dins la version In Quarto) o Edgar (idins la version in Folio) consentís qu'ara es vengut rei. == Fonts == [[Fichièr:1577_printing_of_Holinshed's_Chronicles.jpg|vinheta|La primièra edicion de ''Chronicles of England, Scotlande, and Irelande'', de Raphael Holinshed 1577.]] La pèça de Shakespeare se basa sus diferentas versions del mièg legendari Briton Leir de Brenha, que lo nom seriá ligat segon de savents al dieu Briton Lir/Llŷr, pasmens se ambedos noms son pas ligats etimologicament.<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEJackson1995459_1-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJackson1995459-1|<span class="mw-reflink-text">]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEJackson1995459_1-0" rel="dc:references"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEEkwall1928xlii_2-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEEkwall1928xlii-2|<span class="mw-reflink-text">]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEEkwall1928xlii_2-0" rel="dc:references"></span><ref>Stevenson, W. H., "A note on the derivation of the name 'Leicester'", in: The Archaeological Journal, Volume 75, Royal Archaeological Institute, London, 1918, pp. 30–31</ref> La fonts mai importantas de Shakespeare son ''The Chronicles of England, Scotlande, and Irelande'' de Raphael Holinshed, publicadas en 1587. Lo quita Holinshed prenguèt l'istòria de ''Historia Regum Britanniae'' de Geoffrey of Monmouth, escricha al sègle XII. ''The Faerie Queene'', d'Edmund Spenser publicat en 1590, tanben conten lo personatge nomenat Cordelia, que morís de penjament coma dins ''King Lear''. D'autras fonts possiblas son la pèça anomima ''King Leir'' (1605); ''The Mirror for Magistrates'' (1574), de John Higgins; ''The Malcontent'' (1604), de John Marston; ''The London Prodigal'' (1605);''Essays'' de [[Miquèl de Montanha|Montanha]], traduchs en anglés per John Florio en 1603; ''An Historical Description of Iland of Britaine'' (1577), de William Harrison; ''Remaines Concerning Britaine'' (1606), de William Camden; ''Albion's England'' (1589), de William Warner; e ''A Declaration of egregious Popish Impostures'' (1603), de Samuel Harsnett, d'ont ven lo biais de parlar d'Edgar quand fenh d'èsse fòl. ''King Lear'' es tanben una varianta literària d'un conte popular, Love Like Salt, [[Classificacion d’Aarne e Thompson|Aarne-Thompson]] tipe 923, in ont un paire rebuta sa filha mai jove que la declaracion d'omor l'agrada pas.<ref>Soula Mitakidou and Anthony L. Manna, with Melpomeni Kanatsouli, ''Folktales from Greece: A Treasury of Delights'', p 100 [[:en:Special:BookSources/1563089084|ISBN 1-56308-908-4]]; see also D. L. Ashliman, "[http://www.pitt.edu/~dash/salt.html Love Like Salt: folktales of types 923 and 510]"</ref> La font de l'intrga segondària de Gloucester, Edgar, e Edmund es un conte de Philip Sidne, ''Countess of Pembroke's Arcadia'' (1580–90), amb un rei [[Paflagònia|Paflagonian]] cèc e sos dos filhs, Leonat e Plexitre.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEMcNeir1968_5-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEMcNeir1968-5|<span class="mw-reflink-text">]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEMcNeir1968_5-0" rel="dc:references"></span> === Cambiament del material font === En mai de l'intriga del Comte de Gloucester e sos filhs, lo novelum màger de Shakespeare es dins la mòrt de Cordelia e Lear a la fin; dins lo raconte de Geoffrey of Monmouth, Cordelia restaura Lear sul tròn, e li succedís coma sobeirana après sa mòrt. Pendent lo sègle XVII, la fin tragica de Shakespeare èra fòrça criticicada e de versions alternativas foguèron escrichas per Nahum Tate, que lo personatges principals subrevivon e Edgar e Cordelia se maridan (malgrat qu'èra promesa al rei de França).<ref name="Harold Bloom p.53">Harold Bloom. </ref> Coma Harold Bloom afirma: "la version de Tate demorèt sus l'empont pendent gaireben 150 ans, fins a que [[Edmund Kean]] torna a la fin tragica de la pèça en 1823."<ref name="Harold Bloom p.53">Harold Bloom. </ref> == Data e tèxte == [[Fichièr:Houghton_STC_22292_-_M._William_Shak-speare,_1608.jpg|drecha|vinheta|Pagina títol del Primièt in first quarto, 1608]] Una data exacta de la composicion se pòt pas donar, fòrça editors universitaris datan la pèça ''King Lear'' entre 1603 e 1606. Lomai tard que se pòt èsser escricha es en 1606, que lo registre dels editors nota un a performança lo 26 de december de 1606. La data de 1603 ven dels mots dels discors d'Edgar que s'ispira de Declaration of Egregious Popish Impostures de Samuel Harsnett (1603).<ref>Frank Kermode, 'King Lear', ''The Riverside Shakespeare'' (Boston: Houghton Mifflin, 1974), 1249.</ref> Disn son edicion Arden, R.A. Foakes argüís per la data de 1605–6, que la font de Shakespeare, ''The True Chronicle History of King Leir'', foguèt pas publicat abnt 1605.<ref>R.A. Foakes, ed. </ref> Al contrari, Frank Kermode, dins ''Riverside Shakespeare'', considera la publicacion de ''Leir'' deu èsser una responsa a las performanças ja jogadas de las pèça recentament escricha per Shakespeare; remarcant dins un sonet de William Strachey de semblanças verbalas amb ''Lear'', Kermode conclutz que "1604-5 paréis èsser un bon compromés".<ref>Kermode, ''Riverside'', 1250.</ref> Dr. Naseeb Shaheen data la pèça de 1605-6 a causa de la linha 1.2.103 "These late eclipses in the sun and moon" que descriu l'eclipsi lunara de 27 de septembre 1605 e la solara del 2 d'octobre de 1605.<ref>Naseeb Shaheen ''Biblical References in Shakespeare's Plays'' (Newark, 1999, 2011), p. 606</ref> [[Fichièr:Second_Folio_Title_Page_of_King_Lear.jpg|esquèrra|vinheta|Primièra pagina de ''King Lear'', dins lo Segond Folio de 1632]] Lo tèxte modèrne de King Lear deriba de tres fonts: don in quartos, publicats en 1608 (Q₁) e 1619 (Q₂)<ref>The 1619 quarto is part of William Jaggard's so-called False Folio.</ref>, e la version in folio First de 1623 (F₁). Las diferéncias entre aquelas versions son significativas. Q₁ conten 285 linhas abscntas de F₁; F₁ conten gairenben 100 linhas abscentas de Q₁. Mai, un centenat de mots espars cambian segon la version, cada tèxte a un ponctuacion plan diferenta, e gaireben la mitat de la linha de F₁ son estampats coma s'èran de prosa divisat de biais diferent del Q₁. Los primièrs editors, coma Alexander Pope, simplament concatenan los dos tèxtes, creant la version modèrna que domorèt atal pendent de sègles. La version concatenada nasquèt de la presompcion que Shakespeare escriguèt pas qu'una version manuscrita, uèi malaurosament perduda, e que las versions in Quarto e in Folio son de distorcions de l'original. En 1931, Madeleine Doran suggerís que los dos tèxtes son de prevenéncia basicament diferentas e que las diferéncias entre elas an un interés critic. Mas aquel argument, foguèt pas plan discutat fins als ans 1970s, quand los tornèron al vam, Michael Warren e Gary Taylor. Lor tèsi, pasmens controversiada, foguèron admeses. Pausa, subretot, que l'in Quarto vendriá dels esboces de Shakespeare, e que l'in Folio es quicòm coma lo definitiu, preparat per la produccion de la companiá Shakespeare. Per resumir, Q₁ objècte d'autor; F₁ es objècte scenic. Per la critica, èra lo vam de "revision critica" al contrari del formalisme de mièg sègle precedent.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTETaylorWarren1983_12-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTETaylorWarren1983-12|<span class="mw-reflink-text">]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTETaylorWarren1983_12-0" rel="dc:references"></span> <span class="cx-segment" data-segmentid="322"></span> == Analisi e critica == D'analisis e de criticas diferentas de ''King Lear'' existisson segon los sègles. === Interpretacions istoricas === John F. Danby, dins ''Shakespeare's Doctrine of Nature – A Study of King Lear'' (1949), argüís que ''Lear'' dramatiza, en mai d'autras causas, lo sens comun de "Natura". Lo mots "natura," "natural" e "desnaturat" se trapan mai de quanranta còps dins la pèça, rebatent lo debat a l'epòca de Shakespeare su çò qu'es vertadierament la natura; aquel debat impregna la pèça e tròba son expression simbolica dins lo cambiament d'actitud de Lear dins la tempèsta. I a dos contrastres fòrts dins las visions umanas de la natura dins la pèça: aquela del camp de Lear (Lear, Gloucester, Albany, Kent), fasent exemple de la filosofia de [[Francis Bacon|Bacon]] e Hooker, e aquela del camp d'Edmund (Edmund, Cornwall, Goneril, Regan), aprochant las visions de çò que formulara mai tard [[Thomas Hobbes|Hobbes]]. Amb aquela doas visions de la Natura, ''Lear'' rebat doas vision de la Rason, portada dins los discors de Gloucester e Edmund sus astrologia (1.2). La racionalitat del camp d'Edmund es la vision amb que lo public modèrne s'identifica mai. Mas lo camp d'Edmund pòrta lo racionalisme de la sang fins a un tèrme que ne ven foliá: una foliá dins la rason, l'ironic parelh "reason in madness"<ref group="Trad.">Rason dins la foliá</ref> (IV.6.190) de Lear e la saviesa dins la foliá de Fòl. La traïson de la rason s'amaga darrièr sus l'exageracion finala dels sentiments dins la pèça. Las doas Naturas e las doas rasons implican doas societiats. Edmund es l'Òme Novèl, un member de l'edat de la competicion, dobte, glòria, en contraste amb la societat anciana venent de l'Edat Mejana, amb sas cresenças dins la covivéncia, dins las convenéncias, e lo respècte que lo tot es mai gran que las partidas. ''King Lear'' es alara una allegoria. La societat anciana, aquela de la vision medievala, amb lo rei paternalista, cai dins l'error, e es menaçat pel maquiavelisme novèl; es renegat e asservit per la vision de l'òrdre, incarnat la filha rebutant lo rei. Cordelia, dins l'esquema allegoric, es tripla a l'encòp: una persona; un principe etica (amor); e una comunautat. Qué que ne siá, lo vejaire de Shakespeare de l'Òme Novèl larg que ne ven gaireben de simpatiá. Edmund es l'expression màger de Shakespeare al subjècte de la Renaissança individualista – l'energia, l'emancipacion, lo coratge – qu foguèt una contribucion positiva a l'eritatge de l'Oèst. "Incarna quicòm de vital  qu'una sintèsi finala deu tornar afirmar. Mas fa una crida absoluda que Shakespeare portarà pas. Es juste per un òme de sentir, coma o fa Edmund, que la societat existís per l'òme, e non pas l'òme per la societat. Es pas juste d'afirmar qu'un òme coma Edmund auçarà aquela supremacia."<ref>John Danby, ''Shakespeare's Doctrine of Nature: A Study of King Lear'' (London, 1949), p.50</ref> La pèça dona una alternativa a la polaritat feudala Maquiavelica, una alternativa anonciat pel discors de França (I.1.245–256), dins la preguièras de Lear e Gloucester (III.4. 28–36; IV.1.61–66), e dins lo personatge de figure of Cordelia. Fins a que la societat accaptabla siá realizada, siam censat prene per modèl lo ròtle d'Edgar (çò qu'es qualificat d'ironia Shakespearenca) Edgar, lo maquiavel de bontat,<ref>Danby, p.151</ref> resisténcia, coratge e maturitat.<ref>Danby, p.50</ref> [[Fichièr:Three_daughters_of_King_Lear_by_Gustav_Pope.JPG|vinheta|las tres filha del rei Lear per Gustav Pope]] === Interpretacions sicoanaliticas e psicosocialas === Pasmens s'i a literalament pas de maires dins ''King Lear'', Coppélia Kahn<ref>Kahn, Coppèlia. </ref> dona una interpretacion [[Psicanalisi|psicoanalitica]] del "sostèxte mairal" trobat dins la pèça. Segon Kahn, Lear al vielhum torna a l'infantil, e ara es malaut de l'amor qu'es stisfach normalament per una femna manternanta. Lo caractèr de Lear es aquel d'un enfant maternat, mas sens maires vertadièras, sos enfants venon a l'encòp los imatges de filha e de maire. La competicion instaurada per Lear sus l'amor servís d'acòrdi d'engatjament; sas filhas obtendràn lor eritatge s'es al bons suènh per el, subretot Cordelia, qu'es una "mena noiriçaria" de que dependrà fòrça. Son refús de l'amar mai qu'un paire s'interpreta coma una resisténcia a incèst, mast Kahn tanben inclusís l'imatge de la maire regetanta. La situacion es alara capvirada entre los ròtles parent-enfants, que la foliá de Lear es subretot una ràbia d'enfant vengut privat del suènh mairal. Quitament quand Lear e Cordelia son capturat ambedos, sa foliá demora coma Lear visualiza coma noirçaria la prison, ont Cordelia solament existís per el. Pasmens, es la mòrt de Cordelia que sul còp acaba l'illusion de la filha coma maire, alara que la pèça s'acaba amb lo sol personatge mascle. [[Fichièr:Lear_and_Cordelia_in_Prison_c1779_N_05189_B_53_Pen_and_watercolour_123×175_by_William_Blake.jpg|esquèrra|vinheta|369x369px|Lear e Cordelia en Prison &#x2014; William Blake v.&#x20;1779]] [[Sigmund Freud]] afirma que Cordelia simboliza la Mòrt. Alara, quand la pèça comença amb Lear rebutant sa filha, se pòt interpretar el rebutan la mòrt; Lear vòl pas far fàcia a la finitud de son existéncia. La scèna punhenta acabant la pèça, ont Lear pòrta lo còs de sa carida Cordelia, es d'una granda importança per Freud. Dins aquela scena, fa realizar a Lear sa finitud, o coma Freud ditz, provòca en el que cal "far amic amb ma necessitat de morir".<ref>''Writings on Art and Literature'' by Sigmund Freud, Foreword by Neil Hertz, Stanford University Press (page 120)</ref> Es logic d'inferir que Shakespeare aguèt d'intencions especialas amb la mòrt de Cordelia, qu'èra lo sol escrivan que faguèt morir Cordelia (idins la version de Nahum Tate, contunha de viure astruca, e dins aquela de Holinshed, restaura son paire e li succedís). Al contrari, una analisi basada sus la teoria d'[[Alfred Adler]] suggerissent que lo concors del rei entre sas filhas dins l'Acte 1 a mai a veire amb son contraròtle sus Cordelia qu'es pas maridada.<ref>McLaughlin, John. </ref> Dins son estudi del caractèr d'Edmund, Harold Bloom fa d'el lo "personatge mai original de Shakespeare".<ref name="Harold Bloom p. 317">Harold Bloom. </ref> "Coma o nota Hazlitt," escritz Bloom, "Edmund partetja pas l'ipocrisia de Goneril e Regan: son Maquiavellisme es absoludament pur, e sens pas cap de mtiu Edipan. la vision de Freud dels racontes familhals s'aplica pas a Edmund. Iago es libre de se tornar invantar cada minuta, mas Iago a de passions fòrtas, pasmens se son negativas. Edmund a pas de passions quina que siá; jamai amèt pas degun, e jamai n'amarà. Sus aquel subjècte, es lo personatge mai original de Shakespeare."<ref name="Harold Bloom p. 317">Harold Bloom. </ref> La tragica manca de Lear de comprenença de las consequéncias de sa demanda e de sas accions s'observa sovent aquela d'un enfant poirit, mas foguèt tanben que son comportament es lo meteis que los parents jamai castiguèron lo enfants vengut grands.<ref name="Kamaralli">{{Ligam web|last1=Kamaralli|first1=Anna|title=Thou hadst better avoid getting teary – and King Leary – this Christmas|url=https://theconversation.com/thou-hadst-better-avoid-getting-teary-and-king-leary-this-christmas-52215?utm_medium=email&utm_campaign=Latest%20from%20The%20Conversation%20for%20December%2025%202015%20-%204045&utm_content=Latest%20from%20The%20Conversation%20for%20December%2025%202015%20-%204045+CID_acc47b77f3fec8664b6d6f09306ca9d2&utm_source=campaign_monitor&utm_term=Thou%20hadst%20better%20avoid%20getting%20teary%20%20and%20King%20Leary%20%20this%20Christmas|website=[[The Conversation (website)|''The Conversation]]''|accessdate=4 January 2016|date=22 December 2015}}</ref> === Crestiantat === [[Fichièr:King_Lear_and_Cordelia_(West,_1793).jpg|vinheta|En 1793 pintura del rei Lear e Cordelia per Benjamin West.]] De criticas se divisan sus la question de saber se òc o non''King Lear'' confirma la doctrina Crestiana.<ref name="peat">{{Cite book|last=Peat|first=Derek|title="And That's True Too: King Lear and the Tension of Uncertainty", in Aspects of King Lear edited by Kenneth Muir and Stanley Wells|year=1982|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521-28813-2|pages=43–53|url=https://books.google.com/books?id=d4E6AAAAIAAJ&printsec=frontcover}}</ref> D'entre aqueles qu'agüisson que Lear es rescatat dins lo sens crestian mejan la sofrença i a [[A.C. Bradley|A. C. Bradley]]<ref>{{Cite book|last=Bradley|first=A. C.|title=Shakespearean Tragedy: Lectures on Hamlet, Othello, King Lear, and Macbeth|url=https://archive.org/details/shakespeareantra0000brad_e0t5|year=1991|publisher=Penguin|location=London|isbn=978-0-14-053019-3|page=[https://archive.org/details/shakespeareantra0000brad_e0t5/page/235 235]}}</ref> e John Reibetanz, qu'escriguèt: "mejans sas sofrenças, Lear ganhèt una alma illuminada".<ref>{{Cite book|last=Reibetanz|first=John|title=The Lear world : a study of King Lear in its dramatic context|year=1977|publisher=University of Toronto Press|location=Toronto|page=108}}</ref> D'autras criticas tròban pas de pròva de redempcion e l'exageracion de las orros a la fin de l'acte i a John Holloway<ref>{{Cite book|last=Holloway|first=John|title=The Story of the Night: Studies in Shakespeare's Major Tragedies|url=https://archive.org/details/storyofnightstud0000john|year=2005|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-1-138-01033-8}}</ref> e Marvin Rosenberg.<ref>{{Cite book|last=Rosenberg|first=Marvin|title=The Masks of King Lear|year=1992|publisher=Univ of Delaware Press|location=Newark DE|isbn=978-0-87413-485-8}}</ref> William R. Elton soslinha la posicion precrestiana de la pèça, escrivent que, "Lear emplís lo critèti del comportament de la vida d'un pagan," casent "dins lo blasfèmi total al moment de sa pèrda irremediabla".<ref>{{Cite book|last=Elton|first=William R.|title=King Lear and the Gods|year=1988|publisher=University Press of Kentucky.|location=Lexington KY|isbn=978-0-8131-0178-1|page=260|url=https://books.google.com/books?id=6tG4LdIImjkC&printsec=frontcover}}</ref> <span class="cx-segment" data-segmentid="429"></span> == Notas e referéncia == === Notas === <references group="lower-alpha" /> === Referéncias === <references/> === Traduccion === <references group="Trad."/> == Fonts citadas == === Edicions de ''King Lear'' === === Fonts secondàrias === == Ligams extèrnes == * ''[[gutenberg:1128|King Lear]]'' – plaintext file at Project Gutenberg. * [http://www.swipespeare.com/king-lear.html#.UvpecWRdXV4 "Modern Translation of ''King Lear''"] - Modern version of the play * [https://web.archive.org/web/20130723185723/http://www.maximumedge.com/shakespeare/kinglear.htm ''King Lear''] – Searchable, online version of the text. * [https://web.archive.org/web/20150402125946/http://read.libripass.com/william_shakespeare-king_lear.htm ''King Lear''] – Read Online * [https://web.archive.org/web/20160803143532/http://www.bl.uk/works/king-lear ''King Lear''] at the British Library * <span><span>[[File:Speaker_Icon.svg|ligam=|alt=|15x15px]]</span></span><span></span><span> </span>[https://librivox.org/search?title=King+Lear&author=Shakespeare&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''King Lear'']<span> public domain audiobook at </span>LibriVox * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20080228.shtml BBC audio file]. ''In Our Time'', BBC Radio 4 discussion. * [https://web.archive.org/web/20160705104045/http://www.shmoop.com/king-lear/ ''King Lear''] study guide, themes, quotes, character analyses, multimedia, teaching guide * [https://web.archive.org/web/20130503190346/http://www.usfca.edu/jco/isthisthepromisedend/ Joyce Carol Oates on ''King Lear''] {{Paleta Shakespeare}} [[Categoria:Tragèdia de Shakespeare]] i2ywirfxpn7ejaxoh35p4mrqnw910ya 0 163205 2507771 2033865 2026-08-27T19:43:52Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507771 wikitext text/x-wiki La '''ciutadanetat de l'[[Union Europèa|Union europèa]]''' es una qualitat juridica qu'acòrda a aquel que la possedís de drechs e libertats publicas. foguèt introducha ple [[Tractat de Maastricht]] [[1992]]. Es estrictament subordonada a la nocion de [[nacionalitat]], que torna a la sola competéncia dels Estats membres. Segon l'article 9 del [[Tractat de Maastricht|Tractat sus l'Union europèa]] e l'article 20 del [[Tractats de Roma|Tractat sul foncionament de l'Union europèa]]: L'instauracion de la ciutadanetat europèa a per tòca màger a afortir l'identitat europèa e a reconéisser als ressortissents des Estats membres de drechs politics coma la participacion a l'exercici del poder dins l'Union europèa (eleccion e eligibilitat al [[Parlament Europèu]], per exemple) o l'accès a la [[foncion publica de L'union Europèa]]. == Istoric == La ciutadaneta europèa es lo compliment d'una evolucion que comença amb le [[Tractats de Roma|Tracta de Roma]] 1957. Instaura la liure circulacion de las personas sul territòri de la Comunautat europèa. Pasmens aquela libertat demorava condicionada a una activitat economica (trabalh salariat, prestacion de servicis,…). L'Acte unic europèu de 1986 modifiquèt lo Tractat de Roma en permetent l'abolicion de las frontièras interioras (e donc supression del contraròtle de las personas). Aquel espaci foguèt pas creat abans lo 31 de decembre de 1992 coma èra previst, pasmens lo Conselh espandís lo drech de sejorn a la personas realizant pas d'activitat economica (jos resèrva de ressorgas sufisantas et d'una cobertura sociala). Aqueles drechs foguèron institucionalizats per l'instauracion de la ciutadanetat de l'Union europèa dins lo [[Tractat de Maastricht]] en 1992. Ongan en octobre, lo Conselh europèu reünit a [[Birmingham]] limita los contorns d'aquela ciutadanetat en declarant que « la ciutadanetat de l'Union balha als nòstres ciutadans mai de drechs e proteccion, sens se substituir de cap debiais a lor ciutadanetat nacionala ». En 1997, lo [[Tractat d'Amsterdam]] aprogondiguèt la liura circulacion de las personas amb l'[[Acòrdi de Schengen]], alara que lo Conselh europèu de Tampere (1999) torna afirmar lo principi de la constitucion d'un espaci de justícia europèu permetent als ciutadans de sasir los tribunals de quin que siá país. == Drechs e libertats associats a la ciutadanetat europèa == La ciutadanetat europèa dona de drechs e privilègis a l'interior de l'Union. Dins fòrça domènis, los ciutadans de l'Union an los meteisses drechs o de drechs similars que los ciutadans locals dels Esats membres. Los drechs garantits als ciutodans de l'Union comprenon : * lo drech de far pas l'objècte de discriminacions en rason de la nacionalitat dins las limitas d'aplication del Tractat (Article 18 TFUE) ; * la libertat de circular liurament (Convencion de Schengen) e de residéncia per l'Union e lo drech de demandar du trabalh per quin pòste que siá (''foncionari nacional'' comprés levat de pòstes sensibles coma los militars) (Articles 18 TFUE, 20§2a e 21§1 TFUE) ; * lo drech de vòte e lo drech de se presentar a las eleccions localas e europèas dins quin que siá l'Estat membre jos las meteissas condicions que los nacionals del quita Estat (Articles 10 TUE, 20§2b e 22 TFUE) ; * lo drech a la proteccion per las autoritats diplomaticas o consulària dels autres Estats (Articles 35 TUE, 20§2c e 23 TFUE) ; * lo drech de peticion debans lo [[Parlament Europèu]] etde recors debans lo [[Mediator europèu]] o la [[Comission Europèa|Comission europèa]] (Articles 11§4 TUE, 20§2d, 24, 227 e 228 TFUE) ; * lo drech de s'adreiçar a las [[Institucions europèas|institucions de l'Union europèa]] dins una de las [[Lengas oficialas de l'Union Europèa|lengas oficialas]] e de recebre una responsa dins aquela meteissa lenga (Articles 20§2d e 24 TFUE) ; * lo drech d'accès als documents de las institucions, organs e organismes de l'Union (Article 15 TFUE). === Liura circulacion === [[Fichièr:Belgium_passport.jpg|vinheta|Passapòrt Belga]] Las règlas al subjècte de la liura circulacion de las personas sont gairebent totas definidas per la directiva 2004/38. Los ciutadans de l’Union poiràn demorar dins un Estat membre per una durada de tres meses sens pas cap obligaciion mai qu'aquela de tenir una carta d’identitat o un passapòrt en cors de validitat. Pasmens, per de periòdes de mai de tres meses lo drech de sejorn d'un ciutadan de l'Union (e dels membres de sa familha l'acompanhant) es aquerida jos unas condicions<span></span>: * lo ciutadan es un trabalhador salariat o non salariat dins l'Estat membre d'acuèlh, '''o''', * dispausa de fonts que cal e d'una assegurança malautiá complèta per venir pas una caga pel sistèma d'assistença sociala de l'Estat membre d'acuèlh, '''o''', * es inscrch dins un establiment agreat o financiat per l'Estat membre d'acuèlh per i seguir d'estudis, e tanben una formacion professionala '''e''' dispausa d'una assegurança malautiá complèta e garantís que dispausa de las fonts que cal per evitar de venir una carga pel sistèma d'assistença sociala del quita Estat. Per aqueles sejorns d'una durada superiora a tres meses, l'Estat membre d'acuèlh pòt impausar als ciutadans de l'Union de se far matricular près de las autoritats competentas. Al delà de 5 ans, lo citadan aquerís lo drech de sejorn permanent sul territòri de l'Estat d'acuèlh. ==== Excepcions temporàrias ==== Quand de nòus païses aderisson a l'Union, lo tractat d'adesion pòt possiblament especificar de mesuras transitòrias per limitar temporàriament la liura circulacion dels ressortissents dels Etats intrants, dins los Estats membres que na fan la demanda. === Eleccions === Al subjècte de las eleccions, un ciutadan europèu pòt<span></span>: * votar e èsser elegit a las eleccion europèas, * votar e èsser elegit a las eleccions municipalas de l'Estat membre ont residís (dempuèi mai de tres meses). En França, pòt èsser cònsol municipal, mas pòt pas èsser cònsol màger o adjunt, nimai participar, directament o non, a l'eleccion dels senators. === Trabalh dins la foncion publica === Un ciutadan europèu pòt èsser foncionari dins son Estat de residéncia mas sonque pels emplecs metent pas en jòc la sobeiranetat o sguretat nacionala per exemple en França armada, polícia, magistratura, diplomacia e administracion fiscala == Devers == Los devers dels ciutadans de l'Union europèa son pas prescrich per pas cap de tractat actuals. Pasmens la [[Carta dels drechs fondamentals]] pausa lo principi seguent: ''« lo gausiment d'aqueles dreches entraïna de reponsabilitats e de devers »'' . == Jurisprudéncia == La [[jurisprudéncia]] precisa los drechs dels ciutadans de l'Union. Los afars seguents donan una idèa de la diversitat d'aquela jurisprudéncia. === Ajuda financièr dels estudiants === La '''ciutadanetat de l'[[Union Europèa|Union europèa]]''' es una qualitat juridica qu'acòrda a aquel que la possedís de drechs e libertats publicas. foguèt introducha ple [[Tractat de Maastricht]] [[1992]]. Es estrictament subordonada a la nocion de [[nacionalitat]], que torna a la sola competéncia dels Estats membres. Segon l'article 9 del [[Tractat de Maastricht|Tractat sus l'Union europèa]] e l'article 20 del [[Tractats de Roma|Tractat sul foncionament de l'Union europèa]]: === Imposicion fiscala d'una pension alimentària === === Cambiament de nom dels enfants minors === === Prestacions de seguretat sociala dels demandaires d'emplec === === Demorança dels enfants de parents divorciats === === Benefici d'una prestacion sociala === === Dobla nacionalitat === == Fonts == === Referéncias === {{Referéncia|colonnes=2}} === Bibliografia === * Florence Chaltiel, « La citoyenneté européenne », {{p.}}64-70 in ''[http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/root/bank_mm/pdf/pdf_cahiers/cccc23.pdf Les Cahiers du Conseil constitutionnel n°23]'' (2007, Dalloz) * Violaine Hacker, « Citoyenneté culturelle et politique européenne des médias : entre compétitivité et promotion des valeurs », NATIONS, CULTURES ET ENTREPRISES EN EUROPE, sous la direction de Gilles Rouet, Collection Local et Global, L’Harmattan, Paris, pp. 163-184. * {{Obratge|lenga= anglés |prenom1= Willem |nom1= Maas |ligam autor1=|títol= Creating European Citizens |sous-titre=|lien titre=|numéro d'édition=|lien éditeur=|editor= Rowman & Littlefield |luòc= Lanham |an= 2007 |tome=|volume=|pages totales=|isbn=978-0-7425-5485-6|isbn2=978-0-7425-5486-3|passage=|lire en ligne=|consulté le=|titre chapitre= }} * {{Obratge|lenga= anglais |prenom1= Elizabeth |nom1= Meehan |ligam autor1=|títol= Citizenship and the European Community |sous-titre=|lien titre=|numéro d'édition=|lien éditeur=|editor= Sage |luòc= London |an= 1993 |tome=|volume=|pages totales=|format= poche |isbn= 978-0-8039-8429-5 |lccn= 93083042 |passage=|lire en ligne=|consulté le=|titre chapitre= }} * {{Obratge|lenga= anglés |prenom1= Síofra |nom1= O'Leary |lien auteur1=|títol= The Evolving Concept of Community Citizenship |url= https://archive.org/details/evolvingconcepto0000olea |sous-titre=|lien titre=|numéro d'édition=|lien éditeur=|editor= Kluwer Law International |luòc= L'Aïa |an= 1996 |tome=|volume=|pages totales=|isbn= 978-90-411-0878-4 |lccn= 96006805 |passage=|lire en ligne=|consulté le=|titre chapitre= }} * {{Obratge|langue= anglais |prenom1= Yasemin |nom1= Soysal |lien auteur1=|títol= Limits of Citizenship. Migrants and Postnational Membership in Europe |sous-titre=|lien titre=|numéro d'édition=|ligam editor= University of Chicago Press |editor= University of Chicago Press |lieu=|année= 1994 |tome=|volume=|pages totales=|isbn=|passage=|lire en ligne=|consulté le=|titre chapitre= }} * {{Obratge|lenga= anglés |prenom1= Antje |nom1= Wiener |lien auteur1=|títol= 'European' Citizenship Practice: Building Institutions of a Non-State |sous-titre=|lien titre=|numéro d'édition=|lien éditeur=|editor= Westview Press |luòc= Boulder |an= 1998 |tome=|volume=|pages totales=|format= poche |isbn= 978-0-8133-3689-3 |lccn= 97027764 |passage=|lire en ligne=|consulté le=|titre chapitre= }} * {{Ligam web |url=http://europa.eu/legislation_summaries/education_training_youth/lifelong_learning/l33152_fr.htm |títol=Droit de libre circulation et de séjour des citoyens de l'Union et des membres de leur famille |id= |série= |autor=Commission européenne |ligam autor=Commission européenne |coauteurs= |data=28 novembre 2009 (dernière m-à-j) |an=2009 |mois= |site= |éditeur= |page= |citation= |en ligne le= |consulté le=11 octobre 2010 }} *Directiva 2004/38/CE del Parlament europèu e del Conselh lo drech dels ciutadans de l'Union e dels membres de lors familhas de circular e de demorar liurament sul territòri dels Estats membres, 32004L0038, adoptada lo 29/04/2004, JO del 30/04/2004, p. 77-123 [[Categoria:Politica de libertat, de seguretat e de justícia de l'Union Europèa]] 41osapsegp5avfgd125r75lhuq01kg9 0 163356 2507729 2451492 2026-08-27T19:14:24Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507729 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[File:Seal of the United States Congress.svg|thumb|tright|250px|Blason del Congrès dels EUA]] Lo '''Congrès''' es una legislatura [[Bicamerisme|bicamerala]] del govèrn federal dels [[Estats Units d'America]] constituit de doas cambras: Lo [[Senat dels Estats Units d'America|Senat]] e la [[Cambra dels Representants dels Estats Units d'America|Cambra dels Representants]]. Lo Congrès s'amassa al Capitòl a [[Washington, DC]]. Los Senators e Representants son elegits per vòte dirècte, las vacanças al Senat se pòde colomar per nominacion del Governador. los Membres son mai sovent eissits del [[Partit Republican (Estats Units)|Partit Republican]] o del [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]], e rarament d'un tresen partit o independents. Lo Congrès compren 535 membres amb drech de vòte: 435 Representants e 100 Senators. Los membres de la Cambra dels Representants servisson per un periòde de dos ans representant lo pòble d'una sola circonscripcion, lo "districte". Los districtes pel Congrès son definits pels Estats segon lo cens federal, prevesent que cada Estat aja al mens un Representant. Cada Estat, quina que siá la populacion o talha, a dos senators. Actualament, i a 100 senators representant lo 50 Estats. Cada senator es elegit mai sovent dins lor Estat per un periòde de sièis ans, de biais escalonats, que cada dos ans gaireben un tèrç del Senat càmbia a l'eleccion.. == Vista generala == L'Article I de la Constitucion establís, "Totes los poders legislatius çaijós seràn devoludas a un Congrès dels Estats Units, compausat d'un Senat e d'una Cambra dels Representants." La Cambra e lo Senat son de partenaris egals dins lo procediment legislatiu— la legislacion pòt pas èsser promulgada sens lo consent d'ambedoas cambras. Pasmens, la Constitucion garantís a cada cambra de poders unics. Lo Senat ratificas los tractats e apròva la nominacions presidencialas alara que la Cambra a l'iniciativa dels projèctes de finanças publicas. La Cambra a l'iniciativa de l'impeachment, alara que lo Senat ne realiza lo procès<ref name="tws2010Sep11bb6a"><cite class="citation news">John V. Sullivan (July 24, 2007). </cite></ref> Un vòte dels dos tèrces del Senat es necessari per que la persona mesa en acusacion siá remandada de son ofici. [[Fichièr:Johnson_Impeachment_Committee.jpg|alt=Seven men wearing suits posing for a group picture.|esquèrra|vinheta|254x254px|En 1868, aquel comitat de representants percaç lo president [[Andrew Johnson]] dins lo procès d'impeachment, mas lo Senat lo condamnèt pas.]] Lo tèrme Congrès pòt tanben far referéncia a una reünion particulara de la legislatura. Lo Congrès comença e acaba lo tresen jorn de genièr cada an par. Los membres del Senat se nomenan lo senators; los membres de la Cambra dels Representants se nomenan los Representants, congressmen, o congresswomen. Lo Congrès es en cambiament e en evolucion de contunh. A l'ora d'ara, l'America del Sud e de l'Oèst ganhèron de sètis a la Cambra mercé l'evolucion demografica que foguèt registrada pel census e inclusion de mai de minoritats e femnas pasmens s'aqueles grops son encara sosrepresentats, segon aqueles. Pasmens se los contrapeses del poder de las partidas diferentas del govèrn contunha de cambiar, l'estructura intèrna del Congrès e importanta per comprene e las sieunas interaccions amb se que se nomena las institucions intermediàrias coma los partits politics, las associacions civicas, los grops d'interès, e los mèdia.<ref name="tws2010Sep11t14dd4"><cite class="citation news">Julian E. Zelizer (editor) Joanne Barrie Freeman, Jack N. Rakove, Alan Taylor; et al. (2004). </cite></ref> Lo Congrès dels EUA servís doas tòcas s'encavalant: la representacion locala al govèrn federal d'un districte del Congrès per de representants e La representacion generala d'un Estat près del govèrn federal per de senators. Gaireben totes los titulars cèrcan a èsser reelegits, e istoricament lors escasença de capitar passa los 90 percent.<ref name="incumbent"><cite class="citation news">Perry Bacon Jr. (August 31, 2009). </cite></ref> Los enregistraments istorics de la Cambra dels Representants e del Senat son gardats al Centre dels Archius Legislatius, que fa partit del National Archives and Records Administration.<ref>{{Ligam web|url=http://www.senate.gov/artandhistory/history/common/generic/Information_about_Senate_Archives.htm}}</ref> Lo Congrès es directament responsable de governar lo Districte de Colúmbia, l'actual sèti del govèrn federal. == Istòria == Lo Primièr Congrès Continental èra una amassada de representants de dotze dels tretze colonias britanicas en [[America del Nòrd]].<ref name="kramnick">{{Cite book|author=Kramnick, Isaac (ed); Thomas Paine|title=Common Sense|publisher=Penguin Classics|year=1982|page=21}}</ref> En julhet de 1776, the Second Continental Congress adoptèt la Declaracion d'Independéncia, creant una novèla nacion los "Estats Units d'America". Los Articles de la Confederacion en 1781 crèan lo Congrès de la Confederacion, un organ unicameral amb egala representacion dels Estats ont cada Estat a lo drech de vetò sus gaireben totas la decisions. Lo Congrès aviá de foncions executivas e non pas una autoritat legislativa, e lo judiciari federal èra limitada a l'amiraltat<ref name="WeaknessArticlesConfederation"><cite class="citation news">"References about weaknesses of the Articles of Confederation".</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AUnited+States+Congress&rft.atitle=References+about+weaknesses+of+the+Articles+of+Confederation&rft.genre=article&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span> </ref> e macava l'autoritat per recampar las taxas, regular lo comèrci, o impausar las leis.<ref name="english-p5-6">English (2003), pp. 5–6</ref><ref>Collier (1986), p. 5</ref> [[Fichièr:Scene_at_the_Signing_of_the_Constitution_of_the_United_States.jpg|alt=Painting of men in a formal political meeting.|esquèrra|vinheta|[[George Washington]] presidant al la signatura de la Constitucion dels EUA.]] lo govèrn sens poder menèt la Convencion de 1787 que prepausava de revisar la constitucion cap a doas cambras o un congrès bicameral.<ref name="tws10octA04"><cite class="citation news">James Madison (1787). </cite></ref> Los Estats mai pichons argiguèron per una representacion egala de cada Estat.<ref name="tws10octA03"><cite class="citation news">[http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_founding_fathers_new_jersey.html "The Founding Fathers: New Jersey"]. </cite></ref> L'estructura de doas cambras foncionava plan dins los govèrns de l'Estat. Un compromés foguèt adoptat amb de representants causits par la populacion (beneficiant al Estat mai grands) e exactament dos senators causits pels govèrns de l'Estat (beneficiant al Estats mai pichons).<ref name="tws2010Sep11t14dd5"><cite class="citation news">David E. Kyvig, author, Julian E. Zelizer (editor) (2004). </cite></ref> La constitucion ratificada creava una estructura federala amb dos centre de poders s'encavalant que cada ciutadan coma individú èra subjècte a l'encòp del poder del govèrn d'Estat e del govèrn nacional.<ref name="tws10octA01"><cite class="citation news">David B. Rivkin Jr. & Lee A. Casey (August 22, 2009). </cite></ref><ref name="tws10octA">{{Ligam web|url=http://caselaw.lp.findlaw.com/data/constitution/article01/}}</ref><ref>English (2003), p. 7</ref> Per s'aparar contra l'abús de poder, cada branca del govèrn—executiva, legislativa, e judiciària—avián una esfèra destriada d'autoritat e pòt contrarotlar las autras brancas segon lo principi de la [[separacion dels poders]].<ref name="tws2010Sep11bb1"><cite class="citation news">John V. Sullivan (July 24, 2007). </cite></ref> Mai, i a contrapeses e contraròtles (checks and balances) a l sen de la legislatura dempuèi qu'es separat doas cambras. Lo govèrn novèl venguèt actiu en 1789.<ref name="tws2010Sep11bb1"><cite class="citation news">John V. Sullivan (July 24, 2007). </cite></ref><ref name="tws10octA02">{{Ligam web|url=http://www.usconstitution.net/consttime2.html}}</ref> === L'èra de formacion (ans 1780–1820) === Los federalistas e los antifederalistas se butassan pel poder los primièrs ans abans que los partits politics sián prononciat, fach inatendut dels Paires de la Constitucion. Amb l'adopcion de la Constitucion e la declaracion dels drechs, lo movent antifederalista s'atudèt. D'activistas jonhèron lo partit antiadministracion que venguèt lo partit Republican-Democrata e comencèt le temps del Primièr Partit. === L'èra dels partits (ans 1830–1900) === Aqueles ans son marcats pel poder grandissent dels partits polotics. Lo moment critic èra la Guèrra civila que resòlv lo subjècte de l'esclavatge e s'unís la nacion jos l'autoritat federala, mas aflaquís lo poder dels drechs dels Estats. La Gilded Age (Edat Daurarda) (1877–1901) es marcar per la deminacion republicana al Congrès. A l'epòca, l'activitat del lobbying venguèt mai intens, subretot pendent l'administracion del President Ulysses S. Grant ont l'influéncia dels lobbies recomanda de subvencions pel ferroviari e de tarifas sus la lana.<ref>Margaret S. Thompson, ''The "Spider Web": Congress and Lobbying in the Age of Grant'' (1985)</ref> dels ciutadans e la nacion grandís a un ritme a rapid. L'èra progressista èra caracterizada per un liderat fòrt del partit dins ambedoas cambra del Congrès e amb de cridas a la refòrma; a vegadas los reformators ataquèron los lobbiistas coma politics corromputs.<ref>Elisabeth S. Clemens, ''The People's Lobby: Organizational Innovation and the Rise of Interest-Group Politics in the United States, 1890–1925'' (1997)</ref> La posicion del President de Cambra venguèt fòrça poderós jold líders coma Thomas Reed en 1890 e Joseph Gurney Cannon. Lo Senat èra en realtitat contrarotlats per una mièg dotzena d'òmes. === L'èra del comitat (ans 1910–1960 === [[Fichièr:United_States_Congress_circa_1915.jpeg|vinheta|Reünion del Congrès, v. 1915]] [[Fichièr:United_States_Capitol_-_west_front.jpg|vinheta|Lo Capitòli dels EUA]] Un sistèma d'ancianetat—que los Membres del Congrès mai ancians ganhavan totjorn mai de poder—encoratjava los politicians d'ambedos partits de servir per long temps. Lo President del Comitat chairmen demòra enfuent dins ambedoas cambras fins a las reformas dels ans 1970. De cambiaments estructurals importants inclusisson l'eleccion dirècta dels senators segon lo dètz-e-seten Amendament<ref name="tws2010Sep11t14dd5"><cite class="citation news">David E. Kyvig, author, Julian E. Zelizer (editor) (2004). </cite></ref> qu'a d'efièches positius (de senators mai en contacte amb l'opinion piblica) e negatius (rosega l'autoritat dels govèrns de l'Estat).<ref name="tws2010Sep11t14dd5"><cite class="citation news">David E. Kyvig, author, Julian E. Zelizer (editor) (2004). </cite></ref> Las decisions de la Cort Suprèma basadas sus la clausula del comèrci de la Constitucion aumentan lo poder del Congrès per regular l'economia.<ref name="tws28sep12"><cite class="citation news">David B. Rivkin Jr. & Lee A. Casey (August 22, 2009). </cite></ref> Un efièch de l'eleccion populara dels popular dels senators èra una reduccion de la diferéncia entre la Cambra e lo Senat al subjècte de lor ligam amb electorat<ref name="tws2010Sep11u887"><cite class="citation news">Steven S. Smith; Jason M. Roberts; Ryan J. Vander Wielen (2006). </cite></ref> Las refòrmas de la presidéncia provisòria (''Lame duck'') segon lo vinten amendament acabèron amb lo poder dels membres del congrès desfachs e retirats fasent l'influéncia alara qu'èran pas pus en responsabilitat.<ref name="tws2010Sep11t14dd6"><cite class="citation news">David E. Kyvig, author, Julian E. Zelizer (editor) (2004). </cite></ref> La [[Crisi economica de 1929|Granda depression de 1929]] jol President [[Franklin Delano Roosevelt|Franklin Roosevelt]] e un contraròtle fòrt dels Democratas<ref><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20110130045455/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,740692,00.html "THE CONGRESS: 72nd Made"]. </cite></ref> e las politicas del ''New Deal''. L'eleccion de Roosevelt en 1932 marquèt un cambiament del poder governamental dins la branca executiva. Fòrça iniciativas del New Deal venián de l'[[Ostal Blanc]] puslèu que del Congrès.<ref name="English14">English (2003), p. 14</ref> Lo [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] contraròtle ambedoas cambra del Congrès per d'annadas.<ref name="Dem9834"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20101027073231/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,847065,00.html "THE CONGRESS: Democratic Senate"]. </cite></ref><ref><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20101121163233/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,756879,00.html "POLITICAL NOTES: Democratic Drift"]. </cite></ref><ref name="1930lop"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20100826092956/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,760301,00.html "THE CONGRESS: The 76th"]. </cite></ref> A l'epòca, los Republicans e Democratas conservators del sud<ref><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20110429014527/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,789486-2,00.html "THE VICE PRESIDENCY: Undeclared War"]. </cite></ref> forman la Coalicion Conservatritz. Democrats maintained control of Congress during [[Dusau Guèrra Mondiau|World War II]].<ref name="Coner"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20101014141814/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,932828,00.html "Before the G.O.P. Lay a Forked Road"]. </cite></ref><ref><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20101014142602/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,932900,00.html "Business & Finance: Turn of the Tide"]. </cite></ref> Los Democratas gardan lo contraròtle del Congrès pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]].<ref name="tws2010Sep11pp"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20100715111548/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901685,00.html "The Congress: Effort toward Efficiency"]. </cite></ref> Los Democratas del sud ven una fòrça poderosa dins mai d'un comitat influent pasmens se lo poder politic alternava entre Republicans e Democratas aqueles ans. Fòrça subjèctes complèxes demandavan granda especializacion e expertisa, coma la conquista espaciala e la politica de l'energia atomica.<ref name="tws2010Sep11pp"/> Lo Senator Joseph McCarthy expleitèt la crenta del comunisme e menavan de proceses televizats.<ref><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20110501130122/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,820388-2,00.html "National Affairs: JUDGMENTS & PROPHECIES"]. </cite></ref><ref name="589win"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20110131165211/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,810635,00.html "THE CONGRESS: Ahead of the Wind"]. </cite></ref> En 1960, lo candidat Democrata [[John Fitzgerald Kennedy|John F. Kennedy]] de pauc ganhèt la presidéncia e faguèt tornar lo poder als Democratas dominant ambedoas cambras del Congrès fins a 1994. === L'èra contemporanèa (ans 1970–fins ara) === [[Fichièr:Combined--Control_of_the_U.S._House_of_Representatives_-_Control_of_the_U.S._Senate.png|drecha|vinheta|600x600px|Historical graph of party control of the Senate, House, and Presidency.<ref name="uspolitics.about">{{Ligam web|url=http://uspolitics.about.com/od/usgovernment/l/bl_party_division_2.htm}}</ref> Since 1980, the Democrats have held the Presidency for four terms, but because of the Senate filibuster, have only been able to freely legislate in two years. The Republicans have been similarly disabled.]] Lo Congrès adòpta lo programa de [[Lyndon Johnson|Johnson]] (Granda Societat) per lutar contra la pauretat e la fin. L'[[escandal del Watergate]] aguèt un efièch poderós per reviscolar lo Congrès alara un pauc dormilhós al subjècte de la vigilància dels actes presidencials reprensibles e amagats; l'escandal "tornèt modelar net" las relacions entre las brancas de govèrn<ref name="tws2010Sep11t14dd7"><cite class="citation news">Bruce J. Schulman (author), Julian E. Zelizer (editor) (2004). </cite></ref> Lo pes dels partits tornèt, subretot après 1994; D'analistas atribuisson las bregas partisanas a las cortas majoritats del Congrès majorities que descoratja la benvoléncia sociala dins las salas de reünion.<ref name="tws2010Sep11t14dd4"><cite class="citation news">Julian E. Zelizer (editor) Joanne Barrie Freeman, Jack N. Rakove, Alan Taylor; et al. (2004). </cite></ref> Lo Congrès comecèt a restablir son autoritat.<ref name="English14">English (2003), p. 14</ref><ref><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20120914220526/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,945101,00.html "THE HOUSE: New Faces and New Strains"]. </cite></ref> Lo Lobbying venguèt un factor important la refondacion del finançament politic de començat en 1971 (''Federal Election Campaign Act. Political action committees'').<ref name="tws2010Sep11jggha"><cite class="citation news">Steven S. Smith; Jason M. Roberts; Ryan J. Vander Wielen (2006). </cite></ref> De 1970 a 2009, La Cambra aumenta lo nombre dels delegats, e tanben lors poders e privilègis la representacion des ciutadans dels EUA fòra del país, ven en representacion dins los comitats [[Puerto Rico]] amb lo Comissari Resident en 1970. En 1971, un delegat pel Districte de Colúmbia es autorizada, e un de mai en 1972 per [[Illas Verges Americanas]] e [[Guam]]. 1978 s'atribuís un delegat de mai a la [[Samoa Americana]], e autre per las [[Illas Mariannas del Nòrd]] en 2009. Aqueles Membres dels Congrès gausisson del privilègi de taulat per l'iniciativa dels projèctes, e recentament dels drech de vòte als comitats permanents e especials, dins los ''caucuses'' dels partits e las conferéncias mixtas amb lo Senat. An de burels al Capitòli, una equipa e doas encontras amb quatre acadèmias militaras. Alara que lors vòtes son constitucionala quand lo Congrès autoriza al Plen del Comitat de la Cambra, recentament lo Congrès o permetèt pas, e pòdon pas votar a las reünions de la Cambra.<ref>Palmer, Betsy. </ref> Al sègle XX, lo trabalh de premsa prenguèt d'importància dins lo trabalh del Congrès.<ref name="tws2010Sep11t14dd1"><cite class="citation news">Julian E. Zelizer (editor) Michael Schudson (author) (2004). </cite></ref> Norman Ornstein suggeriguèt que la predominància dels medias met en relèu lo costat negatiu e sensacional del Congrès.<ref name="tws2010Sep11t14cc"><cite class="citation news">Steven S. Smith; Jason M. Roberts; Ryan J. Vander Wielen (2006). </cite></ref> D'autres aquí i veson una pression per passar lo bronziment.<ref name="tws2010Sep11t14cc54"><cite class="citation news">Steven S. Smith; Jason M. Roberts; Ryan J. Vander Wielen (2006). </cite></ref> Un rapòrt caracteriza lo Congrès in 2013 en per èsser unproductiu, paralizat, e "realizant de recòrds de futilitat".<ref>Mark Murray, NBC News, June 30, 2013, [http://firstread.nbcnews.com/_news/2013/06/30/19206400-unproductive-congress-how-stalemates-became-the-norm-in-washington-dc?lite Unproductive Congress: How stalemates became the norm in Washington DC]. </ref> En Octobre de 2013, amb l'impossibilitat al Congrès de far un compromés, lo govèrn s'arrestèt unas setmanas e riscava una manca grava del pagament del deute.<ref name="NBCNews1">Domenico Montanaro, NBC News, October 10, 2013, [http://firstread.nbcnews.com/_news/2013/10/10/20903531-nbcwsj-poll-60-percent-say-fire-every-member-of-congress?lite NBC/WSJ poll: 60 percent say fire every member of Congress]. </ref> Un rapòrt suggerís que lo Congrès fa prene un "fòrça grand risc per l'economia dels EUA" per qu'es sul fial.<ref>Andy Sullivan of Reuters, NBC News, October 17, 2013, [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:ListFiles/Tomwsulcer&ilshowall=1 Washington: the biggest risk to US economy]. </ref> Puja totjorn mai de malcontentament public contra lo Congrès,<ref>Domenico Montanaro, NBC News, October 10, 2013, [http://firstread.nbcnews.com/_news/2013/10/10/20903531-nbcwsj-poll-60-percent-say-fire-every-member-of-congress?lite NBC/WSJ poll: 60 percent say fire every member of Congress]. </ref> amb un taus fòrça bas de satisfaccion<ref name="blogs.wsj.com">Wall Street Journal, [http://blogs.wsj.com/washwire/2012/08/21/approval-of-congress-matches-all-time-low/ Approval of Congress Matches All-Time Low]. </ref><ref name="firstread.nbcnews.com">Carrie Dann, NBC News, [http://firstread.nbcnews.com/_news/2013/06/13/18940080-poll-americans-faith-in-congress-lower-than-all-major-institutions-ever?litePoll: Americans' faith in Congress lower than all major institutions – ever]. </ref> casent a 5% en Octobre de 2013.<ref name="voa5congress"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20160305013339/http://www.voanews.com/content/poll-us-congressional-approval-at-5-percent/1765911.html "White House: Republicans Will 'Do the Right Thing'"]. </cite></ref> == Lo Congrès dins lo govèrn dels EUA == === Los poders del Congrès === ==== Vista del poder del Congrès ==== [[Fichièr:USCurrency_Federal_Reserve.jpg|alt=$100,000-dollar bill.|vinheta|Lo "poder de la borsa" autoriza a taxar los ciutadans, las despensas, e premsa la moneda.]] L'Article I de la Constitucion crèa e establís l'estructura màger e gaireben totes los poders del Congrès. Las seccions una a Sièis descriu cossí lo Congrès es elegit ae balha a la cambra lo poder de crear la sieuna estructura. La seccion set establís de procediment de crear las leis, e la seccion uèit enumera fòrça poders. La seccion nòu ies una lista dels poders que lo Congrès a pas, e la section detz enumera los poders de l'Estat, unes d'aqueles que pòdon èsser garantits sonque pel Congrès.<ref>{{Cite book|title=American Epic: Reading the U.S. Constitution|date=2013|publisher=Oxford|location=New York|isbn=978-0-19-938971-1|page=9}}</ref> Los amendaments constitucionals garantiguèron los poders addicionals del Congrès. Lo Congrès a tanben de poders implicits de la Constitucion article 1, seccion 8, clausula 18 ''Necessary and Proper''. Lo Congrès a l'autoritat sus las politicas financièras e budgetàrias segon la lista del poder per "fixar e recampar las Taxas, Drechs, Impòsts e Exercicis, per pagar los Deutes e provesir la defensa e Defendre e la providéncia generala dels Estats Units". A una granda autoritat sul budgets, âsmens se l'analista Eric Patashnik suggerís qu'una granda partida del poder del Congrès per organizar lo budget se perdèt quand l'Estat providéncia s'espandiguèt dempuèi que "las prerogativas èra institucionalament desligada de l'ordinari legislatiu e del ritme del Congrès".<ref name="tws2010Sep11t14dd2"><cite class="citation news">Eric Patashnik (2004). </cite></ref> Un autre factor que menèt a aquel contraròtle mendre sul budget èra la cresença Keynesiana que l'equilibre budgetari ès pas una necessitat.<ref name="tws2010Sep11t14dd2"><cite class="citation news">Eric Patashnik (2004). </cite></ref> Lo Siesen Amendament en 1913 espandís lo poder del Congrès sus la taxacion inclusissent l'impòst sul revengut sens repartiment entre los Estats, e sens agach suls sens.<ref name="davidson-p18">Davidson (2006), p. 18</ref> La Constitucion tanben garantís lo Congrès del poder exclusiu per prene los fons, e aquel ''poder de la borsa'' es un dels contraròtle primari del Congrès de la branca executiva.<ref name="davidson-p18">Davidson (2006), p. 18</ref> Lo Congrès pòt empruntar d'argent sul credit dels EUA, regular lo comèrci amb las nacions extrangièras e entre los Estats, e batre la moneda.<ref name="tws2010Sep11t9"><cite class="citation news">[http://www.nysun.com/editorials/congress-and-the-dollar/78978/ "Congress and the Dollar"]. </cite></ref> Mai sovent, lo Senat e la Cambra dels Representants an una autoritat legislativa egala, pasmens sola la Cambra pòt generar los revenguts e aprovar las depensas.<ref name="tws2010Sep11bb6a"><cite class="citation news">John V. Sullivan (July 24, 2007). </cite></ref> [[Fichièr:USS Bon Homme Richard (CVA-31) underway in the Gulf of Tonkin on 2 November 1964.jpg|alt=Aircraft carrier at sea.|vinheta|Lo Congrès autoriza defense crompant l'USS ''Bon Homme Richard (CV-31)''.]] Lo Congrès a un ròtle important dins la [[Armada|defensa nacionala]], inclusissent lo poder exclusiu de declarar la guèrra, de pujar e manténer las [[Armada|fòrças armadas]], e fa lo reglament miltar.<ref name="tws2010Sep11t10"><cite class="citation news">Kate Zernike (September 28, 2006). </cite></ref> De criticas cargan que la [[Poder executiu|branca executiva]] usurpèt lo pretzfach constitucional del Congrès per declarar la guèrra.<ref name="DCMacnutsSuperCoolTool02"><cite class="citation news">"References about congressional war declaring power".</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AUnited+States+Congress&rft.atitle=References+about+congressional+war+declaring+power&rft.genre=article&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span> </ref> Qu'istoricament los presidents inician lo procediment menet a la guèrra, demandèron e obtenguèron del Congrès de declaracions formalas de guèrra per la [[Guèrra de 1812|Guèrra 1812]], la [[Guèrra ispanoamericana]], [[Primièra Guèrra Mondiala]], e [[Dusau Guèrra Mondiau|la segonda]],<ref name="tws28sep07"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20130822171512/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878290,00.html "The Law: The President's War Powers"]. </cite></ref> quitament qunad lo President [[Theodore Roosevelt]] menè l'armada a Panamà en 1903 aguèt pas l'aprobacion del Congrès.<ref name="tws28sep07"/> Al començament de l'invasion de la [[Corèa del Nòrd]] en 1950, lo President [[Harry Truman|Truman]] descriguèt la responsa Americana coma una "accion de polícia".<ref>{{Ligam web|url=http://teachingamericanhistory.org/library/index.asp?document=594}}</ref> Segon la revista ''[[Time (revista)|Time]]'' en 1970, "Los presidents dels EUA ordonèron a las tropas de se posicionar e d'agir sens una declaracion formala del Congrès per un total de 149 còps."<ref name="tws28sep07"/> En 1993, Michael Kinsley escriguèt que "la poténcia de guèrra del Congrès venguèt la disposicion mai francament mespresada de la Constitucion," e qu a la "veraia degradacion [de la poténcia de guèrra del Congrès] comença après la Segonda Guèrra Mondiala."<ref name="tws28sep14"><cite class="citation news">Michael Kinsley (March 15, 1993). </cite></ref><ref name="tws28sep09"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20110429014519/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,879072-1,00.html "Time Essay: Where's Congress?"]</cite></ref><ref name="tws2010Sep11uu"><cite class="citation news">[https://web.archive.org/web/20130822171512/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878290,00.html "The Law: The President's War Powers"]. </cite></ref> Lo desacòrdi entre l'amplor respecitva de poder del Congès e del President al subjècte de la guèrra sovent arriba dins l'istòria del país."<ref name="tws2010Sep11t5"><cite class="citation news">[http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0C12FC345B1B7493CAAB178DD85F468684F9 "The proceedings of congress.; senate."]</cite></ref> Lo Congrès pòt establir los burèls e rotas de pòsta, balha los brevets e [[Drech d'autor|drechs d'autors]], fixa los estandards dels peses e mesuras, establís la Corts inferiora a la Cort Suprèma, e "fa totas las Leis que seràn necessàrias e que cal per menar cap a l'Execucion los çai dejós Poders, e totes los autres Poders aquistats per aquela Constitucion pel Govèrn dels Estats Units, o dins quin que siá Departament o Oficièr d'aquel." L'Article quatre dona al Congrès lo poder d'admetre d'Estats nòus dins l'Union. [[Fichièr:ThompsonWatergate.jpg|alt=Seated suits behind a microphone.|vinheta|Lo Congrès vigila d'autras brancas del govèrn, per example, Lo Comitat del Senat sul Senate Watergate, enquestant sul President [[Richard Nixon|Nixon]] e lo Watergate, en 1973–74.]] Una de la foncions non legislativas màger del Congrès es lo poder d'enquèsta e vigilància de la branca executiva.<ref name="tws2010Sep11t11"><cite class="citation news">David S. Broder (March 18, 2007). </cite></ref> La vigilància pertocant al Congrès es mai sovent delegatat a de comitats e es facilitatat pel poder qu'a lo Congrès de fa de citacions.<ref name="tws2010Sep11t13"><cite class="citation news">Thomas Ferraro (April 25, 2007). </cite></ref> De criticas cargan que lo Congrès a a vegada mancat de far çò que cal per vigilar las autras brancas del govèrn (Plame affair).<ref name="tws04oct10"><cite class="citation news">James Gerstenzang (July 16, 2008). </cite></ref><ref name="tws28sep10"><cite class="citation news">Elizabeth B. Bazan and Jennifer K. Elsea, legislative attorneys (January 5, 2006). </cite></ref> D'especialistas Politics coma Ornstein e Mann suggerisson que las foncions de vigilàncias ajudant pas los membres de Congrès per lor reeleccion. Lo Congrès a tanben lo poder exclusiu d'[[impeachment]] (censura e remada) sul [[President dels Estats Units d'America|president]], los jutges federals e d'autres oficièrs federals.<ref name="tws2010Sep11t12"><cite class="citation news">Linda P. Campbell & Glen Elsasser (October 20, 1991). </cite></ref> ==== Lista dels poders ==== La Constitucion enumèra lo poders del Congrès en detalh. Mai, d'autres poders del Congrès foguèron garantits, o confirmats, per d'amendaments constitucionals. Lo tresen (1865), quatorzen (1868), e lo quinzen Amendaments (1870) donan al Congrès l'autoritat de promulgar de leis per enforça los drechs de Americans d'Africa, coma los drechs de vòte, seguratat juridica, e egala proteccion per la lei.<ref name="davidson-p19">Davidson (2006), p. 19</ref> Generalament las fòrças de las milícias son contrarotladas pels govèrns d'estat, e non pel Congrès.<ref name="tws2010Sep11ww"><cite class="citation news">J. Leslie Kincaid (January 17, 1916). </cite></ref> ==== Los poders implicits e la clausula comerciala ==== Lo Congrès a tanben de poders implicits venent de l'Article un de la Constitucion, seccion 8, clausula 18 (''Necessary and Proper Clause'') que permet al Congrès de "far totas las Leis que seràn necessàrias e que cal per menar cap a l'Execucion los çai dejós Poders, e totes los autres Poders aquistats per aquela Constitucion pel Govèrn dels Estats Units, o dins quin que siá Departament o Oficièr d'aquel." <ref name="tws2010Sep11t14xx"><cite class="citation news">Stephen Herrington (February 25, 2010). </cite></ref> Segon las interpretacions d'aquela clausula e d'aquela de Comèrci (''Commerce Clause''), fa la lista dels poders per regular lo comèrci, e d'afars coma McCulloch v Maryland, espandiguèron la portada de l'autoritat legislativa del Congrès al delà de çò que prescriu la Seccion 8.<ref name="tws2010Sep11t14yy"><cite class="citation news">[http://www.cbsnews.com/htdocs/supreme_court_interactive/framesource_timeline.html "Timeline"]. </cite></ref><ref name="tws2010Sep11vv"><cite class="citation news">Randy E. Barnett (April 23, 2009). </cite></ref> === Contraròtles e contrapeses === [[Fichièr:United_States_Capitol_seen_from_the_United_States_Supreme_Court,_Washington,_DC_-_20080326.jpg|vinheta|Vista dels Capitòli dempuèi lo bastit de la Cort Suprèma.]] Lo Representant Lee H. Hamilton explica cossí fonciona lo Congrès dins lo govèrn federal:<blockquote class=""> Per ieu la clau de compreneson es lo contrapes. Los fondators faguèron de grands esfòrces per que contrapesan las institucions las unas contra las autras—de poders oscillant entre tres brancas: Congrès, President, e Cort Suprèma; entre la Cambra dels Representants e lo Senat; entre lo govèrn federal e los Estats; entre d'Estats de talhas diferentas e de region amb d'interèsses diferents; entre los poders del govèrn e los drechs dels ciutadans, coma indicat per la Declaracion dels dreches ... Pas una partida del govèrn domina l'autre.<ref name="tws2010Sep11t14aa"><cite class="citation news">Lee H. Hamilton (2004). </cite></ref><sup class="reference" style="white-space:nowrap;">:6</sup> </blockquote>La Constitucion provesís de [[Separacion dels poders (EUA)|contraròtles e contrapeses]] entre las tres brancas del govèrn federal.<ref name="tws2010Sep11t14aa"><cite class="citation news">Lee H. Hamilton (2004). </cite></ref><ref>"The very structure of the Constitution gives us profound insights about what the founders thought was important... the Founders thought that the Legislative Branch was going to be the great branch of government." </ref> L'influéncia del Congrès sus la presidéncia vària segon los periòdes segon de factors coma lo lideratge del Congrès, l'influéncia politica del President, las circonstàncias istoricas coma la guèrra, e l'iniciativa personala dels membres del Congrès. L'impeachment d'[[Andrew Johnson]] fa la presidéncia mens poderosa que lo Congrès per fòrça ans après.<ref name="tws2010Sep11t14aa">{{cite news |author= Susan Sachs |title= Impeachment: The Past; Johnson's Trial: 2 Bitter Months for a Still-Torn Nation |work= The New York Times |date= January 7, 1999 |url= http://www.nytimes.com/1999/01/07/us/impeachment-the-past-johnson-s-trial-2-bitter-months-for-a-still-torn-nation.html |accessdate=September 11, 2010 }}</ref> Lo sègle XX e XXI vegèron un aument del poder presidencial amb d'òmes politics coma [[Theodore Roosevelt]], [[Woodrow Wilson]], [[Franklin Delano Roosevelt|Franklin D. Roosevelt]], [[Richard Nixon]], [[Ronald Reagan]], e [[George W. Bush]].<ref name="tws2010Sep11t14aa"><cite class="citation news">Lee H. Hamilton (2004). </cite></ref><ref name="kingwh"><cite class="citation news">Greene, Richard (January 19, 2005). </cite></ref> Los responsables de la branca executiva son sovent reticents a donar d'informacions sensiblas als membres del Congrès de crénher que l'informacion demòre pas secrèta; En cambi, sabent que pòt èsser cèc de l'activitat de l'executiu, lo membres del Congrès son mai susceptibles de se mesfisar de lors omològs de la agéncias de l'executiu.<ref name="tws2010Sep11922jm14"><cite class="citation news">Steven S. Smith; Jason M. Roberts; Ryan J. Vander Wielen (2006). </cite></ref> Fòrça accions de govèrn demandan un coordinacion subte entre diferentas agéncias, es un pretzfach del Congrès pòt pas far. Lo Congrès es lent, obèrt, divisat, e pas plan adaptat a l'accion mai rapida de l'executiu o per far un bon trabalh per vigilar una tala activitat, segon d'analisis.<ref name="tws2010Sep11jhgv"><cite class="citation news">Steven S. Smith; Jason M. Roberts; Ryan J. Vander Wielen (2006). </cite></ref> [[Fichièr:Senate_in_session.jpg|vinheta|Lo procés d' impeachment del President Clinton ien 1999, presidit per William Rehnquist.]] La Constitucion concentra de poders de ramandament al Congrès donant poder e obligacion a la Cambra dels Representants de realizar la destitucion a l'encòp d'agents de l'executiu e del judiciari per rason "Traïson, Corrupcion, e autres Crimes e Delicte grèus." L'''impeachment'' es una acusacion formala de l'activitat illegala d'un agent del govèrn civil o politic. Lo Senate a lo poder constitucional e es obligatat d'introduire totes los impeachments. Cal majoritat simpla a la Cambra per introduire en acusacion un agent; pasmens, una majoritat de dos tèrces al Senat per declarar la culpabilitat. Un agent declarat copable es sul còp remandat de son ofici; mai, lo Senat pòt condemnar l'acusat a èsser interdit d'exercici pel futur. Lo procediment d'impeachment pòt pas especificar mai qu'aquò; pasmens, un acusat pòt far fàcia a de penas penalas dins una cort de justícia ordinàrias. Dins l'istòria dels EUA, la Cambra dels Representants metèt en acusacion has impeached setze agent, que set foguèron condemnats. Un autre demissionèt abans que lo Senat realize lo poder. Sonque dos presidents foguèron mes en acusacion: [[Andrew Johnson]] en 1868 e [[Bill Clinton]] en 1999. Ambedós foguèron aquitats; dins l'afar Johnson, lo Senat manquèt de pauc lo vòte de dos tèrces. En 1974, [[Richard Nixon]] ne demissionèt après lo procediment d'impeachment al Comitat Judiciària de la Cambra. Lo Senat a una possibilitat fòrta de contrarotlar lo poder executiu que confirman los agents del Cabinet, los jutges, e d'autres nauts oficials "per e amb l'Avís e Cosent del Senat." Confirma fòrça nominacions presidencialas mas los refuses son rares. Mai, los tractats negociats pel President devon èsser ratificats per una majoritat dels dos tèrces al Senat per prene efièch. Alara, lo senators pòdon far pression al President abans un vòte clau; per exemple, la secretària d'Estat del President Obama, [[Hillary Rodham Clinton|Hillary Clinton]], buta sos ancians collègas d'aprovar un tractat sus las armas nuclearas amb Russia en 2010.<ref name="tws2010Sep11rr"><cite class="citation news">Charles Wolfson (August 11, 2010). </cite></ref> La Cambra dels Representants a pas dertle formal dins la ratificacion dels tractats ratificats, autra que emplir la vacança dins l'ofici del vicepresident;dins un tal cas, una majoritat vòta dins cada Cambra per demandar a confirmar la nominacion d'un vicepresident per un president.<ref name="tws2010Sep11bb6a"><cite class="citation news">John V. Sullivan (July 24, 2007). </cite></ref> En 1803, la Cort Suprèma (''Marbury v. Madison'') establís que lo Congrès pòt garantir pas un poder inconstitucional a la quita Cort. La Constitucion enóncia pas explicitament que las Corts pòdon exercir un contraròtle juridiccional; pasmens, la nocion que las corts pòscan declarar de leis inconstitucionalas èra una possibilitat dels paires fondators.<ref>{{Ligam web|url=http://www.cfif.org/htdocs/legal_issues/legal_updates/us_supreme_court/scalia-constitutional-speech.htm}}</ref> Los mejans de contraròtle judiciari significa que la cort Suprèma pòt anullar una lei del Congrès. Es un contraròtle fòrt per las corts de l'autoritat legislativa e limita plan lo poder del Congrès.<ref name="tws2010Sep11ss"><cite class="citation news">[http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0306.html "Decision of the Supreme Court in the Dred Scott Case"]. </cite></ref> Al meteis temps, la Cort Suprèma pòt espandre lo poder del Congrès per sas interpretacions constitucionalas. D'examens son menats per recampar d'informacions sus la necessitat d'una futura legislacion, per testar l'eficacitat de las leis ja passada, e s'enquestar sus las qualificacions e resultats dels membres e agents de las autras brancas. Los Comitats pòdon far d'audiéncias, e, se cal, constrénher de personas a far testimoniatge quand enquèstan de subjèctes qu'a lo poder per legiferar fasent de citacion a comparéisser.<ref name="tws28sep05"><cite class="citation news">Frank Askin (July 21, 2007). </cite></ref><ref name="tws2010Sep11dd"><cite class="citation news">Ben's Guide to US Government (2010). </cite></ref> Fòrça audicions del comitats son obèrtas al public; las audicions importantas son retransmesas suls media e transcrichs unes meses mai tard.<ref name="tws2010Sep11dd"><cite class="citation news">Ben's Guide to US Government (2010). </cite></ref> Lo Congrès, dins l'encastre de l'estudi sus la factabilitat de las leis e los afars enquestats, genèra una quantitat incredibla de mai d'un biais<ref name="tws2010Sep11ff"><cite class="citation news">United States government (2010). </cite></ref> Lo Congrès a tanben un ròtle de las eleccions presidencialas. Ambedoas Cambras se reünisson dins una session mixitat lo genièr seguent l'eleccion presidenciala per far lo compte dels vòtes, e i a de proceduras de seguir se pas cap de candidat atenguèt una majoritat.<ref name="tws2010Sep11bb6a"><cite class="citation news">John V. Sullivan (July 24, 2007). </cite></ref> Lo resultat màger de l'activitat del Congrès es la creacion de las leis,<ref name="tws2010Sep11cc"><cite class="citation news">112th Congress, 1st session (2011). </cite></ref> gaireben totas son contengudas dins lo Còde dels Estats Units, renjat per subjèctes alfabetics jos cinquanta títols presentant de leis "dins una formula concisa e utilizabla".<ref name="tws2010Sep11bb6x7"><cite class="citation news">John V. Sullivan (July 24, 2007). </cite></ref> == Estructura == Lo Congrès es destriat en doas cambras—La Cambra e lo Senat—e realiza lo pretzfach d'escriure la legislacion nacionala per un trabalh divisat en de comitats separats especializats en diferents subjèctes. De membres del Congrès son elegits per los pars per èsser membre dels comitats. E mai, lo Congrès a d'organizacions auxiliaras coma Government Accountability Office e Library of Congrès per ajudar a provesir l'informacion, e los membres de l Congrès a d'agents e oficièrs per los assistir. En mai, una granda industria de lobbyistas ajudan los membres a escriure la legislacion al nom dels interèsses de las entrepresas e del trabalh. === Comitats === [[Fichièr:Congress_Hall_committee_room_2.jpg|alt=Photo of a table with chairs.|vinheta|Pèça de l Segonda Comitat a la Cambra del Congrés a [[Filadèlfia|Filadèlfiia]]]] ==== Especializacions ==== L'estructura comitologica permet al membres del Congrès d'estudiar un subjècte particular intensament. Es pas gaire pevist qu'un membre siá expèrt sus totes los subjèctes dabans lo Congrès.<ref name="english-46">English (2003), pp. 46–47</ref> Amb lo temps, los membres desvolòpan una expertisa sus de subjèctes particulars e d'aspèctes legals. Los Comitats estúdian de subjèctes especializats e conselhan l'ensemble del Congrès sus las causidas e compromeses. La causida de las especialitats se influenciar pels electors de las circonscripcions, las questions regionalas d'importància, los antecedents e l'experiéncia.<ref>English, p. 46</ref> Los senators causisson sovent una especialitat diferenta d'aquela de l'autre Senator del meteis Estat per empachar l'encavalament.<ref>{{Cite book|author=Schiller, Wendy J.|title=Partners and Rivals: Representation in U.S. Senate Delegations|url=https://archive.org/details/partnersrivalsre0000schi|publisher=Princeton University Press|year=2000|isbn=0-691-04887-8}}</ref> ==== Poder ==== Los Comitats escrivon la legislacion. Pasmens se de proceduras coma lo procediment de peticion de descarga de la Cambra pòt presentar de projèctes de lei a la Cambra e passar per causa d'eficacitat los comentaris del comitat, son plan fòrça dificilas de realizar. Lo Comitat amb lo poders foguèron nomenats ''feus independents''. las matèrias Legislativa, vigilància, e prètzfachs d'administracion intèrnes son divisada en de centenat de comitats e soscomitats que recampan l'informacion, evaluan las alternativas, e identifican los problèmas.<ref name="House_Rules">[https://web.archive.org/web/20100423162313/http://www.rules.house.gov/archives/98-241.pdf Committee Types and Roles], Congressional Research Service, April 1, 2003</ref> Prepausa de solucions en consideracion pel Plen de la cambra.<ref name="House_Rules"/> Mai, realizan la foncion de vigilància de las brancas de l'executiu e enquèstan las accions reprensiblas.<ref name="House_Rules"/> ==== Agents ==== Al començament de cada session de dos ans la Cambra eligís un president que normalament presidís pas los debats mas servís de majoritat al líder del partit. Al [[Senat dels Estats Units d'America|Senat]], lo Vicepresident es ex officio ''president'' del Senat. Mai, lo Senat elegís un oficièr nomenat President pro tempore. ''Pro tempore'' es a dire ''pel moment'' e aquel ofici lo ten lo membre degan del partit majoritari e garda sa posicion fins a que lo partit ten lo contraròtle. Lo Senat eligís pas necessàriament un president novèl pro tempore a cada començament d'un Cogrès novèl. Dins ambedoas cambras, lo president de session es mai sovent un membre junior del partir majoritari qu'es nomenat que los membres novèls conescan las règlas de la cambra. === Servicis de sosten === ==== Bibliotèca del Congrès ==== [[Fichièr:Thomas_Jefferson_Building_Aerial_by_Carol_M._Highsmith.jpg|vinheta|Bibliotèca del Congrès a l'edifici Jefferson]] La Bibliotèca del Congrès foguèt establida per un acte del congrès de 1800. Èra d'en primièr basada dins tres edificis del puèg del Capitòli, mas tanben inclusís d'autres sites: lo Servici de la Bibliotèca Nacional pels Cècs Blind e Handicapats Fisics a Washington, D.C.; lo Centre de Conservacion Nacional Audiovisual Conservation a Culpeper, Virginia; una granda sèrva a Ft. Meade, Maryland; e mai. La bibliotèca conteniá fòrça libres de drech quand brutlèt après lo reid del partit britanic pendent la [[Guèrra de 1812|Guèrra of 1812]], mas la colleccion aumentèt quand lo Congrès autorizèt la crompa de la Bibliotèca privada de [[Thomas Jefferson]]. Una de las mission de l'institucion es de servir lo Congrès e sos agents e tanben lo public american. Es la bibliotèca mai granda del mond amb gaireben 150 milion ide referéncias inclusissent de libres, filmes, mapas, fotografias, musica, manuscrichs, grafics, e de materials en 470 lengas.<ref name="aboutLOC">[http://www.loc.gov/about/generalinfo.html General Information – About the Library (Library of Congress)]</ref> ==== Servici de recerca del Congrès ==== [[Fichièr:Congressional_Research_Service.svg|drecha|200x200px]] Lo Servici de Recèrca del Congrès provesís de recèrcas de detalhs, mesa a jorn e non-partisanas al senators, representants, e lors equipas per los ajudar a menar lor prètzfachs oficials. Provesís d'idèas per la legislacion, ajuda los membres a analisar los projèctes, aisina l'audiéncia del public, realiza de rapòrts, de consultacions sus de matèrias coma la procedura parlamentària, ajuda las doas cambras a resòlvre los desacòrds.<ref name="CRS Report about CRS">{{Ligam web|url=https://fas.org/sgp/crs/misc/RL33471.pdf}}</ref> ==== Burèl del Budget del Congrès ==== Lo Congressional Budget Office (CBO) es una agéncia federala que provesís de [[Economia|donadas economicas]] al Congrès.<ref>{{Cite book|last=Sullivan|first=Arthur|authorlink=Arthur O' Sullivan|title=Economics: Principles in action|publisher=Prentice Hall|year=2003|location=Upper Saddle River, New Jersey 07458|page=388|url=https://www.savvas.com/index.cfm?locator=PSZu4y&PMDbSiteId=2781&PMDbSolutionId=6724&PMDbSubSolutionId=&PMDbCategoryId=815&PMDbSubCategoryId=24843&PMDbSubjectAreaId=&PMDbProgramId=23061|isbn=0-13-063085-3}}</ref> Foguèt creat coma una agéncia non partisana e per un acte de 1974. Ajuda lo Congrès a estimar las intradas de las recèptas de ajuda al procediment de budgetizacion. Realiza de projeccions sus de matèrias coma lo deute nacional<ref>{{Ligam web|url=http://www.cbo.gov/aboutcbo/}}</ref> e tanben quant còsta la legislacion. Prepara per cada an las ''Perspectivas economicas e budgetàrias'', una mesa a jorn a mièja annada e escriu una ''Analisi de las proposicions budgetàrias del President'' pel Comitat del crèdit del Senat. ==== Lobbyistas ==== [[Fichièr:Tony_Podesta,_Senator_Kay_and_Chip_Hagan.jpg|alt=Photo of three people posing for a picture|drecha|vinheta|De Lobbyistas: Tony Podesta (esquèrra) amb l'anciana senatritz Kay Hagan e son espós.]] Los Lobbyistas representan diferents interèsses e a vegadas cercan a influenciar las decisions del Congrès que reaben lo besonhs de los clients. Lo grops de Lobby e lors membres a vegada escrivon la legislacion. En 2007 ái avi gaireben 17,000 lobbyistas federals Washington.<ref>{{Cite book|title=Washington Representatives|edition=32|date=November 2007|publisher=Columbia Books|location=Bethesda, MD|isbn=1-880873-55-9|page=949}}</ref> Explican lals legislators las tòcas de lors organizacions. Unes lobbyistas representon d'organizacions non lucrativas e trabalhan pro bono per la questions que los interessan personalament. ==== Polícia del Capitòli ==== === periòdes Partisanship e bipartisanship === Lo Congrès a alternat de periòdes de cooperacion constructius e de cooperacion e compromés entre los partits (''bipartisanship'') de periòdes de politica de polarizacions prigondas e e de combats fèrs (''partisanship''). Lo periòde après la [[Guèrra Civila Americana|Guèrra civila]] es marcat per un partisanship. Mai sovent es aisit pels comitats de cercar un acòrdi quand lo compromés es possible.<ref name="tws2010Sep11t14cc577">{{Cite book|title=The American Congress (Fourth Edition)|publisher=Cambridge University Press|pages=17–18|year=2006|url=https://books.google.com/books?id=fWpE_HxuxVEC&dq=Smith,+Steven+S.,+Jason+M.+Roberts,+and+Ryan+Vander+Wielen+%282007%29.+The+American+Congress&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|accessdate=September 11, 2010}}</ref> == Proceduras del Congrès == === Sessions === Lo tèrme del Congrès es divisat en doas "sessions", un cada an; lo Congrès e a vegadas son cridadas per de session especialas. La session novèla comença lo 3 de genièr de cada levat se lo Congrès ne decidís autrament. La Constitucion demanda que lo Congrès s'encontra al mens un còp cada an e permet pas qu'una cambra s'amassa fòra del Capitòli sens lo consent de l'autra cambra. === Sessions mixtas === La Sessions mixtas del Congrès dels EUA se debana en ocasions especialas que demandan un resolucion simultanèa de la Cambra e del Senat. Aquelas sessions se debanan per comtar los vòtes a l'eleccion presidenciala e lo discors del President sus l'Estat de l'Union. === Projèctes e resolucions === [[Fichièr:Private_Law_86-407.jpg|vinheta|Un Act del Congrès de 1960.]] [[Fichièr:US_House_Committee.jpg|drecha|vinheta|Lo comitat dels Sericis financièrs de la Cambra.]] == Nòtas == <references /> [[Categoria:Branca legislativa del govèrn dels Estats Units d'America]] [[Categoria:Parlament]] {{Paleta Govèrn dels EUA}} ige6zrug34xftxn53edmhvlakgchb4f 0 163591 2507862 2281879 2026-08-28T00:17:13Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507862 wikitext text/x-wiki La nòrma TEI es un ensemble de preconizacions (TEI ''Guidelines''<ref>http://www.tei-c.org/Guidelines/</ref>) qu'especifican de metòdes d'encodatge pels tèxtes que las maquinas pòdon legir, mai que mai en [[lingüistica]] e en [[sciéncias umanas]] e [[Sciéncias socialas|socialas]]. Aquelas preconizacions son redigidas per la TEI (''Text encoding initiative''<ref>https://web.archive.org/web/20150612040042/http://www.tei-c.org/index.xml</ref>), un consòrci que desvolopa e manten d'un biais collectiu de nòrmas per la representacion de tèxtes jos la forma numerica. Es una organizacion a tòca pas lucrativa compausada d'institucions academicas, de còlas de recèrca e d'especialistas individuals del monde tot<ref>https://web.archive.org/web/20150612040042/http://www.tei-c.org/index.xml</ref>. === Structura del format TEI === Dempuèi la version P4, la TEI es un jos-format del lengatge [[XML]]<ref>http://www.tei-c.org/Vault/P4/</ref>. Aquel utiliza de balisas qu'enquadran un tròç de tèxte e lo qualifican. Aquelas balisas pòdon aver d'atributs, obligatòris o facultatius, que precisan la qualificacion. Ex. : ''<pron notation="IPA">trænskrɪpʃən</pron>'' La balisa ''<pron>'' enquadra lo mot "trænskrɪpʃən", indicant qu'es una prononciacion. L'atribut "notacion", qu'a coma valor "IPA", indica qu'aquela prononciacion es transcriuta en [[Alfabet fonetic internacionau|Alfabet Fonetic Internacional]]. === Las preconizacions === Las TEI Guidelines an agut mantuna version : * TEI P1 (publicada en 1990) * TEI P2 (publicada en 1992-1993) * TEI P3 (publicada en 1994) * TEI P4 (publicada en 2002) * TEI P5<ref>http://www.tei-c.org/Guidelines/P5/</ref> (publicada en 2007) La version utilizada uèi es la TEI P5 v2.0.1, publicada en 2011. Definís un cèrt nombre de balisas adaptadas a l'etiquetatge de tèxtes numerics. Per cada balisa, prepausa d'unes atributs e balha d'exemples de valors que pòdon préner. Aquelas balisas son amassadas dins de moduls que correspondan a las diferentas utilizacions que se pòdon far de la TEI (poesia, transcripcions de discorses, diccionaris, manuscrits...). === Libertat d'utilizacion === Aquelas ''Guidelines'' son publicadas en open source. I podèm accedir en linha<ref>http://www.tei-c.org/release/doc/tei-p5-doc/en/html/</ref>, ne telecargar una version [[PDF|pdf]]<ref>http://www.tei-c.org/release/doc/tei-p5-doc/en/Guidelines.pdf</ref> o [[ebook]]<ref>http://www.tei-c.org/release/doc/tei-p5-doc/en/Guidelines.epub</ref>, ne far una còpia locala... D'efièit, la TEI vòl èstre un format obèrt que cadun pòt adaptar a sos projèctes<ref>http://www.tei-c.org/Guidelines/</ref> === Projèctes qu'utilizan la TEI === Numeroses projèctes dins lo monde an causit la TEI per encodar los lors tèxtes. Podèm citar : * ''British National Corpus''<ref>http://www.natcorp.ox.ac.uk/</ref> * ''Oxford Text Archive''<ref>http://ota.ox.ac.uk/</ref> * ''FreeDict<ref>http://freedict.org/</ref>'' * Otisses del [[Congrès permanent de la lenga occitana|Congrès Permanent de la Lenga Occitana]]<ref>https://web.archive.org/web/20161201094506/http://www.locongres.org/oc/lo-congres/tribalhs-deu-congres/formatatge-en-tei</ref> * ''Le Petit Larousse Illustré'' de 1905<ref>https://web.archive.org/web/20120829042548/http://dictionnaire1905.u-cergy.fr/</ref> * ''Base de Français Médiéval – Old French Corpus''<ref>http://txm.bfm-corpus.org/bfm</ref> * ''Perseus Project''<ref>http://www.perseus.tufts.edu/</ref> == Nòtas e referéncias == <references /> ejaa0fl9f80fopooxlti7snhxfzz1mz 0 164740 2507821 2432504 2026-08-27T20:31:15Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507821 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Manchester''' ({{AFI-oc|manˈtʃester}}; {{AFI|[ˈmæntʃᵻstər, -tʃɛs-]|En-gb-Manchester.ogg|leng|lenga=en}})<ref>{{Ref-libre |cognòm=Wells |nom=John C. |an=2008 |títol=Longman Pronunciation Dictionary |url=https://archive.org/details/longmanpronuncia0000unse |edicion=3a |editor=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref>{{Ref-web |cognòm=Roach |nom=Peter |títol=Cambridge English Pronouncing Dictionary |url=https://archive.org/details/englishpronounci00dani |an=2011 |edicioon=18th |luòc= Cambridge (UK) |editor=Cambridge University Press |isbn=9780521152532}}</ref> es una vila del nòrd-oèst d'[[Anglatèrra]], amb una populacion de 503 000 abitants.<ref>{{ref-web|url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |títol=2011 Table 2 Local and unitary authorities with the highest growth in population, 2001 and 2011 |consulta=17/11/2013 |obra=Census - Population and Household Estimates for England and Wales, March 2011 |editor=Office for National Statistics |data=16/7/2012 |llengua=anglès }}</ref> Es lo centre de la segonda aglomeracion urbana del [[Reialme Unit]], l'airal conegut coma [[Grand Manchester]], amb un total de 2 553 379 abitants en 2011.<ref>{{ref-web|url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/mapped-population-hits-a-high-as-thousands-864512 |títol=Mapped: Population hits a record high as thousands flock to Manchester MEN |consulta=20/11/2013 |obra= |editor=Manchester Evening News |data=16/7/2011 |llengua=anglès }}</ref> D'aqueste airal metropolitan ne'n fan partida d'autras vilas coma Bury, [[Wigan]], [[Bolton (Anglatèrra)|Bolton]], Salford, o Stockport. Es situada a 57 [[quilomètre]]s a l'èst de [[Liverpool]], a 67 km a l'oèst de [[Leeds]] e a 328 km al nòrd de [[Londres]]. Istoricament la major part de la ciutat faguèt partit del comtat de [[Lancashire]], amb las zonas situadas al sud del [[riu Mersey]] al comtat de [[Cheshire]]. Manchester es un important centre artistic, financièr, de mejans de comunicacion e d'educacion superiora. Es la tresena vila mai visitada del Reialme Unit pels toristas. Es lo sèti de doas equipas de la [[Premier League|Primièra Liga]]: lo [[Manchester United]] e lo [[Manchester City]]. Manchester tenguèt un grand ròtle durant la [[Revolucion industriala]]. Al sègle XIX venguèt lo principal centre internacional de la fabricacion textila e de fial de [[coton]] e prenguèt l'escais "Cottonopolis". Lo centre de la ciutat es marcat a la lista del [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat]] de l'[[UNESCO]], degut principalment a la ret de canals e de molins construits durant los [[sègle XVIII|sègles XVIII]] e [[sègle XIX|XIX]]. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Vila d'Anglatèrra]] k6dqav4n5po3fndqackwhwaygugd0w5 0 164746 2507828 2492477 2026-08-27T20:38:40Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507828 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | lenga =Alemannisch |nomnatiu=Alemannisch | país = [[Soïssa]], [[Alemanha]], [[França]], [[Àustria]], [[Liechtenstein]], [[Itàlia]] |mapa = Schwäbisch-Alemannisches_Mundartgebiet.PNG | personas = | n = | tipologia = | fam1 = [[Indoeuropèu|Lengas indoeuropèas]] | fam2 = [[Lengas germanicas]] | fam3 = [[Lengas germanicas occidentalas]] | fam4 = [[grop germanoneerlandés]] | fam5 = [[Naut alemand]] | fam6 = [[Alemand superior]] | status = | academia = | iso-1 = | iso-2 =gsw | iso-3 =gsw | iso-6 =gsw | iso-6P = | grop = | mòstra = | espandida = | tipe = |iso2=gsw |iso3=gsw |ietf=gsw |imatge=Charte Alemannisch korrigiert 4.svg }} L''''alamanic'''<ref>{{Ref-web|autor=[[Conselh de la Lenga Occitana]]|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|url_accès=pdf|pagina=131}}</ref><ref>{{Ref-web|autor=[[Academia Occitana-Consistòri del Gai Saber]]|títol=Diccionari General de la Lenga Occitana|url=https://www.academiaoccitana.eu/diccionari/DGLO.pdf|url_accès=pdf|pagina=39}}</ref> (autonim: ''Alemannisch'', [{{API|alɛˈman(ː)ɪʃ}}] {{Àudio|De-Alemannisch.ogg}}) es un grop de [[Dialècte|dialèctes]] de la branca del naut alemand parlats en [[Soïssa]] (Soïssa alemanica), dins lo sud-oèst d'[[Alemanha]] ([[Baden-Württemberg|Bade-Würtemberg]] e [[Bavièra]]), en [[França]] ([[Alsàcia]] e País de Falsborg, dins l'oèst d'[[Àustria]] ([[Vorarlberg]] e Reutte), en [[Liechtenstein]] e dins lo nòrd d'Itàlia ([[Piemont]] e val del Lys), per 6,5 milions de personas<ref>{{ethnologue|gsw}}</ref>. Istoricament l'alamanic es un ensemble de lengas que se desvolopèt dins lo bacin de poblament dels [[Alamans (pòble)|alamans]]. L'airal lingüistic dels alamans, nomenat Alemània correspond al perlongament istoric de la província romana de [[Germània superiora]]. == Preséncia == Gaireben cada locutor de l'alamanic parla l'alemand a un nivèl correspondent a aquel de l'alamanic. En Soïssa, l'alamanic se difusa en mai dins las regions ont lo [[romanch]] es parlat. La populacion i es sovent bilingüa o parla pas que l'alamanic. Segon un recensament de 1936, 84 % de la populacion [[Alsàcia|alsaciana]] parlava l'alamanic. En 1984, los alsacians èran pas mai que 13,1 % a parlar alamanic dins lo departament del [[Naut Ren]] e 20 % dins lo del [[Bas Ren]].<ref>[[#Noth|Noth]], p. 177</ref> Tot parièr, en Baden, l'alamanic es en via de disparicion, subretot dins las vilas, ont los joves parlan una lenga pròche de l'[[alemand]] estandard, amb un pichon accent alamanic. L'alamanic es tanben parlat fòra d'Euròpa, a Colonia Tovar, en [[Veneçuèla]]. == Sosgrops == [[Fichièr:Alemannic-Dialects-Map-French.png|vinheta|L'airal de difusion tradicionala dels signes dialectals d'alemand superior occidental (alamnic) als sègles XIX e XX.]] Mai sovent, se devesís los dialèctes alamanics en quatre grops (entre parentèsis l'apelacion en alemand estandard): * soabe (''Schwäbisch'') * bas alamanic (''Niederalemannisch'') * naut alamanic (''Hochalemannisch'') * alamanic superior (''[[:de:Höchstalemannisch|Höchstalemannisch]]'') Aqueles grops tenon eles meteis de sosgrops, portant sovent un nom derivat de lor region, a vegada amb de frontièras pas plan claras e controversiadas. I a tanben d'autras divisions, per exemple l'alamanic oriental e occidental, la frontièra essent entre lo plural dels verbs presentant una sola forma a l'oèst (exemple: ''mir mache, ihr mache, sii mache'') e doas a l'èst (''mir mache, ihr mache'''t''', sii mache''). En mai, n'i a que senomenan ''Badisch'' (badés), ''Schwizerdütsch'' (soís alemanic), ''Elsàssisch'' (alsacian), que, pasmens se plan coneguts, son pas corrèctes d'un punt de vista linguistic, car los dialèctes que i apartenon son pas dins lo meteis dels quatre sosgrops (soabe, bas alamanic, naut alamanic, alamanic superior). Atal, la majoritat dels dialèctes en Alsàcia apartenon al bas alamanic alara qu'una partida al tèrme sud èst es naut alamanic. Aqueles dos dialèctes pòdon pas èsser gropats jol l'apelacion d'«alsacian» qu'i a tanben de dialèctes apartenent a aqueles grops, parlats fòra d'Alsàcia. Ne va çò meme amb lo «soís alemand» (o soís alamanic) que los dialèctes apartenon als tres grops ''bas alamanic'', ''naut alamanic'' e ''alamanic superior'', e lo ''badés'' que regropa de dialèctes del bas e del naut alamanic. == Noms == === Etimologia === Lo tèrme ''alamanic'' foguèt introduch als Temps Modèrnes per [[Johann Peter Hebel]], autor del libre ''Allemannische Gedichte'' (Poèmas alamanics). {{Blòc de citacion|Lo dialècte, dins lo qual aquestes poèmas son escrits pòt justificar lor denominacion. Es parlat a Ren entre Fricktal e l'ancian Sundgau, e tanben —amb qualques divergéncias— fins als Vòges e Alps e dins la Sèlva Negra, en mai dins una partida granda de Soabia|Johann Peter Hebel|<ref>{{Ref-libre |cognòm=Hebel |nom=Johann Peter |títol=Allemannische Gedichte |data= Lahr 1984}}</ref>}} En lingüistica, lo nom foguèt utilizat a partir dels sègles XIX e XX. La denomacion proven de l'antic pòble dels [[Alamans (pòble)|Alamans]], que s'èran establits al primièr millenàri mai o mens dins la region ont se parla actualament l'alamanic. === Denominacions popularas === La denominacion «alamanic» es plan coneguda en Baden e dins lo [[Vorarlberg]], a vegada utilizat unicament per designar lo sieu dialècte. En Soïssa, Alsàcia e Soabia, es subretot utilizat en lingüistica e sovent remplaçat per ''Soís alamanic/Soís alemand'', ''Alsacian'', o encara ''Soabe'' dins la lenga correnta. e mai la denominacion pòt èsser mai precisa coma ''Berndütsch'' (literalament alemand de Bèrna), «Markgräflerisch» (pel dialècte dins lo país entre las vilas de [[Friborg de Brisgòvia]] e Lörrach), «Vorarlbergisch» (vorarlbergés), etc. [[Fichièr:Karte Schweizer Sprachgebiete 2026.png|vinheta|Los airals linguistics de Soïssa en 2026.]] [[Fichièr:Dialectes Alsace.PNG|vinheta|L'alamanic en Alsàcia (zonas verdas).]] [[Fichièr:Dialectes de Moselle.svg|vinheta|L'alamanic en Mosèla (zonas verdas).]] == Diferéncia amb l'alemand estandard == * Sovent, las vocalas longas '''i, u''' e '''ü''' venon de diftongs '''ie, ue''' respectivament '''üe'''. Exemples: ''wie, gut, grün'' [viː, guːt, gʀyːn] > ''wie, guet, grüen'' [vɪ̯ə, gʊ̯ət, grʏ̯ən]. En Alsàcia, dins la vila de Basilèa e dins una granda partida dels dialèctes en Alemanha, se dich '''ie''' puslèu que '''üe'''. Mai, en Alsàcia e a l'entorn de Lörrach, se duch '''üe''' puslèu que'''ue'''. En soabe, se dich puslèu '''ia''', '''ua''' e '''ia''' respectivament.<br>Una marida prononciacion dels difthongs pòt provocar una ambigüitat: '''wie''' (cossí, coma) e '''Wii''' (vin) * En mai, i a en Baden e en Soïssa occidentala de regions ont las vocalas longas que venon pas un diftong son dubèrtas, es a dire prononciadas [ɪː, ʊː, ʏː] puslèu que [iː, uː, yː]. * Los diftongs alemands '''au, ei''' et '''eu/äu''' venon mai sovent '''u, i''' e '''ü''', prononciats coma [u(ː), i(ː), y(ː)], dins gaireben totes los mots. Lo soabe levat. * En Alsàcia, a Basilèa, en Soabia e en Baden septentrional, las vocalas arrondidas son deslabializadas. * En alamanic del sud, es a dire en naut alamanic e en alamanic superior, la consona '''k''' alemanda ven dins la fòrça mots '''ch''' [x] o [kx]; a l'interior dels mots, se trapa pas que [kx]. * La consona '''n''' a la fin dels mots desapareis. * La vocala '''e''' a la fin dels mots o dels prefixes sovent ven '''i''' o desapareis complètament. pasmens, i a tanben fòrça escasenças ont es pas cambiada. * I a pas mai de preterit (remplaçat pel perfach), de plus que perfach (remplaçar pel perfach o lo perfach II) e lo futur (remplaçat pel present). E mai, lo subjonctiu existís qu'amb de verbs auxiliars. * Lo genitiu es remplaçt (a causida) per un dels torns seguents: ''dem Ma sis Hus'' (es dire possessor al datiu - pronom possessif - objècte possedat) o ''s Hus vom Ma'' (es dire objècte possedat - preposicion ''von'' - possessor al datiu) per l'alemand estandard ''das Haus des Manns'', es dire ''l'ostal de l'òme''. E Mai, i a fòrça vocabulari diferent d'aquel de l'alemand; sovent, i a de fòrta diferéncias entre las regions. == Ortografia == Existís pas d'ortografia uniformament utilizada o estandardizada per l'alamanic. La majoritat dels alamanics se basa sus aquela de l'alemand estandard per perdre lo lector. Per exemple, los digrafs e trigrafs (tz, ch, sch) e lo redoblament de las consonas après de vocalas cortas son d'elements venent de l'ortografia estandardizada alemanda que son normalament utilizada en alamanic. D'autres autors desconselhan de se basar sus l'alemand estandard. Lo libre ''Schwyzertütschi Dialäktschrift'' («Escritura dialectala pel soís alamanic»), qu'es l'obratge sus l'escritura alamanica adaptat melhor, introduch una ortografia que paréis pas mai a l'alemand estandard: * dobla totas las vocalas e consonas longas, mas pas las consonas après una vocala per indicar qu'aquela vocala es corta * utiliza l'accent greu sus las vocalas dubèrtas * introduch de letras novèla (per exemple ʃ) e de digrafs novèls (''cch'' per perlongar ''ch'').<ref>{{Ref-libre|cognòm=Dieth|nom=Eugen|títol=Schwyzertütschi Dialäktschrift: Leitfaden [einer einheitlichen Schreibweise für alle Dialekte]|isbn=3226007319|editor=Orell & Füssli|data=1938}}</ref> Lo doblament de las vocalas es sovent utlizat pels escrivans alamanics. Pasmens, pas gaire q'aqueles utilizan d'accents o d'autres caractèrs especial levat ⟨ä⟩, ⟨ö⟩, ⟨ü⟩, ⟨ß⟩ que son utilizats per l'alemand estandard (lo darrièr dels quatre caractèrs es utilizat exclusivament en Soïssa). Los digrafs e caractèrs complètament novèls son gaireben jamai utilizats. Pels dialèctes d'Alsàcia, existís tanben un metòde nomenat Orthal. == Bibliografia == * {{Ref-libre |cognòm=Noth |nom=Harald |títol=Alemannisches Dialekthandbuch vom Kaiserstuhl und seiner Umgebung |an=1993 |editor=Schillinger |isbn=9783891551516 |ref=Noth}} * {{Ref-libre |cognòm=Bazydlo |nom=Cezary |títol=Deklinationsklassen der Substantive in den oberdeutschen Dialekten (Alemannisch, Schwäbisch und Bairisch) |an=2004 |editor=GRIN Verlag |isbn=9783638272179}} * {{Ref-libre |cognòm=Künzig |nom=Johannes |títol=Die alemannisch-schwäbische Fasnet |url=https://archive.org/details/diealemannischsc0000kunz |an=2006 |editor=Rombach |isbn=9783793002666}} * {{Ref-libre |cognòm=Krier |nom=Fernande |títol=La zone frontière du francoprovençal et de l'alémanique dans le Valais |volum=1 |an=1985 |editor=H. Buske |isbn=9783871187063}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{Autoritats}} {{Portal Lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga d'Alemanha]] [[Categoria:Lenga d'Àustria]] [[Categoria:Lenga d'Itàlia]] [[Categoria:Lenga de Soïssa]] [[Categoria:Lenga de Liechtenstein]] 8fi52po30w9a3a4xvh124kzod7z7eu5 0 165264 2507748 2417620 2026-08-27T19:27:01Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507748 wikitext text/x-wiki Lo '''pas de Naurosa''', o tanben '''còl del Lauragués''', es un pas geografic (o còl) de 189&nbsp;mètres d’altitud en [[Lauragués]] ([[Lengadòc]]) situat sus la comuna de [[Montferrand (Aude)|Montferrand]] ([[Aude (departament)|Aude]]) en [[Region francesa|region]] [[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. == Toponimia == Las fòrmas ancianas son : ''Rupis de Naurosa..., de Nauroza'' al sègle XV<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 272, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f364.item.texteImage </ref>. == Geografia == Lo pas de Naurosa es situat al tèrme dels departaments franceses de la [[Nauta Garona]] e d'[[Aude (departament)|Aude]] sus l'[[aigavèrs]] entre l’[[ocean Atlantic]] e la [[mar Mediterranèa]], Constituís lo punt mai naut del [[Canal de las Doas Mars|canal de la doas Mars]], que permet de religar Atlantic e Mediterranèa, e separa lo [[Massís Central|Massís central]] (al nòrd), dels [[Pirenèus]] (al sud). Es pròche d'[[Avinhonet de Lauragués]] e de [[La Bastida d'Anjau]], sus la comuna de [[Montferrand (Aude)|Montferrand]]. Las esclusas mai pròchas del pas de Naurosa son l'esclusa de l'Ocean costat ocean Atlantic e l'esclusa de la Méditerranèa costat mar Mediterranèa. == Istòria == Aquel pas es conegut dempuèi l'Antiquitat. [[Estrabon]], [[Geografia|geograf]] [[Grècia|grèc]], aviá nomenat aquel pas l'istme gallés, e la ''[[Via aquitània|Via Aquitania]]'', [[via romana]] ligant [[Narbona]] a [[Tolosa]], i passava. Constituís la pèça màger de [[Canal de las Doas Mars|canal de las doas Mars]] de [[Pèire Pau Riquet|Pèire Paul Riquet]]. Qu'es lo punt mai naut del trajècte, que demanda un apòrt en aiga de contunh per provesir lo canal. L'engenhaire Riquet aguèt l'idèa de prene las aigas de la [[Montanha Negra]] e de las menar fins al còl. Faguèt bastir lo [[lac de Sant Ferriòl]] près de [[Revèl]] e la [[Rigole de la plaine|regòla de la plana]] que mèna l'aiga dempuèi lo lac fins al canal al còl de Naurosa. Ambedoas partiadas de canal arriban al bacin de Naurosa per doas esclusas: l'esclusa de l'Ocean e l'esclusa de la Mediterranèa. Quand lo bacin foguèt abandonat, s'escavèt lo canal de partatge e las esclusas de l’Ocean e de la Mediterranèa foguèron alunhadas.{{Imatge panoramic|Panorama partage des eaux.jpg|1100|La rigòla de la plana desboca dins lo canal de las doas Mars al nivèl del pas de Naurosa.}}En [[1825]], los eritièrs de Riquet faguèron erigir un obelisc al pas de Naurosa (<data class="p-name" id="226" value="Obélisque de Riquet"></data><data class="p-latitude" id="227" value="43.352361">{{Coor dm|43.352361|N|1.826981|E|type:landmark_region:FR}}</data><data class="p-longitude" id="231" value="1.826981"></data>) per marcar la simbolica del luòc. Es quilhat près de l'emplaçament de l'anciana restanca exagonala abandonada unas annadas après la construccion del canal a causa de son ensablament recurrent. == Nòta e referéncias == {{Reflist}} == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20170501023124/http://www.canaldumidi.com/Lauragais/Naurouze/Naurouze.php Pas de Naurosa] sul site de [http://www.canaldumidi.com Canal de las doas Mars<br> ] == Vejatz tanben == * [[Lauragués]] [[Categoria:Via Tolosana]] i1pak4k6ho7u4en1dilvjv6is8zdtjx 0 165266 2507660 2439515 2026-08-27T14:09:43Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507660 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lac | nom=Lac de Sant Ferriòl | imatge=Lac_de_Saint-Féréol_1.JPG | estat=[[França]] | país=[[Occitània]] | tipe=Lac de restanca | superfícia=67 | volum=6000000 | latitud =43/26/15/N | longitud=2/1/18.01/E | altitud= | prigondor= | alimentacion=Rigòla de la Montanha | emissari=[[Laudòt]] }} Lo '''lac de Sant Ferriòl''' es un lac de retenguda dins la [[montanha Negra]] situat sus [[Laudòt]], dins los departaments franceses de la [[Nauta Garona]], de [[Tarn (departament)|Tarn]] e d'[[Aude (departament)|Aude]] en region [[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. Aumentat per la rigòla de la montanha passant per la traucada dels Capmases, es la restanca màger per provesir en aiga lo [[canal de las Doas Mars]]. == Geografia == Lo lac es situat dins la [[montanha Negra]] en partit sus Sant Ferriòl, comuna de [[Revèl]] ([[Nauta Garona]]), una segonda partida sus la comuna de [[Sorese]] ([[Tarn (departament)|Tarn]]), una tresena partida sus la comuna de [[Vaudrulha]] ([[Nauta Garona]]) e una derrièra partida sus la comuna dels [[Les Brunèls|Brunèls]] ([[Aude (departament)|Aude]]). Un barratge situat dins la comba de Vaudrulha sus una barra rocasuda permet de restancar las aigas del lac. == Istòria == [[Fichièr:Riquetstele.jpg|esquèrra|vinheta|Estèla dedicada a Pèire Paul Riquet près du lac de Sant Ferriòl]] Aquela [[Paissièra|restanca]] foguèt bastida per [[Pèire Pau Riquet]] entre [[1667]] e [[1672]] per provesir en aiga lo [[Canal de las Doas Mars|canal de la doas Mars]] mejans la rigòla de la plana, nom donat al bessal que davala fins al [[pas de Naurosa]]. Mas lo volum de la retenguda demora insufisent. Après sa virada d'inspeccion en 1685, [[Sébastien Le Prestre de Vauban|Vauban]] decidís d'escavar la traucasa dels Campmases e d'auçar la retenguda per crear una sèrva d'aiga sus 67&nbsp;ha e d’una cabença de 6 milions de mètres cubics. Al sègle XIX, se tornèt far las tampas de la passièra a l'identic en [[bronze]]. Permeton de contraròtlar lo debit d'aiga a la sortida an las meteissas caracteristicas que las ancianas mas amb una capacitat mai granda<ref>''Michel Cotte'', « Canal du Midi, merveille de l'Europe », édition Belin Herscher, 2003, {{ISBN|2-7011-2933-8}}, page 116</ref>. En [[1900]], après la crompa per l'Estat del [[Canal de las Doas Mars|canal de las doas Mars]], fòrça tèrras se tornan vendre coma las 200 ectaras bosacadas a l'entorn del lac. Una « Societat immobiliària de la Montanha Negra » volgava i far bastir un centre de léser amb ostalariá, un [[casinò]] e un lotejament pel torisme. Mas lo projècte merma e lo lac ven en [[1930]] un centre de léser mai modèste amb de tennís, vela e [[natacion]]<ref>''Michel Cotte'', « Canal du Midi, merveille de l'Europe », édition Belin Herscher, 2003, {{ISBN|2-7011-2933-8}}, page 134</ref>. Dempuèi 1997, es inscrich als [[Monument istoric en França|monuments istorics]]<ref>{{Base Mérimée|PA31000008}}</ref> de França. == Descripcion == Una restanca, la primièra d'aquel tipe d’[[Euròpa]] d'aquela importança<ref>Source Midi-Pyrénées info n⁰47 page 22 et 23</ref>, es edificada amb tres parets: un primièr en amont de 29,25&nbsp;m de naut e de 3,90&nbsp;m d'espessor, puèi un segond de 871&nbsp;mètres de longor sus 35&nbsp;mètres de nautor e 10&nbsp;m d'espessor e fin finala un tresen en aval de 29,25&nbsp;m de naut e 2,80&nbsp;m d'espessor. Aqueles parets son constituits de granit talhat. Entre cada paret, un espaci de 60&nbsp;mètres de larg es emplit de brisum de ròca e d'[[argila]]. Mai, quatre sosterrens permeton d'accedir a las tampas e canèlas de sortida<ref>Corinne Labat et Gilles Bernard, ''Le Canal du Midi, du {{XVIIe}} au {{XXIe siècle}}'', Éd. </ref>. Una rigòla de contorn es escavada al sud del bacin de retenguda per permetre vojar lo demai d'aiga cap al Laudòt. == Activitats toristicas == [[Fichièr:Lac_de_Saint-Féréol_2.JPG|vinheta|Banh dins lo lac Sant Ferriòl]] Un musèu bastit près de la passièra permet de descobrir l'istòria de la construccion del canal de la doas Mars<ref>[https://web.archive.org/web/20170707014636/http://museecanaldumidi31.blogspot.fr/ Musée et Jardins du Canal du Midi]</ref>. * Pesca esportiva o de léger * [[Natacion|Banh]] * Vela == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20170501023353/http://www.canaldumidi.com/Montagne-Noire/Saint-Ferreol/Saint-Ferreol.php Bacin de Sant Ferriòl] sul [http://www.canaldumidi.com/ canaldumidi.com] == Vejatz tanben == * [[Canal de las Doas Mars|Canal de las doas Mars]] * [[Pèire Pau Riquet|Pèire Paul Riquet]] * Traucada dels Campmases * Rigòla de la montanha == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} [[Categoria:Estanh d'Aude]] 3n9ybex1x5dheeq3z42msnzetqry172 0 165580 2507758 2183193 2026-08-27T19:33:05Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507758 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat|nom=Aristarc de Samos|imatge=Aristarchus van Samos, atlas of Cellarius (1646).jpg|legenda=Representacion del sègle XVII d'Aristarc de Samos tirat de l'atlas celèst d'[[Andreas Cellarius (astronòma)|Andreas Cellarius]].|datadenaissença=v. [[-310]]|luòcdenaissença=[[Samos (illa)|Samos]]|paísdorigina=[[Grèce antica]]|datadedecès=v. [[-230]]|profession=[[Astronomia]], [[matematicas]]|institutions=|diplôme=|directeur thèse=|étudiants thèse=|renommé pour=Théorie de l'[[héliocentrisme]], [[astronomie de position]]|prix=|notes=|signature=}} '''Aristarc de Samos''', (en [[Grèc (lenga)|grèc]] ''Ἀρίσταρχος''), nascut a [[Samos (illa)|Samos]], en [[Grècia]], es un [[Astronomia|astronòma]] e [[Matematicas|matematician]] nascut vèrs lo començament del sègle III AbC, benlèu vèrs [[-310|310 AbC.]], e mòrt benlèu vèrs [[-230|230 AbC.]], mas se sap pauc de sa vida. D'escriches nos parvenguèt sus l'obratge ''Sus las dimensions e las distàncias del Solelh e de la Luna'', lo mai ancian conegut al subjècte, ont realiza per aquelas mesuras de metòdes [[Geometria|geometrics]]. Jamai se fa mencion de son [[eliocentrisme]] que coneissèm subretot mercé a un passatge de ''[[L’Arenari]]'' ont [[Arquimèdes]] descriu l'ipotèsi d'Aristarc: lo Solelh e las estelas « fixas » immobilas, e la Tèrra virant sus ela meteissa e se desplaçant sus un cèrcle centrat sul Solelh. A una epòca ont, segon Arquimèdes, gaireben totes los astronòmas aderissián al [[geocentrisme]], es a dire la Tèrra immobila, sembla que l'ipotèsi eliocentrica d'Aristarc venguèt pas al vam. Segon [[Vitruvi]], Aristarc tanben auriá inventat del [[Scaphé|scafi]], una [[Mòstra de solelh|mòstra de sol]]<nowiki/>elh emisferica. == Biografia == Las informacions biograficas sus Aristarc son raras. La mai precisa ven de [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]], qu'escriu dins l'[[Almagèst]] (III, 1) qu'Aristarc obsèrva lo [[solstici]] d'estiu de l'annada [[-280|280 AbC.]]<ref name="Evans67">{{harvsp|Evans|1998|p=67}}.</ref>. [[Aèti (doxograf)|Aèti]]<ref>segon [[Estobèu]], ''Eclogæ physicæ et ethicæ'', I</ref> lo dich discípol de [[Estraton de Lampsac]], çò que podèt se passar o a [[Alexàndria]], ont Estraton èra preceptor puèu conselhièr de Ptolemèu II Filadèf, o a [[Atenas]] ont Estraton prenguèt ensegida lo cap del [[Licèu (Grècia antica)|Licèu]]<ref>{{harvsp|Mickelson|2007|p=59}}</ref>{{,}}<ref name="Evans67" />. Per la citacion d'Arquimèdes se sap que l'escrich d'Aristarc sus l'ipotèsi eliocentrica, data d'abans l'[[Arénaire|Arenari]]. D'aqueles elements se pòt deduire qu'Aristarc èra de segur actiu vèrs 280 AbC.<ref>{{harvsp|Duhem|1913|p=418}}</ref>, nascut gareben al començament del sègle III AbC.<ref name="Evans67" />, [[Thomas Heath]] presisa qu'Aristarc deguè viure entre 310 e 230 AbC.<ref>{{harvsp|Heath|1913|p=299}}.</ref>. == Lo matematician e l'astronòma == Las mesuras d'Aristarc dels diamètres de la [[Luna|Lunea]] e del [[Soleu|Solelh]], al respète d'aque de la Tèrra, e de la distància de la Tèrra al Solelh, al respècte de la Tèrra a la Luna, son remarcables mai per lor ingeniositat e los metòdes matematics utilizats que per lor exactitud<ref>{{fr}} [http://www-istp.gsfc.nasa.gov/stargaze/Farist.htm Explicacion dels calculs surl site de la NASA]</ref>. Aristarc de Samos aviá ja observat que la Luna pren gaireben una ora per percorrir una distància egala e son diamètre. Obsèrva d'un costat que los [[Ellipsi|eclipsis]] de Luna duran doas oras. Se'n conclutz que la luna demora ''entièrament'' dins lo ''cilindre'' d'ombra de la Tèrra pendent doas oras e dedutz alara que lo diamètre d'aquel cilindre es egal a tres diamètres de Luna. Ne conclutz que le diamètre de la Tèrra es tres còp mai grand qu'aquel de la Luna, es mai precisament 3,7 còps mai grand qu'aquel de la Luna. Estima enseguida jos quin angle se vei la Luna de la Tèrra. Tròba {{Unité|2|°}}. Pasmens se lo resultat du calcul d'Aristarc siá pas donat pels tèxtes, es aisit de'n deduire que per el la distància Tèrra-Luna mesura entre 22,5 e 30 diamètres lunars. Enseguida, aquela distància Tèrra-Luna mesura unes 19 rais terrèstres (60,2 en realitat). Lo procediment es ingenhós, mas la metòde e los calculs patisson de fòrça imprecisions. D'en primièr e sobretot, lo diamètre angular de la luna es plan subrestimat ({{Unité|2|°}} contra {{Unité|0.5|°}}). Enseguida, aquel angle es observat dempuèi la superfícia de la Tèrra, alara que lo rai de l'orbita part de son centre (l'eliminacion d'aquela aproximacion demanda de calculs trigonometrics) e lo diamètre de l'ombra de la Tèrra sus la Luna es superior a son estimacion. D'autras aproximacions an una influéncia mendre sul resultat : la valor de π es pauc precisa a l'epòca<ref>Aquela valor serà afinada per Arquimèdes, puèi per Iparc.</ref> e l'ombra de la Tèrra es considerada coma cilindrica, alra qu'es en realitat conica<ref>Amb l'estrech de l'angle a la cima del còn, aquela objeccion classica es qualificada de « pedantisme matematic » per {{ouvrage|lien auteur1=Otto Eduard Neugebauer|nom1=Neugebauer|lang=en|titre=A history of ancient mathematical astronomy|lieu=Berlin ; New York|éditeur=Springer-Verlag|année=1975|passage=643}}</ref>. Lo diamètre de la Tèrre val 3,7 diamètres lunaes e non pas 3, mas l'essencial de la diferéncia ven de l'imprecision de l'observacion e non pas del caractèr conic de l'ombra. Un calcul mai precís se podava realizar a son epòca e foguèrt menat per [[Iparc (astronòma)|Iparc]] (v. 190 a 120 AbC.). Mas per Aristarc, qu'èra encora un filosòf-astronòma, la metòda (geometrica) aviá fòrça mai d'importança que lo resultat (aritmetica)<ref>Lo fach qu'Aristarc se dona pas la pena de liurar los resultats de sas construccions es plan significatiu a aquel subjècte.</ref>. Mai, segon [[Otto Eduard Neugebauer|Neugebauer]]<ref>{{harvsp|Neugebauer|1975|p=642-643}}</ref>, l'angle de {{Unitat|2|°}} es pas qu'una valor non mesurada utilizada per la comoditat de l'expausat, car es aisit d'obténer una mesura plan melhora; e Arquimèdes, segon la meteissa font, afirma qu'Aristarc considerava 1/{{Unité|2|°}} coma la valor reala d'aquel angle. Dins aquelas condicions, la metòda d'Aristarc donariá una distància Tèrra-Luna de 80 rais terrèstres. Per la distància Tèrra-Solelh (T-S), obsèrva la Luna pendent un dels seus quartièrs exactes. L'angle Tèrra-Luna-Solelh es alara drech. Tèrra, Luna e Solelh dessenha un triangle rectangle TLS, rectangle en L. Li sufís alara de mesurar l'angle Solelh, Tèrra, Luna. Ne dedutz alara un encastre del rapòrt de las distàncias Luna-Solelh e Tèrra-Solelh. Tròba per l'angle Solelh, Tèrra, Luna un angle gaireben drech ({{Unité|90|°}} - {{Unité|3|°}}). Calcula alara que la distància Tèrra-Solelh es de gaireben 19 còps mai granda que la distància Tèrra-Luna. Malaürosament, sa mesura es falsa. Sols d'instruments precises qu'apareisseràn sonque mai de mila ans mai tard permetràn d'evaluar aquel angle a {{Unité|90|°}} - {{Unité|0.15|°}}. Çò que plaça lo Solelh 400 còps mai luènh que n'es de la Luna, Aristarc s'èra donc trompat un factor fins a 20. <center>[[Fichièr:Distance_terre_soleil_aristarque.png|neant|vinheta|440x440px|Metòde d'Aristarc de Samos per calcular la distància Tèrra-Solelh]]</center> Lo Solelh avent gaireben lo meteis diamètre aparent que la Luna, aquò significa que son diamètre vertadièr seriá 19 còps mai grand segon Aristarc (en realitat 400 còps mai grand). Es al vejaire aquel resultat qu'Aristarc comença a dobtar de la teoria del geocentrisme: li sembla mai logic que las planètas mai pichonas viran a l'entorn de las planètas mai grandas. Plaça donc lo Solelh al centre de l'univèrs ee descriu lo movement de la Tèrra coma une rotacion sus ela meteissa combinada amb un movement circular a l'entorn del Solelh. Pasmens, se la Tèrra se desplaça, deuriá veire las [[Estela fixa|estelas fixas]] segent un angle diferent segon lo periòde de l'annada. Aristarc dona l'ipotèsi qu'aquela diferéncia d'angle (parallaxi) existís plan mas es pas decelable car las estelas fixas sont situadas fòrça alunhada de la Tèrra. Son ipotèsi es exacta. Aquela parallaxi es ara mesurable. Semblariá tanben qu’auriá inventat un [[Gnomon|gnomòn]] emisferic mai performant qu'aqueles de son epòca. == Lo sistèma eliocentric == Aristarc ten l'intuicion del movement de la Tèrra sus ela meteis e a l'entorn del Solelh. Es [[Arquimèdes]] que dins son ''[[Arenari|Arénaire]]'' ne dona la descripcion mai precisa que nos siá venguda:<blockquote>''Siètz pas sens saber que per l'Univèrs, per gaireben totes los Astronòmas, significa una esfèra avent son centre al centre de la Tèrra (…). Pasmens, Aristarc de Samos publiquèt d'escrichs suls ipotèsis astronomics. Las presuposicions que se tròba dins sos escrichs suggerisson un univèrs fòrça mai grand qu'aquel mencionat mai naut. Comença en fach amb l'ipotèsi que las estelas fixas e lo Solelh sont immobils. La quita Tèrra, se desplaça a l'entorn del Solelh sus la circonferéncia d'un cercle avent son centre dins lo Solelh.'' Arquimèdee, Prefàcia del tractat <nowiki>''L’Arenari''</nowiki>.</blockquote>Aquel ipotèsi casèt lèu dins l'oublir. Los detractors li repròchan de far damatge a la fisica d'[[Aristòtel]]. Lors arguments son subretot: * la Tèrra coma lo sèti de l'element mai pesuc ten sa plaça naturala al centre del mond. Pasmens qu'Aristarc aja calculat que lo diamètre del Solelh èra 6,75 còps mai grand qu'aquel de la [[Tèrra]], demorava de comprene cossí un astre fach de fuòc, element mai leugièr que la tèrra, podava demorar immobil dans l'espaci<ref>[[René Taton]], ''La science antique et médiévale, des origines à 1450'', Coll. Quadrige, PUF, p. 358.</ref>. Es un dels arguments filosofics del [[geocentrisme]] * se la Tèrra se déplaçava, seriá estat possible d'observar dins las constellacions, es a dire sus l'esfèra dels fixes, de desformacions angularas. Mas amb los mejans d'observacion de l'epòca, èra pas possible de veire lo fenomèn de la [[parallaxi]]<ref name="Roy88">[[Jean-René Roy]], ''L'Astronomie et son histoire'', Paris, [[Éditions Masson]], 1982, {{p.}} 88-89.</ref> * se la Terre virava sus ela meteissa cap a l'èst, los objèctes non fixats sus la tèrra s'enlararián pas cap a l'oèst? (Cal esperar [[Galileo Galilei|Galileo]] per refutar aquel argument — que pren pas en compte l'inercia. Mai, se pòt detectar de biais evident a aquela epòca l'[[acceleracion de Coriolis]])<ref name="Roy88" /> ; * Es un sacrilègi d'aver desplaçat lo fogal del mond e de s'opausat al dògme de la Tèrra-divinitat e del fuòc d’[[Estia]]<ref name="Roy88" />. Sa teoria presenta un contraste sasissent amb la futura [[cosmologia]] de [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]] == Bibliografia == * {{article|titre=Cléanthe contre Aristarque. Stoïcisme et astronomie à l’époque hellénistique|prénom=Thomas|nom=Bénatoïl|revue=Archives de philosophie|année=2005|volume=2|tome=68|pages=207-222|url=http://www.cairn.info/revue-archives-de-philosophie-2005-2-p-207.htm}} ; * {{ouvrage|prénom=Pierre|nom=Duhem|lien auteur=Pierre Duhem|titre=Le système du monde|volume=I|année=1913|passage=418-423|lire en ligne=http://www.archive.org/stream/lesystmedumond01duhe#page/418/mode/2up}} (« le système héliocentrique d'Aristarque de Samos ») ; * {{ouvrage|lang=en|prénom=James|nom=Evans|title=The History and Practice of Ancient Astronomy|url=https://archive.org/details/historypracticeo0000evan|présentation en ligne=http://books.google.com/books?id=nS51_7qbEWsC|year=1998|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-509539-5}} ; * {{ouvrage|lang=en|prénom=Thomas L.|nom=Heath|lien auteur=Thomas Heath|titre=Aristarchus of Samos - The Ancient Copernicus, A history of Greek astronomy to Aristarchus together with Aristarchus, treatise on the sizes and distances of the sun and moon, a new Greek text with translation and notes|éditeur=Oxford University Press|année=1913|isbn=0-486-43886-4|lire en ligne=https://archive.org/details/aristarchusofsam00heatuoft}} ; * {{cite encyclopedia|editor=Thomas Hockey|display-editors=etal|last=Mickelson|first=Michael E.|title=Aristarchus of Samos|encyclopedia=The Biographical Encyclopedia of Astronomers|publisher=Springer|date=2007|location=New York|page=59-60|lang=en}}. == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Istòria de l'astronomia|Histoire de l'astronomie]] * [[Nicole Oresme]] * [[Nicolau Copernic]] === Ligams extèrnes === * [http://media4.obspm.fr/public/AMC/pages_eclipses-lune/stlp-demonstration-aristarque.html {{fr}} Una demonstracion d'Aristarc] == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Astronòm de la Grècia antica]] [[Categoria:Matematician de la Grècia antica]] 2kqihotgxreb80jbqou2bm58b4f0vbw 0 165800 2507735 2059400 2026-08-27T19:17:41Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507735 wikitext text/x-wiki {{Infobox Volcan | nom=Mont Kenya | imatge=Mount Kenya.jpg | legenda= | altitud=5,199 | ref_altitud= | país=Kenya | país2= | país3= | massís= | tipe=volcan roge | activitat=escantit | erupcion=2,6-3,1 Ma | identificant= | observatòri= | mapa=Kenya relief location map.jpg | latitud=-0.156111 | longitud=37.318056 }} Lo '''Mont Kenya''' es la pus nauta montanha de [[Kenya]] e la segonda pus nauta d'[[Africa]], après [[Kilimanjaro]]. Sas pus nautas cimas son Batian (5199 m.), Nelion (5188 m.) e Point Lenana (4985 m.). Lo mont Kenya se situa al centre de Kenya, aperaquí a 16.5 km. al sud de l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], a 150 km. al nòrd-nòrd-èst de la capitala [[Nairobi]]. Lo mont Kenya donèt lo nom a la [[Kenya|Republica de Kenya]]. Lo mont Kenya es un [[volcan roge]] format aproximativament i a 3 milion d'annadas après la dobertura del [[Rift Èst African]].<ref name=Rift>{{cite web |url=http://tel.archives-ouvertes.fr/docs/00/15/90/18/PDF/These_P.Nonnotte_web.pdf |author=Philippe Nonnotte |title= ''Étude volcano-tectonique de la zone de divergence Nord-Tanzanienne (terminaison sud du rift kenyan)'' – Caractérisation pétrologique et géochimique du volcanisme récent (8 Ma – Actuel) et du manteau source – Contraintes de mise en place thèse de doctorat de l'université de Bretagne occidentale, spécialité : géosciences marines}}</ref> Abans la glaciacion, atenhiá 7000 m. d'altitud. Foguèt cobèrt per una [[calòta glaciària]] pendent de milièrs d'annadas. Ne resultèt de pendas fòrça [[erosion|erodadas]] e nombrosas vals que davalan del somalh. I a a l'ora d'ara 11 pichons [[glacièr]]s. Sas pendas boscosas son una importanta font d'aiga per una granda part de Kenya. I a plusors [[biòma|estatges de vegetacion]] entre la basa e lo somalh.<ref name=kirinyaga>{{cite book |title= Kirinyaga: a fable of Utopia |last= Resnick |first= Mike |authorlink= Mike Resnick |year= 1998 |publisher= Ballantine |location= |isbn= 0-345-41701-1 |page= [https://archive.org/details/kirinyagafableof00resn/page/293 293] |url=https://archive.org/details/kirinyagafableof00resn |accessdate= }} </ref> Los pendisses pus basses son cobèrts per desparièrs tipes de bòsques. Mai d'una espècias alpencas son [[endemisme|endemicas]] del Mont Kenya, coma la [[lobèlia]] giganta e los [[saniçon]]s e una sosespècia locala de [[rock hyrax]].<ref name=ecology>{{cite book | last=Coe | first=Malcolm James | title=The Ecology of the Alpine Zone of Mount Kenya | url=https://archive.org/details/ecologyofalpinez0017coem | year=1967 | publisher= Dr W. Junk | location=The Hague}}</ref> Un airal de 715 km2 a l'entorn de la montanha foguèt designat [[Mount Kenya National Park|Pargue Nacional]]<ref name=uicn>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/800.pdf | title= World Heritage Nomination – IUCN Technical Evaluation Mount Kenya (Kenya)}}</ref>e marcat al [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat]] en 1997. Lo pargue recep mai de 16,000 visitors l'an. ===Referéncias=== <references /> [[Categoria:Geografia d'Africa]] [[Categoria:Volcan de Kenya]] e03aje6z1oxg0moyve1vnp8tofldzhp 0 165824 2507693 2450266 2026-08-27T18:49:39Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507693 wikitext text/x-wiki {{Ortografia}} [[imatge:House_of_Commons_of_the_United_Kingdom.svg|right]] [[imatge:House_of_Commons_Chamber_1.png|thumb|Cambra de las Comunas<br/>[[Palais de Westminster]]<br/>Londres, RU]] La '''Cambra de las Comunas del [[Reialme Unit]] de Grand Bretanha e de l'Irlanda del Nòrd''' es la [[Chambra bassa|cambra bassa]] del [[Parlament]] del [[parlament del Reialme Unit]]. Coma la [[Chambra auta|cambra nauta]], la [[Cambra des lòrds del Reialme Unit|Cambra des lòrds]], ten sesilha al [[Palais de Westminster]]. La cambra de la Comunas es un còrs elegit de 650 members, los Membres del Parlament (MPs). Son elegits èsser represent de las circonscripcions per un [[Sistèma uninominal majoritari amb un torn|vòte uninominal majoritari amb un torn]] e tenon sesilha fins a la dossolucion. La [[Cambra de Comunas d'Anglatèrra]] se bastiguèt del sègle XIII a XIV. Ven vertadièrament Cambra de las Comunas de Grand Bretanha après las [[Acte d'Union (1707)|acte d'Union amb Escòcia]] en 1707, e prenguèt lo títol de "Cambra de la Comunas de Grand Bretenha e d'Irlanda" (''House of Commons of Great Britain and Ireland'') après [[Acte d'Union (1800)|acte d'Union amb Irlanda]] al començament del sègle XIX. ''"United Kingdom"'' se referís al Reialme Unit de Grand Bretanha e Irlanda de 1800, e ven [[Reialme Unit|Reialme Unit de Grand Bretanha e d'Irelanda del Nòrd]] après l'independéncia de la [[Republica d'Irlanda]] en 1922. Fina ala, la Cambra de la Comunas pòrta títol. Amb lo ''Parliament Act 1911'', Lo poder dels Lòrds de rebutar la legislacion foguèt reduch a un poder de retardar. Lo Govèrn es sol responsable a la Cambra de la Comunas e lo Primièr Ministre demòra a son pòsta fons a que garda lo supòrt de la majoritat a la Comunas. ==Ròtle== ===Relacions amb lo govèrn de Sa Magestat=== Quitament se lo Primièr Ministre es pas formalament elegit, la posicion dels partits a la Cambra de la Comunas es pren una importanaça essenciala. Per convencion, Lo Primièr ministre es responsable, e se deu gardar la fisança de la Cambra de las Comunas. Alara, cada còp que l'ofici del Primièr Ministre ven vacant, Lo Sobeiran nomena la persona qu'a lo supòrt de la quita Cambra, o aquela qu'es mai capabla d'obtenir la fisança de la Cambra —normallament lo líder del partit majoritari a las Comunas, alara que lo líder del segond partit mai grand ven lo Líder de l'Oposicion. Demuèi 1963, per convencion, Lo Primièr Ministre es sempre un membre de la Cambra de la Comunas, puslèu que de la Cambra dels Lòrds. Las Comunas pòt indicar qu'abandona la fisança al Govèrn rebutant la [[mocion de fisança]] o votant una mocion de desfisança. Las mocion de fisança o de desfisança son explicitament formuladas atal: "Aquela Cambra fa pas fisança al Govèrn de Sa Majestat." D'autras mocions son consideradas coma fasent acabar la fisança, quitament ne pòrtan pas aquel títoI. Subretot, las importantas decision financièras fasent partit de l'agenda del govèrn foguèron consideradas coma matèria de fisança, coma lo Budget annal. Quand un Govèrn a perdur la fisança de la Cambra de las Comunas, lo Primièr Ministre es obligat de demissionar, daissant sa plaça a un autre Primèr Ministre que pòt obténer la fisança, o demandar al Monarca que dissòlga lo Parlament, precipitant atal una eleccion generala. Lo Parlament normalament fa sesilha per cinc ans al maxim. Dins l'encastre d'aquela aquela limita, lo Primièr Ministre ne podava quand se vòl causir lo tèrme provocant la dissolucion del Parlament, amb la permission del Monarca. Mas, segon lo ''[[Fixed-term Parliaments Act 2011|Fixed-Term Parliaments Act 2011]]'', la limita es fixada a cinc ans, e una eleccion generala anticipada an early general election pòt èsser portada sonque amb una majoritat dels dos tèrces en favor d'una mocion de dissolucion, o per un vòte de desfisança confidence amb un delai de quatorze jorns del darrièr vòte de fisança (que siá la fisança dins lo meteis govèrn o un autre). Amb aque segon mecanisme, lo govèrn del Reialme Unit pòt cambiar sens que siá convocada una eleccion generala. Tanpauc es necessària l'eleccion intèrna dins lo partit maroitari, un novèl líder pòt èsser causit per aclamcion, quand a apas de rival rival. Un Primièr Ministre pòt demissonar quitament s'a pas perdut las eleccions (per example, per de rason de santat). Dins aquela escasença, lo pòste ve a aquel que pòt obténer una majoritat de la Cambra de las Comunas; en practica es lo líder del partit del primièr ministre sortent. Per convencion, totes lo ministres devon èsser membres de la Cambra de la Comunas o de la Cambra dels Lòrds. Unes foguèron causits fòra del Parlament, mas mai sovent entrèron al Parlament après una eleccion parciala o fach par. Ddempuèi 1902, totes los Primièrs ministres son membres de las Comunas (la sola exception, lo [[Alec Douglas-Home|comte de Home]], renoncièt al paratge tres jorn après que venguèt Primièr Ministre, e foguèt sul còp elegit al la Cambra de las Comunas coma Sir Alec Douglas-Home après vingt jorns dins la Cambra vesina). A l'ora d'ara, la granda majoritat dels ministres apartenon a la Cambra de las Comunas puslèu qu'aquela dels Lòrds. Pauc de pòstes màger al gabinet foguèron causit d'entre los pars recetament. Lo Primièr Ministre causís los ministres, e decidís de los remandar quand se vòl; pasmens, formalament la nominacion o la demission es realizada pel Sobeiran. La Cambra de la Comunas examina Lo Govèrn de Sa Majestat mejans las "Questions al Primièr Ministre", quand es possible de far de questions al PM. Las Questions al Primièr Ministre se fan cada setmana, normalament una mièja ora cada dimèrcres. La questions devon aver per subjècte las activitats oficialas del govèrn, pas deguna de las activitats del líder del partit o privadas. De costuma, los members del partir del Govèrn e de l'oposicion altèrnan per far las questions. En mai de las question pausadas per oral pendent lo temps de las questions, Los members del Parlament pòdon tanben interrogar per escrich. En practica, l'examen per la Cambra de las Comunas del Govèrn es fèble. Donat lo sistèma electoral uninominal majoritari, lo partit al govèrn mai sovent gausís d'una larga majoritat a la Comunas, e es pauc sovent necessari lo compromés amb los autres partits. La Cambra de la Comunas garda tecnicament lo poder d'<nowiki/>''impeachment'' (mesa en accusacion) dels ministres de la Corona (o quin que siá autre subjècte, quitament s'es pas oficièr public) per sos crimes. Los ''impeachments'' son jutjat per la Cambra dels Lòrds, ont una majoritat simpla es necessària per condamnar. Lo poder d'''impeachment'', pasmens, passèt d'usatge: la Cambra de la Comunas realiza son l'examen del Govèrn d'autres biais coma las mocion de desfisança; lo darrièr ''impeachment'' se faguèt contra lo Vescomte de Melville en 1806. ===Foncions Legislativas=== Las proposicions de leis se pòdon introduire per quina que siá Cambra, mas las mai importantas venon de las Comunas. La preeminància de la Comunas en matèria legislativa es descricha pels ''[[Parliament Acts 1911 and 1949|Parliament Acts]]'', pasmens se de projècte de lei pòdon èsser presentat al [[Concentiment reial]] sens l'avís de la Cambra dels Lòrds. Los Lòrds pòdon pas retardar la leis budjetàrias mai d'un mes. Mai, los Lòrds pòdon pas retardar d'autras leis budjetàrias pendent mai de doas sesilhas parliamentàrias, o una annada calendara. Aquelas restriccions, pasmens, s'aplican per las leis budgetàrias venen de la Cambra de las Comunas. Mai, una proposicion de lei qu'a per tòca de perlongar lo tèrme de cinc ans demanda lo consenç de la Cambra dels Lòrds. Per costuma, e abans los ''Parliament Acts'', sonque la Cambra de las Comunas Commons fa la proposicions suls impòsts bills. Mai, la proposicions budgetàrias passadas per las Comunas son aparadas dels amendaments de la Cambra dels Lòrds. ==istòria== Lo Parlament britanic d'uèi ven en granda partida, en practica, del [[Parlament d'Anglatèrra]], alara lo [[tractat de l'Union (1706)]] e los [[Acte d'Union (1707)|Actes d'Union (1707)]], crèron lo [[Parlament de Grand Bretanha]] per replaça the Parliament d'Anglatèrra e lo [[Parlament d'Escòcia]], apondent 45 MPs e 16 pars per representar l'Escòcia. Mai tard los [[Acte d'Union (1800)|Actes d'Union de 1800]] ratifica l'abolicion del [[Parlament d'Irlanda]] e aumenta las Comunas de Westminster amb 100 membres, creant lo Parlament de Reialme Unit de Grand Bretanha e Irlanda. Lo nom actua de la Cambra de la Comunas ven del mot [[normand]] per comunautats: ''communes''.<ref>{{cite book|authorlink=A. F. Pollard|first=A.F.|last=Pollard|title=The Evolution of Parliament|url=https://archive.org/details/bwb_KU-999-246|publisher=Longmans|year=1920|pages=[https://archive.org/details/bwb_KU-999-246/page/107 107]–08|quote=Not that the house of commons was ever that house of the common people which it is sometimes supposed to have been. For " commons " means " communes " ; and while " communes " have commonly been popular organizations, the term might in the thirteenth and fourteenth centuries be applied to any association or confederacy.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/documents/commons-information-office/g07.pdf|website=http://www.parliament.uk|accessdate=15 June 2015|location=Endorsements on Bills - use of Norman French|page=9|date=August 2010|title=Some Traditions and Customs of the House|quote=the Bills themselves are made in Norman French (in this case "soit baillé aux communes") a relic of the very early days of Parliament}}</ref> ===Agençament e dessenh=== L'actual esquèma de las Comunas es influenciat per l'usatge de la Capèla de Sant Estefan del [[Palais de Westminster]].<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/building/palace/estatehistory/reformation-1834/shaping-the-commons-/|title=The Commons Chamber in the 16th Century|accessdate=14 October 2011|publisher=Parliament of the United Kingdom}}</ref> La fòrma rectangulara ven de la forma de la capèlal. Los bancs son arrengats son la confugacion de las bancariás del còr de la capèla qu'atal se fan fàcia. L'arrejament facilita una atmosfèra d'adversitat qu'es representatiu de l'apròche parlamentari britanic. La distança al postam de la Cambra de lasComunas entre lo govèrn e l'oposicion es de 3.96&nbsp;mètres, que siriá l'equivalent de la longor de doas espasas.<ref>{{Ligam web}}</ref> [[Fichièr:The House of Commons 1793-94 by Karl Anton Hickel.jpg|drecha|vinheta|250x250px|William Pitt lo jove s'adreiçant a las Comunas  al subjècte de la Gèrra amb França (1793); per Anton Hickel]] [[Fichièr:Microcosm of London Plate 021 - House of Commons (alt).jpg|drecha|vinheta|250x250px|La Cambra de la Comunas al començament del sègle XIX per Augustus Pugin e Thomas Rowlandson.]] La Cambra de la Comunas passèt per un important periòde de reforma pendent lo sègle XIX. Amb lo temps, diferentas dècas se desvolopèron al subjècte de la representacion. Los tèrmes de las circonscripcions avián pas estat cambiadas dempuèi 1660, unass vilas d'importança d'aquela epòca avián declinat al sègle XIX concervant lor drech ancian d'elegir dos membres. ===Sègle XIX=== D'entre los "borgs poirits" o "borg de pòcha" mai coneguts son Old Sarum, qu'aviá pas que sièis votants per dos parlamentaris, e Dunwich qu gaireben desapareguèt dins la mar per erosion. Las Comunas ensajan de corrigir aquelas anomalias amb la refòrma de 1831. D'en primièr, la Cambra dels Lòrds volgavan pas acceptat la lei, mas foguèron forçats quand lo Primièr Ministre, Lòrd Grey, preven lo rei [[Guilhèm IV del Reialme Unit|Guilhèm IV]] que dissòlga la Cambra dels Lòrds creant de pars en favor de la reforma. Per evitar aquò lod Lòrds cedèron e adoptèron la lei en 1832. L'[[Acte de Reforma (1832)]] tanben nomenat "Grand Acte de Reforma", aboliguèt lo "borgs poirits" establissent un vòte unifòrme per totes los borgs, e grantissent una representacion per la vila pobladas, mas demorèron fòrça "borg de pòcha". Los ans seguents, las Comunas venguèron mai afirmadas, l'influéncia de la Cambra dels Lòrds mermèt a causa de la crisi de la reforma, e lo poder dels clients diminuiguèt. Los Lòrds venguèron mai retissent per rebutar la proposicions que las Comuna passèron amb de majoritats largas, e venguèt un principi acceptat que la fisança de la Cambra de la Comunas solas es necessari per gardar lo govèrn en plaça. D'autras reformas foguèron introduchas pendent aquel sègle. L'Acte de Reforma de 1867 Reform Act 1867 baissa las exigéncias censitàrias pels vòtes dels borgs, redusent la representacion del borgs mens poblats, garentissent de sètis parlamentaris a diferentas vilas industrialas grandissentas. L'electorat foguèt alargit per la Acte de representacion de pòble de 1884. l'acte de redistribucion desl sètis l'an seguent remplacèt totas las circonscripcion de multimembre per de circonscripcion de membre unic. ===Sègle XX=== [[Fichièr:Houseofcommons1851.jpg|esquèrra|vinheta|250x250px|L'anciana Cambra de la Comunas bastida per Sir Charles Barry foguèt destucha per la bombas alemandas pendent la segonda guèrra mondiala. Los dessenhs de fòrça mòbles de Barry foguèron concervats per la Cambra novèla.]] En 1908, Lo Govèrn Liberal jos [[Herbert Henry Asquith|Asquith]] de programas de benèsser, que, amb la correguda a las armas, forcèt lo govèrn a aumentar las taxas. En 1909, lo cancelièr de l'escaquièr, [[David Lloyd George]], introduguèt lo "Budgèt del pòble", que prepausèt un taxas novèla per proprietaris terrencsners. Mas aquela mesura casèt a causa dels conservators de la Cambra dels Lòrds, e lo govèrn abandonèt. Las eleccions genralas de genièr de 1910 faguèron sortir un parlament minoritari, mas Asquith demorèt primièr minister amb lo supòrt deòò partits pichons partits. Asquith prepausèt que los poders dels Lòrds sián fòrça. A l'eissida de las eleccion en decembre ongan, lo govèrn Asquith fa passar passage la lei demenissent lo poders de la Cambra dels Lòrds. Lo'' Parliament Act 1911'' veguèt efectiu, acabant amb l'egalitat entre las ambedoas Cambras del Parlament. La Cambra dels Lòrds sonque podava remandar una granda partida de las legislacions, per al maxim tres sesilhas parlamentàrias on doas annadas calendièras (redusit a doas sesilhas o un an en 1949). Dempuèi alara, la Cambra de las Comunas venguèt la branca dominanta del Parlament, que siá en teoria o en practica. En 1918, las femnas de mai de 30 ans obtenguèron lo drech de vòte, e lèu eligiblas per aquelas de mai de 21 ans. La sola femna elegida onga foguèt la candidata del [[Sinn Féin]]. Mas, a causa de la politica d'abstencion del Sinn Féin's a Westminster, jamai faguèt sesilha.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/85015.stm|title=Women in parliament|work=BBC News|date=31 October 2008|accessdate=30 January 2009}}</ref> Amb las eleccions generalas de 1950 desapareguèron de biais de vòtes plurals (de personas avián lo drech de vòte dins mai d'unas circonscripcions) e de las circonscripcions universitàrias. Dempuèi lo sègle XVII lo sègle del Parlament èran pas pagats. Fòrça dels elegits avián ja de revenguts d'espereles, alara que los pauc autres  while a few relied on financial support from a wealthy patron. Early Labour MPs were often provided with a salary by a trade union, but this was declared illegal by a House of Lords judgment of 1909. Consequently, a resolution was passed in the House of Commons in 1911 introducing salaries for MPs. Government ministers had always been paid. ===Sègle XXI === ==== Expenses scandal ==== En mai e julhet de 2009 un escandal màger al subjècte del Primièr Ministre causèt la pèrda de fisança de la population,<ref name="AllenBirch2015">{{Cite book}}</ref> e la primièra demission del ''Speaker'' en 300 ans.<ref>{{cite news|title=Speaker quits 'for sake of unity'|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/8057203.stm|accessdate=10 June 2017|work=BBC News|date=19 May 2009}}</ref><ref>{{cite news|title=Speaker Michael Martin resigns over MPs' expenses|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/mps-expenses/5350083/MPs-expenses-Speaker-Michael-Martin-announces-his-resignation.html|accessdate=10 June 2017|work=The Daily Telegraph|date=19 May 2009}}</ref> == Membres e eleccions == Dempuèi 1950 cada Membre del Parlament representa una sola circonscripcion. Demora una distinccion tecnica entre circonscripcion de comtat e circonscripcion d'arrondiment, mas lo sol efièch es la diferéncia sul montant balhats als candidats per lor campanha. Los tèrmes de las circonscripcions son detarminats per quatre comissions permanentas e independentas, una per cada dels quatre territòris: Anglatèrra, Galas, Escòcia e [[Irlanda del Nòrd|Ireland del Nòrd]]. La eleccions generalas se debanan un còp lo Parlament dissolgut. Lo moment de la dissolucion èra normalament causit pel Primièr Ministre; mas, dempuèi 2011, lo tèrme Parliamentari es ara fixat a cinc ans, levat en cas de vòte capitat de desfisança a las Comunas o una mocion d' "eleccion anticipada", laquela deu èsser votada pels dos terces de majritat.<ref>{{cite news|title=Speaker quits 'for sake of unity'|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/8057203.stm|accessdate=10 June 2017|work=BBC News|date=19 May 2009}}</ref> Totas las eleccions britanicas se demanan Dijòus. La Comission Electorala es pas segura de l'origina d'aquela practica, mas data de 1931, que seriá estat de far coïnsidir la data amb lo jorn de fièra; seriá estat mai aisit de votar per aqueles que devn viatjar cap a lor luòc de vòtet.<ref>{{cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/archaic-electoral-biases-must-go/story-e6frg6zo-1225863824117|title=Archaic electoral biases must go|work=The Australian|publisher=News Limited|location=Sydney, Australia|date=8 May 2010|accessdate=9 May 2010|first=Peter|last=Wilson}}</ref> Cada candidat per una circonscripcion deu presentar de documents de nominacion signat per detz electors de la quita circonscripcion, e far un depaus de 500£, que torna al candidat sonque se ganha al mens cin per cent dels vòtes. The deposit seeks to discourage frivolous candidates. Cada circonscripcion ven a sol membre, segon lo [[Sistèma uninominal majoritari amb un torn|sistème uninomial majoritari amb un torn]], lo candidat es elegit a la majoritat relativa. Lo Minors (de mens 18 ans), los membres de la Cambra dels Lòrds, los prisonièrs, e las personas dessenadas pòdon pas venir membres de la Cambra de la Comunas. Per votar, se deu èsser resident del Reialme Unit de Grand Bretanha e d'Irlanda del Nòrd e ciutadan Britanic, o dels [[Territòris Britanics d'Otramar]], de la [[Republica d'Irlanda|Republica d'Irelanda]], o dels [[Commonwealth]]. Los ciutadans Britanics vivent a l'estrangièr pòdon contunhar a votar pendent 15 ans après lor partança del Reialme. Pas degun pòt pas votar per mai d'una circonscripcion. Un còp elegit, los Membres del Parlament normalament contunhan de servir lor foncion fins a la dissolucion del Parlament. Mas en cas de mòrt d'un membre o que cai sa qualificacion, son sèti demora vacant. Es tanben possible per la Cambra de las Comunas de fòrabandir un membre, mas aquel poder s'exercís dins los cases d'inconducha seriosa e activitat criminala. Dins aqueles cases, la vacanca es seguida d'una eleccion parciala de la circonscripcion, amb lo meteis sistèma electoral que las eleccions generalas. Lo tèrme de "Membre del Parlament" (abreujat en MP) es normalament solament utilizat per far referéncia als membres de la Cambra de la Comunas, quitament s'aqueles de la Cambra dels Lòrds fan tanben partit del Parlament. Lo salari annal per cada membre es de 74962£ (1èr d'abril de 2016).<ref>{{Ligam web}}</ref> De Members recebon mai de salaris per d'autres oficis (per exemple, lo ''Speakership''). Fòrça membres tanben demandan lo remborsament per diferentas depensas de burèl (assistents, corrièr, viatges, etc.) e, dins lo cas de membre fòra de Londres, per las despensas de domorança a la capitala. === Condicions === [[Fichièr:Old_House_of_Commons.jpg|vinheta|Un autre imatge de la Cambra de la Comunas. De notar que los placatges de fusta escura foguèron fach mai clar dins la Cambra novèla.]] I a diferentas condicion per èsser  Membre del Parlament. Las mai importantas son: aquela d'edat, de 18 ans (21 ans al sègle XVII), aquela de ciutadanetat, d'èsser ciutadan del Reialme Unit, dels Terriòris Britanics d'Otramars, de la [[Republica d'Irlanda|Republica d'Irelanda]], o d'èsser membre d'un Estat del'' [[Commonwealth|Commonwealth of Nations]].'' Aquelas condicions fonguèron introduchas pel'' British Nationality Act 1981,'' mas abans èran mai estrictat: jos l''<nowiki/>' Act of Settlement 1701'', sols lo subjècts nascuts britanics èran qualificats. Los Members de la Cambra dels Lòrds pòdon pas servir la Cambra de la Comunas, o tampauc votar a la eleccions parlamentàrias (del meteis biais que lo Monarca vòta pas); pasmens, pòdon assistir als debats de la Cambra (al contrari del Monarca, qui pòt pas dintrar dins la Cambra). Una persona pòt pas assistir a las Comunas s'es en situacion de bancarrota (''Bankruptcy Restrictions Order, ''Anglatèrra e Galas, ''adjudged bankrupt'', Irlanda del Nòrd o ''sequestered,'' Escòcia. Encara existís una'' [[common law]] ''del sègle XVIII los "sords e muts" son ineligibles a al Cambra Baissa;<ref>{{Cite book}}</ref> mas foguèt pas invocada dins los ans recents. Jack Ashley contunha èsser per 25 ans après que venguèt sord prigond. Qual que siá trapat copable de nauta traïson pòt far sesilha al Parlament sonque quand acabèt son temps d'emprisonament o recebèt lo perdon de la Corona. Mai, qual que siá condamnat a la prison per una an o mai es ineligible. Lo'' Representation of the People Act 1983 ''disqualifica per detz ans aqueles culpables d'unas infraccions relativas a las eleccions. D'autras exclusions son precisadas per lo'' House of Commons Disqualification Act 1975'': tenent de l' [[Jutge|ofici judiciari]], nauts foncionaris, members regular de las fòrças armadas, membres de legislaturas estrangièras (levat de la Republica d'Irelanda e del païses dels Commonwealth), e tenent de diferents oficis de la Corona. los ministres, quitament se los agents son pagats per la Corona, son pas disqualifiats. [[Fichièr:British_House_of_Commons_1834.jpg|vinheta|The Speaker presides over debates in the House of Commons, as depicted in the above print commemorating the destruction of the Commons Chamber by fire in 1834.]] Al cmençament de cada novèla sesilha parlamentària, La Cambra de la Comunas elegís un dels sieus membre per far ofici de President, lo ''Speaker''. Se lo ''Speaker'' titulari es candidat per un tèrme novèl, alara la Cambra pòt l'elegir de nòu per una mocion; o alara, per vòte secret. Un ''Speaker ''elegit pòt pas prene son fici s'es pas aprovat pel Sobeira; pasmens s'aquò es sonque una formalitat. Lo ''Speaker'' es assistat per tres ''vicespeakers'', que lo major d'edat pren lo títol de ''Chairman of Ways and Means''. Los dos autre ''vicespeakers'' Deputy son los ''First'' e ''Second Deputy Chairman of Ways and Means''. Lo títol ven del ''Committee of Ways and Means'', pasmens s'aquel comitat foguèt abolit en 1967, lo títol tradicional de ''Deputy Speakers'' demorèt. Lo ''Speaker'' e los ''Deputy Speakers'' son sempre membres de la Cambra de la Comunas. Per presidir, lo ''Speaker'' o ''Deputy Speaker'' es vestit de ceremonia. Lo president pòt alara portar una perruca, mas aquela tradicion foguèt abandonada per un ancian ''Speaker'', Betty Boothroyd. Michael Martin, son successor, tampauc la portava. Lo ''speaker'' actua, John Bercow, causiguèt de portar la tòga sus un costum de vila, decision que faguèt debat has sparked much debate and opposition. Lo ''Speaker'' o ''deputy'' presidís dempuèi un sèti al front de la Cambra. La cadièra foguèt designat per Augustus Pugin, que preguèt per modèl aquela de l'escòla King Edward School, de Birmingham: la cadièra se nomena ''Sapientia'', e son sèti ''Chief master sits''. Lo ''Speaker'' es tamben al cap de la Cambra de la comission de la Cambra de las Comunas, que supervisa lo foncionament de la Cambra, e contraròtle los debats cridant cada membre per parlar. Se un membre crei que lo reglament es escarnit, pòt levat un punt al reglament, que lo ''Speaker'' decidís s'i a pas de subjète d'apellacion. Lo ''Speaker'' pòt restrénher lo members que mancan d'observar lo reglament de la cambra. Lo ''Speaker'' es mai poderós que son omològ Lòrd, que lo'' Lord Speaker ''a pas de poder disciplinari. La costuma fa que lo ''Speaker'' e los ''deputies'' son non-partisans; vòtan pas (levat en cas d'egalitat de vòte), tampauc participa als afars de pas de partit pilitic. Per convencion, un ''Speaker'' cadidat a sa succession al parlament los partits màger li opausan pas degun, dins sa circonscripcions. L fach qu'es pas partisan encara contunha après sa partança de la Cambra de las Comunas. Lo grafièr de la Cambra (''Clerk of the House'') es a l'ecòp lo conselhièr de la Cambra en matèria de procedura e presidís a la Cambra de las Comunas. Es un(a) foncionari(ària), no ;un membre de la Cambra. Lo grafièr avertís lo ''Speaker'' del reglament e procedura de la Cambra, signa lo òrdres e la comunicacions oficialas, e signe e aprova la depensas. Presidís un conselh (''Board of Management''), qu'es constituit del cap dels sièis departaments de la Cambra. I a un grafièr assistant (''Clerk Assistant''). Un autre foncionari de la Cambra es lo Sergent d'Armas (''Serjeant-at-Arms''), que lo ròtle es de mantenir la lei, l'òrdre, e la seguretat sus la demorança de la Cambra. Lo Sergent d'Armas mena lo ceremonial de la maça, simbòl de l'autritat de la Corona e de la Cambra de las Comunas, dins la Cambra cada jorn en fàcia del ''Speaker'', e la Maça se plaça sus la Taula de la Cambra pendent la sesilhas. Lo  bibliotecari (''Librarian'') es al cap de la bibliotèca de la Cambra de las Comunas. Coma los Lòrds, la Comunas ten sesilha al [[Palais de Westminster]] a Londres. La Cambra de las Comunas es mens granda e de decoracion mai modèsta, de vèrd, en contraste a la granda, luxuosament moblada, de roge, de la Cambra dels Lòrds. I a de bancs dels dos costats de la sala, destriat per una anada centrala. Aquel aranjament remembra lo desenhs de la capèla St Stephen, ont fasiá sesilha la Cambra de la Comunas fins a l'incendi de 1834. La cadièra del ''Speaker ''es a un tèrme de la Cambre; a l'autre tèrme i a la Taula de la Cambra, ont es plaçada la Maça. Lo grefièr se ten d'un costat de la Taula, près del ''Speaker'' del biais que pòt l'avisar de la procedura quand necessaria. Los Membres del Govèrn se tenon suls bancs a la drecha del ''Speaker'', alara que los membres de l'Oposicion ocupa los bancs a l'esquèrra del ''Speaker''. En facia de cada ensemble de bancs es marcada una linha, que los membres son tradicinalament pas autorizats a passar pendent los debats. Los ministres del Govèrn e lo líder de l'Oposicion e lo gabinet fantauma (''Shadow Cabinet'') se tenon suls rengs de davant, lo ''frontbenchers''. Los autes membres del parlament, sus bancs de rèire, son los ''backbenchers''. Totes los Membres del Parlament pòdn pas caber dins la Cambra al meteis temps qu'i a 427 plaça pe 650 membres. Los Membres qu'arriban en retard devon se plaça de pé près de la dintrada de la Cambra se volon escotar los debats. La Cambra ten sesilha cada jorn del dimars al dijòus, e tanben lo divendre. Pendent los periòde d'urgéncia nacionala, la Cambra pòt tanben tenir sesilha en fin de setmana. Las sesilhas de la Cambra son dobèrtas al public, mas la Cambra pòt quand se vòl votar de tancar las pòrtas, que se debanèt pas qu'un còp en 1950. Tradicionalament, un Member que volgava que se tanquen las pòrtas brama "Espiï d'estrangièrs" (''"I spy strangers"'') e seguís lo vòte. Pel passat, quand la relacions entre las Comunas e la Corna èran mens  cordiala, aquel procediment èra utilizat quand la Cambra volgava gardar lo debat privat. Mai sovent, pasmens, aquel procediment èra utilizat per remandar; alara, foguèt abolit en 1998. Ara, lo Members volent que la Cambra faga sesilha en privat House deu far una mocion formala pert provocar lo vòte. Public debates are recorded and archived in Hansard. The post war redesign of the House in 1950 included microphones, and debates were allowed to be broadcast by radio in 1975.<ref>{{Ligam web}}</ref> Since 1989, they have also been broadcast on television, which is now handled by BBC Parliament.<ref>{{Ligam web}}</ref> Las sesilhas de la Cambra de la Comunas foguèron a vegadas perturbadas per de protestataires lançant d'objèctes dempuèi la gallariás de la Cambra—aqueles objèctes comprenon de prospèctus, fems, preservatiu emplits de farina (pel grop Fathers 4 Justice), e un bidon de gas CS (gas locrimogèn). Quitament de membres èran coneguts per perturbar lo debats de la Cambra. Per exemple, en 1976, Lo Conservator Michael Heseltine arrapa e brandís la Maça de la Cambra pendent un debat animat. Mas, benlèu la mai celèbra interrupcion de Cambra de las Comunas foguèt causada pel rei Carles Ièr, que dintrèt dins la cambra de la Comunas en 1642 amb una fòrça armada per arrestar cinc membre per nauta traïson. Aquel acte foguèt considerat coma violacion d'un privilègi de la Cambra, e faguèt nàicer la tradicion que lo monarc bote pas un pé a la Cambra de la Comunas. Cada an, las sesilhas parliamentàrias començan per la ceremonia d'obertura del Parlament, se debanant a la Cambra del Lòrds en pendent que lo Sovereign, en preséncia dels Membres d'ambedoas Cambras, liura una adreça donant l'agendà legislatiu del Govèrn. Lo Gentilòme Uissièr de la Verga Nègra (Gentleman Usher of the Black Rod), un foncionari dels Lòrds, es responsable de cridar la Comunas a la Cambra Lòrds. Quand arriba per liura sa convocacion, tradicionalament se fa petar las pòrtas de la Cambra de las Comunas a sa cara, simbolizant lo drech de la Cambra bassa per debate sens interferéncia. Al tustar la pòrta per tres còps amb sa Verga Nègra (Black Rod), alara se concedís la dintrada, alara informa los Membres dels Parlament que lo Monarca los espèra, après van de procession a la Cambra del Lòrds del discors del Monarca. Pendent los debats, los Membres pòdon parlar pas son cridats pel ''Speaker'' (o un ''Deputy Speaker'', se lo ''Speaker'' presidís pas). Tradicionalament, lo president fa alternat entre los Membres del Govèrn e de l'Oposicion. Lo Primièr Ministre, lo Líder de  l'Oposicion, e los autres Líders d'ambedos constats an normalament prioritat. Los discors son adreçats pel president, amb la formula ''"Mr Speaker", "Madam Speaker", "Mr Deputy Speaker", ''o'' "Madam Deputy Speaker"''. Sol lo president de sesilha pòt s'adreçar directament dins lo debat; los autres membres devon s'i referir a la tresena persona indirècta. Tradicionalament, lo members s'adreçan pas l'un l'autre amb lor nom, mas segon lor circonscripcion, amb las formulas "''the Honourable Member for'' [circonscripcion]", o, "''the Right Honourable Member for'' [circonscripcion]". Los Membres dels meteis partit (o partits e grops aliats<ref>For example: Plaid Cymru, Scottish National Party, the Green Party of England and Wales, and sometimes the Socialist Campaign Group. </ref>) utiliza "''my (Right) Honourable friend''". Aquel formalisme cai dins lo lengatge oral al viu, quand pòt èsser malaisit de se remembre quina es la circonscripcion d'un membre, mas contunha èsser present dins la transcripcion al Hansard. Lo Speaker aplica las règlas de la Cambra e pòt avertir e castigar los membres que lo seguís pas. Mespresar las instruccions de las instruccions del ''Speaker'' es considerat una ofença a las règlas de las Cambras  pòt menar a la suspension de l'ofensaire de la Cambra. Lo reglament de la Cambra de las Comunas establís pas de règla formala pels delais dels debats. Pasmens lo ''Speaker'' pòt ordonar un membre que contunha un discors repetitiu fastigós e repetitiu o sens objècte qu'arrèste. Pasmens, lo delai reservat pel debat sus una mocion particulara e sovent limitat per d'acòdis informals entre las partidas. Tanben lo debate se pòt reduire amb lo passatge de "Affectacion de la Mocion de Temps", o  conegut coma "''Guillotine Motions''". O, la Cambra pòt sul còp arrestar lo debat amb la mocion de ''Closure''. Lo ''Speaker'' pòt refusar la mocion se crei que fa damatge als drechs de la minoritat. Ara l'agendà es decidit de per abans fasent caser l'usatge de las "Guillotine Motions".. A la fin del debat la mocion en question es mesa al vòte. Lo primièr vòte a la Cambra se fa a la votz; lo ''Speaker'' o ''Deputy Speaker'' pausa la question, e los Membres respondon o "Aye!" (in favor de la mocion) o "No!" (contra la mocion). Alarara a lo president anoncia lo resultat del vòte a la votz, mas se son jutjament es contradich per un dels membres o se lo vòte a la votz es pas clar, se fa un vòte registrat nomenat ''division''. Lo president, se crei que lo vòte a la votz es clar, pòt regetar l'objeccion. Quand se realiza una ''division'', los membres dintran dind un dels dos fogals  (aquel del "Aye" e aquel del "No") de cada costat de la Cambra, ont lors noms son registrats pels grafièrs. Un membre que vòl s'abstrénher de votar pòt o far intrat dins ambedos fogals, marcant un vòte en favor e un vòte contra. Dins cada fogal i a dos escrutadors (totes membres de la Cambra) que compta los vòtes dels membres. Acabada la ''division'', los escrutators donan los resultats al president, e aquel l'anoncia a la Cambra. S'i a egalitat dels vòtes, lo ''Speaker'' o lo ''Deputy Speaker'' a lo vòte decisiu. Tradicionalament, aquel vòte decisiu s'exercís per permetre un debat seguent, e s'es possible, o alara evitar qu'una decision siá presa sens majoritat. Lo quorum de la Cambra de las Comunas es de 40 members per quin vòte que siá, lo ''Speaker'' e quatres escrutators compreses. Se mens de 40 membres participèron, la'' division'' es invalida. De per abans, se un membre vòl levar un punt del règlament pendent una division, sugerissent que de règlas de proccediment èran violadas, deviá pertar un capèl, signalant qu'èra pas engatjat dins lo debat. De capèls nauts plegables èran servats a la Cambra juste per aquò. Aquela costuma casèt en 1998. Lo resultat de fòrça vòtes es plan conegut de per abans, que los partits politics normalament dison als sieus membres cossí votar. Lo partit normalament confia dee unes membres, nomenats ''whips'' (foet) que se deu assegurar que los membres del partit votan del biais. Lo Membres del Parlament tendon pas a votar contre las instruccions, qu'acalapriá sa promocion, o serà pas causit coma candidat per las eleccions futuras. Lo Ministres, ministers capdèls e los secretaris d'Estat que votan contra las instrucion del ''whips'' mai sovent desmissionan. Atal, l'independéncia dels Members del Parlament tend a èsser baissa, pasmens de "rebelions de bancs" (''"backbench rebellions"'') per de membre mescontents de la politica del partit existisson. Un membre es tanben autorizat amb limitas se un interés particular de sa circonscripcion es tocat. Encara, per d'escasença, de partits anoncian ''"free votes"'' ("vòtes liures") pels sieus membres. Votes relating to issues of conscience such as abortion and [[Pena de mòrt|capital punishment]] are typically free votes. ==Commitats== Lo Parlament Britanic utilizas de commitats per diferents sibjèctes, p. ex., per l'examen dels Actes del Parlament. Los Commitats los estudian en detalh, e pòdon far d'amendaments. Los actes constitucionals d'importança, e tanben de mesuras de finança importantas, son enviats al "Comitat del Plen de la Cambra" (''"Committee of the Whole House"''), qu'inclusís totes los membres de la comunas. A la plaça del ''Speaker'', lo ''chairman'' o un ''Deputy Chairman of Ways and Means'' presidís. Lo Commitat se reünís meets a la Cambra de las Comunas. Fòrça actes èra fins a 2006 èran estudiats per de Comitats Permanants, que conten 16 a 50 membres. La constitucion de cada Comitat Permanent gaireben rebat las fòrças dels partits dins la Cambra. Los membres dels Comitats Permanents cambian de contunh; de membres novèls son nomenat cada còp qu'un commitat considèra un acte novèl. I a pas de limita sul numbre de Comitat Permanent, mai sovent son al nombre de detz. Rarament, un acte passèt per un Comitat Permanet Especial, qu'enquèsta e fa d'audiéncias per las questions pausadas. La Cambra de las Comunas compta diferents comitats. Los membres d'aqueles còrses, coma los Comitats, rebaton la fòrça dels partits. Cada comitat elegís son president. La foncion primèra del Comitat Ministerial Especial es d'estudiar e d'enquestar las activitats d'un ministèri particular del govèrn. Per i capitar, pòt far d'audianças e cercar de pròvas. Los projècte de lei pòdon èsser remandats a de Comitats Ministerials Especials, mas un tal procediment es pauc utilizat. Se destria dels Comitats Permanets los Comitats Domestics. Los Comitats Domestics supervisan l'administracion de la Cambra e dels servicis balhats als to Membres. D'entre los autres commitats de Cambra de las Comunas i a de Commitats mixtes (amb de membre de la Cambra dels Lòrds), Lo Comitat Classas e Privilègis (''Committee on Standards and Privileges'') (questions del Privilègis Parlemantaris), e lo Commitat de Seleccion (constitucion dels autres commitats). ==Simbòl de la Comunas== Lo simbòl utilizat per la Comunas es lo [[rastèl]] susmontat per la [[Corona de Sant Edoard]]. Lo rastèl èra un dels ensenhas reials d'Anglatèrra dempuèi la pojada al poder dels [[Tudors]] al sègle XV, e èra lo simbòl del rei [[Enric VII d'Anglatèrra|Enric VII]]. Es a l'origina un jòc de mot sul nom Tudor, tu-''door'' (''door''=pòrta.<ref>{{cite book|title=A Complete Guide to Heraldry|first=Arthur|last=Fox-Davies|url=http://www.gutenberg.org/files/41617/41617-h/41617-h.htm|publisher=T.C. & E.C. Jack|date=1909|location=London}}</ref> L'ensenha original èra d'aur, mas ara se vei de diferentas colors, subretot vèrd o negre. ===Nòtas e referéncias=== ==Referéncia== {{Reflist|30em}} ==Bibliografia== * Farnborough, T. E. May, 1st Baron. (1896). ''Constitutional History of England since the Accession of George the Third'', 11th ed. London: Longmans, Green and Co. * [[Kenneth R. Mackenzie|Mackenzie, K.R.]], "The English Parliament", (1950) Pelican Books. * "Parliament" (1911). ''Encyclopædia Britannica'', 11th ed. London: Cambridge University Press. * Pollard, Albert F. (1926). ''The Evolution of Parliament'', 2nd ed. London: Longmans, Green and Co. * Porritt, Edward, and Annie G. Porritt. (1903). ''The Unreformed House of Commons: Parliamentary Representation before 1832.'' Cambridge: Cambridge University Press. * Raphael, D. D., [[Donald Limon]], and W. R. McKay. (2004). ''Erskine May: Parliamentary Practice'', 23rd ed. London: Butterworths Tolley. ==Ligams extèrnes== * [http://www.parliament.uk/business/commons House of Commons official website] ** [http://www.parliament.uk/archives The Parliamentary Archives] ** [https://web.archive.org/web/20141112171930/http://findyourmp.parliament.uk/ Find Your MP] ** [http://www.parliamentlive.tv/ Parliament Live TV] (Silverlight is required to watch) ** [http://www.parliament.uk/about/podcasts/toursofparliament/tourcommons/ Podcast tour of the Commons chamber with photos] * [http://news.bbc.co.uk/democracylive/hi/house_of_commons/default.stm House of Commons] from ''Democracy Live'' at ''[[BBC News]]'' ** [http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6999581.stm Guide to the Commons] * {{Guardian topic|2=House of Commons}} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/8672770.stm 2010 Intake – Educational/Social Breakdown (BBC Magazine)] * [https://web.archive.org/web/20100603160132/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article7127775.ece 2010 Intake – Occupational Background (Times Online)] [[Categoria:Cambra bassa nacionala]] b961tn97wm1yod2p6cwxf2wc8yxm9r5 0 166058 2507792 2499807 2026-08-27T20:04:39Z InternetArchiveBot 43230 Add 3 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507792 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:First_Folio,_Shakespeare_-_0203.jpg|vinheta|La primièra pagine de ''As You Like It'' del First Folio de las pèças de Shakespeare-, publicat en 1623]] '''''As You Like It''''' (A vòstre gaug) es una [[comèdia]] [[pastorala]] de [[William Shakespeare]] que seriá estat escricha en 1599 e publicada pel primièr còp dins lo First Folio en 1623. La data de la primièra representacion publica es pas segura, foguèt suggerit que se debanèt a Wilton House en 1603. ''As You Like It'' seguís l'eroïna ''Rosalind'' alara que fugís la persecucion de la cort de son oncle, acompanhada per sa cousina ''Celia'' per trobar la seguretat e, eventualament, l'amor, dins lo Bòsc d'Arden. Pel bòsc, encontran mantuns personatges memorables, coma lo vitjaire melancolic ''Jaques'' que declama fòrça nomològs dels discors mai celèbres de Shakespeare. ''Jaques'' dona un contraste important amb los autres personatges dins la pèça, sempre observant e discutant las espròvas de la vida pel camp. Istoricament, lo ton de la critica a variat, de criticas tròban que la pèça es una òbra de grand meriti e d'autres penson que l'òbra es aquela de mendre qualitat de Shakespeare. La pèça demora un succès d'audiença e foguèt adaptada per la ràdio, cinèma, e comèdia musicala. Foguèt una pèça fovorita per d'actors celèbres coma [[Vanessa Redgrave]], Juliet Stevenson, Rebecca Hall, Helen Mirren, e Patti LuPone dins lo ròtle de Rosalind e Alan Rickman, Stephen Spinella, Kevin Kline e [[Stephen Dillane]] dins lo ròtle de Jaques. == Personatges == ''La Cort del Duc ''Frederick'':'' * Lo duc Frederick, cabdet de Duke Senior e son usurpator, tanben paire de Celia * Rosalind, filha de Duke Senior * Celia, filha del Duc Frederick e cosina de Rosalind * Touchstone, un fòl de cort o bofon * Le Beau, un cortesan * Charles, un lutaire * Senhors e damas de la cort de Frederick ''L'ostal del defunt Sir Rowland de Boys:'' * Oliver de Boys, lo filh ainat e eritièr * Jacques de Boys, lo segond filh * Orlando de Boys , to filh mai jove * Adam, un fidèl vièlh servicial que seguís Orlando en exili * Dennis, servicial d'Oliver que provoquèt Charles ''La cort exiliada de Duke Senior dins lo bòsc d'Arden:'' * Duke Senior, (duc senior) fraire ainat de Frederick e paire de Rosalind * Jaques, un senhor malcontent e melancolic * Amiens, un senhor e assistent musician * Senhors de la cort de Duke Senior's pel bòsc ''Pòble campanhòl dins la forèst d'Arden:'' * Phoebe, una pastura crane * Silvius, un pastor * Audrey, una campanhòla * Corin, un pastor d'edat * William, un campanhòl * Sir Oliver Martext, un vicari ''D'autes personatge:'' * Hymen, òbra pendnet los maridatges a la fin; Dieu del maridatge, aparéis en masqueta * Pages e musicians == Sinòpsis == [[Fichièr:Francis_Hayman_002.jpg|vinheta|300x300px|La scèna de la luta de ''As You Like It'', Francis Hayman, c. 1750]] La pèça se debana dins un [[ducat]] en França, mas la majoritat de l'accion es localizada endacòm nomenat Bòsc d'Arden. Benlèu son las [[Ardenas (montanha)|Ardenas]], una region forestièra cobrissent un airal situat al sud oèst de Belgica, oèst de Luxemborg and nòrd èst de França, o Arden, Warwickshire, près de la vila d'origina de Shakespeare, d'ont ven sa familha mairala—que mai se nomenava ''Arden''. ''Frederick'' a usurpat lo ducat e [[Exili|exilia]] son ainat, ''Duke Senior''. La filha de ''Duke Senior'', ''Rosalind'', foguèt autorizada de demorar a la cort qu'es amiga pròcha e cosina de la filha unica de ''Frederick'', ''Celia''. ''Orlando'', un jove gentilòme del reialme que al primièr agach s'enamorèt de ''Rosalind'', es forçat de fugir l'ostal après que foguèt persecutat per son ainat, ''Oliver''. ''Frederick'' s'encolèra e fòrabandís ''Rosalind'' de la cort. ''Celia'' e ''Rosalind'' decidisson de fugir emsems accompanhadas del fòl de cort, ''Touchstone'', ''Rosalind'' travestida de jovent e ''Celia'' desguisada en dama paura. ''Rosalind'', ara travestida en ''Ganymede ''([[Ganimedes]] es lo page persona de [[Jupitèr (dieu)|Jupitèr]]), e ''Celia'', ara desguisada en ''Aliena'' (<nowiki>''estrangèr''</nowiki> en [[Latin]]), arriban dins l'[[Arcadia (utopia)|arcadian]] Bòsc d'Arden, ont lo Duc [[Exili|exiliat]] ara demora amb de partisans, que "Lo [[Melancolia|melancolic]] ''Jaques''," un personatge malcontent, que nos es introduch plorant sus la tuariá d'un [[Cervidae|cèrvi]]. ''Ganymede ''e ''Aliena'' encontan pas sul pic lo Duc e sos companhs. Mas, tencontran ''Corin'', un superficiari apaurit ofrant a la crompa l'ostalet simple de son mèstre. [[Fichièr:Audrey_-_Philip_Richard_Morris.jpg|esquèrra|vinheta|''Audrey'' per Philip Richard Morris]] ''Orlando'' e son servicial ''Adam'', mentretant, tròba lo Duc e son òme e vivon ensems e afichan de [[Poesia|poèmas d'amor]] simplistes per ''Rosalind'' dins los arbres. (Lo ròtle d'<nowiki/>''Adam'' auriá estat per Shakespeare, quitament s'aquel dich seriá apocrif.)<ref>Dolan, Frances E. "Introduction" in Shakespeare, ''As You Like It''. New York: Penguin Books, 2000.</ref> ''Rosalind'', tanben enamorada d'''Orlando'', l'encontrant coma ''Ganymede'' e pretend li conselhar de lo garir de l'amor. ''Ganymede'' dich que "el" prendrà la plaça ''Rosalind'' e que "el" e ''Orlando'' pòdon gausir de lor relacion. La pastora, ''Phoebe'', que n'es enamorat ''Silvius'', s'enamora de ''Ganymede'' (''Rosalind'' mascada), alara que "''Ganymede''" de contunh mòstra que "el" s'interesta pas a ''Phoebe''. ''Touchstone'', mentretant, s'enamorèt de la motuda pastora, ''Audrey'', e ensag de la cotejar, mas que fin finala foguèt obligat de se maridar. ''William'', un autre pastor, ensag tanben de se maridar amb ''Audrey'', mas es arrestar per ''Touchstone'', que lo menaça "cent e cinquanta còps." Fin finala, ''Silvius'', ''Phoebe'', ''Ganymede'', e ''Orlando'' se trapan ensems per saber qui entre eles obtendra qui. ''Ganymede'' dich que resolverà lo problèma, ''Orlando'' promés de se maridar amb ''Rosalind'', e ''Phoebe'' promés de se maridar amb ''Silvius'' se pòt pas se maridar amb ''Ganymede''. ''Orlando'' vei ''Oliver'' pel bòsc e lo salva d'una liona, obligant ''Oliver'' a se repentir per aver maltractat ''Orlando''. ''Oliver'' encontra ''Aliena ''(alias de ''Celia'') es se'n amora, e s'acòrdan per se maridar. ''Orlando'' e ''Rosalind'', ''Oliver'' e ''Celia'', ''Silvius'' e ''Phoebe'', e ''Touchstone'' e ''Audrey'', totes se maridan dins la scèna finala, après aver discobèrt que ''Frederick'' tanben s'èra repentit de sas faltas, decident de restablir so fraire legitim al ducat e adoptèt una vida religiosa. ''Jaques'', sempre melancolic, declina l'invitacion de tornar a la cort preferissent demorar al bòsc e adopta una vida religiosa tanben. ''Rosalind'' declama l'epilòg al public, lausant la pèça a totes lo òmes e femnas del public. == Fonts == La font dirècta e immediatde ''As You Like It'' es lo Rosalynde de Thomas Lodge'', Euphues Golden Legacie'', escrich en 1586-7 e publicat en 1590.<ref>The Oxford Companion to English Literature, edited by Dinah Birch, OUP Oxford, 2009</ref> L'istòria de Lodge es basat sus "The Tale of Gamelyn," falsament atribuit a [[Geoffrey Chaucer]] e a vegadas imprimat amb los ''Canterbury Tales''. Pasmens se la primièra impression se fa en 1721, "Gamelyin" deuriá aver existit en manuscript a l'epòca de Shakespeare. Es plan possible que Shakespeare l'aurà pas legit, mas Lodge deu aver bastit sa romança pastorala sus la basa de "Gamelyin," li donant una basa pastorala e la vena sentimentala foçada mai al vam a l'epòca. Lo conte dona d'intrigas entrelaçadas, e prepausa totes los personatges levat ''Touchstone'' e ''Jaques''. [[Fichièr:Orlando_Pins_Poems_on_the_Trees.jpg|vinheta|Una aquarela: Orlando aficha de pèmas d'amor suls arbres del bòsc d'Arden.]] D'autres an suggerits dos autres manlèus minors. lo primièr es del ''Poly-Olbion'' de Michael Drayton una descripcion poètica d'Anglatèrra, mas i a pas de pròva que lo pèma aviá estat escrich abans''As You Like It''. La segonda font seriá ''The Historie of Orlando Furioso'' de Robert Greene, jogada a partir de 1592. Es suggerit que Shakespeare pren l'idèa d'Orlando oscant lo nom de sa dama dins la rusca dels arbres d'aquesta pèça, mas un amorós oscant de poèmas d'amor dins las ruscas es tanben dins lo poèma de Lodge. == Data e tèxte == [[Fichièr:Title_Page_of_As_You_Like_It_from_the_Second_Folio.jpg|esquèrra|vinheta|La primièra pagina de ''As You Like It'', imprimada dins lo Second Folio de 1632]] ''As You Like It'' foguèt imprimit pel primièr còp dins la collecion de las pèças de Shakespeare, conegut coma First Folio, en 1623. I a pas de copiá dins in Quarto, qu'aquela pèça es mencionat pels estampaires del First Folio d'entre aquestes que "èra pas de per abans dintrat per d'autres òmes." Amb de mejans de pròva, extèrnes e intèrnes, la data de composicion de la pèça foguèt aproximativament fixada a un periòde entre la fin de1598 e la mita de 1599. === Pròvas extèrnas === ''As You Like It'' dintrèt dins lo registre de la Stationers' Company lo 4 d'agost de 1600 coma una pèça'' "to be stayed"'' (en suspens), es a dire, not publicada fins a que la Stationers' Company siá convencuda que l'editor al nom de que la pèça dintrèt serà pas mai disputat pel proprietari del copyright. Thomas Morley's ''First Book of Ayres'', publicat a Londres en 1600 conten un aranjament musical per la cançon ''"It was a Lover and his Lass"'' (Èra un amorós e sa gojata) de ''As You Like It''. Aquesta pròva implica que la pèça ja existissiá d'un biais o d'un autre abans 1600. Tanben sembla qu'aquesta èra escricha après 1598, que Francis Meres ne menciona pas dins son ''Palladis Tamia''. Pasmens se dotze pèças son listadas dins ''Palladis Tamia'', èra un inventari incomplèt de las pèças de Shakespeare a aquela data (1598). Lo novèl Globe Theatre dubriguèt uns còps a l'estiu de 1599, e la tradicion dich que la devisa del teatre nòu èra ''Totus mundus agit histrionem''—traduch en "all the Globe's a stage" (lo mond entièr (glob) es teatre) —reson de la celèbra frasa de ''Jaques ''"All the world's a stage" (II.7).<ref>King Henry V, New Cambridge Shakespeare, Cambridge University Press, page 4, 2005</ref> Aquesta pròva pausa Setembre de 1598 e Setembre de 1599 coma l'encastre temporal en que la pèça seriá estat escricha. === Pròva intèrna === Dins l'Act III, v, ''Phoebe'' fa referéncia a "Whoever loved that loved not at first sight" (Qui amava qu'amava pas al primièr agach) venent de [[Christopher Marlowe|Marlowe]], "Hero and Leander," que foguèt publicat en 1598. aquesta frasa, pasmens, data de 1593 alara que Marlowe èra assassinat, e lo poèma benlèu circulèt dins una forma inacabada abans que lo completèt George Chapman. Es çò que suggerís Michael Wood (''In Search of Shakespeare'') que los mots de Touchstone, "''When a man's verses cannot be understood, nor a man's good wit seconded with the forward child understanding, it strikes a man more dead than a great reckoning in a little room,"'' (Quand los verses d'un òme pòdon pas èsser compreses, quitament amb lo bon esperit d'un òme sostengut amb lo biais de comprene de l'enfant qu'èra, tusta un òme mai mòrt qu'un grand compte rendut dins una pichona pèça) fa allusion a Marlowe. Segon l'enquèsta sus sa mòrt, Marlowe foguèt tuat dins una bagarra seguent un embolh al subjècte del pagament d'un deute dins una pèça d'un ostal a Deptford, tengut per la veusa Eleanor Bull en 1593. La publicacion de postum en 1598 de ''Hero and Leander'' reviscolèt l'interèst per son òbra e la circumsténcias de sa mòrt. Los mots de Act IV, i, dins lo dicors de Rosalind, "I will weep for nothing, like Diana in the fountain," (Plorarai per de res, coma Diana dins la font) pòt far referénia a una representacion en alabastre de Diana installada a Cheapside en 1598. Tanben, se pòt remembre que Diana es mencionanda per Shakespeare al mens dins detz autras pèças, es soven representat dins los mites e las arts dins son banh. Diana èra un epitèt per la [[Elisabèt I d'Anglatèrra|Reina Elisabèt I]] pendent son regne, tot coma Cynthia, Phoebe, Astraea, e [[Maria (maire de Jèsus)|Verge Mariz]]. Tanben i a d'anacronismes, coma lo personatge segondari Sir Oliver Mar-la referéncia possibla del tèxte a la [[controvèrsia de Marprelate]] que se debanèt entre 1588 e 1589. Se basant sus d'aquesta referéncia, sembla ''As You Like It'' seriá estat compausat en 1599-1600, mas demora impossible de lo dire amb certitud. == Analisi e critica == [[Fichièr:Rosalind_-_Robert_Walker_Macbeth.jpg|vinheta|''Rosalind'' per Robert Walker Macbeth]] Los cercaires demorèron lontemps en desacòrdi suls merites de la pèça. [[George Bernard Shaw]] se planh que ''As You Like It'' manca del grand sens artistic que Shakespeare èra capable. Shaw amava pensar que Shakespeare escriguèt la pèça coma simpla dicertiment popular. [[Leon Tolstoi|Tolstoy]] s'opausèt a l'immoralitat dels personatges e las pitrariás de contunh de ''Touchstone''. D'autres criticas trobèron una granda valor literària de l'òbra. Harold Bloom èscriguèt que Rosalind es un dels personatges femenin mai grand e capitat de Shakespeare. Malgrat las discucions critica, la pèça demora una de la comèdias de Shakespeare mai sovent jogadas. Los reviraments de genre rafinat dins l'istòria prenguèt un interés particular pels criticas modèrnes dels [[estudis de genre]]. Dins quatres actes de la pèça ''Rosalind'', que al temps de Shakespeare lo ròtle deviá èsser jogat per un gojat, tròba necessari de se travestir, sus que la campanhòla ''Phoebe'', tanben jogada per un gojat, ven encantada d'aqueste ''"Ganymede," ''un nom am reson [[Homoerotic|omoerotic]]. En fach, l'epilòg, declamat per ''Rosalind'' al public, expausa de biais plan expicit que, ela, (o al mens l'actor jogat lo ròtle) es pas una femna. Dins mantunas scènas, ''"Ganymede"'' se fa passar per ''Rosalind ''qu'es un actor que jòga una filha travestida en garçon que se fa passar per una filha. === Encastre === [[Fichièr:Fleay's_Etching_of_the_Forest_of_Arden.jpg|vinheta|Una gravadura de 1889 del Bòsc d'Arden, creatat per John Macpherson d'una seriá de Frederick Gard Fleay]] Arden es benlèu lo [[Toponimia|toponim]] d'un bòsc près de la vila de l'ostal de Shakespeare, [[Stratford-upon-Avon]], pasmens se la pèça se debana ostensiblament en França. L'edicion Oxford Shakespeare explica aqueste conflicte geografic avançant que "Arden" es una anglicizacion de la region forestièra de las [[Ardenas (montanha)|Ardenas]], (ont Lodge situa son conte)<ref>{{cite book|last=Bate|first=Jonathan|authorlink=Jonathan Bate|title=Soul of the Age: the life, mind and world of William Shakespeare|url=https://archive.org/details/soulofagelifemin0000jona|publisher=Viking|page=[https://archive.org/details/soulofagelifemin0000jona/page/37 37]|location=London|year=2008|isbn=978-0-670-91482-1}}</ref> e las modificacions ortograficas rebaton aquò. D'autras edicions gardan l'ortografa "Arden" de Shakespeare's, que se pòt arguïr que lo mòde pastoral descriu un mond fantastic ont los detalhs geografics son pas gaire pertinents. L'edicion Arden de Shakespeare suggerís que lo non "Arden" ven de la combinason de la region antica [[Arcadia (utopia)|Arcadia]] e de [[jardin d'Edèn]] [[Bíblia|biblic]] qu'existís una fòrta interaccion dels sistèmas de cresença e filosofia classics e Crestians dins la pèça.<ref>{{cite book|last=Dusinberre|first=Juliet|title=As You Like it|series=Arden Shakespeare|year=2006|publisher=Thomson Learning|location=London|isbn=978-1-904271-21-5|page=2|chapter=Introduction}}</ref> Arden èra tanben lo nom mairal Shakespeare e l'ostal se situa près del Bòst d'Arden. === Tèmas === ==== Amor ==== L'amor es lo tèma central de ''As You Like It'', coma de las autras comèdias romanticas de Shakespeare. E dins la tradicion de la comèdia romantica, ''As You Like It'' es un conte ont l'amor se manifesta mantuns biais. Dins fòrça istòria d'amor, l'amor ven al primièr agach. Aqueste principe de l' "amor al primièr agach" es present dins la istòrias d'amor entre ''Rosalind'' e ''Orlando'', ''Celia'' e ''Oliver'', e tanben per ''Phoebe'' e ''Ganymede''. L'istòria d'amor entre ''Audrey'' e ''Touchstone'' es una parodia de l'amor romantic. Una autra forma d'amor existís entre femnas, coma dins los ligams prigonds entre ''Rosalind'' e ''Celia''.<ref>{{cite book|last=Freedman|first=Penelope|title=Power and passion in Shakespeare's pronouns|year=2007|publisher=Ashgate|location=Aldershot, England|isbn=978-0-7546-5830-6|page=89}}</ref> ==== Usurpacion e Injustícia ==== Es un tèma important de la pèça. Lo Duc novèl ''Frederick'' usurpa son ainat ''Duke Senior'', alara qu'''Oliver'' a un comportament parallèl tractant son cabdet ''Orlando'' amb tan pauc de generositat que l'obliga a cercar fortuna endacòm mai. Los dos ''Duke Senior'' e ''Orlando'' se refugisson dins lo bòsc, ont la justícia es restaurada "per natura."<ref>{{cite book|last=Williamson|first=Marilyn L|editor=Habicht, Werner|title=Images of Shakespeare|url=https://archive.org/details/imagesofshakespe0000inte|year=1986|publisher=University of Delaware Press|isbn=0-87413-329-7|pages=189; 193|chapter=The Comedies in Historical Context|display-editors=etal}}</ref> ==== Lo pardon ==== Aquesta pèça enlusís lo tèma de l'usurpacion e de l'injustícia sus la proprietat d'altrú. Pasmens, s'acaba urosament amb reconciliacion e pardon. ''Frederick'' ven ermita e restablís lo ducat a ''Duke Senior'' que, a son torn, restablís lo bosc al sèrv. ''Oliver'' tanben far un cambiament de còr e apren a amar ''Orlando''. Alara, la pèça s'acaba sus una nòta festiva e de regaudiment. ==== Vida de cort e vida de camp ==== [[Fichièr:Rosalind_and_Celia.jpg|esquèrra|vinheta|Estampa de 1870 de l'Act II, iv: Rosalind e Celia pel bòsc amb Touchstone.]] La pèça es mai sovent un celebrecion de la vida al camp. Los abitants de la cort de Duc ''Frederick'' patisson dels perilhs de l'arbitrària injustícia, e tanben de la paur de la mòrt; los cortesans que seguisson lo Duc vièlh foçats a l'exili dins lo "desèrt de ciutat" de la forèst fan, per contraste, l'experiéncia de la libertat mas los còsta lo desconfòrt del plen aire. (Act II, i). Un passatge entre ''Touchstone'', lo bofon de la cort, e lo pastor Corin realizan lo contentament de se trapar dins la vida al camp, al comparar la vida perfumada e faiçonièr de la cort. (Act III, I). A la fin de la pèça lo duc usurpator e lo cortisan exiliat ''Jaques'' ambedos causisson de demorar pel bòsc.<ref>{{cite book|last=Bloom|first=Harold|authorlink=Harold Bloom|title=As You Like It|url=https://archive.org/details/asyoulikeit0000unse_n8f6|series=Bloom's Literary Criticism|year=2008|publisher=Infobase|location=New York|isbn=978-0-7910-9591-1|page=[https://archive.org/details/asyoulikeit0000unse_n8f6/page/8 8]}}</ref> === Allegoria religiosa === [[Fichièr:Émile_Bayard_-_As_you_like_it.jpg|vinheta|Illustracion per As You Like It de Shakespeare d'Émile Bayard (1837–1891). "Rosalind dona a Orlando una cadena."]] Lo professor Richard Knowles de l'Universitat de Wisconsin, l'editor en 1977 de New Variorum edition sus aquesta pèça, dins l'article "Myth and Type in As You Like It,"<ref>ELH, volume 33, March (1966) pp 1–22</ref> mòstra que la pèça conten de referéncia mitologicas subretot l'[[Jardin d'Edèn|Edèn]] e [[Ercules]]. === Cansons e musica === ''As You Like It'' is known es una comèdia musicala que la pèça conten fòrça cançons. De fach, i a mai de cançons dins aquesta que dins quina autra pèça Shakespeare. Aquestes cançons e musica son incorporats dins l'accion que se debana pel bòsc d'Arden: * ''Under the Greenwood Tree'': Resuma los punts de vista de ''Duke Senior'' suls avantatges de la vida del camp sus las commodidats court. Es Amiens que canta. * ''Blow, Blow, Thou Winter Wind'': la cançon es cantada per Amiens. Afirma que la sofrença fisica causat pels vents e geladas de l'invèrn es preferable al patiment mental causat per l'ingratitud de l'òme. * ''What Shall He Have That Killed the Deer'': Es una autra cançon qu'apond un espectacle animat e de coloracion  boscassièra per contrastar amb lo discors d'amor de las scènas adjuntas. Elusís l'atmosfèra pastorala. * ''It Was a Lover and his Lass'': Es un preludi a la nòça. Lausa la prima e prevei l'anóncia del reviscol de la natura e del tèma de la regeneracion morala de la vida de l'òme. === Lenga === ==== Utilizacion de la pròsa ==== Shakespeare utiliza la pròsa d'uns 55% del tèxte, amb lo rèste en vers. [[George Bernard Shaw|Shaw]] explica que, atal utilizada, la pròsa, "brèva e segura," mena lo sens e fa partit de l'atrach de la pèça, alara qu'uns de sos verses los considèra pas coma ornament.<ref>{{Cite book|authorlink=George Bernard Shaw|chapter=Shaw on Shakespear|location=New York}}</ref> La convencion dramatica de l'epòca establís que los personatges de cort utlizan los verses e, los personatges del camp la pròsa, mas dins ''As You Like It'' la convencion es volontàriament capvirada.<ref name="bate2010">{{Cite book|authorlink1=Jonathan Bate|authorlink=Jonathan Bate|location=Basingstoke, England|quote=Reversing dramatic convention, it is the courtly characters who speak prose and the shepherds who court in verse.}}</ref> Per example, ''Rosalind'', qu'es la filha del Duc amb sas pensadas e comportaments de naut estil poetic, pasmens parla en pròsa qu'es lo biais "natural e apropriat" per exprimir l'autenticitat del personatge, e las scèmas d'amor entre ''Rosalind'' e ''Orlando'' son en pròsa (III, ii, 277).<ref>{{Cite book|authorlink=Francis Gentleman|chapter=The dramatic censor; or, critical companion|location=New York}}</ref> Dins un contraste pensat, ''Silvius'' descriu son amor per ''Phoebe'' en verses (II, iv, 20). Segon l'umor lo personatge cambia, e o ela cambia d'una expression a l'autra en plena scèna. De fach, dins una tòca [[Metaficcion|metaficcionala]], ''Jaques'' arrèsta la pròsa dins lo dialòg amb ''Rosalind'' al dintrar ''Orlando'', utilizant lo vers: "Nay then, God be with you, an you talk in blank verse" (IV, i, 29).<ref>{{Cite book|chapter=Mixing verse and prose|location=New York}}</ref> La trencadura de las convencion contunha dins l'epilòg qu'es donat en pròsa. ==== Tot lo mond en scèna ==== Acte II, Scèna VII, presenta un dels monològs mai celèbre de Shakespeare, declamat per ''Jaques'', que comença:<blockquote class="">"All the world's a stage<br> And all the men and women merely players; They have their exits and their entrances, And one man in his time plays many parts ..."</blockquote>Los arrèsts d'imatge e allegorias del monològ desvelopan la metafòra centrala: la durada de vida d'una persona es aquela d'una pèça en set actes. ==== Mòde pastoral ==== [[Fichièr:DeverellAsYouLikeIt.JPG|vinheta|Walter Deverell, ''The Mock Marriage of Orlando and Rosalind'', 1853]] Lo tèma màger de la comèdia pastorala es l'amor dins totas sas formas dins un encastre campèstre, l'amor autentic de ''Rosalind'' contrasta amb las afectacions sentimentalistas d'<nowiki/>''Orlando'', e los eveniments improbables se debanant entre de cortesans vagant en exili, cercant solaç e libertat dins un encastre boscassièr son pas pus realistas que la cadena d'escasenças encontradas pel bòsc que provòca de trufariá e que necessita pas de subtilitat d'intrica e de personatges trabalhats. L'accion màger de l'acte primièr sembla a una partida luta, e l'accion es sovent interrompuda per una cançon. Fin finala, lo quita ''Hymen ''ne'n ven a benesir la nòça.<blockquote class="" style="">La pèça de William Shakespeare''As You Like It'' cai clarament dins lo genre de la Romança Pastorala; mas Shakespeare fa mai qu'utilizar lo genre, lo desvolopa. Shakespeare tanben utliza lo genre Pastoral dins ''As You Like It'' per ‘portar un agach critica sus las practicas socialas que produch injustícia e misèria, e per se trufar del comportament antisocial, estupid e autodestructor’, es mai evident pel tèma de l'amor, culminant dins lo rejet de las amors [[Francesco Petrarca|Petrarcanas]].<ref>{{Ligam web}}</ref> </blockquote>Los personatges ordinaris dins de situacions conventionalas èra una material familhar per Shakespeare e son public; es la replica leugièra e e l'espessor dels subjèctes que procura las escasenças d'astúcia que marca de frescor los debats. Al centre l'[[optimisme]] de ''Rosalind'' contrasta amb la [[misoginia]] melancolica de ''Jaques''. Shakespeare tornarà mai tard a de tèmas mai serioses: lo duc usurpator e lo duc en exili procura de tèmas per ''[[Measure for Measure]]'' e ''[[The Tempest]]''. La pèça, organisant d'encontras fortuitas pel bòsc e mantunas amors entralaçadas dins un encastre pastoral seren, se tròba èsser, per fòrça realizators, de realizacion plan eficaç a l'exterior dins un pargue o de luòcs atal. == Reféncias == {{reflist|30em}} == Ligams extèrnes == * {{ibdb show|1709}}Internet Broadway Database * {{iobdb show|}}Internet off-Broadway Database * [http://www.imdb.com/find?q=As+You+Like+It&tt=on List of 'As You Like It' movies on IMDB] * [http://www.swipespeare.com/as-you-like-it.html#.UvpkzmRdXV4 "Modern Translation of the Play"] - Modern version of the play * [http://william-shakespeare.classic-literature.co.uk/as-you-like-it/ ''As You Like It''] – HTML version of this title. * [[gutenberg:2244|''As You Like It'']] at Project Gutenberg * <span>[[File:Speaker_Icon.svg|ligam=|alt=|15x15px]]</span>{{librivox book|title=As You Like It|author=William Shakespeare}}LibriVox{{librivox book|title=As You Like It|author=William Shakespeare}} * [http://www.maximumedge.com/shakespeare/asyoulikeit.htm MaximumEdge.com] – scene-indexed, searchable version of the play * [https://web.archive.org/web/20100209200532/http://www.webenglishteacher.com/ayli.html Lesson plans for ''As You Like It''] at Web English Teacher * [https://web.archive.org/web/20050405164936/http://www.mala.bc.ca/~johnstoi/eng366/lectures/Ayl.htm "Variations on a Theme of Love"] introduction to the play and pastoral comedy as a genre * Text of [http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/plays/AYL.html ''As You Like It''], fully edited by David Bevington, as well as original-spelling texts, facsimiles of the 1623 Folio text, and other resources, at the [http://internetshakespeare.uvic.ca/ Internet Shakespeare Editions] {{Paleta Shakespeare}} n4t67aozqdc90yfyoxb50pm6gicmjtb 0 166068 2507686 2501788 2026-08-27T18:46:12Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507686 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:First_Folio,_Shakespeare_-_0248.jpg|vinheta|La primièra pagina de ''All's Well that Ends Well'' del First Folio de las pèça de Shakespeare, publicat en 1623.]] '''''All's Well That Ends Well''''' (Tot va plan, qu'acaba plan) es una pèça de [[William Shakespeare]]. Seriá estat escricha en 1604 e 1605,<ref>{{cite book|last=Snyder|first=Susan|title=The Oxford Shakespeare: All's Well That Ends Well|url=https://archive.org/details/isbn_2900199537128|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|date=1993|pages=[https://archive.org/details/isbn_2900199537128/page/20 20]–24|chapter=Introduction|isbn=978-0-19-283604-5}}</ref><ref name="maguire">{{cite news|url=|title=Many Hands – A New Shakespeare Collaboration?|last=Maguire|first=Laurie|date=19 April 2012|newspaper=[[The Times Literary Supplement]]|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|last2=Smith|first2=Emma}} also at [http://www.cems-oxford.org/many-hands Centre for Early Modern Studies,] [//en.wikipedia.org/wiki/University_of_Oxford University of Oxford] accessed 22 April 2012: "The recent redating of All’s Well from 1602–03 to 1606–07 (or later) has gone some way to resolving some of the play’s stylistic anomalies" ... "[S]tylistically it is striking how many of the widely acknowledged textual and tonal problems of All’s Well can be understood differently when we postulate dual authorship."</ref> e d'en primièr publicat dins ''First Folio'' en 1623. D'en primièr la pèça foguèt classificada coma un comèdia de Shakespeare, la pèça es ara considerada per de criticas coma una de sas pèça a problèma, atal nomenat que pòt pas èsser plenament classificada coma tragèdia o comèdia. Es pas una pèça de la mai estimada del dramaturg, que lo critica Harold Bloom escriguèt que pas degun , "levat [[George Bernard Shaw]], jamai exprimiguèt amb fòrça entosiasme per ''All's Well That Ends Well''."<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N2v3rvyW96QC|title=All's Well that Ends Well|editor-last=Bloom|editor-first=Harold|publisher=Infobase Publishing|date=2010|isbn=1604137088}}</ref> == Personatges == *''Rei'' de França *''Duc'' de [[Florença]] *''Bertram'', Comte de [[Rosselhon]] *''Comtessa'' de Rosselhon, Maire de Bertram *''Lavatch'', un ''[[Bofon]]'' e son ostal *''Helena'', una [[domaisèla]] aparada per la Comtessa *''Lafew'', un nòble vièlh *''Parolles'', un seguent de Bertram *Una vièlha ''Veusa'' de Florença, escaissada Capilet *''Diana'', Filha de la Veusa *Intendent de la Comtessa de Rosselhon *Violenta (personatge fantasma) e ''Mariana'', vesins e amics de la Veusa *Un Page *Soldats, Servicials, Gentilòmes, e Cortesans == Esquèma == ''Helena'', lo rèire banc d'una comtessa francesa, es enamorada del filh de la comtessa: ''Bertram'', qu'es indeferent d'ela. ''Bertram'' va a París per remplaçar son paire defunt per ajuda lo ''Rei de França'' malaut. ''Helena'', la filha d'un doctor recentament defunt, seguís ''Bertram'', en aparéncia ofrir al ''Rei'' sos servicis de medecinaira. ''Lo Rei'' es sceptic, e ela garantís la garison de sa vida: se el morís, ela serà mesa a mòrt, mas se el vui, ela causirà un espos dels cortesans. Lo ''Rei'' garís e Elena causís ''Bertram'', que el la regeta, en rason de sa pauretat e de son estut bas. Lo ''Rei'' la força al maridatge, mas après la ceremonia ''Bertram'' sul pic se'n va a la gèrra en Itàlia sens un quita bais d'adieu-siatz. El ditz que serà maridat sonque après qu'ela aurà fach nàicer son enfant e portarà son anèl de familha. En Itàlia, ''Bertram'' es un guerrirèr victoriós e tanben un seductor fruchós de verges localas. ''Helena'' lo seguís en Itàlia, ven amiga de Diana, una verge qu'encanta ''Bertram'', e aranjan qu'<nowiki/>''Helena'' prenga la plaça de ''Diana'' al lièch. Diana obten de ''Bertram'' l'anèl e cambi d'un d'''Helena''. D'aquel biais ''Helena'', sens que ''Bertram'' se'n prenga consciéncia, consuma lor maridatge e pòrta son anèl. ''Helena'' torna cap a la comtessa rosselhonesa, qu'es orrifiada de çò qu'a fach son filh, e declara ''Helena'' coma sa filha a la plaça de ''Bertram''. ''Helena'' fenh sa mòrt, e ''Bertram'', pensant que se'n deliurèt, se'n torna. Ensag de se maridar amb la filha d'un senhor local, mas ''Diana'' se revèla e trenca l'engatjament. ''Helena'' aparéis e explica l'escambi d'anèl, anoncia que compliguèt l'esomesa de ''Bertram''; ''Bertram'', impressionat per tot çò qu'ela faguèt per lo ganhar, jura de l'amar. Tot s'acaba plan. I a una sosintriga amb ''Parolles'', una associat desleal de Bertram. Un tèma recurrent que percors la pèça es la similaritat entre amor e guèrra – conquista/seduccion/traïson/manipulacion. == Sinòpsi == La pèça comença en Rosselhon ont lo jove comte'' Bertram'' ditz a-dieu-siatz a sa maire la contessa e ''Helena'', al partir a la cort de París (amb lo vièlh'' Lòrd Lafew'') jos l'òrdre del rei de França. Lo paire de ''Bertram'' defuntèt recentament e ''Bertram'' es jos la tutela del ''Rei'' e son servicial. ''Helena'', una jova aristocrata minora e jos la tutela de la comtessa, que lo paire (un mètge talentós) ven de morir, deplora son amor impossible (o afogat) per ''Bertram'', e lo perdent a París, çò que li es grèu alara que pels autres sembla plorar son paire. ''Parolles'', un soldat coard e parasit de ''Bertram'', fa intelligéncia amb ''Helena'', comparant alara l'amor amorós e la pèrda de virginitat que s'esfòrçan de prene lo militar. ''Helena'' gaireben admés son anor per ''Bertram'' a ''Parolles'' abans de se'n anar per París amb ''Bertram'' e ''Lafew''. Encara un còp sola, ''Helena'' se convenç de se batre per ''Bertram'' malgrat las escasenças, mencionant la malautiá del ''Rei'' per prene sa decision. A París, lo Rei e la notabilitat discutisson de la guèrra en Toscana, ont los nòbles de França rejonhon l'un o l'autre camp en cerca de lors glòria. ''Bertram'', ''Parolles'' e ''Lafew'' arriban, e lo Rei lausa lo paire de ''Bertram'' coma vertadièrament mai onorable, umble e egalitarista d'entre los nòbles de son temps o d'aquel de ''Bertram''. Aculhís ''Bertram'' coma s'èra son filh. [[Fichièr:Helena_and_the_Countess.jpg|esquèrra|vinheta|Aquarela d'Helena e la Comtessa,  Act I, Scèna iii.]] En Rosselhon, lo ''Bofon'' demanda la permission de se maridar çò de que el e la ''comtessa'' debaton. L'<nowiki/>''Intendent'' explica a la ''Comtessa'' qu'a ausit ''Helena'' se lamentar de son amor per ''Bertram'' malgrat lor difréncia sociala. La Comtessa, per simpatiá e vesent ''Helena'' coma la sieuna filha, obten sa confession. ''Helena'' admés son amor, mas (per convenéncia o estrategia) restanca son ambicion ja revelada. S'agradan qu'''Helena'' farà lo viatge cap a París per ensejar de sonhar lo ''Rei'', quitament a engatjar sa vida per l'escasença. A París, lo ''Rei'' conselha als nòbles de partir a la guèrra, los exortant, utilizant lo registre de l'amor, a cercar l'onor e los avertís de las femnas italianas en tèrmes guerrièrs. ''Bertram'', tròp jove per anar a la guèrra e a París per servir lo Rei, es encoratjat per ''Parolles'' e los nòbles per volar a la guèrra de Toscana. Fa la jurada als nòbles que se'n irà, mas après lor partença, a ''Parolles'', reconéis (o cambia) son intencion de demorar a çò del ''Rei''. ''Lafew'' demanda al ''Rei'' de parlar a ''Helena'' que li ofrís de sonhar sa malautiá fatala amb la pocion mai poderosa e protectriz de son paire. Lo ''Rei ''reconéis la fama de son paire defunt, mas refusa de noirir un esper fatals. Amb una seria d'arguments -mostrant sa fisança, cridant lo costat irracional e mistic, fasent valer la reputacion de son paire- convenç lo ''Rei'' de daissar far lo cèl mejans ela. Accèpta l'avertiment del ''Rei'' qu'engatjarà sa vida contra la capitada, mas dins la balança, demanda que pòsca causir son espos d'entre los cortesans. Accèpta lo ''Rei''. En Rosselhon, la ''Comtessa'' manda lo ''Bofon'' a París amb una letra per ''Helena'', mas abans de partir lo ''Bofon'' tafura la ''Comtessa'' imitant los cortisans al biais auturós e enganaire. De retorn a París, ''Lafew'' ensag de parlar dels poders del cèl dins un mond de scientifics, mas ''Parolles'' l'interromp a cada torn, ensejant de marcar de punts e crida que ''Lafew'' pense coma el. La conversacion mena cap a la garison miraculosa del ''Rei'' e de la femna que lo sonhèt. Dintran lo ''Rei'' e ''Helena'', e los òmes son surpreses d'aprene que la femna es ''Helena'' (''Lafew'' pòt èsser incredul, qu'es el qu'introduguèt ''Helena'' al ''Rei'' per intencion!). Lo Rei convòca los cortesans e el e ''Helena'' fan conéisser lor aranjament que deu ara causir un espos. ''Helena'' questiona brèvament unes cortesans (los dos primièrs fan un consenç superficial en fàcia del ''Rei'' mas de biais auturós e enganaire coma lo ''Bofon'' l'aviá mostrat de per abans). ''Helena'' causís ''Bertram'' se liurant a el, e lo ''Rei'' conclutz lo vòt. ''Bertram'' esita, demandant d'en primièr al ''Rei'' dels sieus uèis causir qui va maridar, alara mespresa sa pauretat e son manca de (bona) titulatura. Lo ''Rei'' ofrís d'argent e títol, e la lausa mai d'un biais a ''Bertram'' sens que s'opausa, mas ''Bertram'' encara refusa malgrat los dich sus la felicitat de la vertut de son estatut. Lo ''Rei'', en colèra, menaça ''Bertram'' de la roïna e de son corroç. Bertram consent en paraula e lo Rei los aurà marida sens delai. A ''Parolles'', ''Lafew'' menciona la retirada de ''Bertram'' e lo dever de ''Parolles'' envèrs el, çò que provòca una montada asirosa de mesprés de ''Parolles'' ont desdenha e menaça lo vièlh nòble. ''Lafew'' torna l'animositat, se'n va e torna per anonciar que ''Bertram'' es maridat puèi insulta ''Parolles'' al retorn. ''Bertram'' se planh de son astrada a ''Parolles'' e organiza sa fugida a la guèrra en Toscana, e remandant ''Helena'' a cò d'ela. Lo ''Bofon'', a son arribada, amb ''Parolles'' se disputan al subjècte de sa flaquesa de títol, dever e valor. Parolles fa la demanda a ''Bertram'' per qu'''Helena'' se'n ana cap al ''Rei'' pendent que ''Bertram'' es ocupat a d'autras afars. ''Lafew'' ensag sens capitar de convéncer ''Bertram'' de la brutalitat vana de ''Parolles''. ''Bertram'' l'entendrà pas, e ''Lafew'' demanda a ''Bertram'' de remendar las relacions entre el e ''Parolles'', d'un biais sarcastic, fins a la dintrada de ''Parolles'', ''Lafew'' subtilament trabalha cap a l'acusacion franca de ''Parolles'' coma s'èra un òme plan vestit amagant pas que d'un clòsc. ''Bertram'' conta a ''Helena'' qu'a un afar urgent de reglar per lor maridatge surpresa e que li daissèt de quetions en suspens, e que tornarà a l'ostal dins dos jorns. Ela tròba lo coratge de li demandar un bais, mas el refusa. A Florença, lo ''Duc'' local e los nòbles franceses discutisson de l'abstencion del ''Rei de França'' de la guèrra de Toscana, e lo Duc benastruga la participacion de fòrça nòbles franceses venguts cercar onor e glòria. En Rosselhon, lo ''bofon'' informa la ''Comtessa'' del maridatge de ''Bertram'' e ''Helena'', e tanben del tristum de ''Bertram'', cal apondre que lo ''bofon'' perdèt l'interés de la femna que volgava maridar après que la visquèt a la cort parisiana. La ''comtessa'' legís la letra de ''Bertram'', disaprovant sa fugida de Florença, e lo ''bofon ''braceja l'ambigüitat entre coardisa a la guèrra e dins lo maridatge. ''Helena'' e los ''nòbles'' (tornant de Florença) dintran per ensenhar de la fugida de ''Bertram'' e ''Helena'', abatuda, legís la letra sardonica de ''Bertram'' demandant que l'aurà per espos quand portarà so anèl de familha e son enfant. La ''comtessa'' lo repudia e pren ''Helena'' coma la sieuna filha, donant als nòbles son messatge de disaprobacion que lo pòrten a ''Bertram''. ''Helena'', sola e amb l'esper que ''Bertram'' aja rason dels dangiers de la guèrra, projècta de deasparéisser de Rosselhon per la nuèch En Florença, lo ''Duc'' fa de ''Bertram'' son oficièr de cavalria. En Rosselhon, la ''Comtessa'' legís la letra d'adieu-siatz d'''Helena'', aquela declant que se'n va de romiva cap a Compostèla. La ''Comtessa'' manda un mot a ''Bertram'', esperant que torne de Florença ara qu'Helena es partida. A Florença, una ''Veusa'', sa filha ''Diana'', ''Mariana'' e d'autras femnas parlan dels soldats e los gaitan o espèran de luènh. Parlan de ''Bertram'' victorios a la guèrra e de ''Parolle'' seductor de las verges localas. ''Helena'' arriba desguisada de romaira, qu'es ostalada a Florença a cò de la'' Veusa''. Ausís de Bertram e sa glòria marciala e son istòria e sos ensags recents per seduire ''Diana'', amb fòrça jòcs de mots entre guèrra e seduccion de las verges. ''Helena'' s'enamiga de las femnas. Los ''nòbles'' avisan ''Bertram'' del desonor de ''Parolles'', que s'amalgaman lors reputacions e que se fa de dobtes sus ''Bertram''. ''Bertram'', ara mai receptiu per aquesta possibilitat, s'acòrda amb lo projècte dels nòbles de mandar ''Parolles'' que torne lo tambor, perdut dins la batalha, e a son retorn, de lo capturar alara qu'es desguisat en enemic. ''Parolles'' dintra dins la presa, fasent l'ufanós, jura de recuperar l'instrument. ''Bertram'' pren un ''Senhor'' per li mostrar ''Diana''. ''Helena'' alara que s'èra presentat a la ''Veusa'', d'una nobilitat descasuda, la paga per prene l'anèl de la familha de Bertram e escambiar ''Diana'' per ''Helena'' al lièch dins una trapèla Un ''nòble'' francés e sos soldats se trapan a esperar ''Parolles'', que passa lo temps a se demandar quant de temps durarà l'istòria e quant d'autoferidas van satsifar los autres quand lo veiran torna sens lo tambor. Lo francés disguisat lo fa una ambuscada, e sul còp panica e dona d'informacions sus la causa Florentina. A cò de la ''Veusa'', ''Bertram'' ensag de cortesar ''Diana'' que s'interròga sus sos motius e bona fe. Un còp que ''Bertram'' mòstra son onestat eternela, e franca, ''Diana'' lo maneja per recobrar l'anèl, se vendent per l'anèl (per ''Helena'') e sa virginitat. Accepta ''Bertram''. Los ''nòbles'' parlan de la letra de la maire de ''Bertram'' expriment sa desaprobacion, cossí lo deserv, de son grossièr comportament, e de la recenta rumor de la mòrt d'<nowiki/>''Helena'' a Compostèla. Dintra ''Bertram'', avent arenjat sos afars lèu ara qu'a aprés la mòrt d'''Helena''. Los nòbles, esperan qu'el se rendrà compte amb ''Parolles'' demascat, lo prenent los uèlhs clucats a cò de ''Parolles'', que ven de donar d'inforacions sus la situacion militara de Florença per se salvar. Es tanben, sul còp a amagar la personalitat de ''Bertram'' a l' "enemic" quand se decobrís lo bilhet per ''Diana'', l'avisant de tornar l'argent de ''Bertram'' qu'aviá donat per la seduire que de segur va la traïr. Se desrevelan e envergonhejan ''Parolles'' de lor silenci. Sol e umiliat, ne conclutz de los seguir de retorn en França. [[Fichièr:All's_Well_That_Ends_Well_Act_V_Scene_iii.jpg|vinheta|A 1794 la scèna finala]] ''Helena'', la ''Veusa'' e ''Diana'' parlan de lor succés (la seduccion se realizèt fòra de scèna entre IV.ii. e IV.iii.) e ''Helena'' perpensan sus l'amor-asir de ''Bertram'', (o seductors-enganaires de son biais, o dels òmes en general) pendent l'acte sexual. Demanda a la ''Veusa'' e ''Diana'' que l'acompanhen a cò del ''Rei'' per acabar sa victòria o encalada de ''Bertram''. En Rosselhon, la ''Comtessa'', ''Lafew'' e lo ''Bofon'' ploran la pèrda d'''Helena''. ''Lafew'' prepausa al ''Rei'' que ''Bertram'' espose sa filha, que la Comtessa se'n acorda. A Marselhas, ''Helena'', la ''Veusa'' e ''Diana'' mandan un  Gentilòme cap a eles en Rosselhon amb una letra pel ''Rei'' al subjècte de ''Bertram''. En Rosselhon, ''Parolles'', ara mendicaire pudent, demanda ajuda a ''Lafew'', que li permet de sopar. Lo ''Rei'', ''Lafew'' e la ''Comtessa'' ploran la pèrda d'<nowiki/>''Helena'' e decidisson de perdonar lo jovenet ufan insensat qu'es ''Bertram''. ''Lafew'' e ''Bertram'' an arenjat son maridatge amb la filha de ''Lafew'', e consentís lo ''Rei''. Dintra ''Bertram'', demandant perdon, e fasent mòstra de son amor per la filha de ''Lafew'', que se n'enamorèt al primièr agach. Aquel amor provòca lo desdenh per ''Helena'', que l'agrada sul tard. ''Lafew'', que lo domèni passarà a ''Bertram'' per maridatge, demanda l'anèl a ''Bertram'' per la donar a sa filha. ''Bertram'' li dona l'anèl de ''Diana'' (que ven d'<nowiki/>''Helena''). Lo ''Rei'', ''Lafew'' e la ''Comtessa'' reconeisson la jòia coma l'anèl que lo ''Rei'' aviá donat a ''Helena'', çò que denega ''Bertram''. Lo ''Rei'' l'a sasit, suspectant una engana (Lo ''Rei'' sap qu'ela l'auriá rendut a ''Bertram'' solament dins son lièch, e ''Bertram'' crei qu'aquò es impossible). Lo ''Gentilòme'' arriba, donant la letra de ''Diana'' e ''Helena'' al ''Rei'', ont es declarat que ''Bertram'' s'engatja a se maridar amb ''Diana'' del moment qu'<nowiki/>''Helena'' morís. ''Lafew'' revòca la man de sa filha. Dintran ''Diana'' e la ''Veusa'' e ''Bertram'' reconeis que las coneis, mas pas que la seduguèt o li prometèt lo maridatge, pretendent qu'es una putana Florentina. ''Diana'' mòstra l'anèl de familha de ''Bertram'', e crida ''Parolles'' coma testimòni dels esfòrces de ''Bertram'' per la seduire. Bertram cambia d'istòria, afirmant li aver donat nèciament l'anèl en pagament de son libertinatge. ''Diana'' après demanda l'anèl d'<nowiki/>''Helena'', coma o reconeis la cort, coma aquel que donèt a ''Bertram'' dins lo lièch. Alara que la confusion es al comol, ''Parolles'', quichat, admit que ''Bertram'' la seduguèt e se la colquèt, e ''Diana'' explica cossí a pres l'anèl d'''Helena''. Après lo tust de la cort, ''Helena'' explica çò dels anèls, e qu'a amb succés emplidas las condicions de l'escomesa sardonica de ''Bertram''. ''Bertram'' fa la jurada de l'amar vejent qu'ela a fa onestament tot aquò e pòt l'explicar. ''Helena'' s'engatja onestament, o just divorciarà de ''Bertram''. ''Lafew'' accepta ''Parolles'' coma servicial. Lo ''Rei'' ofrís a ''Diana'' una dòt e l'espos de sa causida. L'actor jogant lo ''Rei'' alara s'avança e comença l'epilòg, declarant que tot va plan se ''Helena'' e ''Bertram'' parlan sincèrament, e demanda l'aprobacion del public. == Fonts == [[Fichièr:Decameron_Title_Page.jpg|vinheta|Una copiá de ''The decameron containing an hundred pleasant nouels. Wittily discoursed, betweene seauen honourable ladies, and three noble gentlemen'', de Boccaccio's estampat per Isaac Jaggard in 1620.]] La pèça es basada sul conte (3.9) de [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]], ''[[Decameron|Lo Decameron]]''. Shakespeare auriá legit una traduccion anglesa de William Painter dins ''Palace of Pleasure''.<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/F._E._Halliday F. E. Halliday], ''A Shakespeare Companion 1564–1964,'' Baltimore, Penguin, 1964; p.&nbsp;29.</ref> Lo títol de la pèça enoncia lo [[provèrbi]] ''All's well that ends well'' (Tot va plan, qu'acaba plan), que significa que los problèmas pauc impòrtan del moment lo resultat es bon.<ref>''The New Dictionary of Cultural Literacy'', 3rd ed., 2002. Cited at [https://web.archive.org/web/20080701182922/http://www.bartleby.com/59/3/allswellthat.html Bartleby.com]</ref> == Analisi e critica == Es pas evident que ''All's Well'' èra populara a l'epòca de Shakespeare e demorèt una de la mens conegudas, en partida a causa de son eterodòxa mescla de la logica del conte de fada, del capvirament dels gendres e del realisme cinic. L'amor d'Helena per un Bertram en aparéncia pas amable es malaisit d'explicar sus una pagina, mas al jòc pòt venir acceptable fasent jogar un actor vertadièrament atractiu o se lo jòga al biais naïu e inocent pas encara près per amar coma cal, e tant Helena coma lo public pòdon lo veire capable de desvolopament emocional.<ref>{{Cite book|chapter=All's Well That Ends Well|location=Bloomington, IN}}</ref> Aquesta darrirèra interpretacion ajuda a passar la scèna finala ont Bertram subte cambia de l'asir a l'amor en una linha. Aquò es un problèma subretot pels actors formats a admirar lo relisme psicologic. Pasmes, de lecturas alternativas instisson sul "se" dins sa promesa equivoca: "se ela, mon senhor, pòt me lo far saber clarament, I'amarai tendrament, sempre, sempre tendrament." Aquí, i a pas quin que siá cambiament d'avís.<ref name="dickson">{{Cite book|chapter=All's Well That Ends Well|location=London}}</ref> De realizacions coma aquela del National Theatre de 2009, en aparéncia fan la promesa de Bertram coma s'èra veraia, mas a la fin de la pèça man dins la man amb Helena, el, agach drech lo public suggerissent que s'amaisa sonque per salvar la fàcia a la cara del Rei.<ref>{{cite news|last=Billington|first=Michael|authorlink=Michael Billington (critic)|title=Theatre review: All's Well That Ends Well / Olivier, London|url=https://www.theguardian.com/stage/2009/may/29/theatre|accessdate=9 May 2011|newspaper=The Guardian|date=29 May 2009}}</ref> Fòrça criticas considèran que la fin tronca es un incovenient, amb aquesta conversion subte de Bertram. Mantunas explanacions foguèron donadas. I a (coma sempre) la possiblat d'un tèxte mancant. Unes suggeriguèron que la conversion de Bertram significa que deu èsser subte e magica segon que lo tèma principal de la pèça es: 'una joventa biasuda realiza d'actes per ganhar un espos de naissença màger rebecós'.<ref>W. W. Lawrence, ''Shakespeare's Problem Comedies'' 1931.</ref> D'autres considèran que Bertram deu pas èsser considerat coma mespresable, simplament coma un jovent novelari s'aleiçonant de valors.<ref>J. G. Styan ''Shakespeare in Performance'' 1984; Francis G Schoff ''Claudio, Bertram and a Note on Inerpretation'', 1959.</ref> Foguèt recentament considerat que Thomas Middleton collaborèt amb Shakespeare per aquesta pèça. == Referéncia == {{Reflist}} == Bibliografia == * Evans, G. Blakemore, ''The Riverside Shakespeare'', 1974 * {{Cite book|location=Cambridge, England|series=The New Cambridge Shakespeare}} * Lawrence, W. W., ''Shakespeare's Problem Comedies'', 1931 * Price, Joseph G., ''The Unfortunate Comedy'', 1968 * Schoff, Francis G., "Claudio, Bertram, and a Note on Interpretation", ''Shakespeare Quarterly'', 1959 * Styan, J. G., ''Shakespeare in Performance series'': All's Well That Ends Well, 1985 == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20110217230733/http://www.folger.edu/template.cfm?cid=877 Folger Shakespeare Library: ''All's Well That Ends Well''] * [https://web.archive.org/web/20080915140129/http://www.maximumedge.com/shakespeare/allwell.htm MaximumEdge.com Shakespeare: ''All's Well That Ends Well''] – searchable scene-indexed version of the play. * <span>[[File:Speaker_Icon.svg|ligam=|alt=|15x15px]]</span>{{librivox book|title=All's Well That Ends Well|author=William Shakespeare}}LibriVox{{librivox book|title=All's Well That Ends Well|author=William Shakespeare}} {{Paleta Shakespeare}} [[Categoria:Comèdia de Shakespeare]] nhmdyndbbxt4a46o8nuh5kx2zq33n67 0 166974 2507739 2283678 2026-08-27T19:20:20Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507739 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Meister_des_Drogo-Sakramentars_001.jpg|vinheta|''Sacramentaire de Drogon'', iniciala decorada T de ''Te igitur'', 842.]] [[Fichièr:Sapientia.jpg|vinheta|Enluminura d'una letrina extracha del [[codex Gigas]], sègle XIII.]] [[Fichièr:Illuminated_human_alphabet.jpg|vinheta|Alfabet enluminat dins lo libre ''Oras de Carles d'Engoleime'' (sègle XV).]] L''''enluminadura''' es l'art de [[Pintura|pénher]] o de dessenhar a la [[man]] per decorar o illustrar un tèxte, mai sovent un [[manuscrit]]. Las tecnicas de l'[[impression]] e de la gravadura gaireben faguèron desapareisser l'enluminadura. Pasmens, existís unes libres estampats que'n son ornats. Lo tèrme « '''enluminura''' » es sovent associat a aqueste de « [[Miniatura (enluminadura)|miniatura]] ». L'enluminura se mescla al tèxte e tanben se'n pòt alunhar, quitament, a vegadas, d'aver pas pus de relacion amb el. Se pòt destriar<span></span>: las scènas figuradas, composicions decorativas, inicialas o letrinas, autres signes. Lo vèrbe latin ''"illuminare"'' (enlusir, illuminar) donèt ''"enluminar".'' L''''enluminadura''' es l'art d'utilisar  l'ensemble dels elements decoratius e de las representacions imatjadas (las '''enluminuras''') realizat dins un manuscrit per l'embellir, mas al sègle XIII fasiá subretot referéncia a l'usatge de la dauradura. L'enluminadura compòrta tres activitats<span></span>: l'esbòç, la mescla dels pigments de colors amb de pèga animala e lo coloratge per sisas. L'enluminadura es facha per un « enluminaire », son trabalh consistís a embellir un tèxte, un raconte. == Enluminura o miniatura == [[Fichièr:Mélusine_allaitant_Thierry_-_Roman_de_Mélusine_-_BnF_Fr12575_f89.jpg|vinheta|Miniatura del ''Roman de Melusina'' pels Mèstres de Guilhebèrt de Mets, [[1410]].]] Lo tèrme « enluminura » es sovent associat a aqueste de « [[Miniatura (enluminadura)|miniatura]] », que ven del [[latin]] ''minium'', designant un roge vermelhon. Antan, lo tèrme s'aplicava, de preferéncia, a de letras ornementalas majusculas ([[Letrina|letrinas]]) dessenhadas en roge (amb un oxid de plomb de color roja) suls manuscrits; puèi lo raprochament (sens fondament [[Etimologia|etimologic]]) amb los mots « minium » e « minimum » (« minuscula ») se realizèt, e la miniatura venguèt a designar los imatges penchs, de talha pichona, al respècte dels [[Pintura|quadres]] e de las pintures muralas ([[Fresca|frescas]]). S'aplicant a tota representacion de format redusit, lo tèrme designèt tanben las scènas pichonas penchas sus d'autres objèctes que los manuscrits. Lo mot "manuscrit" ven del latin: ''manus'' (man) e ''scribere'' (escriure), es a dire un tèxte escrit a la man. Se pòt donc parlar de « manuscrits enluminats », de « manuscrits amb miniaturas », e quitament de « manuscrits amb pinturas », que l'artista encargat d'aquesta partida de l'òbra èra nomenat ''pictor'' a l'[[Edat Mejana]], pel destriat del ''scriptor'' (« aquel qu'escriu » mas [[Copiste|copista]] es mai adaptat per l'Edat Mejana) encargat de la sola copia del tèxte. == Los tipes d'enluminuras == L'enluminura es pas sonque la simple letrina (la letra colorizada) pels copistas al començament dels capítols o dels paragrafs, permetent atal de comprene aisidament l'estructura del tèxte. Sul plan material, un obratge escrich compòrta un tèxte que los caractèrs an una forma: quand l'[[escritura]] a una fina [[estetica]], se dich [[calligrafia]]. L'estudi de las escrituras ancianas es l'objècte de la paleografia. L'enluminura a vegada se mescla al tèxte e a vegada se'n alunha, quitament a aver pas pus de relacion amb el. Se pòt establir las distinccions seguentas, notant lor caractèr arbitrari, los artistas agradans mesclare los genres<span></span>: [[Fichièr:Bible_Jan_de_Selmberk.jpg|vinheta|Bíblia de Jan de Selmberk, 1440. Expausada a la bibliotèca del convent de Strahov, [[Praga]].]] * scènas figuradas (istoriadas)<span></span>: ** plenas paginas (ex. los [[Beatus]]) ; ** inseridas entre dos paragrafs o capítols; ** en marge;[[Fichièr:LHCA5.jpg|vinheta|Enluminuri dans las ''Oras de Carles d'Angolema''.]] * composicions decorativas: ** òrles (ex. los manuscrits flamands del sègle XV); ** bendèls en marge; ** cartochas (ornaments en forma de pergamin que los tèrmes son enrotlats (mai sovent en sens invèrs) destinats e recebre, dins la partida centrala una inscripcion); ** frontispicis (composicion plaçada en primièra pagina); ** fins de linhas (motiu mai o mens alongats, avent la nautor del còrs des letras, e destinats a colomar lo vuèj entre lo darrièr mot escrich e la marge de dreche); ** signes de paragrafs o [[pé de mosca]] (quand lo tèxte es copiat en continú, un motiu pench, pro simple e estereotipat, marcava la separacion entre dos paragrafs o entre dos verses del tèxte original); ** ''[[drôleries]]'' o grotescas (dins las marges, en tèstas e pés de paginas dels manuscrits gotics tardièrs, se vei, dins los entrelaces vegetals de creaturas oniricas mai o mens monstruosas e comicas. Lo tèrme « grotesc » ven de l'italian « ''pittura grottesca'' », que designava d'imatges penchas descobèrtas a partir del sègle XV a Tivoli dins la [[Villa Hadriana]], lo mot « ''grottes'' » designant alara los monuments aclapats); [[Fichièr:Liber_pontificalis_-_Albert_de_Sternberg.jpg|vinheta|Pontifical (''Liber Pontificalis'') d'Albèrt de Sternberg, 1376. Expausat al monastèri de Strahov.]] [[Fichièr:Guda_Homiliar_-_Univ.bib_Frankfurt_Barth42_f110v_(detail).jpeg|vinheta|Omeliari dich de Sant-Bertomieu (vèrs 1250-1300), detalh d'una letrina D comportant un autoretrach de l'enluminaira Guda.]] * inicialas o letrinas<span></span>: ** letras penchas o « rubricadas » (del [[latin]] « ''ruber'' », « roge ») : *** letras « simplas » (lor estudi se parteja entre l'estetica e la paleografia); *** letras campisas (letras, gaire sempre dauradas, plaçadas sus un fons pench, enauçadas de motius estereotipadas); *** letras filigranadas (letras decoradas d'un motiu d'inspiracion vegetal dessenhada a la pluma fina); ** letras ornadas (letras encastre<span></span>: son constituidas pel dessenh de la majuscula que s'apondon d'entrelaces, de plantas, d'animals e tanben de personatges, sens que siá un scèna d'esperela); ** letrinas sinteticas (lo decòrs sol dessenha la letra<span></span>: monges copant de fust, per exemple); ** letras istoriadas (de scènas narrativas son presentadas dins los espacis liures de la letra); * autres signes (s'agís pas d'enluminuras veraias, mas unes d'aquestes signes an una valor estetica que las pòt far dintrar dins aquesta nomenclatura)<span></span>: ** signes de paginacion; ** signes d'oblits e de mancas dins las marges; ** signes de notacions (dins las marges, la manicula destinada avisar lo lector sus un passatge particular del tèxte); ** i a tenben d'esboces a una futura enluminura, realizats de tinta pale o, a partir del sègle XIII, a la mina de plomb, e destinadas a pénher. == Tecnica d'enluminadura == Los monges enluminavan los livbes redactats per de monges copistas. L'enlumunadura se compausa de tres activitats: l'esbòç, la mescla dels [[Pigment|pigments]] de colors amb de pèga animala e lo coloratge per sisas. Un còp lo pergamin prèst a èsser utilizat, l'enluminaire realiza son dessenh amb tinta. Lo dessenh acabat, plaça las fuèlhas d'aur e après pausa la pintura. En darrièr, ven cerclar las zonas penchas amb un trach de contorn per mai de netetat. De detalhs pòdon èsser portats amb de blanc per far ressortir las colors. === ''Volumen'' e ''codex'' === Los primièrs manuscrits enluminats son lo obratges de l'[[Egipte antica|Egipte]] [[Faraon|faraonica]], constituidas de [[papir]] e en forma de rotlèu mai o mens longs. Lo Libre dels mòrts d'Ani ([[British Museum]]) mesura 24&nbsp;mètres, e le manuscrit de [[Turin]] unes 58&nbsp;mètres. Aquí, se tracta sonque que de l'enluminadura occidentala, tala que se trapa subretot sul [[pergamin]]. Fins al sègle XII, los manuscrits son copiats dins los establiments ecclesiastics, subretot las abadiás. Los monges copistas trabalhan tota l'annada, s'arrestant de copiar sonque quand la tinta se calhava de gèl. A partir del sègle XIII, un artesanat e un mercat, pas sonque tenguts per de clèrgues, se desvolopan amb lo vam de l'universitat e de las administracions e l'emergéncia d'un public novèl amator de libres. Se nomena ''[[volumen]]'' lo libre format d'una fuèlha unica facha d'unes fulhets cordurats a la seguida los uns dels autres, e enrotlada sus ela mèsma o sus un bastonet. Lo mot ven del [[latin]] ''volvere'', rotlar, enrotlar. Lo ''[[codex]]''<ref>La lenga espanhòla gardèt lo tèrme de ''códice'' per nomenar un manuscrit ancian.</ref> es un libre amb paginas corduradas, qu'apareis al sègle II<ref>A son apareission, es adoptat subretot pels crestians. Es sonque al començament del sègle IV que se generaliza dins lo mond roman. Es adoptat al sègle V dins l'Empèri bizantin. A l'epòca, lo ''codex'' èra considerada coma mai practic, mas se pensava lo ''volumen'' coma mao seriós.</ref>. Es un progrès remarcable al respècte dels volumen<span></span>: * lo codex conten dos còps mai de tèxte que se pòt escriure sul recto e lo verso; * Es mai aisit de transportar, de manejar e de servar; * sul plan intellectual, lo codex presenta fòrça avantatges dins la mesura ont pel lector es mai aisit de far la « navigacion » dins lo tèxte<span></span>: lo volumen fa malaisit lo retorn en rèire, la recerca d'un passatge, çò que permet a la lectura selectiva de venir al vam. Lo tèxte ven alara mai precís, las citacions mai exactas; * se vei apareisser de tecnicas novèlas de mesa en relacion, coma las taulas de concordanças, las [[Glòsa|glòsas]] e las nòtas; * lo codex permet lo gropament de tèxtes dins una mèsma [[religadura]]; * l'enluminadura se desvelopa melhor dins lo codex en pergamin que sul volumen en papir. Pasmens, lo codex fa pas desaparéisser lo volumen enluminat. Atal, es servada dins l'abadiá de Sant-Bavon de Gand, un volumen datant de [[1406]] e comportant una enluminadura de tria istoriada. Mas sovent los rollèu tardièrs son pas enluminats<span></span>: son utilizats per de genealogias, de cronicas, d'inventaris, pèças de proceduras, etc.<ref>Lo « ròtle » d'un actor se trapa sul ròtle contenent la pèça de teatre. « Enrotlar » un soldat, es l'inscriure son nom sus una lista en rotlèu.</ref>. === Lo pergamin, supòrt de tria === [[Fichièr:Charte_de_mariage_de_George_Lamgloys_et_de_Jane_Mersier_-_1587.jpg|vinheta|Carta de maridatge de George Lamgloys e de Jane Mersier - 21 de mai de 1587, Enluminura sul pergamin, Lion, Bibliotèca municipala de Lion. Còstea 343-1]] Lo papir es plan fragil e beu fòrça tinta e colors. Lo pergamin es fòrça mai resistent e ofrís mai de possibilitats a la creacion artistica del fach que supòrta melhor l'accion quimica de las tintas e de las colors<ref>Segon una legenae, Ptolemèu V (vèrs 210 AbC - vèrs 181 AbC) auriá enebit l'exportacion de papir a Pergama, que la bibliotèca rivalisava amb aquesta d'Alexandria. Es çò qu'auriá permés lo vam del supòrt en pèl per l'escritura. Lo mot "pergamin" ven del latin ''pergamena'', que significa « de Pergama ».</ref>. Lo papièr, fabricat a partir de pelhas, es une invencion chinesa transmesa pels Arabs. Aparéis en Espanha al sègle XII, mas son usatge demora rar al nòrd del pirenèus abans lo sègle XIV, pendet las primièras molinas de papièr son installadas a Tròias. Lo pergamin mai capable per recebre un tèxte [[Calligrafia|calligraficat]] e enluminat es preparat a partir de pèl d'animals magres, coma la [[Ovis aries|feda]] e la [[cabra]]. Dins los periòdes de granda produccion, ligadas al vam de las [[Universitat|universitats]] dins las vilas, las diferentas estapas de la fabricacion sont confiadas a de còrs de mestièrs especifics: [[blancariá]], [[camosariá]], e [[pergamin|pergaminariá]]. Lo pergamin mai bèl es lo [[velin]]<ref>De l'ancian francés « ''veelin'' », format a partir del mot « ''veel'' », « vedèl ».</ref> que se realiza amb las pèls dels animals mòrt recent nascut (vedèl, anhèl, cabrit). Los manuscrits sus velin èran los mai rars e mai cars. Uèi encara, lo velin de vedèl es lo sol supòrt utilizat pels [[Jusieus|Josieus]] per copiar la [[Torah]]. Dins lo ''codex'', las linhas èran enseguida traçadas amb un estilet segon d'espacis regulars, sus tota la pagina. La traça demora visibla. Lo tèxte èra enseguida copiada en gardant d'espacis pels títols, las inicialas e los imatges. L'escriba realiza sa copia lentament amb una pluma d'aucèl o una cana afilat nomenat un ''calame'' que talha amb un cotèl. Lo tèxte es escrich amb de tinta negra, los títols de tinta roja. Existís encara dins las marges de leugièrs esboces de letrinas o d'imatges destinats als artistas. === Tintas, colors e ligants === ==== Tintas ==== * [[Tinta]] roja<span></span>: a basa de [[minium]] ([[oxid]] de [[plomb]], Pb₃ O₄). * [[Sépia (tinta)|Sépia]] (brun plan escur), lo liquid de [[Sépia|l'animal]] dona aquesta tinta. E tanben realizat amb de [[tinta de nòga]]. * Negra<span></span>: dissolucion del negre de fum dins de l'aiga o de la cassenòla (''[[Cynips kollari]]'') mesclada de [[vitriòl]] e de goma arabica. * Blava<span></span>: [[oxid]] de [[cobalt]], polvera de [[lapislazuli]] (carestissim), [[Azurita|azurita (minerala)]] (carbonat de [[coire]]). * Roja viva e iranja: sulfur de [[Mercuri (element)|mercuri]] (s'utiliza lo tèrme [[cinabre]] quand son origina es minerala, e [[vermelhon]] quand es artificial). * Roja iranjada mat<span></span>: [[aurpiment]]<ref>Del latin ''auripigmentum'', color d'aur.</ref> e [[realgar]]<ref>De l'arabi ''rejh-al-ghar'', polvera de cava o tua-rats</ref>, que son de sulfurs d'[[arsenic]] (As₂ S₂). * Verda<span></span>: a basa d'[[argila]] o de compausats de [[coire]]. * Jauna<span></span>: a base d'aur pur e de safran. ==== Colors ==== Las [[Color|colors]] son obtengudas a partir de produchs vegetals, animals e minerals: [[flor]] de safran (jaune), [[Raiç (botanica)|raiç]] de [[garança]] (roge) e de [[curcuma]] (jaune), [[Acid carminic|cochenilhas]] (roge), flor d'ibiscus (roge), coquilhums, [[Fetge|fetges]] d’animals, [[urina]], [[lapislazuli]] (blau) e a vegada, los pintres pòdon utilizar de la grassa animala. Aquò permetava d’obténir una mescla flaca e pegosa. Es lo biais melhor per eles d’obténer una mescla qui resistissiá al grand freg. La grassa animala èra subretot de la grassa de feda o d’anhèl qu'es la mai densa. Las estapas: # Se mesclava la grassa de fins a que venga omogenèa, # S'apondava de produchs quimics que permetavan de li donar la color desirada, # La grassa èra enseguida un pauc servada dins un luòc fresc, # Enseguida se la tornava mesclar puèi espandida sus un grand plan que forme una placa prima, # Se l'apondava enseguida dins la pasta que serà mai tard lo pergamin. ==== Ligants ==== S'utilisava de ligants e de pegants per permetre a la color d'aderir sul pergamin: pègas de [[peis]], [[Clar|clara d'uòu]] (que s'apond de polvera de [[giròfle]] per assegurar la conservacion), resinas, gomas (subretot [[goma arabica]]), etc. Las colors se mesclan plan mal, e sovent pas gaire. L'artista trabalha « ton sus ton » après secatge, e utliza ligants per realizar las nuanças a partir d'un mèsme [[pigment]]. Fins al sègle XIV, amb l'apareisson de la goacha, la pintura es obligatòriament cernada d'un trach de tita dessenada a la pluma o al pincèl. == Enluminadura ara == L'enluminadura se practica encara sus [[pergamin]] pels artesans d'art. Après sa crompa, cal preparer lo pergamin en lo poncivar per levar la grassa de tota la superfícia. Lo dessenh es prepara a l'escart e es retranscrich sul pergamin dins un segond temps. Quand lo dessnh es posicionat, cal passar una sisa de pèga de vessiga d'esturion, que permet a la pintura d'aderir. Ven enseguida l'estapa de la quita enluminadura, es a dira la pausa de las fuèlhas d'aur, puèi de las colors<ref>Ficha d'inventari de l'[https://web.archive.org/web/20151002222210/http://www.culturecommunication.gouv.fr/Media/Disciplines-et-secteurs/Patrimoine-culturel-immateriel/Files/Fiches-inventaire-du-PCI/L-enluminure-Heloise-Audry "Enluminure"] del patrimòni cultural immaterial francés, sus ''culturecommunication.gouv.fr'' (consultat lo 9 de març de 2015)</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Bibliografia === * {{obratge|lang=en|prenom1=Michelle P.|nom1=Brown|títol=''Understanding Illuminated Manuscripts. A Guide to Technical Terms''|an=1994|url=https://archive.org/details/understandingill00brow|luòc=Malibu et Londres|editor=J. Paul Getty Museum in association with the British Library|annada=1994|paginas totalas=127|ISBN=9780892362172}}. * {{obratge|prenom1=Denis|nom1=Muzerelle|títol=Vocabulaire codicologique|sostítol=répertoire méthodique des termes français relatifs aux manuscrits|luòc=Paris|editor=éditions CEMI|annada=1985|colleccion=Rubricae|numèro dins colleccion=1|en linha=http://vocabulaire.irht.cnrs.fr/}} * {{obratge|prénom1= Christopher|nom1=De Hamel|títol=Une histoire des manuscrits enluminés|editor=Phaidon|luòc=Londres|annada=1995|paginas totalas=272|ISBN=9780714890371}} * {{obratge|prenom1=Ingo|nom1=Walther|prenom2=Norbert|nom2=Wolf|títol=Codices illustres|sostítol=les plus beaux manuscrits enluminés du monde, 400 à 1600|editor=Taschen|luòc=París|annada=2005|paginas totalas=504|isbn=382285963X}}. * {{obratge|títol=L'enluminure médiévale|prenom1=Otto|nom1=Pächt|ligam autor1=Otto Pächt|editor=Macula|annada=2000|paginas=220|isbn=978-2865890545}} * {{obratge|prenom1=Michael|nom1=Camille|títol=Images dans les marges. Aux limites de l'art médiéval|editor=Gallimard|annada=1997}} * {{obratge|prenom1=François|nom1=Garnier|títol=Le langage de l'image au Moyen Âge|editor=Le Léopard d'or|annada=1996|isbn=2-86377-014-4}} === Filmografia === * ''L’enluminure au Moyen Âge'', documentaire de Georges Combe, film vidéo de 26 min, coproduction Delta-Image et Vision Age, {{1re|diffusion}} France 3 Île-de-France / Centre, 24 mai 1997. * ''Jardins de parchemin'', par Gabriel Peynichou, Sylvie Germain et Pierre-Gilles Girault, film vidéo de 26 min, Chamaerops productions (coauteur avec première diffusion France 3, 7 novembre 2003). === Articles connèxes === * <br> * [[Miniatura (enluminadura)]] * [[Calligrafia]] * [[Letrina]] === Ligams extèrnes === * [http://initiale.irht.cnrs.fr Initiale] : catalogue de manuscrits enluminés de l'Institut de recherche et d'histoire des textes * [http://www.manuscritsenlumines.fr/ Manuscrits enluminés des bibliothèques de France] : portail donnant accès aux manuscrits enluminés des bibliothèques municipales, des bibliothèques de l'enseignement supérieur, et de la Bibliothèque nationale de France * [http://www.e-codices.unifr.ch/fr e-codices : la bibliothèque virtuelle des manuscrits en Suisse] Propose notamment des enluminures à très haute résolution * Fiche d'inventaire du patrimoine culturel immatériel de l'[https://web.archive.org/web/20151002222210/http://www.culturecommunication.gouv.fr/Media/Disciplines-et-secteurs/Patrimoine-culturel-immateriel/Files/Fiches-inventaire-du-PCI/L-enluminure-Heloise-Audry enluminure], sur ''culturecommunication.gouv.fr''. 57fzu2tzn46d4oz1egnaec0yw2hnj7z 0 167247 2507829 2418800 2026-08-27T20:39:47Z InternetArchiveBot 43230 Add 4 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507829 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat | tematica = medecina | carta = ch | nom = Carl Gustav | nomdebateg = | imatge = CGJung.jpg | legenda = Retrach de Carl Gustav Jung | talhaimatge(en px) = 200 | datadenaissença = 26 de julhet de 1875 | luòcdenaissença = [[Kesswil]], en {{Soïssa}} | datadedecès = 6 de junh de 1961 | luòcdedecès = [[Küsnacht]], en {{Soïssa}} | paísdorigina = {{Soïssa}} | profession = [[Mètge]] ([[psiquiatria]]) | signatura = Carl Jung signature.svg }} '''Carl Gustav Jung''' es un [[mètge]] [[Psiquiatria|psiquiatre]] [[Soïssa|soís]] nascut lo 26 de julhet de 1875 en [[Soïssa]] a Kesswil ([[Canton de Turgòvia|canton de Turgò]]) e mòrt lo 6 de junh de 1961 a Küsnacht ([[canton de Zuric]]), e [[Soïssa]] [[Soïssa alemanica|alemanica]]. Fondator de la [[psicologia analitica]] e pensaire influent, es l'autor de fòrça obratges. Son òbra es ligada a la [[psicanalisi]] de [[Sigmund Freud]], que n'es un dels primièrs defensaires e que se'n separa a causa de rason de divergéncias teoricas e personalas. Dins sos obratges, mescla de reflexions metapicologicas e practicas al respècte de la [[Psicoterapia|cura analitica]]. Jung consacrèt sa vida a la practica clinica e a l'elaboracion de teorias psicologicas, mas tanben explorèt d'autres domènis de las [[umanitats]]: dempuèi l'estudi comparativa de las religions, la [[filosofia]] e la [[sociologia]] fins a la critica de l'[[art]] e de la [[literatura]]. Carl Gustav Jung foguèt un pionièr de la [[Psicologia analitica|psicologia de las progondors]]: mostrèt lo ligam entre l'estructura de la [[psiquè]] (es a dire l'« alma », dins lo vocabulari jungian) e sas produccions e manifestacions culturalas. Introduguèt dins son metòde de las nocions de [[sciéncias umanas]] posadas dins de camps de coneissença tan diferents coma l'[[antropologia]], l'[[alquimia]], l'estudi dels [[Sòmi|sòmis]], la [[mitologia]] e la [[Religions|religion]], çò que lo permetèt d'aprene la « realitat de l'alma ». Se Jung foguèt pas lo primièr a estudiar los [[Sòmi|sòmis]], sas contribucions dins aqueste domèni foguèron determinantas. Escavèt, entre autres, los concèptes d'« [[inconscient collectiu]] », d'« [[Arquetipe (piscanalisi)|arquetipe]] », d'« [[individuacion]] », de « tipes psicologics », de « complèxe », d'« [[imaginacion activa]] », de « determinisme psiquic » e de « [[sincronicitat]] ». == Biografia == === Fonts biograficas e ''Sovenirs, sòmis, pensada'' === La vida de Carl Gustav Jung es pas perfièchament coneguda. Carl Gustav Jung sempre refusèt d'esciure l'intégralitat de sas memòrias. Sa biografia dicha « oficiala » foguèt escricha en granda partida per [[Aniéla Jaffé]], qu'obtenguèt de Jung que lo confie d'elements de sa vida a partir de 1957, alara qu'aviá 83 d'edat. Ne resultèt lo libre ''Erinnerungen, Träume, Gedanken'' (sovenirs, sòmis, pensadas, 1961<ref group="D">{{p.}}3.</ref>), e ont quaters capítols al mens son de la quita pluma Jung. Aquesta òbra prigondament personala foguèt alara acceptada coma son autobiografia oficiala per los sièus collaborators. Es celèbra per l'incipit: "Ma vida es l'istòria d'un inconscient que compliguèt sa realizacion"<ref group="D">{{p.}}20.</ref>. Es tanben precisament a causa de son caractèr personal que Jung volgava pas la far figurar dins la lista de sas òbras complètas<ref group="D">{{Cita|Sola l'esséncia esperitala de sa vida èra per el inobliable e valiá la pena d'èsser contada}}, explica Aniéla Jaffé, p.13.</ref>. Totes los biografes de Jung insistisson sus la dificultat de ligar entre eles los eveniments de sa vida, tant que fòrça de sos escrichs, comat sa voluminosa correspondéncia, son pas encara expleitats<ref group="F">p.681. Existís en efièch 5 tòmas de correspondéncias, editats per Aniéla Jaffé e Gerhard Adler e titulat ''Correspondéncia''.</ref>. Mai, las informacions donadas son sovent contradictòrias, segon las fonts, subretot aquestas al subjècte de las relacions de Jung amb lo [[Tresen Reich|regim nazi]]. Mai d'unas de sas collaboratriças publiquèron de biografias, coma [[Marie-Louise von Franz]] et Barbara Hannah (''Jung, sa vie et son œuvre'', 2005). D'autres autors, coma Charles Baudouin e Henri F. Ellenberger<ref group="F">{{p.}}675-763. Ellenberger ne fa tanben un retrach fisic e moral precís, p.697-701.</ref>, comentèron son òbra tot fasent lo parallèl amb los eveniments de sa vida. Meton en perspectiva de passatges los clarificant e los contextualizant. Le trabalh de Deirdre Bair, dona fòrça detalhs figurant pas dins los obratges precedents. Deirdre Bair, qu'apparten pas a una societat jungiana, obtenguèt un accès quasi total als archius familials e beneficièt dels entretens amb de personas avent encontrada Jung. === Primièras annadas === Carl Gustav Jung nasquèt en [[1875]], a Kesswil, en [[Soïssa]] [[Soïssa alemaica|alemaica]]<ref group="F">Segon Henri F. Ellenberger la nationalitat de Jung faguèt fòrça dins sa reconeissença internacionala; mai, {{Cita|la neutralitat de la Soïssa li evitèt los tempèris que marquèron las vidas de Freud e d'Adler}}, p.675.</ref>, al sen d'una familha d'ascendéncia [[Alemanha|alemanda]] e de tradicion [[Clergat|clericala]] del costat pairal. De son costat mairal, Jung compta dins sos ascendents de mètges eminents. Jung explica dans ''sovenirs, sòmis, pensadas'' qu'aquesta dobla filiacion prestigiosa enlusí son atrach a l'encòp per la [[teologia]] e per la [[medecina]], e que modelèt sa pensada. I vei la rason de sa passion per l'introspeccion e de l'existéncia d'aquestas doas personalitats. D'ora en efièch, Jung se sentís doas actituds que coabitan, que nomana « personalitat n°1 » e « personalitat n°2 ». Sa maira, afogada d'[[esperitisme]], es la primièra de parlar d'aqueste estat dissociat de consciéncia. Mai tard, C. G. Jung, dins son autobiografia, descriu la personalitat n°1 coma "conscienta e convencionala", "inofensiva e umana", identificada a son paire, e la n°2 coma inconscienta, "de crénher (...) se manifestant pas que per moments mas sempre a l'imprevist e fasent paur". Aquesta dualitat a de ressons sus fòrça aspèctes de la vida de Jung, explicant son comportament dins sas relacions amb las femnas o amb sos collègas mascle<ref group="I">p.22.</ref> e son interés pel [[paranormal]]. Dans ''Sovenirs, sòmis, pensadas'', Jung parla de son "mite personal". Li agrada remembrar qu'es de la perental de [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]; son grand pairal e omonime, [[Karl Gustav Jung]], quitament afirma èsser lo filh illegitim del poèta alemand. [[Cirurgia|Cirurgian]] d'avantgarda, [[Francmaçoneria|francmaçon]], aqueste grand foguèt rector de l'[[universitat de Basilea]] e titulari d'una cadièira d'[[anatomia]]. Tanben foguèt lo fondator d'un establiment pels enfants andicapats mentals<span></span>: ''Zur Hoffnung'' (L'Esperança), en 1857. Plan modèrne, escriguèt un article prefigurant la psicoterapia, i parlant de la "dimencion psiclogica de la medecina"<ref group="I">p.27.</ref>. Lo paire de Carl Gustav, Paul Jung, se consacra el al sacerdòci e ven [[Pastor protestant|pastor]] de campanha e almoinièr de l'espital psiquiatrc de Friedmatt, a [[Basilèa]]. Sa maire Emilia, nascuda Preiswerk, es originària de Nürtingen e aparten a una frairia de dotze enfants. Ven de [[Uganaud|protestants franceses]] establits en Alemanha après la [[Edicte de Fontainebleau|revocacion de l'edicte de Nantas]]. Es una femna afogada d'[[ocultisme]], çò qu'explica l'interés de Carl Gustav per aquestes fenomèns pendent sa carrièra. Deirdre Bair conta d'episòdis estranhs vecuts per Jung près de sa maire, que se passiona per las taulas virantas e pel dialòg amb l'al delà. Jovent, lo quita Carl Gustav participa de sesilha d'[[Spiritisme|espiritisme]]. Farà de l'espiritisme lo subjècte de sa tèsi de medecina e, un còp [[Psychiatre|psiquiatre]], quitament serà l'iniciator de mai d'unas sesilhas<ref group="I">p.30-32.</ref>. === Enfança e adolescéncia === [[Fichièr:Goethe.png|vinheta|Retrach de [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], que Jung es un grand lector e qu'una legenda familiala dich que seriá lo reire fellen pairal.]] Enfant introvertit e solitari, Jung es lèu tesmòni de scènas violentas o macabras, al respècte amb lo mestièr de pastor realizat per son paire. conta per exemple aver estat pivelat per la sang rajant dels cadavres dels negats. Sa maire [[Depression|depressiva]] fa de demoranças frequentas e longas en ostal de repaus, çò que noirís la culpabilitat de l'enfant e bolega sa fisança contra lo sèxe femenin. Sovent vivent solet, Carl Gustav es de facha abalit per sas servicialas. Lo jove Jung s'apassiona pels romans de cavaleria, los tractats de [[teologia]] e subretot los tèxtes fondators de lo [[catolicisme]] e de la [[literatura]] que conten la bibliotèca pairala. A quatre ans d'edat, apren lo [[latin]], que l'agrada enseguida, pendent son escolarité, escampilha per sos devers. Son actitud embarrada li val d'èsser estigmatizat coma un "mostre social" (segon lo mot de son amic d'enfança Albert Oeri), mas li permet de se concentrar sus sa vida interiora. Sos sòmis a aqueta epòca an sovent de contenguts macabres o sexuals. Lo sòmi dich del "[[fallus]]" per exemple, primièra confrontacion per el amb lo complèxe del [[Se (psicologia)|Se]], es per Jung "un messatge destiant al mond (...) arribat amb una fòrça aclapanta... E de là emergirà son òbra scientifica". Son enfança es marcada per una paur de las [[Glèisa (edifici)|glèisas]] e dels [[Curat|curats]] en [[sotana]], consecutiva a una csuda dins una glèisa ont s'èra nafrat lo menton. Assimilant sa ferrida a un cadtig per sa curiositat, amalgama aqueste sovenir negatiu a "una paur secrèta de la sang, de las casudas e de [[Jesuista|Jesuistas]]" çò dich dins ''Sovenirs, sòmis e pensadas''<ref group="D">p.30.</ref>. Batalhièr e agressiu, es de contunh castigat per sos professors, a vegada injustament<span></span>: se remembra traumatizat d'aver èsser acisat e tòrt d'aver copiat una composicion d'alemand. Sos camaradas de classa lo chafran, a causa de sa vasta cultura personala, lo "patriarca Abraam". Son paire es enseguida tocat coma almonièr a la clinica psiquiatrica universitària de [[Basilèa]]. Carl Gustav descobrís alara secretament las lecturas de son paire sus las [[Malautiá mentala|malautiás mentalas]]. Es subjècte, a aqueste epòca, a fòrça sincòpas inexplicadas que perturban sa vida quotidiana, al punt que son paire l'envia a çò de son fraire, Ernst Jung. Carl Gustav Jung conta que, avent entendut sos parents parlar de son cas e de son incurabilitat, lo jovent capita, per la sola fòrça de sa volontat, a passar una autra crisi. Aqueste episòdi es a l'iniciativa de la nocion de [[nevròsi]]<ref group="D">p.51.</ref>. Dempuèi, intensifica ses lecturas, e mòstra un grand un interés pels ensags dels [[Filosòf|filosòfs]] coma Hartmann, [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] (per exemple ''[[Atal parlèt Zaratostra]]''), mas tanben pel [[sociològ]] [[Johann Jakob Bachofen|Bachofen]], e per [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] qu'admira. Tanben legís [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer]] e [[Immanuel Kant|Kant]], [[Friedrich Hölderlin|Hölderlin]] e las legendas del [[Sant Grasal|Graal]] que conéis per còr. "Totes los mites - de totes los païses e de totas las culturas - venguèron sos tèmas de predileccion" explica Deirdre Bair<ref group="I">p.63.</ref>. D'aquesta epòca, demora decebut al subjècte del biais amb que son paire abòrda la nocion de [[fe]]. Un sòmi determinant temònha alara de sa relacion al religiós: vei Dieu defecar sus una glèisa. Aqueste imatge lo marc a vida e explica, segon el, sa recerca d'una esperitalitat fondada abans tot sus l'òme dins son entièr. Pasmens, per son entorn, segur que Carl Gustav Jung seriá un jorn ministre du culte. Mas, a causa dels problèmas financièrs de sos parents, decidís, "per oportunisme" çòdich, de s'orientar cap a la [[medecina]], decision enforçada per la mòrt del paire, defunt subete d'un [[càncer]] lo 28 de genièr de 1896 e que lo fa de fach responsable de la familha<ref group="I">p.80-92.</ref>. === Estudis e encontras formatriças === Jung s'inscrich en 1895 a la facultat de medecina de l'[[Universitat de Basilea|universitat de Basilèa]] ont estudia pendnet las doas primèras annadas l'[[anatomia]] e la [[fisiologia]], doas matèrias qu'agrada plan. Mas l'[[antropologia]] e subretot l'[[arqueologia]] l'interessan encara mai<ref group="G">Charles Baudouin parla del gost de Jung per l'arcaïc, passion qu'influencia son òbra, p.10.</ref>. Estimulat pel mitan universitari, l'estudiant introvertit s'avalís pauc a pauc. Mas sa familha, per manca de mejans, lo quicha per abandonar la medecina e de trobar un mestièr mai rapidament remunerator. Jung, per ne pas renonciar a son ambicion, contracta alara un acòrdi amb son oncle Ernst Jung, que li prèste d'argent a intervals regulars fins a qu'obtenga lo títol universitari de ''Privatdozent''<ref group="F">Jung obten lo títol de ''"privat-docent"'' a l'universitat, p.686. Aqueste títol designa dins los païses germanics qu'escriguèron una tèsi d’abilitacion lor valent l’autorizacion d’ensenhar al nivèl universitari, mas qu'an pas (encara) recebut una cadièira d'ensenhament o de recerca.</ref>. Pedent aquestas annadas d'estudis, Jung dona cinc conferéncias dins l'encaster de la societat d’estudiants « ''Zofingiaverein''». Jung n'es membre e secretari a la seccion de [[Basilèa]]. Sas conferéncias mòstran sa perfiècha assimilacion de la pensada [[Immanuel Kant|kantiana]] e subretot de tèxtes ''Los sòmis d'un visionari'' (que propausa una critica de las tèsis d'[[Emanuel Swedenborg|Emmanuel Swedenborg]]), ''[[Critica de la rason pura]]'' e ''[[Critica de la rason practica]]'', qu'influencièron fòrça son sistèma de pensada, segon Luigi Aurigemma. Jung seguís las leiçons de Ludwig Wille (1834–1912) puèi obten son diplòma lo 28 de setembre de 1900. Vèrs la fin de sos estudis, devent caisir una especialitat, sas lecturas de [[Richard von Krafft-Ebing|Krafft-Ebing]] e de son libre fondator de la [[sexologia]], ''[[Psychopathia Sexualis]]'' (1886), lo convenquèron d'optar per la [[Psiquiatria|medecina psiquiatrica]]. Pasmens son benlèu de fenomèns ocults qu'orientan sa causida, la psiquiatria s'interessant alara gaire pas als "fenomèns dichs ocults". La tèsi de doctorat causida per Jung pòrta sul cas d'una jova medium, Hélène Preiswerk (1880–1911). Aqueste interés per aqueste domèni mespresat es confortat per de lecturas d'onratges espiritistes coma aquestes de Johann Zöllner, de [[William Crookes|Crookes]] o de [[Emanuel Swedenborg|Swedenborg]]. Jung exercís parallelament coma mètge generalista, un temps dins le vilatge de [[Männedorf]], près del [[lac de Zuric]], podent pas èsser psiquiatre qu'un còp sa tèsi validada. Fa sa primièra conferéncia, en novembre de 1896, a la societat de Zofingia sus las « Las frontièras de las sciéncias exactas ». Pasmens, son atrach per la [[teologia]] es sempre viu; dona una autra conferéncia sul teologian [[Albrecht Ritschl]] que denega la dimension mistica dins la religion. La lectura de la ''Vida de Jèsus'' de [[Ernest Renan|Renan]] fa naícer son interés pel personatge istoric de Jèsus. A costat d'aquestas activitats scientificas, participa encara a de sesilhas d'espiritisme organizars per la societat de Zofingia e qui constitisson la matèria primièra per sa tèsi, consacrada als "fenomèns dichs ocults". En junh de 1895, estudia lo fenomèn de la taulas virantas al sen de sa quita familha, observant lo cas de sa cosina Helly, reconeguda coma medium e acampant de materials qu'utilizarà penden tota sa carrièra. === Lo Burghölzli === ==== Començaments ==== [[Fichièr:Burghölzli_Stich.jpg|esquèrra|vinheta|La clinica psiquiatrica universitària de Zuricich, dit « lo Burghölzli », vers 1890.]] Volent contunhar sa tèsi tot en practicant la psiquiatria, Jung s'inscriu a l'universitat de Zuric en 1900. Es engatjat per [[Eugen Bleuler]] coma segond assistant [[Psiquiatria|psiquiatre]] a la clinica psiquiatrica universitària (d'escai lo « Burghölzli »), considerada a l'epòca coma un establiment d'avantgarda. De dificultats financièras l'incitan a s'avalir dins son trabalh, fins a que daissèt pas l'institut pendant los sièis primièrs meses. Venent lèu un objècte de fisança dels sieus collègas<ref group="I">p.152. Jung était réputé égocentrique et agressif ; de plus il passait pour désirer la place de Bleuler.</ref>, Jung se retira dins las lecturas: comença a legir la totalitat dels cinquanta volums de la prestigiosa revista ''Allgemeine Zeitschrift für Psychiatrie'', fondada en 1836, per melhorar sas coneissenças. Eugen Bleuler es interessat per las recercas de Jung sul cas de sa cosina Helly mas dona a son escolan pas cap d'orientacion dins son trabalh. Jung dona dins sa tèsi una larga plaça als extranhs psiquiatrics observats al subècte dels mediums e a l'estudi dels fenomèns de consciéncia modificada coma la criptomnesia que [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] faguèt l'experiéncia. Pel besonh de sas recercas, entreten de ligams epistolaris amb la sòrre del filosòf, [[Elisabeth Förster-Nietzsche]]. Parallelament, realiza son servici militar ne sortís en 1901 amb lo grade de luòctenant de l'armada soïssa. [[Fichièr:Eugen_Bleuler.jpg|vinheta|Eugen Bleuler (1857–1939), director del Burghölzli de 1898 a 1927.]] Sa tèsi acabada, Jung collabora, de 1901 a 1904, amb son cosin Franz Riklin, a realizar lo metòde dich de las « associacions de mots » (o « associations verbalas »)<ref group="note">Ce test est à distinguer de celui des associations libres inventé par [[Sigmund Freud]]. </ref>. Se li deu l'establiment del manual du tèst, de la fuèlha de passacion, d'una grasilha d'analisi e de las fuèlhas graficas pels temps de reaccion, fasent alara possible un usatge clinic del tèst. Amb Franz Riklin, Jung observa que los pacients confrontats e de mots ligats a un viscut personal dolorós an de temps de reaccion variables. Los dos cercaires prepausan lo tèrme de « [[Complèxe (psicologia)|complèxe]] (''gefühlsbetonte Komplexe'') » per designar aqueste fragments psiquics de fòrta carga afectiva, separats del [[Consciéncia|conscient]] e constituits "d'un element central e d'un grand nombre d'associacions". Per melhorar los resultats del metòde de las associacions verbalas, Jung realiza un modèl de [[galvanomètre]] (nomenat mai tard lo « psicogalvanomètre ») permetent l'enregistrament de la responsa electrodermica del subjècte als mots inductors segon los « efièchs galvanics », en mèsme temps que d'autres [[Sistèma nerviós autonòm|fenomèns vegetatius]] coma lo [[Respiracion (fisiologia)|ritme respiratòri]], lo [[pols]] e la [[Transpiracion animala|transpiracion]]. Lors òbras son publicadas jol títol de ''Diagnostische Assoziationsstudien''<ref group="G">p.13.</ref>, prefaciat per Eugen Bleuler. Lo 14 de febrèr de 1903<ref group="F">p.686.</ref>, esposa [[Emma Jung|Emma Rauschenbach]], qu'auran cinc enfants. Emma es eissida d'una familha aisida de [[Relotjariá|fabricants de relòtges]] del [[canton de Schaffhausen]], çò qu'apara Jung langi financièr<ref group="F">p.676. Ellenberg explica que {{Cita|la vida de Carl Gustav Jung ofrís un exemple tipic d'ascension sociala. (…) Cap a la fin de sa vida, n'es vengut una figura gaireben legendària}}.</ref>. Lor [[Maridatge|relacion conjugala]] es trebolada per las infidelitats de Jung que la mai coneguda es amb una de sas ancianas pacientas, ele mèsme venguda [[Psicanalisi|analista]] enseguida, [[Toni Wolff]]. Al mèsme epòca, Jung s'interessa al fenomèn del somnambulisme mediumnic, après aver legit l'obratge del [[Genèva|Genevés]] [[Théodore Flournoy]] consacrat a aqueste subjècte, ''De las Índias cap a la planèta Mart''. En 1902, lo jove psiquiatre pren un conjat sabatic per apregondir sas coneissenças dins aqueste domèni. Passa l'ivèrn 1902–1903, d'en primièr  [[París]] puèi a [[Londres]]. A son retorn en 1904, Jung es nomenat professor adjonch a l'universitat de Zuric e lo jove parelh s'endemora près del Burghölzli. Carl Gustav trabalha sempre mai, los Jung an pas de vida sociala. Onaga naís lor filha primièra, Agathe Regina. A partir d'aqueste moment, Emma Jung se consacra al fogal, daissant les sieunas òbras de recerca sus la simbolica de la legenda del [[Sant Grasal|Grasal]]. ==== Confirmacion ==== Al Bürghölzi, Jung contunha sas recercas suls complèxes, "s'esforçant de trobar dins l'esperit de cadun l'intrú reponsable del blocatge de la libido", una problematica sovent atribuida al sol Freud, e que l'influéncia ven alara determinanta. Jung aviá legit ''L'Interpretation dels sòmis'' paregut en 1900 e sa tèsi es calufida de referéncias al fondator de la [[psicanalisi]] que, a son torn, considèra las recercas de Jung e de Riklin coma essent des constatacions ''a posteriori'' de las sieunas. La teoria de la [[nevròsi]] e de la [[repression]] li donan las aisinas conceptualas per contunhar sas recercas, quitament se parteja pas l'opinion de Freud sus l'origina traumatica de las repressions nevroticas. La psicanalisi l'agrada encara mai, e pau a pauc, los dos òmes s'escrivon. Jung se confia a Freud dempuèi lo començament. Dins una letra del 23 d'octobre de 1906, la segonda de lor correspondencia, Jung expausa lo cas d'una de sas pacientas en analisi, [[Sabina Spielrein]], espitalizada per de crisis d'[[isteria]], sens pasmens mencionar son nom, ni, subretot, li revelar qu'es venguda sa mestressa. Alara que lor ligam èra a son apogèu, vèrs 1908–1909, una letra anonima informa los parents de Sabina de la situacion: exigisson alara que Jung l'acaba. Lo 7 de març de 1909, en panica, avoa a [[Sigmund Freud|Freud]] aver una ligam amb "una pacienta" qu'aviá autrecòps salvada d'una "plan dificila nevròsi" e qu'ara va far un escandal. Freud minimiza la gravatat de l'afar. Jung, avent compres qu'èra sa femna e non Sabina Spielrein qu'aviá revelat lo secret, escriu lo 21 de junh a son mentor Freud: "Mon biais d'agir èra una impolitesa dictada per la paur, e vos l'avosi gaire volontièr, a vos que considèri coma mon paire". Quand en 1905, Jung accedís a la cadièira de [[psiquiatria]] de l'universitat de Zuric, ja, amb Franz Riklin, aviá publicat dos volums sus las associacions verbalas. Mas ongan Franz Riklin quita [[Zuric]] e Jung crida d'autres mètge per contunhar sas recercas: Karl Abraham, Alphonse Maeder, Hans Maier et Emma Fürst. Sas primièras leiçons pòrtan sus la "Significacion psicopatologica de las experiéncias d'associacions". Dempuèi, Jung comença a aver una reputacion solida, recebent la visita collègas estrangièrs. Ven expèrt-psiquiatre près dels tribunals del [[canton de Zuric]]: l'examèn dels testimoniatges en [[justícia]] segon sos metòdes permet fin finala la resolucion d'afars dificils. Hugo Münsterberg, professor de psicologia a [[Universitat Harvard|Harvard]] utiliza el tanben sas experiéncias d'associacions de mots en mitan judiciari en se n'atribuissent la primautat<ref group="I">p.151.</ref>. Quand Jung apren aqueste desviament, exigís e obten de Munsterberg d'excusas publicas. [[Fichièr:Galvanomètre.png|vinheta|Lo galvanomètre realizat e utilizat per Jung al Burghölzli per registrar la responsa electrodermala al mots de l'inductor. Los plans son de la main de Jung.]] Dins las [[Ans 1900|annadas 1900]], l'ensenhament universitari de Jung ven plan popular en rason de sa diversitat e de sa qualitats didacticas. Jung abòrda en efièch de tèmas tan diferents que l'[[ipnòsi]] o lo procès de creacion pels escrivans o los musicians (amb [[Robert Schumann]]). Sas leiçons son frequentadas per de femnas de la borgesia subretot [[Zuric|zuriquesa]], que sos detractors chafran las « ''Zürichberg Pelzmäntel'' » (« los mantèls de forradauras dels bèls quartièrs de Zuric »), que li fan una "renommada locala de masc"<ref group="I">p.145.</ref> mentretant que Sabina Spielrein fa publica lor ligam adulterin. En 1906, malgrat la reticéncia de Bleuler, Jung es nomenat « ''Oberarzt'' » (« mètge adjunt »), e deu alara realizar de prètfachs administratius. Sos detractors dritican son manca de consideracion per sos pacients que serián per el pas que de materials de trabalh. Lo discòrdi amb Bleuler s'exacèrba en 1906, quand Jung decidís de dintrar en contacte amb [[Sigmund Freud|Freud]]<ref group="I">p.156-157 : Bleuler èra ja en contacte epistolar amb Freud, qu'admirava fòrça, a partir de 1890 o 1904 explica Deirdre Bair. Quand Jung escriviá a Freud per l'encontrar, « pren la lutz » a Bleuler en soma, d'ont lor desacòrdi.</ref>, alara ''persona non grata'' dins lo mond universitari e clinic, quitament se los dos òmes s'encontrant qu'en 1907. Son implicacion activa dins la [[psicanalisi]] naissenta comença alara. Lucid, Jung es conscient dels riscs que pren: "Quand comencèri amb Freud, sabiái que riscavi ma carrièra<ref group="D">p.176.</ref> çò explica. En 1906, publica, se referissent fòrça a Freud, sos ''Estudis diagnostics sus las associacions'', que fan la sintèsi de sas recercas dempuèi sa dintrada al Burghölzli. Dona en mèsme temps de leiçon sus l'isteria, l'[[ipnòsi]] e la deméncia precòcia<ref group="F">{{p.}}687.</ref>. Al subjècte de l'ipnòsi coma Freud, e quitament se Jung li deu sos primièrs successes considèra qu'aparten al fenomèn del transferiment e abandona donc la practica. La correspondéncia entre Freud e Jung es alara intensa e dura fins a 1914, data de lor trencadura oficiala. Jung sempre manifestèt una granda emocion a l'evocar Freud, malgrat lors diferéncias d'edat (Freud a cinquanta ans, Jung trenta e un ans)<ref group="note">Dans le dernier chapitre de la ''Potière jalouse'' l'anthropologue Claude Lévi-Strauss se livre à un parallèle humoristique des personnalités et des théories de Freud et Jung.</ref>. Pauc après, Bleuler rejonh lo movement psicanalitic, fasent de [[Zuric]], après [[Viena (Àustria)|Viena]], lo segond pòls per las teorias de Freud. Pasmens, dempuèi lo començament, la divergéncia que mena los dos òmes à la rompadura ja existís de biais latent. Dans un article defenddnt Freud contra son detractor Gustav Aschaffenburg, Jung se mòstra pauc clinat a admetre lo "fondament sexual" de l'isteria e escriu mai tard a Freud qu' "un grand nombre d'escasença an una origina sexuala, mai pas la totalitat". Lo ritme de la correspondéncia entre los dos òmes testimònian tanben de lor diferéncias: Freud respond lo quita jorn a las questions de Jung alara qu'aqueste espèra de jorns veire a de setmanas abans d'enviar se reponsa, essent sempre pres per de pretzfachs administratius o d'òbras de recerca. === Relacion amb Sigmund Freud === ==== Encontra e amistat ==== [[Fichièr:Hall_Freud_Jung_in_front_of_Clark_1909.jpg|vinheta|En setembre de 1909, lors de la seria de conférences facha a la Clark University, à Worcester, Massachusetts. D'èsquèrra a drecha à en bas [[Sigmund Freud]], G. Stanley Hall, C. G. Jung; rèire: Abraham A. Brill, Ernest Jones, Sandor Ferenczi.]] En 1906, Jung publida sa ''Psicologia de la deméncia precòcia''<ref group="note">Lo tèrme d'« esquizofrenia », que remplaça aqueste de « deméncia precòcia », foguèt creat per Eugène Bleuler; la formulacion latina de ''demencia praecox'', qu'aviá estat introduch d'en primièr per Emil Kraepelin, èra alara l'expression consacrada.</ref> un obratge ont sosten, contra l'opinion de Bleuler, l'ipotèsi de l'origina neurotoxica de la deméncia precòcia<ref group="F">{{p.}}712.</ref>. Manda un exemplar de son libre a [[Sigmund Freud|Freud]] que l'aculhís favorablament<ref group="note">La correspondance entre Freud et Jung débute exactement le 11 mars 1906 par une lettre de Freud qui remercie Jung de son envoi d'un livre sur ses travaux à la clinique du Burghölzli. </ref>. Los dichs de Jung en favor de la [[psicanalisi]] provòcan l'entosiasme de Freud que cerca alara e establir una relacion mai sostenguda. Seguís una amistat intensa mas "conflictuala", segon lo mot de Freud, qu'aqueste darrièr remarca lèu al subjècte de son correspondent de "prepauses equivòcs" e una abséncia d'adesion totala asos vejaires. Freud pasmens evita de soslinhar los punts de desacòrdi, conscient de l'interés estrategic de l' "escòla de Zuric" pel desvolopament de de la psicanalisi naissenta en Euròpa. Dins un letra datada del 29 de de cembre de 1906, Jung analiza la natura de lors divergéncias, donant cinc punts polemics. Linda Donn, dins ''Freud e Jung. De l'amistat a la rompadura'', vei dins aquesta letra lo punt de partença del desacòrdi entre los dos òmes. Es tanben a aquesta epòca que las relacions entre Jung e Eugène Bleuler se degalhan definitivament<ref group="G">Jung reconeis sempre l'importança de las òbras de Bleuler dins la formacion de sa pensada, per exemple dins l'apròche psicologic de las malautiás mentalas, subretot dins l'esquizofenia, e dins la nocion d'« ambivaléncia » (introduch en 1910) qu'{{Cita|atirava atal l'atencion de Jung sus una fondamentala bipolaritat de l'esperit}}, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;63.</ref>. Emma Jung suggerís alara a son espos de quitar lo Burghölzli per dobrir un cabinet e aver la sieuna clientèla. Per evitar de far public lor desacòrdi, Jung e Bleuler decidisson de precipitar pas la partença del jove psiquiatre. Aqueste ambiant conflictual l'empacha pas de contunhar sas recercas sus las associacions, qu'experimenta tanben sus el mèsme, amb l'assisténcia del mètge Ludwig Binswanger. En 1907, Jung decidís de s'alunhar de Bleuler, anant far una visita a Freud a [[Viena (Àustria)|Viena]]. Realiza alara son intronizacion a la [[psicanalisi]]; çò fasent, es "coma lo jonhent entre ambedos mèstres"<ref group="G" name="p.14">p.14.</ref>, Bleuler e Freud. Ambedos s'encontran lo 3 de març en 1907, en çò de Freud, en familha<ref group="I">p.180.</ref>. La relacion amb l'òme de Viena se consolida pendent l'annada 1907 e aqueste encontra amb lo paire de la psicanalisi (de 19 ans son aïnat) es per Jung determinanta. Los dos òmes escambian près de 360 letras en l'espaci de uèit ans. Integrant de postulats de la psicanalisi, Jung demora pasmens sceptic sus diferents punts. Escriu per exemple: "Un agach superficial sus mon trabalh sufís per veire çò que devi a las genialas concepcions de Freud. Pòdi assegurar qu'al começament, passèri en revista totas las objèccions que foguèron lançadas pels especialistas contra Freud. Mas me soi dich que se podava refutar feud sonque a aver d'esperse utilizat sovent lo metòde psicalitic e aver vertadièrament  fach de recercas del mèsme biais que Freud, es a direconsiderant la vida videnta, l'isteria e lo sòmi de son vejaire, sus un long periòde e amb pertinànça. Se se pòt pas lo far, avèm pas lo drech de portar un jutjament sus Freud a mens de voler agir coma aquestes òmes de sciéncia que refusavan de mirar per la luneta de  galilèo" D'aviada, Freud lo designa coma son "filh e eritièr scientific", coma son « dalfin » segon l'expression de l'un de sos biografs, Ernest Jones, qu'aviá segit la relacion dels dos òmes<ref group="G">p.15.</ref>. En 1910, Freud escriu en parlant de Jung<span>; "Soi mai que jamai convencut ques l'òme de deman"</span> alara qu'Ernest Jones dich d'el que "aviá cregut trobar en Jung son successor dirècte", lo sol capable de sostraire "la psicanalisi al dangièr de venir un afar nacional josieu"<ref group="I">p.181.</ref> (en efièch gaireben totes los membres de l'entorn de Freud èran josieu coma el). Seguèron tretze oras de discussions intensas que s'acaban sus una polemica. Jung vòl en efièch coneisser l'opinion de Freud suls fenomèns parapsicologics. Freud denega aqueste interés per un subjècte que considèra coma apartenent al folclòre. Pasmens, alara qu'argumentan, un bruch de cruissiment s'ausiguèt per dos còps dins la bibliotèc. Jung i vei una manifestacion parapsicologica, çò qu'espavant Freud e li inspira alara una cèrta fisança contra Jung. Mai tard, aquesta i veirà una manifestacion de la sincronicitat<ref group="D">p.82-183.</ref>. Jung a l'intuicion d'aqueste moment que deu existir un "compèxe fòrça plan particular, universal e "complèxe plan fòça particular, universal e al repècte amb las tendéncias prospectivas dels òmes". Segon Linda Donn "Jung aviá fach un pas fòra de l'orbita de Freud e aviá percebut quicòm de la sieunas possibilitats creatriças". L'entrevista s'acaba sus una suplica solemne de l'« [[Sigmund Freud|òme de Viena]] », contada pel quita Jung lui-même. Per Jung, aqueste comportament mòstra la nevròsi de Freud, son ambicion de se comportar en patriarca de la psicanalisi, e pròva son "materialisme scientific"<ref group="D">{{Cita|Aquò a pas pus res d'un jutjament scientific, mas ten sonque d'una volontat personala de poténcia}} explique Jung à propos des opinions de Freud, {{p.}}224.</ref> qu'es a la font de lor rompadura a venir, en 1914. Pasmens, fòra d'aquestas divergéncias, la comunion es totala a l'eissida d'aquesta primièra encontra e s'establís d'aqueste moment un pacte d'amistat entre los dos òmes. Sefon Linda Donn, "Freud e Jung ensejarà ensemble de desvelar los mistèris de la psiquè e escometràn l'òrdre psiquiatric establit". ==== Psicanalisi e reconeissença ==== [[Fichièr:Sigmund_Freud_LIFE.jpg|esquèrra|vinheta|[[Sigmund Freud]] en 1922.]] Pauc après aquesta visita, Jung ven membre de la Societat psicanalitica de Viena qu'acaba d'èsser fondada (en 1908) e que reünís totes los partisans de Freud. Ongan, Jung decidís de crear lo sieu cabinet d'analisi. Fa bastir exprès una solida bastissa, a Küsnacht, a la broa del lac. Ne desenha d'esprel los plans e confia la realizacion a son cosin arquitècte, Ernst Fiecher. Sobretot vòI un ostal inspirant la seguretat per favorizar lo desvelopament de sa vida interiora e fa gravar al dessús de la dintrada un dich d'[[Erasme]] simbolizant sa pensada: ''« Vocatus atque non vocatus, Deus aderit »'', que significa: "Que siá invocat o non invocat, Dieu serà present". A la prima de 1908, Jung organiza a [[Salzborg|Salzbourg]] lo primièr congrès internacional de psicanalisi. Es pendnet aqueste congrès qu'es cret una revista especializada, destinada a far lo ligal entre Viena e Zuric, la ''Jahrbuch für psychoanalytische und psychopathologische Forschungen'' (''Annals de recercas psicanaliticas e psicopatologicas'', abreujat en ''Jahrbuch'', edicion Deuticke, a [[Viena (Àustria)|Viena]] e a [[Leipzig]]). Bleuler, Freud e Jung ne son los directors. Jung participa enseguida a la creacion d'una societat soïssa de recercas freudianas, reünissent psiquiatres e mètges. Sa proximitat amb Freud amenta encara quand dona una conferéncia al viu succès titulat "L'importança de le teoria de Freud en neurologia e en psiquiatria". En 1909, lo primièr numèro de la revista es editat; Jung n'es alara lo redactor en cap. Sa notorietat internacionala permet a aquesta revista naissenta de tocar rapidament nombre de scientifics, subretot als [[Estats Units d'America]], subretot mercé a sas recercas sus las associacions<ref group="G">{{Cita|es al metòde de las associacions que consacra sas conferéncias donadas ale public american}}, a Worcester, en 1908, dins lo Massachusetts, p.14.</ref>. Alara que Freud vol que Jung meta tota son energia e son temps dins la promocion de la psicanalisa, lo psiquiatre soís noirís d'autres preocupacions, per exemple pels fenomèns ocults. Es atal elegit membre onorari de la Societat americana de recercas psiquicas pels sieus "meritis coma ocultista". Jung trabalha encara al cas d'Emil Schwyzer, dich l'« òme al solelh fallic », internat al Burghölzli, ont Jung contunha sas òbras de recerca. Vòl far de Schwyzer le cas exemplar d'una novèla teoria de la deméncia precòcia. Un autre cas patologic, aqueste d'Otto Gross{{Cita|es al metòde de las associacions que consacra sas conferéncias donadas ale public american}} (filh d'Hans Gross, un celèbre magistrat autriac) li permet d'aplicar sa teoria dels tipes psicologics que presenta pel primièr còp dins un article de la ''Jahrbuch'' titulat « De l'influéncia del paire sus la destinada de sos enfants ». aqueste article menciona tanben la possibilitat d'un « inconscient collectiu », une teorie en gèrme a partir de 1908 e s'apiejant sul cas Schwyzer. Jung psicanalizèt Otto Gross en doas setmanas çò que fa dire a Freud qu'es espantat del "ritme juvenil" de son collèga zuriqués e d'apondre qu'amb el, a Viena, lo tractament auriá estat mai long. Gross enseguida fugiguèt del Burghölzli, çò que fa d'aqueste tractament un fracàs que Jung s'explica longament dins una letra a Freud datada del 26 de junh de 1908. Parallelament, sa relacion avec Sabina Spielrein vira en un cercle viciós que Jung pena a sortir. Spielrein correspon tanben amb Freud, li donant sa version de sa relacion. Jung se defend alara en disant que Spielrein [[Transferiment (psicanalisi)|transferiguèt]] sus el la figura del salvador e de l'amant. Pasmens accèpta pas de parlar de relacion adulterina quand Freud li demanda de s'explicar<ref group="note">Le film de 2004 ''L'âme en jeu'' (''The Soul Keeper'') du réalisateur italien Roberto Faenza retrace l'histoire adultérine entre Jung et Spielrein.</ref>. Vaquí qu'escrich a Freud en guisa de justificacion: « S. Spielrein es precisament la persona que vos ai parlat (…) Foguèt per ièu mon cas psicanalitic d'aprendissatge, e es perque li ai gardat una reconeissença e una afeccion particularas ». A son cabinet privat, Jung se fa coneisser en sonhant l'American fortunat Joseph Medill McCormick, filh del magnat de la premsa de [[Chicago]]. Alara, son cabinet de contnh aculhís d'americans impressionats per sas teorias e sa cura. Va donc als EUA, acompanhant Freud, Sándor Ferenczi (presentat a Freud per Jung) e Ernest Jones, per una seria de conferéncia a l'universitat Clark a Worcester, [[Massachusetts]], invitat per son president G. Stanley Hall. Los dos òmes se veson onorats del títol de ''LL. D.''(doctor dels dos dreches). Es pendent aqueste periòde que Freud designa explicitament Jung coma son "successor e prince eritièr". Freud se mesfisa dels EUA, incapables per el d'aculhir la [[psicanalisi]]. La notorietat de Jung dins aqueste país creis encara sa fisança. Per Jung, la fisança de Freud s'explica per de motius personals: "Pendent totas aquestas annadas ont foguèssem tan pròches, e aguèt pas que projeccions" çò explica dins ''Sovenirs, sòmis, pensada''. Refractari donc, Freud es gaire a l'aise e, al retorn, sul pòrt, lo mètge vienés defèca dins sas bragas. Secorut per Jung, aqueste li dich voler l'analizar. Freud refusa, arguissent volent pas riscar son autoritat. Aqueste episòdi fa creisser mai lo desacòrdi entre los dos òmes. Embarrats dins sa cambra d'ostelariá, Freud vei pas res dels EUA alara que Jung, ajoguit, encontra [[G. Stanley Hall|Stanley Hall]], [[William Stern]], [[Albert Abraham Michelson|Albert Michelson]], [[Franz Boas]] l'antropològ, [[Adolf Meyer (psychiatre)|Adolf Meyer]], Ernst Neumann, [[John Dewey]] e [[Wilhelm Wundt]]; desvolopa donc sas relacions outratlantica. Amb [[William James]], qu'encontra alara una conferéncia a l'universitat Clark, Jung s'entreten al respècte dels fenomèns parapsicologics et de lor volontat comuna d'òbrar dins lor estudi, en van que James morís en 1910. ==== L'inconscient collectiu e la contribucion de Honneger ==== Jos l'autoritat de Jung dempuèi sa dintrada al Burghölzli en 1909, un jove psiquiatre en formacion, Johann Jakob Honneger (1885–1911), se passiona per la [[psicanalisi]]. Jung li dona alara a estudiar lo cas d'Emil Schwyzer, pensionari de la clinica zuriquesa dempuèi 1901. Un [[deliri]] d'aqueste pacient interessa fòrça Jung<span></span>: Schwyzer i vei lo [[Soleu|solelh]] coma un astre sexuat, possedissent un fallus que lo movement [[Erotisme|erotic]] produch lo vent. Lèu, Honneger e Jung i reconeisson l'expression de [[Mite|mites]] desconegut del pacient, coma aqueste ligat a la liturgia de [[Mitra (mitologia persana)|Mitra]]<ref group="F">p.726.</ref>. Un sòmi de Jung l'orienta alara cap al concèpte d'[[Arquetipe (psicanalisis)|arquetipe]], que desvolopa formalament a partir de 1911, dins l'obratge fondator de la psicologia analitica, ''Metamorfòsis e simbòls de la libido'' que tracha dels imatges mitologics dins los sòmis e las [[Allucinacion|allucinacions]]. Jung demanda a Honneger d'acampar lo maxim d'ensenhaments clinics d'aqueste pacient, que l'observacion es enseguida utilizada pel jove assistent per redigir sa tèsi de psiquiatria. Entrevesent l'importança d'aquestas descobèrtas, Jung impausa a Honneger un ritme de trabalh extrèma, fins a que l'estudiant serà mai tard considerat per unes critics de Jung coma lo vertgadièr decobridor del concèpte d'inconscient collectiu: l'apropriacion de las òbras d'Honneger per Jung es per exemple un tèma central dins la retorica de [[Richard Noll]], son màger detractor. Pasmens, la teoria culturala de Jung precediguèt las conclusons d'Honneger qu'es ja formulada dins una letra adreçada a Freud, ont Jung resuma sa posicion atal: "Resolverem pas lo fons de la nevròsi e de la psicòsi sens la mitologia e l'istòria de las civilizacions" En 1910, dins una conferéncia titulada « La formacion del deliri paranoïac » donada [[Nurembèrg|Nuremberg]], Honneger expausa las sieunas conclusons relativas al cas de Schwyzer. Mas patissent de [[depression]], se [[Suicidi|suicida]] l'annada seguenta, en març de 1911 e Jung ecampa leas nòtas de son escalan per acabar son trabalh. Aquestes documents avent enseguida desapareguda, Jung foguèt acusat d'aver utilizat per son compte l'òbra d'Honneger. Es pasmens el qu'aviá orientat son jove assistant cap a d'obratges li permetent de comprene lo « cas Schwyzer ». Per Deirdre Bair, "existís pas cap de document permetent de resòlver aquesta question, e ne sèm redusit a las conjoncturas"<ref group="I">p.290.</ref>. Demora que de segur Jung s'èra penjat sul cas d'Emil Schwyzer a partir de 1901. === Rompadura amb Freud === ==== Discòrdi e divergéncias ==== En 1911, Jung comença sa relacion adulterina amb Toni Wolff, que lo pivela qu'es afan de [[mitologia]]. Jung entreten alara una relacion triangulara amb ela e sa femna. Per Deirdre Bair, "Toni Wolff ven la primièra d'una longa seria de femnas que gravitèron a l'entorn de Jung que lor permetava de metre lors interesses e lors capcitats intellectualas al servici de psicologia analitica"<ref group="I">p.305.</ref>. Ongan, la [[psicanalisi]] aquriguèt una celebritat mondiala, mercé per exemple al Congrès de Weimar. Parallelament Jung consacra mens en mens de temps a editar los ''Jahrbuch''; segon lo biograf de Freud, [[Ernest Jones]], la degradacion de lor relacion comença vertadièrament en 1911, al congrès de [[Weimar]] e a  la fondacion de la Societat Internacionala de Psicanalisi, mas pòrte pas sul concèpte de libido o sus l'utilizacion dels mites coma sovent se podèt o pensar. Segon Jones, lo problèma ven puslèu d'aqueste que "Jung èra tan absorbat dins sas recercas, qu'aquestas recercas, qu'aquestas noisiràn grevament a aquestas obligacions de president" de l'Associacion psicanalitica internacionala<ref group="I">p.317.</ref>. La critica de [[Sigmund Freud|Freud]] pòrta sul fach que Jung s'apièja sus tròp de fonts exterioras, del domènis religiòs o mitologic. Jung replica explicant que trapa "tròp inquietant de daissar de costat de largs domènis del saber uman". Lo metòde dich circular de Jung, que torna de contunh sus sos escrichs anteriors, destorba tanben Freud. Jung es mai sempre pres per de pretzfachs administratius, trobant pauc de temps per contunhar sas recercas, per exemple sua l'origina de la [[Religions|religion]]. President de la Societat Internacionala de Psicanalisi, redactor en cap dels ''Jahrbuch'', pòt pas assegurar una correspondéncia amb Freud que lo sopçona de voler crear lo sieu movement psicanalitic e d'escapar a son autoritat. Lo psicanalista anglés Ernest Jones, afogat defensor de Freud, es lo primièr a entreveire la futura rompadura entre los dos òmes, que las causas mesclan discòrdi personals, divergéncias teoricas e conflicte de caractèrs. L'estudi de las « imaginacions creatriças subconscientas » de « Miss Miller » (que lo nom exacte es Frank Miller) li procura los materials necessaris per desvelopar sa teoria de l'inconscient collectiu dins ''Metamorfòsis de l'alma e sos simbòls''. Freud parla alara d' "eresia", çò que precipita lor rompadura. Pasmens foguèt plan consomada per çò que foguèt nomenat lo « gèst de Kreuzlingen »: un malentendut sul mandadís d'una letra entre los dos òmes, e que desapareis, remandant cadun sus sa posicion. Deirdre Bair nota que "Dins los corrièrs escambiats entre 8 de junh e la fin del mes de novembre 1912, se trapa pas mai d'amertum, recriminacions e desir de vengença"<ref group="I">p.344.</ref>. Mai, lo debat a l'entorn del concèpte de libido, en 1912, desencadena, al respècte del cas celèbre de [[Daniel Paul Schreber]], autor de las ''Memòrias d'un nevropata''. Freud i veu l'illustracion de son concèpte exclusivament sexual de libido, mas, per Jung: "la supression de la foncion de realitat dins la ''demencia praecox ''se daissa pas reduire a la repression de la libido (definida coma fam sexuala), del mens, ièu, i capiti pas" çò avoa. Freud vei donc en Jung un dissident, coma o foguèt [[Alfred Adler]] al començament del movement psicanalitic; pasmens, al contrari a aqueste darrièr, considèra que "es lo desir d'eleminar çò qu'i a d'ofensant dins los complèxes familials, per trobar pas aquestes elements ofensant dins la religion e la morala, que dictèt a Jung totas aquestas modificacion que faguèt subir a la psicanalisi". ==== Cap a la rompadura oficiala ==== Una seria de conferéncia als [[Estats Units d'America|Estats Units America]], en 1912, a la ''Fordham University''<div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"><div class="bounce1"></div><div class="bounce2"></div><div class="bounce3"></div></div></div>, titulada « La Teoria psicanalitica », e lo libre que'n tira Jung, ''Metamorfòsi e simbòls de la libido'', enverina seriosament la situacion<ref group="G">Es din la segonda partida de l'obratge que la divergéncia s'acusa; Freud indica atal a Ernest Jones qu'es a la pgina 174 de l'edicion d'origina que, segon el, Jung se perdèt. S'agís de la concepcion alargada de la libido de Jung, p.15-16.</ref>. Jung profiècha de l'escasença per explicar en que sas idèas diferisson d'aquestas de Freud. Se grandís pretendent aver analisat als EUA de pacients negres e quitament visitat lo president [[Theodore Roosevelt]]. A aquò s'apond una falsa letra escricha per Ernest Jones, se disent mandada per Jung a son paire al [[País de Galas]], que discredita l'autoritat de Freud. Aquò motiva son bandiment oficial a partir d'agost de 1912. Alara, lo movement psicanalitic se devisís en dos obediéncias: los partisans de Freud d'un costat, amb [[Karl Abraham]] (qu'escriu una sevèra critica de Jung) e Ernest Jones en defensors de l'ortodoxia freudiana aqueste de Jung de l'autre (amb Leonhard Seif, [[Franz Riklin]], Johan Van Ophuijsen, [[Alphonse Maeder]], e mai). En 1913, coma per oficializar aquesta rompadura, Jung presenta prevament al XVIIn congrés internacional de medecina organizat a Londres, en agost, sa novèl apròcha que nomena la « psicologia analitica », la destriant de la psicanalisi de Freud e de la psicologia de las prigondors d'Eugène Bleuler. Jung i suggerís de liberar la teoria psicanalitica de son "vejaire sonque sexual" se focalizant sus un novèl punt de vista energetic se fondant sus aqueste desvelopat per [[Henri Bergson]]<ref group="I">p.359 et 373 notamment.</ref>. Jung i fa enseguida una intervencion titulada « Contribucion al problèma dels tipes psicologics ». Aquesta novèla tipologia de la personalitat es un autre biais de se destriar de Freud. Pasmens, Jung es de nòu elegit per un segond mandat coma president de l'Associacion psicanalitica internacionala. Aquesta conferéncia pòrta un còp fatal a la collaboracion de Jung amb Freud, qu'i vei un gest de traïson. Atal, la letra de Freud del 27 d'octobre  de1913 acaba la rompadura: "Vòstra allegacion, coma que, tractariái mos partesans coma de pacients es plan segur falsa (...) En consequéncia, prepausi qu'abandonem nòstras relacions personalas completament" Los dos òmes contunhan pasmens de correspondr l'annada 1913, mas jos l'estil formal d'aqueste escambis, l'amertum es manifèst. Jung presidís sempre l'Associacion psicanalitica internacionala, e coordona los ''Jahrbuch''. Dins sos escrichs ulteriors, Freud considèra que Jung aviá volgut lo suplantar coma creator de la [[psicanalisi]]. en seguida, Jung refusa de reconeisser l'importança de la psicanalisi de Freud dins la sieuna concepcion. Los dos òmes pas jamai tornaràn d'aquesta rompadura qu'acaba una amistat segura. Marca subretot dos vejaires diferents mas complementaris, dins una cèrta mesura, de la [[Psiquisme|psiquè]]. La causa del conflicte entre Freud e Jung condiciona plan mai que l'istòria de las relacions entre la [[psicanalisi]] e la psicologia analitica: dona una prigonda influéncia tanben sus las rasons del rebut mediatic e institucional de las teorias de Jung. === Confrontacion a l'inconscient === [[Fichièr:Saint_Michel_combattant_le_dragon.jpg|vinheta|Sant Miquèl combatent lo dragon. Jean Fouquet, libre d'oras d'Étienne Chevalier. {{Cita blòc|Nòstra alma, coma nòstre còrs, es composada d'elements que totes an ja existit dins la linhada dels aujòls. Lo « novèl » dins l'alma individuala es una novèla combinason, variada a l'infinit, de compausantas pla fòrça ancianas|C. G. Jung}} <ref group="D"> p.373.</ref>.]] L'annada 1913 marca per Jung un retorn sus el mèsme: la rompadura amb [[Sigmund Freud|Freud]] lo confronta personalament a une desorientacion totala, a "l'impression de far un terrible salt cap al desconegut"<ref group="D">{{P.}}230-231.</ref>. A l'epòca, Jung dich far fàcia a l'[[inconscient]], e es a aqueste moment que pren "consciéncia del sieu Se/la totalitat de se mèsme, mejans sontrabalh", confrontacion que s'acaba sonqu'en 1919<ref group="F">« ces événements marquèrent le début d'une période intermédiaire de six années (fin 1913 à 1919) qui resta longtemps la plus obscure de la vie de Jung et dont la pleine signification a été révélée par son autobiographie », P.688.</ref>. Pel biograf Deirdre Bair, "Tot se passa mejans de visions e de sòmi qu'èra incapble de comprene"<ref group="I">P.365.</ref>. L'interpretacion d'unes sòmis li dona l'idèa, per perdre pas sa rason, de tornar viure sas experiéncias de mainat per ne tornar trobar las emocions. Jung dich en efièch aver pas cap la capacitat, pendent aqueste periòde, de se comportar en adult e de menar d'activitats de recerca. Demissiona alara de son pòste a l'universitat de Zuric e se vira cap a sa familha per saber s'es encara normal e per tornar fèrm dins la realitat. Comença alara a « escriure sos [[Sòmi|sòmis]] » e a bastir de vilatjòts amb d'elements naturals per donar forma a sas visions, activitats ponctuadas per la visita de pacients qu'a mai grand mal a escotar. "Èri sus la dralha que menava cap al mieu mite"<ref group="D">P.203.</ref> çò explica mai tard. En secret, redigís espontanèament (en tres nuèchs), dins un eveniment extatic, ''Los Set sermons als mòrts'', son escrich mai mistic ont se percep jols trachs del gnostic [[Basilides]], creator de l'abraxas. Pasmens, la dimension [[Ermetisme|ermetica]] d'aqueste libre e sas condicions de redaction, butan Jung a parlar pas, crenhent d'èsser acusat de se considerar coma un visionari. Sas experiéncias de regression son compiladas dins ''Lo Libre negre'', titulat pauc après ''Lo Libre roge''<ref group="G">p.16-17.</ref>, que garda per son sol agach e qu'es publicat sonqu'en 2009. Sa biais de dirigir la [[Psicoterapia|cura analitica]] n'es tocat; cerca alara pels pacients los elements de lors "mites personals" e dona là los primièrs signes d'una futura teoria coerenta e destriada d'aquesta de Freud e que nomena a l'epòca alternativament « [[Psychologie analytique|psicologia analitica]] » o « psicologia prospectiva ». Pendent aqueste periòde de retorn sus el, Jung contunha pasmens a trabalhar a la redaccion de ''Tipes psicologics'' (que fòrça especialistas considèran coma sa mai importanta contribucion al movement psicanalitic). Que demissiona de son pòst als ''Jahrbuch'', s'acòrda de temps suplementari a sa recerca interiora. Aquesta passa per un metòde inventat per Jung, que consistís a se daissar anar als fantasmes e visions diurnas, aqueste que nomena l'« imaginacion activa » e que designa d'en primièr coma « foncion transcendenta ». Aquestas derrièras son tanben consignadas dins ''Lo Libre roge'', que marca tanben lo començament de son interés pel gnosticisme<ref group="F">Ellenberger explica que Jung « composèt dos obratge: lo ''Libre negre'' e lo ''Libre roge'' que son demorats inedits » de son vivent, P.690.</ref>. conta per exemple la confrontacion amb tres personatges imaginaris representant de complèxes inconscients projectats: Salomèa, una femna, e Elias puis Filemon{{,}}. De las recercas amb Toni Wolff naisson los concèptes d'« [[anima]] », d'« [[animus]] » e de « [[Persona (psicilogia analitica)|persona]] » tanben. En 1914, Jung dona una seria de conferéncias al ''Bedford College'' de [[Londres]], puèi particip a un congrès medical a [[Aberdeen]], en [[Escòcia]]. Deu enseguida dintrar rapidament en Soïssa, a l'escasença de la declaracion de guèrra. Ten un pòste de capitani dins l'armada, puèi, de 1917 a 1918, es comandant del camp de prisonièrs de guèrra anglés internats a ''Château-d'Oex''. Exercís enseguida a Mürren<ref group="G">p.18.</ref>. === Fondacion de la psicologia analitica === [[Fichièr:Hermann_Hesse_1927_Photo_Gret_Widmann.jpg|esquèrra|vinheta|L'escrivan [[Hermann Hesse]], pacient de Jung.]] Pauc a pauc, Jung constituís a son entorn e de sa femna [[Emma Jung]] un cercle de partisans, de parelhs mai sovent: los Maeder, los Riklin, los Sigg-Böddinghaus, Maria Moltzer e Oskar Pfister e tanben de mètges del Burghölzli. Eugène Bleuler, reticent al subjècte de Freud, rejonh Jung e organiza alara de reünions de psicologia. Jung recep a l'epòca mai d'un còp, a çò d'el, lo fisician [[Albert Einstein]] alara a Zuric<ref group="I">P.178.</ref>. Parallelament, sa clientèla aumenta fòrça e ne tira de grands revenguts. Nombre de sos clients fortunats son alara americans. Es l'analista de David e Edith Eder que venon sos primièrs traductors en anglés e fa la coneissença d'Edith Rockefeller que lo consulta per una [[Depression|depression nerviosa]]. Sos pacients comptan fòrça celebritats de l'epòca tanben: la directritz de l'escòla de dança Suzanne Perrottet, lo mèstre de ballet de l'opèra de Berlin Max Pfister. A l'epòca, [[Zuric]] ven lo bèrç de la psicologia analitica. Jung e sos partisans fondan donc lo Club psicologic de Zuric que reunís de personas diferentas venent de l'Associacion de psicologia analitica e dont Jung es lo primièr president en 1916. aquesta associacion a per tòca avoat de promòure las tearias de Jung e recampa gaireben totes los analistas zuriqueses qu'an rompeduts amb Freud, coma: Franz Riklin, Alphonse Maeder, Adolf Keller, Emma Jung, Toni Wolff, Hans Trüb e Herbert Oczeret. Jung reunís tanben a çò d'el de sommitats del mond intellectual coma lo quimista Eduard Fierz, e tanben lo mistic josieu Siegmund Hurwitz<ref group="G">p.37.</ref>. Lo Club de psicologia analitica organiza a partir de 1916 de confréncias; la primièra es titulada « L'individú e la societat » e a per tòca de presentar e de vulgarizar las tèsis de Jung. La question dels tipes psicologics fa pasmens de dissidéncias. Lo qiita Jung trabalha amb l'analista [[Basilèa|balés]] Hans Schmid que l'ajuda a definir las foncions psiquicas mas lor collaboracion s'acaba en 1915, après un desacòrdi teoric al respècte de l'individuacion e subretot als tipes suplementaris aponduts per Jung del « conscient » e de l'« inconscient ». Aqueste darrièr utiliza enseguida sa correspondéncia amb Sabina Spielrein venguda psicanalista e demorada fidèla a Freud, s'axant subretot sul tèma dels tipes psicologics. Publica enseguida son obratge de sintèsi en la matèria, ''Tipes psicologics'', en 1921 ont i definís de concèptes capitals de sa teoria: los tipes introvertits e extravertits d'un costat, las quatre foncions psiquicas de l'autre, lo modèl abotissent donc a uèit tipes psicologics possibles. Freud legís alara l'obratge e lo declara coma essent "l'òbra d'un esnòb e d'un mistic". Per Jung, aqueste apròche pausa las basas de son encastre teoric, lo menant cap a la [[filosofia]], la [[teologia]], l'[[art]], la quiromancia, l'[[astrologia]]. Mai, ofrís, segon el un "sistèma de comparason e d'orientacion fasent possibla (...) una psicologia critica." A aqueste moment de sa vida, es considerat coma lo sol teorician analitic capable de rivalizar amb Freud. Jung a coma pacient entre 1921 e 1922, l'escrivan [[Hermann Hesse]] que ven lo consultar per depression nerviosa. En efièch, la mòrt de son paire e la malautiá de sa femna e de son filh lo butan a descompensar. Consulta d'en primièr a çò de J. B. Lang, escolan de Jung, en 1916, puèi es pres en carga pel psiquiatre soís. S'embolha en 1934 al subjècte de la [[Sublimacion (psicanalisi)|sublimacion]], Hesse essent del mèsme avís que Freud. Un autre escrivan s'adreiça tanben a Jung a aquesta epòca: l'Irlandés [[James Joyce]], mas lo psiquiatre pòt pas lo recebre e lo manda donc cap a un confraire. Decebut, Joyce se'n torna en [[Republica d'Irlanda|Irlanda]] sens aver encontrat Jung, tròp ocupat. L'autor se trufa de la psicanalisa de Jung, se remembrant aqueste eveniment, dins son roman ''[[Finnegans Wake]]''. A l'entorn de Jung, tres femnas que doas Americanas (Kristine Mann e Eleanor Bertine) e una Anglesa (Mary Esther Harding, que fonda en 1922 lo Club Psicanalitic de Londres) venon las màger militantas de son òbra als EUA e en Angletèrra. Mai, lo doctor Helton Godwin Baynes traduch las òbras de Jung en lenga anglesa. Al Club de Zuric, de dissensions menan e de partenças. Oskar Pfister per exemple denóncia lo [[cult de la personalitat]] a l'entorn de Jung. Fàcia a las criticas, Jung, Emma e Toni Wolff daissan un temps lo Club per i tornar sonqu'en 1924. Ongan, Jung, qu'es chafrat alara « lo savi de Zuric », fa la coneissença de l'excentric Comte [[Hermann von Keyserling]], fondator de l'Otal de la saviesa (''« Schule der Weisheit»'') a [[Darmstadt]], ont es sovent invitat. === Viatges, maturitat e renomada internacionala === ==== A la descobèrta dels pòbles indians e africans ==== [[Fichièr:Alchimia.gif|vinheta|{{Cita blòc|De segur, l'alquimia atanben de son costat, e es dins aqueste aspècte que constituiguèt los començaments tastejants de la quimia exacta. Mas l'alquimia a tanben un costat vida de l'esperit que cal se gardar de sosestimar pas, un costat psicologic que sèm luènh d'aver tirat tot çò que se pòt tirar|C. G. Jung<ref group="E">{{obratge|autor=C. G. Jung|títol=Psychologie et Alchimie|editor=Buchet/Chastel|annada=1970|passatge=123}}.</ref>}}]] En 1925, Jung e unes amics sieus tornan als [[Estats Units d'America|EUA]], per una demorança de decobèrta del país. Atal vistan [[Chicago]], [[Santa Fe (Nòu Mexic)|Santa Fe]] e [[Taos]], lo [[Grand Canyon]], l nòrd-oèst de l'[[Arizòna|Arizona]], lo [[Nòu Mexic]] e lo [[Tèxas]], puèi la [[Nòva Orleans]] e [[Washington, DC]]. Ne profiècha tanben per recampar de materials de recerca sus la pensada indiana d'America. Per aquò, encontra, mejans [[Jaime de Angulo]], un psicològ e linguista trabalhant sus las culturas indigènas, l'Indian Antonio Mirabal, chafrat « Lac dels Monts », cap de la tribú [[Hopis|Hopi]]. Jung a amb aqueste darrièr fòrça discussions al subjècte de sistèma religiós dels Hopis, fondat sus la prédominança del solelh. A la fin de l'annada 1925, en julhet, Jung, ajudat de dos amics (George Beckwith e Harold McCormick), monta una expedicion financida en partida pel magnat de las maquinas agricòlas McCormick, nomenada « expedicion psicologica de Bugishu », en [[Africa]]. L'objectiu per Jung es de li balhar una "amira" fòra de la sieuna civilizacion. Declara tanben voler recampar los tesmoniatges de doas tribús vivent sul [[mont Elgon]]: los [[Karamojongs]] e los [[Reialme de Saba|Sabèus]]. Mercé a son interprèta, un indigèn qui parla [[swahili]], del nom d'Efraïm, Jung pòt aprochar mai près de las tribús e de lors vida videnta<ref group="F">Jung refusa sempre de far publics sos quasèrns de nòtas datant d'aqueste periòde, volent pas envasir lo terren dels ethnològs, segon sos tèrmes, P.693.</ref>. L'expedicion se'n va de [[Nairòbi]] e cap en [[Oganda]] puèi Jung decidís de pujar fins en [[Egipte]] seguissent las fonts del [[Nil]], passatge dangierós e alara pauc practicat. Mancan de moirir dins aquesta traversada del [[Sodan]] mas capitan fin finala a trapar una nau lo menat al [[Lo Caire|Caire]]. Aquesta vila l'agrada fòrça, pasmes o admetrà mai tard "jamai podèri èsser en contacte real amb l'[[islam]]". L'annada 1925 marca un besonh de vitjar, necessitat que diminuís dins lo rèste de la vida de Jung, que se consacra ara plenament a descobrir "çò que se passa quans s'atuda la consciéncia"<ref group="I">P.539.</ref>. En efièch, Jung recampèt una soma sufisenta de materials etnologics permetent d'estudiar las manifestacions de l'inconscient collectiu. A partir de 1926 e de son retorn d'[[Africa]], las intervencions publicas de Jung prenon una forma mai estructurada, per la realizacion d'una seria de conferéncias setmenalas, sus quatorze annadas (se debanent dimecre matin, en anglés). La primièra se debana del 26 de març al sièis de 6 julhet de 1925 e es titulada « Psicologia analitica ». Jung i dona una istòria de sa pensada, tornant atal sus çò que nomena "las annadas Freud"<ref group="I">{{P.}}540.</ref>. L'Associacion de Psicologia Analitica obten d'Edith Rockefeller McCormick, rica aderissenta, una somptuosa demora qu'abriga uèi l'[[Institut C. G. Jung de Zürich]]. Alara, Jung s'acompanha d'òmes e de femnas que lo seguisson fins a la fin de sa vida. Aniéla Jaffé es d'en priièr secretària de l'Institut a partir de 1947 abans de venir sa secretària personala a partir de 1955 e fins a las darrièras annadas. [[Barbara Hannah]], Americana, es sa contunhatritz als EUA alara que James Kirsch, [[Carl Alfred Meier]], sol analista qualificat per Jung de "discípol e dalfin", e [[Jolande Jacobi]] lo representon en Euròpa<ref group="I">P.542.</ref>. Lo fisician, [[Wolfgang Ernst Pauli]] ven trapar Jung en 1931, per de sòmis estranhs e per son [[alcolisme]]. Pasmens, descobrissent la riquesa de sos materials arquetipics, Jung decidís d'orientar Wolfgang Pauli cap a una autra analista, Erna Rosenbaum, per pas interferir amb sa vision bruta d'aquestes elements. Jung causís enseguida quaranta e cinc sòmis, que prenon plaça dins son ensag ''Los Simbòls onirics de processediment d'individuacion''. Seguisson tanben una amistat indefectibla e "una extraordinària conjoncion intellectuala, pas solament entre un fisician e un psicològ, mas entre la fisica e la psicologia"<ref group="I">P.552.</ref>. En 1932, Jung recep de la vila de [[Zuric]] un prèmi de literatura qe lo consacra per l'escasença « personalitat soïssa incontornabla »<ref group="G">La Suisse a accordé à Jung deux autres distinctions : la ''{{cita|Schweirzerische Akademie der Medizinischen Wissenschaften}}'' en qualité de membre d'honneur en 1943 et le doctorat ''honoris causa'' de l'université de Genève.</ref>. Fin finala, lo vertadièr encontre d'aqueste epòca es per Jung aqueste de [[Marie-Louise von Franz]], en julhet de 1933, alara que la jova filha a pas que dètz e uèit ans<ref group="I">{{P.}}553.</ref>. Plan dodata dins de matèrias coma las [[matematicas]], la [[medecina]] e las letras classicas, Von Franz es determinada a venir l'associada màger de Jung. Aqueste l'orienta donc cap a una disciplina ont manca e de temps e de competéncia per avançar dins sas recercas<span></span>: la traduccion e la [[filologia]]. Jung a en efièch besonh de qualqu'un per traduire de tèxtes [[Alquimia|alquimics]] ancians escrichs en [[latin]], en [[grèc]], o en ancian francés, domènis ont la jova Von Franz excellís. Sa descobèrta de l'alquimia data alara d'una desena d'annadas, dempuèi son encontre amb lo sinològ e amic [[Richard Wilhelm]], traductor en alemand del ''[[Yi Jing]]'' chinés, pel comte [[Hermann von Keyserling]], amb que entreten una prigonda amistiat fins a la mòrt de Wilhelm en 1930<ref group="I">P.554.</ref>. ==== Aprigondiments ==== Tornant sovent sus sieus primièrs escrichs scientifics, Jung entrepren a partir de 1930 de se consacrar a l'estudi dels arquetipes e de l'inconscient collectiu. Realiza tanben un metòde d'analisi pròpre, consistent a mandar los pacients en cura sus de confraires e consòrres pròchas, mas en se guissent l'evolucion de l'analisi regularament. Aqueste metòde abotís mai tard a la nocion d'« analisi didactic », que se mòstra dempuèi lo començament astrat. Jung desvolopa tanben la practica de la dobla terapia<span></span>: los pacients son en analisi amb Jung mas tanben amb un dels seus associats, del sèxe opausats a lo lor, en rason de biais provocats per l'[[anima]] per l'òme o per l'[[animus]] per la femna. Sas curas analiticas son de capitadas, una de sos pròches, Aniéla Jaffé, explicant que Jung a lo don "de metre lo det sus la vertat de cada anlisant". Aquestes analisis son fondadas sus una relacion dirècta amb lo pacient, sus l'explicacion psicologica de lors trebles sens [[eufemisme]], sus la "depression creatritz"<ref group="I">P.577.</ref> e l'examèn aprigondit de lor emocion fin finala. De 1930 a 1934, Jung analisa entre autre Christiana Morgan que dessenha sos [[Sòmi|sòmis]]. Lo psiquiatre soís utilisa tanben d'esquiças per illustrar sa teoria dels imatges arquetipics. Mas lo contèxte politic en Euròpa evolua (pujada dels [[Faissisme|faissismes]]) e Jung decidís de consacrar ara sas conferéncias al ''[[Atal parlèt Zaratostra]]'' de [[Friedrich Nietzsche]] mercé a que il publica l'estudi ''L'Estructura de l'inconscient''. Mai, Jung s'interessa al parapsicologic, e mens als cases de sos pacients; segon l'analista american Joseph Henderson, en 1934, "los seminaris de Jung contenián pas mai de materials ligats a de ceses d'individús"<ref group="I">{{P.}}597.</ref>. Dempuèi l'ora, Jung vei dins l'alquimia un terren pertinent permetent de comparar los arquetipes, e illustrant lo concèpte d'individuacion. Aquesta passion provòca la partença de Toni Wolff quevei dins l'alquimia sonque de supersticion, alara que Marie-Louise Von Franz demora amb el. De 1933 a 1937, Jung es al cap de la Societat de psicanalisi alemanda. Son primièr editorial declara: « the society expects all members who work as writers or speakers to work through Adolf Hitler's ''Mein Kampf'' with all scientific efforts and accept it as a basis, dins lo respècte de las directivas impausadas pel [[Tresen Reich|regim nazi]]<ref group="note">« La société [de psychanalyse allemande] s'attend à ce que chacun de ses membres travaille dans l'optique du livre d'[[Adolf Hitler]], ''[[Mein Kampf]]'', et avec tous les efforts scientifiques possibles, sur cette base théorique », éditorial paru dans l'édition internationale et pas seulement dans l'édition allemande de décembre 1933.</ref>{{,}}. Jung recep de celèbres pacients, coma: [[Hugh Walpole]], [[H. G. Wells|Herbert George Wells]], [[Arnold Toynbee]] et [[Francis Scott Fitzgerald|Scott Fitzgerald]]<ref group="I">{{P.}}451-459.</ref>. En 1932, le jornal ''[[Neue Zürcher Zeitung]]'' demanda a Jung un article sus [[Pablo Picasso]] a l'escasença d'una exposicion a la Kunsthaus. Jung accèpta mas redigís un article sens pas cap de compreneson per l'[[art modèrne]], que n'es fòrça criticat. Onga, l'analisa que fa d'''[[Ulisses (novèla)|Ulisses]]'' de [[James Joyce]] es tanben un fracàs. Jung descobrís realament Joyce alara qu'aqueste torna lo consultar, aqueste còp per sa filha Lucia, tocada de greus trebles de la personalitat. Pasmens lor relacion es plan ondosa, Jung suspectant Lucia d'èsser la femna inspiratritz de Joyce, que li agrada pas la remarca. Malgrat l'episòdi, la renomanda de Jung s'espandís, e, en Soïssa, es lèu vist coma le psicològ mai dotat de sa generacion. Atal, en 1935, lo Club psicologic ven una associacion professionala, la ''Schweizerische Gesellschaft für praktische Psychologie'', amassant de mètges e psicològs a l'entorn de Jung<ref group="G">p.34.</ref>. ==== Viatges novèls e orientalisme ==== [[Fichièr:Cartafreud.jpg|vinheta|Manuscrich de la letra de rompadura que Freud envia a Jung en 1913. Las annadas seguentas Freud s'embolha amb d'autres analistas de renom coma Otto Rank, Wilhelm Stekel, Victor Tausk, Sándor Ferenczi, o [[Wilhelm Reich]].]] En 1933, Jung es de nòu en viatge. Visita la [[Palestina (istorica)|Palestina]], que li fa una fòrta impression, amb un amic, lo quimista Hans Eduard Fierz-David, preciós atot pel psiquiatre que trabalha a l'epòca sus una istòria de la [[quimia]], anant de l'[[alquimia]] a la sciéncia modèrna. Ongan, assistís pel primièr còp a las « jornadas d'Eranos », organizadas per Olga Fröbe-Kapteynn, près d'Ascona, en Soïssa italiana. Olga Fröbe-Kapteynn vòl far d'aquestas jornadas un luòc d'encontres entre las esperitalitats e las pensadas de l'Èst e aquesta de l'Oèst. Aqueste encontres son destinats a èsse un luòc d'escambis entre psicològs, mètges, mitològs, teologians e scientifics de tota mena. Se l'idèa ven de la rica eritièra de la Companhiá dels frens Westinghouse, en 1930, pendent lor encontre a çò del comte Hermann von Keyserling, Jung ne fa lèu un naut luòc de la psicologia analitica. En 1935, lo còrs medical britanic invita Jung per una seria de conferéncias organizadas a l'Institut de psicologia medicala de la clinica Tavistock de Londres. Jung i presenta sa teoria, e la nocion d'inconscient collectiu. [[Samuel Beckett]] e son analista, Wilfred Bion son dins l'assemblada. Jung evòca tanben l'importança de la religiositat del pacient dins l'encastre de la cura, avançant mèsme que lo sistèma de la confession es una [[psicanalisi]] abans l'ora. Conclutz a subjècte del dangièr de la "bèstia blonda", l'[[Tresen Reich|Alemanha nazia]], que testimònia, segon el, del risc que se presenta quand "l'imatge arquetipic o lo moment produch pren alara vida e se pren de totòm", mena de psicòsi collectiva qu'aviá anonciat dins sos escrichs a partir de 1918, e que desvelopa l'annada seguenta, dins son ensag ''Wotan'', ont anòncia "lo revelh de l'inconscient alemand". En 1936, Jung es invitat per una autra intervencion pendent la Conferéncia sus las Arts e Sciéncias, a [[Universitat Harvard|Harvard]], ont recep tanben la distinccion de doctor ''honoris causa''. Pasmens, sa preséncia es percebuda de biais mitijada; en efièch, un precedent article de Jung titulat « Diferéncias indenegablas dins la psicologia de las nacions e de las raças » es accusat de simpatias nazias. Un autre article, a son retorn dels EUA, pendent un entreten pel quotidian anglés ''The Observer'', sus « La psicologia de la dictatura », met lo fuòc. Jung i dich en efièch veire dins lo president [[Franklin Delano Roosevelt|Franklin Roosevelt]] un dirigent semblable als dictators [[Adolf Hitler|Hitler]] e [[Benito Mussolini|Mussolini]]. Una autra frasa enverina la situacion: Jung assimila Hitler a un « médium » e afirma que "la politica alemanda se fa pas, se revèla mejans Hitler. Es lo pòrtavotz dels dieus coma antan"<ref group="I">P.639.</ref>. Aqueste episòdi agrava l'imatge public de Jung, considerat coma pronazi, opinion encara enforçada per una rumor que vòl que Jung se siá rendut en Alemanha en 1936, invitat per [[Joseph Goebbels]], cap de la [[propaganda]] nazia, qu'auriá volgut son opinion sus l'estat mental dels dignitaris del partit nacional-socialista. Es abans tot un pròche de Jung, Wylie, que conta l'eveniment, que pas cap de document n'atèsta pasmens la vertat<ref group="I">P.641.</ref>. Pendent una seria de conferéncias a [[New Haven]] (près de [[Universitat de Yale|Yale]]), en octobre de 1936, a la Glèisa unificada de Bridegport, titulada "la religion vista a la lutz de la sciéncia e de la folia", Jung evòca pel primièr còp sapremière fois sas recercas sus l'[[alquimia]]. Ganha a sa causa doas novèlas personalitats<span></span>: l'analista James Whitney junior e l'escrivan Robert Grinnell. [[Fichièr:BHU_Entrance.JPG|esquèrra|vinheta|L'universitat indoa de Benarès.]] A son retorn, en 1937, Jung se'n va de nòu, per un sejorn en [[Índia]], amb Fowler McCormick. Visitan [[Calcuta]], [[Delhi]], [[Benares]], [[Chennai|Madras]], [[Sri Lanka|Ceilan]] entre autras villes. Aqueste viatge es per el "un moment decisiu de na vida (...) çò que faguèt l'esperiéncia alà acabèt amb lo problèma crestian que ma pausavi"<ref group="D">{{P.}}315.</ref>. En efièch, descobrissent l'[[Indoïsme|espiritualitat indiana]] tanben desobrís un sistèma donant tant de plaça al [[Ben (religion)|Ben]] qu'al [[Mau|Mal]], dos concèpts fòrça ligats, sens reson [[Morala|moral]] en Índia. Mai, Jung conta d'autors de tractats sul [[iòga]] e sul culte de [[Kali]] a Calcuta, que intetiza dins son obratge ''Psicologia e orientalisme''. Jung es enseguida tocat per una violenta disenteria amibiana que deu domrar al lièch. Es alara assautat per de sòmis penetrants que totes remandan à l'imatge del [[Sant Grasal]]. Un dels sieus sòmis lo marca prigondament coma essent « un dels mai impressionnants qu'aja jamai fachs ». Aquestas visions lo plaçan sus la dralha del consèpte d'« individuacion ». Jung fa en efièch coneissença amb l'imatge del Se mejans la nocion de « atman »; compren alara lo sens d'aqueste sòmi que li dona l'òrdre, sefon el, d' "ananr al delà del mond cretian"<ref group="I">P.649.</ref>. === La controvèrsia pendent la Segonda Guèrra mondiala === ==== L'Associacion generala medicala de psicoterapia ==== Dempuèi las annadas 1926 e 1927, Jung fa partit del grop d'analistas [[Berlin|berlineses]], dirigit per Robert Sommer e Wladimir Eliasberg, nomenada Associacion generala medicala de psicoterapia (''Allgemeine Ärztliche Gesellschaft für Psychotherapie''), e qu'a per tòca de federar las perspectivas [[Sigmund Freud|freudianas]], jungiana e adleriana. Es nomenada en 1930 vicepresident. D'entre los membres, i a Matthias Heinrich Göring, cosin del líder nazi [[Hermann Göring]], futur ''Reichsmarschall'' del partit faissista alemand. La particularitat de Jung es que, al contrari de Freud, la psicologia analitica es plan percebuda pels nazis. Aquesta societat es enseguda, en 1933, presidida per Jung e recuperada pel movement ''völkisch'', precicant la superioritat de la cultura germanica, per exemple a causa del le mejan de la ''Deutsche Glaubensbewegung'' (lo « Movement de la fei alemanda ») fondada per Jakob Wilhelm Hauer que frequenta d'ora las conferéncias e lo cercle jungian de las annadas 1930. Utiliza per exemple lo concèpte d'inconscient collectiu dins un sens mai politic que scientific, subretot per suggerir l'existéncia d'un inconscient racial justificant lo ''lebensraum'' dels nazis. Matthias Göring ensag alara d'utilizar la renomada de Jung, mas, segon la biografa Deirdre Bair existís pas cap de document podent atestar l'adesion al aqueste movement, qu'encontrèt lo cap a çò del comte Hermann von Keyserling. Mai, en 1934, Jakob Wilhelm Hauer es exclusit dels encontres d'Eranos e Jung abandona tota relacion amb el. Pasmens, la polemica sus sa collaboracion amb lo regim nazi es lançada. Es sus ensag de 1918, ''De l'inconscient'' (''Über das Unbewusste'') que s'apièga las primièras criticas. Jung i sosten una diferéncia d'inconscient entre los Ariens e los Josieus per exemple que dona de fach un fondament scientific a l'ideologia alemanda. Pasmens los dichs son decontextualizats<ref group="I">{{P.}}657.</ref>. Per Jung en efièch, los josieus an pas à veire amb la question de l'identitat nacionala, avent pas de [[Apatrida|patria]]; mai "son civilizats a un naut gra, mas an un rapòrt mens aisit a aqueste quicòm en l'òme que tòca a la tèrra, que posa en ela de fòrça novèlas, a aqueste costat que l'òme germanic amaga en el mèsme dins una dangierosa concentracion"<ref group="I">Jung citat P.658.</ref>. En 1933, lo president de l'epòca de la Societat medicala alemanda generala de psicoterapia, [[Ernst Kretschmer]], deu demissioner qu'es josieu e que refusa d'ajudar los nazis a subvertir la psicoterapia. Ven redactor en cap de l'organ d'aquesta associacion, la ''Zentralblatt für Psychotherapie und ihre Grenzgebiete'' editat per Hirzel à [[Leipzig]]<ref group="G">{{p.}}32.</ref>. En 1933 e 1934, vint e quatre dels trenta e sièis membres josieus de la Societat ja s'exilièron. Pauc a pauc, en Alemanha, la [[psicanalisi]] freudiana, estigmatizada coma una "sciéncia josieva", desapareis. Lo 21 de junh de 1933, Jung ven le novèl president de la Societat medicala generala de psicoterapia, sièis meses après l'arribada d'[[Adolf Hitler|Hitler]] al poder. A aqueste moment, e malgrat de l'acòrdi unilateral de Jung, lo psiquiatre soís es considerat en Alemanha nazia coma " lo cercaire gemanic mai important de la psicologia de las prigondors dins lo mond arian anglosaxon". Atal dins una letra del 1èr decembre de 1934 joncha al ''Zentralblatt für Psychotherapie und ihre Grenzgebiete'' , Jung invita los mètges a aderir a títol personal a la Societat generala de picoterapia. Ongan, la polemica sus Jung simpatizant nazi comença après los dichs de Jung tenguts dins un editorial: "las diferéncias qu'existisson, e mai son reconegudas dempuèi fòrça temps per de gents clarvesent entre la psicologia germanica e psicologia josieva devon pas mai èsser amagadas, la sciéncia pòt pas i ganhar". Aquò provòca una responsa pel psicanalista alemand refugiat en Soïssa Gustav Bally dins la ''[[Neue Zürcher Zeitung]]'' que l'acusa d'entenduda amb lo regim alemand {{lang|de|Über das Unbewusste}} e li demanda de precisar sa position al vejaire de çò nomena la "psicologia e psicoterapia de soca alemanda". Jung respond que l'alinhamen es obligatòri, al respècte del regim politic alemand. Dins l'editorial de 1935, puis dans l'avant-propos de l'editor, Jung explica que la psicologia medicala alemanda deu domorar levada de tot dogmatisme. Segon lo psicanalista Olivier Douville que se pièja sus la biografia de Deirdre Bair, ongan: "Jung va encara mai luènh e troca sa persepcion diferencialista contra una percepcion inegalitarista e clarament antisemita, afirmant la superioritat de l'inconscient arian sus l'inconscient josieu, dins un article paregut dins lo Zentralbaltt, ''sus la situacion actuala de la psicoterapia''". Mas, a descarga de Jung, Walter Cimbal, psicoterapeuta pròche del poder alemand, vei d'immensas dificultats dins lo raliament de Jung al [[nazisme]]. Pendent aqueste periòde las conferéncias e articles de Jung son pasmens lèu utilizats pel poder nazi, l'opausant sempre a la "siéncia josieva" de Freud. En realitat, fòrça dichs de Jung son ambivalents, es a dire qu'ensag de satisfar lo regime tot en se designant pas coma un nazi<ref group="I">P.652.</ref>{{article|langue=en|autor=Mark Medweth|títol=Jung and the Nazis|periodic=Psybernetika|data=estiu 1996|en linha=https://web.archive.org/web/20050331084847/|consultat lo=18 mars 2011}}. Se vei donc constrench, pendent mai d'una allocucions e subretot pendent son « Intervencion dabans lo Grop soís de la Societat medicala generala e internacionala de psicoterapia » de 1936, de precisar sa posicion. Explica que la psicoterapia pòt pas èsser infeudada a una [[Nacionalisme|politica nacionalista]]. ==== L'Institut Göring ==== [[Fichièr:Beatrice_Ensor_Jung_Montreux_1923.jpg|vinheta|Beatrice Ensor e Jung en 1923. {{Cita blòc|Per qui que siá que legiguèt quin que siá dels mieus libres, deu èsser evident qu'ai pas jamai estat simpatizant nazi, ni antisemita e pas cap liste de citacions falsas, de traduccions erronèas o de desformacions de çò qu'escriguèt saupra pas alterarr lo raconte del mièu vejaire autentic|C. G. Jung<ref group="E">Propos de Jung en 1949, lors d'une interview reproduite in ''C. G. Jung parle. Rencontres et interviews'', Buchet Chastel, Paris, 1985, {{p.}}153.</ref>.}}]] En 1936, en efièch, e un còp lo poder nazi en plaça, la Societat medicala generala de psicoterapia ven l'Institut Göring, cap de ''Neue Deutsch Seelenheilkunde'', la novèla sciéncia psicoterapeutica oficiala del regime. Alara, Jung refusa d'i aderir mas [[Matthias Göring]] ensag de lo convéncer e i parven, fasent creire al rèste de la comunautat qu'apròba son ròtle. En 1936, Jung dona donc sa demission mas, pauc après, una manòbra de Göring lo fa tornar al cap de la Societat. Per se justificar, Jung decidís ongan de publicar, çò que demora son ensag mai controversiat: ''Wotan''. Lo dieu pagan de la [[mitologia]] alemanda [[Odin|Wotan]] represente segon el [[Adolf Hitler]], guida nacionalista que raja son agressivitat sul mond. Segon l'istoriana freudiana [[Élisabeth Roudinesco]], Jung, auriá estat pròche del nazisme pendent aqueste periòde, puèi auriá ensejat enseguida a lo taire. Segon Deirdre Bair, a aquesta epòca, Jung auriá balhat d'argent per que Freud pòsca se refugiar a Londres, mejans Franz Riklin. Jung aprenent que Freud èra en seguretat li auriá mandat un telegrama de simpatiá<ref group="I">P.692.</ref>. En 1939, Jung es confirmant dins sa foncion a l'Institut Göring. En efièch, mentratant qu'es president de la Societat medicala generala de psicoterapia, es tanben "passaire de josieus" en exili cap a la Soïssa. A partir la [[Nuit de Cristal|nuèch de Cristal]], lo 9 de novembre de 1938, Jung utiliza son influéncia suls servicis soïsses de l'imigracion, subvenent als besonhs financièrs, per far sortir d'Alemanha d'intellectuals josieus. Es atal que permet l'exili del Francés Roland Cahen que lo traduch enseguida en francés e de son amica Jolande Jacobi<ref group="I">P.695-697.</ref>. Mai tard obligat de se justificar, Jung arguís que l'acceptacion del pòste de vice president de la Societat medicala generala de psicoterapia es un ensag d'el per salvar la [[psicanalisi]] alemanda, "vodada a una destruccion totala". Jung se defend tanben dins son ''Jornal'': "Me soi trobat confrontat a un conflicte moral. Auriái degut, prudent e neutre, me retirar en seguretat d'aqueste costat de la frontièra, viure en tota inocéncia sens m'implicar, o auriái degut, coma n'èri plan conscient, riscar d'èsser atacat, riscar l'inevitable incomprension qu'espapa pas aquel que, per de rasons superioras, dintrèt en relacion amb lo poder politician en alemanha actuala?" Capitant pas a prepausar sa demission a cause de manòbras administrativas de Göring, Jung profiècha d'un entreten per la revista americana ''Heart's International Cosmopolitan'' de [[Universitat de Yale|Yale]] per elaborar un « Diagnostic dels dictators »<ref group="F">[//fr.wikipedia.org/wiki/Henri_Ellenberger Henri F. Ellenberger] atteste que Jung était présent lors de la rencontre entre [//fr.wikipedia.org/wiki/Adolf_Hitler Hitler] et [//fr.wikipedia.org/wiki/Benito_Mussolini Mussolini] le 28 septembre 1937, à Berlin, lors de la parade et que : « À mesure que la situation internationale se dégradait, Jung, qui ne s'était jamais beaucoup préoccupé de la politique mondiale, s'y intéressa de plus en plus. Des interviews qu'il accorda à divers magazines montrent qu'il cherchait à analyser la psychologie des chefs d'État, et en particulier celle des dictateurs »,{P.695.</ref>. I presenta Hitler coma un psicopata patent. Furiós, Matthias Göring acabèt donc per acceptar la demission de Jung lo 12 de julhet de 1940. Alara, es inscrich sus la « ''Schwarze Liste'' », la lista negra dels autors que los obratges èran fòra bendits d'Alemanha, puèi la « lista Otto » per la França ocupada. Confinada dins son país, la [[Soïssa]], Jung es mobilizat a la frontièra amb Alemnha, de crénher d'una invasion nazia. Fòrça de sos amics americans prepausan de l'invitar als [[Estats Units d'America|EUA]] o a [[Londres]], mas Jung respond voler demorar en Soïssa>: "Sèm enrasigats dins nòstra tèrra soïssa", çò explica. Colonel dins l'armada soïssa, après la crida del general Guisan per defendre la nacion elvetica, Jung ven mètge militar a la frontièra amb Alemanha<ref group="I">{{P.}}705-712.</ref>. ==== Jung agent secret e pòstguèrra ==== Pendent la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]], Jung es recrutat jol nom d'« agent 488 » pels servicis secrets [[Aliats de la Segonda Guèrra Mondiala|aliats]]<ref group="I">Chapitres « En collusion avec l'histoire » et « Agent 488 », en particulier, {{P.}}745.</ref>. Segon Deirdre Bair,aviá estat aprochat exprès en novembre de 1942 per un diplomata en pòste al ''Foreign Office'', Ashton-Gwatkin, qu'aviá estat fòrça impressionat par l'analisi de son ensag ''Wotan'' sus la psicologia dels nazis. Jung comunica amb le ''Foreign Office'' mejans un amic, Helton Godwin Baynes (chafrat « l'aprendís de Jung »), qu'escriu un libre fondat sus l'ensag del psiquiatre soís: ''Germany Possessed'', publicat en 1941. Baynes contribuís enseguida a la difusion de la psicologia analitica al [[Reialme Unit]]. Pasmens, lo ''Foreign Office'' possedís un dossièr sus Jung, signalat coma scientific nazi, e titulat: « Carl Jung, objècte: activitats subversivas ». L'opinion de Jung suls mejans d'utilizar per abatre [[Adolf Hitler|Hitler]] es jutjat digne d'interés pels Aliats que preconiza de dirigir l'atention del dictator cap a l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]]. Un autre agent, afiliat als Alemands complotant contra Hitler e dirigit pel general Walter Schellenberg, lo psiquiatre Wilhelm Bitter<ref group="I">P.730.</ref>, es designat per dintrar reguliarament en contacte amb Jung, en [[Soïssa]], mas, a la decoobèrta de la conjuracion de Schellenberg, lo malhum es desmantelat. De psiquiatres jungians americans coma Gerald Meyer e Mary Bancroft son tanben emplegats pels servicis secrets per establir lo perfil psicologic del dirigents nazis. L'agent Dulles de l'Office of Strategic Services (« ») encontra Jung en 1943, celebrant lo "maridatge encara experimental de l'espinatge e de la psicanalisi"<ref group="I">Propos rapporté P.713.</ref>. Segon lor diagnostic, Hitler deuriá acabr per se suicidar. Son activitat als costats dels [[Aliats de la Segonda Guèrra Mondiala|Aliats]], mòstra una autra cara de la personalitat de Jung, aquela d'un antinazi, cara sus que insistís Dulles quand, prenent sa defensa, explica<span></span>: "lo jutjament que portava sus eles [los caps nazis] e sus lors possiblas reaccions als eveniments ne guidèri vertadièrament per evaluar la siruacion politica. Sa prigonda apatia per çò que representava lo [[nazisme]] e lo [[faissisme]] apareguèt clar pendent d'aquestas conversacions". Pasmens, la natura ultraconfidenciala de las activitats de Jung coma agent secret permetèt pas balhar aquestes elements coma pèça a sa descarga dins lo dossièr de la polemica sus sa compromission amb lo nazisme. Mai, en 1945, lo [[Dwight D. Eisenhower|general Eisenhower]], comandant suprèma de las fòrças aliadas en Euròpa, estudia lo vejaire de Jung sul biais melhor d'ajudar lo civils alemands a acceptar la desfacha, per restablir mai aviadament l'economia de l'[[Alemanha]], exsangua<ref group="I">P.747.</ref>. En 1940, Mary Mellon fa paréisser al Reialme Unit las primièras ''Analas de las Jornandas d'Eranos'', un recuèlh d'ensags disparats titulat ''The Integration of personnality''. L'annada seguenta, Jung va a las jornadas d'Eranos que remembran los quatre cents ans de la mòrt de [[Paracelse]], que considèra coma un psiquiatre abans l'ora, que confrontat a las contradiccions nascudas de las mentalitats de l'epòca. Entre 1941 e 1954, Jung apregondís sas òbras sus l'[[alquimia]] e redigís son obratge màger, punt culminant de sa pensada: [[Mysterium Conjunctionis]] (en dos tòmes). En 1942, los psicanalistas jungians soïsses crean lo Fondacion Bollingen, del nom de la Torre de Bollingen, una demorança bastida per Jung près de son ostal de Küsnacht e ont trabalha sol. En 1944, l'[[Universitat de Basilea|universitat de Basilèa]] crea per el una cadièira de medecina psicologica ont ensenha pas que dos ans. Ongan, en efièch, Jung es victima d'una embolia palmonària que l'aclapa pauc a pauc. Plonjat dins lo comà, fa l'experiéncia d'intenses eveniments mentals fantasmatics e [[Sòmi|onirics]]. Un còp restablit, ten la conviccion que cal ara expleitar las notas pegadas dins son ''Libre roge'', en relacion amb çò que nomena dempuèi "las visions de 1944"<ref group="D">{{P.}}331.</ref>. Ellenberger qualifiquèt aquesta experiéncia de "malautiá creatritz", l'aprochant de la neurastenia e de l'isteria<ref group="F">{{P.}}241 et {{P.}}761. Ellenberger rapproche cette expérience de Jung de celles de [//fr.wikipedia.org/wiki/Gustav_Fechner Gustav Fechner] et de [//fr.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Nietzsche Friedrich Nietzsche]. Il explique que, dans une certaine mesure, [//fr.wikipedia.org/wiki/Sigmund_Freud Sigmund Freud] a lui aussi vécu une telle « maladie créatrice ».</ref>. === Darrièras annadas === ==== Justificacions ==== Après la guèrra, Jung recep son seten títol onorific de l'[[Universitat de Genèva]], donat pel psicològ [[Jean Piaget]]. Publica enseguida un novèl ensag, ''Après la catastròfa'' (''Nach der Katastrosphe''), publicat en 1945 dins la ''Neue Schweizer Rundschau'', ont s'interròga sus "lo drama de l'engenh alemand" e dins "lo trabalh moral de reconstitucion" de la pòstguèrra que demora de complir pel pòble alemand. Ongan, las acusacions contra Jung començan<ref group="F">Ellenberger explica que la campanha d'atacas contra Jung « foguèt lançada depuèi los mitans socialistas soïsses, per Theodor Schwarz e Alex Von Muralt ; puèi s'espandiguèt a unes periodics josieus », P.695.</ref> amb, entre autre, un article de S. Feldman dins l’''American Journal of Psychiatry'' titulat « Dr. C. G. Jung and National Socialism », se piejant sus de citacions fòra contèxte de Jung comme la frasa mai polemica que foguèt retenguda: "l'iconscient arian a un potencial mai important qu'aquel dels josieus" o sus de referéncias a la responsabilitat de Jung dans la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]]<ref group="I">P.171.</ref>. En responsa, Jung e los sieus decidisson de publicar un recuèlh de tèxtes del periòde incriminat per replaçar cada citacion dins son contèxte. Un obratge rassemblant ''Wotan'', ''La psicoterapia uèi'' e ''Après la catastròfa'' es constituit jol nom d'''Ensags suls eveniments contemporanèus'' (''Aufsätze zur Zeitgeschichte''), contra l'avís de Jolande Jacobi qu'i vei un pretèxte donat als detractors, en mai d'èsser un ensag d'autojustificacion vodada a la polemica a son torn<ref group="G">p.38-40.</ref>. En 1946, Ernest Harms fait son apologiea dins un ensag titulat ''C. G. Jung, lo defensor de Freud e dels Josieus'', contra las acusacions d'Albert Parelhoff que, dans son article ''« Dr. Carl G. Jung, Nazi Collaborationist »'', critica l'actitud de Jung pendent la guèrra. Puèi Philip Wylie publica ''An Essay on Morals'' (''Un ensags sus las mòrs'') ont defend Jung. Aqueste darrièr declara en efièch aver estat entièrament "conpres" per Wylie. Pasmens, un autre escandal alimenta la polemica. La Fondacion Bollingen dona en 1949 o prèmi Bollingen a [[Ezra Pound]], esrivan pivelat per [[Benito Mussolini|Mussolini]], per sos ''Cantos'' pisans. La visita de [[Winston Churchill]] en [[Soïssa]] en 1946, qu'encontra Jung pendent una taulejada, atuda pas cap la controvèrsia. Onga, le psiquiatre apren per l'intermediari de Jolande Jacobi que le [[Federal Bureau of Investigation|FBI]] l'espiona dempuèi 1940 e constituiguèt un dossièr sus sa persona. ==== Darrièrs obratges ==== En 1947, Jung, après dos infarctus, decidís de far la sintèsi de totgas aquestas recercas sus l'[[inconscient]]. Ja aviá publicat en 1946 ''Psicologia del transferiment'' qu'es a l'origina una partida diferenta du ''Mysterium Conjunctionis''. En [[1947 en literatura|1947]] es publicat un obratge monumental, per la soma de material qu'acampa: ''Psicologia e Alquimia''. En [[1951 en literatura|1951]], l'ensag ''Aïon, estudis sus la fenomenologia del Se'' estudia lo procediment d'individuacion e la [[Jèsus de Nazaret|figura cristica]]. En 1952, Jung s'interessa a la [[Religions|religion]], d'el vejaire psicologic. Publica lo celèbre e plan controversiat ''Responsa a Jòb'', escrich a partir dels elements de las jornadas d'Eranos titulada « Un apròche psicologic del dògma de la Trinitat ». I explora lo concèpte del [[Mau|Mal]], considerat coma una simpla ''«privatio boni»'' (« una abscéncia de Ben », una caréncia sens realitat intrinsèca). Dempuèi, Jung diminuís fòrça sas activitats de terapeuta, se consacrant a sas recercas amb Marie-Louise von Franz suls « grands sòmis » e los arquetipes. Se liga d'amistat amb lo paire dominican Victor White{{ligam|fr=Victor White|lang=en|trad=Victor White (Dominican)}}, especialista de [[Tomàs d'Aquin|Sant Tomàs d'Aquin]]. White es atirat per la teoria jungiana e vòl crear un pont entre [[fe]] crestiana e psicologia. Pasmens, los dos òmes se quitan sus la polemica nascuda a la seguida de la publicacion de ''Responsa a Jòb''. En 1948, l'Institut C. G. Jung, establís a [[Zuric]], dobrís sas pòrtas e aculhís una trentena d'escolans. Jung i jòga un ròtle actiu fins a 1950. Per son discors inaugural lo 24 d'abril de 1948, prevei de fructuoses aprochaments entre la [[fisica]] e la [[psicologia]]. Trabalhant a l'epòca amb fisician [[Wolfgang Ernst Pauli|Wolfgang Pauli]] sus un recuèlh titulat ''L'interpretacion de la natura e de la psiquè'', Jung o examina los fenomèns extrasensorials, estudiats entre autre als EUA a la mèsma epòca per Joseph Banks Rhine. A l'Institut, es tanben lo començament de çò que d'unes coma Richard Noll nomenèron lo « culte de Jung », un pivelatge pel creator de la psicologia analitica. Hans Trüb, un de sos ancians amics, s'opausa a sa teoria del Soi. Criticant Jung al subjècte de l'identificacion que fasiá del Se a [[Dieu]], Trüb se liga alara a la teoria de mesa al punt pel Soís Dumeng Bezzola, la « psicosintèsi », e que presenta dins ''De Se cap al Mond'', paregut en [[1947 en literatura|1947]]. Jung dona sa darrièra conferéncia a la jornadas d'Eranos en 1951, evocant son concèpte novèl, aqueste « [[Synchronicité|sincronicitat]] », esquiçat dins son ensag ''Aïon''. Vòl ara experimentar la nocion e reunís per aquò un grop de pròches se fondant sul [[taròt de Marselha]] e sus l'[[astrologia]]. Amb son amic lo fisician Wolfgang Pauli, dona doas conferéncias relativas al concèpte de sincronicitat, tituladas « L'influéncia de las representacions arquetipicas sus la formacion de las teorias scientificas de Kepler », prononcidas en 1948. Jung trabalha tanben amb [[Károly Kerényi]], especialista ongrés de la [[mitologia]], al respècte de l'arquetipe del Capon divin. De lor collaboracion naís ''Introduccion a l'esséncia de la mitologia'' en [[1951]]. [[Fichièr:Tour_bollingen_CGJung.jpg|esquèrra|vinheta|La torre de Bollingen, sus la broa septentrionala lac de Zuric, bastida per Jung a partir de 1922, e que constituís son refugi per escruire.]] ==== Retour sur soi et décès ==== En 1953, Toni Wolff morís, çò que causa un grand tust a Jung. Mai, sa femna, Emma Jung, morís d'un càncer en novembre de 1955. Jung es alara afogat pel fenomèn de [[Plat volaire|plats volaires]] e publica ''Un mite modèrne'' que coneis un fòrt resson. En 1956, pubica lo segond tòme de son òbra màger, l'obratge ''Mysterium Conjunctionis''. La psicologia analitica s'organiza: lo 17 d'agost de 1957 es fondada la Societat soïssa de psicologia analitica, a Zuric<ref group="G">p.45.</ref>. Apareisson los contunhators de Jung: l'economista e sociològ soís [[Eugen Böhler]], autor de ''Futur coma problèma de l’òme modèrne'' en 1966 aplica la teoria jungiana a l'economia; en Anglatèrra, Anthony Storr e Anthony Stevens espandison sas tèsis. En França, Henry Corbin, Gilles Quispel e Elie Humbert defendavan son òbra fàcia a la predominança del [[Sigmund Freud|freudisme]]. Jung compta tanben de partisans en [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]], mejans la teoria de la [[socionica]]. Vèrs 1956, d'amics e pròches de Jung lo sollicitan per qu'escriga son autobiografia. D'ensags se faguèron fin finala aquò mena al libre''Sovenirs, sòmis e pensadas'' rediguit per Aniella Jaffé, sa secretària d'alara, e publicada en 1961. Es subretot Kurt Wolff, un dels fondators de la Fondacion Bollingen e son responsable editorialista que convenc Jung de realizar una autobiografia en malgrat de sas reticéncias. Jung causís dins un segond temps per una biografia jos forma d'entretens espontanèus tutulada ''Sovenirs improvizats''. Las sesilhas se debanèron cada jorn en 1957, mas lo 10 de genièr de 1958, Aniéla Jaffé anóncia a Kurt Wolff que Jung desira escriure el meteis sa [[biografia]]. Après aver consultat los sieus, Jung decidís d'evocar pas lo periòde controversiat de la guèrra dins aquesta autobiografia. En 1961, Jung capita, malgrat las malautiás a repeticion, d'acabar un darrièr obratge: ''Ensag d'exploracion de l'inconscient'', publicat dins lo recuèlh ''L'Òme e sos simbòls'' e nascut l'entrevista donada a John Freeman en 1959 per la BBC. Jung confia a Marie-Louise Von Franz la seguida de son trabalh (elle publie le troisième tome de ''Mysterium conjunctionis'' consacrat al tractat alquimic ''Aurora Consurgens'') e tractant del procediment d'individuacion. Segon lo vòl de Jung, pren en carga la responsabilitat de sos títols editats. Jung contunha a trabalhar sus son autobiografia fins a sa mort, lutant contra la degerescéncia e los trebles de memòria. Legís tanben los escrichs de [[Pèire Telhard de Chardin|Pierre Teilhard de Chardin]]. Fa, al crepuscul de sa vida, dos [[Sòmi|sòmis]] interpretats por ses pròches analistas coma desvelant que l'« òme de Bollingen » arribèt a l'unitat e a la totalitat. En mai, Jung es victima d'una [[Accident vascular cerebral|ataca cerebrala]] que lo priva de la paraula. Li torna una oras abans sa mòrt, pro per parlar a son filh Hans, e moís pasiblament lo 6 de junh de 1961 a 85 ans d'edat dins son ostal de Küsnacht, sos la broa de [[Lac de Zurich|lac de Zuric]]{{,}}<ref group="G">p.47.</ref>. Los obsèquis se debanan dins le temple protestant de Küsnacht e sas cendres son dins la tmba de familha. A la novèla de sa mòrt, los omenatges internacionals se multiplican coma aqueste de [[Jawaharlal Nehru]]. Pendent la ceremonia comemoratritz, l'analista jungian Edward F. Edinger conclutz son discors per una crida solemna: "Jung es pas pus, mas las repercussions fan pas començar" == Criticas == === Richard Noll e la polemica del periòde nazi === L'acusacion de simpatia amb lo [[Nazisme|regime nazi]] que C. G. Jung faguèt l'objècte a partir de 1932 lo seguet tota sa vida, fasent polemica al subjècte de la plaça d'aquestas teorias pendent la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondial]]. D'entre los fòrça detractors de Jung, lo màger es l'American Richard Noll, psicològ e professor d'istòria de las sciéncias a l'[[universitat Harvard]], e que publiquèt dos obratges: ''Lo Culte de Jung'' (''The Jung cult'', 1994) e ''Lo Crist arian'' (''The Aryan Christ'', 1997). Noll i assimila Jung a un [[goró]] amb de deliris de grandors, accumulant a l'entorn d'el una « mafia » claufida de teorias racistas e nazias. Òbra coma promotor d'un [[cristianisme]] integrista e se vòl un "profèta völklich". Pasmens, en reire de las acusacions de collusion amb lo nazisme, l'autor pièja son requisitòri sus la critica de Jung coma destructor de la religion crestiana: "Ajotariái una remarca, al risc de provocar la controvèrsia après aver soscat d'annadas a l'impacte considerable de Jung sus la cultura e lo païsatge esperital del sègle vint, soi vengut a la concluson qu'exerciguèt una influéncia tan importanta que l'emperaire roman Julian sus l'erosion del cristianisme institucional e la restauracion del politeïsme ellenistic dins la civilizacion occidentala". Noll crei pas que Jung aja jamai cregut a sos concèptes: "Soi convencut - e es un dels arguments d'aqueste obratge - que Jung fabriquèt deliberadament, e d'un biais un pauc enganaire, aquesta masqueta del sègle vint per far sa vision del mond magic, politeïsta e pagana mai acceptabla a una societat laïcizada, condicionada a respectar sonque las idèas scientificas". Fin finala, Noll afirma tanben que dins sa torre de Bollingen, Jung, [[Francmaçoneria|francmaçon]], fa representar un cèrt nombre "d'aisinas e de simbòls alquimics". Aquesta tèsi sens fondaments basada sus une simpla omonimie amb son grand es utilizada dins l'obratge de [[Jean-Luc Maxence]], ''Jung e l'avenir de la Francmaçonaria''. Pasmens, los obratges de Noll son, per gaireben totes los psicològs e istorians de la [[psicanalisi]], d'atacas personalas. [[Élisabeth Roudinesco]], pasmens d'esperela critica al vejaire de Jung, argumenta dins aqueste sens: "Quitament se las tèsis de Noll son piejadas per una solida coneissença del corpus juguian (...) meritan d'èsser de nòu examinadas, tant la detestacion de l'autor al vejaire de son objècte d'estudís diminuís la credibibilitat de l'argumentacion" Élisabeth Roudinesco tanben consacrèt un article entièr, "Carl Gustav Jung, De l'arquetipe al nazisme. Deribas d'una psicologia de la diferéncia", a la polemica a l'entorn de Jung e de son implicacion dins lo regime nazi. Richard Noll fonda fin finala sas atacas sul periòde treble de la biografia de Jung, a partir de 1932, quand remplaça Ernst Kretschmer a la presidéncia de Societat internacionala de psicoterapia. Noll arguís que Jung foguèt alara, de sa quita volontat, « ''Reichsführer'' de la psicoterapia en Alemanha, e que capelava tanben la societat freudiana de psicanalisi, coma lo raconta lo biograf de Freud, Ernest Jones, dins sa celèbra biografia, ''La Vida e l’òbra de Sigmund Freud''. Pasmens, Deirdre Bair, dins sa biografia fòrça documentada, conclutz que Jung tanben manipulèt per Matthias Göring, próche del poder, alara qu'Henri Ellenberger resuma que "demora que Jung, coma fòrça de sos contemporanèus, aviá sosestimat, al començament, la fòrça de pentracion de la plega nazia"<ref group="F">{{p.}}695.</ref>. Coma [[Friedrich Nietzsche]], l'òbra de Jung foguèt recuperada a l'amagat puèi desviada. De pròbas existisson que Jung faguèt modificar los estatuts de la societat "per permetre als psicoterapeutas josieus alemands - qui podavan encara o voler - una afiliacion individuala" qu'aquestes èran en efièch interdits dins totas las societats sabentas en Alemanha. Mai, Jung ajudèt a l'[[exili]] sul sòl soís fòrça intellectuals josieus, coma Roland Cahen, qu'editarà sos obratges en França enseguida. Gérard Badou, dins son ''Istòria secrèta de la psicanalisi'', capítol « Lo flirt de Jung amb lo diable », explica que Jung foguèt "trapat" e que "Sa marge de manòbra al cap de societat internacionala es gaireben nula. Ne farà la crudèla experiéncia a partir del mes de decembre de 1933", quand constata que sa signatura acopanha aquesta de Göring a l'escasença la publicacion de la revista de la Societat. Badou mòstra que a partir de 1934 Jung valorizèt la cultura josieva: l'inconscient arian encora mai pròche d'un estat de jovença barbara es opausat a l'[[inconscient]] josieu que las raïces son tant prigondas qu'aquestas de la psicologia chinesa. Dins lo contèxte de l'epòca, l'article es aqueste còp pas mai considerada coma una simpla pèrga, mas una provocacion, propaus que provòca son estatut de ''persona non grata'' al sen de la Societat alemanda de psicoterapia. === Autras criticas venent de la psicanalisi === Dempièi lo començament de la psicologia analitica, [[Sigmund Freud|Freud]] e son cercle de pròches psicanalistas plaçan Jung a l'indèx. La critica pren doas formas: la proteccion de l'estatut de Freud coma creator de la psicanalisi e l'entrepresa de destruccion dels concèptes jungians. Atal, dins son ensag « Critica de l'ensag d'una presentacion de la teoria psicanalitica de C. G. Jung » Karl Abraham s'ataca als postulats de Jung. Denóncia lo "deslegatge de l'inconscient" realizat pel psiquiatre soís. La "tinta religiosa" del concèpte, que ven alara un "rèire plan mistic" fa de Jung un "teologian" e pas mai psicanalista. Aquesta critica es recurrenta dins la literatura psicanalitica; atan Yvon Brès explica que lo concèpte jungian "testimònia tanben de la facilitat amb que se pòt limpar del concèpte de l'inconscient psicologic cap a de perspectivas tenent a un univèrs de pensada estrangièr a la tradicion filosofica ont nasquèt aqueste concèpte". La segonda generacion de psicanalistas freudians, representada per [[Donald Winnicott|Donald Woods Winnicott]] o [[Jacques Lacan]] per exemple, contunhan la critica, fasent encara uèi de Jung una ''persona non grata'' en psicanalisi. Atal, Dominique Bourdin, doctor en psicopatologia e psicanalisi, estigmatiza Jung dins ''La Psychanalisi, de Freud fins a uèi'': "Renonciant tan plan a l'importança de la sexualitat infantila qu'al ròtle organizator de la crisi edipiana dins l'istòria singulara de cada individú, Jung sortiguèt de la psicanalisi – quitament se contunha a utilizar aqueste tèrme, ara compres coma analisi de contenguts psiquics mai sovent inconscients (...). Benlèu es un propfèta del « retorn del religiós », de biais independent de las glèisas tradicionalas, e davancièr del corrent espiritual del ''New Age'', segon que ditram ara dins « l'èra de l'Aqüari. », que poiriam lo descriure amb mai d'exactitud. Aquò fasent, a deliberadament quitat lo terren de las sciéncias umanas e de la pensada racionala". Fin finala, l'actitud de Jung contra Freud, e lor rompadura en 1913, compta fòrça dins l'ostracisme del primier. La sintèsi critica es realizada per Edward Glover, contunhant aquesta d'Ernest Jones, dins ''Freud o Jung'' (1941). La personalitat de Jung es al centre de las atacas e Glover denóncia lo « culte de Jung ». La critica existís tanben al quita sen de la psicologia analitica. Andrew Samuels dins ''Jung and the PostJungians'' estudia las fòrça dissensions intèrnas a l'entorn de concèptes claus de Jung; tanben, mai recentament, collaborèt amb un cèrt nombre d'autors, a una critica de la teoria jungiana, dins ''Controversies in Analytical Psychology'' de Robert Withers. == Son òbra == === La psicologia analitica === ==== L'estudi de las manifestacions inconscientas ==== Lo concèpte de « psicologia analitica » apareis pel primièr còp en 1913, al XVIIn Congrès Internacional de Medecina organizat a [[Londres]]. Dins una conferéncia, Jung definís son novèl apròche coma una psicologia avent per tòca la descripcion de las manifestacions de l'[[inconscient]], es perque li preferís l'expression de « psicologia complèxa »<ref group="G">p.17.</ref>. La destria dels autres corrents de la psicologie coma la [[psicanalisi]] de [[Sigmund Freud|Freud]], aquesta d'[[Alfred Adler]], e de la « psicologia des prigondirs » (« Tiefenpsychologie ») d'[[Eugen Bleuler]]. Dins sos escrichs, Jung prepausa fòrça expressions sinonimas, alternant los concèptes en foncion de l'objècte que tracta. Atal, quand parla dels complèxes psiquics, Jung utliza « psicologia dels complèxes », en referéncia a sas experimentacions sus las associacions pendent son passatge al Burghölzli. Sos successors e detractors nomenan las teorias maduras de Jung « psicologia jungiana », veire, per derision, « jungisme ». [[Fichièr:Structure_psyche_Jung.svg|vinheta|Representacion conica de l'estructura de la psiquè segon la psicologia analitica<span></span>: <br> 1. lo Ièu; <br> 2. lo conscient; <br> 3. l'inconscient personal; <br> 4. l'inconscient collectiu; <br> 5. la partida de l’inconscient collectiu que se pòt pas conéisser, dicha « inconscient arcaïc ».]] Lo postulat fondamental de la psicologia analitica es que la psiquè es dins son esséncia « <span class="italique">naturaliter religiosa(en [[latin]] : « naturalament religiosa »). La psicologia analitica se prepausa tal de donar de sens a la psiquè, que nomena l' "alma" e prepausa una forma de desvelopament de se menant a la descobèrta de la sieuna totalitat: La psicologia analitica nos servís sonque a trobar lo camin de l'experiéncia religiosa que mena a la completud. Es pas aquesta quita experiéncia, e la produch pas. Mas sabèm per experiéncia que sus aqueste camin de la psicologia analitica aprenèm l'« actitude », precisament, en responsa ont una realitat transcendenta pòt venir a nos. Lo tèrme d'« alma » utilizat per Jung provoquèt fòrça criticas de sos parelhs mas tanben venent del mond religiós. Charles Baudouin torna plaçar pasmens la motivacion de Jung dins son contèxte: "Se Jung es pas sempre clar, al grat de sos lectors, es que justament plega pas al gost prematurat de l'abstraccion, que classifica en simplificant, en esquematizant; tira amb l'idèa, de paur de l'apaurir, tot un amalgama de realitat umana, naturala, illogica, « prelogica » ont aderís intimament. Es pesuc benlèu, mas es ric e verai (…) tornèt integrar, dins la psicanalisi materialista d'ièr, l'« alma » adès rebutada; mas s'a podut lo far de biais eficaç, sanament, es plan que pas degun, mai qu'el, sabèt pas gardar çò que Nietzsche nomenava « lo sens de la tèrra » ». ==== La psicoterapia jungiana ==== La teoria jungiana torna definir totes los compausants de la cura psicanalitica. Henri Ellenberger signala que Jung èra "un psicoterapeuta exepcionalament abil que saviá adaptar lo tractament a la personalitat e als besonhs de cadun de sos pacients"<ref group="F">{{Cita|La complexitat de la psicanalisi jungian ten al fach que totas les instàncias psiquicas son en relacions primas las unas amb las autras. Descriure de biais isolat un concèpte dona d'el une vision de segur parciala que prenent pas en compte ni de rapòrts dinamics amb las autras instàncias ni de l'ensemble del sistèma psiquic. Tot es ligat, tot es en movement}}700.</ref>. Se destriant d'aquesta de Freud (« reductiva » segon Jung) es segon el un "procediment dialectic entre dos individus repausant sul concèpte de "compensacion psiquica" ", o ''Auseinandersetzung''. Segon Christian Delacampagne, lo succès de la teoaria de Jung, près del public, se deu al fach qu'aquesta centra mens la predominànça del sexualisme al sen de l'explicacion psiquic; çò fasent, provòca mens de resisténcia. De fach, "La complexitat de la psicanalisi jungiana ten al fach que totas las instàncias psiquicas son en primas relacions las unas amb las autras. Descriure de biais isolat un concèpte dona d'el un vejaire de segur partial que prenent en compte ni de rapòrts dinamics amb las autras instàncias ni de l'ensemble del sistèma psiquic. Tot es ligat, tot es en movement" explica Elizabeth Leblanc. Atal, l'analisi psicologica met en jòc de fòrças inconscientas que ne fan un « procediment initiatic », lo sol "encara vivent e gaireben aplicat dins l'esfèra de la cultura occidentala" segon Jung. Lo transferiment es conselhat, e quitament cercat, que permet de projectar sus l'analisi del mite personal del subjècte. Fin finala, la cura seguís de fasas arquetipicas, ja illustradas per l'alquimia o las religions ancianas jos forma de [[Parabòla|parabòlas]] que menan lo pacient ca a la recerca de la sieuna totalitat. "La tòca de procediment terapeutic es de permetre d'assimilar los elements inconscients de sa psiquè e capitar fin finala l'integracion de sa personalitat e la garison de sa dissociacion nevrotica". === Una òbra mistica o scientifica? === La critica segon que la pensada de Jung es espiritualista, veire mistica, foguèt emisa dempuèi lo començament de la psicologia analitica. Franck C. Ferrier n'examina las condicions de produccion e lo desvolopament istoric dins los escrichs de Jung. I vei l'exploracion d'una "tresena ipotèsi", ni [[Materialisme|materialista]] ni espiritualista, mas tenent del paradòxe [[Epistemologia|epistemologic]]. Ferrier considèra lo postulat de la psiquè en simpatia amb lo [[Univèrs|cosmos]], coma la pèira de toca del sistèma teoric jungian. Las referéncias a la [[Religions|religion]] son omnipresentas dins son òbra, Jung s'aventurant sovent dins lo domèni de la [[morala]], de la [[teologia]] e quitament de la [[metafisica]], pasmens se'n refusa l'usatge en psicologia. De fach, lo quita Jung abòrda sovent la question de la mistica, aquesta de Mèstre Eckhart subretot, que dich qu'es "lo mai grand pensaire de [son] epòca". Dins l'obratge ''Jung e la mistica'', Steve Melanson explica en efièch que "es especificament dins l'eritatge d'Eckhart que Jung considèra la possibilitat d'un renovelament de l'actitud en Occident". Que, per Jung, un tal viscut de l'experiéncia mistica permet a l'individú de trobar son sens interior e, atal, de desvolopar una actitud religiosa sieuna, una mai granda fòrça d'alma e una autonomia esperitala. "E alara se fortifiquèt [per Jung] l'idèa que per l'addicion d'un nombre sufisent de consciéncia avent desvolopat un tal sens pròpre, poirián èsser evitadas de novèlas folias collectiva modèrna". Fin finala, Jung se focalizèt a partir de sas primièras òbras (amb sa tèsi de psiquiatria) sul paranormal. Son concèpte de sincronicitat es lo punt culminant d'aqueste interés esoteric, çò que contribuiguèt a lo descredibilizar al sen de la comunautat dels psicanalistas e dels psiquiatres. [[Fichièr:Mandala_gross.jpg|esquèrra|vinheta|Lo mandala es segon Jung la representacion de l'arquetipe de la totalitat.]] === Une théorie pragmatique === Pasmens Jung se liure tanben a de reflexions epistemologicas sus la portada de l'investigacion de l'[[esperit]] coma objècte dins las sciéncias umanas. Dempuèi los començaments, Jung se dicj empiric e pragmatic, se revendicant del metòde del filosòf american [[William James]]. Jung comença sempre amb de fachs patologics, que son experiéncia de clinician al Burghölzli li permetèt d'afinar; sas teorias son per el "de proposicions e d'ensags visant a formular una psicologia scientifica novèla, fondada d'en primièr sus l'experiéncia dirècta aquerida quitament sus l'òme". La realitat psiquica es "pas mens reala que lo domèni fisic e ten la sieuna estructura, es somés a las sieunas leis". En d'autres tèrmes, la pensada de Jung es panpsiquic. Sa vision de la libido, subretot, es enlusida: s'agís per el d'una fòrça creada per una polaritat psiquica (conscient/inconscient), "una energia psiquica sens pulsion sexuala: una libido originària que pòt èsser sexualizada o non sexualizada". Fondant pas sa teoria sus l'origina sexuala del psiquic, Jung se destria de la [[psicanalisi]], per abotir a un metòde mai clinic. Los tèsts d'associacions d'idèas constituisson un apòrt en psicologia experimentala tanben alara que l'encastre psicoterapeutic que bastís influéncia las psicoterapias d'inspiracion psicanalitica. === Lo creator de concèptes === Jung contunha, tot lo long de sa vida, una analisi de la psicologia umana que le fa s'interessar a la psiquè de la persona normala abans de s'interessar a la psiquè de la persona [[Nevròsi|nevrotica]] o [[Psicòsi|psicotica]]. Fòrça objèctes de polemicas, los concèptes que desvelopèts dobriguèron una autra dralha a la psicanalisi de Freud, e a la psicologia clinica tanben. Denis de Rougemont dich tanben: "Es possible que lo grand teologian e lo mai grand psicològ d'aqueste sègle, fins alara, sián dos soïssas: Karl Barth e Carl Gustav Jung. Aquesta recerca permetèt a Jung de multiplicar las aisinas d'analisi e los concèptes permetent d'abordar las manifestacions psiquicas. Aquesta diferéncia fondamentala dins l'apròche li permet d'enlusir de concèptes psicologics màger dichs "transpersonals" qu'integrats al "psiquisme objectiu" (aqueste qu'es collectiu) compausant la "realitat psicologica", nocion centrala de sa pensada<ref group="F">{{p.}}706.</ref>. D'entre aquesta realitat objectiva preexistisson abans tot d'estructuras mentalas inatas, los « arquetipes psicologics », determinats a partir de sos estudis de la [[mitologia]], de l'[[alquimia]] e a partir d'un aprochament entre pensada orientala (lo ioga Kundalini per exemple) e teoria psicanalitica. Lo concèpte d'« [[Inconscient (psicologia)|inconscient]] » divergís d'aqueste de [[Sigmund Freud|Freud]] e Jung i adjonch una partida collectiva, que nomena l' "inconscient collectiu". Desplaça lo fondament de la dualitat pulsionala freudiana sus una dobla dualitat, que considèra coma arquetipic<span></span>: la dualitat creativitat/destructivitat e la dualitat instinctivitat/espiritualitat, aquestas doas dualitats essent pas superposablas (i a, per exemple, de dinamicas esperitualas destructriças). Jung veu dins lo [[mite]] e dins los sòmis de las manifestacions d'aqueste inconscient collectifu fin finala<ref group="F">{{p.}}180.</ref>. Ak nivèl personal, lo "psiquisme subjectiu", la psiquè se compausa de diferentas instàncias jogant un ròtle regulator e dinamic, coma: l'ombra, qu'es la soma de totes las repressions subconscientas, ligada a las foncions psiquicas inferioras, al caractèr, e a tot çò que l'educacion e la [[Socializacion|socializacon]] remandèron dins l'inconscient personal; la ''Persona'', fonccion sociala d'adaptacion sociala de l'individú; los concèptes sexuats d'<nowiki/>''animus'' (per la femna) e d'''anima'' (per l'òme) permetèron de comprene la foncion de regulacion e de comunicacion de l'èsser amb lo psiquisme de l'inconscient, per exemple mejan lo [[sòmi]]. Los concèpts de « Se » e d'« individuacion » donan un sens e una orientacion al metòde jungian. Fin finala, lo concèpte de tipes psicologics mejans las nocions d'introversion e d'extraversion e de quatre foncions permet una descripcion de la personalitat conscienta e inconscienta. Jung desvolopa mai de concèptes descrivant de realitats psiquicas tocant a d'autras disciplinas coma aqueste de sincronicitat, que tòca al domèni de la [[fisica]]<ref group="note">Jung coécrit l'ouvrage ''The Interpretation of Nature and the Psyche'' en 1952, aux côtés des physiciens [[Wolfgang Ernst Pauli|Wolfgang Pauli]], Markus Fierz et Pascual Jordan.</ref>. D'autres concèptes, essent mai d'aisinas d'analisi, fan de la psicologia de Jung un caminament tanben clinic. Jung definís tanben los complèxes, l'estat psiquic d'inflacion, caracteristic de la psicòsi, la personalitat ''mana'', los estats modificats de consciéncias coma lo [[somnambulisme]] o criptomnesia, le transferiment cercat, l'imaginacion activa e lo dialòg interior per la psicoterapia. === Una teoria dels tipes psicologics === [[Fichièr:Types_psychologiques_C.G.Jung.svg|vinheta|Las « quatra foncions » de la personalitat segon la tipologia jungiana.]] Los « tipes psicologics » son la contribucion majora de la psicologia analitica a las sciéncias umanas e subretot a la caracterologia naissenta quand Jung las desvolopèt, a partir de 1913, quand n'expausa lis lineaments pendent lo congrès psicanalitic de [[Munic|Munich]]. Passant l'encastre experimental per desvelopar una teoria de la personalitat perlongant la classificacion tradicionala, Jung met enseguida en evidéncia, dins son obratge fondator ''Tipes psicologics'', en 1921, una estructura esquematica de la personalitat fondada sus de foncions. Jung distinguís en efièch « quatre foncions psiquics »<span></span>: lo tipe Pensada, lo tipe Intuicion, lo tipe Sentiment e lo tipe Sensacion, que cadun possedís e de gras diferents. En efièch, segon Jung, "per s'orientar dins lo camp del conscient, cal constatar qui quicòm existís (sensacion), ne conéisser la significacion (pensada), n'apreciar la valor (pensada), n'apreciar la valor (sentiment), e percebre d'ont aquòven e ont va (intuicion)". A aquesta primièra grasilha de lectura, Jung i subreordona doas « actituds » que déterminan l'utilizacion facha pel psiquisme del subjècte de sa libido (energia psiquica). Atal, l'extraversion es lo movement de la libido cap a l'exterior, que se referís a l'objècte alara que l'introversion es ela lo movement de la libido virada cap a l'interior e que se vira cap al subjècte. Per exemple, l'extraversion domina dins l'isteria alara que dins la deméncia precòça es l'introversion. Atal Jung dessenha, a partir d'aquestas quatre foncions e d'aquestas doas actituds, e segon lor gra de consciéncia e de dominança sul subjècte (existès tanben una foncion principala, dicha « diferenciada »), un cèrt nombre de tipes psicologics explicant per exemple los conflictes de personas o las passions personalas (un tipe Pensada a una dominança pel scientific per exemple). Aqueste modèl aguèt un fòrça influéncia sus las teorias managerialas, mejans lo ''[[Myers Briggs Type Indicator]]'' e la vision [[socionica]], mas tanben en [[desvelopament personal]], en [[grafologia]] e quitament en [[astrologia]]. Pasmens, son utilitat es pas [[Psychométrie|psicometrica]]. Sa presa en compte dins la cura analitica, fin finala, es una estapa necessàrai dins la coneissença del « mond interior » del subjècte. === Jung e l'alquimia === [[Fichièr:Paracelsus.jpg|esquèrra|vinheta|[[Paracelse]]. Jung lo considèra coma son aujòl esperital, coma essent una personalitat rebatent las contradiccions de son temps.]] ==== L'alquimie, psicologia abans l'ora ==== A partir de las annadas 1920 Jung decobrís, mercé a son amic lo sinològ alemand [[Richard Wilhelm]] e sa traduccion del tèxte ancian del ''Tractat del Mistèri de la Flor d'Aur'' (''Das Geheimnis der goldenen Blüte'', la rica tradicion de l'« alquimia dels bufs » e l'alquimia dels [[Taoïsme|taoïstas]]. Sas recercas lo menan enseguida capa a la tradicion [[Alquimia|alquimica]] europèa, de l'Antiquitat tardièra fins a la [[Renaissença]]. I descobrís un fondament a sa psicologia analitica: "Nos apareis uèi amb evidéncia que seriá una impardonabla error de veire dins lo corrent de pensada alquimica sonque d'operacions de cornudas e de fornèl. De segur, l'alquimia a tanben aqueste costat, e es dins aqueste aspècte que constituiguèt los començaments palpejants de la quimia exacta. Mas l'alquimia a tanben un costat vida de l'esperit que cal pas sosestimar, un costat psicologic que sèm luènh d'aver tirat tot çò que se pòt tirar: existissiá una « filosofia alquimica », precursor tratalhant de la psicologia mai modèrna. Lo secret d'aquesta filosofia alquimica, e sa clau ignorada pendent de sègles, es precisament lo fach, l'existéncia de la foncion transcendanta, de la metamorfòsi de la personalitat, mercé a la mescla e a la sintèsi d'aquestes factors nòbles e de sos constituissents grossièrs, de l'aliatge de las foncions diferenciadas e d'aquestas qu'o son pas, en brèu, d'esposalhas, dins l'èsser, de son conscient e de son inconscient", una mesa en imatge e una [[Parabòla (retorica)|parabòla]] de l'evolucion de l'individú sul camin de l'individuacion: "Ai vist plan rapidament que la psicologia analitica convergís singularament amb l'alquimia. Las experiéncias dels alquimistas èran las miènas experiéncias e lor mond èra, dins un cèrt sens, lo mièu mond. Per ièu, aquò foguèt naturalament una descobèrta ideala, que, atal, aviái trobat lo penjal istoric de la psicologia de l'inconscient. Aquesta repausava ara sus una basa istorica." Jung vei dins la figura de [[Paracelse]] un psicolúg d'abans la psicologia, un ''[[chamanisme|medicine-man]]'' li semblant en fòrça punts. Paracelse l'inicia al rapòrt prim qu'existís entre l'alquimia e la [[Religions|religion]] coma problèma moral de l'alma. Sas recercas sus l'alquimia abotissent a mai d'un obratges: ''Sincronicitat e Paracelsica'' (1929), ''Psicologia e alquimia'' (1944), ''Psicologia del transferiment'' (1946) e fin finala los dos tòmes de ''Mysterium conjunctionis'' ([[1955 en literatura|1955]] e 1956). Es partir de las òbras alquimicas de l'Edat Mejana e de la Reneissença (los tracats de [[Michael Maier]] coma ''Atalante fugens'', aquestes de Johann Valentin Andreae, ''Las Nòças Quimicas'' de Christian Rosenkreutz, e los escrits de Gérard Dorn, subretot) mas tanben de las epòcas anterioras ([[Pitagòras]] e lo celèbre tractat fondator de la ''Taula d'esmerauda'' atribuida a [[Ermès Trismegist]]) e contemporanèas (Fulcanelli per exemple) que Jung trapa la justificacion de sos modèls psicologics. En efièch, vei dins la recerca de la ''« lapis philosophicae »'', la [[Pèira filosofala]], la [[metafòra]] del caminament de l'esperit cap a mai d'equilibri, cap a una realizacion plena et complèta, lo « Se ». Per Jung tota la recerca de la transmutacion del plomb en aur serviguèt, dins l'istòria, sonqu'a representar aqueste besonh psiquic uman, e ne preservar las règlas e procediment, e la coneissença de las menaças de la societat de l'epòca (l'[[Inquisicion]] per exemple). Jung es tanben conegut per èsser un dels rares psicoterapeutas a s'èsser piejat sus l'alquimia per ne determinar los parallèls amb la psicologia, aquesta de la recerca de l'« anthropos » o « òme total », a qui Jung dona lo nom de « Se »). ==== Critica de sas òbras ==== L'interpretacion psicologica de l'alquimia de Jung aguèt una influéncia considerabla sus la percepcion d'aquesta disciplina al sègle XX, de [[Gaston Bachelard]] a [[Betty Jo Teeter Dobbs]], qu'estudièt las òbras alquimicas de [[Isaac Newton]]. A partir de las annadas 1980 pasmens, foguèt fòrça criticada per unes istorians de las sciéncias, que se fondent sus una concepcion anistorica de l'alquimia, que correspond pas a çò qu'èra pels alquimistas de l'Edat Mejana e de la Reneissença, mas al vejaire que n'aguèon lo [[Romantisme|romantics]] e los occultistas del sègle XIX, après que la [[quimia]] modèrna se destrièt de l'alquimia al sègle XVIII. Las principalas criticas son expausadas dins l'obratge de [[Robert Halleux]], ''Los tèxtes alquimics''. Barbara Obrist, William R. Newmann, Lawrence Principe et William Newman avançan l'inexactitud d'unes desvelopaments de Jung ne replaçant le contèxte istoric e intellectual. Segon Lawrence Principe e William Newman, l'interpretacion religiosa e simbolica dels procediment alquimics, prepausats per Jung, procedís d'una vision reduccionista. Las tèsis de Newman e Principe pasmens foguèron a lor torn criticadas per Hereward Tilton. === Posteritat === [[Fichièr:Aurora_alchimy.jpg|vinheta|La « conjoncion des opausats », o reünion dels contraris representa la conjoncion del conscient et de l'inconscient (gravadura alquimica extracha delu tractat {{lang|la|[[Aurora consurgens]]}}'', vèrs 1500).]] ==== Sciéncias umanas ==== Las primièras experimentacions de las associacions liuras de Jung e de Franz Riklin, al Burgöhzli, permetèron la creacion del psicogalvanomètre, aujòl del detector de messorgas. Indirèctament, Jung aguèt una prigonda influéncia sus la societat e dins lo domèni de las [[Psicoterapia|psicoterapias]]. En efièch, las nocions jungianas coneguèron de nòvas actualizacion al sen d'unas psicoterapias, per exemple mejans son idèa de çò que deu èsser lo tractament, que se fa cara a cara amb lo pacient. [[Élisabeth Roudinesco]] e Michel Plon, dins lor ''Diccionari de la psicanalisi'': "las dos grandas escòlas de psicoterapia del sègle XX son l'escòla de psicologia analitica fondada per Carl Gustav Jung e l'escòla de psicologia individuala fondada per Alfred Adler, nacudas ambedoas d'una dissidéncia amb aquesta fondada per Freud". Los concèptes d'« arquetipe », d'individuacion e d'enfant interior tanben aguèron una larga difusion. L’ " enfant interior " inspirèt de psicotherapeutas per qui "trabalhar en ligam amb son enfant interior es alara utilizada dins un metòde psicoterapeutic", dins unes corrents de la psicoterapia. Los analistas Hal Stone e Sidra Stone dins lor obratge ''Lo Dialòg interior'', ne fan la basa de lor apròche. Mai, lo movement dels « Alcolics anonimes » deu fòrça a un pacient de Jung, Bill W. (aliàs William Griffith Wilson), cofondator del movement d'ajuda mutuala, qu'exprimís sa reconeissença pel psiquiatre soís: Après s'èsser retirat de la direccion del movement « AA » en 1961, Bill W., cofondator dels Alcolics anonimes, s'èra ligat a un pretzfach que volgava dempuèi de temps entreprene, aquesta de soslinhar lo deute de reconeissença dels AA eper aqueles qu'avián contribuit a la naissença del movement. Una d'aquestas personas èra Carl Jung, a qui Bill escriguèt lo 23 de genièr de 1961 p.570. L'obrtge de Carl Gustav Jung, ''Psicologia e educacion'' (que sembla als articles de 1916 a 1942) e mescla psicologia analitica e [[educacion]] dona luòc enseguida a la creacion d'una pensada jungiana de l'educacion, seguida per d'analistas pedagògs coma Clifford Mayes. David Lucas dins son article « Carl Gustav Jung e la revolucion coperniciana de la pedagogia » resuma atal aquesta fusion de la psicologia de Jung amb las categorias de l'educacion coma practica que pren lo nom de ''archetypal pedagogy'': "L’òbra de Carl Gustav Jung mena a considerar que la relacion pedagogica met pas sonque en jòc des contenguts o de consigna racionalas, mas tanben una influéncia tenent a la sensibilitat e a la personalitat del pedagòg. L’educacion es alara pas pus de l’òrdre del sol discors, mas ten tanben a las disposicions psiquicas de l’adult. Mas aquestas disposicions esapan largament als metòdes pedagogics programats de per abans, e dependon al contrari de çò que l’educator es dins lo mai intima de sa psicologia. Aquesta atencion portada a l’equacion personala de l’adult constituís una vertadièra revolucion coperniciana de la pedagogia, que se l’èsser de l’educator ven la màger determinacion de l’influéncia qu’exercís sus l’enfança, serà tot d’abòrd el que deurà èsser educat". ==== Misticisme e espiritualitat ==== Una de las ipotèsis jungianas es que la cultura religiosa (espiritualitat e practicas misticas) es lo resultat de la projeccion dins lo mond exterior dels foncionaments cognitius automatics preconscients. Per apregondir aquesta tèsi, Jung estudièt d'objèctes tabós per la sciéncia e adulats pels mistics: la subjectivitat, lo sens e la valor, los sòmis, las practicas espiritas, las practicas espiritualistas (simbolica, [[Iòga]], mandalas, etc.), la psicosociologia contemporanèa del fenomèn ovni, la psicosociologia a l'Edat Mejana de l'afogada per l'[[alquimia]], etc. Aquestes objèctes d'estudis donèron dos tipes d'interpretacions que resistisson pas a la coneissença de la vida e de l’òbra de Jung: un ensag de legitimacion per de corrents mistics partisans de la posicion [[Idealisme|idealista]], e un rebut en blòc pels adèptes del [[scientisme]] partisans de la posidion [[Materialisme|materialista]]. Mas, lo trabalh de Jung vòl passar l'oposicion entre materialisme e idéalisme, "que la realitat viventa es donada ni pel real objectiu ni per la formula qu'o carga la pensada", mecé a la sciéncia psicologica: « L'activitat vitala particulara a la psiquè permet sola la percepcion sensibla d'aténher la prigondor de son impression, a l'idèa, sa poténcia eficaça, ambedoas composantas indispensablea d'una realitat viventa. » Al respècte del « fenomèn ovni », Jung es un dels primièrs autors, dins ''Un mite modèrne'' (1958), a s'i interessar d'un vejaire psicologic e sociologic. I suggerís l'importança qu'i a d'estudiar tant lo testimòni que torna portar l'observadion que l'observacion ''per se''. L'explicacion del fenomèn se situariá dins l'encontra entre la psiquè e un fenomèn fisic. D'aqueste fach, es un dels presicaire de çò que se nomena uèi lo « modèl sociopsicologic del fenomèn ovni ». A aqueste subjècte, vaquí un exemple ni mistic, ni scientista per illustrar las recercas psicologicas jungianas: un American en 1950 vei un fenomèn luminós dins lo cèl. Una idèa sors: « Es un OVNI menat per d'extraterrèstres. » O, remanda lèu la pensada sorzuda: de l'existéncia e un encontre possible amb una autra forma de vida intelligenta. Lo rebut d'aquesta ipotèsi, lo mena a probar scientificament la causa fisica del fenomèn visual que foguèt lo testimòni. Çò qu'es sovent possible plan aisidament. Aqueste trabalh racional desirable pòt tanben se transformar en una conviccion pseudoscientifica sus l'impossibilitat d'existéncia d'autras formas de vida intelligenta. E pòt tanben menar a la denegacion del questionament scientific legitim sul fach objectiu de la psicosociologia du fenomèn ovni. O es subjugat per la conviccion de l'existéncia d'autras formas de vida intelligenta. Vendrà alara un feverós defensor de la realitat fisica de l'apareisson d'ovni extraterrèstre. Quitament poirà s'embarrar dins la denegacion de las pròbas scientificas que mòstra la causa fisica del fenomèn que testimonièt. O, cas mai rare, se sa maturitat psicologica es sufisenta, s'interessarà scientificament al fenomèn psicologic (repetat dins las annadas 1950 - 60) de l'espelida de l'ipotèsi de l'existéncia e de l'encontre possible amb d'autras formas de vida intelligentas. Estudiar aquesta question poirà alara èsser fecond en especulacions e ipotèsis scientifics. Jung, el, s'interessèt a la dimension simbolica de l'afogadura pels ovni. I vei una projeccion fantasmatica que fòrça la pensada racionala contemporanèa a s'interessar a d'autres mòdes cognitius: sentiments provats, sensacions immediatas, intuicions. L'òme de l'Edat Mejana dialogava amb Dieu. L'òme del sègle vint (dins l'ipotèsi d'un procediment fisiologic d'individuacion), se prepara a l'encontre - tan estranha qu'un encontre del tresen tipe - amb sos dinamismes cognitius preconscients que participan silenciosament a son existéncia. [[Fichièr:Himmelserscheinung_über_Nürnberg_vom_14._April_1561.jpg|esquèrra|vinheta|Segon Jung, las apareisson d'ovni an un sens psicologic. Gravadura sus fusta de Hans Glaser contant los estranh ballets aerians del 4 d'abril de 1561.]] Lo títol còp d'un article titulat « ''Lo Doctor Jung dich que los « disques volants » suggerisson de pilòts gaireben umans'' » publicat dins lo jornal ''New York Herald Tribune'', lo 30 de julhet de 1958, foguèt utilizat pels dos camps que s'opausan a subjècte l'existéncia d'ovnis pilotats per d'extraterrèstres. Unes volgavan i veire una legitimacion de lor cresença als extraterrèstres, d'autres una decredibilizacion del caractèr scientific de las òbras psicologicas de Jung. Pauc envisatjan que Jung, en ancian psiquiatre, fasent justament remarcar qu'i a un interés per las recercas psicologicas de remarcar qu'aquestes que descivisson d'ovnis extraterrèstres descrivent un pilotatge non extraterrèstre - « gaireben uman ». S'agís, alara, d'una projeccion fantasmagorica? Coma metòde, prepausa d'estudis de cases de sòmis amb tematica d'ovni de sas pacients. Son ipotèsi principal es que los ovnis an una forma circulara de sieton per analogia amb los mandalas, d'espereles simbòls d'un desir de completud e que son una nòva utilizacion de l'arquetipe del salvament, al sen d'una societat ont « Dieu es mòrt ». Un ensag per l'uman de s'interrogar al subjècte de la coabitacion jos un mèsme crani entre una pensada conscienta costumièra e un autre foncionament cognitiu nonconscient. L'interés de Jung pel [[Iòga|ioga]] entre autre, e globalament per las cresenças orientalas, es repres pel [[sincretisme]] que se vei dins lo ''[[New Age]]''. Segon lo sociològ Paul Heelas, dins ''The New Age Movement'', Jung es "un de las tres mai importantas figuras del ''New Age''" amb Blavatsky e Gurdjieff. Las Òbras de Jung al subjècte de la psicologia dels misticas menèron en partida al desvelopament del corrent dich « [[New Age]] » qu'utiliza de tèrmes dins accepcions mai o mens en rapòrt amb la pensada jungiana: inconscient collectiu, anima, sincronicitat, etc. "L'impacte de la pensada de Jung sus la dinamica d'emergéncia del New Age es fondamental" resuma lo sociològ Luc Mazenc. ==== Teoria dels tipes psicologics ==== La [[teoria dels tipes psicologics]] a una influéncia feconda sus una generacion de psicològs: lo ''Myers Briggs Type Indicator'' ''{{lang|en|[[Myers Briggs Type Indicator]]}}'' de Katherine Cook Briggs e d'Isabel Myers avent abotit al [[Myers Briggs Type Indicator|questionari MBTI ®]] utilizat dins unes metòdes de coaching venent de la classificacion en tipes de Jung. La [[socionica]] es una teoria de las relacions entre los tipes de personalitats inspirada tanben dels tipes psiquics, creada per Aushra Augustinavichute. Las doas teorias, l'una occidentala (lo MBTI), l'autra sovietica (la socionica) son nascuda pendent la [[Guèrra Freja|guèrra freja]]; lor portada mòstra la dimension internacionala de las recercas de Jung. Mai, la tipologia jungiana de la personalitat a plan influenciat la [[grafologia]] e la [[caracterologia]] de l'« escòla de Groningue ». Un escolan de Jung, Ania Teillard, autor dels ''Tipes psicologics de Jung e lor expression dins l'escritura'' (1946) e de ''L'Alma e l'escritura'' (1948) met en relèu las correspondéncias graficas e los tipes psiquics. Fin finala, lo psiquiatre e neurològ soís [[Hermann Rorschach]] s'inspira de la tipologia de Jung per bastir son [[Tèst de Rorschach|tèst projectiu portant son nom]], publica dins ''Psychodiagnostic'' (1921) e fòrça utilizat uèi. [[Gaston Bachelard]], dins sos escrichs coma la ''Psicanalisi del fuòc'', desvolopa una teoria de l'[[Imaginacion|imaginction]] influenciada per la simbolica dels arquetipes. Sos metòdes d'analisi devon fòrça al metòde de la psicologia analitica. Mai, la mitanalisi de Pierre Solié e de Gilbert Durand, autor de ''Estructuras antropologicas de l’imaginari. Introduccion a l’arquetipologia generala'', se fonda sus l'« arquetipologia » de tradicion jungiana. Durand tanben realizèt un òbra d'alarguiment de l'arquetipologia cap al domèni artistic, per exemple dins ''Bèlas arts e arquetipes: la religion de l'art'' (1989) en introduccion de que explica que "la filosofia de l'arquetipe es encara senon d'illustrar (...) mas plan de defendre un quart de sègle après la desapareisson de l' "inventor" d'aquesta nocion, Carl Gustav Jung". Lo critica e especialista de la literatura Northrop Frye publica en 1949 ''Anatomy of Criticism''que se referís dirèctament a la teoria dels arquetipes de Jung, que son per el de "modèls tematics o purament literaris, indiferents a las règlas de versemblança". En soma, per el, los mites son "los principis estructurals de la literatura". Lo critica literari Georges Poulet transpausèt los modèls jungians dins l'estudi dels tèxtes e dels univèrs imaginaris. ==== Influéncia sus la literatura las arts ==== La psicologia analitica aguèt fòrça ressons sus la literatura del sègle XX. D'autors avent estat pacients de Jung sinspirèron de son apròche de la psiquè e de l'imaginari mitologic. La dimension transpersonala e l'estudi dels [[Mite|mites]] permetèron a d'escrivans coma [[H. G. Wells|Herbert George Wells]] o [[Hermann Hesse]]<ref group="I">p.908-909.</ref> (dins sos romans ''Demian'' e dins ''Lo Lop de las estepas'' per exemple), analisats per Jung, de tintar lors univèrs de referéncias als concèptes jungians. La femna de letras Victoria Ocampo (qu'encontrèt Jung en 1930), lo poèta american Leonard Bacon o [[Jorge Luis Borges]] dison enfin aver estat influenciats per Jung. D'autors de [[sciéncia-ficcion]] se son tanben reconeguts coma d'inspiracion jungiana, coma [[Frank Herbert]] dans ''[[Dune (Roman)|Dune]]'', Philip Wylie, [[Valerio Evangelisti]] ou [[Ursula K. Le Guin]] dins ''Lo Cicle de Tèrramar''. Los cineastas italians [[Federico Fellini]] e quitament [[George Lucas]] (mejans lo mitològ american [[Joseph Campbell]]) fan partit tanben dels artistas influenciats par la psicologia analitica. Al [[cinèma]], lo realizator e scenarista John Boorman dins ''Excalibur'' (1981) s'inspirèt de l'òbra de Jung, subretot dins son analisi de l'arquetipe del [[Sant Grasal]]. Lo film de Roberto Faenza, ''L'alma en jòc'' (2004) met en scèna Jung e Sabina Spielrein. Tanben, [[David Cronenberg]] met en scèna dins son film ''A Dangerous Method'' (2011) aqueste ligam e la relacion entre Freud e Jung. Dins ''[[Batman Begins]]'' (2005), lo psiquiatre Jonathan Crane justifica lo fach que los pacients parlan d'un espavental esglasiant disent qu'aquò correspond a un arquetipe de Jung. Dins ''[[Full Metal Jacket]]'' (1987) de [[Stanley Kubrick]] un dialòg evòca la « dualitat de l'òme », concèpte jungian, per justificar la coabitacion entre un eslogan pacifista e un eslogan guerrièr sus un mèsme casco. En pintura, l'expressionista [[Jackson Pollock]] qu'aviácomençat una terapia jungiana en 1939 deu sa vocacion artistica a aquesta cura. Edward Hopper es tanben influenciat per la pensada de Jung (mas tanben per aquesta de Freud). == Obratge de Jung == == Filmografia == * ''[[A Dangerous Method]]'' es un film istoric canadan britanic alemand e soïs realizat per [[David Cronenberg]] en 2011 ont Carl Gustav Jung es jogat per [[Michael Fassbender]]. == Referéncias e fonts == === Obratge de C. G. Jung utilizats === * Carl Gustav Jung<div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"><div class="bounce1"></div><div class="bounce2"></div><div class="bounce3"></div></div></div>{{Ma vie. Souvenirs, rêves et pensées|Ma vie. Souvenirs, rêves et pensées}}Sovenirs, sòmis, pensadas<br> {{Références|colonnes=2|groupe=D}} === Autres obratge utilizats === * {{obratge|nom1=Henri F. Ellenberger|ligam autor1=Henri F. Ellenberger|títol=Istòria de la descobèrta de l'inconscient}} <references group="F" /> * Charles Baudouin {{Obratge|títol=L'Œuvre de Carl Jung et la psychologie complexe|autor=[[Charles Baudouin]]|annada=2002|lieu=París|commentaire=Introduction « Jung, homme concret », p.7-51|isbn=2228895709}} <references group="G" /> * Deirdre Bair, Jung. Une biographie, París, Flammarion, 2007 <references group="I" /> * {{Obratge|títol=Le Vocabulaire de Jung|editor=Ellipses|colleccion=Vocabulaire de...|autor1=Aimé Agnel|autor2=[[Michel Cazenave]]|autor3=Claire Dorly|et al.=oui|annada=2005|luòc=París|paginas totalas=106|isbn=2-7298-2599-1}} * {{Obratge|títol=L'Éveil de la conscience|editor=L'Herne|colleccion=Carnets|autor=Luigi Aurigemma|annada=2009|luòc=París|isbn=978-2-85197-446-4}} * {{Ouvrage|id=Fj|titre=Freud et Jung. De l'amitié à la rupture|éditeur=Presses universitaires de France|nom=Linda Donn|année=1995|lieu=Paris|pages totales=260|commentaire=Traduction de Pierre-Emmanuel Dauzat|isbn=2-13045559X}} * [[Sigmund Freud]] Serge Jankélévitch, Cinq leçons sur la psychanalyse : Contributions à l'histoire du mouvement psychanalytique, Payot, 1966, ISBN=2-228-88126-0 === Autras fonts utilizadas === <references group="G" /> === Autres obrtges === === Nòtas e precisions === <references group="note" /> == Annèxes == === Articles connèxes === * Association internationale de psychologie analytique * [[Psicologia analitica]] * [[Inconscient collectiu]] * [[Socionica}} * [[Sigmund Freud]] * [[Psicanalisi]] * [[psicoterapia]] == Ligams extèrnes == * {{Helveticat}}Bibliothèque nationale suisse === Al subjècte de Carl Gustav Jung === * [http://lafontaine.depierre.free.fr/auteurs/jung.html Article d'Étienne Perrot publié dans l'''Encyclopedia Universalis'' © sur le site de ''La Fontaine de pierre''] * [https://web.archive.org/web/20071105103116/http://www.jung.asso.fr/articles/Interview_Chatillon.html Association Jung France.] [https://web.archive.org/web/20071105103116/http://www.jung.asso.fr/articles/Interview_Chatillon.html Reproduction d'un article d’''Actua-Psy'' avec Norbert Chatillon sur « En quoi Jung est-il actuel ? »] * Angela Graf-Nold, Jung, 19 de febrièr de 2009 * (<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>) [https://web.archive.org/web/20110417121903/http://video.google.com/videoplay?docid=-3225765193573569458 « ''Carl Jung—Matter of Heart'' », document vidéo de Whitney, Mark (1985). Film documentaire de 1h45 sur la vie de C. G. Jung, contenant des témoignages de première main] === Associacions de psicologia analitica === * [http://www.iaap.org/ Association internationale de psychologie analytique (AIPA)] * [https://web.archive.org/web/20180404023259/http://www.appj.fr/ Association de psychanalystes et psychothérapeutes jungiens (APPJ)] * [http://www.cgjungfrance.com Société française de psychologie analytique (SFPA-Institut C. G. Jung)] * [http://www.jung-sbpa.be Société belge de psychologie analytique (SBPA)] * [https://web.archive.org/web/20030721190004/http://www.jung.asso.fr/ Site des associations jungiennes en France] * [http://lafontaine.depierre.free.fr/ Les Éditions de La Fontaine de Pierre publient des ouvrages de continuateurs de C. G. Jung] * [http://www.gerpa.fr/index.php le GERPA : Groupe d'Études et de Réflexion de Psychologie Analytique] * [https://web.archive.org/web/20081006140007/http://www.philemonfoundation.org/index_flash.html L'Association Philémon a pour but de traduire et de publier les manuscrits de Jung] === Biografias === * {{obratge|nom1=Marie-Louise von Franz|ligam autor1=Marie-Louise von Franz|títol=C. G. Jung son mythe en notre temps|editor=Éditions Buchet/Chastel|annada=1994|isbn=2702013198}} * {{obratge|nom1=Barbara Hannah|títol=Jung, sa vie et son œuvre|editor=La Fontaine de Pierre|luòc=Paris|annada=2005|isbn=2902707460|id=Jbh}} * {{obratge|nom1=Colin Wilson|ligam autor1=Colin Wilson|títol=Jung, le seigneur de l'inconscient|an=1993|url=https://archive.org/details/junglesseigneurs0000cwil|editor=Éditions du Rocher|annada=1985|isbn=226800371X}} * {{obratge|nom1=Michel Cazenave|ligam autor1=Michel Cazenave|illustrator=Flora Boboli|títol=Jung, l'expérience intérieure|colleccion=Sciences Humaines|editor=Éditions du Rocher|annada=1997|isbn=2268024903}} * {{Obratge|títol=C. G. Jung, Emma Jung and Toni Wolff : A Collection of Remembrances|editor=Analytical Psychology Club|nom1=Ferne Jensen|isbn=0961123206}} * {{Obratge|títol=Jung, la passion de l'autre|url=https://archive.org/details/isbn_9782745907981|editor=Les Éditions Milan|colleccion=Les Essentiels Milan|nom1=Aimé Agnel|annada=2004|luòc=París|isbn=2745907980}} * {{obratge|nom1=Élie G. Humbert|prefàcia=Christian Gaillard|títol=Jung|colleccion=Pluriel Psychanalyse|editor=Hachette|luòc=París|annada=2004|isbn=978-2-0127-9201-2}} * {{Obratge|títol=Jung|editor=Presses universitaires de France|colleccion=Que sais-je ?|nom1=Christian Gaillard|annada=2001|luòc=París|isbn=2130514006}} * {{obratge|prenom1=Claire|nom1=Dunne|títol=Carl Gustav Jung [[guérisseur blessé]] de l'âme |editor=Éd. Dervy|luòc=Paris|annada=2012|isbn=9782844549426}} === Estudis sus son òbra === * Michel Cazenave, Claude Mettra (dir.), ''Cahier Jung'', Éditions de l'Herne, Cahiers de l'Herne, {{n°|46}}, Paris, 1984, 518 p. {{ISBN|9782851970503}} * Michel Cazenave, ''Jung revisité'' ; tome I, ''La réalité de l'âme'', 2011 ; tome II, ''Jung et le religieux'', 2012 ; Médicis Entrelacs * <span class="nom_auteur">Charles Baudouin</span>, <cite class="italique">L’Œuvre de Jung</cite>, Paris, Payot, 1963. * <span class="nom_auteur">Steve Melanson</span>, <cite class="italique">Jung et la mystique</cite>, Vannes Cedex (France), Sully, <time>2009</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782354320386</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;183 * {{obratge|nom1=Frieda Fordham|títol=Introduction à la psychologie de Jung|editor=Imago|annada=2003|isbn=2902702299|id=Ipj}} * {{obratge|nom1=Christian Gaillard|títol=Le Musée imaginaire de Carl Gustav Jung|editor=Stock|luòc=Paris|annada=2008|isbn=2234050243}} * {{obratge|nom1=Georges Bertin|ligam autor1=Georges Bertin|nom2=Véronique Liard|títol=Les Grandes Images, lecture de CG Jung|colleccion=Lectures|editor=Presses universitaires de Laval|luòc=Québec|annada=2005|isbn=2-7637-8267-1|en linha=http://www.pulaval.com/catalogue/les-grandes-images-lecture-carl-gustav-8803.html|id=Gi}} * {{obratge|prenom1=Véronique|nom1=Liard|títol=Carl Gustav Jung, Kulturphilosoph|editor=Presses Paris Sorbonne|annada=2007|isbn=9782840504146}} * {{obratge|nom1=Kaj Noschis|títol=Carl Gustav Jung. Vie et psychologie|editor=Presses polytechniques et universitaires romandes|annada=2004|isbn=2880745829}} * {{obratge|nom1=Sophie Moreaux Carré|títol=La Philosophie de l'imaginaire chez Carl Gustav Jung|editor=Presses universitaires du Septentrion|annada=2002|format=pdf|isbn=9782729541668|en linha=http://www.revuerespublica.com/articles/pdf/moreaux_carre_rp22.pdf|id=Pij}} * <span class="nom_auteur">Franck C. Ferrier</span>, <cite class="italique">Jung et la troisième hypothèse</cite>, Paris, Georg, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;« Études jungiennes », <time>2002</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-8257-0803-8</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;163 * <span class="nom_auteur">Elysabeth Leblanc</span>, <cite class="italique">La psychanalyse jungienne</cite>, Bernet-Danilot, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;« Essentialis » (<abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;11), <time>2003</time> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-912663-36-9</span>)</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;62 * Michel Weber, ''[https://www.academia.edu/19309831/Weber_Petite_philosophie_de_l_Art_Royal._Analyse_de_l_alchimie_franc-ma%C3%A7onne_2015 Petite philosophie de l’Art Royal.Analyse de l’alchimie franc-maçonne]'', Louvain-la-Neuve, Éditions Chromatika, 2015. === Bibliografia complementària === * Karl Abraham, <cite style="font-style:normal">« Critique de l'essai d'une présentation de la théorie psychanalytique de C. G. Jung »</cite>, dans <cite class="italique">Psychanalyse et culture</cite>, Payot, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;« Petite Bibliothèque Payot, Sciences de l'homme », <time>1966</time> <small style="line-height:1em;">([https://web.archive.org/web/20090210070330/http://megapsy.com/textes/abraham/biblio041.htm lire en ligne])</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;207-224<div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"><div class="bounce1"></div><div class="bounce2"></div><div class="bounce3"></div></div></div> * {{obratge|nom1=Dominique Bourdin|nom2=Sabina Lambertucci-Mann|títol=La Psychanalyse de Freud à aujourd'hui histoire, concepts, pratiques|colleccion=Théories|editor=Bréal|isbn=2749507464}} *{{article|autor=George-Florin Calian|títol=Alkimia Operativa and Alkimia Speculativa. Some Modern Controversies on the Historiography of Alchemy|volum=16|periodic=Annual of Medieval Studies at CEU|annada=2010| en ligne=https://archive.org/stream/AlkimiaOperativaAndAlkimiaSpeculativa.SomeModernControversiesOnThe/FlorinGeorgeCalian-AlkimiaOperativaAndAlkimiaSpeculativa.SomeModernControversiesOnTheHistoriographyOfAlchemy#page/n0/mode/2up}} * {{obratge|nom1=Geoffrey Cocks|títol=Psychotherapy in the Third Reich : the Göring Institute|editor=Transaction Publishers|annada=1997|isbn=9781560009047}} * {{obratge|nom1=Sigmund Freud|nom2=William McGuire|nom3=Carl Gustav Jung|nom4=Ralph Manheim|nom5=Alan McGlashan|títol=The Freud-Jung letters: the correspondence between Sigmund Freud and C.G. Jung|colleccion=Bollingen series|editor=Princeton University Press|annada=1994|volum=94|isbn=9780691036434}} * {{obratge|nom1=Sigmund Freud|ligam autor1=Sigmund Freud|nom2=Dalibor Frioux|responsabilitéat2=édit. critique|títol=L'Avenir d'une illusion|colleccion=La Philothèque|editor=Éditions Bréal|annada=2005|volum=23|isbn=9782749505596}} * {{obratge|nom1=Ernest Jones|ligam autor1=Ernest Jones|títol=La Vie et l'œuvre de Sigmund Freud|editor=Presses universitaires de France|luòc=Paris|annada=1961|tòme=I, II e III}} * {{obratge|nom1=Aryeh Maidenbaum|prenom2=Stephen A.|nom2=Martin|títol=Lingering shadows : Jungians, Freudians, and anti-semitism|an=1991|url=https://archive.org/details/lingeringshadows00maid|editor=Shambhala; 1st edition|luòc=Boston e Londres|annada=1991|isbn=978-0877736004}} * {{obratge|nom1=Jean-Luc Maxence|ligam autor1=Jean-Luc Maxence|títol=Jung et l'avenir de la Franc-maçonnerie|editor=Dervy|annada=2004|isbn=2844542646}}. * {{obratge|nom1=Jacques Le Rider|ligam autor1=Jacques Le Rider|títol=Révolution sur le divan|editor=Solin|annada=1988|isbn10=2-85376-063-4|isbn=9782853760638|oclc=19935679}} * {{obratge|nom1=Élisabeth Roudinesco|ligam autor1=Élisabeth Roudinesco|nom2=Michel Plon|títol=Dictionnaire de la psychanalyse|an=2000|url=https://archive.org/details/dictionnairedela0000roud|editor=Fayard|annada=1997|reimpression=2000|paginas totalas=1213|isbn=2-213-60424-X|lccn=00431048}} * <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="nom_auteur">Andrew Samuels</span>, <cite class="italique" lang="en">Jung and the Post-Jungians</cite>, Londres, Routledge and Kegan Paul, <time>1985</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;0-7100-9958-4 * {{obratge|id=Withers, 2003|nom1=Robert Withers|annada=2003|títol=Controversies in Analytical Psychology|editor=Psychology Press|isbn=9780415233057}} * {{obratge|nom1=Théodore Flournoy|títol=Des Indes à la planète Mars: étude sur un cas de somnambulisme avec glossolalie|editor=F. Alcan|annada=1900|oclc=12173517|url=http://openlibrary.org/books/OL20607342M/Des_Indes_à_la_planète_Mars_étude_sur_un_cas_de_somnambulisme_avec_glossolalie}} * Bruno Traversi (préf. Michel Cazenave, postface Baldine Saint Girons), ''Le Corps inconscient et l'Âme du monde selon C.G. Jung et W. Pauli'', France, L'Harmattan, coll. « Ouverture Philosophique », 2016, 266 p. <small>([[ISBN]] 2343085293)</small> {{ORDENA:Jung, Carl Gustav}} [[Categoria:Istòria de la psiquiatria]] [[Categoria:Filosòf soís]] [[Categoria:Escrivan e mètge]] [[Categoria:Naissença en 1875]] [[Categoria:Decès en 1961]] knm0ycb8xa4qvf34fkf249ajhlnu0no 0 167953 2507727 2439341 2026-08-27T19:12:46Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507727 wikitext text/x-wiki La '''musica country''', o '''country and western''' o simplament lo '''country''', es un genre musical popular qu'a per origina lo sud èst dels [[Estats Units]] al començament de las annadas 1920.<ref name="Peterson">{{cite book| author = Richard A. Peterson| title = Creating Country Music: Fabricating Authenticity| url = https://archive.org/details/creatingcountrym0000rich| date = 1999-12-15| publisher = University of Chicago Press| isbn = 978-0-226-66285-5| page = [https://archive.org/details/creatingcountrym0000rich/page/9 9] }}</ref> Sas raices son dins la [[musica folk|folk music]] (especialament la de la region de las [[Apalaches]]) e lo [[blues]]. [[Categoria:Musica country]] hpxim2l7h7syqsk6yzou3iyay278f2s 0 168357 2507807 2091549 2026-08-27T20:17:51Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507807 wikitext text/x-wiki {{Politikisto}} == Bibliografia == [[File:Waleed Al-Husseini interview.webm|thumb|[[Maryam Namazie]] interviews Al-Husseini about ''Blasphémateur'' (2016).]] *''Blasphémateur ! : les prisons d'Allah'', 2015, Grasset ({{ISBN|978-2-246-85461-6}}) **English translation: {{Cite book |last=Al-Husseini |first=Waleed |date=2017 |title=The Blasphemer: The Price I Paid for Rejecting Islam |url=https://archive.org/details/blasphemerpricei0000alhu |location=New York City |publisher=Skyhorse Publishing |isbn=9781628726756}} *''Une trahison française : Les collaborationnistes de l'islam radical devoilés'' ("A French Treason: The Collaborators of Radical Islam Unveiled"), 2017, Éditions Ring {{ISBN|979-1091447577}} == Nòtas e referéncias == [https://en.wikipedia.org/wiki/Waleed_Al-Husseini waleed alhusseini] {{Commonscat|Waleed Al-Husseini}} lqnub0qg9xfsaii9duihtp1f2ht2ppv 0 169058 2507810 2394006 2026-08-27T20:20:36Z InternetArchiveBot 43230 Add 3 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507810 wikitext text/x-wiki '''Thomas Carlyle''' (4 de decembre de 1795, 5 de febrier de 1881) èra un [[filosòf]], [[Satira|satirista]], ensagista, [[Traduccion|tranductor]], [[istorian]], [[matematician]] e professor escocés.<ref>"Thomas Carlyle" (bio), Dumfries-and-Galloway, 2008, webpage: [http://www.dumfries-and-galloway.co.uk/people/carlyle.htm dumfries-and-galloway.co.uk-carlyle]. </ref> Considerat coma un dels mai important comentator social de son epòca, faguèt de leissons dins sa vida que d'unas lausan l'epòca victoriana. Una d'aquestas conferéncias rebaton  son òbra celèbra ''[[On Heroes, Hero-Worship, and The Heroic in History]]'' ont explica que lo ròtle clau de l'istòria demora dins las accions del "[[Teoria del Grand Òme|Grand Òme]]", establissent que "l'istòria del mond ten sonque a la biografia del grand òme".<ref name="On Heroes">{{cite book|last=Carlyle|first=Thomas|title=On Heroes, Hero-worship, & the Heroic in History|url=https://books.google.mk/books?id=Czx0kvu-onIC&pg=PA34&dq=%22The+history+of+the+world+is+but+the+biography+of+great+men%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjf_6v5oN3YAhVHxaYKHelJDZQQ6AEILjAB#v=onepage&q=%22The%20history%20of%20the%20world%20is%20but%20the%20biography%20of%20great%20men%22&f=false|year=1841|page=34|place=New York|publisher=D. Appleton & Co.}}</ref> Coma istorian, son libre de 1837 ''[[The French Revolution: A History]]'' foguèt inspirat de l'òbra de [[Charles Dickens]] ''A Tale of Two Cities'' (1859) e demora popular fins ara. Lo ''[[Sartor Resartus]]'' de Carlyle (1836) es roman filosofic destacat. Coma grand polemista, Carlyle formulèt lo tèrme de "[[La sciéncia lugubra]]" epitèt per l'[[economia]].<ref>{{cite magazine|last=Carlyle|first=Thomas|year=1849|url=http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=inu.30000080778727;view=1up;seq=690|title=Occasional Discourse on the Negro Question|magazine=Fraser's Magazine for Town and Country|volume=40|page=672}}</ref> Tanben escriguèt los articles de l'''[[Edinburgh Encyclopædia]]'',<ref>For a complete list of Carlyle's works, see Sheperd, Richard Herne (1881). [https://archive.org/stream/bibliographyofca00shepuoft#page/n5/mode/2up ''The Bibliography of Carlyle.''] London: Elliot Scott.</ref> e son ''[[Occasional Discourse on the Negro Question]]'' (1849) demoran controversiats.<ref name="Du"> "Thomas Carlyle" (bio), Dumfries-and-Galloway, 2008, webpage: [http://www.dumfries-and-galloway.co.uk/people/carlyle.htm dumfries-and-galloway.co.uk-carlyle]. </ref> Un temps Crestian, Carlyle perdèt sa fe alara qu'èra a University of Edinburgh, adoptant mai tard una forma de [[deïsme]].<ref>"He believed there was a God in heaven, and that God's laws, or God's justice, reigned on earth". – Lang, Timothy (2006). ''The Victorians and the Stuart Heritage: Interpretations of a Discordant Past''. Cambridge University Press, p. 119 </ref> En [[Matematicas|matematica]], es conegut pel [[cercle de Carlyle]],<ref name="DeTemple">{{cite journal|last=DeTemple|first=Duane W.|title=Carlyle circles and Lemoine simplicity of polygon constructions|journal=The American Mathematical Monthly|date=Feb 1991|volume=98|issue=2|pages=97–208|url=http://apollonius.math.nthu.edu.tw/d1/ne01/jyt/linkjstor/regular/1.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151221113614/http://apollonius.math.nthu.edu.tw/d1/ne01/jyt/linkjstor/regular/1.pdf|accessdate=6 November 2011|doi=10.2307/2323939|archivedate=2015-12-21|deadurl=yes}}</ref> un metòde utilizat per las [[Equacion del segon gra|equacions del segon gra]] e pel desvolopament de la [[construccion amb règle e compàs]] pels [[Poligòn regular|poligòns regulars]]. == Jovença e influéncias == [[Fichièr:Thomas_Carlyle's_birthplace.jpg|esquèrra|vinheta|Ostal ont nasquèt Thomas Carlyle, Ecclefechan]] Carlyle nasquèt a [[Ecclefechan]] dins lo Dumfriesshire.Sos parents decidiguèron que seriá educat a la Annan Academy, Annan, ont foguèt tant brutalejat e secutat que ne partiguèt après tres annadas.<ref name="FF">{{cite web|url=http://marshall.thefreelibrary.com/English-Literature-For-Boys-And-Girls/82-1|title=Carlyle – The Sage of Chelsea|work=English Literature For Boys And Girls|publisher=Farlex Free Library|accessdate=19 September 2009}}</ref> Son paire èra membre de la Glèisa sediciosa Burgher<ref>"Among these humble, stern, earnest religionists of the Burgher phase of Dissent Thomas Carlyle was born." – Sloan, John MacGavin (1904). [https://archive.org/stream/carlylecountrywi00sloauoft#page/n9/mode/2up ''The Carlyle Country, with a Study of Carlyle's Life.''] London: Chapman & Hall, p. 40.</ref> Jovent, las cresenças fòrça [[Calvinisme|calvinistas]] de sa familha (e país) l'influencièron fòrça. Après èsser passat a l'[[Universitat d'Edinburgh]], Carlyle venguèt un professor de matematicas, d'en primièr a Annan puèi a [[Kirkcaldy]], ont venguèt fòrça amic del mistic [[Edward Irving]]. (Podent fat confusion, i a un autre [[Thomas Carlyle (jurista)|Thomas Carlyle]], nascut unas annadas mai tard, en relacion amb Irving mejans l'òbra amb la [[Glèisa catolica e apostolica]].<ref>"As a 'double-goer', perplexing strangers in foreign parts as well as at home, the 'Apostle' was occasionally an innocent, inadvertent nuisance to 'our Tom'." – Wilson, David Alec (1923). [https://archive.org/stream/carlyletillmarri00wilsuoft#page/n7/mode/2up ''Carlyle Till Marriage 1795 to 1826'']. London: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., pp. 42–43.</ref>) En 1819–1821, Carlyle tornèt a l'Universitat d'Edinburgh, ont es somés a una intensa crisi de fe e cresença, que li dona la font de ''[[Sartor Resartus]]'' ("Lo sartre detalhat o al menut"), que pel primièr còp portèt al public. Carlyle developèt de dolors estomacalas, benlèu d'ulcèrs gastrics, que las gardèt tota sa vida e benlèu la causa de sa reputacion de personalitat tòrta, rasonària e puslèu desagradabla. L'estil de sa pròsa, coneguda per èsser renosa a vegada fèra, conforta sa semblança iretja.<ref name="WA">{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/thomas-carlyle|title=Who2 Biography: Thomas Carlyle, Writer / Historian|year=2009|publisher=Answers.com|accessdate=19 September 2009}}</ref> [[Fichièr:Carlyle's_House_Ampton_Street.JPG|drecha|vinheta|Ostal de Carlyle 4 (ara 33) Ampton Street, Londres]] La pensasda de Carlyle es fòrça influenciada per l'[[idealisme alemand]], subretot per l'òbra de [[Johann Gottlieb Fichte]]. S'impausèt coma un expèrt de la literatura alemanda dins una seria d'asags pel ''[[Fraser's Magazine]]'', e traduguèt d'òbras alemandas, coma l'òbra de [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] ''[[Wilhelm Meister's Apprenticeship|Wilhelm Meisters Lehrjahre]]''. Tanben escriquèt una ''Vida de [[Friedrich von Schiller|Schiller]]'' (1825). En 1826, Thomas Carlyle se maridèt amb sa collèga l'intellectuala [[Jane Welsh Carlyle|Jane Baillie Welsh]], qu'encontrèt mejans Edmund Irving pendent sos estidis d'alemand. En 1827, postulèt per la Cadièra de Morala filosofica a l'universitat St Andrews mas foguèt pas nomenat.<ref>Nichol, John (1892). [https://archive.org/stream/thomascarlyle00nichuoft#page/n5/mode/2up ''Thomas Carlyle.''] London: Macmillan & Co., p. 49.</ref> Las proprietats de Jane conteniá un ostal a [[Craigenputtock]], una bòrda dins lo Dumfrieshire, Escòcia. Escriguèt sus sa vida a Craigenputtockr: "Segur que per i aver demorat e pensat jamai trobèri pel mond un luòc tan favorable." Alà Carlyle escriguèt un dels sieus mai destacats assags, e comencèt una longa amistat amb l'assagista American [[Ralph Waldo Emerson]]. En 1831, Carlyles mudèron a Londres, s'installèt d'en primièr dins un lotjament 4 (ara 33) Ampton Street, [[Kings Cross, London|Kings Cross]]. En 1834, mudèron 5 (ara 24) Cheyne Row, Chelsea, que venguèt lo musèu Carlyle. Alara èra conegut coma lo "Savi de Chelsea", e un membre del cercle literari que n'èran los assagistas [[James Henry Leigh Hunt|Leigh Hunt]] e [[John Stuart Mill]]. Aquí Carlyle escriguèt ''The French Revolution: A History'' (3 volums, 1837), un estudi istoric se concentrant sus l'opression dels paures en França e las orrors de la fola desfrenada. Aqueste libre venguèt leu al vam.{{citation needed|date=January 2017}} == Òbras == === Primièrs escrichs === En 1821, Carlyle abandonèt la profession de clèrgue per se concentrar sus sa vida d'escrivan. Sa primièra ficcion èra "Cruthers and Jonson", una dels  nombroses assags avortats per escruire un roman. Après son òbra de traduccion ''Wilhelm Meister's Apprenticeship'' de [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], ne venguèt a se fisar de la forma del roman realista e alara desvolopèt una forma novèla de ficcion. En mai de sos assags sus la literatura alemanda, se lancèt dins  de comentaris mai aviats sus la cultura modèrna dins sos influents assags ''Signs of the Times'' e'' Characteristics''.<ref name="daiches89">D. Daiches ed., ''Companion to Literature 1'' (London, 1965), p. 89.</ref> Mai tard, establís sa preferéncia absoluda preferéncia pel natural sus l'artificial: "Alara, coma avèm una poèsia artificiala, e premian pas que lo natural; alara tanben avèm una moralitat artificiala, una saviesa artificiala, una societat artificiala".<ref>Quoted in M. H. Abrams, ''The Mirror and the Lamp'' (Oxford, 1971), p. 217.</ref> Mai, a l'epòca escriguèt d'articles conciderant las vida e òbras de diferents poètas e òmes de letras, coma [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], [[Voltaire]] e [[Denis Diderot|Diderot]]. === ''Sartor Resartus'' === [[Fichièr:Craigenputtock_by_George_Moir.png|drecha|vinheta|Craigenputtock House, per George Moir, 1829]] Sa primièra gand òbra, ''Sartor Resartus'' ("Lo sartre detalhat") comencèt per una article sus 'la filosofia dels vestits', e aquò lo susprenguèt que ne faguèt venir un libre de bona talha. L'escriguèt en 1831 a son ostal (que sa femna Jane li donèt en eritatge), [[Craigenputtock]], e ensagèt de far un libre d'una mena novèla: al mèsme temps factual e ficcional, seriós e satiric, conjonctural e istoric. Ironicament, comentant d'esprel l'estructura formala alara qu'obliga lo legidor a confrontar lo problèma de la 'vertat'. ''Sartor Resartus'' foguèt d'en primièr publicat en fulheton dins ''Fraser's Magazine'' de 1833 a 1834. Lo quita tèxte presenta un editor sens nom ensajant de far conéisser al public britanic Diogenes Teufelsdröckh, un filosof aleman tactant del vestit, qu'es una creacion ficcionala de Carlyle. L'editor es pres d'admiracion, mas una granda partida es perduda per la filosofia extravanganta de Teufelsdröckh, de que l'editor tranduch de partidas causidas. Per far de sens a la folosofia de Teufelsdröckh, l'editor ensag de rebastir una bibliografia, mas amb sicces limitat. Sota las declaracions ridiculas en aparéncia, i a d'atacas picantats de l'[[Utilitarisme|utilitarianisme]] e lo mercantilisme de la societat Britanica. La biografia fragmentària de Teufelsdröckh que l'editor recobra d'una massa caotica de documents revela lo vitge esperitalitat del filosòf [Carlyle].<ref name="ousby828">I. Ousby (ed.), ''The Cambridge Guide to Literature in English'' (Cambridge, 1995), p. 828.</ref> Desvolopa un mespres per la condicion corronpuda de la vida modèrna. Contempla lo "Non per sempre" del rebut, ne ven al "Centre Indiferent", e fin finala acola l' "Òc per sempre". Aqueste viatge del deniament al desengatjament a la volença serà descrich coma una partida del despèrt  [[Existencialisme|existentialista]]. A causa de la natura enigmatica de ''Sartor Resartus'', es pas suprenent que venguèt al vam. Sa popularitat grantiguèt amb los ans venets, e foguèt publicat en libre Boston en 1836, amb una prefàcia [[Ralph Waldo Emerson]], influenciant lo desvolopament del [[Transcendentalisme]]. L'edicion anglesa seguèt en 1838. ==== Non e Òc per sempre ==== [[Fichièr:Water-colour_Sketch_of_Thomas_Carlyle.jpg|drecha|vinheta|Aquarella de Thomas Carlyle a 46 ans, per Samuel Laurence]] L'<nowiki/>''Everlasting Yea'' (Òc per sempre) es atal que Carlyle nomena dins son libre l'esperit de la fe en Dieu dins una actitud qu'exprima de biais clar, resolut, estable, e sens compromes l'antagonism al respècte de l'''Everlasting No ''(Non per sempre), e lo principi qu'i a pas gaire de fe en Dieu levat dins un tal antagonisme contra l'esperit opausat a Dieu.<ref>[[wikisource:The Nuttall Encyclopædia/E|"Everlasting Yea, The."]] In: ''The Nuttall Encyclopædia,'' Edited by the Reverend James Wood, 1907.</ref> L'''Everlasting No'' (Non per sempre) es lo nom que Carlyle utiliza per l'esperit de la desecresença en Dieu, subretot tal se manifesta d'esperse, o puslèu per ''Teufelsdröckh'', guerrejar conta el; l'esperit, que, coma encarnat dins lo Mefistofeles de [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], es sempre negant – ''der stets verneint'' – la realitat de la pensada divina, la persona, e la vida de l'umanitat, e a un cautiu plaser a se burlar de tot çò qu'es naut e nòble coma essent clòt e void. Dins ''Sartor Resartus,'' lo narrator se mòu del "Non per sempre" fins a l' "Òc per sempre," mas sonque mejans "Lo centre indiferent," una posicion d'agnosticisme e de destacament. Es solament après aver redusit los desirs e la certitud, mirant una mena d' "indiferéncia" bodista, que lo narrator realiza son afirmacion. Atal, es comparable a l' "acte de fe" de filosòf contemporanèu [[Søren Kierkegaard]] dins ''En Conclusion del postscripton non scientific.'' ==== Culte del Silenci e Lagui ==== Basat sul cristianisme descrich per Goethe coma "Silenci e Lagui", e "nòstra mai nauta religion, pel Filh de l'Òme", apond Carlyle, interpretant aquò coma, "i a pas de corona nòbla, plan usada o simplament usada, mas es una corona d'espina". Lo "Culte del Silenci" es atal que Carlyle nomena lo sacrat respècte per la restenguda de la paraula coma "la pensada venguda silenci se madura, … tenir sa lenga fins a que lo sens pausat en rèire comence a bolegar," una doctrina que fòrça coprenon mal, benlèu volontàriament, semblariá; lo silenci essent per el la quita matritz de que cada causa nais. === ''La revolucion francesa, una istòria'' === [[Fichièr:Monument_to_Thomas_Carlyle,_Kelvingrove_Park,_Glasgow.jpg|vinheta|Monument per Thomas Carlyle, a Kelvingrove Park, Glasgow]] En 1834, Carlyle mudèt de Londres a Craigenputtock e comencèt a evoluar en de celèbra companhiá. A Reialme Unit, lo succes de Carlyle èra assegurat per la publicacion de son libre en tres volums ''[[The French Revolution: A History]]'' (La revolucion francesa: una istòria) en 1837. Après que lo manuscrit acabat del primièr volum siá accidentelament brutlat per la serviciala del filosòf [[John Stuart Mill]], Carlyle escriguèt lo segond e tresen volums abans de tornar escriure lo primièr depuèi lo començament.<ref name="LL">{{cite web|url=http://www.criminalbrief.com/?p=8890|title=Thomas Carlyle|last=Lundin|first=Leigh|date=20 September 2009|work=Professional Works|publisher=Criminal Brief|accessdate=20 September 2009}}</ref> L'òbra resulta d'una novèla passion per l'escritura istorica. Dins una Euròpa cargada politicament cargada, emplida de las crentas e esperanças de la revolucion, le raconte de Carlyle sus las motivacions e pulsions qu'an espirat lo eveniments en França sembla fòrça pertinent. L'estil d'escritura al biais istoric insistís sus immediatetat de l'accion – utilizant lo temps present – e compren diferentas perspectivas suls eveniments cambiadisses.<ref>I. Ousby (ed.), ''The Cambridge Guide to Literature in English'' (Cambridge, 1995), p. 350.</ref> Per Carlyle, los eveniments caotics demandan que siá nomenats d' 'eròis' per prene lo contraròtle de las fòrças concurrentas e eruptivas de la societat. Sens negar l'importança de l'economia e las explicacions practicas dels eveniments, considerava aquestas fòrças coma 'esperitala' – los espers e aspiracions del pòble que prenon la forma d'idèas, e èran sovent sedimentadas dins d'ideologias ("formulas" o "ismes", coma los nomena el). Dins la vision de Carlyle, sols los individús dinamics pòdon mestrejar e dirigir aquestas energias espiritalas energies de biais eficaç: del moment que las 'formulas' ideologicas replaçan l'accion eroïca umana, la societat ven desumanizada.{{citeneeded|date=March 2018}} [[Charles Dickens]] utiliza l'òbra de Carlyle coma font segondària pels eveniments de la Revolucion francesa dins son roman ''A Tale of Two Cities'' (Un conte de duas ciutat).<ref>Marcus, David D. (1976). "The Carlylean Vision of 'Tales of Two Cities'," ''Studies in the Novel'' '''8''' (1), pp. 56–68.</ref> === ''Eròis e culte de l'eròi'' === Coma las opinions de fòrça pensaires de l'epòca, aquestas idèas influencièron lo desvelopament e l'arribada que siá del Socialisme o del Faissisme.<ref>Cumming, Mark (2004). [https://books.google.com/books?id=8Nvdx-4-CzoC&pg=PA223&dq=%22Carlyle+and+Hitler%22 ''The Carlyle encyclopedia'']. Fairleigh Dickinson University Press, p. 223 </ref> Carlyle camina cap a aquesta darrièra pensada pendent las annadas 1840s, provocant la rupture de fòrça vièlhs amics e aliats, coma Mill e, dins una mendre mesura, Emerson. Sa cresença dins l'impotança del líder eroïc in the importance of heroic encontra sa forma dins lo libre ''[[On Heroes, Hero-Worship, and The Heroic in History]]'', (Suls eròis, lo culte de l'eròi, e l'eroïc dins l'Istòria) ont compara un larg ventalh de diferents tipes d'eròis, coma [[Odin]], [[Maomet]], [[Oliver Cromwell]], [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]], [[William Shakespeare]], [[Dante Alighieri|Dante]], [[Samuel Johnson]], [[Jean-Jacques Rousseau]], [[Robert Burns]], [[John Knox]], e [[Martin Luther]].<ref>Delaura, David J. (1969). "Ishmael as Prophet: Heroes and Hero-Worship and the Self-Expressive Basis of Carlyle's Art," ''Texas Studies in Literature and Language'', Vol. 11, No. 1, pp. 705–732.</ref> Aquestas conferéncias de Carlyle son consideradas coma una formulacion davancièra e poderosa de la [[teoria del Grand Òme]]. [[Fichièr:Picture_of_Thomas_Carlyle.jpg|vinheta|Thomas Carlyle en 1854]] Lo libre se basa sus las conferéncias que donèt. ''The French Revolution'' faguèt venir Carlyle celèbre, mas pas gaire ric. Sos amics trabalhan a lo restablir li organizant de cicle de conferéncias publicas, coitant lo public e vendent de tiquet a una guinèa. Carlyle amava pas far de cenferéncias, mas se'n trobèt capable, e mai important aquò li balhèt l'argent necessari. Entre 1837 e 1840, Carlyle denèt quatre cicle de conferéncias. Lo subjècte final es "Eròis." De las nòtas preparatòrias de sas conferéncias, n'escriguèt son libre, reprodusent los efièchs particulars del discors parlat.<ref>{{Cite Americana|wstitle=Heroes and Hero-worship|year=1920}}</ref> * "Dins los libres se trapa l'alma de tot lo Temps Passat; la votz articulada ausible del Passat, alara que lo còrs e la substéncia materiala d'aqueste son ambedos avalits coma un sòmi." * "Un òme viu cresent quicòm; pas debatent e arguissent sus fòrça causas." * "Tot çò que l'umanitat faguèt, pensèt, ganhèt o foguèt: jai coma una sèrva magica dins las paginas dels libres." * "Çò que venèm depend de çò que se legís un còp que los professors n'an acabat amb nosaltres. L'universitat mai granda de tota es una colleccion de libres." * "L'òme patissent, verai, melhor deuriá consumar lo sieu fum; i a pas res de bon a far fum del moment qu'avètz pas fach de fuòc." * "L'adversitat es a vegada dura per l'òme; mas per un òme que pòt suportar la prosperitat, n'i a un centenat que suportaràn l'adversitat." * "Es pas çò que teni, mas çò que fau, es mon reialme." Carlyle es un dels fòrça rares filosòfs a aver passat la revolucion industriala tot gardant un vejaire non-materialista del mond. Lo libre inclusís de conferéncias amb per de subjècte anant del mond de la religion a la literatura o la politica. Los personatges causits per cada conferéncia son presentats per Carlyle coma d'exemple arquetipals d'individús que, segon lor camp d'activitat, an dramaticament impactat l'istòria d'un biais, pel ben o pel mal, e compren de figuras coma [[Dante Alighieri|Dante]] (poèta), [[Martin Luther|Luther]] (preire), e [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] (re).<ref>I. Ousby (ed.), ''The Cambridge Guide to Literature in English'' (Cambridge, 1995), p. 434.</ref>Lo quita [[Maomet]] ten sa plaça dins lo libre d'una conferéncia titulada "L'eròi coma profèta". Dins son òbra, Carlyle presenta Maomet coma un agent de reforma hegelian, insistís sus sa siceritat e comenta "cossí un sol òme d'esperel, poiriá soudar de tribús en guèrras e de bedoins vagants en una nacion civilizada en mens de doas decennias." Aquesta interpretacion foguèt largament citat pels erudits musulmans cercant un sosten occidental que Maomet èra un dels grands òmes de l'istòria.<ref>{{cite book|author=Kecia Ali|title=The Lives of Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-oWYBAAAQBAJ&pg=PA48|year=2014|publisher=Harvard UP|isbn=978-0-674-74448-6|page=48}}</ref>Carlyle sosten "Que los grands govèrnen e que lo autres los reveren," un vejaire que per el èra sostengut per una fe complèxa en l'istòria e al progres de l'evolucion. Las societats, coma los organismes, evoluisson amb l'istòria, prospèran un temps, mas inevitablament venon fèblas e morisson, fasent la place a una mai fòrta, de tipe diferent. Los eròis son aquestes aquestes qu'afirmisson aqueste procés de la vida, acceptant sa crudeltat coma necessària e donc bon. Per eles lo coratge es de vertut mai preciosa que l'amor; los eròis son de nobles, no pas de sants. L'eròi fonciona primièr coma un modèl a imitar pel autres, puèi coma un creator, fasent l'istòria aviar no pas enrè (l'istòria essent la biografia dels grands òmes). Carlyle foguèt un dels primièrs de sa generacion a reconéisser que la mòrt de Dieu d'esperela a pas res d'astruc, levat se l'òme interven e crea de valors novèlas per remplaçar las ancianas. Per Carlyle l'eròi deuriá venir l'objècte d'un culte, lo centre d'una religion novèla se proclamant a l'umanitat coma "lo miracle dels miracles... la sola divinitat que poiriam conéisser." Per la cresença de Carlyle, Bentley prepausa lo nom de vitalisme eroïc, tèrme comprenent a l'encòp una teoria politica, lo radicalisme aristocratic, e una metafisica, lo naturalism subrenatural. Los vitalistas eroïcs crentan que la tendéncias recentas a la democracia place al poder a de rufes, malducats, e immorals, alara que lo cresença en una fòrça transcendenta de la natura que se dirigís en dessús e en naut dona esper qu'aquesta fòrça dominatritz prevalariá al benefici del fòrt, intelligent, e nòble.<ref name="Bentley">Bentley, Eric. ''The Cult of the Superman''. Peter Smith, 1969.</ref> Nietzsche èra plan en accòrdi amb lo culte de l'eròi de Carlyle, transferrissent fòrça qualitiats de l'eròi a son concèpte de subreòme. Pensava que l'eròi deuriá èsser venerat, non pas pel ben que faguèt al pòble, mas simplament per admiracion de meravelhós. L'eròi d'esperse se justifica d'èsser grand coma un òme causit pel destin. Dins la lucha per la vida es un conquerent, venent mai fòrt mejans lo conflicte. L'eròi es pas vergonhós de sa fòrça; Puslèu que las vertuts cristiana de doçor, umilitat e compassion, respècta las beatituds del vitalism eroís: coratge, noblesa, ufan, e drech de governar. L'eslogan: "La bona vielha règla, lo plan simple, aqueste qu'a lo poder lo garde, e lo prenga qui pòt." Per Carlyle, l'eròi es a vegada similar a l'òme "magnanim" d'[[Aristòtel]] – un paersona que faguèt flòri dins lo sens mai complet. Pasmens, per Carlyle, al contra d'Aristòtel, lo mond es emplit de contradictions amb que l'eròi deu compausar. Totes los eròis serán imperfèctes. Los eroïsme ten dins lor energia creativa fàcia a las dificultats, pas cap dins lor perfeccion morala. Escarnir una tala persona per sos revèrs es la filosofia d'aquestes que cercan lo confòt dins lo mond convencional. Carlyle nomena aquò 'vailetisme', per l'expression 'pas cap d'òme es un eròi per son vailet.'<ref>Carlyle, Thomas (1869). ''On Heroes, Hero-Worship, & the Heroic in History''. London: Chapman and Hall, 301.</ref> === ''Lo Passat e lo Present'' === En 1843, publiquèt aqueste antidemocratic ''Past and Present'' (Lo Passat e lo Present), amb sa doctrina del trabalh ordonat.<ref name="daiches90">D. Daiches ed., ''Companion to Literature 1'' (London, 1965), p. 90.</ref> En que, l'atencion foguèt portada sus çò que nomenèt  "La condicion de l'Angaltèrra..L'Anglatèrra rebofa de riquesas...per satisfar totes los besonh umans; mas l'Anglatèrra morís d'inanicion".<ref>Quoted in E. Halevy, ''Victorian Years'' (London, 1961), p. 40.</ref> === Òbras de seguir === [[Fichièr:Mrs_Helen_Allingham_-_Thomas_Carlyle,_1795_-_1881._Historian_and_essayist_-_Google_Art_Project.jpg|vinheta|Pintura d'Helen Allingham (1879) de Carlyle]] totes sos libres aguèron una influéncia a l'epòca, subretot suls escrivans coma [[Charles Dickens]] e [[John Ruskin]]. Pasmens, après la [[Prima dels pòbles|Revolucions de 1848]] e las agitacions politicas al Reialme Unit, Carlyle publiquèt una collection d'assags titulats "[[Latter-Day Pamphlets]]" Pafelets sus jorn darrièr (1850) ont ataca la democracia coma un ideal social absurd, tot en condemnant lo lideratge ereditari aristocratic. Dos de sos assags, No. I: "Lo Temps present" and No. II: "Presons modèlas" que foguèt revisat per [[Karl Marx]] e [[Friedrich Engels]] en abril de 1850.<ref>"Reviews from the Neue Rheinische Zeitung Politish-Ökonomische Revue No. 4" contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 10'' (International Publishers: New York, 1978) pp. 301–310.</ref> Carlyle criticava lo lideratge ereditari aristocratic coma "endormida"; pasmens, criticava la democracia coma un nonsens, se burlant de l'idèa que l'objectiu verai poiriá èsser descobèrta per pesar los vòtes per l'aténher. Lo govèrn deuriá venir d'aquestes que son mai capables de liderar. Mas cossí los líders deurián èsser trobats, e cossè seguir son exemple, es quicòm que Carlyle podava pas (o volgava pas) dire clarament. Marx e Engels son en accòrdi amb Carlyle que fa la critica de l'aristocracia ereditària. Mas critiquèron lo plan de Carlyle d'utilzar la democracia per trobar lo "mai nòble" e los autres "Nòbles" devent formar lo governament per las personas "mai cablas"s.<ref>"Reviews from the Neue Rheinisch Zeitung Politisch-Ökonomische Revue No. 4" contained in the ''Collected Works of Karl Marx and Frederick Engels: Volume 10'', p. 306.</ref> [[Anthony Trollope]], el, considèra plan que dins aquestes Pamflets.<ref>Quoted in M. Sadleir, ''Trollope'' (London, 1945), p. 158.</ref> Un sègle mai tard, [[Northrop Frye]] parlava de la "pròsa de la colèra...ectoplame retoric" de Carlyle.<ref>N. Frye, ''Anatomy of Criticism'' (Princeton, 1971), pp. 21 and 325.</ref> [[Fichièr:Thomas_Carlyle_Vanity_Fair_22_October_1870.jpg|esquèrra|vinheta|Caricatura de Ape publicada dins ''Vanity Fair'' en 1870]] Dins los darrièrs escrichs, Carlyle cercava examinar las esscasenças del lideratge eroìc dins l'istòria. ''Letters and Speeches of Oliver Cromwell'' (letras e discors d'Oliver Cromwell, 1845) presentèt un imatge positiu de [[Oliver Cromwell|Cromwell]]: qualqun qu'assag de soudar las fòrças de reformas en conflicte per ara. Carlyle cerquèt de far dels mots de Cromwell vivent amb sos mots lo citant directament, puèi comentant lo sens d'aquestes mots dins lo contèxte treble de l'epòca. Encara un còp ensejava de far lo 'passat' 'present' per sos legidors: “es epic, sempre vivent”.<ref>Carlyle, quoted in G. M. Trevelyan, ''An Autobiography'' (London, 1949), p. 175.</ref> Son assag "Occasional Discourse on the Negro Question" (Discors de circonstància sus la question dels negres, 1849) suggerís ques l'esclavatge auriá jamai degut èsser abolit, o alara replaçat pel [[Sèrv|servatge]].{{citation needed|date=August 2014}} Se cal gardar sota òrdre, argís, e forçar lo pòble a trabalhar que, autrament seriá pigre e incapable: “Los negres de las Antilhas foguèron emancipatats e, en aparéncia, refusan de trabalhar”.<ref>Quoted in E. Halevy, ''Victorian Years'' (London, 1961), p. 257.</ref> Aquò, e lo sosten de Carlyle a la mesuras repressivas del Governaire Edward Eyre en Jamaïca pendent la rebellion de Morant Bay, mai tard l'isolèt de sos aliats liberals. Coma governaire de la Colonia, Eyre, per paur d'una sosmauta populara, subte reprimiguèt la rebellion, e fòrça païsans negres foguèron tuats. De centenat foetats. Tanben autorizèt l'execucion de George William Gordon, un membre de l'assemblada coloniala qu'èra supausat mestís supausat èsser implicat dins la rebellion. Aquestes eveniments fagèron gran controvèrsia en Grand Bretanha, e ne resultèt de demandas per que Eyre siá arrestats e jutjat pel murtre de Gordon. [[John Stuart Mill]] organzèt lo Comitat de  Jamaica, qu'exigís lo jutjament inclusissent d'intellectuals britanics celèbres (coma [[John Bright]], [[Charles Darwin]], [[Frederic Harrison]], [[Thomas Hughes]], [[Thomas Henry Huxley]], e [[Herbert Spencer]]). Carlyle organizèt un comitat rival de defensa e de sosten al Governaire Eyre per sa defensa, arguissent qu'Eyre agiguèt de biais decisiu per restablir l'òrdre.<ref>Hall, Catherine (2002). ''Civilising Subjects: Metropole and Colony in the English Imagination, 1830–1867''. University of Chicago Press, p. 25.</ref> Los sostens son [[John Ruskin]], [[Charles Kingsley]], [[Charles Dickens]], [[Alfred, Lord Tennyson|Alfred Tennyson]] e John Tyndall. Dos còps Eyre foguèt acusat de murtre, mas jamai de debanèron los processes. De vejaires similars foguèron exprimits dins ''Shooting Niagara, and After?'' (fusilhada en Niagara, e après?), escrich après que passèt lo Electoral Reform Act of 1867 ont "torna afirmar sa cresença dins un savi lideratge (e son pòble savi), son incredulitat dins la democracia e son òdi dels trabalhadors qu'èra pas autentic".<ref>Trella, D.J. (1992). "Carlyle's 'Shooting Niagara': The Writing and Revising of an Article and Pamphlet", ''Victorian Periodicals Review'' '''25''' (1), pp. 30–34.</ref> ==== ''Frederic lo Grand'' ==== [[Fichièr:Detail of F. M. Brown, "Work", showing Thomas Carlyle and F. D. Maurice.jpg|vinheta|Carlyle (esquèrra) presentat amb Frederick Maurice dins una pintura de Ford Madox Brown (1865)]] Sa darrièra òbra màger es la vida epica de [[Frederic II de Prússia|Frederic lo Grand]] (1858–1865). Carlyle assag de mostrar cossí un líder eroïc pòt fabregar un Estat, e ajuda a crear una novèla culture per una nacion. Per Carlyle, Frederic incarnat per la transicion dels ideals de las [[Sègle de las Luses|luses]] del sègle XVIII capa a ua novèla cultur modèrna d'un dinamisme esperital incarnat per l'Allenanha, sas pensadas e sa politica.  Lo libre es fòrça celèbre per son retrach viu, de segur parcial, de la batalha de Frederic, ont Carlyle comunica sa vision d'un caòs gaireben aclapant, mestrejat per un lideratge d'engenh. Carlyle aguèt du mal a escriure son libre amb Frederic, lo nomenant "Thirteen Years War" (La guèrra de trenta ans). Es qualificat entre autre, "La Cachavièlha," "Lo Minotaure," e "Lo Libre indicible"<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.futilitycloset.com/2018/07/15/peace-and-quiet-4/|title=Peace and Quiet|last=Ross|first=Greg|date=15 July 2018|website=[[Futility Closet]]|access-date=16 July 2018}}</ref>. En 1852, faguèt son primièr viatge en Allemanha per ne prene de material, visitar los luòcs de batalha de Frederic e notant lor topografia. Encara viatgèt en Allemanha per estudiar los camps de batalhas en Allemanha en 1858. L'òbra compren sièis volums; los dos primièrs volums foguèron publicat en 1858, lo tresen en 1862, lo quatren en 1864 e los dos darrièrs en 1865. Emerson la considerava coma "De luènh lo libre mai esperital que jamai foguèt escrich". James Russell Lowell remarquèt una errors, mas escriguèt: "Los personatges de fòrça istorians semblan a de monacas claufidas de bren, que tot lo contengut s'agota de cada trauc que la critia pòt esquiçar; mas aquestes de Carlyle son tan reals en comparson, que, los fissant, sagnan." L'obratge foguèt estudiats coma manual dins la acadèmias militaras.<ref>{{Cite Americana|wstitle=Frederick the Great|year=1920}}</ref><ref>{{Cite Americana|wstitle=Carlyle, Thomas|year=1920}}</ref> David Daiches, pasmens, mai tard concluguèt "perque son 'idèa' de Frederick es pas veraiament afortida perd de pròvas, son esfòrç mitopoeïc en partida aboca". L'esfòrç implicat dins l'escritura de libre fa damatge a Carlyle, que ne venguèt fòrça depressiu, e subjècte amb diferents mals benlèu psicosomatics. En 1853 escriguèt una letra a sa sòrre descrivent the construction de sa pichona atica sus son ostal a Chelsea, puslèu una pèça d'escrivant [[Isolacion acostica|insonorizada]]. Malaurosament, l'alandament faguèt "la pèça mai brusenta de l'ostal". La recepcion tebesa del libre contribuiguèt a la baissa de produccion literària de Carlyle. ==== Darrièras òbras ==== Los darrirèrs escrichs son mai sovent de corts assags, coma (l'infructuós) ''The Early Kings of Norway'', (Los primièrs reis de Norvègia)<ref>I. Ousby (ed.), ''The Cambridge Guide to Literature in English'' (Cambridge, 1995), p. 154.</ref>, ''An Essay on the Portraits of John Knox'' (Una assag sul retrach de John Knox) en 1875, volent mostrar que lo celèbre retrach de [[John Knox]] es pas qu'una pintura del prelat escocés. Èra ligat a l'interés de longas pels retrach istoric, qu'aviá ja provesit son projècte de fondar una gallariá nacionala de retrachs, concretisat per la creacion de la Galariá Nacionala dels Retrach a Londres e la Galariá Escocesa Nacionala dels retrachs. Foguèt elegit a l'American Academy of Arts and Sciences en 1878.<ref name="AAAS">{{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter C|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterC.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=23 September 2016}}</ref> == London Library == Carlyle foguèt lo cap instigator de la fondacion de la London Library en 1841.<ref>{{cite book|editor-last=Grindea|editor-first=Miron|editor-link=Miron Grindea|year=1978|title=The London Library|url=https://archive.org/details/londonlibrary0000unse|place=Ipswich|pages=[https://archive.org/details/londonlibrary0000unse/page/9 9]–13|publisher=Boydell Press/Adam Books|ISBN=0 85115 098 5}}</ref><ref>{{cite book|last=Wells|first=John|authorlink=John Wells (satirist)|year=1991|title=Rude Words: a discursive history of the London Library|url=https://archive.org/details/rudewordsdiscurs0000well|place=London|publisher=Macmillan|pages=[https://archive.org/details/rudewordsdiscurs0000well/page/12 12]–56|isbn=0333475194}}</ref> Èra frustrat per l'ofèrta de la British Museum Library, ont èra a vegada pas possible de trobar un sèti (l'obligant a se jocar sus las escalas), ont se planguèt del confinhament amb los collègas legidors, ont los libres èran impossibles de trapar, e ont trobèt de colleccions e panflets e d'autres materials al subjècte de la Revolucion francesa e la Guèrra civila anglesa pas catalogats coma cal. Subretot, desvelopèt una antipatiá contra lo bibliotecari, Anthony Panizzi, e critica, coma "respectable Sosbibliotecari", dins una nòta de bas de pagina dins un article publicat dins la Westminster Review.<ref>Wells (1991), pp. 26–31.</ref> La solucion de Carlyle, amb lo sosten de fòrça dels sieus amics, seriá de damandar la creacion d'una bibliotèca privada amb sobscripcion que se poiriá empruntar de libres. == Vida privada == [[Fichièr:Portrait_of_Carlyle_in_his_garden_at_Chelsea_(4671347).jpg|vinheta|Retrach de Carlyle dins son jardin a Chelsea]] [[Fichièr:Jane_Baillie_Carlyle_(née_Welsh)_by_Samuel_Laurence_detail.jpg|drecha|vinheta|Retrach de Jane Welsh Carlyle per Samuel Laurence, c.&#x2009;1852]] Carlyle aguèt fòrça romanças abans de se maridar amb Jane Welsh, una importanta figura literària d'esperela. De sas romança notablas i a Margaret Gordon, un escolan d'Edward Irving. Après aver encontrat Jane, s'enamorèt de [[Kitty Kirkpatrick]], la filha d'un oficier britanic e una princessa indiana. [[William Dalrymple (historian)|William Dalrymple]], autor de ''White Mughals'', suggerís que sos sentiment cambièron, mas mas escasenças socialas faguèron lo maridatge impossible, que Carlyle èra alara paure..<ref>Heffer, Simon (1995). ''Moral Desperado – A Life of Thomas Carlyle''. London: Weidenfeld & Nicolson, p. 48</ref> Thomas tanben una amistat amb l'escrivana [[Geraldine Jewsbury]] comencèt en 1840. Ongan Jewsbury was dintrèt dins un estat depressiu e experiementèt de dobte religiós. Escriguèt a Carlyle per l'orientar e lo mercejèt de sos assags ben escrichs. Fin finala Carlyle invitèt Jewsbury a Cheyne Row, ont Carlyle e Jane demoravan. Jewsbury e Jane benguèron alara plan amigas e Carlyle tanben ajudèt Jewsbury a dintrar sus l'empont literari anglés.<ref>{{cite book|last1=Howe|first1=Susanne|title=Geraldine Jewsbury, Her Life and Errors|url=https://archive.org/details/geraldinejewsbur0000susa|date=1935|publisher=George Allen & Unwin|location=London}}</ref> === Maridatge === Carlyle se maridèt amb Jane Welsh en 1826.<ref>Collis, John Stewart (1971). ''The Carlyles: A Biography of Thomas and Jane Carlyle''. London: Sidgwick & Jackson.</ref> Encontrèt Welsh mejans son amic e tutor Edward Irving, amb qui comencèt a aver un atrach romantic mutual (senon intima). Welsh èra lo subjècte del poèma graciós Leigh Hunt, "Jenny kiss'd Me".<ref>[http://www.poetryfoundation.org/bio/leigh-hunt ''Leigh Hunt, 1784–1859,''] Poetry Foundation.</ref> Lor maridatge venguèt un dels mai celèbres, plan documentat, e malastruc de las unions literàrias. Mai de 9000 letras entre Carlyle e son esposa figuèron publicada mostrant que l'afeccion del parelh per l'un l'autre amb de colèras frequentas. Carlyle pauc a pauc s'alunhèt de son esposa. Lo biograr de Carlyle, biographer James Anthony Froude publiquèt (de postum) son opinion que lo maridatge demorèt non consumat.<ref name="Froude">{{cite book|last=Froude|first=James|title=''My Relations with Carlyle''|year=1903|publisher=Charles Scribner's Sons|location=New York|url=https://archive.org/stream/myrelationswith00stepgoog#page/n8/mode/2up}}</ref> Pasmens s'èra ja invalida dempuèi d'ora, la mòrt subita de son esposa en 1866 èra inatenduda e capvirèt fòrça Tan esmogut Carlyle escriguèt son libre plan critica "Reminiscences of Jane Welsh Carlyle" (remenbrança de Jane Welsh Carlyle), publicat de postum.<ref name="Cumming2004">{{cite book|author=Mark Cumming|title=The Carlyle Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=8Nvdx-4-CzoC&pg=PA83|accessdate=19 March 2013|year=2004|publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press|isbn=978-0-8386-3792-0|pages=83–}}</ref> === La vida d'après === Carlyle foguèt namenat ''Lord Rector'' de l'Universitat d'Edinburgh. Tres setmanas après son discors inaugural, moriguèt Jane, e an partida se retirèt de son activat sociala. Aquestas darrièras annadas las passèt 24 Cheyne Row (ara n°5), Chelsea, London SW3<ref name="NT website">[https://web.archive.org/web/20081015103425/http://www.nationaltrust.org.uk/main/w-vh/w-visits/w-findaplace/w-carlyleshouse/ Carlyle's House.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015103425/http://www.nationaltrust.org.uk/main/w-vh/w-visits/w-findaplace/w-carlyleshouse/|date=15 October 2008}},</ref> mas sempre volgava tornar a Craigenputtock. === Mòrt === [[Fichièr:Picture_of_Carlyle's_Grave.jpg|vinheta|Tomba de Carlyle a Ecclefechan]] A la mòrt de Carlyle lo 5 de febrièr de 1881 a Londres, L'interament a [[Abadiá de Westminster]] foguèt ofèrt mas rebutat que de segur volgava èsser enterrat près de sos parents a Ecclefechan. Sos darrièrs mots son, "Donc, vaquí la mort. Plan!"<ref>Conrad, Barnaby (1961). ''Famous Last Words''. London: Alvin Redman, p. 21.</ref> === Biografia === Carlyle auriá preferit que pas cap de bibliografia siá escricha sus el, mas quand comprenguèt que son desir seriá pas respectat e que diferentas personas esperavan sa mòrt per ne publicar, donèt e provesiguèt a son amic James Anthony Froude fòrça documents sus el e son esposa. L'assag de Carlyle sus sa femna es contengut dins ''Reminiscences ''(remembres)'', ''publicat pauc après sa mòrt per Froude, que tanben publiquèt ''Letters and Memorials of Jane Welsh Carlyle'' (Letras e memòrias Jane Welsh Carlyle) anotatat pel quita Carlyle. ''Life of Carlyle'' (Vida de Carlyle) de Froude foguèt publicada entre 1882–84. La franquesa d'aqueste libre èra unausida al respècte dels estandards abituals de la bibliografias del sègle XIX.<ref>Dunn, Waldo Hilary (1930). ''Froude & Carlyle, a Study of the Froude-Carlyle Controversy''. London, Longmans, Green and Co.</ref> L'òbra de Froude foguèt atacada per la familha de Carlyle, sobretot lo nebòt, Alexander Carlyle<ref>Carlyle, Alexander & Sir James Crichton-Browne (1903). [https://archive.org/stream/nemesisoffrouder00carl#page/n7/mode/2up ''The Nemesis of Froude: A Rejoinder to James Anthony Froude's "My Melations with Carlyle"'']. New York and London: John Lane: The Bodley Head.</ref> e la neboda, Margaret Aitken Carlyle. Pasmens, la quita biografia in question èra en acòrdi amb las quitas conviccions de Carlyle que las mancas dels eròis podavan èsser discutidas, sens mermar sas realizacions. Froude, que foguèt designat pel quita Carlyle coma son futur biografe, èra plan fòrça conscient d'aquesta pensada. La defensa de Froude de sa decision, ''My Relations With Carlyle'' (Mas relacions amb Carlyle) foguèt publicada de postum en 1903, comprenent una novèla impression del testament de Carlyle de 1873, ont Carlyle bestira: "Un brèva biografia de ièu qu'en realitat auriá preferit que n'i aja pas." Pasmens, Carlyle dins lo testament se referís al mèsme temps e completament tornat al jutjament de Froude al subjècte, que "la decision deu èsser presa coma la mieuna."<ref>[https://archive.org/stream/myrelationswith00stepgoog#page/n82/mode/2up "Will and Codicil of Thomas Carlyle, Esq.,"] in ''My Relations with Carlyle.'' New York: Charles Scribner's Sons, p. 73.</ref> == Influéncia == [[Fichièr:Thomas_Carlyle_by_Sir_John_Everett_Millais,_1st_Bt.jpg|esquèrra|vinheta|Carlyle pintat per John Everett Millais. Froude escrich sus la pintura "dins las mans de Millais lo vièlh Carlyle se tengava sus la tela coma jamai l'ai vist dempuèi trenta ans. Lo secret interior dels trachs son estats evidentament preses. I aviá una semblaça que pas cap d'escultor, pas cap de fotograf aviá encara egalat o aprochat. Après, sai pas cossí, sembla s'escafar."]] Thomas Carlyle es remarcable a l'encòp per la continuacion de las vièlhas tradicions dels satiristas [[Tory]] del sègle XVIII en Anglatèrra e per aver fabregat un tradicion novèla critica de progrès de l'èra Victoriana.<ref>Holloway, John (1953). ''The Victorian Sage: Studies in Argument''. London: Macmillan; Landow, George (1986). ''Elegant Jeremiahs: The Sage from Carlyle to Mailer''. Ithaca, New York: Cornell University Press.</ref> ''Sartor Resartus'' se pòt veire coma un contunh de las satiras caotica scepticas de [[Jonathan Swift]] e Laurence Sterne e coma una enunciacion d'un novèl punt de vista de las valors. Carlyle es tanben important per ajudar a introduire lo romantisme alemand dins la literatura britanica. Pasmens se [[Samuel Taylor Coleridge]] introduguèt [[Friedrich von Schiller|Schiller]], los esfòrces de Carlyle en favor de Schiller e Goethe portaràn de fuchs. [[Fichièr:Whistler_James_Arrangement_in_Gray_and_Black_No2_1873.jpg|vinheta|''Arrangement in Grey and Black, No. 2: Portrait of Thomas Carlyle''. James McNeill Whistler, 1872–3. Òli sus tela, 171 x 143.5&nbsp;cm.]] La reputacion de las primièras òbras de Carlyle's early work demora granda al sègle XIX, mas declinèt al XX. Fòrça criticas del sègle identifica Carlyle coma una influéncia pel faissisme de del Nazisme. [[Ernst Cassirer]] arguís dins ''The Myth of the State'' (Lo mite de l'Estat) que l'eròi de l'òbra de Carlyle contribuiguèt a las idèas del sègle XX del lidertge politic que venguèt en partida l'ideologia politica faissista.<ref>Casirer, Ernest (1946). ''The Myth of the State.'' Yale: Yale University Press. See also Voegelin, Eric (2001). ''Selected Book Reviews''. The Collected Works of Eric Voegelin, Vol. XIII. Columbia: University of Missouri Press, pp. 156–158.</ref> ''Sartor Resartus'' foguèt recentament reconegut coma un cap d'òbra, anticipant fòrça idèas màger de la filosafia e los desvolopaments culturals, dempuèi l'existentialisme cap al oostmodernisme.<ref>Gravil, Richard (2007). ''Existentialism''. Humanities, p. 35; Böhnke, Dietmar (2004). ''Shades of Gray: Science Fiction, History and the Problem of Postmodernism in the Works of Alidair Gray''. Berlin: Galda & Wilch, p. 73; d'Haen, Theo & Pieter Vermeulen (2006). ''Cultural Identity and Postmodern Writing''. Amsterdam: Editions Rodopi, p. 141.</ref> Foguèt arguit qu'aquesta critica de las formulas ideologicas dins ''The French Revolution'' dona un bon compte rendut de cossí las culturas revolucionàrias torna en dogmatisme repressiu. Essencialament [[Romantisme|Romantic]], Carlyle assag de reconciliar la afeccion romanticas de sentiments e la libertat amb un respècte dels fachs istorics e politics. Fòrça penson qu'èra sempre mai ligat a la quita idèa de la luta eroïca que per l'objectiu especific de la luta quina que siá. Pasmens, la pensada de Carlyle de contunh utilizat dins l'umanitat de l'eròi, o Grand Òme, comença de breu a la fin de son assag sus [[Maomet]] (dins ''On Heroes, Hero Worship & the Heroic in History''), ont conclutz que: “lo Grand Òme èra sempre coma un lamp venent del Cèl; lo rèste de l'òme l'esperava coma l'essencia, puèi s'afogan ensemble."<ref>Carlyle, Thomas (1840). ''On Heroes, Hero-worship and the Heroic in History''. London: Chapman and Hall, p. 90.</ref> == Òbras == * (1829) ''Signs of the Times''. [http://www.victorianweb.org/authors/carlyle/signs1.html The Victorian Web] * (1833–34) ''Sartor Resartus''. [[gutenberg:1051|Project Gutenberg]] * (1837) ''The French Revolution: A History''. [[gutenberg:1301|Project Gutenberg]] * (1840) ''[[Cartisme|Chartism]]''. [https://books.google.com/books?hl=en&id=Z5oQAAAAYAAJ&dq=thomas+carlyle+chartism&printsec=frontcover&source=web&ots=hvNQ7gASM4&sig=Syb1fQgEwC4tWfQs8AWzkDqXz50&sa=X&oi=book_result&resnum=2&ct=result Google Books] * (1841) ''On Heroes, Hero-Worship, and The Heroic in History''. [[gutenberg:1091|Project Gutenberg]] * (1843) ''Past and Present''. [[gutenberg:13534|Project Gutenberg]] * (1845) ''Oliver Cromwell's Letters and Speeches, with Elucidations'', ed. Thomas Carlyle, 3 vol. (often reprinted).<ref>Morrill, John (1990). "Textualizing and Contextualizing Cromwell," ''Historical Journal'' '''33''' (3), pp. 629–639. Examines the Abbott and Carlyle edit.</ref> [https://web.archive.org/web/20061102174139/http://www.gasl.org/refbib/Carlyle__Cromwell.pdf Online version]. [https://web.archive.org/web/20120626133951/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=98993729 Another online version]. * (1849) "Occasional Discourse on the Negro Question", ''Fraser's Magazine'' (anonymous), [[wikisource:Occasional Discourse on the Negro Question|Online text]] * (1850) ''Latter-Day Pamphlets''. [[gutenberg:1140|Project Gutenberg]] * (1851) ''The Life of John Sterling''. [[gutenberg:1085|Project Gutenberg]] * (1858) ''History of Friedrich II of Prussia''. [http://www-2.cs.cmu.edu/~spok/metabook/fgreat.html Index to Project Gutenberg texts] * (1867) ''Shooting Niagara: and After''. [https://web.archive.org/web/20131107142548/http://www.efm.bris.ac.uk/het/carlyle/shooting.htm Online Text] * (1875) ''The Early Kings of Norway''. [http://www.gutenberg.org/files/1932/1932-h/1932-h.htm#link2HCH0015 Project Gutenberg] * (1882) ''Reminiscences of my Irish Journey in 1849''. [https://web.archive.org/web/20181011230541/http://www.irishhistorylinks.net/Historical_Documents/Carlyle_1849.html Online text] * (1892) "Lectures on the History of Literature" Publicat dins "Collected Works" de Carlyle: Edicions non autorized sus la bibliografia: * "Thomas' Carlyle's Ausgewählte Schriften", 1855–56, Leipzig. Translations by A. Kretzschmar. Abandoned after 6 vols. Edicions autorized sus la bibliografia: * Uniform edition, Chapman and Hall, 16 vols, 1857–58. * Library edition, Chapman and Hall, 34 vols (30 vols 1869–71, 3 additional vols added 1871 and one more 1875). The most lavish lifetime edition, it sold for 6 to 9 shillings per volume (or £15 the set) * People's edition, Chapman and Hall, 39 vols (37 vols 1871–74, with 2 extra volumes added in 1874 and 1878). Carlyle insisted the price be kept to 2 shillings per volume. * Cabinet edition, Chapman and Hall, 37 vols in 18, 1874 (printed from the plates of the People's Edition) Edicions postumas: * Centennial edition, Chapman and Hall, 30 vol, 1896–99 (with reprints to at least 1907). Introductions by Henry Duff Traill. The text is based on the People's edition, and it is used by many scholars as the standard edition of Caryle's works. * Norman and Charlotte Strouse edition (originally the California Carlyle edition), University of California Press, 1993–2006. Only 4 volumes were issued: "On Heroes" (1993), "Sartor Resartus" (2000), "Historical Essays" (2003) and "Past and Present" (2006). Despite being incomplete, it is the only critical edition of (some of) Carlyle's works. == Vejatz tanben == * [[Max Weber]] e son autoritat carismatica * [[Subreòme]] == Nòtas == {{Reflist|30em}} == Bibliografia == * Chandler, Alice (1998). "Carlyle and the Medievalism of the North." In: ''Medievalism in the Modern World. Essays in Honour of Leslie J. Workman''. Ed. Richard Utz and Tom Shippey. Turnhout: Brepols, pp.&nbsp;173–91. * Ikeler, A. A. (1972). ''Puritan Temper and Transcendental Faith. Carlyle's Literary Vision''. Columbus, OH: Ohio State University Press. * MacDougall, Hugh A. (1982). ''Racial Myth in English History: Trojans, Teutons, and Anglo-Saxons''. Montreal: Harvest House & University Press of New England. * Roe, Frederick William (1921). [https://archive.org/stream/socialphilosophy00roef#page/n3/mode/2up ''The Social Philosophy of Carlyle and Ruskin'']. New York: Harcourt, Brace & Company. * Waring, Walter (1978). ''Thomas Carlyle''. Boston: Twayne Publishers. [[Categoria:Naissença en 1795]] [[Categoria:Decès en 1881]] hao4n2pdlhvrj1qxtywof5jpmel5ve3 0 169113 2507698 2288145 2026-08-27T18:52:23Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507698 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Rushdie2008.jpg|vinheta|Salman Rushdie, 2008]] '''''Los Versets satanics''''' (anglés: '''''The Satanic Verses''es''') lo quatren roman de [[Salman Rushdie]], publicat en 1988 e inspirat en partida per la vida de [[Maomet]], lo profèta de l'[[Islam]]. Coma dins sos libres precedents, Rushdie utiliza lo [[realisme magic]] e fa de ligams amb d'eveniments e personas contemporanèas per crear sos personatges. Lo títol fa referéncia al versets satanics, un grop de tèxtes de l'[[Alcoran]] que tracta de tres divesas paganas de la Mèca: [[Al Lat]], [[Al ʿUzzā|Uzza]], e [[Manat]].<ref name="Erickson">{{cite book|title=Islam and Postcolonial Narrative|url=https://archive.org/details/islampostcolonia0000eric|author=John D. Erickson|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=1998}}</ref> Una partida de l'istòria al subjècte dels "versets satanics" se basa suls dichs dels istorians [[al-Waqidi]] e [[Tabari|al-Tabari]]. Al Reialme Unit, ''Los Versets Satanics'' foguèt plan recebuts que foguèt primiat en 1988 del Booker Prize e del Whitbread Awardr. Pasmens, [[Controvèsia dels Versets satanics|faguèt granda controvèsia]] que los musulmans l'acusèraon de [[blasfèmi]] contra lor fe. L'otratge contra los musulmans perovoquèt una ''[[Fatwā|fatwa]]'' cridada a la mòrt de Rushdie per [[Ayatollah]] [[Ruhollah Khomeini]], alara Líder suprèma d'Iran, lo 14 de febrièr de 1989. Fracassèron diferents assags d'assassinat de Rushdie, qu'èra plaçat jos la proteccion de la polícia del govèrn del RU, e d'atacas contra diferentas personas en ligam coma lo tranductor [[Hitoshi Igarashi]]. Lo libre foguèt bandit en [[Índia]] per discors d'asirança dirigit contra un grop religiós especific.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-25/india/30662344_1_import-ban-book-satanic-verses|author=Manoj Mitta|newspaper=[[The Times Of India]]|title=Reading ‘Satanic Verses' legal|date=25 January 2012|accessdate=24 October 2013}}</ref><ref name="YouCant">{{cite news|last=Suroor|first=Hasan|title=You can't read this book|url=http://www.thehindu.com/books/you-cant-read-this-book/article2953626.ece|accessdate=7 August 2013|newspaper=[[The Hindu]]|date=3 March 2012}}</ref> == Intriga == ''Los Versets Satanics'' consistís en un [[raconte encastre]], utilizant d'elements de [[realisme magic]], entrecrozat amb una seriá de sosintrigas que son contadas coma las experiéncias de visions d'un sòmi per un dels protagonistas. Lo raconte encastre, coma fòrça istòrias de Rushdie, implica d'indian expatriats dins l'Anglatèrra contemporanèa. Los dos protagonistas, Gibreel Farishta e Saladin Chamcha, son dos actors d'origina musulmana indiana. Farishta es una superestella de Bollywood especializat per jogar de divinitats indoas. (Lo personatge es en partit basat suls las estella de cinema [[Amitabh Bachchan]] e [[N. T. Rama Rao]].)<ref>{{cite web|url=http://www.wsu.edu/~brians/anglophone/satanic_verses/intro.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20001120080400/http://www.wsu.edu/~brians/anglophone/satanic_verses/intro.html|dead-url=yes|archive-date=20 November 2000|title=Notes for Salman Rushdie: The Satanic Verses|publisher=|accessdate=5 August 2015}}</ref> Chamcha es un emigrant que rompèt amb son identitat indiana e trabalha coma artista de [[votz off]] en Anglatèrra. Al començament del roman, los dos son preses dins un desviament d'un avion anant d'Índia cap en Grand Bretanha<ref>{{Cite book|title=Between categories, beyond boundaries: Arte, ciudad e identidad|last=Patrascu|first=Ecaterina|publisher=Libargo|year=2013|isbn=978-84-938812-9-0|location=Granada|pages=100-111|chapter=Voices of the «Dream-Vilayet» – The Image of London in The Satanic Verses}}</ref>. L'avion explosa sus la [[Marga (mar)|Marga]], mas los dos son per magia salvats. dins una miraculosa transformacion, Farishta pren la personalitat of the arcèngel Gabrièl e Chamcha aquesta del diable. Chamcha es arrestat e patís de voléncias policièras qu'es suspectat d'èsser un immigrant illegal. La transformacion de Farishta pòt en partit èsser legit a un nivèl realist coma read un simptòma del protagonista manifestant [[esquizofrenia]]. Los dos personatges penan a reconstituir lor vida. Farishta cerca e tròba son amor perdut, l'alpinista anglés Allie Cone, mas los relacion s'atuda a causa de sa malautiá mentala. Chamcha, avent miraculosament recobrat sa forma umana, vol prene son revenge sus Farishta per l'aver abandonat après lor casuda comuna de l'avion desviat. Lo realiza utilizant la gelosiá patologica de Farishta per destruire la relacion amb Allie. Dins un autre moment de crisi, Farishta realiza çò que Chamcha aviá fach, mas li perdona e quitament li salva la vida. Los dos tornan en Índia. Farishta saca Allie dins una autra granda crisi de gelosiá e se suicida. Chamcha, qu'aviá obtengut lo perdon de Farishta e la reconciliacion amb son paire e tanben son identitat indiana, decida de demorar en Índia. === Sequéncias de sòmi === Incorporat dins aquesta istòria i a una seriá de visions narrativas de sòmis semimagics, atribuit a la ment de Farishta. Son ligats entre eles per de detalhs tematics e tanben per de motius comuns coma la revelacion divina, la fe religiosa e fanaticism, e lo dobte Una d'aquestas sequéncias conten fòrça dels elements que foguèron criticats coma ofensant pels musulmans. Es un novèl raconte transformant de la vida de [[Maomet]] (nomenat "Mahound" o "lo Messatgièr" dins lo roman) a La [[La Mèca|Mèca]] ("Jahiliyyah"). En son centre i a l'episòdi dels dichs versets satanics, ont lo profèta d'en primièr proclama una revelacion en favor de las vièlhas divinitats [[Politeïsme|politeïstas]], mai tard i renóncia coma essent una error introducha pel diable. I a tanben dos opausants al "Messatgièr": una preiressa pagana demonica, Hind bint Utbah, e un poèta sceptic irreverenciós e satiric, Baal. Quand lo profèta torna a la ciutat en trionf, Baal s'amaga dins un bordèl sosteranh, ont la prostituidas prenon lo nom de las esposas del profèta. Mai, un del companh del profèta pretend que el, dobtant de l'autenticitat del "Messatgièrs," subtilament modifiquèt de partida de l'[[Alcoran]] tal coma li avián estat dictat. La segonda sequéncia conta l'istòria de Ayesha, una païsana indiana que pretend aver recebut de revelacions de l'Arcàngel Gibreel. Insita sa comunautat vilatgesa de partir per un peregrinatge a pè cap a La Mèca, pretendent que seriá capable de caminar sus la [[Mar d'Arabia]]. Lo pelegrinatge s'acaba dins un trescòl catastrofic que los cresents totes caminan dins l'aiga e desaperisson, d'entre los testimònis trebolants d'observaires sul fach de saber se simplament se neguèron o s'èran capables miraculosament de passar la mar. Una tresena partida de sequéncia somiada presenta  third dream sequence presents la figura d'un líder expatriat fanatic, l' "Imam", dins l'encastre de la fin del sègle XX. Aquesta figura es una allusion transparenta a la vida de [[Ruhollah Khomeini]] dins un exili Parisian, mas es tanben ligat per de diferents motius naratius de la figura de "Mesatgièr". == Critica literària e analisi == Dins l'ensemble, lo libre foguèt recebut favorablament per las criticas literàrias. Dins un volum critica de 2003 sus la carrièra de Rushdie, lo critica influent Harold Bloom qualifica ''Los Versets Satanics'' "mai granada capitada estetica de Rushdie".<ref name="Bloom">{{cite book|title=Introduction to Bloom's Modern Critical Views: Salman Rushdie|author=Harold Bloom|publisher=Chelsea House Publishers|year=2003}}</ref> Timothy Brennan nomena l'òbra "Lo roman mai ambiciós jamai publicat tractant de l'experiéncia migratòria en Grand Bratanha" que capta la desorientacion onirica dels immigrants e dels procediments d' "union-per-ibrididacion". Lo libre es considerat coma un "estudi fundamental de l'alienacion."<ref name="Netton">{{cite book|title=Text and Trauma: An East-West Primer|author=Ian Richard Netton|year=1996|publisher=Routledge Curzon|location=Richmond, UK}}</ref> Muhammd Mashuq ibn Ally escriguèt "''Los Versets Satanics'' tracta de l'identitat, l'alienacion, lo desraiçament, la brutalitat, lo compromés, e la conformitat. Aquestes concèptes los afrontan totes los migrants, disillusionat per las ambedoas culturas: aquesta que'n son e aquesta que s'i jonhan. Pasmens savent que pòdon pas viure dins l'anonimat, fa la naveta entre ambedoas. ''Los Versets Satanics'' es un rebat del dilemmas de l'author." L'obratge es una "raconte surrealista, de la crisi d'identitat persistenta del sieu quita author." Ally declara que lo libre revèla fin finala que l'autor es "la victima del [[colonialisme]] britanic de sègle XIX." Lo quita Rushdie confirma aquesta interpretation de son libre, disent que s'agissiá pas d'islam, "mas de la migracion, la [[metamorfòsi]], destriament de se, amor, mòrt, Londres e [[Bombai]]." Tanben declarèt "Es un roman que conten una critica del [[materialisme]] occidental. Lo ton es comic." Après la controvèrsia dels ''Versets Satanics'', d'erudits familièrs del libre e de l'òbra de Rushdie , coma M. D. Fletcher, jutgèron la reaccion ironica. Fletcher escriuèt "Es benlèu ironic que d'una de las expressions màger de l'ostilitat contra Rushdie ven d'aquestes per qui (dins un sens) escriguèt."<ref name="Fletcher">{{cite book|title=Reading Rushdie: Perspectives on the Fiction of Salman Rushdie|author=M. D. Fletcher|publisher=Rodopi B.V, Amsterdam|year=1994}}</ref> Dich que las manifestacions de controvèrcia en Granda Bretanha "incarnava una colèra descobrissent una partida de las frustracions de l'experiéncia del migrant e mai sovent rebat mai sovent los fracasses de l'integracion multiculturala, dos tèmas significatius de Rushdie. Es clar que, los centres d'interés de Rushdie inclusisson d'exploracions sus cossí la migration enfòrça la consciéncia que las percepcions de las realitat es relativa e fragila, e sus la nature de la fe religiosa e la revelacion, sens parlar de la manipulacion politica de la religion. Las ipitèsis de Rushdie sus l'importança de la literatura s'aparenta d'un biais a la valor literala accordada a l'escrich dins la tradicion islamica. Mas Rushdie sembla aver assumat que diferentas comunautats e cultura parteja un cèrt gra de fondament moral sus que se fonda sul dialòg, e es benlèu per aquesta rason que sosestimèt l'implacabla natura de l'ostilitat evocada pels ''Versets Satanics'', quitament se un tèma màger de roman es la natura dangierosa dels sistèmas de cresença tancats e absolutistas." Las ingluéncias de Rushdie interessant de longas los cercaires examinant l'òbra. Segon W. J. Weatherby, las infléncias dels ''Versets satanics'' son [[James Joyce]], [[Italo Calvino]], [[Franz Kafka]], [[Frank Herbert]], [[Thomas Pynchon]], [[Mervyn Peake]], [[Gabriel García Márquez]], [[Jean-Luc Godard]], [[J. G. Ballard]] and [[William S. Burroughs]].<ref>Weatherby, W. J. ''Salman Rushdie: Sentenced to Death''. New York: Carroll & Graf Publishers Inc., 1990, p. 126.</ref> [[Angela Carter]] escriu que lo roman conten d' "invencions coma la vila de Jahilia, 'bastida entièramant sul sable,' que fa una clinhada a Calvino e una guinhada a Frank Herbert".<ref>Carter, Angela, in Appignanesi, Lisa and Maitland, Sara (eds). ''The Rushdie File''. London: Fourth Estate, 1989, p. 11.</ref> L'analisi de [[Srinivas Aravamudan]] dels ''Versets Satanics'' soslinha la natura de l'òbra e estima qu'alara que ''[[Los Mainats de Miejanuèit|Los Mainats de Mièjanuèch]]'' pòt paréisser mai "epoèia comica", "es clar que las òbras son fòrça satiricas" dins la mèsma vena de la satira pòstmodèrna inventada per [[Joseph Heller]] dins ''[[Catch-22]]''. ''Los Versets Satanics'' contunhan d'expausar lo penjal de Rushdie per l'organizacion de son trabalh sus las d'istòrias parallelas. Dins lo libre "i d'istòrias parallels màger, alternant de sequéncias de sòmi e de realitat, ligadas entre elas per la recuréncia dels noms dels personatges de cadunas; aquò balha d'intertèxtes dins acada roman que rebat sus las autras istòrias." ''Los Versets Satanics'' tanben mòstran de Rushdie sa practica abituala per utilizar d'allusions per invocar de ligams claus. Amb aqueste libre fa referéncia a tot dempuèi la mitologa cap a las "cracas invocant la cultura populara recenta". == Controvèrsia == Lo roman provoquèt una granda controvèrsia dins la cumautat musulmana que d'unes membres creson qu'i a de referéncias blasfematòrias. L'acusèron d'aver abusat de sa [[libertat d'expression]].<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Abdolkarim_Soroush Abdolkarim Soroush]'s speech in the USA, November 2002, Farsi Text, has been published in [http://www.drsoroush.com/PDF/F-CMB-13820100-Freedom_of_Speech.pdf Aftab monthly magazine in April 2003]</ref> Amb la controvèrsia avançant, l'importcion de libre foguèt interdida en Índia<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-25/india/30662344_1_import-ban-book-satanic-verses|newspaper=The Times of India|title=Reading 'Satanic Verses' legal|date=25 January 2012}}</ref> e foguèt brutlat en public burned al Reialme Unit. === Fatwa === Al mièg de febrièr de 1989, seguèt de violentas insurreccions contra lo libre al Paquistan, l'Ayatollah Ruhollah Khomeini, alara Líder supèma d'Iran e un erudit [[Chiisme|Chiita]], realizèron una [[fatwa]] cridant a la mòrt de Rushdie e de sos editors,<ref>{{cite news|title=Ayatollah sentences author to death|publisher=BBC|date=14 February 1989|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/14/newsid_2541000/2541149.stm|accessdate=29 December 2008}}</ref> e crida los musulmans de los demonciar se pòdon pas lo tuar d'espereles. Alara que lo govèrn conservator britanic de [[Margaret Thatcher]] dona a Rushdie una proteccion policièra 24 oras per jorn, fòrça politicians de cada tendéncia èran ostil a l'autor.<ref>[https://books.google.com/books?id=sEsqAQAAMAAJ&dq=No+Such+Thing+as+Society+by+Andy+McSmith&focus=searchwithinvolume&q=%22outstanding+villain%22+ ''No Such Thing as Society''], Andy McSmith, Constable 2011, page 96 </ref> Lo jornalista [[Christopher Hitchens]] fin finala defendèt Rushdie e exortèt las criticas per condemnar la violéncia de la fatwa puslèu que de blaimar lo roman o l'autor. Hitchens aviá comprés que la fatwa anava èsser lo còp d'aviada de la guèrra culturala contra la libertat.<ref>Christopher Hitchens. [http://www.vanityfair.com/politics/features/2009/02/hitchens200902 Assassins of the Mind]. ''Vanity Fair'', February 2009.</ref> Malgrat un assag de consilacion per l'Iran en 1998, e la desclaracion de  Rushdie qu'arestariá de viure amagat, l'agéncia de premsa iraniana raportèt en 2006 que la fatwa contunharà a èsser en plaça de biais permanent que las fatwas pòdon èsser anilladas pas que per aqueste que la lancèt, e que Khomeini es mòrt.<ref name="fatwacont">{{cite news|title=Iran says Rushdie fatwa still stands|publisher=Iran Focus|date=14 February 2006|url=http://www.iranfocus.com/modules/news/article.php?storyid=5768|accessdate=22 January 2007}}</ref> === Violéncia, assassinats e assag de nòser === Sota proteccion policièra, Rushdie escapèt a d'atacas fisicas, mas d'autres associats dins son libre patiguèron d'atacas violentas. [[Hitoshi Igarashi]], son taductor Japanés, foguèt escotelat a mòrt l'11 de julhet de 1991. Ettore Capriolo, lo traductor Italian, foguèt seriosament ferrit escotelat a [[Milan]] lo 3 de julhet de 1991.<ref name="lhelm">{{cite news|last=Helm|first=Leslie|title=Translator of 'Satanic Verses' Slain|url=http://articles.latimes.com/1991-07-13/news/mn-1822_1_satanic-verses|accessdate=11 February 2013|newspaper=Los Angeles Times|date=13 July 1991}}</ref> William Nygaard, a l'editor en Norvègia, se li tirèt tres còps dins un assag d'assassinat a Oslo en Octobre de 1993, mas subrevisquèt. Aziz Nesin, lo traductor en turc, seriáestat la cible del chaple de Sivas lo 2 de julhet de 1993 fasent 37 mòrts.<ref name="Puddington">[https://web.archive.org/web/20070715021052/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/FOP2006cartoonessay.pdf Freedom of Expression after the “Cartoon Wars”] By Arch Puddington, Freedom House, 2006</ref> En Setembre de 2012, Rushdie exprimiguèt de dobtes que ''Los Versets Satanics'' poirián èsser publicat uèi a causa del climatde "paur e nerviositat".<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-19600879|title=Salman Rushdie: Satanic Verses 'would not be published today'|work=BBC News|publisher=BBC|date=17 September 2012|accessdate=17 September 2012}}</ref> en març de 2016, ''PEN America'' reportèt que la prima de la fatwa sus Rushdie pugèt a $600,000 (540000€). Lo primièr mèdia iranian abondent la soma de $2.8m.<ref>[https://www.theguardian.com/books/2016/mar/02/pen-condemns-renewed-fatwa-on-salman-rushdie-satanic-verses PEN condemns increased fatwa bounty on Salman Rushdie], ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_Guardian The Guardian]'', 2 March 2016</ref> Es responsa, l'adèmia suècia, donat lo prèmi Nobel d eliteratura, denoncièt la senténcia de mòrt e la nomenèt "una violacion de la libertat d'expression." Foguèt lo primièr còp que comentèt suls subjècte depuèi sa publicacion.<ref>[http://www.thelocal.se/20160324/swedish-nobel-panel-slams-rushdie-death-threats Nobel panel slams Rushdie death threats], [//en.wikipedia.org/wiki/The_Local The Local], 24 March 2016</ref> == Vejatz tanben == == Referéncias == {{Reflist|30em}} == Lecturas complementàrias == * {{cite book|title=100 Banned Books: Censorship Histories of World Literature|url=https://archive.org/details/100bannedbooksce0000karo|author=Nicholas J. Karolides, Margaret Bald & Dawn B. Sova|publisher=Checkmark Books|location=New York|year=1999|ISBN=0-8160-4059-1}} * {{cite book|first=Daniel|last=Pipes|title=The Rushdie Affair: The Novel, the Ayatollah, and the West (1990)|publisher=Transaction Publishers|date=2003|ISBN=0-7658-0996-6}} * {{cite journal|last=Elst|first=Koenraad|authorlink=Koenraad Elst|url=http://www.meforum.org/article/395|title=The Rushdie Rules|journal=[[Middle East Quarterly]]|date=June 1998}} == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20150312061603/https://archive.org/details/TheSatanicVerses ''The Satanic Verses PDF'']at archive.org. * [https://www.theguardian.com/books/2012/sep/14/looking-at-salman-rushdies-satanic-verses ''Looking back at Salman Rushdie's The Satanic Verses''] at theguardian.com * [https://web.archive.org/web/20040202043457/http://www.wsu.edu/~brians/anglophone/satanic_verses/ Notes on Salman Rushdie: The Satanic Verses] * [https://web.archive.org/web/20070930184713/http://koenraadelst.voiceofdharma.com/articles/misc/rushdie.html The Rusdhie Affair's Legacy] by Koenraad Elst * [https://www.youtube.com/watch?v=v20VvP19kCI Salman Rushdie Reads from "The Satanic Verses"] on YouTube * [https://web.archive.org/web/20070324004934/http://www.voi.org/books/foe/ch12.htm Swords to sell a god] by Ram Swarup qyapd7jzf67fpj1lmv0d84ykuhnfnav 0 169228 2507856 2355820 2026-08-27T22:09:16Z Oursana 14683 /* Belle Époque */ -+Edvard Munch - The Girls on the Bridge, Hamburger Kunsthalle (1901).jpg 2507856 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artista | nom =Edvard Munch | imatge =imatge:Edvard_Munch_1933-2.jpg | talha_imatge =200px | legenda =Edvard en 1933 | nom_de_naissença = | data_de_naissença =12 de decembre de 1863 | luòc_de_naissença =Ådalsbruk, Løten ([[Norvègia]]) | data_de_decès = 23 de genièr de 1944 | luòc_de_decès =[[Òslo]] ([[Norvègia]]) | nacionalitat =Norvegian | activitats =[[Pintor]], [[gravador]], [[illustrator]], [[dessenh|dessenhaire]], [[escultura|escultor]], [[fresquista]], [[fotografia|fotogaf]], [[cinematograf|cineasta]]… | formacion = Escòla de la catedrala d'Òslo | mèstre =[[Frits Thaulow]], [[Christian Krohg]], [[Erik Werenskiold]], [[Léon Bonnat]]… | escolans = | movement =[[Naturalisme]] (realisme) e/o impressionisme nordic, [[expressionisme]] | òbras =[[Lo Crit]] (1893)<br/>[[La Madòna (Munch)|La Madòna (1894)]] | mecènas = | influenciat_per = | influéncia_de = | recompensas = }} '''Edvard Munch''', (se prononcia [muŋk]), nascut lo 12 de decembre de 1863 a [[Ådalsbruk]] ([[Løten]] en [[Norvègia]]) e mòrt lo 23 de genièr de 1944 a [[Òslo]], es un [[Pintor|pintre]] e gravador [[Expressionisme|expressionista]] [[Norvègia|norvegian]]. == Presentacion brèva == Edvard Munch pòt, ''a posteriori'', èsser considerat après l'exposicion berlinesa de 1892, coma davancièr de l'[[expressionisme]] dins la pintura modèrna. Es plan lèu reputat per son apartenéncia a una epòca artistica novèla en [[Alemanha]] e en Euròpa centrala. Son òbra e son importança son uèi reconeguda en Euròpa e pel mond. Las òbras de Munch mai conegudas son aquestas concebudas al començament de las annadas 1890, subretot amb ''[[Lo crit]]''. Son òbra conéis son succès verai dins los païses nordics sonque a partir de 1909, mercé a la granda exposicion retrospectiva organizada per son amic [[Jappe Nilssen]] e per Jens Thiis, director de la galariá nacionala d'Òslo. Lo pintre absent es momentanèament convalescent dins una clinica privada de [[Copenaga]], après i èsser dintrat en estat de depression nerviosa, victima de trebles greus du comportament, fisics e nerviós, en 1908. Sas tecnicas de predileccion son subretot la pintura e la [[tempera]] sus carton. Es tanben un davancièr de l'art accessible a totes, un art desvelat, mostrat e non amagat, dins las carrièras e los espacis publics, dins los diferents luòcs de natura. Edvard Munch sempre foguèt captivat pels païsatges de broa del [[fjòrd]] d'Òslo, que descobriguèt dins sa jovença per de camins de tèrra, puèi jove artista dempuèi la mar mercé a [[Hans Jaeger]], capitani de pichona naus de léser. Aquestes luòcs venguèron emblematics de sa vida. == Biografia == === Jovença === [[Fichièr:Edvard_Munch_-_Self-Portrait_-_Google_Art_Project_(533070).jpg|esquèrra|vinheta|''Autoretrach'' (1882).]] Edvard Munch naís catiu lo 12 de decembre de 1863 a [[Løten]]. Es pas baptejat a la glèisa, mas a l'ostal per crenta de santat. Grandís dins diferentas localitats de mòrs disparatas, mas pro pròches de la capitala norvegiana, [[Òslo|Cristiània]]<ref group="N">« Cristiània » es la capitana ara nomenada Oslo.</ref>. Son paire, Christian Munch (1817-1889), es un mètge militar de revenguts pro modèstes, ven pasmens d'una familha borgesa, prestigiosa e puritana, que compta fòrça istorians, artistas e foncionaris. Lo fraire del paire es l'istorien Peter Andreas Munch, premièr Norvegian qu'aquèt accès als archius secrets del Vatican. Edvard pòrta lo prenom del rèire de la linhada Munch. Son paire, Christian, deu de contunh mudar per complir meninosament sa foncion. Sa familha lo seguí docilament. Sa jova esposa, de vint ans sa cabdeta, Laura Cathrine Bjøllstad, es la filha d'una familha païsana de rics agricultors, mas marcada pels estigmats de la tuberculòsi. Es atirada per la pintura e inicia sa filha aïnada, Johanne-Sophie, de temperament mai calme que Edvard, lo mainat turbulent, cabdet d'una annada. Fatigada per cinc emprenhament successius, morís de la tuberculòsi. La familha cai dins lo desrèi, un marit veuse de 50 ans d'edat, prigondament religiós, a vegada mistic e tormentat, la filha aïnada Sophie de 6 ans, Edvard qu'a pas que 5 ans, lo pichon Peter Andreas de 3 ans, los nenons Laura Cathrine de 1 an e Inger, que ven de nàicer. Mas la sòrre cabdeta de l'esposa mòrta, Karen Marie Bjøllstad, qu'a pas de dòt e vòl sortit sa condicion païsana, lèu torna prene lo ròtle mairal. A lo mèsme temperament artista que la defunta maire. E los mai grands enfants que demòran 30, carrièra de Pilestradet en periferia de Cristiània, tornant a lors collatges de papièr, amb mossas e fuèlhas, culhidas pendent las longas passetjadas. La familha contunha a viure dins de periferias, a vegada obrièras, a vegada mai borgesas, o encara païsanas e miserablas. Edvard contunha sos estudis a l'escòla de la catedrala de Cristiània. Es sempre de santat fragila e de fèbla constitucion, aclapat de bronquitis cronicas e de pujadas de fèbres pendent son enfança, mas es sa sòrra aïnada Johanne Sophie (1861-1877) qu'es la victima seguenta en 1877 de la ftisia (una de forma de tuberculòsi). Aquesta jova artista de la familha morís a 15 ans dins lo cadieràs de vime que gardarà la familha, puèi Edvard fins a sa mòrt. Una mai jova sòrra, Laura Cathrine, es lèu diagnosticada coma patissent de « melancolia » (uèi depression greva). Laura Cathrine (1866-1926) es internada a l'asili a vint ans per causa de nevròsis prigondas e per i demorar a vida. Dels cinc enfants, sol son fraire Andreas (1865-1895) vengut mètge, se marida, mas morís d'una pneumonia unes meses après lo maridatge. Munch torna sovent a las impressions de malautiás, de mòrt e de tristum. Inger (1868-1952) immortalizada dins aquestas jovas annadas dins lo quadre ''Ma sòrre Inger'' expausat amb succès en 1885 a l'exposicion universala d'[[Anvèrs]] demòra, coma Edvard, celibatària. Lo 8 de novembre de 1880, Munch escriu dins son jornal<span></span>: « Ma decision es arrestada, serai pintre. » A alara setze ans. Mas son paire, patriarc autoritari, lo constrench a d'estudis tecnicas d'ingenhaire, mas lo daissant far çò que considèra pas que coma un seulement comme un passatemps. L'inscriu d'ofici a l'escòla tecnica de Cristiània. ''L'Enfant malauta'' es una tela de jovença de Munch, realizada dins l'ostal  {{numèro}}1 de Schouss Plass, dins la banlèga obrièra de Grünerløkka. Aquesta qu'incarna la figura mairala es la tanta Karen-Marie Bjøllstad (1839-1931). Una primièra isanha venguèt entre lo nebòt e la tanta de fòrt caractèri, quand lo primièr artista grafinha violentament la tela. Una segonda separacion fòrça durabla sul plan afectiu se plaça entre 1902 e subretot 1910, quand l'artista comença a tornar mai frequentament en Norvègia, sa tanta li reprochant sa vida dissolguda. Fins a que l'artista vièlh assistirà als obsèquis de la tanta, que l'aviá educat e elevat, sonque a corta distància de la glèisa e del cimentèri, podent pas sortir de sa veitura. === Realisme === [[Fichièr:Munch_Det_Syke_Barn_1885-86.jpg|vinheta|''L'Enfant malauta'', 1885-1886.]] Munch estudia doas annadas a l'escòla tecnica abans de se consacrar plan seriosament a l'art. Abandona las matematicas, malgrat las colèras e exortacions de son paire consternat, estudia los ancians mèstres, s'associa a un pichon grop d'estudiants en pinture desargentats que lògan un modèste talhièr pròche de la carrièra Karl Johann, seguís de leiçons de dessenh de nud a l'escòla reiala de dessenh e obten pendent un temps la correccion del mai grand naturalista norvegien de l'epòca, Christian Krohg. Sas primièras òbras son banhadas del realisme francés e, lèu, se revèla coma un grand talent. Christian Krohg e sos amics, [[Erik Werenskiold]] e [[Frits Thaulow]], vesent un probable grand artista, capitèron a li far balhar una primièra borsa d'estudi pel ministèri. En 1885, Munch es admés a l'escòla reiala de design. En 1885, Munch demòra un brèu a [[París]]. Ongan, comença son trabalh sus un quadre decisiu, ''L'Enfant malauta''. Per Munch, s'agís de sa sòrre aïnada Sophie que nomena tanben Berta e Maja, dins de deliris de fèbre. Trabalha longtemps sul quadre, en cerca d'una « primièra impression » e d'una expression pincturale satisfasenta per transcriure una experiéncia personala dolorosa. Renóncia a l'espaci e a la forma plastica e causís una composicion remembrant una icòna. Dirà: {{cita|Amb ''L'Enfant malaut'', me soi dobèrt una dralha novèla, una brèca foguèt traucada dins mon art. Gaireben totas mas òbras ulterioras devon lor existéncia a aqueste quadre<ref group="N">Lionel Richard, « J'aime la vie, la vie, même malade », ''Beaux Arts'', hors-série Edvard Munch, L’œil moderne au Centre Pompidou.</ref>.}} La superfícia del quadre mòstra los signes d'un procediment creatiu dificil. La critica es fòrça negativa. Pendent una demorança en 1889, apren per azard a París dins un jornal norvegian la mòrt de son paire. Se remembra alara d'aqueste, demandat per un pacient, aviá fin finala capitat a se liberar per li cridar son nom e li adreiçar per gèst un darrièr salut, un paire minuscul e al crani calv s'alunhant sul cai tal que l'aviá vist dempuèi lo naut pont del naviri. Las òbras màgers de las annadas seguentas son mens provocantas per lor forma. ''Inger a la plaja'', en 1889, mòstra l'aptitud de Munch per representar d'atmosfèra lirica, dins la dralha del [[neoromantisme]] de l'epòca. Penh lo quadre a Åsgårdstrand, una vilòta de la broa près de Horten. Lo litoral es fòrça tòrt, caracteristic de la region, es un leitmotiv significatiu dins fòrça composicions de Munch. === La Cristiània Boèmia === En 1889, pench entre autre lo retrach de l'autor norvegian del roman ''Scènas de la Boèmia de Cristiània'', son amic [[Hans Jæger]]. La frequentacion dins la segonda mitat de las annadas 1880 de Jæger e de son cercle d'[[Anarquisme|anarquistas]] radicals marca un viradís decisiu dins la vida de Munch, e es la font d'una mutacion e d'un conflicte intèrne. Es a aquesta epòca que comença sa vasta produccion biografica literària, que tornarà mai d'un còp sus son existéncia. Aquestes primièrs dessenhs foncionan coma de « consultacions » de diferentas motivacions centralas de las annadas 1890. En accòrdi amb las idèas de Jæger, vòl tornar transcriure per una captura mai pròche e fidèl l'ànsia modèrna<span></span>: vòl « pénher la siueuna vida ». === França === [[Fichièr:Edvard_Munch_-_Night_in_Saint-Cloud_(1890),_NG.M.01111.jpg|vinheta|''Nuèch a Saint-Cloud'' (1890).]] A la davalada de 1889, Munch a l'escasença d'una granda exposicion de sas òbras à [[Òslo|Cristiània]], l'Estat li balha una borsa d'artista per tres ans. A [[París]], ven l'escolan de [[Léon Bonnat]]. Mas lo vam mai important, se sentís s'orientant dins la vida artistica de la vila. Es a aquesta epòca qu'espelís un movement postimpressionista amb diferentas experiénciass antinaturalistas. « L'aparelh de fotografias pòt pas concurenciar lo pincèl e la paleta, çò escriu, del moment que se pòt pas l'utilizar al Paradís o en Infèrn. » Pauc après son arribada a París, Munch apren la novèla de la mòrt de son paire. Es dins aqueste contèxte qu'es sovent interpretat la solitud e la melancolia de son quadre, ''Nuèch'' ([[1890]]). L'interior escur amb la sola figura a la finestra es totalament dominada pels tons blaus, una pinture « ton sus ton » que remembra los acòrdis de colors nocturns de [[James McNeill Whistler]]. Aquesta òbra modèrna e unica es tanben una expression de la « decadéncia » de las darrièras annadas del sègle XIX. Pendent la mòstra de la davalada de [[1891]] a Cristiàna, Munch mòstra entre autres de la melancolia. Dins sos quadres dominan las grandas linhas corbas e las zonas de colors omogenèus, una simplificavion e una estilizacion utilizada per [[Paul Gauguin]] e los sintetistas fransesas. « Simbolisma — la natura foguèt formada dins un ambiant moral », escriu Munch. A aquesta epòca, realiza las primièras esquiças de son òbra mai coneguda, ''[[Lo Crit]]''. Tanben penh una serie d'òbras dins un estil impressionista e puntilhista, amb per subjèctes la Sèina o l'avenguda centrala de Cristiàna, [[Karl Johans gate]]. Mas çò qu'interessa subretot Munch, son las impressions de l'anma e non pas aquestas dels uèis. === Alemanha === [[Fichièr:The_Scream.jpg|vinheta|''[[Lo Crit]]'' (1893).]] A la davalada de [[1892]], Munch presenta los fruchs de sa demorança francesa. A la seguida d'aquesta exposicion, es convidat per l'Union artistica berlinesa (Berliner Kunstverein), ont aquestas quita òbras devon èsser expausadas a l'Architektenhaus. Mas aquò acaba per una cachavièlha de succès d'escandal. Lo public e lo pintres vièlhs aculhiguèron Munch coma una provocacion [[Anarquisme|anarquista]], e l'exposicion foguèt tancada a causa d'aquestas protestacions. Munch se faguèt tanben conéisser a [[Berlin]] e decidiguèt d'i demorar. Dintra dins un cercle de literators, artistas e intellectuals ont los escandinaus son fortament representats. S'i trapan, entre autres, lo dramaturg suedés [[August Strindberg]], l'escultor norvegian [[Gustav Vigeland]], lo poèta polonés [[Stanisław Przybyszewski]], l'escrivan danés [[Holger Drachmann]] e l'istorian de l'art alemand [[Julius Meier-Graefe]]. S'i parla de la filosofia de [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] coma d'[[ocultisme]], de [[psicologia]] e dels costats escurs de la sexualitat. En decembre de 1893, Munch expausa sus l'avenguda [[Unter den Linden]]. Presenta entre autres sièis pinturas jol títol ''Estudi dins una seria. L'Amor''. Aquò marca lo començament de çò que vendrà lo cicle ''La Frisa de la Vida'' (''Lebensfries''), « un poèma sus la Vida, l'Amor, la Mòrt ». S'i trapa de motius saturats d'ambiant (''stimmungsgesättigt''), coma ''La Tempèsta'', ''Clar de luna'' et ''Nuèch estelada'', ont se pòt sentir l'influéncia del soïssa alemand [[Arnold Böcklin]]. D'autres motius enlusission lo costat nocturn de l'amor, coma ''Ròsa e Amèlia'' e ''Vampira''. Diferents quadres an la mòrt coma tèma, e lo mai marcant es ''La Mòrt dins la cambra de la malautiá''. Dins aquesta composicion se remarcan per exemple los deutes de Munch pels sintetistas e simbolistas franceses. Amb sas colors crudas e pallòtas, lo quadre mòstra una scèna calhada, comparable al quadre final d'una pèça d'[[Henrik Ibsen|Ibsen]]. La scèna remembra la mòrt de sa sòrre Sofia, e tota la familha es representada. La morenta, setada dins un cadieràs, es representada d'esquina, mas atrach l'agach sul personatge que representa lo quita Munch. L'an seguent, la frisa contunha amb de quadres coma ''La Paur'', ''Cendres'', ''Madòna'', ''Esfinge'' o ''Las Tres Edats de la femna'', un quadre monumental totalament dins lo vam del simbolisme. En comun amb Meier-Graefe, entre autres, Przybyszewski realiza en 1894 la primièra publicacion sus l'òbra de Munch. La descriu coma « realisme psiquic ».<gallery mode="packed" heights="210"> Fichièr:Munch deathSickroom.jpg|La Mòrt dins la cambr de la malauta (1893). Fichièr:Edvard Munch - Vampire (1893), Gothenburg Museum of Art.jpg|Vampira (1893). Fichièr:Edvard Munch - Madonna (1894-1895).jpg|La Madòna (1894). Fichièr:Edvard Munch - Anxiety - Google Art Project.jpg|Ànsia (1894), òbras avent de similituds amb Lo Crit. </gallery> === Retorn en França === En 1896, Munch abandona Berlin per Paris, ont demòran entre autres [[August Strindberg]] e Meier-Graefe. Se concentra sempre mai suls mejans grafics, al prejudici de la pintura. A Berlin, aviá començat amb la gravadura a l'aiga fòrta e la litografia; realiza ara en collaboracion amb lo celèbre estampaire, [[Auguste Clot]], de litografias en colors e sa primièra gravadura sus fusta. Prevei tanben la produccion d'una frisa jol nom ''Lo Miralh''. Sa mestresa sobeirana dels mejans grafics e sa granda originalitat artistica fan qu'es uèi reconegut coma un classic de las arts graficas. Realiza doas afichas de programas per doas pèças de [[Henrik Ibsen]], [[Peer Gynt]] e [[John Gabriel Borkman]], montadas e jogadas al teatre de l'Œuvre, alara que l'illustracion de las ''Flors del mal'' de [[Charles Baudelaire|Baudelaire]] demòra inacabada. De retorn en Norvègia en 1898, realiza las illustracions d'una edicion especiala del jornal alemand ''Quickborn'', amb de tèxtes d'August Strindberg. Crompa un ostal a Asgårdstrand. Fa la coneissença de Tulla Larsen, amb qui comença, en 1899, un grand viatge: París, Niça, Berlin, Florença e Roma. === Belle Époque === [[Fichièr:Edvard Munch - The Girls on the Bridge, Hamburger Kunsthalle (1901).jpg|vinheta|''Las Filhas sul pont'' (1901).]] A la ''[[Belle Époque]]'', Munch essag d'acabar sa frisa. Pench una seria de quadre novèls, d'unes dins de formats mai grands, parcialament emprench de l'estetica del Jugendstil. Pel grand quadre, ''Metabolisme'' (1898), realiza un quadre de fusta de relèus escultats. Recep d'en primièr lo nom de ''Adam e Èva'' e ocupa la plaça centrala del mite del pecat original dins la filosofia pessimista de l'amor de Munch. D'òbras coma ''La Crotz voida'' o ''Golgotha'' (las dos de 1900) rebaton una orientacion metafisica de l'epcòa e son tanben un resson de la jovença de Munch dins un mitan pietista. Una relacion amorosa agotanta a aquesta epòca afortís Munch dins lo fach de viure l'art coma una vocacion. La ''Belle Époque'' es una fasa ininterrompuda d'experiéncias. Un estil decoratiu e viu se manifèsta, influenciat per l'art dels [[nabis]], coma per exemple [[Maurice Denis]]. Ja en 1899, Munch pench ''La Dança de la vida'', quadre que pòt se resumir coma una « monumentalizacion » personala e ausarda d'aqueste estil decoratiu. Una seria de païsatges del fjord de Cristiàna, estudis delicats e decoratius de la natura, son considerats coma lo paroxisme del simbolisme nordic. Pench ''Las Filhas sul pont'', quadre classic cargat d'emocions, pendent l'estiu 1901 a [[Åsgårdstrand]]. === Succès e crisi === [[Fichièr:Munch_Soehne_des_Dr_Linde.jpg|vinheta|''Los Quatre Filhs del doctor Max Linde'' (1904).]] Al començament del sègle XX, Munch èra en posicion de bastir una carrièra europèa veraia. En 1902, presenta pel primièr còp, a l'exposicion de Secession a Berlin, la frisa dins son integralitat. Una exposicion de Munch a Praga influéncia de nombroses artistas chècs. En 1902, crompa un ostal jaune dins lo modèst vilatge de pescadors de Asgårdstrand. I viu en companhiá d'una dòna de la nauta societat, Tulla Larsen, al grand prejudici de sa tanta<ref group="N">Dins sos quasernets, aquesta companha es nomenada per elipsi « Fru L » o « dòna L. ». Lo tèrme « Fru » en norvegian correspond al mot « Frau » (dòna) en alemand.</ref>. Crompa un primièr aparelh fotografic de marca Kodak. Experimenta amb aviditat las diferentas tecnicas adaptadas a la reproduccion grafica, de materials supòrts de las lengas artisticas. Frequenta dempuèi d'annadas ja lo laboratòri d'Auguste Clot, ont benlèu encontrèt [[Enric de Tolosa-Lautrèc]]. Mas sa vida personala es pas simpla: dins la nuèch del 11 al 12 setembre de 1902, pendent una scèna violenta amb Tulla Larsen, es nafrat d'un còp de revolvèr a la man esquèrra. Sa mestressa Tulla, per jòc erotic, fenguèt aver morir a una dòsi de morfina e abandonada jaguda dins un ataüc enrodat de candèlas. L'emocion fàcia d'aquesta vision submergís l'artista instable, mas quand tòrna lucid, la mesa en scèna macabra e grossièra lo fa ascalar dins una violenta colèra. La disputa fa plaça a un combat armat de verai entre los dos amants protagonistas. Après un viatge en companhiá de Hans Jaeger, en Belgica entre casinòs que se revèla, après los excesses d'alcoòl, de filhas en flor e de jòcs, desastrosas per sas finanças, se'n va sol s'installar a Berlin. Los retrachs, sovent de pè, prenon una plaça sempre mai granda dins son òbra. Lo retrach de grop ''Los Quatre Filhs del doctor Max Linde'' (1904) es un dels caps d'òbra del retrach modèrne. Pasmens en 1904, se'n va de l'ostal del colleccionaire e oftalmològ, Max Linde a [[Lübeck]], de mal entendre amb aqueste darrièr mecèn fortunat. La causa de la disputa es la màger realizacion demandada<span></span>: a pas decorat las parets de la cambra dels quatre filhs del doctor de pinturas comportant d'estranhs encontres erotics e suggestius, regolants de femnas e de flors? En 1906, fa los decòrs de la pèça ''Los Revenents'' de Max Reinhardt. Lo quadre de ''La Mòrt de Marat'' (1907) fa paréisser l'ànsia de la mòrt de l'artista, e sas reaccions marcadas per l'alcoòl, las drogas e la fatiga demòran imprevisiblas. En 1908, après sa rompadura amb una violonista anglesa, modèla del pintre [[Henri Matisse|Matisse]], chafrada Eva Mudocci, va a Copenaga, mas es ara de contunh alcoolizat. Patissent de depression nerviosa e d'allucinacions, se daissa internar dins la clinica privada del doctor Jacobson. Subís una electroterapia energica, amb de banhs d'aiga salada, d'acid carbonic e de lach. Demòra sempre mai pasiblament pendent mai de sièis meses a Copenaga, tornant a d'activitats amaisantas; una fotografia lo mòntra brocant dins lo jardin e sa cambra privada se transforma en talhièr d'artistas. Fa lo retrach de son mètge, experimenta las tecnicas fotograficas, ten sos quasernets de creator e redigís encara son jornal intima. Fin 1908, es promogut cavalièr de l'òrdre de Sant-Olaf, alara que se prepara una granda mòstra d'un centenat de sas telas a Cristiàna. En 1909, la Nasjonalgalleriet que coorganizèt l'exposicion li crompa cinc òbras majoras. En 1912, a l'escasença de l'exposicion internacionala del Sonderbund a [[Colonha]], una sala entièra li es consacrada. De 1914 a començament de 1917, après d'annadas de causidas e de discussions amb las autoritats norvegianas que n'avián fach la preseleccion a partir de 1909, concept d'en primièr dins son talhièr en plen aire, a Kragerø, e realiza sol las immensas pinturas a l'òli qu'ornan l'aula de l'universitat de Cristiàna. La frisa a basa d'allegoria de disciplinas e de païsatges de natura es pencha ''in situ'' de 1916 al començament de 1917. Marca un dels primièrs visitors de tria, lo compositor [[Richard Strauss]] qu'i dona dos concèrts en març de 1917. En 1916, Munch crompa son confortable ostal d'Ekely a Skøyen, près d'Oslo. I viu solitari mas amaisit e onorat, e contunha a pénher. Fortuna facha, acaba de multiplicar de crompas fonzièras sus las tèrras a la broa del fjord d'Oslo. Anciós de los protegir, pren tenben possession d'aquestes païsatges entre vila e camp, tons dels boscs, pradas e ribas marinas marcadas per signes e ròcas gigantas, tèrras d'entre-dos qu'ama dempuèi son enfança. Atal, espandís son activitat creatritz a Hvitsten, Kragerø, Grimsrød, Alerud, Asgårdstrand o Ekely. Fa auçar de palencs e, en plen aire, expausa sas telas e cartons. A vegada penh en mitan d'un païsatge de nèu, enrodat de telas penjadas als arbres o agafadas a las parets de fusta o amolonadas dins una lòtja de tèrra… Tot se passa coma se volgava fixar l'art dins la natura e lo luòc de vida dels òmes e de las bèstias. En 1927, amb una camèra, fa sos assags de corts mestratges. Vèrs 1930, A de problèmas oculars (emorragia de l'enveirat) amb la vision de còrs flotants importants que representèt dins uns de sos quadres. Dins los [[ans 1930]] e al començament dels 1940, los [[Nazisme|nazis]] jutjan son òbra « [[art degenerat]] » e levan oficialament, en 1937, 82 quadres de Munch expausats dins los musèus alemands. Lo pintre norvegian serà prigondament trebolat per aquesta situacion, es qu'èra antifaissistas mas considerava l'[[Alemanha]] coma sa segonda patria.<gallery mode="packed" heights="180"> Fichièr:MunchDerToddesMarat1907.JPG|La Mòrt de Marat I (1907). Fichièr:Edvard Munch - The Death of Marat II - Google Art Project.jpg|La Mòrt de Marat II (1907). Fichièr:Friederich Nietzsche.jpg|Friedrich Nietzsche (1906). Fichièr:Edvard Munch - Bathing Men, Ateneum (1907).jpg|Òmes al banh (1907). </gallery> === Mòrt === [[Fichièr:Edvard_Munch_im_Lindeschen_Garten,_Lübeck_1902.jpg|vinheta|Edvard Munch dins lo jardin de la vilá Lindesche a [[Lübeck]] (1902).]] Edvard Munch morís a Ekely, dins sa proprietat près d'[[Òslo|Oslo]], de vespre del 23 de genièr de 1944, après una pneumonia, fachs sos 80 ans. Donèt a l'ostal de vila d'Oslo après l'invasion alemanda, lo 18 d'abril de 1940, de la mai granda partida de sa colleccion personala, un millierat de quadres, 45000 dessenhs e aquarelas e sièis esculturas. Lo legat es finalizat en 1944 e compren la totalitat de l'òbra grafica, fotografica e cinematografica, les colleccions personnalas,e tanben de fonzièrs. Paradoxalament, sas funeralhas son una granda commemoracion publica orquestrada en fanfara per las autoritats nazias norvegianas, puèi de festenals e bevendas popularas en onor del grand òme sota l'egida de la crotz gamada. === Onors === La vila d'Òslo bastís unas annadas après sa mòrt, en son onor, lo [[musèu Munch]] o Munchmuseet, inaugurat en 1963 dins un pargue de verdura a Tøyen. L'efigia d'Edvard Munch aparéis suls bilhets de 1000 coronas norvegianas. == Annèxes == [[Fichièr:Edvard_Munch_1933.jpg|vinheta|Munch en 1933.]] === Bibliografia === * Dr Tayfun Belgin, Pr Ralph Melcher, Jacqueline Munck, Andrei Nakov, Marc Restellini, Pr Raimund Stecker, Denise Wendel-Poray, Detmar Westhoff, Dr Roman Zieglgänsberger, ''Expressionismus & Expressionismi - Der Blaue Reiter vs Brücke - Berlin-Munich 1905-1920,'' catalogue de l'exposition de la Pinacothèque de Paris, 2011, 376 p. <small>{{ISBN|9782358670241}}</small><small></small> * <span class="ouvrage" id="Ulrich_Bischoff2011">Ulrich <span class="nom_auteur">Bischoff</span> (<abbr class="abbr" title="traduction">trad.</abbr>&nbsp;Anne Lemonnier), <cite class="italique">Edvard Munch 1863-1944</cite>, Cologne, Taschen, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;« Petite collection Art », <time>2011</time>, 96&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span>{{ouvrage|prénom1=Ulrich|nom1=Bischoff|traducteur=Anne Lemonnier|titre=Edvard Munch 1863-1944|collection=Petite collection Art|éditeur=Taschen|lieu=Cologne|année=2011|pages totales=96|isbn=978-3-8365-2885-6}}. * <span class="ouvrage" id="Marion_DiezCaroline_Edde2011">Marion <span class="nom_auteur">Diez</span> et Caroline <span class="nom_auteur">Edde</span>, <cite class="italique">Edvard Munch : l'œil moderne</cite>, Centre national d'art et de culture Georges Pompidou (Paris), Schirn Kunsthalle (Francfort-sur-le-Main), Tate Modern (Londres), <time>2011</time>, 59&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span>{{ouvrage|prénom1=Marion|nom1=Diez|prénom2=Caroline|nom2=Edde|titre=Edvard Munch : l'œil moderne|éditeur=Centre national d'art et de culture Georges Pompidou (Paris), Schirn Kunsthalle (Francfort-sur-le-Main), Tate Modern (Londres)|année=2011|pages totales=59|isbn=978-2-84426-538-8}}. {{commentaire biblio|Catalogue d'exposition.}} * <span class="ouvrage" id="Dominique_Dussidour2006">Dominique <span class="nom_auteur">Dussidour</span>, <cite class="italique">Si c'est l'enfer qu'il voit : dans l'atelier d'Edvard Munch</cite>, Paris, Gallimard, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;« L'un et l'autre », <time>2006</time>, 236&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-07-078119-4</span>)</small></span> Dans cet essai, Dominique Dussidour insiste sur la très grande période de création de Munch, à partir de 1909, au sortir de la clinique du docteur Jacobson à Copenhague où il s'était fait soigner pour alcoolisme. Prenant appui sur la correspondance de l'artiste, elle retrace ses efforts pour voir les choses, les paysages et les gens sans tenir compte des conventions ni des convenances. * <span class="ouvrage" id="J._Gill_Holland_(dir.)2005">J. <span class="nom_auteur">Gill Holland (dir.)</span> (<abbr class="abbr" title="préface">préf.</abbr>&nbsp;Frank Høifødt), <cite class="italique">The Private Journals of Edvard Munch : We are flames which pour out of the earth, Edvard Munch</cite>, The University of Wisconsin Press (Terrace book), J. Gill Holland, <time>2005</time>, 224&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span>{{ouvrage|prénom1=J.|nom1=Gill Holland (dir.)|titre=The Private Journals of Edvard Munch|sous-titre=We are flames which pour out of the earth, Edvard Munch|éditeur=J. Gill Holland|lieu=The University of Wisconsin Press (Terrace book)|année=2005|pages totales=224|isbn=978-0-299-19814-5|préface=Frank Høifødt}}. * <span class="ouvrage" id="Ingrid_Junillon2009">Ingrid <span class="nom_auteur">Junillon</span>, <cite class="italique">Edvard Munch face à Henrik Ibsen : impressions d'un lecteur</cite>, Louvain, Peeters, <time>2009</time>, 487&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span>{{ouvrage|prénom1=Ingrid|nom1=Junillon|titre=Edvard Munch face à Henrik Ibsen|sous-titre=impressions d'un lecteur|éditeur=Peeters|lieu=Louvain|année=2009|pages totales=487|isbn=978-90-429-2252-5}} {{commentaire biblio|texte remanié d'une thèse d'Histoire de l'art, Lyon 2, 2001.}} * <span class="ouvrage" id="Atle_Næss2011">Atle <span class="nom_auteur">Næss</span> (<abbr class="abbr" title="traduction">trad.</abbr>&nbsp;Hélène Hervieu), <cite class="italique">Munch : les couleurs de la névrose</cite>, Paris, Hazan, <time>2011</time>, 470&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span>{{ouvrage|prénom1=Atle|nom1=Næss|traducteur=Hélène Hervieu|titre=Munch : les couleurs de la névrose|lieu=Paris|éditeur=Hazan|année=2011|pages totales=470|isbn=978-2-7541-0535-4}}. * <span class="ouvrage" id="Gérard_Titus-Carmel2007">Gérard <span class="nom_auteur">Titus-Carmel</span>, <cite class="italique">Edvard Munch. </cite><cite class="italique">Entre chambre et ciel</cite>, Besançon, Virgile, <time>2007</time>, 102&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span>{{ouvrage|prénom1=Gérard|nom1=Titus-Carmel|titre=Edvard Munch. Entre chambre et ciel|éditeur=Virgile|lieu=Besançon|année=2007|pages totales=102|isbn=978-2-914-48158-8}}. * <span class="ouvrage" id="Frédérique_Toudoire-Surlapierre2007">Frédérique <span class="nom_auteur">Toudoire-Surlapierre</span>, <cite class="italique">La Dernière Fois, ''suivi de'' Entre l'horloge et le lit : le dernier affrontement d'Edvard Munch</cite>, Chatou, Éd. de la Transparence, <time>2007</time>, 284&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span>{{ouvrage|prénom1=Frédérique|nom1=Toudoire-Surlapierre|titre=La Dernière Fois, ''suivi de'' Entre l'horloge et le lit : le dernier affrontement d'Edvard Munch|éditeur=Éd. de la Transparence|lieu=Chatou|année=2007|pages totales=284|isbn=978-2-35051-024-8}}. * <span class="ouvrage" id="Jean-François_Chevrier2012">Jean-François <span class="nom_auteur">Chevrier</span>, <cite style="font-style:normal">« Le “drame de la vie” : Edvard Munch »</cite>, dans <cite class="italique">L'Hallucination artistique</cite>, L'Arachnéen, <time>2012</time>, 688&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-9529302-9-1</span>)</small></span> === Bendas dessenhadas === * Giorgia Marras, ''Munch avant Munch'', Steinkis éditions, mai 2016, préface d'Ester Armanino, traduit de l'italien par Marie Giudicelli {{ISBN|979-10-90090-99-6}} * Steffen Kverneland, ''Munch'', 2014, Nouveau Monde, {{ISBN|2369425482}} ; 2e édition 2017 === Filmografia === * ''Edvard Munch, la danse de la vie'', film suédo-norvégien de 221 minutes réalisé par Peter Watkins, The Masters of Cinema Series, Eureka (1974) Biographie des jeunes années de l'artiste, filmée dans des lieux où ce dernier habita, avec des acteurs non professionnels, et dans des tons proches de ceux des toiles de Munch, le film relate trois décennies de la vie du peintre. * « Edvard Munch, ou l'“anti-cri” », parcours dans l'exposition à la Pinacothèque de Paris, 19 février-18 juillet 2010, documentaire réalisé par Dov Bezman et Frédérike Morlière, Pinacothèque de Paris, 2010, 44 minutes 15 (DVD, contient également un entretien avec Marc Restellini). * ''Munch 150'', documentaire norvégien de 88 minutes, réalisé par P. Grabsky, 2013. Sur l'exposition osloïte de 2013. == Nòtas e referéncias == === Nòtas === <references group="N"/> === Referéncias === <references/> == Autres ligams == === Notícias === * ''L'Éphéméride anarchiste'' : [http://www.ephemanar.net/decembre12.html notice biographique] === Article connèxe === === Ligams extèrne === * {{En}} [http://www.munchexperts.com/munch-bio.html Petite biographie illustrée] * {{No}} {{En}} [http://www.museumsnett.no/munchmuseet/ Munchmuseet] (lo musèu Munch) * [https://web.archive.org/web/20161005222748/http://www.emunch.no:8080/cocoon/emunch/french.xhtml#.V_PwAslY_6M Los manuscrits e escrits de Munch sus emunch.no] * {{En}}[https://web.archive.org/web/20161005133508/http://www.norway.cn/News_and_events/Culture/Arts/Munch-Year--150th-anniversary/#.V_PvfslY_6M Sus l'exposicion nacionala del 150n anniversari de sa naissença en 2013] * {{No}} [https://web.archive.org/web/20050409092124/http://www.gallerimunch.no/fransk.htm Galariá Munch] * {{No}} [https://web.archive.org/web/20161005135155/http://kodebergen.no/undervisning/dks-edvard-munch-0 Munch al Kunstmuseene de Bergen] * {{En}} [http://www.artcyclopedia.com/artists/munch_edvard.html Edvard Munch] dins Artcyclopedia * {{En}} [https://web.archive.org/web/20190101022028/http://munchstudios.org/ Sus son darrièr talhièr a Ekely] {{ORDENA:Munch, Edvard}} [[Categoria:Naissença en 1863]] [[Categoria:Decès en 1944]] jidlwq57jems5rqi8uehab942nkdx28 0 169462 2507728 2284262 2026-08-27T19:13:34Z InternetArchiveBot 43230 Add 3 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507728 wikitext text/x-wiki '''White Anglo-Saxon Protestants''' ('''WASPs'''), se tradusent per '''Protestants anglosaxons blancs''' son un grop de [[blancs americans]] de bona superfícia de riquesa e sociala, d'ascendéncia [[Protestantisme|protestanta]] e de predominança [[Britanic|britanica]], que a l'origina ven de l'[[Tretze Colonias|America del periòde colonial]]. Fins a las annadas 1960, aqueste grop dominava la societat e la cultura Americana e dominava lo cap dels partits ''Whig'' e ''Republican''. Son mai sovent plan plaçats dins las grandas institucions financièras, comercialas, juridicas e universitàris e gaireben tenon lo monopòli dins la societat dels elèits a causa del maridatge interclassa e lo nepotisme.<ref name="Kaufmann 2004">{{cite book|ref=harv|last=Kaufmann|first=Eric P.|editor=Kaufmann, E.P.|title=Rethinking Ethnicity: Majority Groups and Dominant Minorities|date=2004|publisher=Routledge|location=London, New York|isbn=0-41-531542-5|pages=61–83|chapterurl=https://books.google.com/books/about/Rethinking_Ethnicity.html?id=LotDtx2HUxMC&pg=PA61|chapter=The decline of the WASP in the United States and Canada}}</ref> Pendent la darrièra mitat del sègle XX, l'influéncia dels grops estnics e racials exteriors aumentèt e la dominacion del WASP mermèt. Los americans venon mai critica contra l'egemonia dels WASP e descrivon los WASP coma l'incanacion l'''"[[Establishment]]"''. Lo tèrme ''WASP'' es sovent utlizat de biais pejoratiu per classificar lor dominacion istorica sus las institucions financiàrias, culturalas, academicas, e legalas dels EUA.<ref>Irving Lewis Allen, "WASP—From Sociological Concept to Epithet", ''Ethnicity'' ({{ISSN|0095-6139}}) 1975, p. 154</ref> De sociològs utilizan a vegada aqueste tèrme de biais larg per i include totes los [[Americans Protestants]] originaris de l'Euròpa del Nòrd Oèst quina que siá lor classa o poder.<ref name="Glassman Swatos Denison">{{cite book|last1=Glassman|first1=Ronald|last2=Swatos|first2=William H., Jr.|last3=Denison|first3=Barbara J.|title=Social Problems in Global Perspective|date=2004|publisher=University Press of America|url=https://books.google.com/books/about/Social_Problems_in_Global_Perspective.html?id=ECWSVPEepOgC&pg=PA258&dq=WASP+Dutch+German+Scandinavian|page=258}}</ref> Lo tèrme es tanben utilizat en Austràlia, Nóva Zelanda e Canadà pels mèsmes elèits.<ref name="C.P. Champion 2010 48–49">{{cite book|author=C. P. Champion|title=The Strange Demise of British Canada: The Liberals and Canadian Nationalism, 1964–68|url=https://books.google.com/books?id=Rx-UF_9BeusC&pg=PA48|year=2010|publisher=MQUP|pages=48–49}}</ref><ref name="auto1">Margery Fee and Janice McAlpine, ''Guide to Canadian English Usage'' (2008) pp. 517–518</ref><ref name="auto2">"WASP" in Frederick Ludowyk and Bruce Moore, eds, ''Australian modern Oxford dictionary'' (2007)</ref> == Etimologia == Istoricament, "[[Anglosaxon]]" fa referéncia a la lenga dels indigèns abitants l'Anglatèrra abans 1066, subretot en contraste amb l'enfluéncia Normanda seguenta. Dempuèi lo sègle XIX èra abitual dins lo mond parlant anglés, mas pas dins la quita Granda Bretanha (dins aqueste contèxte), de se referit als Protestants d'origina subretot Anglesa.<ref>Eric Kaufmann, "American exceptionalism reconsidered: Anglo-saxon ethnogenesis in the “universal” nation, 1776–1850." ''Journal of American Studies'' 33#3 (1999): 437-457.</ref> La "W" e la "P" foguèron apodudas en 1950 per formar un epitet umoristic que fa resson a "waspishness" (que califica una persona qu'es aisidament irritabla e que lèu es ofensada, coma una vèspa). La primièra mencion del tèrme "WASP" ven del politològ Andrew Hacker en 1957,<ref>{{Cite journal|last=Hacker|first=Andrew|date=December 1957|title=Liberal Democracy and Social Control|url=|journal=The American Political Science Review|volume=|pages=|via=}}</ref> fasent referéncia a la classa del Americans que tengavan "lo poder nacional dins sos espèctes economic, politic, e social"; aquí la "W" puslèu ven per "wealthy" (rics) puslèu que per "white" (blanc) Lo tèrm foguèt popularizat pel sociològ de l'Universitat de Pennsilvaniá E. Digby Baltzell, d'esperel un WASP, en 1964 dins lo libre''The Protestant Establishment: Aristocracy and Caste in America.'' Baltzell soslinhava una mena d'un grop tampat o de casta arguissent que "I a una crisi dins lo lideratge American de la mitat del sègle XX qu'es en partit causat per, me pensi, lo declin de l'autoritat d'un'' establishment'' qu'ara se basa sempre  mai sus una mena de casta de blancs anglosaxons protestants (WASP) coma classa superiora."<ref name="Baltzell 1964 9">{{cite book|last=Baltzell|title=The Protestant Establishment|url=https://archive.org/details/protestantestabl00baltrich|year=1964|page=[https://archive.org/details/protestantestabl00baltrich/page/9 9]}}</ref> Lo tèrme es tanben utilizat en Austràlia a al Canadà pels elèits similars. === Anglosaxon coma tèrme modèrne === Lo concèpte of "Anglosaxon" e subretot "Protestantisme Anglosaxon" evoluèt a la fin del sègle XIX, subretot al subjècte dels missionaris american protestants afogat per transformar lo mond. L'istorian Richard Kyle dich:<blockquote class="" style="">Lo protestantisme encara se destrièt pas en dos caps ostils– los liberals e fundamentalistas. D'una granda importança, lo protestantisme evangelica dominava la scèna culturala. Las valors americanas portavan d'en primièr la marca de l'eritatge del protestantisme anglosaxon. Los líders politics, culturas, religiós, e intellectuals de la nacion aparteniá en granda partida a una populacion protestanta de l'Euròpa del Nòrd, e espandissián una morala publica compatibla amb lor origina.<ref>{{cite book|author=Richard Kyle|title=Evangelicalism: An Americanized Christianity|url=https://books.google.com/books?id=wxAgETGXRaMC&pg=PA76|year=2011|publisher=Transaction Publishers|page=76}}</ref></blockquote>Abans que WASP venga al vam dins las annadas 1960 "Anglo Saxon" emplís lo mèsme sens. "Anglo-Saxons" en 1900 èra sovent utilizat coma sinonime de l'ensems del pòble descendents d'angleses e a vegada mai generalament, per totes los parlants angleses pel mond. Foguèt sovent utilizat per clamar la superioritat de la raça anglosaxona, al grand prejudici dels outsiders. Per exemple, Josiah Strong se glorificava en 1890:<blockquote class="">En 1700 aquesta raça comptava mens de 6000000 almas. En 1800, los Anglo-Saxons (Utilizi lo tèrme un pauc mai larg per include totas las personas de lenga anglesas) aumentèt de 20500000, e ara, en 1890, se'n compta mai de 120000000.<ref>{{cite book|author=Josiah Strong|title=Our country: its possible future and its present crisis|url=https://books.google.com/books?id=G2ECAAAAYAAJ&pg=PA161|year=1885|publisher=American Home Missionary Society|page=161}}</ref></blockquote>En 1893 Strong visiá una futura "èra novèla" de l'Anglosaxon trionfant:<blockquote class="" style="">Es pas rasonable de creire qu'aquesta raca es destinada a se'n privar dels mai fèbles, assimilar los autres, e adobar los autres fins a que... l'umainitat siá anglosaxonizada?<ref>{{cite book|author=Josiah Strong|title=New era or the coming kingdom|url=https://books.google.com/books?id=XK3ZAAAAMAAJ&pg=PA80|year=1893|pages=79–80}}</ref></blockquote>Tot coma lo tèrme novèl "WASP," lo tèrme ancian "Anglo-Saxon" èra utilizat per diferents escrivans ostils a l'aliança informala entre la Granda Bretanha e los EUA. L'usatge negatiu èra subretot comun al subjècte dels americans irlandeses e dels escrivans en França. "Anglo-Saxon", que significa en realitat l'ensemble de [[Anglosfèra]] utilizat de biais disaprobador dins de contèxtes coma la critica de la relacion especiala pròcha entre los EUA e Lo RU e lo planh de la dominacion culturala e politica anglosaxona. Tanben demora en usatage en Irelanda pels tèrmes Britanic o Anglés, e a vegada dins lo discors del Nacionalisme Escocés. In Austràlia, "Anglo" o "Anglo-Saxon" fa referéncia al pòble descend d'angleses, alara que "Anglo-Celtic" inclusís lo pòble irlandés, galés e escocés.<ref>{{cite book|author=Miriam Dixson|authorlink=Miriam Dixson|title=The Imaginary Australian: Anglo-Celts and Identity, 1788 to the Present|url=https://books.google.com/books?id=aXTw9BTUIBMC&pg=PA35|year=1999|publisher=UNSW Press|page=35}}</ref> === Autras etnias europèas === Los WASP varia segon la denominacion exacta orotestanta; son tradicionalament associat a la Glèisa Episcopaliana (o [[Anglicanisme|Anglicana]]), Presbiteriana, Metodista, Congregationalista, e d'autres mainline Protestant, mas lo tèrme espandiguèt per inclure difrentas denominacion de Protestant.<ref>{{cite journal|first=James D.|last=Davidson|first2=Ralph E.|last2=Pyle|first3=David V.|last3=Reyes|title=Persistence and Change in the Protestant Establishment, 1930-1992|journal=[[Social Forces]]|volume=74|issue=1|year=1995|pages=157–175 [p. 164]|doi=10.1093/sf/74.1.157|jstor=2580627}}</ref> L'usatge popular del tèrme foguèt espandit a vegada per inclure en mai dels anglosaxons o los elèits angleses americans mas tanben los autres pòbles originaris del Nòrd Oèst d'Euròpa, inclusissent los americans alemands protestant, los angleses escoceses, los americans alemands, e los americans escandinaus.<ref name="huguenots">Abraham D. Lavender, ''French Huguenots: From Mediterranean Catholics to White Anglo-Saxon Protestants'' (P. Lang, 1990)</ref> Lo sociològ Charles H. Anderson escriu, "Los escandinaus son de WASP de segonda classa" mas coneguts coma "melhors coma èssent WASP de segonda classa que non-WASP"<ref name="Anderson 1970">{{cite book|last=Anderson|first=Charles H.|title=White Protestant Americans: From National Origins to Religious Group|date=1970|publisher=Prentice Hall|location=Englewood Cliffs, N.J.|isbn=0-13-957423-9|page=43|url=https://books.google.com/books/about/White_Protestant_Americans.html?id=ZhydLVyROPAC&q=%22second-class+WASP%22}}</ref> En mai dels Protestants angleses, alemands, neerlandés, e escandinau americans, e d'autre grops etnics mai sovent compreses dins los WASP inclusisson tanben los descendents americans dels [[Uganaud|Uguanauds]], los americans escoceses e irlandeses o americans escoceses d'Ulster,<ref name="king">{{cite book|last=King|first=Florence|title=Wasp, Where Is Thy Sting?|date=1977|publisher=Stein and Day|url=https://books.google.com/books/about/Wasp_Where_Is_Thy_Sting.html?id=Y77ZAAAAMAAJ&q=Wasps+Scots+Irish|page=211}}</ref> lo american escoceses,<ref name="Wright 2004">{{cite book|ref=harv|last=Wright|first=Theodore P., Jr.|editor=Kaufmann, Eric P.|title=Rethinking Ethnicity: Majority Groups and Dominant Minorities|date=2004|publisher=Routledge|location=London; New York|isbn=0-41-531542-5|page=33|chapterurl=https://books.google.com/books/about/Rethinking_Ethnicity.html?id=LotDtx2HUxMC&pg=PA33&dq=WASPs|chapter=The identity and changing status of former elite minorities}}</ref> los Americans de l'Euròpa Germanica del Nòrd Oèst en general,<ref name="Van den Berghe">{{cite book|last=Van den Berghe|first=Pierre L.|title=The Ethnic Phenomenon|date=1987|publisher=ABC-CLIO|url=https://books.google.com/books/about/The_Ethnic_Phenomenon.html?id=esAA9Njteu0C&pg=PA225&dq=WASPs|page=225}}</ref> a las familhas americans establidas amb un eritatge protestant "vague" o "mesclat".<ref name="Kaufman & Borders">{{cite book|author1=Kaufman, Edward|author2=Borders, Linda|editor=Coombs, Robert H.|title=The Family Context of Adolescent Drug Use|date=1988|publisher=Psychology Press|chapterurl=https://books.google.com/books/about/The_Family_Context_of_Adolescent_Drug_Us.html?id=zMrR1ZlJJgkC&pg=PA105&dq=WASPs|chapter=Ethnic Family Differences in Adolescent Substance Use|page=105}}</ref> == Cultura WASP == [[Fichièr:WashingtonNationalCathedralHighsmith15393v.jpg|vinheta|Washington National Cathedral, [[catedrala]] episcopala a [[Washington, DC|Washington, D.C.]]]] L'elèit WASP dominèt fòrça la politica e l'economia, e tanben la cultura nauta, del sègle XX. Anthony Smith arguís que las nacions tendon a se formar sus la basas d'un nuclèu etnic premodèrna que provesís de mites, simbòls, e memòrias de la nacion modèrna e que los WASP ne son lo quita nuclèu.<ref>{{cite web|url=http://www.allacademic.com/meta/p40195_index.html|title=The Decline of the WASP?: Anglo-Protestant Ethnicity and the American Nation-State|website=Allacademic.com|accessdate=14 December 2017}}</ref> Los WASP son encara predominant dins las escòlas preparatòrias (las granda escòlas caras, subretot del Northeast), las universitats de la Ivy League , e los collègis prestigioses d'arts liberals<ref>{{cite book|author=Joseph Epstein|title=Snobbery: The American Version|url=https://books.google.com/books?id=sT2AahBWFIoC&pg=PT73|year=2003|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|page=73}}</ref> Dins lo Midwest, los WASP trevan las Universitats de Michigan, Northwestern University, e [[Universitat de Chicago]].<ref>Stephen Richard Higley, ''Privilege, power, and place: The geography of the American upper class'' (Rowman & Littlefield, 1995)</ref> Certas confessions protestantas dels WASP an la mai granda poportcion de diplomat e fins de cicle que pas autra confessions als EUA, coma per la Glèisa Episcopala (76%),<ref name="Faith, Education and Income">{{cite web|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2011/05/13/faith-education-and-income/?_r=1|title=Faith, Education and Income|first=David|last=Leonhardt|website=Economix.blogs.nytimes.com|accessdate=14 December 2017}}</ref> la Glèisa presbiteriana (EUA) (64%), e la Glèisa Unificada del Crist (46%),<ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/05/12/americas-changing-religious-landscape/|title=America's Changing Religious Landscape|publisher=[[Pew Research Center]]: Religion & Public Life|date=May 12, 2015}}</ref><ref>{{Citation|url=http://religions.pewforum.org/pdf/report-religious-landscape-study-full.pdf|title=US Religious Landscape Survey: Diverse and Dynamic|format=PDF|publisher=The Pew Forum|page=85|publication-date=February 2008|accessdate=2012-09-17|ref=refEducationLevel}}</ref> e tanben tota las classas superioras americanas.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2011/05/13/faith-education-and-income/|title=Faith, Education and Income|work=The New York Times|accessdate=May 13, 2011|first=David|last=Leonhardt|date=2011-05-13}}</ref> Los episcopalians e presbiterians tanben tendon a èsser fòrça mai rics e<ref name="THE EPISCOPALIANS">{{cite news|author=B.DRUMMOND AYRES Jr.|url=https://www.nytimes.com/1981/04/28/us/the-episcopalians-an-american-elite-with-roots-going-back-to-jamestown.html|title=THE EPISCOPALIANS: AN AMERICAN ELITE WITH ROOTS GOING BACK TO JAMESTOWN|publisher=New York Times|date=2011-12-19|accessdate=2012-08-17}}</ref> mai educat que quina que siá autre grop religiós,<ref name="ReferenceA">Irving Lewis Allen, "WASP—From Sociological Concept to Epithet," ''Ethnicity,'' 1975 154+</ref> e son represetats de biais disproporcionat dins los americans qu'atengan los nivèls mai nauts dins los afars e la lei. De 1854 fins a 1964 fòrça èra de Republicans.<ref>{{cite book|last=Baltzell|title=The Protestant Establishment|url=https://archive.org/details/protestantestabl00baltrich|year=1964|page=[https://archive.org/details/protestantestabl00baltrich/page/9 9]}}</ref> Dins las darrièras deceniás, los Republicans un pauc mai nombroses que los Democratas.<ref>"A Deep Dive Into Party Affiliation: Sharp Differences by Race, Gender, Generation, Education' [http://www.people-press.org/2015/04/07/a-deep-dive-into-party-affiliation/ Pew Research Center April 7, 2015]</ref> Segon ''Scientific Elite: Nobel Laureates in the United State'' de Harriet Zuckerman, una revista suls recepiendaris americans del prèmis Nobel entre 1901 e 1972, 72% de laureats americans del [[Prèmi Nobel]], son identificats aper aver una origina [[Protestantisme|Protestanta]], al comparar del 67% de la populacion generala pendent aqueste periòde.<ref name="Scientific Elite: Nobel Laureates in the United Statesh">[//en.wikipedia.org/wiki/Harriet_Zuckerman Harriet Zuckerman], ''[https://books.google.com/books?id=HAHCzJfmD5IC&printsec=frontcover&dq=Scientific+Elite:+Nobel+Laureates+in+the+United+States&hl=iw&sa=X&ved=0CCYQ6AEwAGoVChMIxKistOqUxwIVzNUUCh0pGgC-#v=onepage&q=Scientific%20Elite%3A%20Nobel%20Laureates%20in%20the%20United%20States&f=false Scientific Elite: Nobel Laureates in the United States]'' New York, The Free Pres, 1977, p.68: Protestants turn up among the American-reared laureates in slightly greater proportion to their numbers in the general population. Thus 72 percent of the seventy-one laureates but about two thirds of the American population were reared in one or another Protestant denomination-)</ref> Coma los autres grops, los WASP tendon a viure a proximitat los uns dels autres dins de cercles socials tencats. Los quartièrs e las vilas amb de largas populacions de WASP son sovent los quartièrs mai cercats. Aquestes airals son largament exclusiu e de la classa nauta amb las escòlas publicas e privada de naut nivèl, los nauts revenguts de la familhas, las comunautats crestianas plan establidas, e las valors mai nautas de l'immobilier.<ref>{{cite news|last=Borrelli|first=Christopher|date=December 5, 2010|title=The modern, evolving preppy|work=Chicago Tribune|url=http://articles.chicagotribune.com/2010-12-05/features/ct-sun-1205-preppy-20101205_1_lisa-birnbach-prep-lives-lillie-alexander}}</ref> === Protestantisme e valors socialas === David Brooks, jornalista al ''The New York Times'' que frequentèt una escòla preparatòria episcopala, escriu que los WASP son ufan de "bona postura, gaubi, igièna personala, disciplina infondada, possibilitat de demorar calhat de longas."<ref>{{cite book|author=David Brooks|title=The Paradise Suite: Bobos in Paradise and On Paradise Drive|url=https://books.google.com/books?id=oGeNl2hYxHgC&pg=PA22|year=2011|publisher=Simon and Schuster|page=22}}</ref> Segon l'assagista Joseph Epstein, los WASP desvelopèron un estil de lidertage calm e discret.<ref name="Epstein">{{cite news|first=Joseph|last=Epstein|url=https://www.wsj.com/articles/the-late-great-american-wasp-1387586625|title=The Late, Great American WASP|work=The Wall Street Journal|date=December 23, 2013}}</ref> Los WASP episcopalians e presbiterians tendon a èsser mai rics e educats melhor que los autres grops en America, e son de biais disproporcionats representat per aténer lo mai naut dins los afars economics, juridics, e pendent d'annadas subretot dominant dins lo partit Republican. Una practica WASP comuna es de presentar lors filhas en edat de se maridar (entre 17 o 18 ans d'edat) de bals coma ''The International Debutante Ball'' al Waldorf Astoria Hotel a Nòva York.<ref>{{cite book|last=Dillaway|first=Diana|title=Power Failure: Politics, Patronage, and the Economic Future of Buffalo, New York|url=https://books.google.com/books?id=UukOHtRoi9EC&pg=PA43|year=2006|publisher=Prometheus Books|pages=42–43}}</ref> ===''Ivy League'' e las set sòrres === [[Fichièr:HarvardElizaSusanQuincy1836.jpg|vinheta|250x250px|Harvard College èra la causida de tria; lo còrs estudent èra masissament WASP pendent tot lo sègle XX.<ref>{{cite book|author=Jerome Karabel|title=The Chosen: The Hidden History of Admission and Exclusion at Harvard, Yale, and Princeton|url=https://books.google.com/books?id=zwf-Ofc--toC&pg=PA23|year=2006|page=23}}</ref>]] La ''Ivy League'' de las universitiats e los ''Seven Sisters colleges'' an de ligams istorics fòrts amb los WASP, e lor influéncia contunhan fins ara. Fins a la Segonda Guèrra Mondiala, l'''Ivy League'' èra compausada largament d'estudiants WASP. Essent unes dels melhors collègis e universitats del país, contunhan d'èsser causits per las familhas WASP uèi encara. La Tres Grandas (Las universitats [[Universitat Harvard|Harvard]], [[Universitat de Yale|Yale]] e Princeton) èran tradicionalement las tres melhoras univeritats de tria per las familha WASP. L'admission a aquestes collègis e universitats es basat sul meriti academic, pasmens existís una cèrta preferéncia pels eritièrs dels ancians escolans. Los estudiants pòdon constituir de ligams que tornan dins las esfèras d'influéncia de la finància, de la cultura e e la politica. Fòrça ancians escolans d'aquestas escòlas an des carrièras astradas, bastissent l'influéncia culturala e economica dels WASP.<ref>Useem (1984)</ref> ===''Social Register''=== L'elèit social èra un grop estrech, tancat. Lo lideratge èra plan conegut dels lectors de las paginas "societat", mas dins las grandas vilas èra impossible de se remembre de totes, o de seguir lo maridatge e las nòbias novèlas.<ref>Karal Ann Marling, ''Debutante: Rites and Regalia of American Debdom'' (2004)</ref> La solucion èra lo ''Social Register,'' que fa la lista dels noms e adreça d'1 percent de la populacion. Fòrça èra de WASP, e inclusissiá las familhas que son barrejats dins los mèsmes clubs privats, asistissent als bons tès e cotillhons, fan lors devocions ensems dins las glèisas prestigiosas, financiant la lor caritats, vovent dins de quartièrs exclusius, e envian lors filhas dins d'escòlas d'aplicacion<ref>Paul M. Pressly, "Educating the Daughters of Savannah's Elite: The Pape School, the Girl Scouts, and the Progressive Movement." ''Georgia Historical Quarterly'' (1996) 80#2 pp: 246-275. [https://web.archive.org/web/20160203165033/http://www.juliettegordonlowbirthplace.org/wp-content/uploads/papeschool-ghq-pressley-1996.pdf online]</ref> e lors filhs dins d'escòlas preparatòrias.<ref>Peter W. Cookson, Jr. and Caroline Hodges Persell, ''Preparing For Power: America's Elite Boarding Schools'' (2008)</ref> A l'apogèu de la dominacion WASP, lo ''Social Register'' definissiá la nauta societat. Passèron aquestes jorns. Lo ''New York Times'' declarèt en 1997:<blockquote class="" style="">Antan, lo Social Register èra una institcion màger dels cercles socials de Nòva York....Uèi lo dia, pasmens, amb lo declin de l'eleit WASP coma fòrça sociala e politica, lo ròtle del register coma arbitre de çò que compta e çò que compta pas es gaireben un anacronisme. A Manhattan, ont los galas de caritat son al centre de la sason sociala, los comitats d'organizacion son claufits d'influenciaires de l'edicion, d'Hollywood e de Wall Street e lo linhatge familhal a gaireben pas pus d'impotança.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1997/12/21/style/the-social-register-just-a-circle-of-friends.html|work=The New York Times|title=The Social Register: Just a Circle of Friends|date=21 December 1997}}</ref></blockquote>Lo ''Social Registers'' èran coneguts coma de repertòris de l'elèit social a Baltimore, Boston, Chicago, Nòva York, Filadèlfia,<ref>The Philadelphia volume included [//en.wikipedia.org/wiki/Wilmington,_Delaware Wilmington, Delaware].</ref> Pittsburgh, Portland (Oregon), Providence, San Francisco, Seattle, e Washington, D.C., atanben conegudas "Southern Cities".<ref>examples may be found in [https://web.archive.org/web/20071020122716/http://digital.library.umsystem.edu/cgi-bin/Ebind2h3/umsl7?seq=2 Page 2 of the 1925 Social Register of St. Louis, Missouri]</ref> === Mòda === En 2007, lo ''New York Times'' reportèt que veniá al vam la cultura WASP. Susanna Salk dins son article ''A Privileged Life: Celebrating WASP Style'': "pren al seriós defendre las vertuts de las valors dels WASP, e lor contribucion a la cultura americana."<ref name="NYTBookreview">Liesl Schillinger, "Why, Bitsy, Whatever Are You Reading?" [https://www.nytimes.com/2007/06/10/fashion/10books.html?_r=0]''[//en.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times The New York Times]''<span>, 10 June 2007</span></ref> Dempuèi las annadas 1980, de marcas coma Lacoste e Ralph Lauren e los logos venguèron associat a la mòda preppy, estil qu'es associat a la cultura WASP.<ref>{{cite web|url=http://www.vanityfair.com/society/features/2010/09/the-new-preppy-201009|title=The Official Preppy Reboot|first=Lisa|last=Birnbach|website=Vanityfair.com|accessdate=14 December 2017}}</ref> == Influéncia Politica == [[Fichièr:Upper_East_Side_NYC.jpg|vinheta|250x250px|Vista de [[Manhattan]], Upper East Side. Tradicionalament, Upper East Side èra dominat per las familhas WASP.<ref>{{cite book|author1=Dominique Auzias|author2=Jean-Paul Labourdette|title=New York 2015 Petit Futé (avec cartes, photos + avis des lecteurs)|url=https://books.google.com/books?id=90FvBgAAQBAJ&pg=PA43&dq=New+York+2015+Petit+Fut%C3%A9+(avec+cartes,+photos+%2B+avis+des+lecteurs&hl=it&sa=X&ved=0CDMQ6AEwAGoVChMIg8eEr8z-yAIVRoYPCh0Z4AhV#v=onepage&q=New%20York%202015%20Petit%20Fut%C3%A9%20(avec%20cartes%2C%20photos%20%2B%20avis%20des%20lecteurs&f=false|year=2015|page=133}}</ref><ref>{{cite book|author1=Craig J. Calhoun|author2=Donald Light|author3=Suzanne Keller|title=Sociology|url=https://books.google.com/books?id=dvQM-npb2akC&q=inauthor:%22Craig+J.+Calhoun%22&dq=inauthor:%22Craig+J.+Calhoun%22&hl=it&sa=X&ved=0CGYQ6AEwCWoVChMI3-6Ajs3-yAIVBHwPCh2xXwXG|year=1997|page=178}}</ref>]] Los Paires Fondator representavan una mòstra del lideratge patriòta del sègle XVIII. Segon un estudi biografic dels signataris de la Declaracion d'Independéncia per Caroline Robbins: : Los Signataris venon sobretot de l'elèit educat, èra residents de las installacions ancianas, e apartenon, levat a de raras excepcions, a una classa mejanan aisida representant pas qu'una fraccion de la populacion. Natius o nascuts otramar, èran de soca britanica e de fe protestanta.<ref>Caroline Robbins, "Decision in '76: Reflections on the 56 Signers." ''Proceedings of the Massachusetts Historical Society'' (1977) Vol. 89 pp 72-87, quote at p 86[ [https://www.jstor.org/stable/25080810 online]</ref><ref> See also Richard D. Brown, "The Founding Fathers of 1776 and 1787: A collective view." ''William and Mary Quarterly'' (1976) 33#3: 465-480. [https://www.jstor.org/stable/1921543 online]</ref> Una celèbra confrontacion èra l'eleccion senatoriala de 1952 al Massachusetts ont [[John Fitzgerald Kennedy|John F. Kennedy]], un Catolic d'eissida irlansesa, venquèt lo WASP Henry Cabot Lodge, Jr..<ref>{{cite book|author1=Kathleen A. Gronnerud|author2=Scott J. Spitzer|title=Modern American Political Dynasties: A Study of Power, Family, and Political Influence|url=https://books.google.com/books?id=4cxwDwAAQBAJ&pg=PA37|year=2018|publisher=ABC-CLIO|pages=37–38}}</ref> Encara, l'escomesa de 1964 del senator d'Arizona Barry Goldwater, un Episcopalian<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/politics/daily/may98/goldwater30.htm|title=Washingtonpost.com: Barry Goldwater Dead at 89|website=www.washingtonpost.com|access-date=2018-08-19}}</ref> que lo paire èra josieu,<ref name=":0">{{Cite web|url=https://swja.arizona.edu/content/goldwaters|title=The Goldwaters {{!}} Southwest Jewish Archives|website=swja.arizona.edu|language=en|access-date=2018-08-19}}</ref>facha a Rockefeller e l'establishment republican de l'Èst contribuiguèt a sapar la dominancion WASP.<ref>{{cite book|author=Gregory L. Schneider, ed.|title=Conservatism in America Since 1930: A Reader|url=https://books.google.com/books?id=U6hzBFw1ky8C&pg=PA289|year=2003|publisher=NYU Press|pages=289–}}CS1 maint: Extra text: authors list ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Extra_text:_authors_list link]) [[Category:CS1 maint: Extra text: authors list|Category:CS1 maint: Extra text: authors list]] <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> Lo quita Goldwater aviá de fòrtas referéncias WASP de sa maire, mas èra tanben vist coma partit de la comunautat Josièva (pasmens se l'associacion èra prima e aquesta). Dins las annadas 1980, l'ala liberala republicana de Rockefeller èra en partida marginalizada, engolitby per la dominacion des republicans conservators de l'oèst e del sud.<ref>Nicol C. Rae, ''The Decline and Fall of the Liberal Republicans: From 1952 to the Present'' (1989)</ref> Demandant "Es lo líder WASP una raça atudada?" la jornalista Nina Strochlic en 2012 soslinhèt qu'onze politicians WASP màger s'acabèt amb los  Republicans G.H.W. Bush elegit en 1988, son filh George W. Bush elegit en 2000 e 2004, e John McCain, nomenat mas desfach en 2008.<ref>Nina Strochlic, "George Washington to George W. Bush: 11 WASPs Who Have Led America," [https://www.thedailybeast.com/george-washington-to-george-w-bush-11-wasps-who-have-led-america-photos ''Daily Beast'' Aug. 16, 2012]</ref> De Catolics al Nòrd Èst e l'Èst mejan, mai sovent d'americans irlandés, nomenat politicians del Democratic Party dins las gradas vilas mejans lo sistèma dels capmèstres de quartier. Los porliticians Catolics (o "etnia blanca") èran sovent la cibla de l'ostilitat politica WASP.<ref>[https://web.archive.org/web/20070930181128/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,838862,00.html "Are The Wasps Coming Back? Have They Ever Been Away?" ''Time'' Jan. 17. 1969]</ref> == Pèrda de dominacion == Eric Kaufmann argís que "la annada 1920 marcan l'apgèu del contraròtle WASP". En 1965 lo sociològ Canadian John Porter, dins ''The Vertical Mosaic,'' arguís que las originas britanicas son de biais disproporcionat representadas dins los mai nauts escapolons de la classa Canadiana, revengut, poder politic, clergat, mèdia etc. Pasmens, mai recentament los esrudits canadian tornèron far lo camin del declin de l'elèit WASP. En 1939, las Daughters of the American Revolution (DAR) refusèron a la granda cançaira nega Marian Anderson la permission de cantar al Constitution Hall. Dins la furor seguenta, l'esposa del president [[Eleanor Roosevelt]] publicament demicionèt de las DAR e s'arrantgèt per qu'Anderson cante al Lincoln Memorial fàcia a una fola afogata de 75,000 personas.<ref>{{cite book|author1=Henry Louis Gates|author2=Evelyn Brooks Higginbotham,|lastauthoramp=yes|title=Harlem Renaissance Lives from the African American National Biography|url=https://books.google.com/books?id=E_vRLcgEdGoC&pg=PA12|year=2009|publisher=Oxford University Press|page=12}}</ref> === Après le Segonda Guèrra mondiala === Segon Richard Schaeffer:<blockquote class="" style="">Fòrça analistas suggeriguèron que la dominacion WASP de l'òrdre institucional es quicòn vengut del pasat. Es mai sovent admés qu'après la Segobda Guèrra mondiala, la seleccion d'individús per de posicion de líder venguèt sempre mai bast sus de factors coma motivacion e la formacion puslèu que sus l'etnicitat e lo linhatge social.<ref name="Richard T. Schaefer, ed. 2008 1504">{{cite book|author=Richard T. Schaefer, ed.|title=Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society|url=https://books.google.com/books?id=STR1AwAAQBAJ&pg=PT1504|year=2008|publisher=SAGE Publications|page=1504}}CS1 maint: Extra text: authors list ([//en.wikipedia.org/wiki/Category:CS1_maint:_Extra_text:_authors_list link]) [[Category:CS1 maint: Extra text: authors list|Category:CS1 maint: Extra text: authors list]] <templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref></blockquote>Foguèt pas just après la Segonda Guèrra mondiala que lo poder general de l'establishment protestant comencèt a declinar. Fòrça rasons foguèron donadas pel declin del poder WASP.<ref>See {{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7DB153EF934A25752C0A967958260|first=Christopher|last=Lehmann-Haupt|title=The Decline of a Class and a Country's Fortunes|newspaper=[[New York Times]]|date=January 17, 1991}}</ref> D'incitacions a la diversitat auto impausadas dobriguèron las escòlas mai elitistas del país.<ref>Richard L. Zweigenhaft and G. William Domhoff, ''Diversity in the power elite: how it happened, why it matters'' (2006) pp. 242-3</ref> Lo ''GI Bill'' dobriguèt la nauta educacion als arribants d'etnias novèlas, que trobèron de trabalh dins la classa mejana dins l'espandiment economic. Pasmens, Los protestants blancs contunhan influenciar l'elèit cultural, politic, e economica del país. Se sabents insistisson sus l'idea que lors grops d'influéncia mermèt dempuèi la fins de la Segonda Guèrra mondiala en 1945, alara que grandissiá l'influéncia d'autres grops etnics. Un eveniment notable del declin èra l'eleccion de [[John Fitzgerald Kennedy|John F. Kennedy]] coma President del EUA en 1960, Lo sol President catolic dels EUA. l'eleccion de John F. Kennedy èra lo resultat de la longa campanha sens fatiga de son paire [[Joseph P. Kennedy Sr]] per trencar la presa dels WASP sus la societat americana degut subretot a sa non apartenéncia a la Glèisa catolica americana.. Dins la foncion publica federala, autrecòps dominat per de membres de confession protestanta (WASP), subrerot dins lo  Departament d'Estat, Catolics e Josieu fan progressèron fòrça après 1945. Georgetown University, una escòla Catolica, fa un esfòrç sistematic per plaçar sos diplomats dins de carrièras diplomaticas.<ref>Kaufman (2004) p 220 citing Lerner et al. ''American Elites,'' 1996）</ref> Lo politològ Theodore P. Wright, Jr. argís qu'alara que Anglo etnicitat dels presidents dels EUA dempuèi [[Richard Nixon]] cap a [[George W. Bush]] es evidenta pel contunh de la dominencia culturala dels WASP, l'assimilacion e la mobilitat sociala amb l'ambiguitat del tèrme permetèt a la classa WASP de subreviure sonque "incorporant d'autres grops qu'es pas pus lo mèsme grop" qu'existiguèt a la mitat del sègle XX. Abans la fin del sègle XX, totes los jutges de la Cort Suprèma dels EUA èran d'origina WASP o de protestanisme germanica (levat lo josieu american Louis Brandeis, nomenat en 1916, e Benjamin N. Cardozo, descendent dels josieus iberic, nomenat en 1932.)<ref name="Schmidhauser">John Richard Schmidhauser, ''Judges and justices: the Federal Appellate Judiciary'' (1979), p. 60.</ref> Dempuèi las annadas 1960, un nombre creissent de jutges non-WASP foguèron nomenats a la Cort. L'Universitat de Califòrnia, Berkeley, antan bastion WASP, cambièt radicalament: sols 30% de sos diplomats en 2007 èra d'origina Europèa (inclusissent los WASP e totes los Europèus), e 63% dels diplomats de l'Universitat son eissits de familhas d'immigrants (ont al mens un parent èra immigrant), subretot d'Asia.<ref>John Aubrey Douglass, Heinke Roebken, and Gregg Thomson. "The Immigrant University: Assessing the Dynamics of Race, Major and Socioeconomic Characteristics at the University of California." (November 2007) [http://cshe.berkeley.edu/publications/publications.php?id=291 online edition]</ref> Un desplaçament significatiu de l'activitat economica dels EUA cap a las Sun Belt a la fin del sègle XX, e una economia de contunh globalizada tanben contribuiguèt al declin del poder dels WASP del Nordèst.<ref>{{cite journal|first=James D.|last=Davidson|first2=Ralph E.|last2=Pyle|first3=David V.|last3=Reyes|title=Persistence and Change in the Protestant Establishment, 1930-1992|journal=[[Social Forces]]|volume=74|issue=1|year=1995|pages=157–175 [p. 164]|doi=10.1093/sf/74.1.157|jstor=2580627}}</ref> D'autres analistas arguïguèt that l'amplor del declin de la dominacion WASP foguèt exagerada. James D. Davidson, se fondant sus de donadas relativas als elèits americans presents dins las esfèras politica e economica, conclutz que, alara que los WASP e l’establishment protestant avián perdut una partida de notorietat precedenta, los WASP e los protestants son encara largament subrerepresentats dins l'eleit amrican<ref name="davidson">{{cite journal|last1=Davidson|first1=James D.|title=Religion Among America's Elite: Persistence and Change in the Protestant Establishment|journal=Sociology of Religion|date=December 1994|volume=55|issue=4|url=https://academic.oup.com/socrel/article-abstract/55/4/419/1625791/Religion-Among-America-s-Elite-Persistence-and|accessdate=17 June 2017}}</ref> Al sègle XXI, "WASP" es sovent un critica pejorativa basat sus l'esnobisme e l'exclusivitat associada al privilègi social, coma l'adesion restrictiva dins de clubs socials privats. Existís fòrça galejadas ridiculizant aqueste estereotipe.<ref name="Martin">{{cite book|last=Martin|first=Holly E.|title=Writing Between Cultures: A Study of Hybrid Narratives in Ethnic Literature of the United States|url=https://books.google.com/books/about/Writing_Between_Cultures.html?id=8RkzIPlLj90C&pg=PA117&dq=WASP|year=2011|publisher=McFarland|location=Jefferson, N.C.|isbn=978-0-78-646660-3|at=p. 117 (footnote)}}</ref> A vegada un escrivan lausa la contribucion dels WASP, coma l'istorian conservator Richard Brookhiser que per exemple escrivèt en 1991 l'esterotipe de "còl sarrat, blasir, e elitist" amaga "los ideals classics dels WASP per l'industria, lo servici public, lo dever familial, e la consciéncia de reviscolar la nation."<ref>{{cite book|first=Richard|last=Brookhiser|title=The Way of the WASP: How It Made America and How It Can Save It, So to Speak|url=https://archive.org/details/wayofwasphowitma0000broo|publisher=Free Press|date=1991|location=New York, N.Y.|isbn=978-0-02-904721-7}}{{page needed|date=July 2018}}</ref><ref>See also [//en.wikipedia.org/wiki/Tad_Friend Tad Friend], ''Cheerful Money: Me, My Family, & the Last Days of Wasp Splendor'' (2009)(Author)</ref> == Impacte cultural == De films american coma ''Annie Hall'' e ''Meet the Parents'' utilizan los conflictes entre las familhas WASP e las familha josievas urbanas urban coma potential per un efièch comic.<ref>Wilmington, Michael. [http://articles.latimes.com/2000/nov/06/entertainment/ca-47724 'Meet the Parents' Finds Success by Marrying Classic Themes to Modern Tastes], ''[//en.wikipedia.org/wiki/Los_Angeles_Times Los Angeles Times]'', November 6, 2000. Accessed March 30, 2010.</ref> En 1939 la pèça ''Arsenic and Old Lace'', e lo film de 1944, ridiculiza l'elèit american.<ref>{{cite book|author=Furman, Robert|title=Brooklyn Heights: The Rise, Fall and Rebirth of America's First Suburb|url=https://books.google.com/books?id=8BUfCgAAQBAJ&pg=PA78&dq=%22arsenic+and+old+lace%22|year=2015|publisher=History Press|location=Charleston, S.C.|isbn=978-1-62-619954-5|page=78}}</ref> La pèça de Gurney ''The Cocktail Hour'' (1988), un personatge principal dich a son filh dramaturg que las criticas "nos aman pas.... sabon mal de nasautres. Pensan que sèm totes de Republicans, totes superficial a totes alcolics. Sola la darrièra es veraia." == Referéncias == {{Reflist}} [[Categoria:Grop social]] nd1luz6jaiz89zyyvzs07ezywf29v7v 0 169792 2507789 2419028 2026-08-27T20:03:10Z InternetArchiveBot 43230 Add 2 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507789 wikitext text/x-wiki Lo '''Parlament del Reialme Unit de Grand Bretanha e Irlanda del Nòrd''' (en [[anglés]] : ''Parliament of the United Kingdom of Great Britain and Nothern Ireland''), comunament nommat '''Parlament britanic''' o '''Parlament de''' '''Westminster''', es lo suprèma [[Poder legislatiu|còrs legislatiu]] del [[Reialme Unit]], de las [[dependéncias de la Corona]] e dels [[Territòris Britanics d'Otramar|Territòris Britanics d’Otramar]].<ref>[[Colonial Laws Validity Act 1865]]</ref><ref>[[Statute of Westminster 1931]]</ref> Ten sol la sobeiranetat parlamentària e de fach lopoder ultim dels còrs politics del Reialm Unit e de sos territòris. Son sèti es lo [[Palais de Westminster]] a [[Londres]]. Lo Parlament britanic es [[Bicamerisme|bicameral]] mas es compausat de tres partidas, consistuit del Sobeiran (La [[Reina en son Parlament]]), d’una [[Chambra auta|cambra nauta]] (de fach la segonda cambra)<ref>{{Ligam web}}</ref><ref>{{Ligam web}}</ref><ref>{{Ligam web}}</ref> nomenada [[Cambra dels Lòrds del Reialme Unit|Cambra dels Lòrds,]] e la nomenada cambra bassa<ref>{{Ligam web}}</ref> (mas de fach la primièra cambra)<ref>{{Ligam web}}</ref> Nomenada [[Cambra de las Comunas del Reialme Unit|Cambra de las Comunas]].<ref>{{Ligam web}}</ref> La cambra dels Lòrds inclusís dos diferents tipes de members: the Lòrds Esperitals, consistuit dels mai ancian evèsques de la [[Glèisa d’Anglatèrra]], e los [[Lòrds Temporals]], consistuits subretot per de pars a vida, nomenats pel sobeiran sus avís del Primièr Ministre,<ref>{{Ligam web}}</ref> e de 92 pars ereditaris. Los 650 membres de la Cambra de las Comunas son elegits al vòte uninominal majoritari a un torn per cinc ans.<ref>{{Ligam web}}</ref> Las doas Cambras se reünisson dins de cambras separadas del Palais de Westminster a Londres. Per convencion constitucionala, totes los [[Ministre|ministres del governament]], inclusit lo primièr Ministre, son membre de la Cambra de las Comunas o, pus rarament, de la Cambra dels Lòrds. Lo Parlament de Grand Bretanha foguèt fondat en 1707 après la ratificacion del Tractat de l’Union segon [[Acte d'Union (1707)|l’Acte d’Union]] passat entre lo Parlament d’Anglatèrra e lo Parlament d’Escòcia. Al començament del sègle XIX, lo Parlament s’agrandiguèt per l’[[Acte d'Union (1800)|Acte d’Union de 1800]] ratificat entre lo Parlament de Grand Bretanha e lo Parlament d’Irlanda per crear lo Parlament del Reialme Unit de Grand Bretanha e d’irlanda. En1927 foguèt nomenat "Parlament del Reialme Unit de Grand Bretanha e d’Irlanda del Nòrd",<ref>''Royal and Parliamentary Titles Act 1927''</ref> per rendre compte de la secession de la [[Republica d'Irlanda]] en 1922. Amb l’espandiment mondial de [[Empèri Britanic|Empèri britanic]], lo Parlament del Reialme Unit serviguèt d’exemple amb lo [[Sistèma de Westminster]] atal se nomena "Maire dels Parlaments".<ref>{{Ligam web}}</ref> En teoria, lo poder legistatiu suprèm del RU es oficialament investit per la [[Corona en son Parlament]]. Mas, la [[Corona (Commonwealth)|Corona]] complís los avises del Primièr Ministre e los poders de la Cambra dels Lòrds son limitats sonque dins l’escasença de legislacion dilatòria; alara, ''de facto'' lo poder es conferit a la Cambra de las Comunas.<ref>{{Ligam web}}</ref> == Istòria == === Parlament del Reialme Unit de Grand Bretanha e d’Irlanda === [[Fichièr:Print_of_Houses_of_Parliament_before_1834_Fire.jpg|vinheta|Gravadura del [[Palais de Westminster]], abans l’incendi de1834]] Lo Reialme Unit de Grand Bretanha e d’Irlanda foguèt creat lo 1èr de genièr de 1801, per la fusion dels reialmes de [[Grand Bretanha]] e d’[[Irlanda]] Segon l’[[Acte d'Union (1800)|Acte d’Union de 1800]]. Lo principe de responsabilitat ministeriala de la Cambra bassa èra pas desvolopat al sègle XIX—La Cambra dels Lòrds èra superiora a la Cambra de las Comunas que siá en teoria e en practica. Los Membres de las Cambras de la Comunas (MPs) èran elegits per un sistèma electoral antic, dins de circonscripcions de dimencions fòrça diferentas. Atal, la circonscripcion Old Sarum, amb sonque set votans, podava elegir dos membres, tot coma aqueste de Dunwich, qu’aviá gaireben desaparegut dins la mar per causa d’erosion. Fòrça circonscripcions pichonas èran contrarotladas per de membres de la Cambra dels Lòrds, que s’asseguravan l’eleccion dels pròches o sostens. Pendent las refòrmas del sègle XIX, lo sistèma foguèt regularizat. Dependents pas pus dels Lòrds per lors sèti, los MPs s’afirmèron. La supremacia del Cambra de las Comunas s’afirmèt al començament del sègle XX. In 1909, la Comunas passèron lo nomenat "Budget del pòble", que fa diferents cambiaments dins lo sistèma de taxacion que venguèt desaventjós per tèrratenents. La cambra dels Lòrds, qu’èra mai sovent de tèrratenent poderoses, regetèt lo Budget. Sus la basa de la popularitat del Budget e en consequéncia l’impopularitat dels Lòrds, lo Partit Liberal de pauc ganhèron doas eleccions generalas en 1910. Dins son mandat, lo Primièr Minister Liberal, [[Herbert Henry Asquith]], introduguèt un projècte de lei parlamentari per restrénher los poders de la Cambra dels Lòrds. Quand los Lòrds refusèron de votar lo projècte, Asquith los contrèt amb la promesa facha en secret del Rei abans la segondas eleccion generalas 1910 respondent favorablament a la demanda de creacion d’un centenat de pars liberals, atal seriá estat avalida la majoritat concervatritz de la Cambra dels Lòrds. Per paur d’aquò, la Cambra dels Lòrds votèt de pauc en favor del projècte. Lo projècte de lei sul Parlament de 1911, que passèt, empachava los Lòrds de blocar lo projècte de lei monatari blocking a money bill, e permetava de retardar los autres projèctes sonque pendent tres sesilhas (tombada a doas en 1949), après que la lei es passada malgrat lors objections. Pasmens, malgrat la leis sul Parlament de 1911 e 1949, la Cambra dels Lòrds sempre gardèt lo poder illimitat de vèto sus quin que siá projècte amb per objectiu d’espandre la vida d’un parlament.<ref>{{Ligam web}}</ref> === Parlament de Reialme Unit de Grand Bretanha e d’Irlanda del Nòrd === L’Acte de 1920 sul Govèrn d’Irelanda creèt los parlaments de [[Irlanda del Nòrd]] e de l’Irlanda del Sud e redusiguèt la representacion d’ambedos partidas a Westminster. Lo nombre dels sètis d’Irlanda del Nòrd tornèt aumentar en 1973 (<i>direct rule</i>). L’[[Estat Liure d’Irlanda]] benguèt independent en 1922, e en 1927 lo parlament foguèt nomenat Parlament del Reialme Unit de Grand Bretanha e d’Irlanda del Nòrd. De refòrmas de la Cambra dels Lòrds se realizèron al sègle XX. L’acte suls pariatges de 1958 autorizèt la creacion regulara de dignitats de pariatges a vida. Dins las annadas 1960, la creacion regularade dignitats de pariatge ereditari s’acabèt; thereafter, gaireben totes los pars novèls foguèron nomenats a vida L’ Acte de 1999 sus la cambra dels Lòrds remandèt lo drech automatic dels pars ereditaris de far sesilha a la Cambra Nauta, demora l’exepcion per 92 d’eles per èsser elegit a vida pels autres pars ereditaris, amb eleccion parciala a lors mòrt. La Cambra dels Lòrds es ara una cambra subordonada a la Cambra de las Comunas. Mai, l’Acte de 2005 sus la Refòrma Constiticionala establís l’abolicion de la [[foncion judiciària de la Cambra dels Lòrds]] amb la crecion de la novèla Cort Suprèma del Reialme Unit en octobre de 2009. == Composicion e poders == L’autoritat legislativa, la Corona en son Parlament, se compausa de tres elements destriats: lo Monarca, la [[Cambra dels Lòrds del Reialme Unit|[Cambra dels Lòrds]], e la [[Cambra de las Comunas del Reialme Unit|Cambra de las Comunas]]. Un mèsme individú poirà pas èssser membre d’ambedoas cambras, e los membres de la Cambra dels Lòrds son legalament enebit de votar per las eleccions dels membres de la Cambra de las Comunas. Formalament, pas deguns serà membre del Parlament mentretant que foncionari de la Corona, per manténir la [[separacion dels poders]], mas lo principi s’erodèt. Fins a 1919, los Membres del Parlament qu’èra pagat per un ofici ministerial perdavan lor sèti a la Cambra de las Comunas e devon èsser de nòu elegits, la règla foguèt abolida en 1926. La sanccion reiala del Monarca es necessària per que los projèctes legislatius vengan de leis, e unas legislacions delegadas devon èsser realizadas pel Monarca amb decrèt en Conselh. La Corona a tanben de poders executius que dependon pas del poder legislatiu, mejans lo [[Prerogativa reiala|poders prerogatius]], coma la realizacion dels tractats, declaracion de guèrra, prèmis onorifics e nominacion als oficis civils e militaris. En practica son sempre realizats pel Monarca sota avís del Primièr Ministre o autre membre del govèrn. Los Primièr Ministre e Membres del Govèrn son responbles fàcia al Parlament, mejans lo contraròtle de las finanças publicas, fàcia al public mejans l’eleccion dels membres del Parlament. Lo Monara tanben nomena lo Primièr Ministre, alara aquestes darrièr forma un govèrn que los membres son eissits de la Cambras del Parlament. Aqueste deu èsser un cap de la majoritat eissida de la Cambra de la Comunas. Pel passat lo monarca deguèt a vegadas realizar un jutjament, coma al monenar [[Alec Douglas-Home]] en 1963 que pensava que lo Primièr Ministre sortent, [[Harold Macmillan]], èra en un estat terminal d’un càncer. Mas, ara lo monarca es avisat pel Primièr Ministre sortant de l’identitat de qui deuriá succedir. La Cambra Nauta es formalament designada "Los fòrces onorables, los Lòrds Esperitals e Temporals dins lo Parlament Reünits", los Lòrds Esperitals son los evèsques de la [[Glèisa d’Anglatèrra]] e los Lòrds Temporals son los Pars del Reialme. Los Lòrds Esperitals e los Lòrds Temporals son considerats coma "estates" separats, mas fan sesilha, debaton e vòtan ensems. Amb los Actes pel Parlament de 1911 e 1949, los poders de la Cambra dels Lòrds venguèt fòrça men important qu’aquestes de la Cambra de la Comunas. Totes los projèctes levat los projèctes budgetaris son debatuts e votat dins la Cambra dels Lòrds; pasmens, al votar contre un projècte, la Cambra dels Lòrds pòt retardar l’adopcion al maxim per doas sesilhas parlamentàrias de l’annada. Après que, la Cambra de las Comunas pòt forçar l’adopcion del projècte sens lo concens dels Lòrds, sota los Actes Parlamentaris. La Cambra dels Lòrds pòt tanben demanda de comptes als ministres del govèrn mejans de questions e un pichon nombre de comitats restrenchs. La Nautissima Cort en Anglatèrra e Escòcia e en Irlanda del Nòrd èra un comitat de la Cambra dels Lòrds, mas ne venguèt independent en 2009. Los Lòrds Esperital enclusissiá totes los membres del clergats de la Glèisa d’Anglatèrra—arquevèsques, evèsques, abats, e prior mitrats. Amb la Dissolucion dels Monastèris jos Enric VIII los abats e prior mitrats perdèron lors posicions al Parlament. Totes los evèsques diocesans contunhan a far sesilha al Parlament, mas amb lo temps sonque los 26 mai ancians demoran Lòrds Esperital. D’entre aquestes son inclusits sempre los tenents dels ‘cinc grands sètis’ que son Arquevèsque de Canterbury, l’Arquevèsque d’Yòrk, l’evèsque de Londres, l’evèsque de Durham e l’evèsque de Winchester. Los autres 21 Lòrds Esperitals son lo mai ancians dels evèsques diocesans. Los Lòrds Temporals son de pars a vida creats en 1876 (Appellate Jurisdiction Act 1876) e 1958 (Life Peerages Act 1958), en mai 92 pars ereditaris (House of Lords Act 1999). Ancianament, los Lòrds Temporals èran de pars ereditaris. Lo drech d’unes pars ereditaris a far sesilha al Parlament èra pas automatic: après l’union de l’Escòcia e de l’Anglatèrra dins la Grand Bretanha en 1707, foguèt establit que totes los pars que las dignitias qu’avián estat creadas pels reis Angleses podavan far sesilha al Parlament, mas per aquestes qu’avián estat creadas pels reis d’Escòcia devián èsser elegits en nombre limitat coma "pars representatius". Un arenjament similar foguèt realizat per l’Irlanda qund s’uniguèt a la Grand Bretanha en 1801, mas amb l’independéncia de l’Irlanda (levat lo Nòrd) en1922 l’eleccion de representants. En 1963 (Peerage Act 1963), l’eleccion de pars representants escoceses tanben s’acabèt, e totes los pars escoceses avián un sèti garantit al Parlament. En 1999 (House of Lords Act 1999), sols los pariatges (es a dire, las dinignitats de pariatges que son pas ereditàrias) donavan automaticament a lors titularis de sètis a la Cambra dels Lòrds. D’entre los pars ereditaris, sonque 92—lo Comte Marescal (Earl Marshal), lo Lòrd Grand Chamberlain (Lord Great Chamberlain) e los 90 pars autres causits—gardan lors sètis a la Cambra. La Comunas, lo darrièr dels "estats" del Reialme, son representadas a la Cambra de la Comunas, qu’es formalament desiganda "L’Onorabla, la Comunas en lo Parliament Assemblat". En 2016, la Cambra es constituida de House 650 membres. Cada membre del Parlament (MP) es causit per vòte uninominal majoritari. Existís un sufragi universal Pels adultes de 18 ans d’edat passats; Los ciutadans del Reialme Unit e aquestes de la [[Republica d'Irlanda|Republica d’Irelanda]] [[Commonwealth|e de las ncions del Commonwealth]] demorant al Reialme Unit, son qualificats pel vòte, levat se son en preson al moment de l’election. Lo tèrme del mandat dels membres de la Cambra de la Comunas depend del tèrme de la Parlament, amb per maxim cinc ans; una eleccion generala, pendent que totes los sètis son renovelats, se debana a cada dissolucion. Cada legislacion deu passar per la Cambra de la Comunas per venir lei, tanben contraròtla la fiscalitat e los revenguts del Govèrn. Los ministres del Govèrn e los ministres (inclusit lo Primièr Ministre) deu regulament respondre dins la Cambra de las Comunas e i a un nombre de comitats d’enquèsta especifics segon las òbras del Govèrn. Tanben existís de mecanismes que permeton als membres de la Cambra de las Comunas per portar a l’atencion del govèrn de subjèctes particulars tocant lors electors. == Obertura de l’estat de Parlament == L’Obretura de l’estat de Parlament es una cereminia annala que marca lo començament d’una sesilha de la Parlament de Reialme Unit. Se debana a al sèti de Cambra dels LòrdsI. Abans de 2012, se realizava en Novembre o Decembre,<ref>{{Ligam web}}</ref> o, l’annada de l’eleccion generala, per la prièra sssamblada del Parlament novèl. Dempuèi 2012, la ceremonia de realiza en Mai o Junh. [[Fichièr:John_Hampden_portrait.jpg|drecha|vinheta|Lo parlamentari del sègle XVII John Hampden un dels Cinc Membres celebra cada annada]] Al senhal del Monarca, lo Lòrd Grand Chamberlain lèva sa gimbla per far signe al Gentilòme de la Verja Nègra, qu’es en carga de convocar la Cambra de la Comunas e qu’es estat en espèra dins l’antecambra. Lo Gentilòme de la Verja Nègra vira e, jos l’escòrta del Gardian de la Pòrta de la Cambra dels Lòrds e un inspector de polícia, apròchan del Gardian de la Pòrta de la Cambra de las Comunas. En1642, lo rei [[Carles Ier d'Anglatèrra|Carles I]] se roncèt dins la Cambra de la Comunas dins un assag fracaçat per arrestar los Cinc Membres, que n’èra lo celèbre patriòta anglés e parlamentari who included the celebrated English John Hampden. Aqueste acte desencadenèt la [[Guèrra Civila Anglesa]].<ref>{{cite EB1911|wstitle=Black Rod|volume=4}}</ref><ref>{{Cite book}}</ref> Las Guèrras establiguèron los drechs constitucionals del Parlament, un concèpte legalament establit dins la Revolucion Gloriosa en 1688 e realizat per la Declaracion dels Drechs de 1689. D’empuèi alara, pas cap de monarca britanic dintrèt dins la Cambra de la Comunas alara qu’es en sesilha.<ref name="State opening">{{Ligam web}}</ref> A l’apròcha de la verja negra,se fa petar las pòrtas contra el, simbolizant los drechs del parlament e son independéncia al respèctre del monarca doors are slammed shut against him.<ref name="State opening" /> Tusta alara amb lo tèrme de sa gimbla de ceremonia(la Verja nègra) per tres còps la pòrtas barradas de la Cambra de las Comuna. Es alara admés, e anóncia l’òrdre del monarca per sa preséncia a las Comunas.<ref name="State opening" /> Lo monarca legís un discors, nomenat lo discors del Tròn qu’es preparat pel [[Primièr Ministre]] e lo [[Cabinet de Reialme Unit]], raportant l’agenda de Govèrn per l’an que ven. Lo discors rebat l’agenda legislatiu assagant d’agradar ambedoas Cambra del Parlament. Après la partença del monarca, cada Cambra procedís a l’examen de l’"Adreça en Responça al Discors Graciós de Sa Majestat". Mas, d’en primièr, cada Cambra considèra un projècte ''pro forma'' per simbolizar lor dreche de deliberar de biais independent del monarca. A la Cambra dels Lòds, se nomena ''Select Vestries Bill'', e a las Comunas l’equivalent es ''Outlawries Bill''. Aquestes projèctes son considerats simplament formalament, e son pas realizats. == Procedura Legislativa == Ambedoas Cambras del Parlament Britanic son presididas per son orator, L’orator de la Cambra (''Speaker of the House'') per las comunas e lo Lòrd Orator (''Lord Speaker'') a la Cambra dels Lòrds. Per las Comunas, l’aprobacion del Sobeiran es teoricament requerida abans que l’eleccion de l’Orator venga valida, mas es, per convecion actuala, sempre garantida. L’Orator pòt èsser remplaçat per tres deputats, Conegut coma President (''Chairman''), Primièr Deputa President (''First Deputy Chairman'') e lo Segond Deputat President de la Vias e Mejans (''Second Deputy Chairman of Ways and Means''). Abans julhet de 2006, la cambra dels Lòrds èra presidida pel Lòrd Cancelièr (un membre del Cabinet), que l’influéncia coma Orator èra fòrça limitada (alara que lo poder de l’Orator de la Cambra de las Comunas èran espandits). Puèi, segon lo ''Constitutional Reform Act 2005,'' la posicion de l’Orator de la Cambra dels Lòrds foguèt separada de l’ofici del Lòrd Cancelièr (ofici que contrarotlava lo judiciari dins son ensems), alara que lo Lòrds demoran largament jos autogovèrn. Las decisions al respècte de l’òrdre e de la disciplina dels membres desobeïssents son presas per l’ensems dels membres a la Cambra Nauta. Los discors a la Cambra dels Lòrds son adreçats a la Cambra dins son entièr (« Los Meus Lòrds »), mas aquestes de la Cambra de las Comunas son adreçadas solament a l’Orator (« Sr Orator » o « Sra Oratritz »). Los discors se pòdon far a las doas Cambras de biais simultanèu. Ambedoas Cambras pòdon decidir de las questions per un vòte a la votz; los membre cridan ''"Aye!"'' e ''"No!"'' a las Comunas—o ''"Content!"'' e ''"Not-Content!"'' Al Lòrds—e l’oficièr president declara lo resultat. Lo pronociat de cada Orator pòt èsser desfiat, e es demandat un vòte registrat (nomenat division). (L’Orator de la Cambra de las Comunas pòt causir de remandat una demanda de division pauc seriosa, mas lo Lòrd Orator lo pòt). Dins cada cambra, una division demanda que los membres se plaçan en fila dins una de las doas antecambras (los ''lobbies'') lo long de la Cambra; lors noms son registrats pels clèrgues, e los vòtes son comptats a lor sortida de l’antecambra e tornant dintrar dins la Cambra. L’orator de la Comunas es exemptat essent non partisan, levat en cas d’egalitat; lo Lòrd orator vòta ensems amb los autres Lòrds. Ambedoas Cambras menan normalament los afars en public, e los visitors son plaçats dins la galeriás. == Durada == Dempuèi 2016, lo tèrme del Parlament es fixat a 5 ans. I'''storic dels tèrmes dels Parlament del Reialme Unit''' {| class="wikitable" !Annada !Periòde<br/>(annadas) !Acte !Nòtas |- |1707 |3 (maxim) |''Ratification of the Acts of Union'' |Formacion del Parlament de Grand Bretanha. |- |1715 |7 (maxim) |''Septennial Act 1715'' | |- |1801 |7 (maxim) |[[Acte d'Union (1800)]] |Formacion del Parlament del reialme Unit. |- |1911 |5 (maxim) |''Parliament Act 1911'' | |- |[[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra Mondiala]] |10 |Diferents Actes del Parlament | |- |Après la 2a Guèrra Mondiala |5 (maxim) |– |Tèrme Parliamentari fixat a 5 ans. |- |2011 |5 |''Fixed-term Parliaments Act 2011'' |Tèrme Parliamentari fixat a 5 ans, levadas un o doas situacions de delai |- |} En seguida d’una eleccion generala, una novèla sesilha parlamentària comença. Lo Parlament es formalament convocat 40 jorns en avança pel Sobeiran, çò qu’es la font de l’autoritat parlamentària. Lo jorn indicat per la proclamacion del Sobeiran, las doas Cambras s’assamblan dins lors sètis respectius. Las comunas son alara convocadas a la Cambra dels Lòrds, ont los Lòrds Commissionaris (''Lords Commissioners'') (representats del Sobeiran) lors demandan d’elegir un Orator (''Speaker''). Las Comunas realizan l’eleccion; lo jorn seguent, tornan a la Cambra del Lòrds, ont los Lòrds Commissionaris confirman l’eleccion; autrejan a l’Orator novèl la saccion reiala al nom del sobeiran. Los afars del Parlament pels jorns seguents de sesilha consistís en discutir dels jurament d’aleujança. Un còp la maloritat del membres prenguèron lo jurament dins cada Cambra, l’Obertura de l’estat de Parlament pòt se realizar. Los Lòrds prenon lors plaças a la Cambra dels Lòrds, las Comunas apreisson a la Barra (a la dintrada de la Cambra), e lo Sobeiran pren plaça sus son tròn. Lo Sobeiran, alara legís lo Discors del Tròn—lo contengut ne foguèt determinat pels Ministres de la Corona—descrivent l’agenda legislatiu del Govèrn per l’an venent. Puèi, cada Cambra procedís a la transaccion de l’òbra legislativa. De costuma, abans de considerar l’agenda legislatiu, un projècte es introduch ''pro forma'' dins cada Cambra—lo ''Select Vestries Bill'' a la Cambra dels Lòrds e l’''Outlawries Bill'' dins la cambra de las comunas. Aquestes projèctes vendràn pas de leis; son de mòstras del poder de cada Cambra de debatre de biais independent de la Corona. Après l’introduccion del projècte ''pro forma'', cada Cambra debat del contengut del discord del Tròn unes jorns. Un còp que cada Cambra mandèt formalament sa responça al Discors, l‘òbra legislative pòt començar, nomenar de comitats, elegir d’oficièrs, passar de resolucions e prene en consideracion la legislacion. Una sesilha del Parlament s’acaba amb la prorogacion. Se debana una ceremonia similara a l’Obertura d’estat, mas fòrça mens coneguda del public. Normalament, lo Sobeiran assitís pas en persona a la ceremonia de prorogacion a la Cambra dels Lòrds; es representat(da) pels Lòrds Commissionaris. La sesilha venenta del Parlament comença jos las proceduras descrichas mai naut, mas es pas necessari de realizar una autra eleccion d’Orator o de novèl jurament d’aleujança. Cada Parlament s’acaba, après un nobre de sesilhas, per anticipacion dins una eleccion generala. Lo Parlament es dissolgutd en vertut del ''Fixed-term Parliaments Act 2011''. Abans, la dissolucion èra realizada pel Sobeiran, sempre sota l’avís del Primièr Ministre. Lo PM pòt demandar la dissolucion a un temps politicament avantatjós per son partit. Se lo Primièr Ministre pèrd la fisança de la Cambra de las Comunas, lo Parlament serà dissolgut e una novèla eleccion nenada. De Parlaments pòdon tanben èsser dissolguts se dos terces de la Cambra de la Comunas vòtan per una eleccion aviada. Abans, la disparicion del Sobeiran automaticament significava la fon del Parlament, la Corona èra vist coma lo ''{{Lang|la|caput, principium, et finis}}'' (començament, principis e fin) del còrs, mas es pas pus lo cas. Lo primièr cambiament se realizèt pendent lo reialme de William e Mary, quand foguèt vist coma un inconveniant d’aver pas de Parlament al moment de la succession de la Corona se podavan disputir, e se passèt un Acte qu’indicava que lo Parlament podava contunhar sièis meses après la mòrt del Sobeiran, al mens que siá estat dissolgut abans. Ara segon lo Representation of the People Act 1867 lo Parlament pòt ara contunhar tant de temps qu’auriá podut lo far quitament en cas de mòrt del Sobeiran. Après cada la fin de la legislatura, la Corona redigís las ordonanças per organizar l’eleccion de la Cambra de las Comunas, quitament se los membres de la Cambra dels Lòrds cambia pas. ==Foncions legislativas== [[Fichièr:Palace_of_Westminster,_London_-_Feb_2007.jpg|drecha|vinheta|Sèti del Parlament al [[Palais de Westminster]].]] Las leis son realizadas pels Actes de Parlament de Reialme Unit. Quitament se las leis pòdon s’aplicar a l’ensems de Reialme Unit, Escòcia compresa, a causa de la separacion de contunh del drech escocés, fòrça leis s’aplican pas en Escòcia e devon s’acompanhar de leis equivlentas s’aplican sonque a l’Escòcia o, dempuèi 1999, d'una lei del Parlament escocés sus las questions devoludas. Las leis, jos forma de projècte, pòdon èsser introduchas qui quin que siá membre de quina que siá Cambra. Un projècte pót èsser introduch per un Ministre (Projècte del Govèrn); un introduch per un autre parlamentari se nomena "Projècte d’un Membre Privat". Una mena diferenta de classificar los projèctes implica lo subjècte. Fòrça projèctes, tocant lo public en general, son nomenats "projèctes publics". Un projècte tractant d’un drech especial, individual o un grop pichon d’individús, un còrs o una autoritat locala se nomena "Projècte Privat". Un projècte public que tòca de drechs privats (dins lo sens de Projècte Privat) se nomena "Projècte ibrid", mas los redactors evitant aqueste tipe. Los Projèctes del Parlamentaris son la majoritat, mas an fòrça mens d’escasença de passar que los projèctes del Govèrn. I a tres metòdes per un MP d’introduire un projècte. Lo Bulletin del parlamentari (un per sesillha), se plaça sus un bulletin de noms e aquestes an de temps per prepausar un projècte. La Règle de la Detz Minutas es un autre metòde, que los parlamentaris son garantits d’aver 10 minutas per presentar lo cas d’una novèla pèça legislativa. L’article 57 del Reglament es la tresena via, que permet a un projècte d’èsser introduch sens debat se un preavís d’un jorn es donat al Tablèu de Burèl. L’empacha parlamentària es un dangièr, qu’un opausant a un projècte pòt passar fòrça de son temps limitat que li es donat. Un projècte venent d’un MP a oas d’escasença de passar se lo Govèrn en plaça s’i opausa, mas sovent tractan de subjèctes societals: Los projèctes per decriminalizar l’omosexualitat e l’avortament èra de Projèctes venent del parlamentaris, per exemple. De Govèrns pòdon, a vegada, profiechar de projèctes venent dels parlamentaris per far passar de causas que prefirisson pas èsser associats. Cada projècte passa per diferents estadis dins cada Cambra. Lo primièr estadi, nomenat primièra lectura, es formala. A la segonda lectura, los principes generals del projècte son debatuts, e la Cambra pòt votar per regetar lo projècte, per la mocion de blocatge "Aqueste projècte serà ara legit un segond còp". Las desfacha dels Projèctes del Govèrn es fòrça rare, lo darrièr èra en 2005, e pòt constituir una mocion de fisança. (La desfacha dels projèctes dels Lòrds jamai agís sus la fisança e son mai frequents.) Après la segonda lectura, lo projècte en mandat al comitat. Dins la Cambra dels Lòrds, lo Comitat del Plen de Cambra o Grand Comitat son utilizats. Candun es constituit de totes los membres de la Cambra; lo darrièr fonciona jos de proceduras especialas, e es utilizat sonque per de projèctes sens controvèrsia. A la Cambra de las Comunas, lo projècte es de fach engatjat pels comitat dels projèctes public (Public Bill Committee), constituit entre 16 e 50 membres, mas lo Comitat del Plen de la Cambra es utilizat per las legislacions importantas. Diferents autre tipes de comitats, inclusits de Comitats Especials, pòdon èsser utilizats, mas rarament. Un comitat considèra lo projècte clausula per clausula, e pòrta lo projècte atal amandat per la Cambra, puèi seguís l’examen detalhat ("''consideration stage''" o "''report stage''"). Mai, s’utiliza una practica nomenada "kangaroo" (Article 32 del Reglament) autreja l’Orator de causir quals amendaments son debatuts. Aqueste dispositiu es tanebn utilizat segon l’aticle 89 del Reglament pel president del comitat, per restrénher lo debat al comitat. L’Orator, qu’es imparcial entre las partidas, per convencion causís los amendaments a debatre que representan la divisions màger de l’opinion al sen de la Cambra. D’autres amendaments pòdon tecnicament èsser prepausats, mas en practica a pas d’escsença de succès solament se las partidas a la Cambra an de mal a se destriar. Quichant, seràn normalament vencuts per acclamacion. Un còp que la Cambra estudièt lo projècte, la tresena lectura comença. Dins la Cambra de la Comunas, pas cap d’autres amendaments se pòt apondre, e l’adopcion de la mocion "Que lo projècte siá ara legit pel tresen còp" passa per l’ensemble del projècte. A la Cambra dels Lòrds se pòt apondre d’amendaments. Après l’adopcion de la tresena lectura, la Cambra dels Lòrds deu votar la mocion "Que lo projècte siá adoptat". Seguent l’adopcion a una Cambra, lo projècte es enviat a l’autra Cambra. S’es adoptat en tèrmes identics per ambedoas Cambras, pòt èsser presentat a la Sanccion Reialala. Se una de las Cambra adòpta d’amendaments que l’autra agrada pas, E que la doas Cambras pòdon pas resòlvre lors desacòrdis, lo projècte normalament cai. Dempuèi l’adopcion de ''Parliament Act 1911'' lo poder de la Cambra dels Lòrds per regetar los projèctes adoptats per la Cambra de la Comunas foguèt restrench, amb d’autras restriccions foguèron establidas pel ''Parliament Act 1949''. Se la Cambra de la Comunas adòpta un projècte public dins doas sesilhas successivas, e la Cambra dels Lòrds lo regeta dins ambedos cases, la Comunas pòdon presentar lo projècte al Sobeiran per sa sanccion, sens prene en compte lo rebut de la Cambra dels Lòrds. Que que siá, lo projècte deu èsser adoptat per la Cambra de la Comunas al mens un mes calendar abans la fin de la sesilha. La disposicion s’aplica pas als Projèctes Privats e als Projèctes Publics an per origina la Cambra dels Lòrds o se cercan a espandre la durada del Parlament al delà dels cincs ans. Una procedura especiala s’aplica al respècte dels projèctes classificats per l’Orator de la Cambra de la Comunas coma "Projècte Budgetari". Un projècte budgetari concernís ''solament'' la fiscalitat nacionala e los fons publics; la certificacion de l’Orator es supausada veraia quina que siá escasença. Se la Cambra dels Lòrds capita pas a adoptar lo projècte budgetari dins lo mes de son passatge dins la Cambra de las Comunas, La Cambra Bassa pòt directament sometre lo projècte a la Sanccion del Sobeiran. La darrièra estapa demanda l’autreg de la Sanccion Reiala. En teoria, lo sobeiran pòt autrejar o rebutar la Sanccion Reiala (fasent del projècte una lei o lo veto del projècte). A l’ora d’ara lo sobeiran sempre autreja la Sanccion Reiala, utilizant los mots normands de "''La Reyne le veult''" (La Reina lo vòl; "''Le Roy''" dins lo cas del rei). Lo darrièr refús d’autreg de la Sanccion foguèt en 1708, quand la Reina Annan refusèt la Sanccion per un projècte "per l’installacion de la Milícia en Escòcia", pels mots "''{{Lang|xno|La reyne s'avisera}}''" (La Reina s’avisarà). Atal, cada projècte obten la Sanccion dels tres compausants del Parlament abans de venir lei (levat quand la Cambra dels Lòrds es otrapassada segon lo Parliament Acts 1911 and 1949). La formula "QUE SIÁ ADOPTAT per la fòrça exellenta Majestat la Reina [lo Rei], Per e amb l’avís e consentida del Lòrds Esperitals e Temporals, e de las Comunas, dins aqueste present Parlament assemblat, e per l’autoritat d’aquestes, çò que seguís atal:-" o, quand l’autoritat de la Cambra dels Lòrds a estat otrapassada segon los ''Parliament Acts'', la formula "QUE SIÁ ADOPTAT per la fòrça exellenta Majestat la Reina [lo Rei], Per e amb l’avís e consentida de las Comunas, dins aqueste present Parlament assemblat, e per l’autoritat d’aquestes, en acòrdi amb las disposicions dels Actes del Parlament de 1911 e 1949, çò que seguís atals:-" aparéis al començament de cada Acte del Parlament. == Foncions jurisdiccionalas == Abans la creacion de la [[Cort Suprèma del Reialme Unit]] en 2009, lo Parlament èra la mai nauta cort del reialme per fòrça matèrias. La jurisdiccion del Parlament ven d’una ancian costuma de demandar a las Cambras de redreçar los grèuges e far la justícia. La Cambra de la Comunas acabèt de prene en compte las peticions per anullar los jutjaments de la corts mai bassas en 1399, daissent de fach la Cambra dels Lòrds coma cort de darrièr ressòrt. A l’epòca modèrna, las [[foncions judiciària de la Cambra dels Lòrds]] èran pas realizada pel plen de la Cambra, mas pels Lòrds d’Apellacion a l’Ordinari (los judges avent obtengut de dignitat de pariatges a vida segon lo ''Appellate Jurisdiction Act 1876'') and by Lòrds en Apellacion (d’autres pars amb experiéncia judiciària). Pasmens, amb lo ''Constitutional Reform Act 2005'', aquestas foncions judiciàrias foguèron transferidas a la Cort suprèma en 2009, e los Lòrds en Apellacion a l’Ordinari venguèron los primièrs Jutges de la Cort Suprèma. Los Pars qu’ocupan una nauta foncion judiciària son pas pus autorizats a parlar a la Cambra dels Lòrds fins a lor retirada coma jutges. D’autras foncions judiciàrias foguèron realizadas istoricament per la Cambra dels Lòrds. Fins a 1948, èra lo còrs que jutjava los pars per felonniá o nauta traïson; ara, son jutjats per las jurisdiccions normalas. Lo darrièr procés per un par a la Cambra dels Lòrds se debanèt en 1935. Quand la Cambra de la Comunas plaça en acusacion (''impeachment'') un individú, lo prcés se debana a la Cambra dels Lòrds. Los ''Impeachments'' son ara benlèu revolguts, se debanèt pel darrièr còp en 1806. En 2006, unes parlamentaris assagèron de far tornar la costuma, signan una mocion per un ''impeachment'' de [[Tony Blair]], mas sens succès. == Relacion amb lo Govèrn del Reialme Unit == Lo Govèrn britanic es responsable fàcia al la Cambra de las Comunas. Pasmens, ni lo Primièr Ministre o los membres dels Govèrn son pas elegits per la Cambra de las Comunas. A la plaça, la Reina [lo Rei] demanda a la persona mai susceptibla de mandar la pièja de la majoritat a la Cambra, normalament lo líder del mai grand partit de la Cambra de la Comunas, per formar un govèrn. Per poder èsser responsable fàcia a la Cambra Bassa, lo Primièr Ministre e fòrça membres del [[Cabinet del Reialme Unit|Cabinet]] son, per convecion, de membres de la Cambra de la Comunas. Los darrièr Primièr Ministre membre de la Cambra dels Lòrds èra [[Alec Douglas-Home|Alec Douglas-Home, 14n Comte de Home]], que venguèt Primièr Ministre en 1963. Per aderir a la convencion d’èsser responsable a la Cambra Bassa, renoncièt al pariatge e foguèt elegit a la Comunas unes jorns abans de venir Primièr Ministre. Los Govèrns tendon a dominar las foncions legislativas del Parlament, utilizant los majoritat integrada a la Cambra de la Comunas, e a vegada utilizan lo clientellisme per nomenar de pars favorables al Lòrds. En practica, los govèrns pòdon passat quina que siá legislacion a las Comunas, levat en cas de disciéncia màger dels parlamentaris de la majoritat. Quitament dins aquestas escasenças, es fòrça improbable que lo projècte siá rebutada, quitament lo parlamentaris dissidents serián capables d’obténer de concessions del govèrn. Lo Parlament contraròtla l’executiu adoptant e remandant los Projèctes de lei per respondre de lors accions, que siá a l’escasença de las « Questions al Primièr Ministre » o pendent las reünions dels comitats parlementaris. Dins ambedoas cases, los Ministres son questionats pels membres de lors Cambras, e son obigats de respondre. Pasmens se la Cambra dels Lòrds pòt contrarotlar l’executiu a l’escasença de las Questions al Primièr Ministre e dins los comitats, pòt pas capvirar lo Govèrn. Un ministèri deu de contunh aver la fisança e la pièja de la Cambra de la Comunas. La Cambra Bassa pòt indicar son manca de sosten e rebutar una mocion de fisança o adobtant una mocion de desfisança. Las mocions de fisanças son mai sovent d’origina governamentala per tornar enforçar sa pièja dins la Cambra, alara que la desfisança son introducha per l’oposicion. A vegada las mocions prenenon aquestas formas: "Aquesta Cambra a [pas] la fisança del Govèrn de Sa Majestat" mas n’existisson d’autras, sovent se referissent a de politicas que pòrta o que s’opausa portadas lo Parlament. Quand un Govèrn a perdut la fisança de la Cambra de la Comunas, es a dire qu’a perdut la possibilitat d’assegurar de garantidas d’autoritat a la Cambra de la Comunas al subjècte de la fiscalitat, lo Primièr Minisitre es obligat o de demissionar, o de cercar la dissolucion del Parlament amb novèla eleccion generala. Senon lo mecanisme del govèrn se clava en unes jorns. La tresena causida - realizar un còp d’Estat o una revolucion antidemocratica - es malaisit de concebre a l’ora d’ara. Quand lo Primièr Ministre a pas pus la majoritat necessària e demanda la dissolution, lo Sobeiran pòt en teoria regetar la demanda, forçar sa demission e a autorizar lo Líder de l’Oposicion a formar un Govèrn novèl. Aqueste poder (''Lascelles Principles'') es utilizat fòrça rarament. Aquestas condicions e principes son de convencions constitucionalas venent dels poders e resèrva del Sobeiran e d’una practica e tradicion de longas, non previstas per la lei. === Questions parlamentárias === Al Reialme Unit, las questions al Govèrn (''question time'') a la Cambras de la Comunas duran una ora cada jorn de Diluns a Dijòus (de 2:30 a 3:30&nbsp;pm Diluns, de 11:30&nbsp;A 12:30&nbsp;pm Dimarç a Dimercre, e de 9:30 to 10:30&nbsp;am Dijòus). Cada ministèri del Govèrn a sa plaça dins un ròtle que torna cada setmana. Se fa excepcion al ròtle las Questions (Questions al Líder de la Cambra de la Comunas), a aquestes questions se respond cada Dimarç suls Afars de la Cambra la setmana venenta. Puèi, las Questions al Primièr Ministre se debanan cada Dimercres each de 12 a12:30&nbsp;pm. En mai dels ministèris del Govèrn, se fa tanben de questions per los Comissionaris de la Glèisa.<ref name="pdf">{{Ligam web}} </ref> encara, cada membre del Parlament es autorizat a pausar de question per escrich. Las question escrichas son adreçadas al cap d’un departament ministerial del govèrn, mai sovent lo Secretari d’Estat, mas sovent i respond lo Ministre d’Estat e lo Sossecretari d’Estat. Las Questins Escrichas son somesas als Clègues del Tablèu del Burèl, sus papièr o de biais electronic, e las responsas son registradas al ''The Official Report (Hansard)'' que siá largament disponible e accessible.<ref name="pdf" /> A la Cambra dels Lòrds, una mièja ora es prevista cada vespre après lo començament de l’òbra del jorn per las questions oralas dels Lòrds. Un par somés una question en avança, ont aparéis dins un ròtle pel jorn dich.<ref name="pdf" /> Lo Lòrd dirà: "''Los meus Lòrds, vos demadi la permission de pausar la Question que se ten sul ròtle''". Lo Ministre responsable alara respond a la question. Lo Lòrd es alara autorizat a pausar una question suplementària e los autres pars fan las questions seguentas sul tèma figurant sul ròtle. (Per exemple, se lo subjècte de la question es l’immigracion, los Lòrds pòdon far al Ministre quina que siá question sul tèma pendent la passa).<ref name="pdf">{{Ligam web}} </ref> == Sobeiranetat del Parlament == [[Fichièr:Stormont_Parliamentary_Building_01.JPG|vinheta|Sèti del Parlament, Stormont, [[Irlanda del Nòrd|Irelanda del Nòrd]].]] Existís diferentas opinions al subjècte de la sobeiranetat del Parlament. Segon lo jurista Sir William Blackstone, "Ten una autoritat sobeirana e sens contraròtle per far, confirmar, alargar, restrénher, abrogar, reviscolar, e expausar de leis, suls subjèctes de quin que siá tipe, ecclesiastic, o temporal, civil, , maritim, o criminal ... pòt, en brèu, far tota causa qu’es pas impossibla per natura." Una opinion diferenta es tenguda pel jutge escocés Lord Cooper of Culross. Al jutjar l’afar ''MacCormick v. Lord Advocate'' coma Lòrd President de la Cort en Session, declarèt, "Lo principe de sobeiranetat sens limita del Parlament es un principe especificament anglés e ten pas de centrartida dins la lei constitucionala escocesa." De contunhar "Considerant que l’[[Acte d'Union (1707)|Union de las legislaturas]] avaliguèt los Parlaments d’Escòcia e d’Anglatèrra per los remplaçar per un Parlament novèl, Manqui de veire perque un Parlament novèl de Grand Bretanha deu eretar de totas la caracteristicas singularas del Parlament anglés e non pas de l’escocés." Que que siá, fa pas de conclusion al subjècte. Alara, la question de sobeiranetat del Parlament aparéis demorant pas resolguda. Lo Parlament estatuèt pas legislativament sus sa quita sobeiranetat. Una possibla limitacion del Parlament al subjècte fa referéncia al sistèma legal escocés e a la religion presbiteriana, que lors sèrvas èran una de las condicions prealablas de l’Escòcia a la creacion del Parlament unificat. Dempuèi lo Parlament del Reialme Unit es basat sus aquestas promesas, benlèu qu’a pas lo poder de far de leis per las trencar. Lo poder del Parlament foguèt a vegas quitament erodat per la sieunas leis. Los actes adoptats en 1921 e 1925 garantisson per la [[Glèisa d’Escòcia]] una independéncia complèta en matèria eclesiastica. Mai recentament, son poder èra restrench per èsser membre de l’[[Union Europèa]]. Lo Parlament tanben deguèt desvolopar de Parlaments e Assambladas nocionalas amb diferents gras d’autoritat legislativa en [[Escòcia]], [[País de Galas|Galas]] e [[Irlanda del Nòrd|Irelanda del Nòrd]]. Lo Parlament garda lo poder suls domènis que la responsabilitat ligada a las institucions devolgudas, mas deuriá obténer l’acòrdi d’aquestas institucions per agir a lor plaça. Tanben, balhèt lo poder al Ministre de la Corona per far de reglamentacions, e lo poder d’agir sus la legislacion religiosa al Sinòde General de la glèisa d’Anglatèrra. Dins totes los cases de per abans mencionats, l’autoritat foguèt concedida per un acte parlamentari e pòt èsser levada del mèsme biais. Per exemple, es de l’entièra autoritat del Parlament d’abolir la devolucion dels govèrns d’Escòcia, de Galas e d’Irlanda del Nòrd o de quitar l’UE. Pasmens, del mèsme biais lo Parlament revoquèt sa competéncia legislativa sus l’Austràlia e lo Canadà (''Australia Act 1986'' e ''Canadà Act 1986''): quitament se lo Parlament del Reialme Unit adoptariá una accion de retorn, auriá pas d’efièch sus l’Austràlia e lo Canadà que la competéncia del '''Parlament Imperial''' es pas pus reconeguda en drech. Una exepcion plan coneguda al poder del Parlament concernís l’avenir dels Parlaments futurs. Pas cap d’acte del Parlament actual pòt pas enebir un amendment o revocacion d’un futur Parlament. Per example, quitament se [[Acte d'Union (1800)|l’Acte d’Union de 1800]] establís que los reialmes de Gran Bretanha e d’Irlanda seràn units "per sempre", lo Parlament deguèt permetre a l’Irlanda (levat lo Nòrd) de quitar lo Reialme Unit en 1922. == Privilègis == Cada Cambra del Parlament ten e garda de privilègis ancians. La Cambra dels Lòrds invòca de drech inerants. Dins lo cas de la Cambra de las Comunas, l’Orator va a la Cambra del Lòrds al novèl Parlament començar e demanda als representants del sobeiran de confirmar los privilègis e los drechs "incontestablas" de la Chambra bassa. la ceremonia observada per la Cambra de la Comunas data del règne d’Enric VIII. Cada Cambra es lo gardian de sos privilègis, e pòt castigar las infraccions. L’espandiment del privilègi parlamentari es basat sus la lei e la costuma. Sir William Blackstone establís qu’aquestes privilègis son "fòrça largs e indefinits", e pòdon èsser definits sonque per las quitas Cambras del Parlament. Lo màger privilègi revendicat per las doas Cambras es la [[libertat d’expression]] pendent los debats; pas res de çò que se dich dins quina que siá Cambra poirà èsser jutjat per una cort o autra institucion fòra del Parlament. Un autre privilègi revendicat es aqueste d’èsser pas arrestat; a una epòca se deviá demandar per que siá aplicat quina que siá arrestacion levat per nauta traïson, feloniá e infraccion contra la patz mas ara son exclusidas del privilègi totas las arrestacions per de cargas criminalas; s’aplica pendent la sesilha del Parlament, e 40 jorns abans e après cada sesilha.<ref>{{Ligam web}}</ref> Los membres d’ambedoas Cambras son pas pus privilegiats al subjècte del servici per las juradas.<ref>{{Cite book}}</ref> Ambedoas Cambras tenon lo poder de castigar las infraccions a lor privilègi. L’ofensa al Parlament—per example, refús d’obeir a una ''subpoena'' venent d’un comitat—tanben pòt èsser castiga. La Cambra dels Lòrds pòt empresonar un individú per un periòde de temps, mas un individú empresonat per la Cambra de la Comunas es liberat fins a la prorogacion.<ref>{{Ligam web}}</ref> Los castigs impausats per ambedoas Cambras los pòdon pas contestar quina que siá cort, e las leis suls drechs umans s’aplica pas.<ref>Human Rights Act 1998, section 6(3).</ref><br /> == Emblèma == [[File:Parliament_portcullis.png|drecha|vinheta|Lo rastèl coronat del Parlament]] L’emblèma gaireben oficial de las Cambras del Parlament es lo rastèl coronat. Lo rastèl figurava a l’origina sus l’escut de diferents ostals nòbles angleses del sègle XIV. Foguèt adoptat pels reis de la dinatia dels Tudors al sègle XVI, a l’epòca que lo Palais de Westminster venguèt lo sèti regular del Parlament. La corona foguèt aponduda per realizat un escut especific amb simbòl reial. Lo rastèl benlèu foguèt d’en primièr associat al [[Palais de Westminster]] que son usatge coma decòrs dins la reconstruccion après incendi en 1512. Pasmens a l’epòca, èra pas que un dels diferents simbòls. L’utilizacion generalizada del rastèl per tot lo palais data del sègle XIX, quand Charles Barry e Augustus Pugin utilizèron de biais extensiu coma element de decòrs pel palais novèl bastit après l’incendi de 1834. Lo rastèl coronat foguèt acceptat pendent lo sègle XX coma emblèma de las doas Cambras del Parlament. Foguèt simplament lo resultat de l’usatge e de la costuma puslèu qu’una decision especiala. L’emblèma aparéis ara sus las fornituras oficialas, las publicacions e papièrs, e es la marca de diferents objèctes en usatge del Palais de Westminster, coma los cobèrts, l’argenteria e porcelanas.<ref>[https://web.archive.org/web/20200318143426/https://www.parliament.uk/documents/documents/upload/2009-HCIO-Factsheet-Portcullis.pdf The Portcullis (factsheet)], House of Commons Information Office, November 2007</ref> De variantas rojas e verdas son utilizadas per destriar la Cambra dels Lòrds e la [[Cambra de las Comunas del Reialme Unit|Cambra de las Comunas]]. == Vejatz tanben == == Nòtas == <references group="" responsive=""></references> == Referéncias == {{Refbegin}} * {{cite book|last=Blackstone|first=Sir William|year=1765|title=Commentaries on the Laws of England|url=https://archive.org/details/lawsofenglandc04blacuoft|location=Oxford|publisher=Clarendon Press|ref=harv}} * {{cite book|first1=K. M.|last1=Brown|first2=R. J.|last2=Tanner|title=The History of the Scottish Parliament|volume=vol. 1: Parliament and Politics, 1235–1560|location=Edinburgh|year=2004|ref=harv}} * {{cite web|url=http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/ld/ldcomp/compso.htm|year=2007|title=Companion to the Standing Orders and guide to the Proceedings of the House of Lords|publisher=Parliament of the United Kingdom|ref=harv}} * {{cite book|last=May|first=Thomas Erskine, 1st Baron Farnborough|authorlink=Erskine May, 1st Baron Farnborough|year=1896|title=Constitutional History of England since the Accession of George the Third|edition=11th|location=London|publisher=Longmans, Green and Co.|ref=harv}} * {{cite EB1911|last=May|first=Erskine|authorlink=Erskine May|first2=Hugh|last2=Chisholm|wstitle=Parliament|volume=20}} * {{citation|first=Richard|last=Kelly|title=The Parliament Acts (SN/PO/675)|publisher=House of Commons Library|year=2007|ref=harv}} * {{cite book|first=R.|last=Rait|title=The Parliaments of Scotland|location=Glasgow|year=1924|ref=harv}} * {{cite journal|first=R. J.|last=Tanner|title=The Lords of the Articles before 1540: a reassesment|journal=Scottish Historical Review|issue=LXXIX|date=October 2000|ref=harv}} * {{cite book|first=E. A.|last=Wasson|title=Born to Rule: British Political Elites|url=https://archive.org/details/borntorulebritis0000wass|place=Stroud|date=2000|ref=harv}} {{Refend}} * {{Cite book|place=Berlin}} == Ligams extèrnes == * [http://www.parliament.uk/ The Parliament of the United Kingdom. Official website.] * [https://web.archive.org/web/20130718211150/http://sshls-dev.port.ac.uk/hub/public-policy/structures/parliament-and-law-making/ Public Policy Hub – Parliament and law making] * [https://web.archive.org/web/20230801185005/https://hansard.millbanksystems.com/ Hansard from 1803 to 2005] * [http://www.parliamentlive.tv/ The Parliament of the United Kingdom. Parliament Live TV.] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/a-z_of_parliament/ The British Broadcasting Corporation. (2005). "A–Z of Parliament."] * [http://politics.guardian.co.uk/politics/ ''The Guardian.'' Politics.] * [http://politics.guardian.co.uk/lords/ ''The Guardian.'' House of Lords.] * [https://web.archive.org/web/20171012033833/http://www.leeds.ac.uk/law/hamlyn/statutor.htm Parliamentary procedure site at Leeds University] * [https://www.c-span.org/search/?searchtype=People&sponsorid%5B%5D=10970 British House of Commons people (C-SPAN)] * Works by or about Parliament of the United Kingdom at Internet Archive * Works by Parliament of the United Kingdom at LibriVox (public domain audiobooks) [[Categoria:Pàgines amb traduccions sense revisar]] mp0hl242kmo69phram5gqa3kacujag1 0 169793 2507788 2491735 2026-08-27T20:00:54Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507788 wikitext text/x-wiki La '''Cambra dels Lòrds del reialme Unit''', es lo nom de ceremonia de '''Cambra del Pars''', es [[Chambra auta|cambra nauta]] del [[Parlament del Reialme Unit]]. Coma la [[Cambra de las Comunas del Reialme Unit|Cambra de las Comunas]], ten sesilha al [[Palais de Westminster|Palais de Westminster]].<ref>{{Ligam web}}</ref> Oficialament, lo nom complet es: '''''The Right Honourable the Lords Spiritual and Temporal of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland in Parliament assembled''''' Al contrari de la Cambra de la Comunas, totes los membres de La Cambra dels Lòrds (levat 90 pars ereditaris elegits en eles e dos pars membre ''ex officio'') son nomenats.<ref>{{cite hansard|title=Conventions: Joint Committee|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200506/ldhansrd/vo060425/text/60425-06.htm|house=House of Lords|date=25 April 2006}}</ref> Èsser membre de la cambra dels Lòrds ven del paratge the peerage e es constituit de Lòds Esperital e de Lòrds Temporals. Lo Lòrds Esperital son 26 [[Evesque|evesques]] de la [[Glèisa d'Anglatèrra]] d'Estat.<ref>{{Ligam web}}</ref> D'entre los Lòrds Temporals, la majoritat son pars a vida que son nomenats pel monarca sus avís del Primièr Ministre, o sus avís de la Comissin de Nominacion de la Cambra dels Lòrds. Tanben, i a de pars ereditaris hereditary amb quatre ducs.<ref>{{Ligam web}}</ref> Lo ''House of Lords Act 1999'', se restrenhèt a 92 los pars ereditaris.<ref>{{Ligam web}}</ref> Fòrça pauc d'entre eles son de femnas que per gaireben totes los paratges ereditaris pòdon venir pas que de mascles.<ref>{{Cite book|authorlink=Andrew Adonis, Baron Adonis}}</ref> Alara que la [[Cambra de las Comunas del Reialme Unit|Cambra de las Comunas]] difinís son nombre de sètis a 650, Lo nombre de membres a la Cambra dels Lòrds es pas fixat. I a ara 804 sètis de Lòrds. La Cambra dels Lòrds es la sola cambra nauta de quin que siá [[Bicamerisme|parlament bicameral]] a èsser mai nombrosa que respectiva cambra baissa.<ref>Alan Siaroff, ''Comparing Political Regimes'', University of Toronto Press 2013, chapter 6.</ref> La cambra dels Lòrds examina los actes ja aprovats per la Cambra de la Comunas.<ref>{{Ligam web}}</ref> Regularament passa en revista los amendaments de la Comunas.<ref>{{cite news|publisher=BBC Democracy Live|title=Guide to the House of Lords|url=http://news.bbc.co.uk/democracylive/hi/guides/newsid_8184000/8184099.stm|date=31 May 2011|accessdate=29 January 2012}}</ref> Pasmens s'es pas possible d'empachar de far passar una lei, levat en unas escasenças,<ref>UK Parliament. </ref> pòt retardar lo actes e forçar la Comunas de tornar sus las lors decisions.<ref>{{Cite book}}</ref> Atal, la Cambra dels Lòrds agís coma contraròtle de la Cambra de la Comunas de biais independent de procediment electoral.<ref>{{citation|last=Feldman|first=David|title=The Constitutional Reform Process|format=Written Evidence submitted to the House of Lords Select Committee on the Constitution|date=31 March 2011|page=21|publisher=Faculty of Law, University of Cambridge|location=Cambridge, United Kingdom|url=http://www.law.cam.ac.uk/faculty-resources/10008833.docx|accessdate=29 January 2012}}</ref><ref>{{citation|last1=Reidy|first1=Aisling|last2=Russell|first2=Meg|title=Second Chambers as Constitutional Guardians and Protectors of Human Rights|publisher=The Constitution Unit, School of Public Policy, University College London|location=London|date=June 1999|page=2}}</ref><ref>{{Cite book}}</ref> Los projèctes de leis se pòdon introduire dins quina que siá de las cambras. Pasmens se los membres dels Lòrds pòdon tanben venir minstres del Govèrn, son mai sovent eissits de las Comunas. LA Cambra dels Lòrds a los sieis servicis administratiu, diferents d'aqueles de las Comunas, coma la Bibliotèca de la Cambra dels Lòrds. Lo discors del Sobeiran es donat a la Cambra dels Lòrds pendent la sesilha d'obertura del Parlament. En mai de son ròtle coma cambra nauta, fins a l'establiment de la [[Cort Suprèma del Reialme Unit|Cort Suprèma]] en 2009, la Cambra dels Lòrds, mejans lo ''Law Lords'', agissiá coma cort de darrièra apellacion dels sistèma judiciari britanic.<ref>{{Ligam web}}</ref> La Cambra a tanben un ròtle dins la [[Glèisa d'Anglatèrra]], que las règlas de la Glèisa se devon registrar a la Cambra pels Lòrds Esperitals. == Istòria == L'actual Parlament del Reialme Unit ven en granda partida, en practica, del [[Parlament d'Anglatèrra]], que lo tractat de l'Union Treaty de 1706 e [[Acte d'Union (1707)|Acte d'Union]] ratificant lo tractat en 1707 creèt lo nòu Parlament de Granda Bretanha per remplaça lo Parlament d'Anglatèrra e lo Parlament d'Escscòcia. Aquel parlament novèl èra, en efièch, la continuacion de Parlament d'Anglatèrra amb en mai 45 Membre del Parlaments e 16 Pars per representar Escòcia. Lo Parlament d'anglatèrra es un desvolopament del ''Magnum Concilium'', Lo "Grand Conselh" qu'avisava lo Rei a l'epòca medievala.<ref name="loveland1">[//en.wikipedia.org/wiki/House_of_Lords#Loveland Loveland] (2009) p. 158</ref> Aquel conselh reial èra compausat d'ecclesiastics, nòbles, e de representants dels comtats d'Angaltèrra e Galas (mai tard, de representants dels arrondiment tanbrn). Lo primièr Parlament Anglés es sovent considerat Coma "Parliament Modèl" (aquel de 1295), qu'inclusissiá arquevesques, evesques, abats, comtes, barons, e de representants del comtats e sos arrondiments. Lo poder del Parlament grandiguèt lentament, fluctuant amb la fòça e feblesa de la monarquia. Per example, lontemps pendent lo regne d'[[Edoard II d'Anglatèrra|Edoard II]] (1307–1327), la [[Noblesa|nobilesa]] aviá la supremacia, la corona flaca, e lo represetnats dels Comtas e arrondiments gaireben sesns poder. En 1569, l'autoritat del Parlament foguèt pel primièr còp reconegut pas simplament per costoma o carta reiala, mas per un acte d'autoritat, passat pel quita  Parlament. Los desvolopaments segents se debanèron pendent lo regne del successor d'edoard II, [[Edoard III d'Anglatèrra|Edoard III]]. Lo Parlament se destrièt en doas cambras: La Cambra de la Comunas (consistituida dels representants dels comtats e arrondiments) e la Cambra dels Lòrds (consistituida dels evesques e abats e dels pars). L'autoritat del Parlament contunhèt de créisser, e, al començament del sègle XV, ambedoas cambras prenguèron un poder coma jamai o avián fach. Los Lòrds èran fòrça mai poderoses que las Comunas more powerful than the Commons a causa de la granda influéncia dels grands proprietaris terrencs e dels prelats sul reialme. Lo poder de la nolesa declinèt pendent la guèrra civila de la fin del sègle XV, nomenat per la [[Guèrra de las Doas Ròsas|Guèrra de la doas Ròsas]]. Fòrça noblesa foguèt tuada sul camp de batalha o executat per aver participat a la guèrra, e fòrça estats aristocratics Foguèro perduts per la Corona. Mai, morissiá la [[feudalitat]], e las armadas [[Feudalitat|feudalas]] contrarotladas pels barons casèron. Enric VII (1485–1509) faguèt clar la supremacia del monarca, simbolizat per la "Corona Imperiala". La dominacion del Sobeiran contunha de créisser pendent lo reialmes dels [[Tudors]] al sègle XVI. La Corona èra al maxim de son poder pendent lo d'[[Enric VIII d'Anglatèrra|Enric VIII]] (1509–1547). La Cambra dels Lòrds demora mai poderosa que las Cambra de las Comunas, mas la Cambra Baissa contunha a prene d'infléncia, atenguèt un zenit dins sa relacion amb la Cambra dels Lòrds a la mitat del sègle XVII. De conflictes entre lo Rei e lo Parlament (mai sovent, amb las Comunas) acabèron per provocar la Gèrra Civila Anglesa dins los ans 1640. En 1649, après la desfacha e l'execucion del rei [[Carles Ier d'Anglatèrra|Carles I]], lo [[Commonwealth d'Angletèrra|Commonwealth d'Anglarèrra]] foguèt declara, mas la nacion èra de verai jol contraròtle d'[[Oliver Cromwell]], Lòrd Protector d'Anglatèrra, Escòcia e Irlanda.<ref name="abolishact">{{Ligam web}}</ref> La Cambra dels Lòrds foguèt redusida largament a un còrs sens poder, amb Cromwell e los sieus las Comunas dominavan lo Govèrn. Lo 19 de març de 1649, la Cambra dels Lòrds foguèt abolida per un Acte del Parlament, que declara que "Las Comunas d'Anglatèrra [mòstra] per una tròp longa experiéncia que la Cambra dels Lòrds es initila e dangierosa pel pòble d'Anglatèrra." La Cambra dels Lòrds se tornèt pas amssar fins a la "Convencion del Parlament" en 1660 e la restauracion de la monarquia. Tornèt prene son anciana posicion coma mai poderosa cambra del Parlament—un aposicion que gardèt fins al sègle XIX. [[Fichièr:Queen_Anne_in_the_House_of_Lords_by_Peter_Tillemans.jpeg|vinheta|Reina Ana s'adreissent a la Cambra dels Lòrds, c. 1708–14, per Peter Tillemans]] [[Fichièr:John Thomas Smith - Views of the East Side of the House of Lords, the East End of the Princes Chamber - B1977.14.18952 - Yale Center for British Art.jpg|alt=A monochrome illustration of several short buildings clustered in a small space. A yard in the foreground is filled with detritus.|drecha|vinheta|Començament del sègle XIX: illustracion de la paret èst de la Cambra dels Lòrd al centre.]] [[Fichièr:David_Lloyd_George_1902.jpg|vinheta|The rejection of the People's Budget, proposed by [[David Lloyd George]] (above), precipitated a political crisis in 1909.]] [[Fichièr:Passing_of_the_Parliament_Bill,_1911_-_Project_Gutenberg_eText_19609.jpg|vinheta| Un vòte important: LACambra des Lòrds vòta pel Parliament Act 1911]] === Sègle XIX === Lo sègle XIX es marcat per diferents cambiaments a la Cambra dels Lòrds. La Cambra, alara un còrs d'unes 50&nbsp;membres, foguèt fòrça alrgada per decision de [[Jòrdi III d'Anglatèrra|Jòrdi III]] e successors creant de paratges. L'influéncia individuala Lòrd del Parlament foguèt alara deminuit. Mai, lo poder de la Cambra dins son ensemble decreis, alara qu'aquel de la Cambra de la Comunas aumenta. Plan notable dins lo desvelopament la superioritat de la Cambra Baissa es la Reforma de 1832. Lo sistèma electoral de la Cambra de la Comunas èra pas, a l'epòca, democratica: lo vòte èra censitari, e las circonscripcions avián pas cambiat dempuèi de sègles. Quand la Cambra de la Comunas passèt la reforma de 1831 per corrigir las anomalias, la Cambra dels Lòrds rebutèt la proposicion. De nòu foguèt presentada en 1832. Lo Primièr Ministre Earl Grey avisèt lo Rei per confondre l'oposicion a la Cambra dels Lòrds per la proposicion per crear fins 80&#x20;pairs novèls. [[Guilhèm IV d'Anglatèrra|Guilhèm IV]] d'en primièr contra la proposicion, qu'effectivament fasiá paur a l'oposicion a la Cambra dels Lòrds, mas fin finala cedèt. Pasmens, abans que los pairs novèls foguèron creats, lo Lòrds opausats a l'acte admetèron la desfacha, e s'absentguèron de votar, fasent passar la lei. La crisi domatjèt l'influéncia politica de la Cambra dels Lòrds, mas acabèt pas encara. Una reforma vitala se faguèt en 1868, quand los estatuts cambièron per empachar los Lòrds nòbles de votar sens prene la pena d'èsser present. La procuracions foguèron abolidas.<ref>McKechnie, ''The reform of the House of Lords'' etc</ref> === Sègle XX === L'estatut de la Cambra dels Lòrds tornèt al debat après las eleccions del govèrn Liberal en 1906. En 1909, Lo Cancelièr de l'Escaquièr, David Lloyd George, introduguèt a la [[Cambra de las Comunas del Reialme Unit|Cambra de las Comunas]] lo ''"People's Budget"'', que prepausava una taxa fonzièra pels grands proprietaris terrencs. La mesura populara, pasmens, casèt per la Cambra dels Lòrds concervatritz. En genièr de 1910 los liberals foguèron de nòu elegit de pauc a la Cambra dels Lòrds. Lo Primièr Ministre [[Herbert Henry Asquith|H. H. Asquith]] prepausèt alara que los poders de la Cambra dels Lòrds sián reduch. Après las eleccions seguentas de Decembre de 1910, e amb un engatjament del Rei [[Jòrdi V del Reialme Unit|Jòrdi V]] per crear pro de pars per passar l'oposicion dels Lòrds' opposition se caliá, lo Govèrn Asquith faguèt passar la proposicion de reduire los poders de la Cambra dels Lòrds. Lo ''Parliament Act 1911 ''abolís lo poder de la Cambra dels Lòrds de rebutar la legislacion, o d'amandar de biais inacceptable la Cambra de las Comunas: fòrça preposicions pòdon pas remandar per mai tres sesilhas o dos ans parlamentaris. Auriá pas degut èsser una solucion permanenta; de reformas mai explicitas foguèron planificadas. Pas cap de partit, pasmens, prenguèt la matèria amb entosiasme. En 1949, lo ''Parliament Act'' reduguèt lo poder de remandar de la Cambra dels Lòrds further a doas sesilha o un an. En 1958, la natura predominanta ereditària de la Cambra dels cambièt pel ''Life Peerages Act 1958,'' qu'autoriza la creacion de baronniás a vida, sens limita numerica. Lo nombre de Pars a vida aumentèt pauc a pauc, mas pas amb taus constant. Lo ''Labour Party'' faguèt un engatjament al sègle XX, basat sus l'oposicion istorica al privilègi de classa, d'abolir la Cambra dels Lòrds, o al mens ne sortit los elements ereditaris. En 1968, Govèrn ''Labour'' de [[Harold Wilson]] ensajèt de reformar la Cambra dels Lòrdst inclusissent lo sistèma que los pars eredidaris serián autorizats a demorar a la Cambra e prene part al debat, mas serián pas autorizat a votar. Mas casèt lo plan a las Comunas per la coalicion dels Conservators tradicionalistas, e dels membres dels ''Labour'' que contunhavan a cridar a l'abolicion, e pas mens, de la Cambra Nauta (Michael Foot). Quand Michael Foot venguèt lo líder del ''Labour'' en 1980, l'abolicion de la Cambra del Lòrds venguèt una partida de l'agendà; jos son successor, Neil Kinnock, pasmens, una reforma de la Cambra nauta foguèt prepausada. Mentretant, la creacion dels paratges ereditaris (levat los membres de la Familha Reiala) s'arrestèron, levat tres creacions pendent l'administracion de la Conservatitz [[Margaret Thatcher]] dins los ans 1980. === Reformas dels Lòrds === ==== 1997–2010 ==== Lo ''Labour'' Party inclusiguèt dins son manifèst de la eleccion generalas de 1997 d'abolir lo paratge ereditari de la Cambra del Lòrds.<ref>{{Cite news|title=Labour's 1997 pledges: The constitution|work=BBC|accessdate=23 March 2013|date=6 May 2002|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/uk_politics/2002/blair_years/1959867.stm}}</ref> Après sa victòria en 1997 jos [[Tony Blair]] anoncièt la desapareisson de la tradicionala Cambra dels Lòrds. Lo Govèrn del ''Labour'' introduguèt la legislacion per sortir los pars ereditaris de la Cambra Nauta primièra estapa de la reforma dels Lòrds. Pasmens, per compromés, 92 pars ereditaris son autorizats a demorar fins a la reforma realizada. Totes (levat 92) los pars ereditaris foguèron sortits per lo ''House of Lords Act 1999'', faguèt de la Cambra dels Lòrds una cambra amb predomimança de membres nomenats. Dempuèi 1999, pasmens, pas la reforma anèt pas pus luènh. La Comission Wakeham prrpausèt d'introduire 20% de Lòrds elegits, mas aquel planfoguèt grandament criticat.<ref>{{Cite news|title=Lords report fails to satisfy|work=BBC|accessdate=23 March 2013|date=20 January 2000|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/611889.stm}}</ref> Un Comitat Mixte foguèt establit en 2001 per resòlvre l'afar, mas arribèt pas a una conclusopn conclusion e prepausèt al Parlament set causidas (totes nomenats, 20% elegits, 40% elegits, 50% elegits, 60% elegits, 80% elegits, e totes elegits). Dins una seria de vòtes en Febrièr de 2003, totas aquelas opcions casèron, sola a aquela dels 80% elegits li manquèt tres vòtes a las Comunas. A l'eleccion de 2005, lo ''Labour'' prepausèt de contunhar la reforma dels Lòrds, mas sens detalhs especifics.<ref>{{Cite news|title=Election issues: Constitutional Reform|work=BBC|accessdate=23 March 2013|date=5 April 2005|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/vote_2005/issues/4372135.stm}}</ref> Lo ''Conservative Party'', èra en favor dels 80% elegits a la Segonda Cambra, alara que los ''Liberal Democrats'' cridan per un [[Senat]] elegit entièrament. Pendent 2006, un comitat mixte discutèt la reforma dels Lòrds, per far concens: que la concluson seràn publicada al començament de 2007.<ref>{{Ligam web}}</ref> Lo 7 de març de 2007, los membres de la Cambra de la Comunas votèt detz còps ten times al subjècte de la composicion de la Cambra Nauta.<ref>{{Cite news|title=MPs back all-elected Lords plan|work=BBC|accessdate=23 March 2013|date=7 March 2007|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/6420965.stm}}</ref>. Fin finala lo vòte per una Cambra elegida a 80% ganhèt 305 vòtes contra 267, e lo vòte per una Cambra elegida en totalitat ganhèt amb una marge mai granda: 337 a 224.<ref>{{Cite news|last=Assinder|first=Nick|title=Where now for Lords reform?|work=BBC|accessdate=23 March 2013|date=14 March 2007|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/6449747.stm}}</ref> òMai, l'examèn dels vòtes, 305 votèron per l'opcion dels 80% elegits, 211 votèron per l'opcions dels 100% elegits. Alara lo vòte de l'opcion dels 80% mòstra una preferéncia a l'eleccion a 100%. Mas aquel vòte es pas qu'indicatiu. La Cambra dels Lòrds, pauc après, rebutèt la prepausa e votèt per una Cambra dels Lòrds en entièr nomenada.<ref>{{Cite news|title=Peers reject Lords reform plans|work=BBC|accessdate=23 March 2013|date=14 March 2007|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/6446887.stm}}</ref> En julhet de 2008, Jack Straw, Lo secretari d'Estat per la Justícia e ''Lord Chancellor'', introduguèt un libre blanc a la Cambra de la Comunas prepausant de remplaçar la Cambra dels Lòrds per una Cambra elegida a 80–100% dels membres, qu'un tèrç o serián a cada eleccion generala, per un tèrme de 12 a 15 ans. Lo libre blanc establís que lo paratge serà totalament separat del fach d'èsser membre de la Cambra Nauta, alara quitament lo nom de "Cambra dels Lòrds" es pas mai apropriat: contunha per dire qu'i a un concens transpartit de lo nomenar "Senat del Reialme Unit"; Pasmens, per ensegurar que lo debat demore sul ròtle de la Cambra Nauta puslèu que sul títol, lo libre blanc es neutre sul títol de la Cambra novèla. Lo 30 de novembre de 2009, lo ''Code of Conduct for Members of the House of Lords'' s'acordèron: unes amendaments foguèron acordats lo 30 de març de 2010 e lo 12 de Junh de 2014.<ref>{{Ligam web}}</ref> ==== 2010–2014 ==== La coalicion ''Conservative–Liberal Democrat ''s'acordèt, après la eleccions generalas de 2010, per declire clarament una disposicion per una segonda cambra entièrament o parcialament elegida. Aquelas prepausicion venguèron al debat lo 29 de junh de 2010. Coma mesura transitòria, la nominacion dels pars novèls rebatrà lo destriament de las fòrças politicas a las darrièras eleccions generalas Las propocisions detalhadas pels Lòrds reform inclusís l'Acte de Reforma dels Lòrds tal que publicat lo 17 de mai de 2011, amb una Cambra ibrida de 300 membres que 80% son elegits. 20% seràn nomenats, e serà reservat un espaci pels evesques de la Glèisa d'Anglatèrra. Segon la proposicions, los membres faràn un sol mandat non renovelable de 15&#x20;&#x61;&#x6E;&#x73;. Los ancians Membres dels Parlament seràn autorizats a èsser candidat per la Cambra Nauta, mas los membre de la Cambra Nauta serà pas sul còp autorizats per venir Membre del Parlament. Los detalhs de la proposicion son:<ref>{{Cite report|author=|authorlink=|coauthors=|date=May 2011|title=House of Lords Reform Draft Bill|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/229020/8077.pdf|publisher=HM Government|pages=7–9|docket=|accessdate=18 January 2016|quote=}}</ref> * La Cambra nauta contunharà per èsser nomenada Cambra dels Lòrds pels subjèctes legislatius. * La Cambra dels Lòrd tendrà 300 membres que 240 son de "Membres Elegits" e 60 nomenats "Membres Independents". Fins a 12 evesques de la Glèisa d'Anglatèrra fan sesilha a la Cambra ''ex-officio'' "Lòrds Esperitual". * Los Membres Elegits o son per un sol mandat, non renovelable de 15 ans. * Las elections per la reforma dels Lòrds se realizarà al meteis temps que l'eleccion a la Cambra de la Comunas. * Los Membres Elegits seràn elegits segon lo [[vòte unic transferible]] de representacion proporcionala. * Vint Membres Independents (un tèrç) devon prene sesilha amb la Cambra reformada al meties temps que los membres elegits o fan e por un tèrme de 15 ans. * Los Membres Independents seràn causits pel monarca après suggestion del Primièr Ministre agissent sus avís de la Comission de nominacion. * I aurà pas mai de ligam entre lo sistèma de paratge e los membres de la Cambra Nauta. * Los poders actuals de la Cambra dels Lòrds cambiaràn pas e la Cambra de la Comunas gardarà son estatut de Primièra Cambra del Parlament. La proposicion foguèt considerada per un comitat mixte de Reforma de la Cambra dels Lòrds compausada egalitat de Membres dels Parlament de Pars both MPs and Peers, lo 23 d'abril de 2012, fa la suggestion seguenta:ò * La reforma de la Cambra dels Lòrds tendrà 450 membres. * Los Grops de Part, e tanben los Crossbenchers, deurà causir quines de lors membres demoran pendent lo periòde de transicion, amb lo percentatge dels pars atribuits. * Fins a 12 Lòrds Esperitals deurián demorar dins la reforma de la Cambra dels Lòrds. ==== ''House of Lords Reform Act 2014'' ==== Un projècte de lei per tòca d'introduire de reformas foguèt introduch per [[Dan Byles]] en 2013.<ref>{{article|títol=Dan Byles: House of Lords Reform Private Members Bill |url=http://www.politicshome.com/uk/article/79493/dan_byles_house_of_lords_reform_private_members_bill.html |òbra=PoliticsHome |data=4 de Junh de 2013 |accessdate=23 November 2014}}</ref> Lo ''[[House of Lords Reform Act 2014]]'' recebèt l'Assentiment reial en 2014.<ref name="services.parliament.uk">{{cite web |title=House of Lords Reform Act 2014 |url=http://services.parliament.uk/bills/2013-14/houselordsreform.html |work=[[Parliament of the United Kingdom|Parliament of the UK]] |date=14 May 2014 |accessdate=23 November 2014}}</ref> Segon la lei novèla: *Totes los pars pòdon se retirar o demissionar de la cambra (ambans sols los pars ereditaris podavan renonciar a lors paratges). *Los pars pòdon èsser exclusits per causa de non participacion. *Los Pars pòdo èsser remandats per realizar de penas de prison d'un an o mai.<ref name="services.parliament.uk"/>ò ==== ''House of Lords (Expulsion and Suspension) Act 2015'' ==== Lo ''House of Lords (Expulsion and Suspension) Act 2015'' autoriza la Cambra remandar o suspendre de membres. ==== ''Lords Spiritual (Women) Act 2015'' ==== Aquela lei prevei l'admission d'evescas de la Glèisa d'Anglatèrra per èsser Lòrds Esperital après 10 ans d'exercici. En 2015, [[Rachel Treweek]], [[Evesca de Gloucester]], venguèt laprimièra femna [[Lòrd Espirital]].<ref>{{cite web|url=http://www.churchtimes.co.uk/articles/2015/23-october/news/uk/rachel-treweek-becomes-first-woman-bishop-to-enter-house-of-lords |title=Rachel Treweek becomes first woman bishop to enter House of Lords |publisher=Churchtimes.co.uk |date=2015-10-26 |accessdate=2015-10-30}}</ref> ==== Subrenombre ==== La talha de la Cambra dels Lòrds varièt fòrça dins l'istòria. Dempuèi lo 50 membres al começament dels ans 1700,<ref>{{cite web |first=Darren |last=Hughes |publisher=Electoral Reform Society |title=The Supersized House of Lords |url=http://www.electoral-reform.org.uk/blog/the-supersized-house-of-lords |date=16 June 2013}}</ref> aumentèt fins a recòrd de 1330 en Octobre de 1999, la reforma dels Lòrds de 2000 reduguèt la Cambra a 669 membre.<ref>{{cite web |url=http://www.publications.parliament.uk/pa/ld199900/ldbrief/10402.htm |title=House of Lords – Annual Report and Accounts 1999–2000 |publisher=Parliament of the United Kingdom |accessdate=19 May 2008|quote=This major change had the effect of reducing the total membership of the House from 1,330 in October 1999 – the highest figure ever recorded – to 669 in March 2000}}</ref> En Abril de 2011, un grop transpartisan d'ancians líders politics, e de membres aïnats de la Cambra dels L House of Lòrds, cridèron lo Primièr Ministre [[David Cameron]] qu'arreste que faga de pars novèls. Aviá creat 117 pars dempuèi Mai de 2010, lo taus mai rapid de quin que siá autre PM; expansion se debanant alara que son Govèrn ensejava (en van) de reduire la talha de la Cambra de la Comunas de 50 membres, (de 650 a 600).<ref>{{cite news |last=Crick |first=Michael |url=http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/newsnight/michaelcrick/2011/04/stop_making_new_lords_politica.html |title=Stop making new lords, political big-wigs urge Cameron |publisher=BBC News |date=19 April 2011 |accessdate=4 August 2014}}</ref> En Agost de 2014, alara que la capacitat èra d'unes 230 sètis<ref name=BBCspace>{{cite web |title=Peers fight for space in crowded House |first1=James |last1=Lansdale |first2=Emma |last2=Bishop |url=http://www.bbc.com/news/uk-politics-28639453 |publisher=BBC News |date=5 August 2014 |accessdate=23 November 2014}}</ref> to 400<ref name=guard/> suls bancs de la Cambra dels Lòrds, i aviá 774 membres actius, fasent alara la cambra parlamentària mai granda de totas la democracias.<ref name=guard>{{cite news |last=Ghose |first=Katie |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/aug/01/crowded-house-too-many-lords |title=Crowded house – why we have too many lords |newspaper=The Guardian |date=1 August 2013 |accessdate=4 August 2014}}</ref> En Agost de 2015, foguèron creats 45 pars novèls, lo nombre total dels Lòrds èra de 826. Las criticas avançan que la Cambra dels Lòrds es la segonda cambra legislativa mai granda après lo Congrés del Pòble Chinés e amaga las Nautas Cambras de las autras demaocracias coma los Estats Units d'America (100 senators), França (348 senators), Austràlia (76 senators) e Índia (250 membres). Los Lòrds son mai nombroses que los 687 membres de l'Assemblada Suprème del Pòble de la Corèa del Nòrd. Exitís pas de sala pro granda per fa caber l'ensemble dels pars.<ref name="BBC News 28 August 2015">{{cite web | title= House of Lords: Does size matter? |url= http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-33701011| author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date= 28 August 2015 | website= [[BBC News Online]] | accessdate= 28 August 2015}}</ref> ===Relacion amb lo Govèrn=== La Cambra dels Lòrds ten pas lo contraròtle del tèrme del Primièr Ministre o del Govèrn.<ref>{{Cite web | title = Parliament and government | work = Parliament of the United Kingdom | accessdate = 25 March 2013 | date = 21 April 2010 | url = http://www.parliament.uk/about/how/role/parliament-government/ }}</ref> Sola la Cambra Baissa pòt força lo Primèr Ministre a demissonar o a organizar d'eleccions fasent capitar una mocion de desfisença o de retirada d'ofici. Atal, lo contraròtle dels Lòrd sul Govèrn es limitat. Gaireben totes los ministres son de la Cambra de las Comunas puslèu que de la Cambra dels Lòrds.<ref name=wasson>{{Cite book | publisher = John Wiley & Sons | isbn = 9781405139359 | last = Wasson | first = Ellis | title = A History of Modern Britain: 1714 to the Present | date = 31 August 2009 }}</ref>. ===Foncions legislativas=== [[Imatge:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|right|300px|La Cambra dels Lòrds se reunís al Palais de Westminster.]] Las leis, levat la leis de finança, se pòdon introduire per quina que siá Cambra. La Cambra dels Lòrds discuta las leis, e a lo poder de las amandar o de las remandar. Pasmens, lo poder dels Lòrds per remandar un projècte de lei passat per la Cambra de las Comunas es fòrça restrench pels ''Parliament Acts''. Segon aqueles actes, de tipes de projècte de leis pòdon èsser presentat al Consentiment Reial sens lo consent de la Cambra dels Lòrds (las Comunas pòdon passar lo veto dels Lòrds). La Cambra dels Lòrds pòdon pas remandar las leis de finança mai d'un mes. Los autres projèctes pòdon pas èsser remandats per la Cambra dels Lòrds pendent mai de doas sesilhas parlamentàrias, o una annada calendièra. Aquelas restriccions, pasmesn, s'aplican als projèctes qu'an per origina la Cambra de las Comunas, e pòt pas aver per efièch de perlongar lo tèrme del Parlament al delàs dels cinc ans. La Cambra tampauc s'opausa a la legislacion promesa pels manifèst electoral del Govèrn (''constitutional convention'' o ''Salisbury Convention''). ===Ancian ròtle judiciari === Istoricament, la Cambra dels Lòrds aviá diferentas foncions judiciària. Subretot, fins a 2009 la Cambra dels Lòrds èra la [[cort de darrièra instància]] de gaireben tota la legislacion de Reialme. Dempuèi lo 1èr d'octobre de 2009 aquel ròtle es ara portar per la [[Cort Suprèma de Reialme Unit]]. Las foncions judiciàrias dels Lòrds avián lor origina la ''[[Curia Regis]]'' coma còrs qu'adreiça de peticions del subjèctes del Rei. Aquelas foncions èran exercidas pas pel plen de la Cambra, mas per un comitat del "Lòrds sul drech". La màger partida dels afars judiciars de la Cambra se n'encargavan dotze ''[[Lords of Appeal in Ordinary]]'', qu'èran especialament nomenats per çò far jos l' ''[[Appellate Jurisdiction Act 1876]]''. Las foncions judiciàrias podavan se realiza sonque ''Lords of Appeal'' (other members of the House who happened to have held high judicial office). La limita d'edat per tener la sesilha juridica èra de setenta e cinc ans. Las afars juridicas tracadas pels Lòrds èran vigiladas per un ''Lord of Appeal in Ordinary'' ancian e son ''deputy'', lo ''Second Senior Lord of Appeal in Ordinary''. La jurisdiccion de la Cambra dels Lòrds s'espandiguèt, pels afars civils e criminals, en apellacion de las corts d'Anglatèrra e Galas, e l'Irlanda del Nòrd. Per Escòcia, las apellacions èran possiblas pels afars civils; La [[Nauta Cort de Justícia]] d'Escòcia èra la cort mai nauta pels afars criminals. La Cambra dels Lòrds èra pas la sola corts de darrièra instància del Reialme Unit; in some cases, lo ''[[Judicial Committee of the Privy Council]]'' a aquela foncion. La jurisdiccion del ''Privy Council in the United Kingdom'', pasmens, es restrench a las apellacions de la corts ecclesiasticas, segon lo ''[[House of Commons Disqualification Act 1975]]'', e d'autres afars menors. Las questions relativas a la [[devolucion]] foguèron transferidas al ''Privy Council to the Supreme Court'' en 2009. Los dotze Lòrds de la Lei entendon totes los cases; puslèu, après la Segonda Guèrra Mondiala, èran estudiats per de Comitats d'Apellacions, cadun de cinc de cinc membres (causit pel ''Senior Lord''). Un Comitat d'Apellacion tractant un cas important se deu constituir de cinc membres. Aqueles Comitats d'Apellacion èran separats en doas cambras, lo jutjament èra donat per la quita ''Lords Chamber''. Una autra foncion judiciària, ont lo plen de la Cambra participa, per jutjar los ''[[impeachment]]s''. Los ''impeachments'' èran portats per la Cambra de las Comunas, e jutjat per la Cambra dels Lòrds; per capitar se cal la majoritat simpla dels Lòrds. Pasmens los ''Impeachments'' venguèron obsolets; lo darrièr ''impeachment'' data de 1806. Tanben, la Cambra dels Lòrds foguèt lo jutge dels pars convencut de nauta [[traïson]] o [[crimi]]. La cambra èra alara pas presidida pel ''Lord Chancellor'', mas pel ''[[Lord High Steward]]'', espacialamen nomenat. Se lo Parlament èra pas en sesilha, lo pars pòdon jutjar per una cort espaciala, ''Lord High Steward's Court''. Sols los pars, lors esposa, e veusas (non remarridadas) dintravan dins la lista de las '' House of Lords'' o ''Lord High Steward's Court''; Los Lòrds Esperital èran jutjats per las ''Ecclesiastical Courts''. En 1948, lo drech dels par d'èsser jutjats per de corts especiala foguèt abolit; ara, o son par las corts abutualas. Lo ''[[Constitutional Reform Act 2005]]'' crea la [[Cort suprèma del Reialme Unit]], que prenguèt lo ròtle judiciari de la Cambra dels Lòrds, e unas foncion judiciàrias del ''Judicial Committee of the Privy Council''. L'ofici de ''Lord Chancellor'' foguèt transformat per aquela lei, donant aquela foncion al ministre del govèrn e jutge. Aquel cambiament foguèt motivat acabar en partida amb la confusion istorica dels poders legislatiu, judiciari, e executiu. La novèla Cort Suprèma ten sesila al [[Middlesex Guildhall]]. ==Membres== ===Los Lòrds Esperitals=== Los membres de Cambra dels Lòrds que fan sesilha per vertut de lors oficis ecclesiastics se nomenan Lòrds Esperital.<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/site-information/glossary/lords-spiritual-and-temporal/|title=Lords Spiritual and Temporal|publisher=Parliament of the United Kingdom}}</ref> Istoricament, los Lòrds Esperitals èra majoritaris a la Cambra dels Lòrds anglesa,<ref name=shell1>[[#Shell|Shell]] (2007) p.54</ref> comprenent los [[archevesque]]s de la Glèisa, evesques (diocesans), los [[abat]]s, e los [[prior]]s que lo títol permetava de portar la [[mitra]]. Après la reforma de 1539, sols los archevesques e evesques contunhant d'i assistir, a causa de la [[Dissolucion dels Monastèris]] e la supressions dels oficis d'abat e prior. En 1642 pendent l' ''[[English Interregnum]]'', los Lòrds Esperital ne foguèron exlusits, mas tornèron amb lo ''[[Clergy Act 1661]]''. Lo numbre dels Lòrds Esperital encara diminuèt amb lo ''[[Bishopric of Manchester Act 1847]]'', e d'autres. Los Lòrds Esperital son al nombre de 26; i a l'[[Archevesque de Canterbury]], l'[[Archevesque d'York]], l'[[Evesque de Londres]], l'[[Evesque de Durham]], l'[[Evesque de Winchester]] e lo 21 evesques amb mai long servici dels autres [[diocèsi]]s de la Glèisa d'Anglatèrra<ref>[[#Shell|Shell]] (2007) p.53</ref> (excluding the dioceses of [[Diocese of Sodor and Man|Sodor and Man]] and [[Diocese of Gibraltar in Europe|Gibraltar in Europe]], as these lie entirely outside the United Kingdom).<ref>{{cite web|url=http://www.opsi.gov.uk/acts/acts2001/en/ukpgaen_20010013_en_1|title=Explanatory Notes to The House of Commons (Removal of Clergy Disqualification) Act 2001|publisher=[[Office of Public Sector Information]]|location=London, United Kingdom|accessdate=5 September 2009|date=21 May 2001}}</ref> Amb lo cambiament de la lei de 2014 autoriza las femnas a èsser ordonadas evescas. Los Lòrds Esperital represan la sola Glèisa d'Anglatèrra. Los evesques de la [[Glèisa d'Escòcia]] tradicionalament fan sesilha al Parlament d'Escòcia mas foguèron exclusits en 1689 quand la Glèisa d'escòcia venguèt presbiteriana. I a pas mai d'[[evesque de la Glèisa d'Escòcia]] al sens tradicional del tèrme. La [[Glèisa d'Irlanda]] obtenguèt una representacion a la Cambra dels Lòrds après l'union de l'Irlanda e de la Grand Bretanha en 1801. D'entre los eclesiastics de la Glèisa d'Irlanda, quatre (un archevesque e tres evesques) fasiàn sesilha al meteis temps, que los membres se remplaçavan a la fin de cada sesilha parlamentària. La Glèisa d'Irlanda, pasmen, however, se separèt en 1871, e arrèstèt d'èsser representada pels Lòrds Esperital. La [[Glèisa de Galas]] arrstèt de far partit de la Glèisa d'Anglatèrra en 1920.<ref>[[#Shell|Shell]] (2007) p.55</ref> Alara, los evesques de la Glèisa de Galas son pas mai eligibles per èsser causit coma Lòrd eclesiastic. D'autres ecclesiastics an fach sesilha coma Lòrd Temporal recentament: grand rabin [[Immanuel Jakobovits]] foguèron nomenats per la Cambra dels Lòrds (amb lo consent de la Reina, sus avís de la Primièra Ministra Margaret Thatcher), tot coma son successor [[Jonathan Sacks]].<ref>{{cite web|url=http://www.chiefrabbi.org/ReadContent1849.aspx |title=Biography of the Chief Rabbi |publisher=Office of the Chief Rabbi |location=London, United Kingdom |accessdate=16 November 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001042614/http://www.chiefrabbi.org/ReadContent1849.aspx |archivedate=1 October 2009 }}</ref> [[Baroness Neuberger]] es lo rabin aïnat Sde la sinagoga de ''West London''. En reconeissença de son òbra per la reconciliacion e dins lo procediment de patz en Irlanda del Nòrd, l'Archeveque d'Armagh]] (Irlanda del Nòrd), [[Lord Eames]] foguèt nomenat Lòrd per [[John Major]]. D'autres clergues foguèron nomenats coma los Reverants [[Donald Soper]] e [[Timothy Beaumont]], e de clèrgues escoceses. I a pas de clergues de la Glèisa catolica Romana, se faguèt la rumor que lo Cardenal Basil Hume e son successor Cormac Murphy O'Connor los serián estat prepausat lo paratge mas o darrièr faguèt l'argument que los Catolics Romans que recebèron los Òrdres Sants pòdon pas, segon lo [[drech canon]], de prene pas d'oficis màger en conneccion amb quin que siá govèrn autre que la [[Santa Ses]]. Als ancians achevesques de Canterbury, que venguèron evesques mas pas mai diocesans, lor foguèron donat de paratge a vida e un sèti coma Lòrds Temporal. Per costuma on dels evesques legís de pregarias cada jorn legislatiu (ròtle pres pels capelan a las Comunas).<ref name=shell1/> They often speak in debates; in 2004 [[Rowan Williams]], the Archbishop of Canterbury, opened a debate into sentencing legislation.<ref name=shell1/> las ''Measures'' (prepausicion de lei al subjècte de la Glèisa d'Anglatèrra) se devon iniciar pels Lòrds, and los Lòrds Esperitala an un ròtle per s'assegurar que se realize atal.<ref name=shell1/> ===Los Lòrds Temporals=== Dempuèi la Dissolucion dels Monasteris, los Lòrds Temporals prenguèron la majoritat a la Cambra dels Lòrds. Al contrari dels Lòrds Esperital, pòdon prene de posicion partisanas publicas, s'alinhant themselves amb un o un autre dels partits politics que dominant la Cambra de la Comunas. Aqueles Lòrds refusan èsser partisans politics son nomenats ''[[crossbencher]]s''. A l'origina, d'entre los Lòrds Temporals i aviá un centenat de pars ereditaris, amb reng de [[duc]], [[marqués]], [[comte]], [[vescomtet]], e [[baron]]s. De talas dignitats ereditàrias se pòdon crear per la Corona; a l'epòca modèrna se fa sus avís del Primièr Ministre en actualitat (levat lo cas dels membres de la Familha Reiala). Los titularis dels parartges d'Escòcia e d'Irlanda aguèron pas sempre l'autorizacion de far sesilha coma Lòrd. Quand l'Escòcia s'uniguèt a Anglatèrra per formar la [[Grand Bretanha]] en 1707, foguèt previst que los pars ereditaris d'Esòcia poirián elegir pas que 16 [[par representant|pars representants]] per far sesilha a la Cambra dels Lòrds. Una meteissa restriccion se faguèt quand Irlanda fusionèt amb la Grand Bretanha en 1801 per formar lo [[Reialme Unit]]; los par Irlandeses foguèron autorizats a alegit 28 representants, que prenguèron lor ofici a vida. Las eleccions pels representants Irlandeses s'acabèt en 1922, quand la granda partida d'Irlanda venguèt un estat independent; las eleccions pels representants escoseses s'acabèt amb lo passatge del ''[[Peerage Act 1963]]'', que totes los pars escocses obtenguèron de sètis a la Cambra Nauta. En 1999, Lo govèrn trabalhista presentèt lo ''House of Lords Act'' remandant lo drech de centenats de pars ereditaris de far sesilha a la Cambra. Lo nombre de pars foguèt causit per rebatre la proporcion dels grop politics en 1999 d'entre los ereditris. Quand morís un par ereditari, se fa una eleccion parciala, per pel sistèma de [[vòte alternatiu]]. Fins a 2009, los Lòrds Temporals tanben inclusissiá los ''Lords of Appeal in Ordinary'', un grop causit per la Cambra dels Lòrds per l'execici de foncions judiciàrias. ''Lords of Appeal in Ordinary'', o Lòrds del drech, foguèron nomenats pel primièr còp en 1876. Èran causits pel Primièr Ministre del moment, mas formalament nomenats pel Sobeiran. Un ''Lord of Appeal in Ordinary'' se deu retirar a 70 ans, o, al per acabar lo tèrme d'un govèrn term, a l'edat de 75 ans; après aquela edat, lo ''Law Lord'' podavan pas entendre de cases a la Cambra dels Lòrds. Lo nombre de ''Lords of Appeal in Ordinary'' èra limitat a dotze. Per convencion, los ''Lords of Appeal in Ordinary'' prengavan pas parit als debats dins la novèla legislatura, per gardar l'independéncia judiciària. Los ''Lords of Appeal in Ordinary'' fannsesilha coma Lòrd a vida, quitament se se retiravan de l'ofoci judiciari a 70 o 75 ans. Los ancians ''Lord Chancellors'' e avent d'autres naut ofoci judiciaris podavan tanben far sesilha coma ''Law Lords'' segon lo ''Appellate Jurisdiction Act'', mas en practica aquel drech foguèt rarament exercit. Lo grop mai grans dels Lòrds Temporals, e de tota la Cambra, son de pars a vida. Lo,paratge a vida ven sonque al reng de baron, e creat segon lo ''peerages Act 1958''. Coma totes los pars, los pars a vida son creats pel Sobeiran, sus avís del Primièr Ministre o de la Comission de nomenacion de la Cambra dels Lòrds. Per convencion, pasmens, lo Primièr Ministre autoriza los líders dels autres partits a nomenar de pars a vida, per manténer l'equilibri politic a la Cambra dels Lòrds. Mai, de pars a vida non partisan (lo numbre es determinat pel Primièr Ministre) son nomenats per la Comission independenta de la Cambra dels Lòrds. En 2000, lo govèrn anoncièt la realizacion d'una Comission Independenta de Nominacion per causir cinquenta "[[people's peer]]s" pels peratge a vida. Mas, quand s'anoncièt la causida en abril de 2001, dins ina lista de 3000 impetrants, las causidas provoquèron de criticas dins los media.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/uk_politics/2001/open_politics/lords/peoples_peers.stm People's Peers: the strange case of the missing lollipop ladies], BBC News Open Politics, 2001.</ref> ===Condicions per èsser membre=== I a diferentas condicions per èsser membre de la Cambra dels Lòrds. La condicion d'edat es d'aver 21 ans.<ref name="standing_orders1">{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/ld/ldstords/ldstords.htm|title=The Standing Orders of the House of Lords relating to Public Business|accessdate=19 August 2010|date=8 April 2010|publisher=Parliament of the United Kingdom}}</ref> E mai, sols los britanics, los irlandeses e los citadans del [[Commonwealth]] pòdon far sesilha dins la Cambra dels Lòrds.<ref>{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1981/61/schedule/7/enacted |title=British Nationality Act 1981, Schedule 7 |accessdate=4 June 2017 |publisher=Legislation.gov.uk}}</ref> Las condicions de nacionalitat èran de per abans mai estrictas: fins a l' ''[[Act of Settlement 1701]]'', e lo precedent [[British Nationality Act 1948]], sols los subjèctes atal nascut èran qualificats. Mai, i a de condicions de bancarròta pels membres de la Cambra Nauta: ''Bankruptcy Restrictions Order'' (en Anglatèrra e Galas solament), o ''adjudged bankrupt'' (en Irlanda del Nòrd), o se la propritat es jos sequèstre (en Escòcia). Un darrièra restriccion empacha aqueles convencuts de [[nauta traïson]] de far sesilha a la Cambra dels Lòrds fins al complèt tèrme de la pèna de prison. I a pasmens una exepcion quand lo (la) condemnat(da) per traïson recebèt lo pardon complet. Note that an individual serving a prison sentence for an offence other than high treason is ''not'' automatically disqualified. La femnas èran exclusidas de la Cambra dels Lòrds fins al ''Life Peerages Act 1958'',<ref>{{Cite legislation UK | type = act| year = 1958| chapter = 21| act = Life Peerages Act 1958}}</ref> passat per respondre al declin del nombre dels membres actius, far possible la creacion de paratges a vida. La femnas venguèron alara elegiblas e quatre foguèron causidas per èsser par a vida. Pasmens, los paratges ereditaris contunhèron per excluded until the passage of the Peerage Act 1963.<ref>{{Cite legislation UK | type = act| year = 1963| chapter = 48| act = Peerage Act 1963}}</ref> Since the passage of the House of Lords Act 1999,<ref>{{Cite legislation UK | type = act| year = 1999| chapter = 34| act = House of Lords Act 1999}}</ref> hereditary peeresses remain eligible for election to the Upper House; there is one ([[Margaret of Mar, 31st Countess of Mar|Countess of Mar]]) among the 90 hereditary peers who continue to sit. ====Pagament pels paratges==== Lo ''[[Honours (Prevention of Abuses) Act 1925]]'' fa illegal per un paratge, o autre onor, d'èsser crompat o vendut. Pasmens, i a de rulors persistentas que de paratges (entre eles èsser membre de la Cambra dels Lòrds) foguèron reduts disponibles per de donators politics màger en escambi de donacions. En 2015 u estudi mostrèt que d'entre las 303 personas nomenadas per de paratges entre 2005 e 2014, 211 èran politicians màger (d'ancians MPs inclusits), o èran de nominacion non-politicas. Dins las autras 92 nominacion politicas facha fòra de la vida politica, 27 fauèron de donas significativas a de partits politics. L'autors concluhguèt d'en primièr que los nominats fòra de la vida publica fasián mai volontièr de donas que los pars nominats après aver èsser de per abans politic o foncionari. Tanben mòstra que lo domators mai importants pels partits èran mai susseptible d'èsser nominats per de paratges que los autre membres del partits.<ref>Mell, Radford and Thevoz: [https://web.archive.org/web/20181226113629/https://www.economics.ox.ac.uk/department-of-economics-discussion-paper-series/is-there-a-market-for-peerages-can-donations-buy-you-a-british-peerage-a-study-in-the-link-between-party-political-funding-and-peerage-nominations-2005 Is There a Market for Peerages? Can Donations Buy You a British Peerage? A Study in the Link Between Party Political Funding and Peerage Nominations, 2005-14] University of Oxford, pp 8, 13, 17, 22</ref> ===Revocacion dels membres de la Cambra=== Traditionalament i aviá pas de mecanisme que los membres podavan demissionar o èsser remandat de la Cambra del Lòrds (al contrari del membres de las Comunas). Lo ''Peerage Act 1963'' que se pòt effectivament renonciar a èsser membre dels Lòrds. Lo ''[[House of Lords Reform Act 2014]]'' prevei la demission dels membres de la Cambra, remandat per manca d'assiduitat, e expulsion automatica per èsser acusat de crimes greus (condemnacion a una pèna de prison de mai d'un an). En 2015, lo Règlament interior de la Cambra pervei unaresolucion de la Cambra per l'expulsion d'un membre. ==Foncions== Tradicionalament la Cambra dels Lòrds eligís pas son ''speaker'', al contrari de la Cambra de la Comunas; mas, la presidéncia se fa ''ex officio'' pel Lòrd Cancelièr. Amb lo ''Reform Act 2005'', lo pòste de ''[[Lord Speaker]]'' foguèt creat, qu'un par es elegit per la Cambra puèi nomenat per la Corona. La primièra ''Lord Speaker'', elegida lo 4 de mai de 2006, èra la [[Baronesa Hayman]], anciana par trabalhista. Coma lo ''Speaker'' exerci un ofici imparcial, la Baronesa Hayman demissionèt del partit trabalhista.<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.uk/about/how/principal/interviews/lordspeaker.cfm |title=Interview with the Lord Speaker |publisher=Parliament of the United Kingdom |accessdate=25 July 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090126184819/http://www.parliament.uk/about/how/principal/interviews/lordspeaker.cfm |archivedate=26 January 2009 }}</ref> En 2011, la [[Baronesa D'Souza]] foguèt elegida ''Speaker''.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-14190737|title=Baroness D'Souza elected Lord Speaker|publisher=BBC News|accessdate=21 May 2012}}</ref> i succedèt lo [[Norman Fowler, Baron Fowler|baron Fowler]] en 2016. Aquela reforma del pòste de Lòrd Cancelièr a per causa d'anomalias constitucionala dins son quita ròtle. Lo Lòrd Cancelièr èra pas que ''Speaker'' de la Cambra dels Lòrds, mas tanben membre del Gabinet; son ministèri, ancianament lo ''Lord Chancellor's Department'', se nomena ara lo Ministre de la Justícia. Lo Lòrd Cancelièr es pas pus al cap del judiciari d'Anglatèrra e Galas. Fins alara, lo Lòrd Cancelièr aviá part dins las tres brancas del govèrn: la legislativa, l'executiva, e la judiciària. L'encambament dels ròtles legislatiu e executiu es una caracteristica del [[Sistèma de Westminster]], que lo gabinet conten de membres de la Cambra de la Comunas e de la Cambra dels Lòrds; pasmens, en Junh de 2003, Lo Govèrn Blair anoncièt son intencion d'abolir lo pòst de Lòrd Cancelièr que l'ofici mesclava las responsabilitats executiva e judiciària. l'abolicion de l'ofici foguèt rebutat per la Cambra dels Lòrds, a lo ''Constitutional Reform Act 2005'' fouè alara amendat per gardar l'ofici de Lòrd Cancelièr. La lei garantís pas pus que l'ofici de Lòrd Cancelièr es l'oficièr president la Cambra dels Lòrds, e alara permet a las Cambra dels Lòrds d'elegir d'entre eles un ''speaker''. [[Imatge:Charles Pepys, 1st Earl of Cottenham by Charles Robert Leslie.jpg|thumb|rightt|Charles Pepys, Lòrd Chancelièr. Lo Lòrd Chancelièr pòrta una tòga nègra e aur al presidir la Cambra dels Lòrds.]] Lo ''Lòrd Speaker'' pòt èsser replaçat a la presidéncia per un(a) ''deputy'' (''Chairman of Committees'' e autres ''Chairmen'') totes nomenats per la quita Cambra dels Lòrds itself al començament de cada sesilha. I a pas de referéncia legala que lo Lòrd Cancelièr o lo ''Deputy Speaker'' siá membre de la Cambra dels Lòrds (pasmens se n'es costuma). Al presidir la Cambra dels Lòrds, lo Lòrd Cancelièr tradicionalament portava una tòga ceremoniala negra e aur. las tògas ceremonialas negras e aur son ara portadas pel Lòrd Cancelièr e lo Secretari d'Estat per la Justícia dins la Cambra de la Comunas, per las cerenonias. Lo ''Speaker'' o lo ''Deputy Speaker'' se sèi sul ''[[Woolsack]]'', un larg banc red seat matalessat de lana e cobèrt de roge, al frent de la Cambra dels Lòrds. Quand la Cambra dels Lòrds se reünís en comitats, lo ''Chairman of Committees'' o lo ''Deputy Chairman of Committees'' presidisson, no pas dempuèi Woolsack, ma dempuèi la cadièra a la Taula de la Cambra. Lo president en ofici a pauc de poder al comparar lo ''Speaker'' de la Cambra de las Comunas. Es lo pòrtavotz de laCambra, realizant de tascas coma anonciar los resultats dels vòtes. Lo ''Lord Speaker'' o lo ''Deputy Speaker'' dermina pas qui parla, tampauc remòça lo membres violant la règlas de la Cambra; aquelas mesuras son presas measures solament par la quita Cambra. A contrarir de la neutralitat politica del ''Speaker'' de la Comunas, los Lòrd Chancelièr e ''Deputy Speakers'' d'en primièr demoran membre de lor partit, e pòdon participar al debat; pasmens, es pas mai verai dins lo ròtle novèl de ''Lord Speaker''. Una autra foncion es lo Líder de la Cambra dels Lòrds, un par causit pel Primièr Ministre. Lo Líder de la Cambra es responsable per encapitar los projèctes de lei de la Cambra dels Lòrds, e es un membre del Gabinet. Lo Líder tanben avertís la Cambra de procediment que cal, se cal, mas son avís es informal, puslèu qu'oficial e obligatòri. Un ''Deputy Leader'' es tanben nomenat pel Primièr Ministre, e pren la plaça takes d'un líder abscent o indispoonible. Lo ''Clèrc dels Parlaments'' es lo clèrc en cap e fa foncion a la Cambra dels Lòrds (mas es pas membre de la quita Cambra). Lo Clèrc, qu'es nomenat per la Corona, concelha lo president en ofici sus las règles de la Cambra, signa los ordres e las comunicacions oficials, aprova los comptes, e es lo gardian dels registres d'ambedoas Cambras de Parlament. Mai, lo Clèrc dels Parlaments es responsible d'organizar las eleccions parcialas dels pars ereditaris se cal. Lo ''Clerk Assistant'' e lo ''Reading Clerk'' son nomenats pel ''Lord Speaker'', subjècte a l'aprobacion de la Cambra. Lo ''Black Rod'' es una autra foncion de la Cambra; lo títol ven de simbòl de son ofici, una verga negra. Lo ''Black Rod'' es responsable del ceremonial, a la carga dels uissièrs de la Cambra, e pòt (sus òrdre de la Cambra) prene de mesuras per arrestar los desòrdres o perturbacions a la Cambra. Lo ''Black Rod'' tanben ten l'ofici de [[Sergent d'Armas]] de la Cambra dels Lòrds, e dins aquela foncion assistís lo ''Lord Speaker''. Lo ''Gentleman Usher of the Black Rod's'' pòt delegar saobligacions al ''Yeoman Usher of the Black Rod'' o al ''Assistant Serjeant-at-Arms''. ==Procediment== [[File:Chamber of the House of Lords benches.jpg|thumb|right|Los Bancs de la Cambra son de color roja. En contraste, lo decors de la Cambra de las Comunas es verd.]] [[File:Thrones in the House of Lords c1902.jpg|thumb|Lo tròn reial, 1902. De notar que lo tròn del Sobeiran (e l'esquèrra) se ten un pauc mai naut qu'aquel del consòrt]] La Cambra dels Lòrds e laCambra de la Comunas tenon sesilha al Palais de Westminster. La cambra dels Lòrds es sompuosament decorada, en contraste amb los mòbles modèstes de la Cambra de las Comunas. Los bancs dels Lòrds son de color roja. Lo ''Woolsack'' es al front de la Cambra; Lo Govèrn sèti suls bancs a brecha del ''Woolsack'', alara que los membre de l'Oposicion sèti on the left. Los''Crossbenchers'', setisson sul bancs imediatament a l'opausat del ''Woolsack''.<ref>{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/ld/ldcomp/compso2010/ldctso04.htm#a3|title=House of Lords briefing paper, A Guide to Business, page 3|accessdate=5 June 2011}}</ref> La Cambra dels Lòrds es lo site d'una ceremonias formalas, la mai celèbre es la Dobertura del Parlament, comencçant cada novèla sesilha parlamentària. Pendent la Dobertuda, lo sobeiran, sèi sul Tròn de la Cambra dels Lòrds Chamber e en preséncia d'ambedoas Cambras del Parlament, e dona un discors sus l'agendà del Govèrn agenda per la sesilha parlamentària venenta. A la Cambra dels Lòrds, lo membres son pas obligat de se far conéisser pel president de sesilha per prene la paraula, coma es lo cas a la Cambra de las Comunas. Se dos o mai Lòrds al meteis temps se levan per parlar, la Cambra decidís qui serà escochat per acclamacion, o, se cal, pel vòte d'una mocion. Sovent, pasmens, lo Líder de la Cambra suggerís un òrdre, que mai sovent se seguís. Los discors a la Cambra dels Lòrds son adreçats a l'emsemble de la Cambra (''My Lords'') puslèu qu'al sol president de sesilha (coma es de costuma a la Cambra Baissa). Lo members se nomenon pas per la segonda persona (''you''), mas puslèu a la trasena persona amb de formulas coma ''the noble Duke'', ''the noble Earl'', ''the noble Lord'', ''my noble friend'', ''The most Reverend Primate'', etc. Cada membre fa al maxim un discors per mocion, levat l'autor de la mocion pòt far un discors al començament del debat e un autre a la fin. Los discors an pas de limita de temps a la Cambra; pasmens, la Cambra pòt acabar aprovant una mocion "que lo nòble Lòrd siá pas mai escochat". Es tanben possible per la Cambra d'acabar lo quita debat, aprovant la mocion "que la Question es ara donada". Lo procediment se nomena ''Closure'' (clausura), mas es fòrça rare. Quand totes los discorses sus una mocion son acabats, o invocada la ''Closure'', la mocion es mesa al vòte. La Cambra d'en primièr vòta a la votz; lo ''Lord Speaker'' o lo ''Deputy Speaker'' pausa la question, e los Lòrds respondon o ''content'' (en favor de la mocion) o ''not content'' (contra la mocion). Lo president de sesilha alara anoncia lo resultat del vòte a la votz, mas se son estimacion es contestada pe un dels Lòrd, un vòte registrat nomenat ''division'' seguís. Los membres de la Cambra dintran un dels dos fogals (lo fogal ''content'' o lo fogal ''not-content'') de cada costat de la Cambra, que lors noms son registrats pels clèrcs. Dins cada fogal i a dos grafièrs (''Tellers'') (membres de la Cambra) que comptan los vòtes de Lòrds. Lo ''Lord Speaker'' pren pas part al vòte. Un còp la ''division'' acabada, los grafièrs donan los resultats al president desesilha, qu'alara l'anoncia a la Cambra. S'i a egalitat de vòtes, la mocion se decidís segon los principes seguents: la legislacion pòt contunha coma al present, levat s'i a una majoritat en favor de l'amendament o lo rebuta; tota autra mocion es rebutada, levat se una majoritat en favor es aprovada. Lo quorum de la Cambra dels Lòrds es de tres membres per un vòte general o de procedura, e de 30 membres pel vòte de la lei. Se mens de tres o 30 membres (segon se cal) son presents, la ''division'' es invalida. ===Poders diciplinaris=== Per contraste amb la Cambra de las Comunas, la Cambra dels Lòrds aviá pas encara establit una procedura per sanccionar los sieus membres. A l'escasença d'un escadal al subjècte del Commitat dels Privilègis en genièr de 2009, lo Líder de la Cambra dels Lòrds alara demandèt al Comitat dels Privilègis de far un rapòrt per cossí far las sanccions de la Cambra contra sus membres.<ref name="Reference to committee">{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200809/ldselect/ldprivi/87/8703.htm|title=The Powers of the House of Lords in respect of its Members|publisher=House of Lords, Committee for Privileges|at=paragraph 2}}</ref> Après aver près conselh del Procuraire General d'Anglatèrra e Galas e l'ancian Lòrd Cancelièr Mackay of Clashfern, lo commitat decidiguèt que la Cambra "possedava un poder inerent" per suspendre los membres desviats.<ref name="Powers of suspension">{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200809/ldselect/ldprivi/87/8703.htm|title=The Powers of the House of Lords in respect of its Members|publisher=House of Lords, Committee for Privileges|at=paragraph 8}}</ref> De cambiaments recents espandiguèron los poders disciplinaris de la Cambra. La seccion 3 del ''the House of Lords Reform Act 2014'' ara prevei que cada membre de la Cambra del Lòrds condemnats per crime e a la prison per mai d'un an perdon lor sètis. Lo ''House of Lords (Expulsion and Suspension) Act 2015'' prevei que la Cambra the House realiza los procediments per suspendre, e expulsar, sos membres. ===Remandat per abséncia=== En 1958, per prene compte de las criticas que de pars apareisson a la Cambra sonque per las decisions màger e per influenciar de vòtes particulars, lo Reglament Interior de la Cambra foguèt modificat.<ref>{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/ld199798/ldbrief/ldreform.htm|title=House of Lords – Reform and Proposals for Reform since 1900|accessdate=7 October 2010}}</ref> Pels pars que son pas presents amb regularitat o empacaht per mala santat, edat o autra rasons, es alara possible de demandar a que sián remandat per causa d'abscéncia.<ref>{{cite book|publisher=The Stationery Office|title =The House of Lords: Reform|url=https://archive.org/details/houseoflordsrefo0000grea|year = 2007|ISBN=0-10-170272-8|page=[https://archive.org/details/houseoflordsrefo0000grea/page/12 12]}}</ref> ===Allocacion de preséncia=== Los members de la Cambra dels Lòrds podon, dempuèi 2010, causir de recebre a 300£ per jorn de preséncia, e emai de depensas de vitge limitadas. Lo parsrs pòdon causir de recebre una allocacion reducha de 150£ per jorn de preséncia. Abans 2010 los pars de fòra de Londres podavan demandar una indemnitat de nuèch de 174£.<ref>{{Cite web|title = Members of the Lords: allowances|url = http://www.parliament.uk/about/mps-and-lords/about-lords/lords-allowances/|website = UK Parliament|accessdate = 2015-05-22}}</ref><ref name=telegraph-20150729>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/politics/conservative/11769736/Peer-claims-300-a-day-in-expenses-to-walk-200-yards-to-work-at-House-of-Lords.html |title=Peer claims £300 a day in expenses to walk 200 yards to work at House of Lords |author=Michael Wilkinson |newspaper=Daily Telegraph |date=29 July 2015 |accessdate=4 April 2016}}</ref> ==Comitats== == Referéncias == {{Reflist|30em}} [[Categoria:Cambra nauta nacionala]] g8mpm24l1lv4hkfl7jwneaep31vtiis 0 170555 2507704 2493755 2026-08-27T18:56:42Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507704 wikitext text/x-wiki {{Omon|Sequòia (omonimia)}} {{Taxobox debuta | vegetal | ''Sequoia sempervirens''| US 199 Redwood Highway.jpg | Bòsc de sequòias e la [[Rota 199 dels Estats Units|Rota 199 dels EU]].}} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta}} {{Taxobox | division | Pinophyta}} {{Taxobox | classa | Pinopsida }} {{Taxobox | òrdre | Pinales }} {{Taxobox | familha | Cupressaceae }} {{Taxobox | genre | Sequoia }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Sequoia sempervirens | ([[David Don|D.Don]]) [[Stephan Ladislaus Endlicher|Endl.]], [[1847]] }} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | òrdre | Pinales }} {{Taxobox | familha | Cupressaceae }} {{Taxobox | sosfamilha | Sequoioideae }} {{Taxobox UICN | EN | A2acd }} {{Taxobox reparticion|Sequoia Sequoiadendron range map.png|Distribucion naturala de las doas espècias de [[sequòia]]s en Califòrnia: '''''Sequoia sempervirens''''' (en verd) e ''[[Sequoiadendron giganteum]]'' (en roge).}} {{Taxobox fin}} Lo '''sequòia''' ('''''Sequoia sempervirens''''') es la sola [[espècia (biologia)|espècia]] viventa d'[[arbre]] del [[genre (biologia)|genre]] ''[[Sequoia (genre)|Sequoia]]'' dins la familha dels [[ciprès|cipressièrs]]: [[Cupressaceae]] (ancianament [[Taxodiaceae]]), comunament nomenat ''coast redwood'', ''coastal redwood''<ref name=BSBI07>{{cite web |title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |accessdate=2014-10-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archivedate=2015-01-25 |df= }}</ref> ("sequòia costièr"), ''California redwood'', ''redwood'' o ''sequoia'' en [[anglés]]. Los mots ''red'' ([[roge]]) e ''wood'' ([[fusta]]) fan referéncia a sa color rogenca. Es un arbre sempre verd, monoïc que pòt viure fins a 1200–1800 ans o mai.<ref name=Stagner>{{cite web|url=http://www.nps.gov/parkhistory/online_books/seki/stagner/sec2.htm |title=Sequoia gigantea is of an ancient and distinguished family |publisher=Nps.gov |date=2007-02-02 |accessdate=2012-08-07}}</ref> L'espècia inclutz l'arbre vivent mai naut sus [[Tèrra]], que s'enauça a 115,5 mètres (sens las [[Raiç (botanica)|raices]]) e mesura 8,9 mètres de diamètre a nautor d'òme. Aqueles arbres son tanben demest los mai vièlhs vivents sus Tèrra. Abans l'espleitacion comerciala de la fusta que comencèt dins los ans 1850, aqueles arbres massises s'espandissián naturalament sus la mai granda part de la còsta californiana (levat al sud ont las pluèjas son pas sufisentas) e al canton sud-oèst de la còsta d'[[Oregon]]. Lo nom '''sequòia''' es un tèrme ambigu que designa los arbres de la [[sosfamilha (biologia)|sosfamilha]] de las [[Sequoioideae]]. Aicí, lo tèrme ''sequòia'' sol fach referéncia a l'espècia cobèrta dins aquel article, e non a las doas autras espècias. ==Taxonomia== [[Imatge:Sequoia sempervirens Big Basin Redwoods State Park 1.jpg|Selva de sequòias costièras al [[Pargue Estatal de Big Basin Redwoods]], prèp de [[Santa Cruz (Califòrnia)|Santa Cruz]] a l'oèst dels [[Monts de Santa Cruz]].|thumb|left|200px]] {{...}} ==Descripcion== {{Apertium|en}} Lo sequòia pòt aténher 115 m (377 pi) de nautor amb un diamètre de tronc de 9 m (30 pi).<ref name="Flora of North America">{{eFloras|1|200005399|Sequoia sempervirens |first=Frank D. |last=Watson |volume=2 |access-date=1 February 2015}}</ref> A una corona [[còn|conica]], amb de brancas orizontalas a leugièrament penjantas. L'escorça pòt èsser fòrça espessa, fins a 1 pè (30 cm), pro mòla e fibrosa, amb una color roja-brun viu quand es frescament expausada (d'ont lo nom de sequòia), mai escura. Lo sistèma [[raiç (botanica)|racinari]] es compausat de raices lateralas pauc prigondas e fòrça largas. Las [[fuèlha]]s son variablas e mesuran 15–25 mm de long. Son platas suls jovents arbres e butan a l'ombra sus la part inferiora de la cima dels vièlhs arbres. Per contra, an la forma d'una escata e mesuran 5–10 mm (14–3⁄8 po) de long en plen solelh dins la cima superiora dels arbres mai vièlhs, amb una gamma completa de transicion entre las doas extrèmas. Son verd escurzit dessús e an doas bendas *[[estoma|estomalas]] blau-blanc enjós. La disposicion de las fuèlhas es en espirala, mas las fuèlhas mai grandas son torçudas a la basa per se situar dins un plan plat per tal de captar al maximum lo lum. L'espècia es monoïca, amb de còns de pollèn e còns de granas sus la meteissa planta. Los [[pinha|còns de grana]] son ovoïdas, longs de 15 a 32 mm e longs, amb 15 a 25 escatas dispausadas en espirala; la [[pollinizacion]] es en fin d'ivèrn amb una madurason mai o mens 8 a 9 meses après. Cada escala de còn pòrta tres a sèt [[grana]]s, cada grana mesurant 3–4 mm (1⁄8–3⁄16 po) de long e 0,5 mm (0,02 po) de larg, amb doas alas de 1 mm (0,04 po) de larg. Las granas son liberadas quand lo còn se desseca e se dobrís a maturitat. Los còns de pollèn son ovulars e mesuran 4–6 mm (3⁄16–1⁄4 in) de long. Sa constitucion [[genetica]] es inabituala en çò dels conifèrs, essent un [[poliploïdia|hexaploïde]] (6n) e eventualament un [[poliploïdia#Terminologia|alopoliploïde]] (AAAABB).<ref name=Ahuja2002>{{cite journal|last=Ahuja|first=MR|last2=Neale|first2=DB|title=Origins of Polyploidy in Coast Redwood (Sequoia sempervirens) and Relationship of Coast Redwood to other Genera of Taxodiaceae|journal=Silvae Genetica|volume=51|issue=2–3|pages=93–100|year=2002|pmid=|pmc=|doi=|url=}}</ref> Los genòmas [[mitocondria|mitocondrial]] e [[cloroplast|cloroplastic]] del sequòia son eiretats paternalament.<ref name=Neale1989>{{cite journal|last=Neale|first=DB|last2=Marshall|first2=KA|last3=Sederoff|first3=RR|title=Chloroplast and Mitochondrial DNA are Paternally Inherited in Sequoia sempervirens|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=86|issue=23|pages=9347–9|year=1989|pmid=16594091|pmc=298492|url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/86/23/9347|doi=10.1073/pnas.86.23.9347|bibcode=1989PNAS...86.9347N}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150px"> Sequoia sempervirens - foliage.jpg|Fulhatge. Sequoia sempervirens foliage cones Mount Tamalpais 2.jpg|Còns femes. Sequoia sempervirens4.jpg|Còns mascles. 2015-11-21-11.36.39 ZS PMax Sequoia sempervirens-1 (22562063833).jpg|Còns mascles naissents. Sequoia sempervirens MHNT.BOT.2007.52.2.jpg|Còns femes e [[grana]]s.<ref>Especimèn del [[Musèu d'istòria naturala de Tolosa]]</ref> </gallery> ==Distribucion e abitat== {{...}} ==Ecologia== [[Imatge:Coast redwood bark.jpg|thumb|left|L'escorça d'un sequòia]]La region d'origina dels ''Sequoia sempervirens'' ofrís un environament unic amb de fòrtas pluèjas sasonièras que pòdon aténher 2 500 mm per an. L'aire freg del litoral e l'[[esgotament de nebla]] mantenon aquela selva umida tot al long de l'annada. Mantuns factors, i comprés las fòrtas precipitacions, crean un sòl contenent mens d'elements nutritius que los arbres n'an besonh. Aquò los fa venir fortament dependents de l'ensemble de la comunautat biotica de la selva, en particular del reciclatge complèt dels arbres mòrts. Aquela comunautat boscassièra compren d'[[avet de Douglas costièra|avets de Douglas costièrs]], d'[[arboç del Pacific|arboces del Pacific]], de [[garric de tan|garrics de tan]], de [[Tsuga de l'oèst|tsugas de l'oèst]] e d'autres arbres, aital qu'una granda varietat de [[falguièra]]s, de [[mossa]]s, de [[campairòl|bolet]]s e d'[[agreta del sequòia|agretas del sequòia]]. Los bòsques de sequòias provesisson un abitat a una varietat d'[[anfibian]]s, d'[[aucèl]]s, de [[mamifèr]]s e de [[reptil]]s. Los [[bòsc primari|bòsques primaris]] de sequòias provesisson un abitat per la [[cavèca pigalhada]] menaçada e lo [[guilhaumet marbrat]], una espècia en dangièr de disparicion en Califòrnia. Los sequòias son resistents als [[atac]]s d'[[insècte]]s, als [[infeccion]]s [[fungi|fongicas]] e a la poiridura. Aquelas proprietats son conferidas de [[terpenoïde]]s e d'[[acid tanic]] dins las fuèlhas, las racinas, l'escòrça e la fusta.<ref name=":03">{{Cite book|title=The Redwood Forest: History, Ecology, and Conservation of the Coast Redwoods|url=https://archive.org/details/redwoodforesthis0000unse|last=Noss|first=Reed|publisher=Island Press|year=2000|isbn=978-1559637268|location=|pages=|oclc=925183647}}</ref> En despièch d'aquelas defensas quimicas, los sequòias son totjorn subjèctes als enfeciments d'insèctes; cap de, pasmens, es capable de tuar un arbre en bona santat.<ref name=":03" /> Los sequòias son egalament menaçats pels mamifèrs: los [[ors negre|orses negres]] consumisson l'escòrça intèrna de pichons sequòias e lo [[cèrvi de coa negra]] es reputat per manjar de brots de sequòias.<ref name=":03" /> {{Apertium|en}} Lo mai vièlh sequòia conegut a mai o mens 2 200 ans;<ref name=Gymnosperm/> fòrça d'autres a l'estat salvatge depassan los 600 ans. Las nombrosas revindicacions de sequòias mai annadits son incorrèctas.<ref name=Gymnosperm/> En rason de lor durada de vida aparentament intemporala, los sequòias costièrs son estats qualificats de "sequòias etèrns" a la debuta del [[sègle XX]]; en latin, ''sempervirens'' significa "totjorn verd" o "etèrn". Los sequòias devon suportar divèrsas perturbacions environamentalas per aténher de talas edats. En responsa als incendis de bòsc, los arbres an espandit divèrsas adaptacions. L'escorça espessa e fibrosa dels sequòias de la còsta es extrèmament resistenta al fuòc; atenh almens un pè d'espessor e protegís los arbres maturs dels damatges causats pel fuòc.<ref name=":2" /><ref name=":3">Shirely, James Clifford. 1940. ''[https://www.nps.gov/parkhistory/online_books/shirley/index.htm The Redwoods of Coast and Sierra].'' University of California Press.</ref> De mai, los sequòias contenon pauc de pega o de resina inflamabla.<ref name=":3" /> S'es damatjat per un incendi, un sequòia fach aisidament germenar de nòvas brancas o autanplan una corona entièrament nòva.<ref name=":2" /><ref name=":03" /> Se l'arbre parent es tuat, de nòus borrons gisclan de sa basa.<ref name=":03" /> De mai, los incendis semblan en realitat profechar als sequòias en provocant una mortalitat substanciala en çò de las espècias concurrentas tot en avent sonque d'efièches menors sul sequòia. Las zònas cremadas son favorablas a la germinacion capitada de granas de sequòias.<ref name=":2">{{Cite book|title=Pocket flora of the redwood forest|last=1922-|first=Becking, Rudolf Willem|date=1982-01-01|publisher=Island Press|isbn=978-0933280021|oclc=904189212|url=https://archive.org/details/pocketfloraofred00beck_0}}</ref> Un estudi publicat en 2010, la primièra a comparar la subrevida e la regeneracion dels sequòias e de las espècias associadas après un incendi, a conclusit que los incendis de tota gravetat aumentavan l'abondància relativa dels sequòias e que los incendis de gravitat mai elevada estançonen los mai benefics.<ref name="Ramage2010">{{cite journal|author1=Ramage, B.S. |author2=OʼHara, K.L. |author3=Caldwell, B.T. |year= 2010 |title= The role of fire in the competitive dynamics of coast redwood forests|journal=Ecosphere |volume=1 |issue=6| at= article 20 |doi=10.1890/ES10-00134.1}}</ref> Los sequòias butan sovent dins las zònas inondablas. Los depauses de sediments pòdon formar de barrièras impermeablas qu'aufegan los raices dels arbres, e los sòls instables dins las zònas inondadas fan sovent clinar los arbres d'un costat, aumentant aital lo risc que lo vent los vèssa. Sulcòp après una inondacion, los sequòias butan lors raices existentas dins de jaces de sediments recentament depausadas.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Stone|first=Edward C.|last2=Vasey|first2=Richard B.|date=January 12, 1968|title=Preservation of Coast Redwoods on Alluvial Flats|jstor=1723263|journal=Science|volume=159|issue=3811|pages=157–161|doi=10.1126/science.159.3811.157|pmid=17792349|bibcode=1968Sci...159..157S}}</ref> Un segond sistèma racinari s'espandís puèi a partir de borrons fortuits sul tronc nòvament enterrat e l'ancian sistèma racinari morís.<ref name=":4" /> Per contrar la magror, los sequòias aumentan la produccion de bana del costat vulnerable, creant aital un contrafòrt.<ref name=":4" /> Aquelas adaptacions crèan dels bòsques compausats gaireben exclusivament de sequòias dins las regions subjèctas a las inondacions.<ref name=":03" /><ref name=":4" /> La nautor de ''S. sempervirens'' es estrechament ligada a la disponibilitat de la nèbla; los grands arbres venon mens frequents a mesura que la nèbla demesís.<ref>{{Cite journal|url = |title = Relationship of convection fog to characteristics of the vegetation of Redwood National Park|last = Harris|first = S. A.|date = 1989|journal = MSc Thesis|accessdate = |doi = |pmid = }}</ref> A mesura que la nautor de ''S. sempervirens'' aumenta, ven de mai en mai dificil d'encaminar de l'aiga via lo potencial idric fins a las fuèlhas en rason de la [[gravetat]].<ref name=Koch2004 /><ref name=":0">{{Cite journal|url = |title = Hydrostatic constraints on morphological exploitation of light in tall Sequoia sempervirens trees|last = Ishii|first = H. T.|date = July 2008|journal = Oecologia|volume = 156|issue = 4|pages = 751–63|accessdate = |doi = 10.1007/s00442-008-1032-z|pmid = 18392856|last2 = Jennings|first2 = Gregory M.|last3 = Sillett|first3 = Stephen C.|last4 = Koch|first4 = George W.|bibcode = 2008Oecol.156..751I}}</ref><ref>{{Cite journal|url = |title = Safety and efficiency conflicts in hydraulic architecture: scaling from tissues to trees. Plant|last = Sperry|first = J. S.|date = May 2008|journal = Plant, Cell & Environment|accessdate = |doi = |pmid = |last2 = Meinzer|last3 = McCulloh}}</ref> Malgrat las fòrtas precipitacions que la region recep (fins a 100 cm), las fuèlhas de la canopèa superiora son constantament somesas a un estrès idric.<ref>{{Cite journal|url = http://www2.humboldt.edu/redwoods/sillett/publications/mullinEtAl2009_online%20version.pdf|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20120109183242/http://www.humboldt.edu/redwoods/sillett/publications/mullinEtAl2009_online%20version.pdf|url-status = dead|archive-date = January 9, 2012|title = Physiological consequences of height-related morphological variation in Sequoia sempervirens foliage|last = Mullen|first = L. P.|date = May 29, 2009|journal = Tree Physiology|volume = 29|issue = 8|pages = 999–1010|doi = 10.1093/treephys/tpp037|pmid = 19483187|last2 = Sillett|first2 = S. C.|last3 = Koch|first3 = G. W.|last4 = Antonie|first4 = K. P.|last5 = Antoine|first5 = M. E.}}</ref><ref>{{Cite journal|url = |title = Pushing the limits to tree height: Could foliar water storage compensate for hydraulic constraints in sequoia sempervirens?|last = Ishii|first = H. T.|date = May 26, 2014|journal = Functional Ecology|volume = 28|issue = 5|pages = 1087–1093|accessdate = |doi = 10.1111/1365-2435.12284|pmid = |last2 = Azuma|first2 = Wakana|last3 = Kuroda|first3 = Keiko|last4 = Sillett|first4 = Stephen C.}}</ref> Aquel estrès idric es exacerbat per las longas secadas estivalas.<ref name=":5">{{Cite journal|last=Burgess|first=S. S. O.|last2=Dawson|first2=T. E.|date=2004|title=The contribution of fog to the water relations of Sequoia sempervirens (D. Don): foliar uptake and prevention of dehydration|url=|journal=Plant, Cell and Environment|volume=27|issue=8|pages=1023–1034|doi=10.1111/j.1365-3040.2004.01207.x}}</ref> Òm pensa que lo estrès idric provòca los cambiaments morfologics dins las fuèlhas, impulsant la reduccion de la longada de las fuèlhas e l'aumentacion de la succuléncia de las fuèlhas.<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal|url = |title = The hydrostatic gradient, not light availability drives height-related variation in Sequoia sempervirens (Cupressaceae) leaf anatomy|last = Oldham|first = A. R.|date = July 2010|journal = American Journal of Botany|volume = 97|issue = 7|pages = 1087–97|accessdate = |doi = 10.3732/ajb.0900214|pmid = 21616861|last2 = Sillett|first2 = S. C.|last3 = Tomescu|first3 = A. M. F.|last4 = Koch|first4 = G. W.}}</ref> Per respondre a lors besonhs en aiga, los sequòias utilizan frequentament la nèbla estivala. L'aiga de nèbla es absorbida per de multiplas vias. Las fuèlhas absorbisson dirèctament la nèbla de l'aire ambient a travèrs del teissut epidermic en entornejant la xilèma.<ref>{{Cite journal|url = http://forestbiology.ucdavis.edu/docs/Dawson_et_al_1998_read_for_class.pdf|title = Fog in the California redwood forest: Ecosystem inputs and used by plants|last = Dawson|first = T. E.|date = 1 September 1998|journal = Oecologia|accessdate = |doi = 10.1007/s004420050683 |pmid =28307672|volume=117|issue = 4|pages=476–485|bibcode =1998Oecol.117..476D}}</ref><ref>{{Cite journal|url = |title = Fog interception by Sequoia sempervirens (D. Don) crowns decouples physiology from soil water deficit|last = Simonin|first = K. A.|date = July 2009|journal = Plant, Cell and Environment|volume = 32|issue = 7|pages = 882–892|accessdate = |doi = 10.1111/j.1365-3040.2009.01967.x|pmid = 19302173|last2 = Santiago|first2 = Louis S.|last3 = Dawson|first3 = Todd E.}}</ref> Los sequòias costièrs absorbisson egalament l'aiga dirèctament a travèrs de lor escorça.<ref name=":6">{{Cite journal|last=Earles|first=J. M.|last2=Sperling|first2=O.|last3=Silva|first3=L. C. R.|last4=McElrone|first4=A. J.|last5=Brodersen|first5=C. R.|last6=North|first6=M. P.|last7=Zwieniecki|first7=M. A.|date=2015|title=Bark water uptake promotes localized hydraulic recovery in coastal redwood crown|url=|journal=Plant, Cell & Environment|volume=39|issue=2|pages=320–328|doi=10.1111/pce.12612|pmid=26178179}}</ref> L'absorcion d'aiga per las fuèlhas e l'escorça repara e reduch la gravetat de las embolias de xilèma,<ref>{{Cite journal|last=Tognetti|first=R. A.|last2=Longobucco|first2=Anna|last3=Rashi|first3=Antonio|last4=Jones|first4=Mike B.|date=2001|title=Stem hydraulic properties and xylem vulnerability to embolism in three co-occurring Mediterranean shrubs at a natural CO2 spring|url=https://www.researchgate.net/publication/263018949|journal=Australian Journal of Plant Physiology|volume=28|issue=4|pages=257|doi=10.1071/PP00125|pmid=|accessdate=}}</ref><ref name=":6" /> que se produsisson quand de cavitacions se forman dins la xilèma, empedissent aital lo transpòrt de l'aiga e dels nutriments.<ref name=":6" /> La nèbla pòt tanben s'acumular sus las fuèlhas de sequòias, se esgotar sul sòl del bòsc e èsser absorbit per los raices de l'arbre. Aquel [[esgotament de nebla]] pòt formar 30% de l'aiga totala utilizada per un arbre al cors d'una annada.<ref name=":5" /> ===Reproduccion=== {{Apertium|en}} Lo sequòia se reprodutz sexualament per granas e de manièra asexuada per la germinacion de borrons, d'estratificacions o de lópias. La produccion de semenças comença a l'edat de 10-15 ans. Los còns s'espandisson en ivèrn e madurèsson a la davalada. Al començament, los còns semblan a de [[flor]]s e son correntament cridats "flors" pels forestièrs professionals, malgrat qu'aquò siá pas estrictament corrècte. Los sequòias costièrs produsisson de nombroses còns, amb de sequòias dins los nòus bòsques produsissent dels milièrs per an.<ref name=":2" /> Los còns esperels contenon de 90 a 150 granas, mas la viabilitat de las granas es febla, generalament ben enjós de 15%, amb una estimacion dels tausses mejans anant de 3 a 10%.<ref name=ucberkeley1>{{cite web|title=Botanical Garden Logistics|work=UC Berkeley – Biology 1B – Plants & Their Environments (p. 13)|publisher=Department of Integrative Biology, University of California-Berkeley|location=Berkeley, California|url=http://ib.berkeley.edu/courses/bio1b/labschedfall07/labexercises/PlantsEnvironments3_4_3.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513135321/http://ib.berkeley.edu/courses/bio1b/labschedfall07/labexercises/PlantsEnvironments3_4_3.pdf|archivedate=2013-05-13|accessdate=2014-01-02}}</ref><ref name=":2" /> La febla viabilitat pòt descoratjar los predadors de semenças, que vòlon pas pèrdre de tempses a triar la [[balòfa]] (granas vuèjas) de las granas comestiblas. Una germinacion capitada necessita sovent un incendi o una inondacion, redusent aital la competicion pels plantolièrs. Las granas aladas son petitas e leugièras, pesant de 3,3 a 5,0 mg (200 a 300 granas / g; 5 600 a 8 500 / onça). Las alas son pas eficaças per una larga dispersion e las granas son dispersadas pel vent a una mejana de sonque 60–120 m (200–390 ft) de l'arbre parent. Las plantulas son sensiblas a las infeccions fongicas e a la predacion pels [[Ariolimax|limaques de banana]], los [[Sylvilagus bachmani|conilhs de Bachman]] e los [[nematòde]]s.<ref name=":03" /> La màger part dels plantolièrs subrevivon pas pendent las tres primièras annadas.<ref name=":2" /> Pasmens, los que s'establiguèsson cresquèsson fòrça aviat, e òm sap que los jovents arbres atengan 20 m de naut en 20 ans. Los sequòias se pòdon tanben reprodusir de manièra asexuada en se superpausant o en butant a partir de la corona, de la soca o autanplan de las brancas tombadas; S'un arbre tomba, genèra una recaptada de nòus arbres long del tronc, de sòrta que de nombroses arbres butan naturalament en linha drecha. Los brots provenon de borrons dormissents o fortuits situats a la susfàcia de la rusca o jos aquesta. Los brots dormissents son impulsats quand la tija adulta principala es damatjada o comença de morir. De nombroses brots apareisson e s'espandisson espontanèament a l'entorn del tronc de l'arbre. Pauc de temps après la germinacion, cada brot espandís son pròpri sistèma racinari, los brots dominants formant un anèl d'arbres a l'entorn de la corona o de la soca de la raiç maire. Aquel anèl d'arbres se sona un "anèl de fada" (''fairy ring'' en anglés. Possiblament una "cercle de fadas"). Los brots pòdon aténher una nautor de 2,3 m (7,5 pi) en una sola sason de creissença. Los sequòias pòdon tanben se reprodusir en utilizant de lópias. Una lópia es una protuberéncia lenhosa qu'apareis generalament sus un sequòia enjós del limit del sòl, malgrat qu'en general a mens de 3 mètres (10 pi) de la susfàcia del sòl. Los sequòias espandisson de las *broussins/loupes/lambeaux jos forma de plantulas a l'aissèla de lor [[cotiledòn]], un trach extrèmament rar en çò dels conifèrs.<ref name=":2" /> Quand son provocats per de deterioraments, los borrons dormissents dins los romecs butan de nòus brots e raices. Las *broussins/loupes/lambeaux son egalament capablas de germenar dins de nòus arbres quand son destacats de l'arbre parent, malgrat que la faiçon dont aquò se produsís rèsta a estudiar. Las clonas de brots gisclan generalament dels *broussins/loups e son sovent transformats en barradissas decorativas quand se tròban en [[banlèga]]. ==Cultivacion e usatges== [[Imatge:Redwood Tree (Sequoia sempervirens) fallen over "Orick Horse Trail".jpg|thumb|left|wrap|La fusta d'un sequòia amb sa color rogenca caracteristica.]] [[File:Coast_Redwood_2015-06_103.jpg|thumb|left|Un exemple d'un sequòia en [[bonsai]], del [[Musèu de Bonsai del Pacific]].]] {{...}} ==Estatisticas== [[Imatge:Albino redwood.jpg|thumb|right|Un sequòia amb [[albinisme]].]] {{...}} ==Galariá== <gallery mode="packed" heights="150px"> Redwood Forest at Play Bowl, La Honda, CA.png| Redwood light.jpg| Redwood oldgrowth.jpg| Redwood and fog.jpg| Sequoia sempervirens BigSur.jpg| Redwoods in Richardson Grove State Park 1.jpg| </gallery> {{Portal botanica}} == Nòtas e referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Sequoia sempervirens}} {{Traduccion/Referéncia|fr|Sequoia sempervirens}} {{reflist}} [[Categoria:Sequoia]] [[Categoria:Cupressaceae]] [[Categoria:Flòra de Califòrnia]] [[Categoria:Flòra d'Oregon]] [[Categoria:Flòra endemica dels Estats Units]] [[Categoria:Simbòl de Califòrnia]] ikgezzssonrnfl72dswxifl22631729 0 171564 2507801 2418145 2026-08-27T20:12:10Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507801 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila dels USA | vila = Sequim | nom2 = | nom3 = | imatge = | imatge_panorama= {{Montatge fotografic | photo1a = Sequim, WA — Olympic Lavender Farm — 002.jpg | photo2a = John Wayne Marina - Sequim Washington.jpg | photo2b = McAlmond House NRHP 76001879 Clallam County. WA.jpg | photo4a = Sunny Sequim - panoramio.jpg | spacing = 2 | border = 3 | position = center | color_border = black | color = white | size = 266 | foot_montage = De naut, en sentit orari: Olympic Lavender Heritage Farm, l'[[ostal de McAlmond]], vista de Sequim en [[ivèrn]], la [[marina de John Wayne]].}} | bandièra = | armas = | devisa = | escais = Sunny Sequim<br>(''Sequim ensolhetat'') | imatge_mapa = Clallam_County_Washington_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Sequim_Highlighted.svg | de vila = de Sequim | coord_n = 48.078056 | coord_w = -123.101389 | superfícia = 16,59 km² | altmax = | alt mej = 56 | altitud = | altmin = | estat = {{Washington (estat)}} | comtat = [[Comtat de Clallam|Comtat de Clallam]] | cònsol = Dennis Smith<ref>{{Cite web|url=https://www.sequimwa.gov/67/City-Council|title=City Council - Current Members|publisher=City of Sequim|accessdate=July 19, 2019}}</ref> | mandat = [[2016]] - [[2021]] | ZIP = 98382<ref>{{cite web |url = https://tools.usps.com/zip-code-lookup.htm?bycitystate |title = ZIP Code by City and State |publisher= U.S. Postal Service |accessdate = June 11, 2019 }}</ref> | FIPS = 53-63385 | GNIS = 1531505<ref name="GR3">{{cite web|url=http://geonames.usgs.gov|accessdate=January 31, 2008|title=US Board on Geographic Names|publisher=[[United States Geological Survey]]|date=2007-10-25}}</ref> | indicatiu tel = 360 | annada = 2018 | populacion = 7 481<ref name=":3">{{cite web |url = https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=CF | title = Annual Estimates of the Resident Population: April 1, 2010 to July 1, 2018 - 2018 Population Estimates - Sequim city, Washington | publisher = United States Census Bureau |accessdate = June 11, 2019 }}</ref> | dens = 433,99 | fondada = | incorporada = | etimologia = | omonim = | fus orari = [[Fus orari#UTC-8 (PST)|PST]] | fus orari DST = [[Fus orari#UTC-7 (PDT)|PDT]] | utc = -8 | utc+1 = -7 | gentilici = Sequiminite {{en}} | sit web = https://www.sequimwa.gov/ |}} '''Sequim''' (prononciacion anglesa: /{{AFI|audio=En-us-Sequim.ogg|ˈskwɪm}}/ {{Àudio|En-us-Sequim.ogg}}) es una vila costièra del [[comtat de Clallam]] e l'[[Estats dels Estats Units|estat american]] de [[Washington (estat)|Washington]], situada sul [[Dungeness (riu)|Dungeness]] al nòrd de las [[Montanhas Olimpicas]]. Comptava una populacion de 6 606 abitants en 2010. Amb sos environs, la populacion es pròche de 28 000. Es servida pel [[Districte escolar de Sequim]], amb pus de 26 000 estudiants en 2018.<ref>{{Cite web|url=http://sequimschools.org/|title=Sequim School District - About US|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180126012836/http://sequimschools.org/|archive-date=2018-01-26|dead-url=no|access-date=25 January 2018|df=}}</ref> Sequim se tròba dins l'[[ombra pluviometrica]] de las Montanhas Olimpicas e recèp una mejana almens de 410 mm de [[pluèja]] annala - coma a [[Los Angeles]], granda ciutat de [[Califòrnia del Sud]], ço que valguèt l'escais de "Sunny Sequim" (''Sequim ensolhetat''). Pr'aquò, la vila es relativament pròche d'unes de las [[selva pluviala temperada|selvas pluvialas temperadas]] pus umidas dels Estats Units. Aquela anomalia climatica es d'unes còps apelada lo "Blue Hole of Sequim" (''trauc blau de Sequim'').<ref name=mass>{{cite book |last= Mass |first= Cliff |title= The Weather of the Pacific Northwest |url= https://archive.org/details/weatherofpacific0000mass |year= 2008 |publisher= University of Washington Press |isbn= 978-0-295-98847-4 |page= [https://archive.org/details/weatherofpacific0000mass/page/194 194]}}</ref> La vila e sos entorns son particularament coneguts per la cultura comerciala de [[lavanda]], sostenguda per un climat unic. Aquò fa de Sequim la "Lavender Capital of North America" (''Capitala de Lavanda d'America del Nòrd''), amb per sola rivala [[França]]. La region es egalament coneguda per son [[Metacarcinus magister|cranc de Dungeness]]. == Festivitats == {{•}} [[Festival de Lavanda de Sequim]] (oficialament "Sequim Lavender Festival") -- annadièr, en [[julhet]]<ref>{{cite web |url = http://www.lavenderfestival.com/ |title = Sequim Lavender Festival |publisher= Sequim Lavender Festival |accessdate = September 11, 2019 |language = English }}</ref><br> ==Luòcs istorics== {{•}} [[Ostal de McAlmond]]<br> {{•}} [[Far de New Dungeness]]<br> {{•}} [[Operà de Sequim]]<br> <gallery mode="packed"> McAlmond House NRHP 76001879 Clallam County. WA.jpg|L'[[ostal de McAlmond]]. Dungeness Spit Light House.JPG|Lo [[far de New Dungeness]]. Opera house 1907.jpg|L'[[Opera de Sequim|operà ancian]]. </gallery> == Embessonatges e acòrds de cooperacion == La vila de Sequim es bessonada amb una vila, qu'es : * [[Shisō (Hyōgo)|Shisō]] ({{Japon}}).<ref>{{Cite web|url=http://www.ltgov.wa.gov/washington-sister-cities/|title=Washington Sister Cities|publisher=Lt. Governor Cyrus Habib - Washington's Chief Opportunity Officer|language=English}}</ref> ==Nòtas e referéncias== {{Reflist}} [[Categoria:Vila de l'Estat de Washington]] gyqjz4eb9e69m6o23nel5dd56aick98 0 172391 2507764 2483164 2026-08-27T19:38:44Z InternetArchiveBot 43230 Add 3 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507764 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Yankee Doodle.JPG|thumb|right|Premièrs vèrses de la cançon gravats sus una placa, dins un pargue american.]] '''''Yankee Doodle''''' es una cançon angloamericana que las primièras versions datan d'abans la [[Guèrra de Sèt Ans]] e la [[Revolucion americana]].<ref name="abcnews">{{cite news|last1=Mooney|first1=Mark|title='Yankee Doodle Dandy' Explained and Other Revolutionary Facts|url=http://abcnews.go.com/US/yankee-doodle-dandy-explained-revolutionary-facts/story?id=24314207|accessdate=6 May 2016|publisher=ABC News|date=14 July 2014}}</ref> D'en primièr cantada per las tropas britanicas per escarnir los colons americans ("doodle" vòl dire "nèci" o "bofon"), es puèi utilizada coma canta patriotica pels [[Estats Units|americans]]. Es uèi l'imne de l'[[Connecticut|Estat de Connecticut]].<ref>[https://web.archive.org/web/20250831070712/http://www.ct.gov/sots/cwp/view.asp?a=3188 STATE OF CONNECTICUT, Sites º Seals º Symbols]; ''Connecticut State Register & Manual''; retrieved on May 23, 2008</ref> Òm pensa que la melodia es fòrça mai anciana que las paraulas e lo subjècte, datant de las cançons folcloricas de l'Euròpa medievala.<ref name=meaning>[[Helen Kendrick Johnson|Johnson, Helen Kendrick]]. "The Meaning of Song" in ''[[The North American Review]] vol.138, no.330'' (1884): p.491. Retrieved 17 June 2016 from {{JSTOR|25118383}}</ref><ref name=immortal>{{cite book | last = Banks | first = Louis Albert | title = Immortal Songs of Camp and Field: The Story of Their Inspiration, Together with Striking Anecdotes Connected with Their History | url = https://archive.org/details/immortalsongsca00bankgoog | publisher = Burrows Brothers Company | year = 1898 | page = 44}}</ref> ==Origina e istòria== [[Imatge:Yankee Doodle harmonization 36.png|thumb|left|320px|Armonizacion de Yankee Doodle]] [[Fichièr:Yankee Doodle harmonization.mid|thumb|left|Armonizacion de Yankee Doodle (piano).]] [[Fichièr:Philip Dawe, The Macaroni. A Real Character at the Late Masquerade (1773).jpg|right|thumb|"The Macaroni. A real Character at the late Masquerade", [[mezzotint]] per [[Philip Dawe]], 1773]] Òm pensa que la melodia de Yankee Doodle es fòrça mai anciana que las paraulas e qu'es ben coneguda dins tota l'[[Euròpa occidentala]], subretot en [[Anglatèrra]], en [[França]], en [[Olanda]], en [[Ongria]] e en [[Espanha]].<ref name=meaning></ref> Los primièrs mots de "Yankee Doodle" son tirats d'una cançon sus la recòlta olandesa del centre qu'auriá seguit la meteissa melodia, datant probablament de la Olanda del [[sègle XV]].<ref>[https://www.nytimes.com/1989/07/04/opinion/yankee-doodle-dandy.html Yankee Doodle Dandy], ''[[The New York Times]]''</ref><ref name=encyclo>{{cite book | last = Elson | first = Louis Charles | title = University Musical Encyclopedia: A history of music | volume = 2 | page = 82 | year = 1912}}</ref> Conteniá principalament de mots absurds en anglés e en neerlandés: "Yanker, didel, doodle down, Diddle, dudel, lanther, Yanke viver, voover vown, Botermilk und tanther."<ref name=meaning/><ref name=immortal/><ref name=encyclo/> Als [[Païses Basses]], los obrièrs agricòlas recebián "tant de [[lach]] que ne podián beure, e un desen (tanther) del [[gran]]".<ref name=immortal/><ref name=encyclo/> Lo tèrme ''Doodle'' es aparegut en anglés a la debuta del [[sègle XVII]]<ref>"doodle", n, Oxford English Dictionary; accessed April 29, 2009.</ref> e seriá derivat del ''dudel'' [[bas-saxon]], que significa "jogar mal de musica", o de ''Dödel'', que significa "imbecil". La perruca de macaroni èra una mòda extrèma dins las [[annadas 1770]] e venguèt un argòt per èsser un dandi.<ref>J. Woodforde, ''The Strange Story of False Hair'' (London: Taylor & Francis, 1971), p. 40.</ref> Los dandis èran d'òmes qu'acordavan una importància particulara a l'aparéncia fisica, al lengatge rafinat e als lésers. Un dandi autoproclamat èra un òme de la classa mejana britanica qu'imitava un estil de vida aristocratica. Portavan subretot de bendas de seda, de las plumas pegadas a lor capèl e portavan doas mòstras de pòcha amb de cadenas - "una per indicar l'ora qu'èra e l'autre per indicar quina ora èra pas".<ref>{{cite book|last1=Grose|first1=Francis|last2=Egan|first2=Pierce|title=Grose's Classical Dictionary of the Vulgar Tongue: Revised and Corrected with the Addition of Numerous Slang Phrases Collected from Tried Authorities|date=1823|location=London|url=https://books.google.com/books?id=0F1GAAAAYAAJ&pg=PT8#v=onepage&q&f=false}}</ref> La perruca en macaroni èra un exemple d'aquela mòda de dandi [[rococo]], populara dins las elitas en Euròpa occidentala e fòrt ridiculizada dins la premsa londonenca. Lo tèrme ''macaroni'' èra utilizat per descriure un òme a la mòda que se vestissiá e parlava d'una manièra desfrenada e efeminada. Lo tèrme se referís d'un biais pejoratiu a un òme qu'"a depassat los limits de la mòda ordinària"<ref>''The Macaroni and Theatrical Magazine'', inaugural issue, 1772, quoted in Amelia Rauser, "Hair, Authenticity, and the Self-Made Macaroni", ''Eighteenth-Century Studies'' '''38'''.1 (2004:101-117) ([http://muse.jhu.edu/demo/eighteenth-century_studies/v038/38.1rauser.html on-line abstract]).</ref> en tèrmes de vestits, de repaisses fastigoses e de jòcs d'azard. Dins la convèrsa britanica, lo tèrme "Yankee doodle dandy" implicava un destornament sens pretension de la mòda rafinada, coma se lo simple fach de se metre una casqueta ne fariá un casièr nòble.<ref>R. Ross, ''Clothing: a global history: or, The Imperialists' new clothes'' (Polity, 2008), p. 51.</ref> Peter McNeil, professor d'estudis de mòda, pretend que los britanics insinuavan que los colons èran d'òmes de la classa inferiora sens masculinitat, soslinhant que los òmes americans èran afemelits.<ref>Peter McNeil, ''That Doubtful Gender: Macaroni Dress and Male Sexualities'' (Fashion Theory, 1998), pp. 411-48.</ref> ===Primièras versions=== [[Imatge:Sprit of '76.2.jpeg|thumb|right|L'''esperit de '76'' (o ''Yankee Doodle''), per [[Archibald MacNeal Willard]], circa [[1875]]]] La cançon èra cantada per d'oficièrs de l'armada britanica abans la guèrra d'independéncia per se trufar dels "Yankees" colonials descofats e desorganizats amb los quals avián servit dins la [[guèrra francoindiana]]. Lo cirurgian de l'armada britanica, Richard Shuckburgh, escriguèt cap a [[1755]] mentre que fasiá campanha dins lo nòrd de l'[[Estat de Nòva York]].<ref name=Etymol /> Las tropas britanicas l'an cantat per se trufar de l'estereotipe del soldat american, lo d'un simple Yankee que pensava qu'èra elegant quora se pegava simplament una pluma per la casqueta.<ref name="abcnews"/> Èra populara tanben demest los americans coma una cançon de desfís,<ref name="abcnews"/> e i an apondut de verses que se trufavan de las tropas britanicas e an saludat [[George Washington]] coma comandant de l'armada continentala. En [[1781]], Yankee Doodle èra pas mai un insult mas una cançon de fiertat nacionala.<ref name="congress">{{cite web|title=Historical Period: The American Revolution, 1763-1783 - Lyrical legacy - Yankee doodle song|url=https://www.loc.gov/teachers/lyrical/songs/yankee_doodle.html|website=www.loc.gov/teachers/lyrical/songs/yankee_doodle.html|publisher=Library of Congress|accessdate=May 6, 2016}}</ref><ref>{{Cite book |editor-last=Lomax |editor-first=John Avery |last=Lomax |first=Alan |title=American ballads and f-28276-3|page=521 |url=https://books.google.com/?id=Dn0cSe2ecuoC|isbn=9780486282763 |year=1994 }}</ref> Segon un raconte, Shuckburgh escriguèt las paraulas originalas après aver vist l'aparéncia de las tropas colonialas del coronèl Thomas Fitch, filh del governador de Connecticut, Thomas Fitch.<ref name="SSBHCYD">{{Cite book|last=Sonneck|first=Oscar George Theodore|authorlink=Oscar George Theodore Sonneck|title=Report on The Star-spangled Banner, Hail Columbia, America, Yankee Doodle|url=https://archive.org/details/reportonstarspan0000sonn|publisher=New York, Dover Publications [1972]|isbn=978-0-486-22237-0|year=1972}}</ref> Segon Etymology Online, "la version actuala sembla èsser estada escricha en [[1776]] per Edward Bangs, un estudiant en segonda annada de Harvard qu'èra egalament un Minuteman".<ref name=Etymol>{{cite dictionary |url=https://www.etymonline.com/word/Yankee%20Doodle#etymonline_v_24684|title=Yankee Doodle |dictionary=Online Etymology Dictionary |accessdate=October 5, 2018 }}</ref> Escriguèt una balada amb 15 verses qu'a circulat a [[Boston]] e dins las vilas als entorns en [[1775]] o 1776.<ref>{{cite web|url=http://www.americanmusicpreservation.com/BostonYankeeDoodle.htm|title=Boston Yankee Doodle Ballad - "Father And I Went Down To Camp"|website=www.americanmusicpreservation.com}}</ref> Après la [[batalha de Lexington e Concord]], un jornal de Boston a raportat: :A son retorn a Boston [secutats pels Minutemen], un [britanic] demandèt a son fraire oficièr cossí sonava la melodia ara: - "Bon Dieu", diguèt, "nos an fach dançar fins a çò que foguèssem cansats" - dempuèi, Yankee Doodle sembla mens suau a sas aurelhas. La primièra version coneguda de las paraulas data de 1755 o 1758, la data d'origina essent contestada:<ref>{{cite news |url=http://www.ajc.com/metro/content/news/stories/2008/07/05/yankeedoodle.html?cxntlid=inform_sr|title=Wish 'Yankee Doodle' a happy 250th birthday. Maybe. |last=Carola|first=Chris|date=July 5, 2008|newspaper=Atlanta Journal-Constitution|agency=Associated Press|accessdate=September 10, 2009 |url-status=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629101536/http://www.ajc.com/metro/content/news/stories/2008/07/05/yankeedoodle.html?cxntlid=inform_sr|archivedate=June 29, 2011}}</ref> :Brother Ephraim sold his Cow :And bought him a Commission; :And then he went to Canada :To fight for the Nation; :But when Ephraim he came home :He proved an arrant Coward, :He wouldn't fight the Frenchmen there :For fear of being devoured. La particion qu'acompanha aquelas paraulas se legís coma seguís: "Los mots a cantar pel nas, e dins lo *drawl e lo dialècte del país occidental." La melodia es egalament apareguda en [[1762]] dins un dels primièrs opèras comics d'America, ''[[The Disappointment]]'', amb de paraulas feblòtas sus la recerca del tresaur sebelit de [[Barba Negra]] per una equipa de [[Filadèlfia]].<ref>Bobrick, 148</ref> Un autre verset que los britanics aurián seguit seriá estat atribuit a un incident implicant Thomas Ditson de Billerica, Massachusetts.<ref>{{Cite web|url=http://www.billericalibrary.org/thomas-ditson.html|title=Thomas Ditson|website=Billerica Public Library|access-date=2016-12-27|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161228034436/http://www.billericalibrary.org/thomas-ditson.html|archivedate=2016-12-28}}</ref> Los soldats britanics an gomat e plumat Ditson perque aviá temptat de crompar un [[mosquet]] a Boston en març de [[1775]]; n'a evidentament obtengut un puèi, que s'es batut a Concord.<ref>{{cite web |first1=Dick |last1=Hawes |first2=Bill |last2=Brimer |title=Yankee Doodle Story |url=https://bcmm.us/yankee-doodle-story/ |website=Billerica Colonial Minute Men |accessdate=September 2, 2018 |location=The Thomas Ditson Story |date=August 16, 2017}}</ref> Per aquela rason, la vila de Billerica es sonada l'ostal de Yankee Doodle:<ref>[http://www.bcmm.us/yankee_doodle.htm The Billerica Colonial Minute Men; ''The Thomas Ditson story'']; retrieved January 31, 2013.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090626220816/http://www.billericalibrary.org/main/genealogy/yankee.htm ''Town History and Genealogy'']; retrieved October 20, 2008.</ref> :Yankee Doodle came to town, :For to buy a firelock, :We will tar and feather him, :And so we will [[John Hancock]]. Un autre extrach de paraulas pròsbritanicas censadas aver utilizat la melodia es estat publicat en junh de [[1775]] après la [[batalha de Bunker Hill]]:<ref>{{Cite web|url=http://www.straightdope.com/columns/read/1870/whats-the-song-yankee-doodle-all-about|title=What's the song "Yankee Doodle" all about?|last=|first=|date=January 4, 2001 |website=[[The Straight Dope]]|access-date=August 31, 2016 }}</ref> :The seventeen of June, at Break of Day, :The Rebels they supriz'd us, :With their strong Works, which they'd thrown up, :To burn the Town and drive us. Yankee Doodle es estat jogat durant la capitulacion britanica a Saratoga en [[1777]].<ref>{{cite book|last=Luzader|first=John F.|title=Saratoga: A Military History of the Decisive Campaign of the American Revolution|year=2008|publisher=Savas Beatie|location=New York |isbn=978-1-932714-44-9|page=335}}</ref> Una varianta es conservada dins l'edicion de 1810 de Garmer Gurton's Garland: O, The Nursery Parnassus, reünida per [[Francis Douce]]: :Yankey Doodle came to town, :How do you think they serv'd him? :One took his bag, another his scrip, :The quicker for to starve him. ===Dins la cultura populara=== *La version enregistrada per l'estèla del [[banjo]] [[Vess L. Ossman]] en [[1894]] per la North American Phonograph Company obtenguèt un grand succès.<ref name="Sulivan 2013">{{ouvrage|langue=en |prénom=Steve |nom=Sullivan |titre=Encyclopedia of Great Popular Song Recordings |éditeur=Rowman & Littlefield |année=2017 |volume=3-4 |pages totales=832 |isbn=978-1442254480 |lire en ligne=https://books.google.fr/books?id=GQglDwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=false |passage=5}}</ref> *Lo [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America|president]] [[John F. Kennedy]] crompèt un pòni per sa filha [[Caroline Kennedy|Caroline]] mentre que se trobava a l'[[Ostal Blanc]]. La familha l'anomenèt "Macaroni" segon la cançon "Yankee Doodle," e mai que dins la cançon lo nom siá donat a un capèl de plumas e non pas a un pòni. *La [[Votz d'America]] utiliza "Yankee Doodle" coma [[signal d'interval]] per començar e acabar totas las emissions.<ref name="Berg, Jerome S. 1999, page 104">{{cite book|author=Berg, Jerome S.|title=On the Short Waves, 1923-1945: Broadcast Listening in the Pioneer Days of Radio|url=https://archive.org/details/onshortwaves19230000berg|date=1999|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-0506-0|page=[https://archive.org/details/onshortwaves19230000berg/page/104 104]}}</ref> *L'aire foguèt utilizat durant la campanha presidenciala de 1800. ==Paraulas complètas== [[Fichièr:Yankee Doodle (choral).ogg|thumb|right|Version de ''Yankee Doodle'' per la United States Army Chorus (Corala de l'armada dels Estats Units).]] [[Fichièr:Violinist CARRIE REHKOPF-YANKEE DOODLE VARIATIONS.ogg|thumb|right|Variacions de ''Yankee Doodle'' interpretada per la violinista Carrie Rehkopf.]] [[Fichièr:36 Yankee Doodle.png|thumb|right]] La version completa de la cançon tala qu'es coneguda uèi:<ref>Gen. George P. Morris - "Original Yankee Words", ''The Patriotic Anthology'', Doubleday, Doran & Company, Inc. publishers, 1941. Introduction by Carl Van Doren. Literary Guild of America, Inc., New York, NY.</ref><ref>Penrhyn Wingfield Coussens, editor. ''Poems Children Love: A Collection of Poems Arranged for Children and Young People of Various Ages.'' Dodge Publishing Company, New York, 1908. pp. 183-5.</ref> {| |Original |Traduccion literala (de completar) |- | valign="top"| {{lang|en| :Yankee Doodle went to town :A-riding on a pony, :Stuck a feather in his cap :And called it macaroni. :''Repic :'' :Yankee Doodle keep it up, :Yankee Doodle dandy, :Mind the music and the step, :And with the girls be handy. :Father and I went down to camp, :Along with Captain Gooding<ref>Lo capitani William Gooding (de [[Dighton (Massachusetts)|Dighton, Massachusetts]], comandat una companhiá de milícia pendant la guèrra francoindiana.</ref><ref>{{cite book |last1=Connelley |first1=William E. |authorlink1=William E. Connelley |title=A Standard History of Kansas and Kansans: Volume IV |date=1918 |publisher=Lewis Publishing Company |location=Chicago |page=2061 |url=https://books.google.co.uk/books?id=i2YUAAAAYAAJ&q=%22William+Gooding%22+%22yankee+doodle%22&dq=%22William+Gooding%22+%22yankee+doodle%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjT0szv1rfjAhWnQUEAHT2mBZoQ6AEIKjAA |accessdate=15 July 2019 |language=en}}</ref> :And there we saw the men and boys :As thick as hasty pudding. :''Repic'' :And there we saw a thousand men :As rich as Squire David, :And what they wasted every day, :I wish it could be savèd. :''Repic'' :The 'lasses they eat every day, :Would keep a house a winter; :They have so much, that I'll be bound, :They eat it when they've a mind to. :''Repic'' :And there I see a swamping<ref>Mai granda; enòrma.</ref> gun :Large as a log of maple, :Upon a deuced little cart, :A load for father's cattle. :''Repic'' :And every time they shoot it off, :It takes a horn of powder, :And makes a noise like father's gun, :Only a nation<ref>corrupcion de "damnation" (lit. ''damnacion''): Immens, enòrme, plan/fòrt, extremament</ref> louder. :''Repic'' :I went as nigh to one myself :As 'Siah's underpinning; :And father went as nigh again, :I thought the deuce was in him. :''Repic'' :Cousin Simon grew so bold, :I thought he would have cocked it; :It scared me so I shrinked it off :And hung by father's pocket. :''Repic'' :And Cap'n Davis had a gun, :He kind of clapt his hand on't :And stuck a crooked stabbing iron :Upon the little end on't :''Repic'' :And there I see a pumpkin shell :As big as mother's basin, :And every time they touched it off :They scampered like the nation. :''Repic'' :I see a little barrel too, :The heads were made of leather; :They knocked on it with little clubs :And called the folks together. :''Repic'' :And there was Cap'n Washington, :And gentle folks about him; :They say he's grown so 'tarnal proud :He will not ride without 'em. :''Repic'' :He got him on his meeting clothes, :Upon a slapping stallion; :He sat the world along in rows, :In hundreds and in millions. :''Repic'' :The flaming ribbons in his hat, :They looked so tearing fine, ah, :I wanted dreadfully to get :To give to my Jemima. :''Repic'' :I see another snarl of men :A-digging graves, they told me, :So 'tarnal long, so 'tarnal deep, :They 'tended they should hold me. :''Repic'' :It scared me so, I hooked it off, :Nor stopped, as I remember, :Nor turned about till I got home, :Locked up in mother's chamber. :''Repic'' }} | valign="top" | :Yankee Doodle s'es retornat en vila :A caval sus un pòni; :A pegat una pluma dins son capèl :E lo cridèt "macaroni". |} ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} [[Categoria:Cant patriotic]] [[Categoria:Simbòl dels Estats Units]] [[Categoria:Guèrra d'Independéncia dels Estats Units]] [[Categoria:Cançon oficiala d'un Estat american]] [[Categoria:Cant patriotic american]] dmaqhqs8emivkace6zi5shu3j3irgqp 0 173617 2507855 2156321 2026-08-27T22:07:38Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507855 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Rungwa |País=[[Tanzania]] |Regions=[[Africa]] |personas=18 000<ref name="R8">Roth 2012, p. 8.</ref> |n= |tipologia= |familha=[[Lengas nigèrocongolesas]]<br /> &nbsp;Atlantic-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;Volta-Còngo<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Benue-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bantoid<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Lengas bantos]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;rungwa |academia= |status= |iso-1= |iso-2= |iso-3=rnw |iso-6= |iso-6P= |mòstra= }} Lo '''rungwa''' es una [[lengas bantos|lenga banto]] parlada en [[Tanzania]]. == Localizacion == Lo rungwa es parlat dins la region del [[lac Rukwa]], dins lo sud-oèst de Tanzania<ref name="R5">Roth 2012, p. 5, 8.</ref>. == Classificacion == Per Nurse e Philippson (2003), lo rungwa fa partida d'un grop fipa-mambwe, amb lo [[pimbwe]], lo [[fipa]], lo fipa-sukuma, lo fipa del sud, lo [[mambwe-lungu]]<ref name="NP648">Nurse e Philippson 2003, p. 648.</ref> == Referéncias == <references /> == Fonts == * {{en}} Tim Roth, 2012, ''[https://web.archive.org/web/20191215222901/https://www.canil.ca/wordpress/wp-content/uploads/2016/09/2012-Roth-Tim.pdf The genetic classification of Wungu: Implications for Bantu historical linguistics]'', tèsa, Trinity Western University. * {{en}} Derek Nurse, Gérard Philippson, (eds.), 2003, ''The Bantu languages'', Routledge Language Family Series 4., Londres e Nòva York, Routledge. [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga banto]] [[Categoria:Lenga de Tanzania]] 59v9omfgt16xsrf9qyxlfs0exg10aem 0 173618 2507791 2156317 2026-08-27T20:04:36Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507791 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Pimbwe |País=[[Tanzania]] |Regions=[[Africa]] |personas=29 000<ref name="R8">Roth 2012, p. 8.</ref> |n= |tipologia= |familha=[[Lengas nigèrocongolesas]]<br /> &nbsp;Atlantic-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;Volta-Còngo<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Benue-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bantoid<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Lengas bantos]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;pimbwe |academia= |status= |iso-1= |iso-2= |iso-3=piw |iso-6= |iso-6P= |mòstra= }} Lo '''pimbwe''' es una [[lengas bantos|lenga banto]] parlada en [[Tanzania]]. == Localizacion == Lo pimbwe es parlat dins la region de Rukwa, dins lo sud-oèst de Tanzania<ref name="R5">Roth 2012, p. 5, 8.</ref>. == Referéncias == <references /> == Fonts == * {{en}} Tim Roth, 2012, ''[https://web.archive.org/web/20191215222901/https://www.canil.ca/wordpress/wp-content/uploads/2016/09/2012-Roth-Tim.pdf The genetic classification of Wungu: Implications for Bantu historical linguistics]'', tèsa, Trinity Western University. [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga banto]] [[Categoria:Lenga de Tanzania]] 0348u7dc0fmlhhuzctmc7ag1c8a9rsr 0 173623 2507682 2409610 2026-08-27T16:25:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507682 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Mambwe-lungu |País=[[Zambia]], [[Tanzania]] |Regions=[[Africa]] |personas=500 000 |n= |tipologia= |familha=[[Lengas nigèrocongolesas]]<br /> &nbsp;Atlantic-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;Volta-Còngo<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;Benue-Còngo<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Bantoid<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Lengas bantos]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;mambwe-lungu |academia= |status= |iso-1= |iso-2= |iso-3=mgr |iso-6= |iso-6P= |mòstra= }} Lo '''mambwe-lungu''' es una [[lengas bantos|lenga banto]] parlada en [[Zambia]] e en [[Tanzania]]. == Localizacion e dialèctes == Lo mambwe-lungu es parlat dins la província del Nòrd en Zambia, al sud del [[lac Tanganyika]], e dins lo sud-oèst de Tanzania<ref name="R1">Kagaya 1987, p. 1.</ref>. La lenga es parlada per tres populacions, los mambwe, los lungu e una part dels fipa. == Classificacion == Per Nurse e Philippson (2003), lo mambwe-lungu fa partida d'un grop fipa-mambwe, amb lo [[pimbwe]], lo [[rungwa]], lo [[fipa]], amb lo fipa-sukuma, lo fipa del sud<ref name="NP648">Nurse e Philippson 2003, p. 648.</ref> == Referéncias == <references /> == Fonts == * {{en}} {{ja}} Ryohei Kagaya, 1987, ''[https://web.archive.org/web/20191216180918/http://repository.tufs.ac.jp/bitstream/10108/84063/1/A574_1.pdf A Classified Vocabulary of the Lungu Language]'', Bantu Vocabulary Series Vol.3, Area and Cultural Studies, Tokyo, ILCAA. * {{en}} Kristina Riedel, 2010, ''[https://www.iaaw.hu-berlin.de/de/afrika/linguistik-und-sprachen/veranstaltungen/afrikalinguistischeskolloquium/papers-sommersemester-2010/fipa-a-first-look-at-dialectal-variation-and-syntactic-variation Fipa: A first look at dialectal variation and syntactic variation]'', Linguistisches Kolloquium, Humboldt Universität zu Berlin, 11 May 2010. * {{en}} Tim Roth, 2012, ''[https://web.archive.org/web/20191215222901/https://www.canil.ca/wordpress/wp-content/uploads/2016/09/2012-Roth-Tim.pdf The genetic classification of Wungu: Implications for Bantu historical linguistics]'', tèsa, Trinity Western University. * {{en}} Derek Nurse, Gérard Philippson, (eds.), 2003, ''The Bantu languages'', Routledge Language Family Series 4., Londres e Nòva York, Routledge. [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga banto]] [[Categoria:Lenga de Zambia]] [[Categoria:Lenga de Tanzania]] pyjbo11j5we04xxilirirp3ug7e0mbh 14 179871 2507671 2224191 2026-08-27T14:59:28Z Arancycn 58808 2507671 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Norvègia]] [[Categoria:Geografia d'Euròpa|Norvègia]] 2mnq7kxvray6zmgpgjw0upfln90oll3 0 179890 2507714 2423296 2026-08-27T19:03:10Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507714 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | ''Arnica montana'' | Arnica_montana_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-015.jpg | Arnica montana }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Asteridae }} {{Taxobox | òrdre | Asterales }} {{Taxobox | familha | Asteraceae }} {{Taxobox | genre | Arnica }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Arnica montana | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | òrdre | Asterales }} {{Taxobox | familha | Asteraceae }} {{Taxobox UICN | LC | | }} {{Taxobox fin}} L''''arnica''', tanben aperat '''estorniga''' o '''betoina'''<ref name="FAO">https://web.archive.org/web/20200712141627/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&q=arnica</ref> (''Arnica montana'') qu'ei ua [[Magnoliophyta|planta de flors]] d'Euròpa. Feblament toxica, qu'ei de la familha deus [[Virasolelh]]s. ''Arnica montana'' que s'utilisa en [[Fitoterapia]] dens un but [[Analgesic]] e [[anti iflamatòri|anti inflamatòri]], ja que manquen pròvas de qualitat clinica d'aquestes efèits. == Descripcion == [[Fichièr:Arnica_montana_180605.jpg|esquèrra|vinheta|270x270px|''Arnica montana'']] ''Arnica montana'' qu'ei ua planta a flors [[perèna]]. I En Euròpa centrala, que floreish de Mai a Agost. Qu'ei ua planta [[Hemicryptophyte|emicriptofita]],<ref>{{Cite web|title=FloraWeb: Daten und Informationen zu Wildpflanzen und zur Vegetation Deutschlands|url=http://www.floraweb.de/pflanzenarten/biologie.xsql?suchnr=585&|website=www.floraweb.de|accessdate=2015-11-25}}</ref> çò qui'u permet de subervíver dens las condicions ivernaus duras deu son abitat. L'''Arnica'' que fòrma tanben [[Rizòma|risòmas]], qui an un cicle de vita de dus ans.<ref name=":0">{{Cite book|title=Heilmittel der Natur Arnika|last=Hofmann|first=Maria|publisher=Südwest|year=|isbn=3-517-08019-5|location=|pages=}}</ref> == Taxonomia == Lo mot [[Latin classic|latin]] ''montana'' que hè referéncia a la soa origina montanhòla.<ref>Archibald William Smith {{google books|ahNMkgoNJ7IC|A Gardener's Handbook of Plant Names: Their Meanings and Origins|page=239}}</ref> == Distribucion e abitat == [[Fichièr:Location_of_Arnica_montana.svg|vinheta|Distribution map of ''Arnica montana''.]] ''L'Arnica montana'' que's tròba sus la màger part d'[[Euròpa]].<ref>{{Cite web|title=Arnica montana [Arnica]|url=http://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=arnica+montana|website=luirig.altervista.org|accessdate=2015-11-26}}</ref> Qu'ei absent de las Islas britanicas e de las peninsulas [[Itàlia|italiana]] e [[Balcans|balcanica]].<ref name="euromed.luomus.fi">http://euromed.luomus.fi/euromed_map.php?taxon=416903&size=medium</ref> Que prava mei que mei dens las pradas de montanhas. Qu'ei ua planta rara mes qui pòt estar abondosa localament. Qu'ei de mei en mei rara, subretot dens lo Nòrd de la soa distribucion, principaument per'mor de l'agricultura intensiva e de l'artisanat sauvatge. <ref>{{Cite book|title=Advance home remedies|last=M. Finlay|first=Sandra|publisher=ask1on|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> Tot parièr qu'ei cultivat massivament en [[Estònia|Estonia]].<ref name="euromed.luomus.fi" /> [[Fichièr:Arnica_montana_MHNT.BOT.2011.18.5.jpg|vinheta|''Fruts e granas d'Arnica montana'' ]] == Utilisacion en [[Fitoterapia]] == Istoricament, l'''Arnica montana'' qu'estó utilisat dens la medecina per las plantas despuish sègles.<ref name="efloras">{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=102636|title=''Arnica''|work=[[Flora of North America]]|publisher=efloras.org|accessdate=March 16, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100404091413/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=102636|archivedate=April 4, 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|title=Clonal propagation of ''Arnica montana'' L., a medicinal plant|author=A. L. Butiuc-Keul|author2=C. Deliu|journal=[[In Vitro Cellular & Developmental Biology – Plant]]|volume=37|issue=5|year=2001|pages=581–585|doi=10.1007/s11627-001-0102-2|jstor=4293517}}</ref><ref name="advances">{{Cite journal|last1=Knuesel|first1=O.|last2=Weber|first2=M.|last3=Suter|first3=A.|doi=10.1007/BF02850361|title=Arnica montana gel in osteoarthritis of the knee: An open, multicenter clinical trial|journal=Advances in Therapy|volume=19|issue=5|pages=209–218|year=2002|pmid=12539881|pmc=}}</ref> Los usatges tradicionaus de la planta que son los mèmes que los deu [[Salze|sauze blanc]], dab un but [[analgesic]] e [[anti-inflamatòris]]. Los tèsts clinics sus l'''Arnica montana'' qu'an produsit resultats mesclats : * Utilisat localament dens un gel concentrat a 50%, l'''A. montana'' qu'avó ua eficacitat similària a la d'un gèl a 5% d'ibuprofèn (mes dab efèits segondaris possiblament mei dolents) dens lo tractament de l'[[osteoartrita]].<ref>{{cite journal|last1=Cameron|first1=M|last2=Chrubasik|first2=S|title=Topical herbal therapies for treating osteoarthritis.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|date=31 May 2013|issue=5|pages=CD010538|doi=10.1002/14651858.CD010538|pmid=23728701|pmc=4105203}}</ref> * Ua revista sistematica de 2014 qu'amuishè que n'i avè pas de pròvas de la soa eficacitat a ua concentracion de 10% o mensh entà la dolor, las [[massaduras]] e las [[equimòsis]].<ref>{{cite journal|last1=Brito|first1=Noe|last2=Knipschild|first2=Paul|last3=Doreste-Alonso|first3=Jorge|title=Systematic Review on the Efficacy of Topical ''Arnica montana'' for the Treatment of Pain, Swelling and Bruises|journal=Journal of Musculoskeletal Pain|date=11 April 2014|volume=22|issue=2|pages=216–223|doi=10.3109/10582452.2014.883012}}</ref><!-- Homeopathic preparations don't contain the plant extract at any meaningful concentrations, so they shouldn't be listed along with the other studies --> ''A. montana'' qu'estó tanben estudiat dens las preparacions [[Omeopatia|omeopaticas]]. Ua revista sistematica de 1998 miada a l'universitat d'[[Exeter]] qu'amuishè que nat essai clinic rigorós n'ahortivan pas l'ipotèsi que l'A. Montana èra mei eficaç qu'un [[placebo]] a las concentracions on s'utilisa en omeopatia.<ref>{{cite journal|doi=10.1001/archsurg.133.11.1187|title=Efficacy of Homeopathic Arnica|journal=Archives of Surgery|volume=133|issue=11|year=1998|last1=Ernst|first1=E.|last2=Pittler|first2=M. H.|pmid=9820349|pages=1187–90|doi-access=free}}</ref> === Toxicitat === L'[[US Food and Drug Administration]] qu'a l'''Arnica montana'' com ua planta dangerosa per'mor de la soa toxicitat.<ref name="drugs.com">{{Cite web|url=https://www.drugs.com/npp/arnica.html|title=Arnica|publisher=[[drugs.com]]}}</ref> Ne's dèu pas préner oralament ni aplicar sus [[lesion]]<nowiki/>s cutaneas si pòt estar absorbada. <ref name="drugs.com" /> ''L'Arnica montana'' que contien la toxina [[elenalina]], qui pòt estar un poson si ua grana quantitat n'ei minjada o si ua petita quantitat d'arnica concentrat ei utilisada. La conomacion d'A.Montana que pòt entrainar [[gastroenteriti]]<nowiki/>s sevèras, [[emoragia]]<nowiki/>s intèrnas deu tube digestiu, e autas patologias, includint la mort si ua quantitat tròp importanta ei ingerida.<ref>{{cite book|title=Edible and Medicinal Plants of the West|url=https://archive.org/details/ediblemedicinalp0000tilf|author=Gregory L. Tilford|isbn=0-87842-359-1|year=1997|publisher=Mountain Press}}</ref><ref name="pmid11558636">{{cite journal|pmid=11558636|year=2001|title=Final report on the safety assessment of Arnica montana extract and Arnica montana|journal=International Journal of Toxicology|volume=20 Suppl 2|pages=1–11|doi=10.1080/10915810160233712}}</ref> Lo contact dab la planta que pòt tanben causar irritacions de la pèth.<ref>{{cite web|url=http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/consumer/poison/Arnicmo.htm|title=Poisonous Plants: ''Arnica montana''|publisher=[[North Carolina State University]]|access-date=January 24, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017023928/http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/consumer/poison/Arnicmo.htm|archive-date=October 17, 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author=Rudzki E|author2=Grzywa Z|title=Dermatitis from ''Arnica montana''|journal=Contact Dermatitis|volume=3|issue=5|pages=281–2|date=October 1977|pmid=145351|doi=10.1111/j.1600-0536.1977.tb03682.x}}</ref> Dens lo [[Test Ames]], un extrèit d'A. Montanta que's revelè esta [[mutagèn]].<ref name="pmid11558636" /> == Comèrci == La demanda d'A. Montana qu'ei de 50 tonas per an en Euròpa, mes l'aprovisionament ne cobreish pas aquesta demanda. La planta qu'ei rara e qu'ei protgida en [[França]], [[Belgica]], [[Alemanha]], [[Itàlia|Italia]], [[Polonha]] e cèrtas regions de [[Soïssa]]. [[França]] e [[Romania]] que produseishen A. Montana peu mercat internacionau.<ref>Pasquier, B., Godin, M. (2014) L’arnica des montagnes, entre culture et cueillette. Dossier simple et aromatique, Jardins de France 630.</ref> Dens las decadas passadas, cambiaments dens l'agricultura europèa qu'an entrainat un declin de l'ocuréncia d'A.Montana. == Referéncias == {{Reflist|30em}} == Ligams extèrnes == {{Commons|Arnica montana}} * [https://web.archive.org/web/20060928145529/http://www.rsm.ac.uk/media/downloads/japr02ernst.pdf Royal Society of Medicine] Article concerning testing involving Arnica (RSM) * [http://botanical.com/botanical/mgmh/a/arnic058.html Botanical.com, a modern herbal] Arnica {{Taxonbar|from=Q207848}} 78t9axiuacskmfre7p97wbxydwwrb53 0 179970 2507749 2441252 2026-08-27T19:27:14Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507749 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |nom= |nomItalian= |imatge=Castellammare di Stabia 3.JPG |blason= |reg=CAM |prov=NA |istat=063024 |cp=80053 |tel= |latitudgrad=40 |latitudminuta=42 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=14 |longitudminuta=29 |longitudsegonda=0 |mej= |km²=17.81 |pop=65 309 |date-pop=2019 |dens=3 666,98 |code_cadastre= |Gentilici= |Patron= |Fèsta_patronala= |sit_web= }} '''Castellammare d'Estàbia''' (en [[italian]]; ''Castiellammare 'e Stabbia''<ref>{{Ref-libre|títol=Na juta a Castiellammare pe la strata de Fierro: commedia in quattro atti|url=https://archive.org/details/bub_gb_7VBSbHhnKyYC|cognòm=Altavilla|nom=Pasquale|an=1849|editor=Dalla tipografia dei Gemelli|lenga=}}</ref> en [[napolitan]]) es una comuna [[Itàlia|italiana]] de la [[Ciutat Metropolitana de Nàpols]] en [[Campània]]. Es situada al ras del [[golf de Nàpols]] aperaquí 30 quilometres al sud èst de [[Nàpols]], sus la rota de [[Sorrento]]. La vila foguèt bastida sule site d'[[Estàbia]], un luòc de vilegiatura presats dels romans, mas que cremèt durant l'erupcion del Vesuvi de l'an 79. 3 villas anticas se visitan, la Villa San Marco, la Villa Arianna e la villa d'Oplontis . [[Categoria:Comuna de la ciutat metropolitana de Nàpols]] 4ropfgy0h3j7oc8ezd006jtho20bluy 0 180834 2507723 2487728 2026-08-27T19:11:06Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507723 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:YHWH on Mesha Stele.jpg|thumb|right|Inscripcion del tetragrama YMHV sus l'[[estela de Mesha]].]] '''Yahve'''<ref group="nòta">o '''Yahveh''', '''Yahweh'''; en [[ebrèu|ebrèu ancian]]: 𐤉𐤄𐤅𐤄; en [[ebrèu]]: יַהְוֶה‎.</ref> es lo [[dieu]] del pòble de l'antic [[Israèl (reiaume)|Israèl]] e [[Reialme de Juda|Judà]].<ref>[[#millhay|Miller ''et'' Hayes]], 1986, p. 110.</ref> Las originas de son culte remontan almens a la primièra [[edat dau fèrre|edat del fèrre]], ja que se troba de tèxtes anteriors al {{s|x|-}}. La majoritat dels erudits consideran qu'èra venerat amb d'autras divinitats coma cap del [[panteon]] dins la religion ebraïca [[politeïsme|politeïsta]],<ref>[[#niehr|Niehr]], 1995, pp. 54–55, 59.</ref><ref>[[#som|Sommer]], 2009, p. 145.</ref> entre las qualas, auriá agut una consòrt feminina, sonada [[Ashera]].<ref>[[#niehr|Niehr]], 1995, pp. 54, 57.</ref> D'autres afirman que lo [[monoteïsme]] èra la practica originària dels primièrs israelitas, e l'adopcion del politeïsme se realizèt en una epòca posteriora.<ref>[[#kno|Knohl]], 2017, pp 172, 177.</ref> == Articles connèxes == * [[Monoteïsme]] == Bibliografia == * {{Ref-libre |ref=kno |cognòm=Knohl |nom=Israel |capítol=The Rise, Decline and Renewal of Biblical Religion |títol=En Jindo, Job Y.; Sommer, Benjamin D.; Staubli, Thomas, eds. Yehezkel Kaufmann and the Reinvention of Jewish Biblical Scholarship |an=2017 |editor=Academic Press |lenga=en |url=https://www.academia.edu/35321606 |isbn=978-3-525-54414-3 }} * {{ref-libre |ref=niehr |cognòm=Niehr |nom=Herbert |capítol=The Rise of YHWH in Judahite and Israelite Religion |títol= Edelman, Diana Vikander (ed.). The Triumph of Elohim: From Yahwisms to Judaisms |editor=Peeters Publishers |an=1995 |lenga=en |url=https://books.google.com/books?id=bua2dMa9fJ4C&pg=PA45 |isbn=978-90-5356-503-2 }} * {{ref-libre |ref=millhay |cognòm1= Miller |nom1= James M. |cognòm2= Hayes |nom2= John H. |títol= A History of Ancient Israel and Judah |editor= Westminster John Knox Press |an= 1986 |lenga=en |url = https://books.google.cat/books?id=uDijjc_D5P0C&pg=PA110 |isbn = 978-0-664-21262-9 }} * {{ref-libre |cognòm= Smith |nom= Mark S. |an= 2002 |títol= The Early History of God: Yahweh and the Other Deities in Ancient Israel |editor= Eerdmans |url = https://books.google.com/books?id=1yM3AuBh4AsC&pg=PA6 |edicion= 2a edicion |lenga=en |isbn = 978-0-8028-3972-5 }} * {{ref-libre |ref=som |cognòm=Sommer |nom=Benjamin D. |títol=The Bodies of God and the World of Ancient Israel |url=https://archive.org/details/bodiesofgodworld0000somm |editor=Cambridge University Press |an=2009 |lenga=en |isbn=978-0-521-51872-7 }} {{Ref}} {{Projèctes connèxes}} jh22vegwekobghqj3ev5myqr7ojr7ca 0 183222 2507654 2451839 2026-08-27T12:27:27Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2507654 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{Infobox Persona}} '''Jaufré de Ponts''' fuguet un chivalier e [[trobador]] dau segle XIII dau chasteu de [[Pons|Ponts]] dins la marcha de Peitau en [[Sentonge]]. Compauset de [[tençon]]s emb son senhor [[Rainaut de Ponts|Rainaud de Ponts]]. Existís una [[Vida (literatura)|vida]] comuna de Jaufré e Rainaud. Solas doas de sas tençons subrevisquèron dont una sola emb Rainaut ("Seign'en Jaufre, respondetz mi, si·us platz"). L'autre es un [[partiment]] emb [[Guiraut Riquièr|Guiraud Riquier]] ("Guiraut Riquier, diatz me", compausat saique en 1270 o 1280-120). Lo ròtle de Jaufré dins lo debat consistís a pausar de simplas questions de joinessa sus l'amor per recebre pas que las responsas amaras e experimentadas de Guiraut jos una forma proverbiala. Jaufré era benleu l'espós d'Isabeu, filha d'[[Enric II de Rodés]], patron de trobadors. En 1292, rendet omenatge au senhor de [[Chasteurós (Endre)|Chasteurós]]. ==Veire tanben== ===Bibliografia=== *Chabaneau, Camille. [http://petrocoria-num.perigueux.fr/items/show/41360 ''Les Troubadours Renaud et Geoffroy de Pons'']. Paris: Maisonneuve, 1881. *Egan, Margarita, ed. and trans. ''The Vidas of the Troubadours''. New York: Garland, 1984. {{ISBN|0-8240-9437-9}}. *Pfeffer, Wendy. ''Proverbs in Medieval Occitan Literature''. University Press of Florida, 1997. {{ISBN|0-8130-1480-8}}. *[[Enric Pascal de Ròcaguda|Ròcaguda, Enric Pascal de.]] [https://books.google.com/books?id=E3OnaSnrXYoC&printsec=frontcover ''Le Parnasse occitanien, ou Choix de poésies originales des troubadours''.] Benichet, 1819. See page 384 for Jaufre's ''vida'' in Occitan. ===Articles connèxes=== *[[Lista de trobadors e trobairises]] ===Liames externes=== *[https://web.archive.org/web/20210624204121/http://www.rialto.unina.it/GrRiq/248.40(Betti).htm ''tenso'' de Jaufré e Guiraut Riquièr.] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} [[Categoria:Trobador]] m9g2avmmlox33evwoya3u3xoby4z3uj 0 188767 2507814 2421129 2026-08-27T20:23:23Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507814 wikitext text/x-wiki Un '''estandard''' (tanben nomenat '''estandard lingüistic''', '''varietat estandard''', '''lenga estandardizada''') es una varietat lingüistica d'una lenga correnta que fòrma, a partir de son [[diasistèma]], una codificacion de la gramatica e del vocabulari per obténer un modèl de lenga coerrent, unitari e convergent per l'ensenhament, los usatges formals e escrits que resulta del desvolopaments de la comunicacion devuts a sa socializacion.{{Sfn|Richard e Schmidt|2010|p=554}}{{Sfn|Finegan|2007|p=14}}{{Sfn|Lamuela|1994}} En Euròpa, lo tèrme de «lenga literària» (coma l'occitan) es ocasionalament emplegat coma sinonim de ''lenga estandard'', majoritàriament dins la lingüistica tradicionala d'Euròpa Orientala.{{Sfn|Dunaj|1989|p=134}} D'autra banda, se pòt confusir amb la normalizacion lingüistica, procés de seleccion comuna per omogeïnizar una lenga.<ref>{{Ref-web |lenga=fr |cognòm=Roy |nom=Sylvie |títol=La normalisation linguistique dans une entreprise: le mot d'ordre mondial|url=https://www.utpjournals.press/doi/abs/10.3138/cmlr.57.1.118?journalCode=cmlr |doi=10.3138/cmlr.57.1.118 |data=setembre de 2000}}</ref>{{Sfn|Mollà|2002|pp=129/139}} == Nocion d'estandard lingüistic == L'implicacion e lo desvolopament d'una nòrma estandardizada es pròpri a cada lenga que nais de factors socials e istorics. * Una lenga omogeneïzada de basa monodialectala ─o polidialectala─ reconeissabla dins las comunicacions parladas e escritas emplegadas; lo tèrme non implica ni un idiòma socialament ideal ni una fòrma de discors culturalament superiora.{{Sfn|Charity Hudley e Mallinson|2011}} * La lenga unificada ten la fòrma explicitament marcada coma estandard. Per aquel tèrme, s'ausís la nòrma codificada utilizada per las fònts normativas e universitàrias. * La lenga nacionala, que gaudís d'oficialitat, per exemple, dins d'un Estat. == Articles connèxes == * [[Estandardizacion de l'occitan]] * [[Lenga oficiala]] * [[Lenga vernaculara]] * [[Koinè]] == Bibliografia == * {{Ref-libre |cognòm=Dunaj |nom=Bogusław |an=1989 |títol=Język mieszkańców Krakowa, część I. Warszawa-Kraków}} * {{Ref-libre |cognòm1=Charity Hudley |nom1=Anne H. |cognòm2=Mallinson, |nom2=Christine |an=2011 |títol=Understanding English Language Variation in U.S. Schools |luòc=New York |editor=Teachers College Press |isbn=9780807774021}} * {{Ref-libre |cognòm1=Finegan |nom1=Edward |an=2007 |títol=Language: Its Structure and Use |url=https://archive.org/details/languageitsstruc0000fine_5ed |edicion=5a edicion |luòc=Boston, MA |editor=Thomson Wadsworth |isbn=978-1-4130-3055-6}} * {{Ref-libre |cognòm1=Lamuela |nom1=Xavier |an=1994 |títol=Estandardització i establiment de les llengües |luòc=Barcelona |editor=Edicions 62 |isbn=9788429737561}} * {{Ref-libre |cognòm1=Mollà |nom1=Toni |an=2002) |títol=Manual de sociolingüística |luòc=Alzira |editor=Bromera |isbn=8476607334}} * {{Ref-libre |cognòm1=Richards |nom1=Jack Croft |cognòm2=Schmidt |nom2=Richard W. |an=2010 |títol=Longman Dictionary of Language Teaching and Applied Linguistics. Pearson Education Limited |isbn=978-1-4082-0460-3}} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} [[Categoria:Lingüistica]] e0eqb4s01ban0ann745ys043hdpusw5 0 193718 2507839 2450520 2026-08-27T20:46:26Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507839 wikitext text/x-wiki {{ortografia}} [[Fichièr:Polispasto4.jpg|vinheta|Esquèma d'un [[polispast|palanc]] d'una carrèla mobila amb un ganh mecanic parièr a 4. La carga issada es quatre còps la fòrça aplicada.<ref name="Lodigiani2016">{{Cite book |autor=Paolo Lodigiani |títol=Capire e progettare le barche: materiali costruzione dimensionamenti: Manuale per progettisti nautici |url=https://books.google.cat/books?id=BQv5DAAAQBAJ&pg=PT618&dq=guadagno+meccanico&hl=ca&sa=X&ved=0ahUKEwja9sb92fXkAhV85OAKHQsICnoQ6AEIKDAA#v=onepage&q=guadagno%20meccanico&f=false|data=2016-09-05T00:00:00+02:00 |editor=HOEPLI EDITORE |isbn=978-88-203-7626-0 }}</ref>]] Lo '''ganh mecanic'''<ref name="Galesini1676">{{Cite book|títol=Ditt&#91;ion&#93;ario ovvero tesoro della lingua volgare, e latina|editor=Nella Stamperia della Reu. C. A.|autor=Pietro Galestini}}</ref><ref name="Forti1865">{{Cite book |títol=Lezioni elementari di meccanica: ad uso dei RR. licei |editor=presso G. Gnocchi |autor=Angelo Forti }}</ref> es una [[magnitud adimensionala]] qu'indica quant se amplifica la fòrça aplicada en utilizant un [[mecanisme]] (siá ja una [[maquina simpla]], un [[Esplech|instrument]] o un dispositiu mecanic mai complèx) per contrarestar una carga de resisténcia. Existís una egalitat entre lo trabalh motor e lo trabalh resistent, e se sona per aquò, e mai se amb pauca exactitud, qu'en quina maquina que siá «''çò que se ganha en fòrça se pèrd en camin recorregut o en velocitat''».''<ref name="</font">Millan1925">{{Cite book|autor=Francisco de P. Millan|títol=Ciencias físico-químicas (con numerosas figuras) explicadas de manera eminentemente didáctica: útil para el fácil y completo conocimento de las mismas|url=https://books.google.cat/books?id=OgVJAAAAIAAJ|editorial=J. Morata Pedreno}}</ref>'' == Tipologia == Cal prendre en compte doas formas per calcular-o: * ''<nowiki/>'Ganh mecanic teoric'<nowiki/>'' o ''<nowiki/>'ideal'''; Obtengut las supausadas condicions idealas (element rigids, abséncia de [[friccion]], etc.), se pòt dedusir en calculant l'equilibri de la maquina en un [[diagrama De còrs liure|diagrama de còrs liure]].<ref name="Lodigiani20162">{{Cite book|autor=Paolo Lodigiani|títol=Capire e progettare le barche: materiali costruzione dimensionamenti: Manuale per progettisti nautici|url=https://books.google.cat/books?id=BQv5DAAAQBAJ&pg=PT618&dq=guadagno+meccanico&hl=ca&sa=X&ved=0ahUKEwja9sb92fXkAhV85OAKHQsICnoQ6AEIKDAA#v=onepage&q=guadagno%20meccanico&f=false|data=2016-09-05T00:00:00+02:00|editorial=HOEPLI EDITORE|isbn=978-88-203-7626-0}}</ref> * ''<nowiki/>'Ganh mecanic practic'<nowiki/>'' o ''<nowiki/>'real'''; Es totjorn inferior a l'anterior, doncas que lo [[rendiment]] real del mecanisme es inferior a 1, es a dire, es inferior a 100%. La magnitud del ganh mecanic reala es la relacion entre la [[Resisténcia mecanica|resisténcia]] que lical véncer una [[maquina]] e la [[fòrça]] que se li aplica d'en primièr. : <math> GM = \frac{R}{F} </math> : Ont: :* '<math> GM </math>' Es lo ganh mecanic; :* '<math> R </math>' Es la carga de resisténcia; :* '<math> F </math>' Es la fòrça d'en primièr aplicada. == Rendiment e energia == Per una fòrça donada, l'aplicada dependrà totjorn del tipe de maquina e de las ineficiéncias presentadas en forma de fretament. L'eficiéncia d'una maquina aumenta a mesura que los efièits del [[fretament]] amendrisson. De manièra ideala, un mecanisme transmetriá tota l'[[energia]] aplicada per agir contra la resisténcia, sens apondre o sostreure energia. Aiçò vòl dire que i auriá pas una font addicionala d'energia (a diferéncia d'un [[servomecanisme]]), que lo sistèma auriá pas de friccion e que lo mecanisme seriá format de solids rigids (o de cables que se pòdon pas estirar) que s'esquiçan pas. Lo [[rendiment]] d'un sistèma real s'exprimís en tèrmes d'eficiéncia per çò qu'es del sistèma ideal, de sòrta que i a una friccion, una deformacion e una usura.<ref name="Roti2019">{{Cite book |autor=Roberto Roti |títol=GYMBASIC manuale per operatori attività motorie |url=https://books.google.cat/books?id=o9erDwAAQBAJ&pg=PT174&dq=guadagno+meccanico&hl=ca&sa=X&ved=0ahUKEwi6uuvY2PXkAhUaBGMBHTY-BZUQ6AEIMTAB#v=onepage&q=guadagno%20meccanico&f=false |data=28 agost 2019 |edito=Youcanprint |isbn=978-88-316-3111-2 }}</ref> : <math> W_{eissida} = \rho \cdot W_{entrada} </math> : Ont: :* '<math>W_{eissida}</math>' Es l'energia aplicada; :* '<math>W_{entrada} </math>' Es l'energia que contraresta la carga de resisténcia; :* '<math>\rho</math>' Es lo rendiment. Es inferior a l'unitat en un cas real. == Poténcia == Per analogia, en prenent en compte que la poténcia representa l'energia per unitat de temps, la poténcia seriá d'en primièr aital coma la [[Poissança (fisica)|poténcia]] d'eissida en un sistèma ideal. De la meteissa manièra, dins un sistèma real, la poténcia obtenuda a la eissida del sistèma serà parièr a la poténcia d'en primièr aplicada multiplicada pel rendiment.<ref name="Bernard-Epp">{{Cite book|títol=Laboratory experiments in college physics|an=1995|url=https://archive.org/details/laboratoryexperi0000bern|autor=Bernard, C; Epp, C.|editorial=Wiley|isbn=0-471-00251-8}}</ref> == Exemple amb un levador == Un modèl per aquel principi pòt s'illustrar amb la [[Aigre|lei del levador]]. Quand la fòrça resistenta es lo pes d'una carga, cal calcular la siá valor a comptar de la tròp de la carga e de l'acceleracion de la gravitat, en resultant. <math>R=m \cdot g </math> [[Fichièr:Palanca_11.svg|ligam=Fitxer:Palanca_11.svg|alt=Palanca de primer gènere|Palanca de primièr genre]] [[Fichièr:Palanca_21.svg|ligam=Fitxer:Palanca_21.svg|alt=Palanca de segon gènere|Palanca de segond genre]] [[Fichièr:Palanca_31.svg|ligam=Fichièr:Palanca_31.svg|alt=Palanca de tercer gènere|Palanca de tresen genre]] [[Fichièr:Palanca_11.svg|ligam=Fichièr:Palanca_11.svg|alt=Palanca de primièr genre|Palanca de primièr genre]] [[Fichièr:Palanca_21.svg|ligam=Fichièr:Palanca_21.svg|alt=Palanca de segond genre|Palanca de segond genre]] [[Fichièr:Palanca_31.svg|ligam=Fichièr:Palanca_31.svg|alt=Palanca de tresen genre|Palanca de tresen genre]] Sus la barra rigida que [[Fichièr:Palanca_11.svg|ligam=Fichièr:Palanca_11.svg|alt=Palanca de primièr genre|Palanca de primièr genre]] [[Fichièr:Palanca_21.svg|ligam=Fichièr:Palanca_21.svg|alt=Palanca de segond genre|Palanca de segond genre]] [[Fichièr:Palanca_31.svg|ligam=Fichièr:Palanca_31.svg|alt=Palanca de tresen genre|Palanca de tresen genre]] Sus la barra rigida que constituissi un levador agisson tres fòrças: un levador agisson tres fòrças: * La ''<nowiki/>'poténcia'<nowiki/>''; ''<nowiki/>'P<nowiki/>''' , aplicada volontàriament per tala d'obténer un resultat; siá ja manualment o mejançant motors o autres mecanismes. * La ''<nowiki/>'resisténcia'<nowiki/>''; ''<nowiki/>'R<nowiki/>''' , exercida sus lo levador pel còrs a mòure. La siá valor serà equivalenta, pel [[Leis de Newton|principi d'accion e reaccion]], per fòrça transmesa pel levador amb aquel còrs. * La ''<nowiki/>'fòrça de supòrt''' , exercida pel fulcre (punt de supòrt de la barra) sus lo levador. se Se considèra pas lo pes de la barra, serà totjorn parièra e opausada a la soma vectorial de las anterioras, de sòrta que lo levador se manten sens se desplaçar del punt de supòrt, que vira sus el liurament. Los braces de lo levador son: * ''<nowiki/>'Braç de poténcia'<nowiki/>''; ''<nowiki/>'''B''<nowiki/>''p': La distància entre lo punt d'aplicacion de la fòrça de poténcia e lo punt de supòrt. * ''<nowiki/>'Braç de resisténcia'<nowiki/>''; ''<nowiki/>'''B''<nowiki/>''r': La distància entre la fòrça de resisténcia e lo punt de supòrt. <math> P \times B_p = R \times B_r </math> == Lei del levador == Enonciat: lo produit de la poténcia per lo sieu braç es parièr al produit de la resisténcia per lo sieu braç. Lo ganh mecanic es: <math> GM = \frac{R}{P}\ = \frac{B_p}{B_r}\ </math> == Equilibri de parelh de fòrças == Se pòt comprene coma un equilibri de [[Moment d'una fòrça|parelhs]] o moments de fòrças. Lo parelh exercit per la poténcia per çò qu'es del fulcre es opausat al parelh exercit per la resisténcia. Cal notar lo [[Produch vectorial|produit vectorial]] de cada fòrça per lo sieu braç de levador. En cas que la fòrça foguèsse pas perpendicular a lo sieu braç de levador, se multiplicariá la projeccion de la fòrça sus la drecha perpendicular al braç de levador. Los parelhs de fòrças son: : <math> M_p = M_r </math> : <math> P \times B_p = R \times B_r </math> : <math> P \cdot B_p \cdot \sin (\theta_p) = R \cdot B_r \cdot \sin (\theta_r) </math> Ont <math>\theta_p</math>, <math>\theta_r</math> son los angles que forman la poténcia e la resisténcia amb los sieus respectius braces. == Nòtas e referéncias == <references /> == Articles connèxes == * [[Maquina simpla]] * [[Reductor de velocitat]] * [[Palanc]] {{Autoritats}} gxon1xgx44198hk7euyhq6fgbc0n8i6 0 195354 2507787 2419342 2026-08-27T20:00:04Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507787 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Chart afrykański Azawakh II 654.jpg|vinheta|Especimèn d'un lebrièr de Mali]] Los '''lebrièrs''' (var. '''lebriers''', '''lebrers''')<ref>{{Dicodòc|Lévrier|consulta=21 de genièr de 2024}}</ref> son una familha de raças caninas dont la composicion fisica conven sobretot per la caça e a la corsa ([[corsa de lebrièrs]]), pendent la quala poden aténher una gran velocitat. Son de cans prims e auts, an lo cap long e estreit e las aurelhas en ròsa o semi-erigidas. Al contra de la màger part dels autres cans, los lebrièrs caçan gràcias a lor excellent vista en plaça de l'odorat. == Caractersticas == Aqueles cans s'especializan dins la caça de las presas, las gardant en vista e los despassant amb una rapiditat granda e soplesa. Lo can lebrièr tipic deu èsser dolicocefal. Sa forma pòt crear l'illusion que lo cap es mai long que la normala. La dolicocefalia es en realitat una caracteristica dels lops e d'autres animals carnivòrs salvatges, e es ligada a la necessitat d'una vision estereoscopica pendent la caça. Pòdon aténher 70 quilomètres per ora sus de distàncias mai cortas.<ref>{{Ref-web|lenga=sv|url=https://www.ne.se/uppslagsverk/encyklopedi/l%C3%A5ng/greyhound|títol=«Greyhound»|òbra=[[Nationalencyklopedin]]|consulta=21 de genièr de 2024}}</ref> == Principalas raças == Actualament, existís 13 raças classadas dins lo grop 10 e 5 raças despartidas dins lo grop 5 de la nomenclatura oficiala establida per la [[Federacion Cinologica Internacionala]]. * Lebrièr afgan 228 * Lebrièr arabi 188 * Lebrièr de Mali (Azawakh) 307 * Lebrièr de las estepa * Lebrièr anglés, Greyhound 158 o Whippet 162 * Lebrièr irlandés 160 * Lebrièr italian 160 * Lebrièr persan (Saluki) 269 * Lebrièr polonés 333 * Lebrièr rus 193 * Lebrièr escocés (Deerhound) 164 * Lebrièr espanhòl 285 * Lebrièr ongrés 240 * Lebrièr indian (Kaikadi) * Lebrièr cazac (Kazy) == Articles connèxes == * [[Can]] * [[Corsa de lebrièrs]] * [[Raça de can|Raça canina]] == Bibliografia == * {{Ref-libre|títol=Greyhound Tales: True Stories of Rescue, Compassion and Love Paperback|cognòm=Star|nom=Nora|isbn=1882897188|lenga=en|editor=Lost Coast Press|primièra_edicion=1 de julhet de 1997}} * {{Ref-libre|títol=The Book of the Greyhound|cognòm=LeMieux|nom=Sue|editor=Tfh Pubns Inc|isbn=0793805104|primièra_edicion=1 de genièr de 2001}} * {{Ref-libre|títol=Le Lévrier afghan|an=2002|cognòm=Robin|nom=Martial|isbn=9782844161536|lenga=fr|editor=Ed. Artémis}} * {{Ref-libre |cognòm=Russell |nomJoanna |an=1976 |títol=All about Gazehounds |url=https://archive.org/details/allaboutgazehoun0000russ |luòc=Londres |editor=Pelham |isbn=0-7207-0926-1}} * {{Ref-libre |cognòm=Como |nom=Denise |cognòm2=Sighthounds |nom2=Afield (2004) |títol=The Complete Guide to Sighthound Breeds & Amateur Performance Events (With a Comprehensive Chapter on Adopted Ex-Racing Greyhounds) |luòc=Bloomington, Ind., USA |editor=AuthorHouse |isbn=1-4184-3822-7}} ==Referéncias== {{Referéncias}}{{Autoritats}} e04rdnjdqc2xtciebfj2apub90pycx2 0 195586 2507715 2442660 2026-08-27T19:04:17Z InternetArchiveBot 43230 Add 4 books for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507715 wikitext text/x-wiki {{Infobox AFI |nom=Vocala quasibarrada quasiposteriora arredondida |simbòl AFI=ʊ |numèro AFI=321 |x-sampa=U |imatge=Near-close_near-back_rounded_vowel_(vector).svg |decimala=650 |kirshenbaum=U }} La '''vocala quasibarrada quasiposteriora arredondida''' (en anglés: ''near-close near-back vowel'' o''near-high near-back vowel'') es un tipe de [[vocala|son vocalic]] utilizat dins d'unas lengas. L'alfabet fonetic internacional li atribuís lo simbòl ⟨ʊ⟩. == Ocurréncias == {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |Lenga !Mot !API !Traduccion |- |Alemand |Estandard{{Sfn|Kohler|1999|p=87}}{{Sfn|Mangold|2005|p=37}} |''Sch'''u'''tz'' |{{AFI|[ʃʊts]}} |Proteccion |- | colspan="2" |Corean{{Sfn|Lee|1999}} |어른 |{{AFI|[ɘːɾɯ̽n]}} |Senior |- |Francés |Quebèc<ref>{{Ref-web|url=https://www.dhfq.org/mode-demploi/transcription-phonetique|títol=Principes de transcription phonétique|òbra=Dictionnaire historique du français québécois|editor=Universitat de Laval, Quebèc|cognòm=Vézina|cognòm2=Poirier|nom=R.|nom2=C|an=2023|consulta=5 de junh de 2024}}</ref> |''R'''ou'''te'' |{{AFI|[ʁʊt]}} |Rota |- | colspan="2" |Latin<ref>{{Ref-web|títol=Morphophonologie et reconstruction interne. Reconstruction phonologique|url=https://perso.atilf.fr/ebuchi/wp-content/uploads/sites/7/2020/12/DERom-1-Gouvert.pdf|lenga=fr|pagina=67|nom=Xavier|cognòm=Gouvert}}</ref> |'''''Ŭ'''nctum'' |{{AFI|[ˈʊnktu]}} |Somptuós |- |Suedés |Central{{Sfn|Engstrand|1999|p=40}} |'''''O'''rt'' |{{AFI|[ʊʈ]}} |Localitat |} == Referéncias == {{Referéncias}} ==Bibliografia== * {{Ref-libre |cognòm=Carbonell |nom=Joan F |cognòm2=Llisterri |nom2=Joaquim |an=1992 |títol="Catalan", Journal of the International Phonetic Association 22 (1-2): 53-56 }} * {{Ref-libre |cognòm=Engstrand |nom=Olle |an=1999 |capítol=Swedish |títol=Handbook of the International Phonetic Association |url=https://archive.org/details/handbookofintern0000inte |luòc=Cambridge |editor=Cambridge University Press |isbn=0-521-63751-1 |pagina=[https://archive.org/details/handbookofintern0000inte/page/140 140] }} * {{Ref-libre |cognòm=Kohler |nom=Klaus J. |an=1999 |capítol=German |títol=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet |url=https://archive.org/details/handbookofintern0000inte |luòc=Cambridge |editor=Cambridge University Press |pagina=[https://archive.org/details/handbookofintern0000inte/page/86 86]-89 |isbn=0-521-65236-7 }} * {{Ref-libre |cognòm=Lee |nom=Hyun Bok |an=1999 |capítol=Korean |títol=Handbook of the International Phonetic Association |url=https://archive.org/details/handbookofintern0000inte |editor=Cambridge University Press |pagina=[https://archive.org/details/handbookofintern0000inte/page/120 120]–122 |isbn=0-521-63751-1 }} * {{Ref-libre |cognòm=Mangold |nom=Max |an=2005 |títol=Das Aussprachewörterbuch |url=https://archive.org/details/dudenaussprachew0000unse_s9z1 |editor=Duden |isbn=9783411040667 |pagina=[https://archive.org/details/dudenaussprachew0000unse_s9z1/page/37 37] }} {{Paleta Vocalas}} m9axa3y04uo8tb0figr4hehx4wye8dl 0 195598 2507717 2423374 2026-08-27T19:07:10Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507717 wikitext text/x-wiki L''''apropriacion indeguda''' (o '''malversion''') es un [[delicte]] contra lo patrimòni (dins cèrts païses, contra la proprietat) reconeguts dins de nombroses sistèmas judiciaris (''embezzlement'' dins la [[Common law]], abus de confiance dins lo sistèma francés) que consistís en la sostraccion d'efèctes d'una autoritat o foncionari publics, destinats a usatges extèrns a la foncion publica. == Anglatèrra e Galas == Los delictes d'apropriacion indegudas foguèron creats pels articles 18 e 19 de la Lei de 1916.<ref>{{Ref-web |lenga=en |títol="Larceny Act 1916" |url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1916/50/enacted |sit= legislation.gov.uk |consulta=17 de febrièr de 2024}}</ref> Los ancians delictes de fraudament son remplaçats pel delicte novèl de panatòri, al contra de l'article 1 del «Theft Act 1968».<ref>{{Ref-libre | cognòm=Griew |no=Edward |data=1986 |títol=The Theft Acts 1968 and 1978 | url=https://archive.org/details/theftacts19681970000grie |edicion=5a edicion |editor=Sweet and Maxwell |pagina=[https://archive.org/details/theftacts19681970000grie/page/12 12]}}</ref> == Espanha == Lo [[Còdi Penal]] espanhòl prevei quatre tips d'aquel delicte: * la malversion de capital public (art. 432 del Còdi Penal); * lo destin de capital public a d'emplecs estrangièrs (art. 433 del Còdi Penal); * la malversion per aplicacion privada de bens publics (art. 434 del Còdi Penal); * la malversion impròpria (art. 435 del Còdi Penal). == França == En França l'article 432-15 del Còdi Penal mira las personas depositàrias de l'autoritat publica o cargadas d'un servici public. Aquela nocion englòba lo factor de las pòstas e los actes dels notaris quitament jos senh privat.<ref>{{Ref-web |lenga=fr |títol= Article 432-15 - Còdi Penal "De la soustraction et du détournement de biens" |url=https://www.legifrance.gouv.fr/codes/article_lc/LEGIARTI000042780068 |sit=www.legifrance.gouv.fr}}</ref> == Itàlia == Dins lo sistèma juridic italian, lo fraudament apartenís a la categoria dels "delictes contra la proprietat". Lo crimi es descrit coma seguís dins l'art. 646 del Còdi Penal: {{Blòc de citacion| «Qual que siá, en vista d'obtenir un profièit injust per el meteis o pels autres, s'apròpria l'argent o los bens mòbles dels autres dont a, per qualque rason qu'aquel siá, la possession, es punit, sus planh de l'ofensat, d'un empresonament de dos a cinc ans e d'una emenda de 1 000 a 3 000 èuros. Se lo delicte es comés sus d'objèctes detenguts coma depaus necessari, la pena es subrecargada.»<ref>{{Ref-web |lenga=it |títol="Article 646 - Còdi Penal" |url=https://www.gazzettaufficiale.it/atto/serie_generale/caricaArticolo?art.versione=3&art.idGruppo=67&art.flagTipoArticolo=1&art.codiceRedazionale=030U1398&art.idArticolo=646&art.idSottoArticolo=1&art.idSottoArticolo1=10&art.dataPubblicazioneGazzetta=1930-10-26&art.progressivo=0#:~:text=646)-,Art.,multa%20fino%20a%20lire%20diecimila |sit=www.gazzettaufficiale.it}}</ref>}} == Articles connèxes == * [[Confiscacion]] * [[Corrupcion]] * [[Peculat]] == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Autoritats}} 20aksc5ddloswqz401b0qowed5t3git 0 195633 2507751 2423794 2026-08-27T19:28:54Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507751 wikitext text/x-wiki En quimia, lo '''rendement quimic''' es una chifra de meriti que resulta del rapòrt entre la quantitat reala d'un [[produit (quimia)|produit]] e la quantitat teorica.<ref>{{Ref-web |lenga=en |url=http://goldbook.iupac.org/C01041.html |títol=IUPAC Gold Book, "chemical yield" |consulta=20 de febrièr de 2024}}</ref><ref>{{Ref-libre |nom1=J.-L. |cognòm1=Basdevant |nom2=X. |cognòm2=Bataille, P. |cognòm3=Fleury |nom4=P. |cognòm4=Kohl |nom5=J. |cognòm5=Robert |títol=Dictionnaire de physique et de chimie |colleccion=Dictionnaires thématiques |editor=Nathan |an=2014 |pagina=346}}</ref> <center><math>\mbox{percentatge del rendement} = \frac{\mbox{rendement real}}{\mbox{rendement teoric}} \times 100\;</math></center> Lo rendement teoric es la quantitat del produit prevista per un calcul estequiometric fondada suls nombres de moles de tot reactiu en preséncia. Aquel calcul supausa qu'una sola reaccion se ten e que lo reactiu limitant reagís completament. Pasmens lo rendement real es plan sovent inferior (valent a dire lo percentatge de rendement es inferior a 100%) per mantuna rason indicada a las seccions seguentas. Los rendements pròches de 100% son dits quantitatius, los rendements superiors a 90% son dits excellents, los rendements superiors a 80% son dits plan bons, los rendements superiors a 70% son ''bons'', mai o mens 50% son ''mejans'' e inferiors a 40% son ''marrits''.<ref>{{Ref-libre |nom1=Brian S. |cognòm1=Furniss |nom2=Antony J. |cognòm2=Hannaford |nom3=Peter W.G. |cognòm3=Smith |nom4=Austin R. |cognòm4=Tatchell |títol=Vogel's Textbook of Practical Organic Chemistry|url=https://archive.org/details/Vogels_Textbook_of_Practical_Organic_Chemistry_5ed_1989_Longman_WW |edicion=5a edicion |editor=Prentice Hall |an=1996 |isbn=0-582-46236-3}}</ref> Los rendements semblan superiors a 100% quand los produits son impurs. Las etapas de purificacion demesisson totjorn lo rendement, e los rendements indicats se referisson generalament al rendement del produit final purificat. ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} hk1ccncb3f94y60zrn2zlscinzv52hy 0 196033 2507753 2472914 2026-08-27T19:30:29Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507753 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Akira Toriyama''' (en japonés: 鳥山明; [[Nagoya]], [[5 d'abril]] de [[1995]] - [[1r de març]] de [[2024]]) foguèt un [[mangaka]] e dessenhaire de ficcion [[Japon|japonés]], principalament conegut per èsser lo creator del manga emblematic ''[[Dragon Ball]]''. == Carrièra == Toriyama comencèt sa carrièra dins l'industria del manga coma assistent per divèrs mangakas, dont [[Kazuhiko Torishima]]. Son primièr trabalh professional es estat publicat en 1978 amb "Wonder Island", una òbra prima qu'a emportat lo Prèmi Tezuka, una reconeissença prestigiosa pels talents novèls. Pasmens, es amb "Dr. Slump" que Toriyama coneis realament la capitada. Aquel manga umoristic sus las aventuras d'un robòt e d'una jove dins un vilatge a conquistat lo còr del public japonés e es estat adaptat en una seria animada. Pasmens, lo vertadièr còp de gèni de Toriyama es vengut amb la creacion de "Dragon Ball" en 1984. Inspirat del roman chinés classic "lo Viatge en Occident", "Dragon Ball" a tornat definir lo genre del shonen manga amb sa mescla unica d'accion, d'umor e de personatges memorables. L'istòria de Son Goku e de sos amics que cèrca las bòlas de drac magicas per complir de vòts es venguda un fenomèn mondial. La seria animada qu'a seguit a conegut un succés encara mai grand, es venguda una de las serias d'animacion mai influentas de totes los temps. Al delà de "Dragon Ball", Toriyama contunhèt a crear d'autras òbras de grand succés, coma ''Dr. Slump Returns'', ''Cowa!'' e ''Sand Land''. Es egalament conegut per son trabalh dins lo domeni del jòc vidèo, en particular per sa concepcion de personatges per la seria de jòcs ''Dragon Quest'', que venguèt egalament fòrça populara. En reconeissença de sa contribucion excepcionala a l'industria del manga e de l'animacion, Akira Toriyama a recebut de nombroses prèmis e distincions dins tota sa carrièra, sustot lo Prèmi Shogakukan per ''Dr. Slump'' e ''Dragon Ball'', aital coma lo Prèmi Eisner per la melhora edicion americana d'una òbra internacionala, per la publicacion en anglés de ''Dragon Ball''. == Vida privada == Toriyama a esposat Yoshimi Katō (加藤由美) lo 2 de mai de 1982.<ref>{{Ref-libre |títol=「5億円」プラス「お嫁さん」—「アラレちゃん」鳥山明の結婚式. FOCUS |pagina=19 |lenga=ja |editor=Shinchosha |page=18 |data=14 de mai de 1982}}</ref><ref>{{ref-libre|cognòm=Toriyama|nom=Akira|títol=Dr. Slump, Volume 18 |an=2009 |editor=Viz Media|pagina=178|isbn=978-1-4215-2000-1}}</ref> Es una anciana artista de manga originària de Nagoya amb son nom de pluma "Nachi Mikami" (みかみなち),<ref name="Special">{{ref-libre |títol=ドラゴンボール 冒険SPECIAL. [[Weekly Shōnen Jump]] |lenga=ja |editor=[[Shueisha]] |data=1r de decembre de 1987}}</ref> e ocasionalament ajudava Toriyama e son assistent ''Dr. Slump''.<ref>{{ref-libre|cognòm=Toriyama|nom=Akira|títol=Dr. Slump, Volume 13 |an=2007 |editor=[[Viz Media]]|pagina=5|isbn=978-1-4215-1057-6}}</ref> An agut dos mainatges: un filh nomenat Sasuke (佐助), nascut lo 23 de març de 1987, e una dròlla Kikka (キッカ), nascuda en octobre de 1990. Toriyama viviá dins son ostal-estudi a Kiyosu. Èra un reclús plan conegut, qu'evitava d'aparéisser en public o dins los mèdias.<ref name="recluse">{{ref-web|cognòm=Loveridge|nom=Lynzee|url=https://www.animenewsnetwork.com/interest/2019-05-31/dragonball-creator-akira-toriyama-knighted-by-france/.147351|títol=Dragonball Creator Akira Toriyama Knighted by France|data=31 de mai de 2019|òbra=[[Anime News Network]]|consulta=31 de mai de 2019}}</ref><ref name="DQdesigns">{{ref-web|cognòm=Chapman|nom=Paul|url=https://www.crunchyroll.com/anime-news/2016/12/30-1/akira-toriyama-dishes-on-designing-characters-for-dragon-quest|títol=Akira Toriyama Dishes on Designing Characters for "Dragon Quest"|data=30 decembre 2016|òbra=[[Crunchyroll]]|consulta=31 maig 2019}}</ref><ref>{{ref-web|url=http://www2.mdr.de/leipzig-liest/kinder-und-jugend/1199467-hintergrund-1295078.html|títol=Manga wieder ganz groß auf der Buchmesse|obra=Mitteldeutscher Rundfunk|lenga=de|data=28 de març de 2004|url-archiu=https://web.archive.org/web/20040701235139/http://www2.mdr.de/leipzig-liest/kinder-und-jugend/1199467-hintergrund-1295078.html|data-archiu=1 juliol 2004|url-status=dead|consulta=31 de mai de 2019|df=mdy-all }}</ref> == Biografia == * {{Ref-libre |títol=Akira Toriyama: The Mastermind Behind Dragon Ball |nom=Jason |cognòm=Thompson |editor=VIZ Media LLC}} * {{Ref-libre |títol=Dragon Quest Illustrations: 30th Anniversary Edition |nom=Akira |cognòm=Toriyama |isbn=9781974703906}} * {{Ref-libre |títol=The Anime Encyclopedia: A Guide to Japanese Animation Since 1917 |an=2007 |url=https://archive.org/details/animeencyclopedi00clem_0 |nom=Jonathan |cognòm=Clements |nom2=Helen |cognòm2=McCarthy |editor=Stone Bridge Press |isbn=9781845765002}} == Referéncias == {{Referéncias}} {{Autoritats}} [[Categoria:Benda dessenhada]] [[Categoria:Autor de benda dessenhada]] [[Categoria:Autor de benda dessenhada per país]] [[Categoria:Manga]] [[Categoria:Japon]] [[Categoria:Japonés]] 34ogju00t6h131805ivqmxq41s7f3ki 0 196324 2507795 2432664 2026-08-27T20:06:32Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507795 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Ortografia}}<!--Noms arabis--> '''Lista dels [[vali]]s d'[[Arbona (Narbona)|Arbona]]''' ([[720]]-[[759]]) dempuèi lo [[sètge de Narbona (719)|sètge de Narbona de 719]] al [[sètge de Arbuna (759)|sètge de Arbuna de 759]]. La conquista establa de la vila de [[Narbona]] (que los arabes nomenèron '''أربونة''', es a dire '''Arbona''') foguèt en [[720]]. Los magnats gòts leiales al darrièr rei visigòt [[Ardin (rei)|Ardon]]<!--''Ardo, Ardonus''--> s'i èran refugiats.<ref name="Diccionari">''Diccionari d'Història de Catalunya''; p. 57; ed. 62; Barcelona; 1998; {{ISBN|84-297-3521-6}}</ref> Amb lo [[sètge de Narbona (719)|Sètge de Narbona de 719]] [[as-Samh ibn Malik al-Khawlani]] arribèt pas a ocupar la vila mas quand a l'an seguent tornèt lo bon temps, as-Samh contunhèt l'atac e la conquistèt. Las vilas vesinas de [[Besièrs]], [[Lodeva]], [[Agde]] e [[Magalona]] foguèron somesas o presas a las seguentas setmanas. [[Nimes]], totun, resistiguèt.<ref>{{ref-libre |autor= Joseph Toussaint |títol= Invasions des Sarrazins en France et de France en Savoie, en Piémont et dans la Suisse, pendant les 8, 9 et 10 siècles de notre ere, d'apres les auteurs chretiens et mahometans |url= http://books.google.cat/books?id=272SwDht1VoC&pg=PA172&lpg=PA172&dq=invasion+des+sarrasins+en+France&source=bl&ots=jkCTRPDJPg&sig=d1uF_1D4ZEke06zM4gxJO9xLwF0&hl=ca&ei=LCQiSrOJEtmrjAety-C5Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2#PPA18 |lenga= fr |editor=Hachette Livre BNF |luòc=París |pagina= 18 |data= 1 juny 2013 (1836) |isbn= 978-2012889798}}</ref> Es incèrt se dempuèi lo primièr moment exerciguèt lo primièr vali, mas podián pas esperar gaire si que non volián la tornar a pèrdre. Es tanben incèrt que lo darrièr vali arribèsse a Narbona abans que los [[francs]] l'ocupèsson o, probablament, arribèt pas mai a dintrar a la [[Septimània]]. Narbona èra estat un comtat [[visigòt]] abans de l'intrada de [[as-Samh]] en 719 a [[Septimània]]. Cal comprene que, en cèrta manièra, lo valiat contunhèt organizat amb una autoritat "comtala" visigòta. E mai se amb documentacion paura, dispersada o inconnèxa, contunhan d'aparéisser de noms de comtes visigòts en aquel periòde. Après lo [[Sètge d'Arbona (759)]] passèt a èsser lo [[Vescomtat de Narbona]] e los nòus vescomtes passan a èsser nomenats pel rei de [[Frància Occidentala]]. == Lista dels valis d'Arbona (720-759) == * [[Uthman ibn Naissa]] ([[720]]-[[730]]).<ref>{{ref-libre | autor= Henry Coppée | títol = History of the Conquest of Spain by the Arab Moors | paginas = p. 430| editor = Gorgias Press LLC | isbn = 1931956936 | data = 2002 (1881) | lenga = en | url = https://archive.org/details/historyofconques02copp}}</ref><ref>{{ref-libre | autor= Edward Sylvester Ellis | títol = The Story of the Greatest Nations: A Comprehensive History, Extending from the Earliest Times to the Present, Founded on the Most Modern Authorities Including A Complete Chronology of the World and a Pronouncing Vocabulary Of Each Nation | editor = F.R. Niglutsch | data = 1913 | lenga = en | url = https://archive.org/details/storyofgreatestn05elli}}</ref><ref>{{ref-libre | autor= Samuel Parsons Scott| capítol = Volum I| títol = History of the moorish empire in Europe | paginas = p.296-297| url= http://www.archive.org/stream/historyofmoorish01scotuoft| edició = 1a ed.| editor = J.B. Lippincott Company| data = 1904| lenga = en}}</ref> * [[Yussuf ibn Abd-ar-Rahman al-Fihri]] ([[730]]-[[740]]).<ref>{{ref-libre|autor= Patrick J. Geary |títol= Before France and Germany |an= 1988 |url= https://archive.org/details/beforefrancegerm0000gear |lenga= en |editor=[[Oxford University Press]]|any= 1988 |isbn= 9780195044584}}</ref>{{sfn|d'Abadal i Vinyals|Sobrequés i Callicó|1986|p= 27}} * [[Abd-ar-Rahman ibn Alqama]] ([[740]]-[[747]]).{{sfn|d'Abadal i Vinyals|Sobrequés i Callicó|1986|p= 27}} * Umar ibn Umar ([[747]]-?).{{sfn|d'Abadal i Vinyals|Sobrequés i Callicó|1986|p= 31}} * Abd-ar-Rahman ibn Uqba ([[759]]-[[759]]).{{sfn|d'Abadal i Vinyals|Sobrequés i Callicó|1986|p= 31}}<ref> Malgrat que Narbona foguèt presa lo [[759]] après un long sètge de tres ans, dempuèi [[Còrdoa]] nomenavan encara valis per governar la vila per se resistissiá e per la part de valiat que demorès jol poder del emirat.</ref> Nomenat vali en octòbre o en novembre del [[759]] del territòri entre Narbona e Tortosa,<ref>{{ref-libre |autor= Dolors Bramon Planas |enllaçautor= |títol= Nous textos d'historiadors musulmans referents a la Catalunya Medieval (continuació de l'obra de J. M. Millàs i Vallicrosa) |url= http://www.raco.cat/index.php/ButlletiSCEH/article/viewFile/148842/200736 |editor= |luòc= |data= 1999 }}</ref> nomentament que lo fa tanben [[Lista dels valis de Barcelona|valí de Barshilona]]. == Comtes visigòts == * Gilbèrt (c. [[750]]). * [[Milon de Narbona|Milon]] (c. [[752]]-[[753]]). * Desconegut ([[753]]-[[759]]) (probablament seguissiá [[Milon de Narbona|Milon]]). == Primièrs comtes posteriors al Sètge de Arbuna (759) == * [[Milon de Narbona|Milon]] (segond còp?) 759? a 785? (testimoniat en 782) * [[Magnari]] vers 785-793.<ref>A ''Histoire générale de Languedoc'' i a d'indicis que fan a pensar que fins aquel comte, foguèt elegit e nomenat dempuèi la comunitat visigòda de Narbona.</ref> == Referéncias == {{Referéncias}} {{Traduccion/Referéncia|ca|Llista de valís d'Arbuna}} == Bibliografia == * {{ref-libre|autor1= Ramon d'Abadal i Vinyals |autor2=Jaume Sobrequés i Callicó |títol= El domini carolingi a Catalunya |url= http://books.google.cat/books?id=7jkFTAKyPnkC&pg=PA27&lpg=PA27&dq=Abd+al-Malik+ibn+Katan&source=bl&ots=wxUWWoKibq&sig=hFcVapzbCZiOTNu338FhTLld5dU&hl=ca&ei=6DE7SqiOPNzLjAebnaAH&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum= |editor=Institut d'Estudis Catalans |an= 1986 |isbn= 978-84-7283-083-7}} * {{Hgl}} {{autoritats}} [[Categoria:Valiat d'Arbuna]] [[Categoria:Vali]] [[Categoria:Comte de Narbona]] [[Categoria:Narbona]] [[Categoria:Lista de biografias]] 86mmonnx15zlsbdpg3cyy5r0bsnhmap 0 197515 2507697 2448362 2026-08-27T18:51:52Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507697 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Ortografia}} [[Fichièr:Marie Gavaudan.jpg|vinheta|Retrach de Maria Gavaudan, de [[Làurias]], dans un costume provençau deis [[annadas 1850]]]] Lo '''costume<ref>variacions occitanas dau tèrme: ''costum(e)'', ''àbit'', ''vestit'', ''abilhament'', ''apelhatge''.</ref> provençau''' tradicionau compòrta doas grandas variantas : lo costume ''arlatenc'', o ''provençau'' après que [[Frederic Mistral]] aja relançat son pòrt a la fin dau [[sègle XIX]] coma signe de l'identitat culturala de [[Provença]], e lo [[costume comtadin]], portat dins lo [[Comtat Venaicin]] e fins au nòrd de [[Durança]], e mai a [[Avinhon]]. Encara utilizat lo [[dimenge]] fins a la debuta dau [[sègle XX]], son usatge corrent a progressivament desaparegut pendent la primiera mitat dau [[sègle XX]]. Actualament, es pas portat qu'episodicament, per de grops folclorics o pendent manifestacions volontaristas de l'identitat locala<ref>[http://terrain.revues.org/1270 En « Arlésienne » ou « le voile islamique » à l’envers ?] Danièle Dossetto, Terrain, {{n°|36}}.</ref>. Lei dos tipes de costume son aisidament identificables dins lor version femenina : còfa generalament escura sus la cima dau crani cobrissent unicament lo tinhon, e siloeta « en sablier » plan prononciat per lo costume arlesian, còfa blanca ''a la grèga'' eventualament recobèrta d'una plecha de meteissa color per lo costume comtadin. Segon lei classas socialas, lo teissut dau costume cambi, mas dins cadun dei dos grands estils, la copa demòra a pauc-près la meteissa. == Costume tradicionau == <gallery mode="packed" caption="Costumes en Provença"> Gardians en tenue traditionnelle.JPG|[[Gardian (Camarga)|Gardians]] en tenguda tradicionala Confrerie Provencale du Maintien des Traditions.JPG|Confrariá Provencala dau Manten dei Tradicions Costume d'Arles aux Saintes-Maries-de-la-Mer.jpg|[[Costume d'Arle]] [[Lei Santei Marias de la Mar|ai Santei Marias de la Mar]] Coiffe provençale.jpg|Còfa provençala comtadina a [[Sent Genièis de Comolaç]] Trémie.JPG|A [[Fòntvielha]], lo molinier davant sa tremuèja </gallery> Cada pèça dau costume regionau, portat per lo paisan o l'artisan, tirava son origina d'un costume ciutadin. Çò que ne fasiá son originalitat èra l'important descalatge dins lo temps amb un tipe de vestiment laissat dempuèi de lustres per lei borgés dei vilas. N'es pas tot parier per lo vestit femenin. Per prene pas que l'exemple dau costume d'Arle, la rauba, lo casaquin<ref>Variacion intèrna occitana: ''casaquin'' o ''jónher'' en provençau. Dins d'autrei parlars i a ''casabèc/casavèth/casabèr/casabèt/casavè, bombet, hautatge, corsatge, bavarèl'', etc. Cercatz "corsage" en francés dins lo multidiccionari [[Congrès permanent de la lenga occitana|dau Congrès]], Dicodòc.</ref>, la còfa e leis afiquets<ref>Variacion intèrna occitana: afait, atifalh, ajust, afiquet, etc. Cercatz "atour" dins lo Dicodòc</ref> son ja fixats a l'epòca de [[Loís XV]]. S'a pas cessat d'evoluar fins au [[sègle XIX]], es dins la continuitat. Es arribat ara a una certana estabilitat<ref>{{Harvsp|Benoit|1992|p=111}}.</ref>. === Masculin === [[Fichièr:Navette Noël.JPG|vinheta|Provençau en costume tradicionau condusent la ''[[carreta ramada]]'' au [[Mercat de Nadau]] de [[Fòntvielha]] ([[2010]])]] [[Fichièr:Tambourinaire.jpg|vinheta|senèstra|Tambourinaire jogant de galobet]] Lo paisan provençau dau {{s|XVIII}} portava la culòta ''a la francesa'' ambe de bas o de lei guètas de pè, un gilet e una jaqueta a dos basques. Lo sol element qu'anava traversar lei sègles es estat la talhòla, cencha de lana, generalament roja, que portava a la talha. Lo ''sans culottisme'' pòst-revolucionari metèt de temps a s'impausar a la campanha. Ponch per de rasons politicas, mas tot simplament perque la culòta èra adaptada ais activitats quotidianas {{Citacion|dins lei garachs, la fanga e la nèu}}. Es solament en [[Camarga]] que lei bragas foguèt lèu adoptada coma un indispensable vestit de trabalh<ref>{{Harvsp|Benoit|1992|p=112}}.</ref>. Per leis autras partidas dau vestiment, contunhèron a demorar populars la blòda, alara apelada camisa, qu'èra considerada coma un escondon-posca<ref>{{Harvsp|Benoit|1992|p=112-113}}</ref>, lo tricòrn, lo bonet aitau coma lo capèl de feutre redond qu'èran portats sus una perruca - element dempuèi de temps ''surrané'' [paraula francesa de traduire] - per lo paisan o l'artisan. Aquelei còfas cediguèron pas la plaça a la cima de fòrma que pendent lo {{s-|XIX}}. Aqueste foguèt nomenat ''lou sofé'', perque caufava coma un canèu de padena<ref>{{Harvsp|Benoit|1992|p=113}}.</ref>. Aqueu descalatge èra pas de mòda a Avinhon ''vila eleganta'' ont res distinguissiá pas lo costum dei borgés de la vila d'aqueu deis artisans o dei rurals. Vèrs [[1830]], es quitament estat notat que {{Citacion|lei joves se vestisson pas autrament que lors domestics e seriá de marrit ton d'aver per lo dimenge dei vestits diferents d'aqueus deis autres jorns}}<ref name="Benoit">{{Harvsp|Benoit|1992|p=114}}.</ref>. === Feminin === Entre la fin dau {{s|XVIII}} e la debuta dau {{s|XIX}}, totei lei viatjaires, avent daissat una relacion de lor viatge en Provença, se son extasiats davant lo costum portat per lei provençalas, femnas dau pòble o borgesas. Foguèt lo cas de Moszynsky, un còmte polonés, en [[1784]], d'[[Arthur Young]], en [[1789]], de [[Stendhal]], en [[1838]], e quitament d'[[Adòlf Tiers]], revengut sus sei tèrras en [[1822]]<ref name="Benoit"/>. [[Fichièr:Henry Herbert La Thangue - December Provence.jpg|vinheta|senèstra|Costume paisan per [[Henry Herbert La Thangue]]]] [[Fichièr:Ramasseuse de lavande.JPG|vinheta|Vestiment comtadin d'amassaira de [[lavanda]]]] Demieg totei lei varietats localas alara a la mòda, sols lei costumes d'Arle e [[Costume comtadin|comtadins]], portats indiferentament per lei femnas de totas condicions, an traversat la Revolucion, en contunhant a evoluar d'una faiçon naturala. Fins dins leis [[annadas 1950]], èran encara portats, quotidianament a Arle per un certan nombre de femnas, e mai particularament lo dimenge dins lo [[Comtat Venaicin]]. Lo costume d'Arle es estada la tenguda femenina tradicionala dins tot l'ancian arquevescat, a temptat de s'impausar fins a Avinhon jos l'impulsion de Frederic Mistral, a versat sus la riba drecha de [[Ròse (aiga)|Ròse]] de la [[Camarga]] gardonenca fins a l'[[Usètge]]<!--Usètge significa lo país d'Usès---><ref name="Benoit"/>, s'es espandit a l'Èst per delai la [[Crau]], fins a [[Durança]] e lo [[golf de Fòs|golfe de Fòs]]. Tota son evolucion es descricha au Museon Arlaten<ref>{{Harvsp|Benoit|1992|p=115}}.</ref>. Aqueu costume d'Arle se distinguís primier per una còfa especiala que necessita lo pòrt de peu lòng. En foncion dei jorns de la setmana e dei pretzfachs a complir, aquela cofadura èra retenguda sus la cima de la tèsta per un riban, una cravata o un nos de dentèlas. Mas exigissiá totjorn un temps de preparacion important e dei suènhs particulars per respectar l'exigéncia de sei canons. Aquela cofadura es pauc adaptada uèi a una vida professionala modèrna. Fàcia a la mòda dau peu cort, un substitut jos forma de postís es estat prepausat, mas sa manca de naturau l'a vodat a la malescaduda<ref>{{Harvsp|Benoit|1992|p=122}}.</ref>. <gallery mode="packed" caption="Évolution du costume d'Arles"> Fichièr:Arlésienne aux yeux bruns.JPG|Arlatenca ai uelhs bruns d'[[Antoine Raspal]] ([[1738]]-[[1811]]), [[Musèu Grobet-Labadié]] a [[Marselha]] Fichièr:DumasARL.jpg|Arlatenca a la Vènus d'Arle d'Augustin Dumas, [[1860]] [[Museon Arlaten]] Fichièr:Van Gogh - L' Arlésienne - Madame Ginoux mit Hnadschuhen und Schirm .jpeg|Dòna Ginoux ambe gants e ombrèla de [[Vincent van Gogh]], [[1888]], [[Musèu d'Orsay]] Fichièr:Arlesienne etude.aquarelle.png|Còfa d'Arlatenca, aigarèla<ref>variacion intèrna: ''aigarèla/aigarela''; ''aqüarèla/aqüarela/aqüarella''</ref> d'estudi de Michel Mans, {{date|20|setembre|2006}} </gallery> [[Fichièr:Woman’s hooded cape Provence 1785-1820.jpg|vinheta|La capa d'ivèrn expausada au ''Los Angeles County Museum of Art'']] [[Fichièr:Le jupon comtadin.jpg|vinheta|senèstra|Doas comtadinas en costume tradicionau]] Demieg lei pèças que compausa actualament lo vestiment e signa son elegància, i a la capèla, plastron de dentèla en forma de trapèzi, aparegut en 1860, e que cobrís la peitrina<ref>{{Harvsp|Benoit|1992|p=127}}</ref>, lo chale grand, de forma carrada, que mòtla lo buste, la rauba lònga en [[satin]] de diferentas colors, totjorn pinçada a la talha, lei dauraduras (jòias, agrafas, boclas o cròcs) que son transmesas de generacion en generacion. Aquelas ondraduras van dau torn de còu d'argent, ai diferentas crotz d'aur filigranadas, dichas crotz provençalas, dei braçalets d'aur massís enriquits de diamants<ref>{{Harvsp|Benoit|1992|p=128}}.</ref>, ai pendents d'aurelhas (pendents o ''brandanta'') reservadas ai solas femnas maridadas, en passant per lei bagas{{exp|anèu? fr ''bagues''}} reauçadas de pèiras preciosas, lei boclas de sabaton d'argent, leis agrafas de mantèu dauradas o argentadas, lei cròcs d'argent per la cencha que permetián de suspendre lei claus, a l'encòp signe de riquesa e de possession sus l'ostau familiau<ref>{{Harvsp|Benoit|1992|p=129}}</ref>. [[Fichièr:Le tablier comtadin.jpg|vinheta|Lo costume comtadin]] [[Fichièr:Groupe folklorique comtadin au théâtre antique de Vaison.jpg|vinheta|senèstra|Prestacion d'un grop comtadin au teatre antic de [[Vaison]]]] Lo [[costume provençau comtadin|costume comtadin]] designa lei vestiments tradicionalament portats dins lo [[Comtat Venaicin]] e au nòrd de Durança fins a la fin dau {{s|XIX}}. Representa l'un dei dos grands tipes de costumes portats en Provença, maugrat qu'en [[1884]], lo felibre [[Frederic Mistral]] aja cercat d'impausar lo costume d'Arle coma simbòle dau vestit provençau <ref>[https://books.google.fr/books?id=KMt9VBiVrR8C&lpg=PA148&dq=costume%20comtadin&hl=fr&pg=PA148#v=onepage&q=costume%20comtadin&f=false Rester liés : En « Arlésienne » ou « le voile islamique » à l’envers ?] Danièle Dossetto, Terrain, {{n°|36}}.</ref>. Son signe mai distintiu es la còfa ''a la grèga''. Avent naturalament evoluat per lei sègles, la version fixada vèrs [[1850]] dau costume comtadin, e dont lo pòrt es estat relançat per lo [[Felibritge|felibre]] [[Teodòr Aubanèu]] a la debuta dau {{s|XX}} se declina en mantuna matèria, en foncion dei sasons e dei mestiers. Sei compausantas demòran pasmens identicas : camisa, cotilhon<!--fr ''jupon''-->, jupa simpla o matalassada, lo ''coutilhoun'', faudau<ref>variacion intèrna occitana: ''faudau/faudiu/faudal/faldal/fauda/faudieu, davantal/davantau/devantau, tavalhon, blauda''. Cercatz "tablier" dins lo Dicodòc.</ref>, corselet, casaquin<!--fr ''caraco''. La paraula existis en oc mas lei traduccions son paucas diferenctas? Veire dins lo TdF e lo Dicodoc.-->, poncha<ref>var. ''poncha/punta''</ref> e còfa. En ivèrn, s'i adjonh una capa. Lei comtadinas pòrtan d'un autre costat un torn de còu de velós, suportant una jòia, lo mai sovent una crotz. == Nòtas e referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|Costume provençau}} {{Referéncias|colomnas=2}} == Veire tanben == {{Autres projèctes| commons =Category:Traditional clothing of Provence| commons títol =Costume regionau en Provença}} === Bibliografia === * {{Obratge |prenom1=Fernand |nom1=Benoit |ligam autor1=Fernand Benoit |títol=La Provence et le Comtat Venaissin. Arts et traditions populaires |an=1975 |url=https://archive.org/details/laprovenceetleco0000beno |editor=Aubanel |annada=1992 |paginas totalas=390 |isbn=2-7006-0061-4}} === Articles connèxes === * [[Costume provençau comtadin]] * [[Costume d'Arle]] {{Multibendèl|Portal mòda|<!--Portal antropologia|-->Portal cultura|Portal Provença|Portal Lengadòc|Portal Occitània}} [[Categoria:Cultura provençala]][[Categoria:Cultura occitana]] [[Categoria:Costum tradicional occitan|Provença]] 1pzmbi0zxh3jaw7v94k4yxhm15ce7dr 0 197873 2507835 2467355 2026-08-27T20:43:26Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507835 wikitext text/x-wiki {{Lingüistica}} Lo tèrme '''lenga SOV''' es una construccion de sintaxi quand una [[frasa]] transitiva seguís generalament l'òrdre [[Subjècte (gramatica)|Subjècte]]-[[Objècte (gramatica)|Objècte]]-[[Vèrb]]. Segon un estudi analizant 402 lengas, aquel òrdre es lo mai comun, amb 44,78% de las lengas estudiadas, legerament mai que l'[[lenga SVO|òrdre SVO]].<ref>{{Ref-libre |cognòm=Tomlin |nom=Russel S |títol=Basic Word Order: Functional Principles |url=https://archive.org/details/basicwordorderfu0000toml |lenga=en |luòc=Londres |editor=Croom Helm |an=1986 |isbn=0709924992}}</ref> == Referéncias == {{Referéncias}} b1ypcimm4437axk9y4egfurgotjrzur 0 198175 2507762 2456785 2026-08-27T19:36:02Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507762 wikitext text/x-wiki {{Omonimia}} {{Article en construccion}} '''Raol,<ref>[https://www.academiaoccitana.eu/oc/15/239/Los-lexics-especializats/Los-prenoms-occitans Academia Occitana]</ref> Raols, Raül, Ravós'''<ref>{{Dicodòc|Raoul}}</ref><ref>[https://ieo-oc.org/spip.php?page=article&id_article=290 Institut d'Estudis Occitans]</ref> o '''Rasols''' (''Ravous, Raous, Rasouls'' dins [[Lo Tresaur dau Felibritge|lo TdF]]; ''Raols, Raus, Raolf'' en [[occitan ancian|òc ancian]]){{TdF}} es un prenom occitan. ==Variantas== * [[francés]] : Rodolphe, mas tanben ''Raoult, Raoulx'', e al feminin ''Raoule''<ref>{{Obratge|nom1=Chantal|cognòm1=Tanet|nom2=Tristan|cognòm2=Hordé|títol=Dictionnaire des prénoms|an=2009|url=https://archive.org/details/dictionnairedesp0000tane|editor=Larousse|luòc=París|annada=2009|mes=septembre|jorn=16|paginas totalas=675|isbn=978-2-03-583728-8|passatge=525.}}</ref>. * [[alemand]] : Radolf, Radulf, Rudolf, ipocoristics : Rolf, Rudi, Ralf * [[anglés]] : Ralph, Ralf * [[castelhan]] : Raúl * [[catalan]] : Raül * [[esperanto]] : Rolfo * [[indi (lenga)|indi]] : Rahul * [[ongrés]] : Rudolf * [[italian]] : Raul (eissit del castelhan) ou Rodolfo * [[peitavin]] : Raou * [[polonés]] : Rudolf * [[portugués]] : Raul/Raúl * [[eslovac]] : Rudolf * [[suedés]] : Raoul (eissit del francés), Rudolf, Rolof, Rudi ==Personatges== ===Sants=== *[[Raol de Borges]], arquevesque de Borges al sègle IX, puèi canonizat coma sant catolic celebrat lo 21 de junh. ===Abats=== *Raol ''de Pinis'' (o ''de Peyrinis''), abat de Claravals de 1232 a 1235. ''(Lo meteis que l'evesque d'Agen citat mai bas)'' *Raol ''de Comarc'' o ''Cormiac'', abat de Sarlat vèrs [[1195]]. ===Evesques=== *Raol ''de Pinis'' (o ''de Peyrinis''), evesque d'Agen de 1232 a 1235. ''(Lo meteis que l'abat de Periguers citat mai naut)'' *Raol I, evesque d'Engoleime de 1241 a 1247. *Raol II ''du Fou'', evesque d'Engoleime de 1470 a 1479. ''(Lo meteis que l'evesque de Periguers citat mai bas)'' *Raols, evesque de Cavalhon de 1070 a 1075. *Raol I ''de Lastours de Laron'', evesque de Periguers de 1210 a 1220. *Raol II ''du Fou'', evesque de Periguers de 1463 a 1470. ''(Lo meteis que l'evesque d'Engoleime citat mai naut)'' ===Autres=== *[[Raols Ginèsta]], mètge e escrivan occitan de Provença. *[[Raoul Salan]] (''Raol Salanc''?), general francés de Lengadòc. ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal lingüistica|Portal Occitània}} {{Autoritats}} [[Categoria:Prenom occitan]] mhhjtcuhjjz7jm2xqb1jy2etqrto8e1 0 199024 2507825 2467846 2026-08-27T20:36:40Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507825 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:Marianne - symbol of French Republic.jpg|thumb|Bust de Marianna]] '''Guilhèm Lavabre''' ([[Puèglaurenç]], Tarn, 1755 – [[Tolosa]], 23 de març de 1845) foguèt un sabatièr [[Occitània|occitan]]. Compausèt la cançon ''La Garison de Marianna'', qui donèt son nom a Marianna, allegoria de la Republica Francesa. == Biografia == === Joventut === Nascut a [[Puèglaurenç]] en mai de 1755<ref>{{lien web|langue=fr|titre=Guillaume Lavabre|url=https://data.bnf.fr/fr/13009144/guillaume_lavabre/|site=data.bnf.fr|consulté le=06/09/2021}}.https://data.bnf.fr/fr/ark:/12148/cb13009144n</ref>, Guilhèm Lavabre aviá una botiga de sabatièr dins la carrièra Folimon, denaut de la vila. Èra tanben poèta quand s'escasiá. === Composicion de ''La Garison de Marianna'' === <gallery widths="500" heights="500"> Fichièr:La garison de Marianna.jpg|Tèxt original de la cançon </gallery>Pendent la [[Revolucion Francesa|Revolucion francesa]], entre setembre de 1792 e la fin de l'annada, escriguèt aquela cançon en [[occitan]] en prenent un aire tirat de ''Les deux petits Savoyards'', una comedia de Nicolas Dalayrac<ref>https://www.ladepeche.fr/article/1999/09/19/233143-la-marianne-est-tarnaise.html</ref><ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Les_Deux_Petits_Savoyards</ref>, creada en 1789. I nomma la Republica « Marianna », en utilizant un prenom fòrça espandit dins sa region<ref>https://www.grandsudinsolite.fr/1284-81-tarn-le-berceau-de-marianne--embleme-de-la-republique.html</ref>. De mai, una de sas sòrres s'apelava Marianna<ref name=":0">Robert Marty, ''Marianne fille de Puylaurens ou Comment fut baptisée la République !,'' (en francés). Puèglaurenç, IEO, 2007, 63 p. ISBN 978-2-85910-418-4.</ref>. Dins la cançon, Marianna es malauta, çò qu'es una metafòra de França rosigada per la monarquia : la garison es la Revolucion. Es a çò que pareis la primièra mencion d'aquel prenom associat a la Republica. S'espandiguèt dins tota [[Occitània|Occitania]], mas sens mai. Après seissanta ans, arribèt finalament a [[París]] e devenguèt lo nom de l'un dels simbòls republicans francés principals. Calguèt çaquelà esperar 1976 per que d'abitants de [[Puèglaurenç]] trobèssen un manuscrit de la musica e faguèssen conéisser Guilhèm Lavabre coma « paire » de Marianna. === Paraulas === :::'''''La Garison de Marianna''''' : Marianna, tròp atacada : D’una fòrta malautiá, : Èra totjorn maltractada, : E moriá de caitivièr. ::: Lo Medecin ::: Sens la garir, : E nèit & jorn la fasiá sofrir : Lo novèl Poder ''exécutif'' : Ven d’i far prene un ''vomitif'' : Per i desgatjar lo palmon : : Marianna se tròba milhor (bis). : Un gran de lista civila<ref>Moneda donada al rei.[https://fr.wikipedia.org/wiki/Liste_civile]</ref> : Es un remèdi fatal, : Que dins lo còs ten la bila, : Aumenta totjorn lo mal&nbsp;; ::: E los remèdis ::: De Loís : Son pas bons&nbsp;; jamei l’òm no'n garís : Mai una onça d'Egalitat : E dos gramas de Libertat : I an plan desgatjat lo palmon&nbsp;; : Marianna, etc. : La sagnada favorabla : Qu’agèc lòc lo dètz d'agost<ref>Lo 10 d’aost de 1792&nbsp;: casuda de la monarquia.[https://fr.wikipedia.org/wiki/Journ%C3%A9e_du_10_ao%C3%BBt_1792]</ref> : A Marianna, tant aimabla, : A fait ratrapar lo gost&nbsp;: ::: Lo mal maudit ::: A lèu fugit : Quand òm pòt ratrapar l’apetit&nbsp;: : Un bricon d’òli de Servan<ref>General de la Revolucion.[https://fr.wikipedia.org/wiki/Joseph_Servan]</ref> : Un pauc de siròp de Rolland<ref>Ministre de l’interior. [https://fr.wikipedia.org/wiki/Jean-Marie_Roland_de_La_Plati%C3%A8re]</ref> : I an plan desgatjat lo palmon&nbsp;: : Marianna, etc. : Dillon<ref>Deputat de la noblessa, puèi general de la Revolucion, aguèt pas çaquelà un ròtle clar&nbsp;: un còp revolucionari e un còp partisan de la reialtat.[https://fr.wikipedia.org/wiki/Arthur_Dillon_(1750-1794)]</ref>, Kellerman<ref>General revolucionari.[https://fr.wikipedia.org/wiki/Fran%C3%A7ois_Christophe_Kellermann]</ref>, Custine<ref>General de la Revolucion.[https://fr.wikipedia.org/wiki/Adam_Philippe_de_Custine]</ref>, : An començat de caçar : La tròp maissanta vermina : Qu'a mancat de l'estofar ::: E lo dedins ::: Dels intestins : Seràn lèu sens de vèrms tan malins, : E l’elixir de Dumouriez<ref>General de la Revolucion. [https://fr.wikipedia.org/wiki/Charles_Fran%C3%A7ois_Dumouriez]</ref>, : Fretat a la planta dels pès, : Li a plan desgatjat lo palmon : : Marianna, etc. : Cal una presa de Niça<ref>Batalha de la Revolucion, lo 28 de setembre de 1792.[https://fr.wikipedia.org/wiki/Prise_de_Nice]</ref> : Doas pinçadas d'emigrants, : Per dissipar la malícia : D’aquel mal qu’èra tan gran, ::: E ric a ric ::: A l’alambic : Passar la somission de Brunswick<ref>Cap de l’armada prussiana.[https://fr.wikipedia.org/wiki/Charles-Guillaume-Ferdinand_de_Brunswick-Wolfenb%C3%BCttel]</ref> : Lo matin, se levant del lèit, : L’evaporacion de Clerfayt<ref>Feldmarschall de l’armada austriana.[https://fr.wikipedia.org/wiki/Fran%C3%A7ois_S%C3%A9bastien_de_Croix_de_Clerfayt]</ref> : I a plan desgatjat lo palmon, : Marianna, etc. [[Fichièr:Prise de Chambéry, 1792 (Loeillot).JPG|vinheta|400x400px|Presa de Chambéry en 1792 per Karl Loeillot-Hartwig]] : Montesquiu, bon patriòta, : De Marianna, medecin, : Vòl, amb de grais de marmòta<ref>Allusion a la presa de Chambéry per Montesquiu lo 22 de setembre de 1792. La region produsiva d'òli de marmòta o afaton. Lo marmotièr es una sòrta de prunièr salvatge apelat tanben afatonièr. [https://fr.wikipedia.org/wiki/Prunus_brigantina]</ref>, : Totalament la garir,<gallery> </gallery> ::: Anselme<ref>General de la Revolucion que prenguèt Niça. [https://fr.wikipedia.org/wiki/Jacques_Bernard_d%27Anselme]</ref> enfin ::: Caça lo verin : Al sang vas far prene un autre trin&nbsp;; : Alara son còs epurat, : De ''mauvais'' levant desgatjat, : Marianna en plena garison, : De la santat serà la flor. : Per lo ''sans-culotte'' Lavabre : === Fin de vida === Guilhèm Lavabre daissèt [[Puèglaurenç]] e sa familha per s'installar a [[Tolosa]]. Coneissèt pas la glòria ni la riquesa, e mai escriguèsse qualques poèmas pro celèbres. Publiquèt en 1811 un recuelh de tres poèmas titolat ''Pièces fugitives de Guillaume Lavabre garçon cordonnier'', l’un dels quals es en occitan. S’agís d'una òda a Pèire [[Pèire Godolin|Godolin]]<ref name=":0" />. Oportunista, escriguèt un quite poèma a la glòria dels Borbons, al moment del tornar de [[Loís XVIII de França|Loís XVIII]] (''Le Lys et l'Olivier''). Moriguèt lo 23 de març de 1845, a l'[[Espital de la Grava|espital de La Grava]] a [[Tolosa]]. Èra vièlh de 89 ans<ref>Olivier et Paula Astruc, ''Les mystères du Tarn,'' De Borée, 2007, 408 <abbr>p</abbr>. <small>(<nowiki>ISBN 9782844945075</nowiki>)</small>.</ref>. == Nòtas e reféréncias == {{Referéncias}} == Veire tanben == === Bibliografia === * {{Ref-libre|annada=1992|isbn=2-07-053208-9|autor1=Maurice Agulhon|autor2=Pierre Bonte,|editor=Gallimard, coll. « Découvertes Gallimard / Histoire (no 146) »|lenga=francés|títol=Marianne : les visages de la République,|an=1992|url=https://archive.org/details/mariannelesvisag0000agul|luòc=París|paginas=[https://archive.org/details/mariannelesvisag0000agul/page/128 128] p, 1992}} * Robert Marty, ''Marianne fille de Puylaurens ou Comment fut baptisée la République !,'' (en francés). Puèglaurenç, IEO, 2007, 63 p. ISBN 978-2-85910-418-4. * Actes du Colloque de Puylaurens 15, 16, avril 1989 (en francés), https://storage.canalblog.com/54/46/1182834/129235392.pdf [[Categoria:Decès a Tolosa]] [[Categoria:Literatura occitana]] [[Categoria:Cançon occitana]] [[Categoria:Revolucion Francesa]] [[Categoria:Poèta francés del sègle XIX]] [[Categoria:Poèta occitan]] 4vhv9r4dpxqd18lyl673jcf52e5b2ul 0 199176 2507756 2502156 2026-08-27T19:32:09Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507756 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Gaspar de Portolà Rovira'''<ref group="nt.">en [[catalan]]: '''Gaspar de Portolà i Rovira'''; en [[espanhòl]]: '''Gaspar de Portolá y Rovira'''.</ref> ([[Os de Balaguer]], 1r de genièr de 1716 – [[Lhèida]], 10 d'octobre de 1786) foguèt [[noblesa|nòble]], [[militar]] e explorator [[Catalonha|catalan]] d'origina [[Occitània|occitana]]. Governador de las Califòrnias de 1767 a 1770,<ref>{{Ref-web |url=https://www.britannica.com/biography/Gaspar-de-Portola |títol=Gaspar de Portolá |òbra=Encyclopedia Britannica |lenga=en |consulta=4 de mai de 2025}}</ref> fondèt las ciutats de [[San Diego]] e [[Monterey (Califòrnia)|Monterey]].<ref>{{Ref-libre |nom=Borja |cognòm=de Riquer i Permanyer |edicion=Primièra edicion |títol=Vides catalanes que han fet història |editor=Edicions 62|data=2020 |luòc=Barcelona |isbn=978-84-297-7884-7}}</ref> Nascut a [[Os de Balaguer]] ([[Noguera|Noguèra]]), eissit d'una familha nòbla originària d'[[Arties]], a la [[Val d'Aran]], foguèt baron de Castellnou de Montsec e soldat dins l'armada espanhòla en America. == Armas == Escartelat: en I e IV, de vermelh una agla d'aur; en II e III, un ala abaissada d'argent; sobre lo tot, un escudet d'azur cargat d'una portada d'aur, la pòrta de vermelh.<ref>{{ref-libre |nom=Francisco Xavier |cognòm=de Garma y Durán |títol=Adarga catalana, arte heráldica, y practicas reglas del blasón |volum=vol. 2 |lenga=es |an=1753 |editor=Mauro Martí |pagina=256 |luòc=Madrid |url=https://books.google.com/books?id=rEUxTm0Pwf4C&}}</ref> == Bibliografia == * {{Ref-libre |cognòm=Crespí |nom=Juan |títol=A Description of Distant Roads: Original Journals of the First Expedition into California |url=https://archive.org/details/descriptionofdis0000cres |an=1769-1770 |editor=San Diego State University Press |luòc=San Diego, CA |an=2001 |isbn=1-879691-64-7 }} == Nòtas == {{Referéncias|grop=nt.}} == Referéncias == {{Referéncias}} pofuz6qou10baunlhw8ehs5dyvp25ef 0 200491 2507769 2496498 2026-08-27T19:42:42Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507769 wikitext text/x-wiki [[File:Otzi-Quinson.jpg|thumb|right|250px|Reconstitucion de la momia d'Ötzi al musèu de Preïstòria de [[Quinçon]]]] '''Ötzi''' ([[AFI]]:/ˈœtsi/) es una [[momia]] naturala d'òme [[Preïstòria|preïstoric]] ([[Liofilizacion|congelada e desidratada]]) descobèrta fortuitament lo [[19 de setembre]] de [[1991]] a {{unitat|3210|mètres}} d'altitud, dins la val de [[Senales]] en [[Itàlia]], a 92 mètres de la frontièra d'[[Àustria]]. La momia se trobava dins lo [[glacièr]] de Hauslabjoch, prèp del sèrre de [[Similaun]] (d'ont los escaisses ''òme de Hauslabjoch'' e ''òme de Similaun'') dins los [[Alps d'Ötztal]] (d'ont l'escais d'Ötzi), a proximitat de las [[Dolomitas]] italianas. Èra sebelida jos una sisa de glaç e son existéncia foguèt revelada par la fonduda importanta del glacièr aquel estiu. Data del [[Neolitic]] final (vèrs 3200 abC<ref>''Current Biology'', volume 18, ISSUE 21, P1687-1693, NOVEMBER 11, 2008 [https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(08)01254-2 Complete Mitochondrial Genome Sequence of the Tyrolean Iceman]</ref>). S'agís d'una de las momias pus celèbras al mond en rason de l'apòrt màger a nòstra coneissença de las societats [[Neolitic|neoliticas]] permés per son estat de conservacion aital coma per l'istòria de sa mòrt ([[omicidi]]), objècte d'una vasta enquesta. La momia repausa uèi dins una cambra freja d' environament contrarotlat al [[musèu arqueologic del Naut Adige]] a [[Bolzano]], en [[Itàlia]]. == Descobèrta == [[Fichièr:Tisenjoch & Hauslabjoch.jpg|vignette|redresse=1.4|Lo punt roge indica lo luòc de la descobèrta, prèp del refugi de Hauslabjoch.]] Lo còs jasiá jol glacièr de Hauslabjoch, foguèt mes al jorn per un vent de sabla de tipe [[foehn]] que faguèt fondre lo glaç. Foguèt descobèrt fortuitament lo [[19 de setembre]] de [[1991]] per un parèl de toristas venguts de [[Nurembèrg]], Helmut e Erika Simon, qu'alertèron la gendarmariá austriaca e los [[Arma dels Carabinièrs|carabinieri]] italians, pensant que s'agissiá d'un alpinista victim d'un accident e mòrt de freg<ref>{{Article|langue=en |auteur=Florian Maderspacher |titre= Ötzi |périodique= [[Current Biology]] |volume=18 |numéro=21 |date=novembre 2008 |pages=990–991 |doi=10.1016/j.cub.2008.09.009}}.</ref>. L'endeman, un gendarma de montanha e lo gardian del refugi Similaunhütte vesin temptèron primièr de desgatjar lo còs, pres dins lo glaç jol pitre, amb l'ajuda d'una traucadoira pneumatica e de piolets, mas lo mal temps los constrenguèt de renonciar. Pauc après, uèit grops visitèron lo luòc, entre losquals los alpinistas Hans Kammerlander e [[Reinhold Messner]]. Lo còs foguèt trach lo [[22 de setembre]] e recuperat l'endeman. Foguèt transportat al burèu del mètge legista d'[[Innsbruck]], amb d'autres objèctes descobèrts a proximitat. Lo [[24 de setembre]], la descobèrta i foguèt examinada per l'arquelòg Konrad Spindler, de l'universitat d'Innsbruck. Estimèt que la descobèrta aviá « al mens quatre mila ans » en se basar sus la tipologia d'una pigassa entre los objèctes <ref>{{Cite book |last=Fowler |first=Brenda |títol=Iceman: Uncovering the Life and Times of a Prehistoric Man Found in an Alpine Glacier |url=https://archive.org/details/icemanuncovering0000fowl_b3f8 |publisher=University of Chicago Press |year=2001 |isbn=978-0-226-25823-2 |page=[https://archive.org/details/icemanuncovering0000fowl_b3f8/page/37 37]&nbsp;''ff''}}</ref><ref name="Iceman-2013">{{Cite web |date=2013 |títol=The Incredible Age of the Find |url=http://www.iceman.it/en/oetzi-age |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624085502/http://www.iceman.it/en/oetzi-age |archive-date=2015-06-24 |access-date=2015-08-03 |publisher=[[South Tyrol Museum of Archaeology]]}}</ref>. ==Referéncias == <references /> 6z3l5kh197u1gw6a9jfi1he50l27t2u 0 200687 2507747 2493770 2026-08-27T19:26:03Z InternetArchiveBot 43230 Add 1 book for (20260827)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2507747 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | ''Aneides vagrans'' | Wandering Salamander (Aneides vagrans) Sub-adult.jpg| | classificacion=asw }} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Amphibia }} {{Taxobox | sosclassa | Lissamphibia }} {{Taxobox | òrdre | Caudata }} {{Taxobox | familha | Plethodontidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Plethodontinae }} {{Taxobox | genre | Aneides }} {{Taxobox taxon | animal | espècia | Aneides vagrans | [[David Burton Wake|Wake]] & [[Todd R. Jackman|Jackman]], [[1999]] }} {{Taxobox UICN | NT }} {{Taxobox fin}} '''''Aneides vagrans''''' es una espècia de [[salamandra]] de la familha [[Plethodontidae]]. Se despartit en doas populacions separadas geograficament, una dins lo nòrd de [[Califòrnia]] e l'autre sus l'[[illa de Vancouver]]. Non se sap s'aquela reparticion es naturala o deguda a l'accion umana.<ref name="jackman1998">{{cite journal |author=Jackman, T. R. |year=1998 |títol=Molecular and historical evidence for the introduction of clouded salamanders (genus ''Aneides'') to Vancouver Island, British Columbia, Canada, from California |url=http://ib.berkeley.edu/labs/wake/1998_CanJZool_Aneides.pdf |journal=Canadian Journal of Zoology |volume=76 |issue=8 |pages=1570–1580 |doi=10.1139/z98-091}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Committee on the Status of Endangered Wildlife in Canada, issuing body. |títol=COSEWIC assessment and status report on the wandering salamander, Aneides vagrans, in Canada. |url=https://archive.org/details/micro_IA40244216_0270 |date=2014 |publisher=Canadian Wildlife Service = Service canadien de la faune |isbn=978-1-100-23928-6 |oclc=923013075}}</ref> E mai que se pòsca encontrar pel sòl, l'espècia es coneguda per demorar dins la [[canopèa]] de las selvas de [[sequoia sempervirens|sequòia]].<ref name="spickler et al 2006">{{cite journal |last1=Spickler |first1=James C |last2=Sillett |first2=Stephen C |last3=Marks |first3=Sharyn B. |last4=Welsh Jr. |first4=Hartwell H. |títol=EVIDENCE OF A NEW NICHE FOR A NORTH AMERICAN SALAMANDER: ANEIDES VAGRANS RESIDING IN THE CANOPY OF OLD-GROWTH REDWOOD FOREST |journal=Herpetological Conservation and Biology |date=2006 |volume=1 |issue=1 |pages=16–26 |url=https://research.fs.usda.gov/treesearch/25045 |access-date=9 January 2025}}</ref> Quora son destorbadas, aquelas alabrenas se pòdon escampar dels arbres, en planar e contrarotlar sa davalada dins l'aire per divèrsas adaptacions fisicas.<ref name="youtube vid skydiving">{{cite web |títol=Watch Salamanders Skydive! Deep Look |url=https://www.youtube.com/watch?v=Dk8r7O8KDqg |website=Deep Look Youtube Channel |publisher=KQED San Francisco and PBS Digital Studios |access-date=27 February 2025}}</ref> ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Plethodontinae]] [[Categoria:Urodèl (nom scientific)]] 7k08815r4iaxr9lpneq18g4mbko0i5l 0 201477 2507701 2507559 2026-08-27T18:54:32Z Alaric 506 44932 /* Composicion dempuèi 2015 */ apondi canton d'Atsat 2507701 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Quilhan |imatge = Map canton code 11 26.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept= {{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Limós]] |vila= [[Quilhan]] |nbcom= 18 ------> |canton=1126 |km²= 216,24 |cons= Anne-Marie Cortes ([[PS]]) |datas= [[2008]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Quilhan''', mantengut e agrandit en 2014-2015, vengut en 2016 oficialament '''de la Nauta Val d'Aude''', es una division administrativa de [[Lengadòc]], venguda dempuèi 2015 sonque circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment de Limós]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Totas las comunas demòran dempuèi [[2015]] dins le canton novèl. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Limós]] abans 2015.''' ==Composicion abans 2015== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- | [[Bèlvianes e Cavirac]] |11035 | 11,68 | {{popfr11|035}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|035}}/11.68) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Brenac]] |11050 | 13,66 | {{popfrs11|050}} ({{popfrs11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|050}}/13.66) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Campanha d'Aude]] |11063 | 5,97 | {{popfr11|063}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|063}}/5.97) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Codons]] |11101 | 9,5 | {{popfr11|101}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|101}}/9.5) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Esperasan]] |11129 | 10,52 | {{popfr11|129}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|129}}/10.52) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Fan (Aude)|Fan]] |11131 | 11,48 | {{popfrs11|131}} ({{popfrs11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|131}}/11.48) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Ginòlas]] |11165 | 6,17 | {{popfr11|165}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|165}}/6.17) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Granes]] |11168 | 5,38 | {{popfr11|168}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|168}}/5.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Marçan (Aude)|Marçan]] |11219 | 19,17 | {{popfr11|219}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|219}}/19.17) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Nebiàs]] |11263 | 12,69 | {{popfr11|263}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|263}}/12.69) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | '''[[Quilhan]]''' |11304 | 20,97 | 3220 (2013) | 154 en 2013 | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Quirbajon]] |11306 | 13,95 | {{popfr11|306}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|306}}/13.95) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Rovenac]] |11329 | 12,23 | {{popfrs11|329}} ({{popfrs11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfrs11|329}}/12.23) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Sant Ferriòl]] |11341 | 9,85 | {{popfr11|341}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|341}}/9.85) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Sant Jolian de Bèc]] |11347 | 13,88 | {{popfr11|347}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|347}}/13.88) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Sant Just del Besun]] |11350 | 13,54 | {{popfr11|350}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|350}}/13.54) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Sant Loís e Paraon]] |11352 | 15,61 | {{popfr11|352}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|352}}/15.61) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Sant Martin de Les]] |11358 | 9,99 | {{popfr11|358}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|358}}/9.99) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |} ==Composicion dempuèi 2015== Le canton de la Val Nauta d'Aude compren totas las comunas del canton vièlh de Quilhan, del [[canton de Coisan]], del [[canton d'Atsat]], [[imatge:Aude_-_Canton_La_Haute-Vallée_de_l'Aude_2015.svg|thumb|300px|left|Mapa del canton novèl dins le departament]] {{Clr}} {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- | [[Bèlvianes e Cavirac]] |11035 | 11,68 | {{popfr11|035}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|035}}/11.68) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Campanha d'Aude]] |11063 | 5,97 | {{popfr11|063}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|063}}/5.97) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Codons]] |11101 | 9,5 | {{popfr11|101}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|101}}/9.5) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Esperasan]] |11129 | 10,52 | {{popfr11|129}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|129}}/10.52) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Fan e Rovenac]] |11131 | 23,71 | {{popfr11|131}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|131}}/23.71) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Ginòlas]] |11165 | 6,17 | {{popfr11|165}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|165}}/6.17) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Granes]] |11168 | 5,38 | {{popfr11|168}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|168}}/5.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Marçan (Aude)|Marçan]] |11219 | 19,17 | {{popfr11|219}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|219}}/19.17) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Nebiàs]] |11263 | 12,69 | {{popfr11|263}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|263}}/12.69) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | '''[[Quilhan (comuna novèla)]]''' |11304 | 34,63 | {{popfr11|304}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|304}}/34.63) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Quirbajon]] |11306 | 13,95 | {{popfr11|306}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|306}}/13.95) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Sant Ferriòl]] |11341 | 9,85 | {{popfr11|341}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|341}}/9.85) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Sant Jolian de Bèc]] |11347 | 13,88 | {{popfr11|347}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|347}}/13.88) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Sant Just del Besun]] |11350 | 13,54 | {{popfr11|350}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|350}}/13.54) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Sant Loís e Paraon]] |11352 | 15,61 | {{popfr11|352}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|352}}/15.61) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- | [[Sant Martin de Les]] |11358 | 9,99 | {{popfr11|358}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|358}}/9.99) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Antunhac]] |11010 | 9,49 | {{popfr11|010}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|010}}/9.49) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Arcas (Aude)|Arcas]] |11015 | 18,53 | {{popfr11|015}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|015}}/18.53) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Los Banhs de Rènnas|Les Banhs de Rènnas]] |11310 | 18,77 | {{popfr11|310}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|310}}/18.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Bugarag]] |11055 | 26,62 | {{popfr11|055}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|055}}/26.62) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Camps (Corbièras)|Camps]] |11065 | 26,35 | {{popfr11|065}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|065}}/26.35) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Cassanhas (Aude)|Cassanhas]] |11073 | 3,74 | {{popfr11|073}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|073}}/3.74) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |'''[[Coisan]]''' |11103 | 6,77 | {{popfr11|103}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|103}}/6.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Costauçan]] |11109 | 4,47 | {{popfr11|109}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|109}}/4.47) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Cubièra]] |11112 | 14,48 | {{popfr11|112}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|112}}/14.48) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Forton]] |11155 | 20,46 | {{popfr11|155}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|155}}/20.46) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Luc d'Aude]] |11209 | 7,67 | {{popfr11|209}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|209}}/7.67) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Missegre]] |11235 | 7,45 | {{popfr11|235}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|235}}/7.45) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Montasèls]] |11240 | 4,39 | {{popfr11|240}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|240}}/4.39) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Peiròlas]] |11287 | 14,49 | {{popfr11|287}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|287}}/14.49) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Rènnas del Castèl]] |11309 | 14,95 | {{popfr11|309}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|309}}/14.95) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Ròcatalhada e Conilhac]] |11323 | 15,80 | {{popfr11|323}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|323}}/15.8) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[La Serpent]] |11376 | 9,59 | {{popfr11|376}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|376}}/9.59) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Sèrras]] |11377 | 4,06 | {{popfr11|377}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|377}}/4.06) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Sogranha]] |11381 | 18,43 | {{popfr11|381}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|381}}/18.43) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Terròlas]] |11389 | 6,63 | {{popfr11|389}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|389}}/6.63) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Valmigièra]] |11402 | 5,94 | {{popfr11|402}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|402}}/5.94) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas del Limosenc|CC del Limosenc]] |- |[[Artigas (Aude)|Artigas]] |11017 | 6,38 | {{popfr11|017}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|017}}/6.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |'''[[Atsat]]''' |11021 | 11,77 | {{popfr11|021}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|021}}/11.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Beceda de Saut]] |11038 | 15,04 | {{popfr11|038}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|038}}/15.04) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[El Bosquet]] |11047 | 25,99 | {{popfr11|047}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|047}}/25.99) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Calhan (Aude)|Calhan]] |11060 | 7,64 | {{popfr11|060}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|060}}/7.64) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Al Clat]] |11093 | 10,25 | {{popfr11|093}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|093}}/10.25) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Conòsols]] |11104 | 27,8 | {{popfr11|104}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|104}}/27.8) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Escolobre]] |11127 | 31,14 | {{popfr11|127}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|127}}/31.14) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Ginclar]] |11163 | 7,65 | {{popfr11|163}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|163}}/7.65) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Montfòrt (Aude)|Montfòrt]] |11244 | 33,32 | {{popfr11|244}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|244}}/33.32) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[La Pradèla e Puèglaurenç]] |11302 | 33,38 | {{popfr11|302}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|302}}/33.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Ròcafòrt de Saut]] |11321 | 21,84 | {{popfr11|321}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|321}}/21.84) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Salvesinas]] |11373 | 20,09 | {{popfr11|373}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|373}}/20.09) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Santa Colomba (Aude)|Santa Colomba]] |11335 | 21,04 | {{popfr11|335}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|335}}/21.04) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1795, [[Quilhan]] èra caplòc de districte. De 1790 a 1801, las comunas de [[Bèlvianes e Cavirac]], [[Brenac]], [[Ginòlas]], Quilhan, [[Sant Ferriòl]] e [[Sant Jolian de Bèc]] èran del canton de Quilhan, las comunas de [[Campanha d'Aude]], d'Esperasan, de [[Fan (Aude)|Fan]], de [[Granes]] e de [[Rovenac]] èran del canton d'[[Esperasan]], las comunas de [[Codons]], de Marçan, de [[Quirbajon]] e de [[Sant Martin de Les]] èran del canton de [[Marçan (Aude)|Marçan]], [[Nebiàs]] èra del canton de [[Puègverd]], las comunas de [[Sant Just del Besun]] e [[Sant Loís e Paraon]] èran del canton de [[Bugarag]]. En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, les canton d'Esperasan, de Marçan, de Puègverd e de Bugarag foguèron suprimits e totas las comunas citadas passèron al canton de Quilhan <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Quilhan foguèt conservat e fòrtament agrandit, per las eleccions departamentalas de 2015, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} rk7blsaabfeuqxh1hhx3z917crn91no 0 201484 2507672 2026-08-27T15:08:08Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Atsat |imatge = Map canton code 11 03.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Limós]] |vila= [[Atsat]] |nbcom= 14 |canton=1103 |km²= 273,24 |cons= Marcel Martinez ([[PS]]) |datas= [[1992]]-[[2015]] |}} Le '''canton d'Atsat''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Limós]], le departame... » 2507672 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Atsat |imatge = Map canton code 11 03.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Limós]] |vila= [[Atsat]] |nbcom= 14 |canton=1103 |km²= 273,24 |cons= Marcel Martinez ([[PS]]) |datas= [[1992]]-[[2015]] |}} Le '''canton d'Atsat''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Limós]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Totas las comunas son dempuèi [[2015]] dins le [[canton de Quilhan]], batejat en 2016 ''Canton de la Val Nauta d'Aude''. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Limós]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Artigas (Aude)|Artigas]] |11017 | 6,38 | {{popfr11|017}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|017}}/6.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |'''[[Atsat]]''' |11021 | 11,77 | {{popfr11|021}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|021}}/11.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Beceda de Saut]] |11038 | 15,04 | {{popfr11|038}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|038}}/15.04) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[El Bosquet]] |11047 | 25,99 | {{popfr11|047}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|047}}/25.99) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Calhan (Aude)|Calhan]] |11060 | 7,64 | {{popfr11|060}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|060}}/7.64) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Al Clat]] |11093 | 10,25 | {{popfr11|093}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|093}}/10.25) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Conòsols]] |11104 | 27,8 | {{popfr11|104}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|104}}/27.8) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Escolobre]] |11127 | 31,14 | {{popfr11|127}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|127}}/31.14) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Ginclar]] |11163 | 7,65 | {{popfr11|163}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|163}}/7.65) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Montfòrt (Aude)|Montfòrt]] |11244 | 33,32 | {{popfr11|244}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|244}}/33.32) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[La Pradèla e Puèglaurenç]] |11302 | 33,38 | {{popfr11|302}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|302}}/33.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Ròcafòrt de Saut]] |11321 | 21,84 | {{popfr11|321}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|321}}/21.84) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Salvesinas]] |11373 | 20,09 | {{popfr11|373}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|373}}/20.09) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Santa Colomba (Aude)|Santa Colomba]] |11335 | 21,04 | {{popfr11|335}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|335}}/21.04) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |} ==Istòria== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} 5ey6gbniuqw0jasv1fckalpgzgmwb6s 2507676 2507672 2026-08-27T15:35:53Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Canton d'Atxat]] cap a [[Canton d'Atsat]] : error evidenta 2507672 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Atsat |imatge = Map canton code 11 03.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Limós]] |vila= [[Atsat]] |nbcom= 14 |canton=1103 |km²= 273,24 |cons= Marcel Martinez ([[PS]]) |datas= [[1992]]-[[2015]] |}} Le '''canton d'Atsat''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Limós]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Totas las comunas son dempuèi [[2015]] dins le [[canton de Quilhan]], batejat en 2016 ''Canton de la Val Nauta d'Aude''. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Limós]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Artigas (Aude)|Artigas]] |11017 | 6,38 | {{popfr11|017}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|017}}/6.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |'''[[Atsat]]''' |11021 | 11,77 | {{popfr11|021}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|021}}/11.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Beceda de Saut]] |11038 | 15,04 | {{popfr11|038}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|038}}/15.04) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[El Bosquet]] |11047 | 25,99 | {{popfr11|047}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|047}}/25.99) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Calhan (Aude)|Calhan]] |11060 | 7,64 | {{popfr11|060}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|060}}/7.64) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Al Clat]] |11093 | 10,25 | {{popfr11|093}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|093}}/10.25) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Conòsols]] |11104 | 27,8 | {{popfr11|104}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|104}}/27.8) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Escolobre]] |11127 | 31,14 | {{popfr11|127}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|127}}/31.14) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Ginclar]] |11163 | 7,65 | {{popfr11|163}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|163}}/7.65) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Montfòrt (Aude)|Montfòrt]] |11244 | 33,32 | {{popfr11|244}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|244}}/33.32) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[La Pradèla e Puèglaurenç]] |11302 | 33,38 | {{popfr11|302}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|302}}/33.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Ròcafòrt de Saut]] |11321 | 21,84 | {{popfr11|321}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|321}}/21.84) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Salvesinas]] |11373 | 20,09 | {{popfr11|373}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|373}}/20.09) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Santa Colomba (Aude)|Santa Colomba]] |11335 | 21,04 | {{popfr11|335}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|335}}/21.04) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |} ==Istòria== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} 5ey6gbniuqw0jasv1fckalpgzgmwb6s 2507691 2507676 2026-08-27T18:48:35Z Alaric 506 44932 istòria 2507691 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Atsat |imatge = Map canton code 11 03.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Limós]] |vila= [[Atsat]] |nbcom= 14 |canton=1103 |km²= 273,24 |cons= Marcel Martinez ([[PS]]) |datas= [[1992]]-[[2015]] |}} Le '''canton d'Atsat''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Limós]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Totas las comunas son dempuèi [[2015]] dins le [[canton de Quilhan]], batejat en 2016 '''Canton de la Val Nauta d'Aude'''. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Limós]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Artigas (Aude)|Artigas]] |11017 | 6,38 | {{popfr11|017}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|017}}/6.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |'''[[Atsat]]''' |11021 | 11,77 | {{popfr11|021}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|021}}/11.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Beceda de Saut]] |11038 | 15,04 | {{popfr11|038}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|038}}/15.04) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[El Bosquet]] |11047 | 25,99 | {{popfr11|047}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|047}}/25.99) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Calhan (Aude)|Calhan]] |11060 | 7,64 | {{popfr11|060}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|060}}/7.64) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Al Clat]] |11093 | 10,25 | {{popfr11|093}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|093}}/10.25) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Conòsols]] |11104 | 27,8 | {{popfr11|104}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|104}}/27.8) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Escolobre]] |11127 | 31,14 | {{popfr11|127}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|127}}/31.14) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Ginclar]] |11163 | 7,65 | {{popfr11|163}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|163}}/7.65) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Montfòrt (Aude)|Montfòrt]] |11244 | 33,32 | {{popfr11|244}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|244}}/33.32) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[La Pradèla e Puèglaurenç]] |11302 | 33,38 | {{popfr11|302}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|302}}/33.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Ròcafòrt de Saut]] |11321 | 21,84 | {{popfr11|321}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|321}}/21.84) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Salvesinas]] |11373 | 20,09 | {{popfr11|373}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|373}}/20.09) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Santa Colomba (Aude)|Santa Colomba]] |11335 | 21,04 | {{popfr11|335}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|335}}/21.04) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, [[Artigas (Aude)|Artigas]], [[Atsat]] e [[Calhan (Aude)|Calhan]] èran del canton de [[Marçan (Aude)|Marçan]], [[Beceda de Saut]] e [[Al Clat]] èran del canton de [[Redoma]], [[El Bosquet]], [[Conòsols]], [[Escolobre]], Ròcafòrt e [[Santa Colomba (Aude)|Santa Colomba]] èran del canton de [[Ròcafòrt de Saut|Ròcafòrt]], [[Ginclar]], Puèglaurenç (mai [[Salvesinas]], dins la comuna de Puèglaurenç) èran del canton de [[La Pradèla e Puèglaurenç|Puèglaurenç]]. En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, les cantons de Marçan, de Redoma e de Puèglaurenç foguèron suprimits e totas las comunas citadas passèron al canton de Ròcafòrt. En 1842, le canton de Ròcafòrt cambièt de [[caplòc]] e venguèt ''canton d'Atsat'' <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton d'Atsat foguèt suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e passèt entièrament dins le canton de Quilhan, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} pmm9w74ux3w8djyyt3ooelqlk0mcaow 2507695 2507691 2026-08-27T18:51:13Z Alaric 506 44932 2507695 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Atsat |imatge = Map canton code 11 03.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Limós]] |vila= [[Atsat]] |nbcom= 14 |canton=1103 |km²= 273,24 |cons= Marcel Martinez ([[PS]]) |datas= [[1992]]-[[2015]] |}} Le '''canton d'Atsat''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Limós]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Totas las comunas son dempuèi [[2015]] dins le [[canton de Quilhan]], batejat en 2016 '''Canton de la Val Nauta d'Aude'''. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Limós]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Artigas (Aude)|Artigas]] |11017 | 6,38 | {{popfr11|017}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|017}}/6.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |'''[[Atsat]]''' |11021 | 11,77 | {{popfr11|021}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|021}}/11.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Beceda de Saut]] |11038 | 15,04 | {{popfr11|038}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|038}}/15.04) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[El Bosquet]] |11047 | 25,99 | {{popfr11|047}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|047}}/25.99) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Calhan (Aude)|Calhan]] |11060 | 7,64 | {{popfr11|060}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|060}}/7.64) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Al Clat]] |11093 | 10,25 | {{popfr11|093}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|093}}/10.25) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Conòsols]] |11104 | 27,8 | {{popfr11|104}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|104}}/27.8) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Escolobre]] |11127 | 31,14 | {{popfr11|127}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|127}}/31.14) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Ginclar]] |11163 | 7,65 | {{popfr11|163}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|163}}/7.65) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Montfòrt (Aude)|Montfòrt]] |11244 | 33,32 | {{popfr11|244}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|244}}/33.32) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[La Pradèla e Puèglaurenç]] |11302 | 33,38 | {{popfr11|302}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|302}}/33.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Ròcafòrt de Saut]] |11321 | 21,84 | {{popfr11|321}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|321}}/21.84) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Salvesinas]] |11373 | 20,09 | {{popfr11|373}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|373}}/20.09) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Santa Colomba (Aude)|Santa Colomba]] |11335 | 21,04 | {{popfr11|335}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|335}}/21.04) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, [[Artigas (Aude)|Artigas]], [[Atsat]] e [[Calhan (Aude)|Calhan]] èran del canton de [[Marçan (Aude)|Marçan]], [[Beceda de Saut]] e [[Al Clat]] èran del canton de [[Redoma]], [[El Bosquet]], [[Conòsols]], [[Escolobre]], Ròcafòrt e [[Santa Colomba (Aude)|Santa Colomba]] èran del canton de [[Ròcafòrt de Saut|Ròcafòrt]], [[Ginclar]], [[Montfòrt (Aude)|Montfòrt]] e Puèglaurenç (mai [[Salvesinas]], dins la comuna de Puèglaurenç) èran del canton de [[La Pradèla e Puèglaurenç|Puèglaurenç]]. En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, les cantons de Marçan, de Redoma e de Puèglaurenç foguèron suprimits e totas las comunas citadas passèron al canton de Ròcafòrt. En 1842, le canton de Ròcafòrt cambièt de [[caplòc]] e venguèt ''canton d'Atsat'' <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton d'Atsat foguèt suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e passèt entièrament dins le canton de Quilhan, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} 1xa9ib09ptwde93651leva5iouc2hrc 0 201485 2507675 2026-08-27T15:24:20Z ~2026-46629-77 64993 Creacion de la pagina amb « '''Alphonse de Lamartine''', del nom complèt '''Alphonse''' '''Marie Louis de Prat''' '''de Lamartine''', nascut lo [[21 d'octobre]] de [[1790]] a [[Mâcon]] e defuntat lo [[28 de febrièr]] de [[1869]] a [[París]], foguèt un [[poèta]], [[romancièr]], [[dramaturg]], [[istorian]] e òme politic [[França|francés]]. Es una de las grandas figuras del [[romantisme francés]]. Participèt tanben a la [[Revolucion Francesa de 1848|revolucion de 1848]] e procl... » 2507675 wikitext text/x-wiki '''Alphonse de Lamartine''', del nom complèt '''Alphonse''' '''Marie Louis de Prat''' '''de Lamartine''', nascut lo [[21 d'octobre]] de [[1790]] a [[Mâcon]] e defuntat lo [[28 de febrièr]] de [[1869]] a [[París]], foguèt un [[poèta]], [[romancièr]], [[dramaturg]], [[istorian]] e òme politic [[França|francés]]. Es una de las grandas figuras del [[romantisme francés]]. Participèt tanben a la [[Revolucion Francesa de 1848|revolucion de 1848]] e proclamèt la [[Segonda Republica (França)|Segonda Republica]]. eljzzids1r6j2irbmhtu0s7up6vsvqa 2507678 2507675 2026-08-27T16:03:48Z Jiròni 239 2507678 wikitext text/x-wiki '''Alphonse de Lamartine''', del nom complèt '''Alphonse''' '''Marie Louis de Prat''' '''de Lamartine''', nascut lo [[21 d'octobre]] de [[1790]] a [[Mâcon]] e defuntat lo [[28 de febrièr]] de [[1869]] a [[París]], foguèt un [[poèta]], [[romancièr]], [[dramaturg]], [[istorian]] e òme politic [[França|francés]]. Es una de las grandas figuras del [[romantisme francés]]. Participèt tanben a la [[Revolucion Francesa de 1848|revolucion de 1848]] e proclamèt la [[Segonda Republica (França)|Segonda Republica]]. Se passèt l'enfància en [[Borgonha]] del sud, especialament a [[Milly-Lamartine|Milly]], que noiriguèt son inspiracion poetica, e estudièt al collègi a Lion puèi a [[Belley]] abans de tornar dins lo Maconés ont menèt una vida desobrada de jove seductor. Viagèt en [[Itàlia]] e ocupèt una éfemèra foncion militara alprèp de [[Loís XVIII]]. En [[octobre]] de [[1816]], en cura à [[Aix-les-Bains]], encontrèt una jova femna marida, [[Julie Charles]], encontre decisiu dins la vida del poèta mas l'istòria d'amor apassionnada virèt a la tragedia quora Julie, demorada a Paris, moriguèt en [[decembre]] de [[1817]]. Alphonse de Lamartine escriguèt puèi los poèmas des ''[[Méditations poétiques|Meditacions]]'' que lo recuelh foguèt publicat en 1820 e obtenguèt un succès fulgurant. Esposèt la meteissa annada [[Elisa de Lamartine|Mary Ann Elisa Birch]], una jova Anglaise, e ocupèt de foncions de secretari d'ambassada en Itàlia abans de demissionar en 1830. Publiquèt durant aqueste periòde d'autras òbras poeticas coma, en 1823, las ''[[Novèlas Meditacions poeticas]]'' e ''[[La Mort de Socrate (Lamartine)|La Mòrt de Socrata]]'', o encara, en [[junh]] de [[1830]], las ''[[Harmonies poetiques et religieuses (Lamartine)|Armonias poeticas e religiosas]]'' après d'èsser estat elegit a l’[[Acadèmia francesa]] en 1829. kibjj7gxp8rrt8e9xnoov47qhoebvlq 2507679 2507678 2026-08-27T16:04:53Z Jiròni 239 2507679 wikitext text/x-wiki '''Alphonse de Lamartine''', del nom complèt '''Alphonse''' '''Marie Louis de Prat''' '''de Lamartine''', nascut lo [[21 d'octobre]] de [[1790]] a [[Mâcon]] e defuntat lo [[28 de febrièr]] de [[1869]] a [[París]], foguèt un [[poèta]], [[romancièr]], [[dramaturg]], [[istorian]] e òme politic [[França|francés]]. Es una de las grandas figuras del [[romantisme francés]]. Participèt tanben a la [[Revolucion Francesa de 1848|revolucion de 1848]] e proclamèt la [[Segonda Republica (França)|Segonda Republica]]. Se passèt l'enfància en [[Borgonha]] del sud, especialament a [[Milly-Lamartine|Milly]], que noiriguèt son inspiracion poetica, e estudièt al collègi a Lion puèi a [[Belley]] abans de tornar dins lo Maconés ont menèt una vida desobrada de jove seductor. Viagèt en [[Itàlia]] e ocupèt una éfemèra foncion militara alprèp de [[Loís XVIII de França|Loís XVIII]]. En [[octobre]] de [[1816]], en cura a [[Aix-les-Bains]], encontrèt una jova femna marida, [[Julie Charles]], encontre decisiu dins la vida del poèta mas l'istòria d'amor apassionnada virèt a la tragedia quora Julie, demorada a Paris, moriguèt en [[decembre]] de [[1817]]. Alphonse de Lamartine escriguèt puèi los poèmas des ''[[Méditations poétiques|Meditacions]]'' que lo recuelh foguèt publicat en 1820 e obtenguèt un succès fulgurant. Esposèt la meteissa annada [[Elisa de Lamartine|Mary Ann Elisa Birch]], una jova Anglaise, e ocupèt de foncions de secretari d'ambassada en Itàlia abans de demissionar en 1830. Publiquèt durant aqueste periòde d'autras òbras poeticas coma, en 1823, las ''[[Novèlas Meditacions poeticas]]'' e ''[[La Mort de Socrate (Lamartine)|La Mòrt de Socrata]]'', o encara, en [[junh]] de [[1830]], las ''[[Harmonies poetiques et religieuses (Lamartine)|Armonias poeticas e religiosas]]'' après d'èsser estat elegit a l’[[Acadèmia francesa]] en 1829. ij8egetrnswp33lwpw6mt4su8cglp9y 2507680 2507679 2026-08-27T16:05:21Z Jiròni 239 2507680 wikitext text/x-wiki '''Alphonse de Lamartine''', del nom complèt '''Alphonse''' '''Marie Louis de Prat''' '''de Lamartine''', nascut lo [[21 d'octobre]] de [[1790]] a [[Mâcon]] e defuntat lo [[28 de febrièr]] de [[1869]] a [[París]], foguèt un [[poèta]], [[romancièr]], [[dramaturg]], [[istorian]] e òme politic [[França|francés]]. Es una de las grandas figuras del [[romantisme francés]]. Participèt tanben a la [[Revolucion Francesa de 1848|revolucion de 1848]] e proclamèt la [[Segonda Republica (França)|Segonda Republica]]. Se passèt l'enfància en [[Borgonha]] del sud, especialament a [[Milly-Lamartine|Milly]], que noiriguèt son inspiracion poetica, e estudièt al collègi a Lion puèi a [[Belley]] abans de tornar dins lo Maconés ont menèt una vida desobrada de jove seductor. Viagèt en [[Itàlia]] e ocupèt una éfemèra foncion militara alprèp de [[Loís XVIII de França|Loís XVIII]]. En [[octobre]] de [[1816]], en cura a [[Aix-les-Bains]], encontrèt una jova femna maridada, [[Julie Charles]], encontre decisiu dins la vida del poèta mas l'istòria d'amor apassionnada virèt a la tragedia quora Julie, demorada a Paris, moriguèt en [[decembre]] de [[1817]]. Alphonse de Lamartine escriguèt puèi los poèmas des ''[[Méditations poétiques|Meditacions]]'' que lo recuelh foguèt publicat en 1820 e obtenguèt un succès fulgurant. Esposèt la meteissa annada [[Elisa de Lamartine|Mary Ann Elisa Birch]], una jova Anglaise, e ocupèt de foncions de secretari d'ambassada en Itàlia abans de demissionar en 1830. Publiquèt durant aqueste periòde d'autras òbras poeticas coma, en 1823, las ''[[Novèlas Meditacions poeticas]]'' e ''[[La Mort de Socrate (Lamartine)|La Mòrt de Socrata]]'', o encara, en [[junh]] de [[1830]], las ''[[Harmonies poetiques et religieuses (Lamartine)|Armonias poeticas e religiosas]]'' après d'èsser estat elegit a l’[[Acadèmia francesa]] en 1829. idnaqwxgg4lh0d0cfu3arck5v7d75f4 2507681 2507680 2026-08-27T16:08:56Z Jiròni 239 2507681 wikitext text/x-wiki '''Alphonse de Lamartine''', del nom complèt '''Alphonse''' '''Marie Louis de Prat''' '''de Lamartine''', nascut lo [[21 d'octobre]] de [[1790]] a [[Mâcon]] e defuntat lo [[28 de febrièr]] de [[1869]] a [[París]], foguèt un [[poèta]], [[romancièr]], [[dramaturg]], [[istorian]] e òme politic [[França|francés]]. Es una de las grandas figuras del [[romantisme francés]]. Participèt tanben a la [[Revolucion Francesa de 1848|revolucion de 1848]] e proclamèt la [[Segonda Republica (França)|Segonda Republica]]. Se passèt l'enfància en [[Borgonha]] del sud, especialament a [[Milly-Lamartine|Milly]], que noiriguèt son inspiracion poetica, e estudièt al collègi a Lion puèi a [[Belley]] abans de tornar dins lo Maconés ont menèt una vida desobrada de jove seductor. Viagèt en [[Itàlia]] e ocupèt una éfemèra foncion militara alprèp de [[Loís XVIII de França|Loís XVIII]]. En [[octobre]] de [[1816]], en cura a [[Aix-les-Bains]], encontrèt una jova femna maridada, [[Julie Charles]], encontre decisiu dins la vida del poèta mas l'istòria d'amor apassionnada virèt a la tragedia quora Julie, demorada a Paris, moriguèt en [[decembre]] de [[1817]]. Alphonse de Lamartine escriguèt puèi los poèmas des ''[[Méditations poétiques|Meditacions]]'' que lo recuelh foguèt publicat en 1820 e obtenguèt un succès fulgurant. Esposèt la meteissa annada [[Elisa de Lamartine|Mary Ann Elisa Birch]], una jova Anglaise, e ocupèt de foncions de secretari d'ambassada en Itàlia abans de demissionar en 1830. Publiquèt durant aqueste periòde d'autras òbras poeticas coma, en 1823, las ''[[Novèlas Meditacions poeticas]]'' e ''[[La Mort de Socrate (Lamartine)|La Mòrt de Socrata]]'', o encara, en [[junh]] de [[1830]], las ''[[Harmonies poetiques et religieuses (Lamartine)|Armonias poeticas e religiosas]]'' après d'èsser estat elegit a l’[[Acadèmia francesa]] en 1829. [[Categoria:Poèta francés del sègle XIX]] c34l844o3q93txhbpk4qo8bjjntegr8 0 201486 2507677 2026-08-27T15:35:53Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Canton d'Atxat]] cap a [[Canton d'Atsat]] : error evidenta 2507677 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Canton d'Atsat]] qttjwn0bbf5y5uo9hkmibwfyrk5aycr 0 201487 2507884 2026-08-28T09:08:29Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Bèlcaire |imatge = Map canton code 11 04.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Limós]] |vila= [[Bèlcaire]] |nbcom= 17 |canton=1104 |km²= 234,61 |cons= Francis Savy ([[PS]]) |datas= [[2008]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Bèlcaire''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Limós]], le departaments franceses|depa... » 2507884 wikitext text/x-wiki {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Bèlcaire |imatge = Map canton code 11 04.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Limós]] |vila= [[Bèlcaire]] |nbcom= 17 |canton=1104 |km²= 234,61 |cons= Francis Savy ([[PS]]) |datas= [[2008]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Bèlcaire''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Limós]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Totas las comunas son dempuèi [[2015]] dins le [[canton de Quilhan]], batejat en 2016 '''Canton de la Val Nauta d'Aude'''. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Limós]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Aunat]] |11019 | 10,62 | {{popfr11|019}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|019}}/10.62) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Bèlcaire]] |11028 | 30,68 | {{popfr11|028}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|028}}/30.68) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Bèlfòrt de Rebentin]] |11031 | 5,24 | {{popfr11|031}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|031}}/5.24) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Belvís]] |11036 | 23,61 | {{popfr11|036}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|036}}/23.61) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Campanha de Saut|Campanhan de Saut]] |11062 | 10,4 | {{popfr11|062}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|062}}/10.04) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Camurac]] |11066 | 11,61 | {{popfr11|066}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|066}}/11.61) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Comuns (País de Saut)|Comuns]] |11096 | 14,07 | {{popfr11|096}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|096}}/14.07) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Espesèlh]] |11130 | 14,31 | {{popfr11|130}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|130}}/14.31) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[La Fajòla]] |11135 | 15,79 | {{popfr11|135}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|135}}/15.79) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Fontanes (Aude)|Fontanes]] |11147 | 5,29 | {{popfr11|147}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|147}}/5.29) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Galinagas]] |11160 | 4,14 | {{popfr11|160}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|160}}/4.14) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Jocon]] |11177 | 6,44 | {{popfr11|177}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|177}}/6.44) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Masubi]] |11229 | 8,96 | {{popfr11|229}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|229}}/8.96) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Merial]] |11230 | 17,19 | {{popfr11|230}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|230}}/17.19) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Niòrt de Saut]] |11265 | 22,11 | {{popfr11|265}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|265}}/22.11) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Redoma]] |11317 | 11,77 | {{popfr11|317}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|317}}/11.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |[[Ròcafuèlh]] |11320 |22,38 | {{popfr11|320}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|320}}/22.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas dels Pirenèus audencs|CC dels Pirenèus audencs]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, . En 1801, quand le nombre dels cantons foguèt demingat, En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, le canton de Bèlcaire foguèt suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e passèt entièrament dins le canton de Quilhan, en aplicacion del decret n° 2014-204 del 21 de febrièr de 2014 <ref>[https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028652386]</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} ktdvcpb416o6243fezo9lulzi86nkbs