Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 417 2508324 2484368 2026-09-05T17:26:39Z Mistico Dois 45295 2508324 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Setembre}} == Eveniments == * [[1966]] - Independéncia de [[Botswana]] == Naissenças == * [[1870]] - [[Jean Baptiste Perrin]], fisician francés, Prèmi Nobel (m. [[1942]]) * [[1905]] - [[Nevill Francis Mott]], fisician anglés, Prèmi Nobel (m. [[1996]]) * [[1924]] - [[Truman Capote]], escrivan american (m. [[1984]]) * [[1939]] - [[Jean-Marie Lehn]], quimista francés, Prèmi Nobel * [[1943]] - [[Johann Deisenhofer]], quimista alemand, Prèmi Nobel * [[1945]] - [[Ehud Olmert]], primièr ministre d'Israèl * [[1951]] - [[Barry Marshall]], mètge australian, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina * [[1964]] - [[Monica Bellucci]], actritz italiana * [[1965]] - [[Claudia Barainsky]], cantaira d'opèra soprano alemanda * [[1975]] - [[Marion Cotillard]], actritz francesa * [[1980]] - [[Martina Hingis]], jogaira de [[tennis]] [[soïssa]] * [[1997]] - [[Max Verstappen]], pilòt bèlgo-neerlandés de Formula 1 == Decèsses == * [[1612]] - [[Federico Barocci]], pintor italiana (n. c.[[1535]]) * [[1913]] - [[Rudolf Diesel]], inventor alemand (n. [[1858]]) * [[1955]] – [[James Dean]], actor american (n. [[1931]]) * [[1990]] - [[Patrick Martindale White]], escrivan australian, Prèmi Nobel (n. [[1913]]) * [[1994]] - [[André Michel Lwoff]], microbiologista francés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. [[1902]]) ---- Vejatz tanben: * [[29 de setembre]] | [[1 d'octobre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] hr6gyxe8n5wjgfvx3y9ykb7dic9y6qw 2508325 2508324 2026-09-05T17:27:03Z Mistico Dois 45295 2508325 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Setembre}} == Eveniments == * [[1966]] - Independéncia de [[Botswana]] == Naissenças == * [[1870]] - [[Jean Baptiste Perrin]], fisician francés, Prèmi Nobel (m. [[1942]]) * [[1905]] - [[Nevill Francis Mott]], fisician anglés, Prèmi Nobel (m. [[1996]]) * [[1924]] - [[Truman Capote]], escrivan american (m. [[1984]]) * [[1939]] - [[Jean-Marie Lehn]], quimista francés, Prèmi Nobel * [[1943]] - [[Johann Deisenhofer]], quimista alemand, Prèmi Nobel * [[1945]] - [[Ehud Olmert]], primièr ministre d'Israèl * [[1951]] - [[Barry Marshall]], mètge australian, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina * [[1964]] - [[Monica Bellucci]], actritz italiana * [[1965]] - [[Claudia Barainsky]], cantaira d'opèra soprano alemanda * [[1975]] - [[Marion Cotillard]], actritz francesa * [[1980]] - [[Martina Hingis]], jogaira de [[tennis]] [[soïssa]] * [[1997]] - [[Max Verstappen]], pilòt bèlgo-neerlandés de Formula 1 == Decèsses == * [[1612]] - [[Federico Barocci]], pintor italian (n. ''c.'' [[1535]]) * [[1913]] - [[Rudolf Diesel]], inventor alemand (n. [[1858]]) * [[1955]] – [[James Dean]], actor american (n. [[1931]]) * [[1990]] - [[Patrick Martindale White]], escrivan australian, Prèmi Nobel (n. [[1913]]) * [[1994]] - [[André Michel Lwoff]], microbiologista francés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. [[1902]]) ---- Vejatz tanben: * [[29 de setembre]] | [[1 d'octobre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] gxg0vk05qdj1wcjwodoieau06wvi352 2508326 2508325 2026-09-05T17:27:21Z Mistico Dois 45295 2508326 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Setembre}} == Eveniments == * [[1966]] - Independéncia de [[Botswana]] == Naissenças == * [[1870]] - [[Jean Baptiste Perrin]], fisician francés, Prèmi Nobel (m. [[1942]]) * [[1905]] - [[Nevill Francis Mott]], fisician anglés, Prèmi Nobel (m. [[1996]]) * [[1924]] - [[Truman Capote]], escrivan american (m. [[1984]]) * [[1939]] - [[Jean-Marie Lehn]], quimista francés, Prèmi Nobel * [[1943]] - [[Johann Deisenhofer]], quimista alemand, Prèmi Nobel * [[1945]] - [[Ehud Olmert]], primièr ministre d'Israèl * [[1951]] - [[Barry Marshall]], mètge australian, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina * [[1964]] - [[Monica Bellucci]], actritz italiana * [[1965]] - [[Claudia Barainsky]], cantaira d'opèra soprano alemanda * [[1975]] - [[Marion Cotillard]], actritz francesa * [[1980]] - [[Martina Hingis]], jogaira de [[tennis]] [[soïssa]] * [[1997]] - [[Max Verstappen]], pilòt bèlgo-neerlandés de Formula 1 == Decèsses == * [[1612]] - [[Federico Barocci]], pintor italian (n. ''c.'' [[1535]]) * [[1913]] - [[Rudolf Diesel]], inventor alemand (n. [[1858]]) * [[1955]] – [[James Dean]], actor american (n. [[1931]]) * [[1990]] - [[Patrick White]], escrivan australian, Prèmi Nobel (n. [[1913]]) * [[1994]] - [[André Michel Lwoff]], microbiologista francés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. [[1902]]) ---- Vejatz tanben: * [[29 de setembre]] | [[1 d'octobre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 88wqqbhzuuxyoyk1whzpoc0w9uc0ei6 0 505 2508330 2487929 2026-09-05T17:32:14Z Mistico Dois 45295 2508330 wikitext text/x-wiki {{novembre}} == Eveniments == * [[1845]] – [[Batalha de la Vuelta de Obligado]] == Naissenças == * [[1858]] – [[Selma Lagerlöf]], escrivana suedesa (m. [[1940]]) * [[1925]] – [[Robert F. Kennedy]], politician american (m. [[1968]]) * [[1942]] – [[Joe Biden]], politician democrata american * [[1964]] – [[Linda William]], modèla e una cantaira francesa (m. [[2010]]) == Decèsses == * [[1907]] - [[Paula Modersohn-Becker]], pintra alemanda (n. [[1876]]) * [[1975]] – [[Francisco Franco]], dictator d'[[Espanha]] (n. [[1892]]) * [[1978]] – [[Giorgio de Chirico]], pintor italian (n. [[1888]]) * [[2006]] – [[Robert Altman]], director de cinèma nòrd-american (n. [[1925]]) ---- Veire tanben : * [[19 de novembre]] | [[21 de novembre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] a7wtej4ogfme41vfryh3pnt47bmswp7 0 555 2508329 2487442 2026-09-05T17:29:56Z Mistico Dois 45295 2508329 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{febrièr}} == Eveniments == * [[1587]] - execucion de Marie Stuart * [[1904]] - debuta de la guèrra russojaponesa * [[2018]] - las [[Bermudas]] abrògan lo maridatge omosexual == Naissenças == * [[1291]] - Rei [[Anfós IV de Portugal]] (m. [[1357]]) * [[1404]] - Emperaire [[Constantin XI Paleològ]] de l'[[Empèri Bizantin]] (m. [[1453]]) * [[1552]] - Théodore Agrippa d'Aubigné, escrivan francés (m. [[1630]]) * [[1700]] - [[Daniel Bernoulli]], fisician e matematician neerlandés-soís (m. [[1782]]) * [[1762]] - Emperaire [[Gia Long de Vietnam]] (m. [[1820]]) * [[1814]] - [[Juan Rafael Mora Porras]], president de Còsta Rica (m. [[1860]]) * [[1828]] - [[Antonio Cánovas del Castillo]], primièr ministre d'Espanha (m. [[1897]]) * 1828 - [[Jules Verne]], escrivan francés (m. [[1905]]) * [[1834]] - [[Dmitrii Mendeleiev]], quimista rus (m. [[1907]]) * [[1876]] - [[Paula Modersohn-Becker]], pintra alemanda (m. [[1907]]) * [[1880]] - [[Franz Marc]], pintre alemand (m. [[1916]]) * [[1883]] - [[Joseph Alois Schumpeter]], economista austriac-american (m. [[1950]]) * [[1891]] - [[Pere Fouché]], lingüista nòrd-catalan (m. [[1967]]) * [[1903]] - [[Tunku Abdul Rahman]], primièr ministre de Malàisia (m. [[1990]]) * [[1908]] - [[Albert Lautman]], filosòf e matematician francés (m. [[1944]]) * [[1911]] - [[Elizabeth Bishop]], poetessa americana (m. [[1979]]) * [[1920]] - [[Lana Turner]], actritz americana (m. [[1995]]) * [[1925]] - [[Jack Lemmon]], actor american (m. [[2001]]) * [[1926]] - [[Neal Cassady]], escrivan american (m. [[1968]]) * [[1931]] - [[James Dean]], actor american (m. [[1955]]) * [[1941]] - [[Nick Nolte]], actor american * 1941 - [[Walter H. Pehle]], istorian alemand * [[1944]] - [[Sebastião Salgado]], fotograf brasilièr (m. [[2025]]) * [[1955]] - [[John Grisham]], escrivan american * [[1957]] - [[Cindy Wilson]], cantaira americana ([[The B52's]]) * [[1959]] - [[Mauricio Macri]], president d'Argentina * [[1960]] - [[Alfred Gusenbauer]], primièr ministre d'Àustria * [[1974]] - [[Guy-Manuel de Homem-Christo]], musician francés ([[Daft Punk]]) * [[1977]] - [[Dave Farrell]], musician american ([[Linkin Park]]) == Decèsses == * [[1725]] - Tsar [[Pèire Ièr de Russia]] (n. [[1672]]) * [[1918]] - [[Louis Renault]], legista e professor francés, Prèmi Nobel pri paco (n. [[1843]]) * [[1921]] - [[Piotr Kropotkin]], geograf e zoològ rus (n. [[1842]]) * [[1935]] - [[Max Liebermann]], pintor alemand (n. [[1847]]) * [[1957]] - [[Walther Bothe]], fisician alemand, Prèmi Nobel (n. [[1891]]) * 1957 - [[John von Neumann]], matematician ongrés-american (n. [[1903]]) * [[1974]] - [[Fritz Zwicky]], astronòm bulgar-soís (n. [[1898]]) * [[1975]] - [[Robert Robinson (quimista)|Robert Robinson]], quimista britanic, Prèmi Nobel (n. [[1886]]) * [[1979]] - [[Dennis Gabor]], fisician ongrés-britanic, Prèmi Nobel (n. [[1900]]) * [[1998]] - [[Halldór Laxness]], escrivan islandés, Prèmi Nobel (n. [[1902]]) * [[2002]] - [[Ong Teng Cheong]], president de Singapor (n. [[1936]]) * [[2006]] - [[Aldemir Martins]], pintor brasilièr (n. [[1922]]) ---- Vejatz tanben: * [[7 de febrièr]] | [[9 de febrièr]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 3sj8umsn7ta9jg26apibi8eagn7fm80 0 6024 2508368 2482504 2026-09-06T07:42:44Z Poiuytrell 61256 /* */ 2508368 wikitext text/x-wiki {{vejatz omonims|Ors}} {{Modèl:Comuna italiana |carta=oc |nom = Ors |nomItalian = Oulx, Ulzio (1937-1960) |imatge=Oulx.jpg |blason = Oulx-Stemma.svg |reg = PMN |prov = TO |latitudgrad = 45 |latitudminuta = 2 |latitudsegonda = 0 |longitudgrad = 6 |longitudminuta = 50 |longitudsegonda = 0 |mej = 1100 |km² = {{formatnum:{{supit001|175}}}} |pop = {{formatnum:{{popit001|175}}}} |data-pop ={{formatnum:{{popit001|0}}}} |dens = {{formatnum:{{#expr:({{popit001|175}}/{{supit001|175}}) round 2}}}} |cp = 10056 |tel = 0122 |istat = 001175 |Conse=Andrea Terzolo (2019) |còde_cadastre = |Gentili = ulcensi |Patron = |Fèsta_patronala = }} '''Ors'''<ref>''Ols'', forma classicizanta.</ref> o '''Ols'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref><ref name="Liberitutti">https://fr.calameo.com/read/000047076072695ed24eb</ref><ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98.html</ref> (''Oulx'' en [[italian]] e en [[francés]]) es una comuna de {{formatnum:{{popit001|175}}}} abitants de las [[Valadas Occitanas]]. Administrativalemnt, es dins la [[Ciutat Metropolitana de Turin]] e la region de [[Piemont]] de l’[[Itàlia|estat italian]]. Apelada ''Ulzio'' en italian pendent lo periòde faissista). Localament, i apelen '''la Vièra''' (''Vièrë'') lo [[borg]], çò es la partida nauta de la comuna<ref name="Liberitutti"/>. == Geografia == Ors la es dins la Val d'Ors o Val Dueira que lo riu principal la es Dueira. [[File:Ors dins l'Union montanhòla de l'Alta Val de Susa.svg|thumb|left|350px|[[Ors (comuna)|Ors]] dins l'[[Union montanhòla de l'Alta Val de Susa]].]] La comuna la es dins l'Union montanhòla de l'Alta Val de Susa. == Istòria == [[File:Evolucion del territòri d'Ors.svg|thumb|left|350px|Evolucion dels limits de la comuna d'Ors. 1. [[Ors (comuna)|Ors]] 2. [[Lo Sause]] 3. [[Beulard]] 4. [[Savors]]|ligam=Special:FilePath/Evolucion_del_territòri_d'Ors.svg]] Lo 4 de mai de 1928, lo regim fascista la i annèxa las comunas de [[Beulard]], [[Savors]] e del [[Lo Sause|Sause]]. Sola la comuna del Sause la serà restauraa lo 25 de julhet de 1947. Lo 16 de junh de 1937, lo nom la es italianizat en ''Ulzio''. Lo nom tradicional la serà pas restaurat abans lo 22 de novembre de 1960. === Ruaas === [[File:Oulx (TO) - segnale di inizio centro abitato.jpg|thumb|150px|left|Paneu bilingue Oulx / Ours]] [[File:Oulx - Oberje.JPG|thumb|150px|center|Paneu en Occitan :Oberjë dla viêrë (Auberja de la vila). Grafia de l'Escòla dau Pò, adaptada a la prononciacion locala.]] (Dins la grafia francesa utilisada oficialament) Amazas, Auberges, ''Beaulard'', Beaume, Chateau-Beaulard, Clots, Constans, Gad, Malefosse, Monfol, Pierremenaud, Puy, Royeres, San Francesco, San Marco, ''Savoulx'', Signols, Soubras, Vazon, Villard. ==Liams extèrnes== * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20211202164429/https://www.comune.oulx.to.it/patois/index_patois.htm ''Ël patouà d'Ours'' (sit de la comuna d'Ors)] ==Nòtas== <references/> {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Comuna de la província de Turin]] [[Categoria:Comuna de las Valadas Occitanas]] [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] 7r2nuf58bj37xs9t3asflmifstx1r64 0 9639 2508331 2486735 2026-09-05T17:33:27Z Mistico Dois 45295 2508331 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Ans 1860|../..]] | [[Ans 1870]] | [[Ans 1880]] | [[Ans 1890]] | ''' Ans 1900''' | [[Ans 1910]] | [[Ans 1920]] | [[Ans 1930]] | [[Ans 1940|../..]]</center> == Istòria == '''1900''' : abandon de la [[poligamia]] per lei mormons. <br/> '''1901''' : independéncia oficiala d'[[Austràlia]] (1{{èr}} de genier). Pasmens, dins lei fachs, la politica de l'illa demorèt fòrça influenciada per aquela dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] fins a la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Dins aquò, aquò permetèt l'adopcion de divèrsei [[lei|lèis]] progressistas coma l'extension dau drech de vòte e de candidatura ais eleccions ais fremas (blancas solament). Aquela decision s'apliquèt sus tot lo territòri franc de l'illa de [[Tasmania]] ont intrèt pas en vigor avans [[1903]]. <br/> '''1902''' : en [[Martinica]], destruccion totala de la vila de [Saint-Pierre (Martinica)|Saint-Pierre]] per una erupcion de la [[Montanha Pelada]] ({{formatnum:29000}} mòrts). <br/> '''1902''' : tractat d'amistat entre [[Japon]] e lo [[Reiaume Unit]]. <br/> '''1902''' : fondacion de la [[vila]] de [[Dire Dawa]] per la companhiá en carga de la bastida dau camin de fèrre entre [[Jiboti]] e [[Addis Abeba]]. L'endrech foguèt chausit per venir un centre logistic important (obrador de reparacion dei [[tren]]s... etc.) e es d'ara endavant la segonda vila etiopiana. <br/> '''1902''' : presa de [[Riyad]] per [[Abdalaziz ibn ‘Abd ar-Raḥman Āl Sa‘ūd|Abdalaziz ibn Saud]]. <br/> '''1902''' : independéncia oficiala de [[Cuba]] après quatre ans d'ocupacion militara [[USA|estatsunidenca]]. Dins lei fachs, l'illa demorèt sota l'influéncia de [[Washington]]. <br/> '''1903''' : destruccion definitiva dau [[Califat de Sokoto]] per lei [[Reialme Unit|Britanics]]. Lo califa [[Muhammadu Attahiru Ier|Muhammadu Attahiru I{{èr}}]] foguèt tuat a la [[batalha de Burmi]]. En revènge, lei sultans qu'acceptèron lo [[protectorat]] [[Reialme Unit|britanic]] gardèron son poder. <br/> '''1904''' : campanha de conquista d'[[Ogaden]] per [[Etiopia]]. <br/> '''1904''' : per contentar lo partit dei captaus [[mexic]]ans — sostèn important dau regime — Porfirio Díaz acceptèt de prolongar de doas [[annada]]s suplementàrias lo mandat de cada governador de província. Pasmens, après aquela crisi intèrna, la situacion interiora s'agravèt e lo partit dei tecnocratas centralistas dichs ''cientificos'' abandonèt lentament lo regime. <br/> [[Fichièr:Surviving Herero.jpg|thumb|right|Subrevivents hereros de la retirada a travèrs de [[Desèrt de Kalahari|Kalahari]].]] '''1904-1905''' : dins lo [[Namibia|Sud Oèst African]], revòuta indigèna menada per lo cap herero [[Samuel Maharero]]. Causada per la sasida dei tèrras agricòlas d'aqueu pòble, entraïnèt d'atacas violentas còntra lei posicions alemandas. La reaccion de [[Berlin]] foguèt fòrça violenta e entraïnèt la quasi exterminacion dau pòble herero. Aqueu chaple es uei considerat coma lo premier genocidi modèrne. <br/> [[Fichièr:Sanfranciscoearthquake1906.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de [[San Francisco]] après lo [[tèrratrem]] de [[1906]].]] '''1906''' : [[tèrratrem de San Francisco]] (aperaquí {{formatnum:3000}} mòrts). D'una magnitud de 7, entraïnèt de degalhs importants dins la vila. [[Fichièr:HMS Dreadnought 1906.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau ''HMS Dreadnought'' vèrs 1906-1907.]] '''1906''' : illustrant la [[corsa ais armaments]] en [[Euròpa]], intrada en servici dins la marina [[Reialme Unit|britanica]] dau [[cuirassat]] ''HMS Dreadnought''. Conjugant una poissança de fuòc importanta, un [[blindatge]] espés e una [[velocitat]] auta, revolucionèt l'armament navau e venguèt la nòrma fins a la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. <br/> '''1906-1907''' : dins la [[Peninsula Aràbia]], combats importants entre lei Ibn Saud e una coalicion, sostenguda per leis Otomans, de plusors clans. <br/> '''1907''' : independéncia de [[Nòva Zelanda]]. Pasmens, lo país demorèt sota l'influéncia dirècta de [[Londres]] fins a la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. <br/> [[Fichièr:Iran - Frontieras ai sègles XIX e XX.png|thumb|Partiment de Pèrsia entre zònas russas e britanicas.]] '''1907''' : signatura de la [[Convencion Anglorussa de 1907]]. Organizèt lo partiment dau Pèrsia entre zònas d'influéncia russa, britanica e neutra. <br/> '''1907''' : en [[Etiopia]], après una ataca d'[[apoplexia]] dau negus [[Menelik II]] l'annada precedenta, creacion d'un govèrn sus lo modèl europèu amb la creacion d'un gabinet dei ministres. <br/> '''1907''' : en [[Jamaica]], [[tèrratrem]] dins la [[capitala]] [[Kingston]] que causèt mai de {{formatnum:1000}} mòrts (14 de genier). <br/> '''1907''' : establiment d'un [[protectorat]] [[japon]]és sus la [[peninsula]] de [[Corèa]]. <br/> [[Fichièr:Underwood & Underwood © 1906 No. 10495 - Messina - The once beautiful Water-front after the earthquake dett.jpg|thumb|right|Fotografia de [[Messina]] après lo [[tèrratrem]] e lo [[tsunami]] de 1908.]] '''1908''' : [[tèrratrem]] dins la region de [[Messina]] (28 de decembre) qu'entraïnèt la destruccion de la vila en causa d'un [[tsunami]]. Aperaquí {{formatnum:80000}} abitants foguèron tuats e lo [[govèrn]] italian pensèt un temps cubrir la vila de [[cauç]] per defugir d'epidemias e l'abandonar. <br/> {{veire|Eveniment de Tunguska}} '''1908''' : violenta [[explosion]] (10-15 Mt) en [[Siberia]] Centrala que destruguèt {{formatnum:2000}} km² de [[selva|seuva]]. L'origina de l'eveniment es pas totalament segura mai sembla d'èsser liada a l'explosion d'un [[asteroïde]] ò d'una [[cometa]] dins lei jaç inferiors de l'[[atmosfèra]]. En causa dei dificultats per agantar la region, ges d'expedicion poguèt i arribar avans [[1927]]. <br/> [[Fichièr:Flag of Occitania (with star).svg|20px]] '''1909''' : [[Tèrratremol de Lambesc de 1909|tèrratrem de Lambesc]] (46 mòrts). <br/> '''1909''' : premiera grèva generala de l'administracion francesa. <br> '''1909''' : fondacion de la vila de [[Tel Aviv]]. == Cultura == [[File:La Montagne Sainte-Victoire vue de la carrière Bibémus, par Paul Cézanne.jpg|thumb|right|Pintura precubiste de [[Pau Cesana]] onte la natura comença d'èsser representada d'un biais geometric.]] {{veire|Pau Cesana}} '''1904''' : dins una discussion amb [[Émile Bernard]] ([[1868]]-[[1941]], [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) expausèt sei reflexions sus un tractament [[geometria|geometric]] de la natura utilizant lo [[cilindre]] ò l'[[esfèra]]. De mai, evolucion importanta qu'anava èsser a l'origina dau [[cubisme]], cada plan ò ponch d'un objècte deviá se dirigir vèrs un ponch centrau. <br/> [[Fichièr:Samarra.png|thumb|right|[[Fotografia]] dau [[Sanctuari d'Al-Askari]] en [[1916]].]] '''1905''' : acabament dei trabalhs decidits per lo chah [[Nasser al-Din Shah Qajar]] ([[1848]]-[[1896]]) dins lo [[Sanctuari d'Al-Askari]] (ò Mosqueta d'Aur). Donèron sa fòrma actuala au bastiment ambé la construccion dau dòme d'[[aur]] e de l'encencha [[blau|blava]]. == Sciéncias e tecnicas == '''1900''' : assai dau premier [[prototipe]] de [[fusiu mitralhaire]] per l'armada [[Itàlia|italiana]]. Pasmens, l'arma aviá mai d'un problema de concepcion e foguèt pas adoptada per leis Italians. Lei Britanics l'assaièron tanben e arribèron a la meteissa conclusion. <br/> '''1900''' : eeclipsi totau de [[Soleu]], visible en un arc de vision que s'estendiá dempuei [[Porto]], [[Portugal|Portugau]], fins a [[Elx]], província d'[[Alacant]], [[Espanha]]. <br/> '''1900''' : invencion de la premiera turbina d'estanci de pression per l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Auguste Rateau]] ([[1863]]-[[1930]]). A respèct deis autrei modèls de turbinas existents, permetèt d'utilizar de velocitats de rotacion feblas amb de rendements importants. <br/> [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-R0116-504, Max Planck.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de [[Max Planck]] en [[1901]].]] {{veire|Mecanica quantica}} '''1900''' : premiera formulacion de la teoria quantica desvolopada per [[Max Planck]] ([[1858]]-[[1947]]). Aquò permetèt d'explicar lo problema dau raionament dau [[còrs negre]] e marquèt una rompedura majora de l'istòria de la [[fisica]] car entraïnèt l'abandon de la [[fisica classica]] per lei questions regardant la descripcion dei fenomèns microscopics. Permetèt tanben lo desvolopament de plusors teorias quanticas au sen de divèrsei camps de la [[fisica]] ò de la [[quimia]]. <br/> '''1900''' : descubèrta dei quatre grops [[sang]]uins per lo mètge [[Àustria|austrian]] [[Karl Landsteiner]] ([[1868]]-[[1943]]). Foguèron dichs [[Sistèma ABO|A, B, AB e O]] en [[1910]]. Aquò permetèt de desvolopar tornarmai la tecnica dei transfusions sanguinas umanas. <br/> '''1900''' : concepcion dau premier [[forn d'arc electric]] vertadier (→ [[1879]]) per lo [[França|Francés]] [[Paul Héroult]] ([[1863]]-[[1914]]). Permetent d'obtenir de [[temperatura]]s autas, aquela invencion foguèt pauc a pauc utilizat per estudiar lei possibilitats de desvolopar una [[siderurgia]] electrica. Pasmens, aquò demorèt lòngtemps una idèa en causa dau còst important de l'[[electricitat]]. En revènge, permetèt d'estudiar la produccion d'[[aliatge]]s d'[[acièr|aciers]] especiaus. <br/> '''1900''' : començament dei trabalhs de [[Victor Grignard]] ([[1871]]-[[1935]]) sus leis [[organometallics]], especialament aquelei de [[magnèsi]]. Utilizats dins mai d'un sintèsi ò d'un procès de [[catalisi]], aquelei compausats anavan permetre un desvolopament important dei sintèsis organics durant lo sègle XX. L'autor de sa descubèrta foguèt guierdonat dau [[Prèmi Nobel de Quimia]] en [[1912]] e leis [[organomagnesian]]s son uei dichs [[reactius de Grignard]]. <br/> '''1900''' : descubèrta dau darrier gas rare (lo [[radon]]) per l'[[Alemanha|Alemand]] [[Ernst Dorn]] ([[1848]]-[[1916]]). <br/> '''1901''' : invencion de la premier maquina permetent de realizar un electrocardiograma dins lei condicions d'un espitau per lo mètge [[Païses Basses|olandés]] [[Willem Einthoven]] ([[1860]]-[[1927]]). <br/> '''1902''' : assai dau premier [[dirigible militar]], destinat a la reconoissença dau prat batalhier, desvolopat per l'[[engenhariá|engenhaire]] [[França|francés]] [[Henri Julliot]]. Pasmens, en causa dau desvolopament de l'aviacion, pus eficaça e rapida, aqueu concèpte foguèt pauc a pauc abandonat. <br/> '''1902''' : intrada en servici dau premier [[fusiu mitralhaire]] operacionau desvolopat per l'[[oficièr]] [[Danemarc|danés]] [[Vilhelm Herman Oluf Madsen]] ([[1844]]-[[1917]]). Inspirèt una tiera d'armas que foguèron utilizadas fins ais annadas 1950 e la generalizacion dei [[mitralhièra]]s leugieras. <br/> '''1902''' : comercializacion dau premier [[motor multisopapa]] desvolopat per la companhiá [[França|francesa]] [[Panhard & Levassor]]. <br/> '''1902''' : premiera publicacion permetent d'explicar l'existéncia de la [[radioactivitat]] per lo fisician [[Reialme Unit|britanic]] [[Frederick Soddy]] ([[1877]]-[[1956]]). Mencionèt per lo premier còp l'existéncia de desintegracions radioactivas. Soddy recebèt lo [[Prèmi Nobel de Quimia]] en [[1921]]. <br/> [[Fichièr:Pelee 1902 2.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de l'erupcion de [[1902]] de la [[Montanha Pelada]].]] '''1902''' : après l'erupcion catastrofica de la [[Montanha Pelada]] qu'entraïnèt la destruccion totala de la vila martiniquesa de Saint-Pierre, leis autoritats de divèrsei país prenguèron consciéncia de la manca de conóissença a prepaus deis erupcions [[volcan]]icas. Aquò marquèt donc lo començament de l'estudi scientific dei volcans e la [[volcanologia]], branca alora fòrça menora de la [[geologia]], venguèt una sciéncia vertadiera. <br/> '''1902''' : premiera explicacion modèrna dau foncionament dau [[càncer|cancèr]]. Basada sus lei derivas dei mecanismes de division cellulària, foguèt l'òbra dau [[zoologia|zoologista]] [[Alemanha|alemand]] [[Theodor Boveri]] ([[1862]]-[[1915]]). Son ipotèsi foguèt demostrada en [[1915]] per lo [[biologia|biologista]] [[USA|estatsunidenc]] [[Thomas Hunt Morgan]] ([[1866]]-[[1945]]). <br/> '''1902''' : acabament de la concepcion dau [[procès Ostwald]] per l'[[Alemanha|Alemand]] [[Wilhelm Ostwald]] ([[1853]]-[[1932]]). Basat sus una tiera de reaccions permetent de transformar l'[[amoniac]] en [[acid nitric]], permetèt de provesir d'importantei quantitats de matèria premiera ais industrias productritz d'engrais azotats e d'[[explosiu]]s (→ [[1899]] e [[1913]]). <br/> '''1903''' : invencion de la premiera [[turbina]] d'explosion per Armengaud. <br/> '''1904''' : desvolopament dau premier fusiu semi-automatic (lo [[Mondragón M1908]] [[mexic]]an) que foguèt largament adoptat e inspirèt divèrseis armas de concepcion similara fins a la generalizacion dei [[fusiu d'assaut|fusius d'assaut]]. <br/> '''1905''' : invencion dau [[turboalternator]] per l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Soïssa|soís]] [[Charles Carroll Brown]] ([[1859]]-[[1946]]) que capitèt de coplar una [[turbina]] amb un [[alternator]]. Aquò permetèt de trobar dei fònts d'energia capablas de produrre de poissanças largament superioras ai turbinas de vapor existentas e favorizèt l'electrificacion de l'industria. <br/> {{veire|Relativitat especiala}} '''1905''' : a partir de la teoria quantica publicada en [[1900]], [[Albert Einstein]] demostrèt lei naturas ondulatoria e corpuscularia de la [[lutz]]. Expliquèt tanben lo desplaçament de la [[lutz]] per quantitats definidas que foguèron dichs [[foton]]s. Enfin, establiguèt l'invariància de la velocitat de propagacion deis ondas electromagneticas. <br/> '''1905''' : publicacion d'una teoria per [[Daniel Moreau Barringer]] explicant l'origina dau [[Meteor Crater]] per l'impacte d'una [[meteorita]]. <br/> '''1906''' : descubèrta dau [[Tresen principi de la termodinamica|tresen principi]] de la [[termodinamica]] per [[Walther Hermann Nernst]] ([[1864]]-[[1941]]). <br/> '''1906''' : en [[matematicas]], premiera formulacion dau concèpte d'[[espaci metric]] dins la tèsi dau matematician [[França|francés]] [[René Maurice Fréchet]] ([[1878]]-[[1973]]). L'idèa venguèt pauc a pauc una nocion centrala en [[analisi matematica]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' C. C. Heyde e E. Seneta, ''Statisticians of the Centuries'', Springer, 2001, p. 331.</ref> <br/> '''1907''' : descubèrta dau premier [[asteroïde]] [[Troian (astronomia)|troian]] de [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]], lo futur [[(588) Achilles]]. Après doas descubèrtas similaras en [[1906]] e [[1907]], l'existéncia dei troians foguèt oficializada per la comunautat scientifica. <br/> '''1907''' : comercializacion dau premier sistèma de fotografia color d'usatge relativament simple : l'[[Autochrome]] dei [[Auguste e Louis Lumière|fraires Lumière]]. Èra una tecnica de fotografia sus placa de veire que necessitava totjorn de temps de pausa lòngs – problema recurrent dei tecnicas de fotografia color dempuei son aparicion en [[1861]] – e un tractament complèx. De mai, la sensibilitat èra limitada e per generalizar l'usatge de la fotografia color, serà necessari d'esperar l'aparicion dei premiers films color dins lo corrent deis ans 1930 (→ [[1935]]). <br/> '''1908''' : invencion dau premier film fotografic transparent e segur (es a dire sensa [[nitrocellulòsa]]) per la companhiá [[USA|estatsunidenca]] [[Kodak]]. Leugiers e practics, lei films fotografics dominèron la fotografia fins a la generalizacion de la [[fotografia numerica]] au començament dau sègle XXI. <br/> '''1908''' : premiera liquefaccion d'[[èli]] per lo fisician [[Païses Basses|olandés]] [[Heike Kamerlingh Onnes]] ([[1853]]-[[1926]]). <br/> '''1908''' : premiera sintèsi d'una matèria plastica transparenta dicha [[cellofana]] per lo quimista [[Soïssa|soís]] [[Jacques Edwin Brandenberger]] ([[1872]]-[[1954]]). <br/> '''1908''' : desvolopament d'un procès de sintèsi d'[[amoniac]] per quimista [[Alemanha|alemand]] [[Fritz Haber]] ([[1868]]-[[1934]]). Son metòde foguèt industrializat tre [[1909]] per [[BASF]]. <br/> '''1909''' : depaus de brevet depintant la concepcion dau premier [[silenciós]] desvolopat per [[Hiram Percy Maxim]] ([[1869]]-[[1936]]). <br/> {{veire|Experiéncia de Rutherford}} '''1909''' : debanament de l'[[experiéncia de Rutherford]] (realizada per [[Hans Geiger]] e [[Ernest Marsden]]). Aguèt un ròtle decisiu dins lo desvolopament dau modèl de l'[[atòm]] modèrne car permetèt d'establir l'existéncia dau nuclèu atomic. <br/> {{veire|pH}} '''1909''' : introduccion de la nocion de [[pH]] per descriure l'[[acid]]itat per [[Soren Sorensen]] ([[1868]]-[[1939]]). <br/> '''1909''' : premiera sintèsi de la [[baquelita]] per lo quimista [[USA|estatsunidenc]] [[Leo Baekeland]] ([[1863]]-[[1944]]). == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Leopoldo Alas]], escrivan [[Espanha|espanhòu]]. * [[Machado de Assis]], escrivan [[brasil]]ièr. * [[Víctor Balaguer]], poèta [[Catalonha|catalan]]. * [[Frédéric Auguste Bartholdi]], esculptor francés. * [[Henri Becquerel]], [[fisica|fisician]] [[França|francés]]. * [[Ludwig Boltzmann]], fisician austrian. * [[Giosuè Carducci]], escrivan italian. * [[Pau Cesana]], pintre provençau. * [[Antoine Alphonse Chassepot]], engenhaire francés. * [[Anton Checov]], escrivan rus. * [[Cixi]], emperatritz e regenta chinesa. * [[Jean-Baptiste Clément]], revolucionari e cantaire francés. * [[Per Teodor Cleve]], quimia e [[geologia|geològ]] [[Suècia|suedés]]. * [[Grover Cleveland]], president estatsunidenc. * [[Stephen Crane]], escrivan estatsunidenc. * [[Euclides da Cunha]], escrivan brasilièr. * [[Pierre Curie]], [[fisica|fisician]] [[França|francés]]. * [[Gottlieb Daimler]], engenhaire e [[industria]]u [[Alemanha|alemand]]. * [[Alexis Damour]], [[quimia|quimista]] [[França|francés]]. * [[Édouard Delamare-Deboutteville]], inventor e [[industria]]u [[França|francés]]. * [[Élie Ducommun]], escrivan soís. * [[Antonín Dvořák]], compositor chèc. * [[Francesc Ferrer]], pedagòg catalan. * [[Adolf Fick]], [[Fisiologia|fisiologista]] [[Alemanha|alemand]]. * [[George Fosbery]], [[oficier]] e inventor [[Reialme Unit|britanic]]. * [[Eugèni Garcin]], jornalista e escrivan occitan. * [[Richard Jordan Gatling]], [[engenhariá|engenhaire]] [[USA|estatsunidenc]]. * [[Paul Gauguin]], pintre francés. * [[Joseph Glidden]], inventor [[USA|estatsunidenc]]. * [[Zénobe Gramme]], [[engenhariá|engenhaire]] [[Belgica|bèlga]]. * [[Fèlix Gras]], escrivan provençau. * [[Edvard Grieg]], compositor norvegian. * [[Benjamin Harrison]], president [[USA|estatsunidenc]]. * [[Charles Hermite]], [[Matematicas|matematician]] [[França|francés]]. * [[Theodor Herzl]], filosòf [[judaïsme|judieu]]. * [[Henrik Ibsen]], dramaturg norvegian. * [[Jules Janssen]], astronòm [[França|francés]]. * [[Alfred Jarry]], escrivan francés * [[Joseph Joachim]], violonista ongrés. * [[Alexander Kielland]], escrivan norvegian. * [[Alexandre Langlada]], poèta de Montpelhièr. * [[Étienne Lenoir]], [[engenhariá|engenhaire]] [[França|francés]]. * [[Leopold II de Belgica|Leopold II]], rèi de [[Belgica]]. * [[Maxime Lisbonne]], revolucionari francés. * [[Prosper-Olivier Lissagaray]], revolucionari e [[istòria|istorian]] francés. * [[Cesare Lombroso]], mètge italian. * [[Dmitrii Mendeleiev]], quimista rus. * [[Adolph von Menzel]], pintre alemand. * [[Sextius Michel]], poèta occitan. * [[Alphonse Milne-Edwards]], [[zoologia|zoologista]] francés. * [[Paula Modersohn-Becker]], pintra alemanda. * [[Henri Moissan]], quimista francés. * [[Muhammadu Attahiru Ier|Muhammadu Attahiru I{{èr}}]], califa de [[Califat de Sokoto|Sokoto]]. * [[Friedrich Nietzsche]], filosòf alemand. * [[René Panhard]], engenhaire e [[industria]]u [[França|francés]]. * [[Alèxi Peiret]], escrivan occitan. * [[Leston Allen Pelton]], inventor [[USA|estatsunidenc]]. * [[Camille Pissarro]], pintre francés. * [[Sully Prudhomme]], escrivan francés. * [[Eça de Queiroz]], escrivan portugués. * [[Cecil Rhodes]], explorator e òme d'afaires anglés. * [[Nikolai Rimskii-Korsakov]], compositor rus. * [[Thomas Fitch Rowland]], [[engenhariá|engenhaire]] [[USA|estatsunidenc]]. * [[Herbert Spencer]], [[filosofia|filosòf]] britanic. * [[Henry Morton Stanley]], explorador britanic. * [[William Thomson, Lord Kelvin|William Thomson (lord Kelvin)]], [[fisica|fisician]] [[Irlanda|irlandés]]. * [[Enric de Tolosa-Lautrèc]], pintre francés. * [[Albèrt Tornièr]], escrivan, jornalista e politician occitan. * [[Giuseppe Verdi]], compositor italian. * [[Jules Verne]], escrivan francés. * [[Leonce Verny]], engenhaire francés. * [[Victòria dau Reiaume Unit|Victòria]], rèina dau [[Reiaume Unit]]. * [[Oscar Wilde]], escrivan anglés. * [[Clemens Winkler]], quimista [[Alemanha|alemand]]. * [[Émile Zola]], escrivan [[França|francés]]. </div> == Liames intèrnes == * [[Mecanica quantica]]. * [[Relativitat especiala]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 5rqyt9l954a5qf2mktevbkfvlm0bu13 0 11980 2508314 2508243 2026-09-05T12:26:52Z Nicolas Eynaud 6858 /* Una artista d'avantgarda */ 2508314 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat similar èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas; === Òbras principalas === == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === === De l'artista a l'icòna === === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 4ngpzpb90xdicxpv5tp024o713e8m8n 2508315 2508314 2026-09-05T12:27:57Z Nicolas Eynaud 6858 /* Una artista d'avantgarda */ 2508315 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat similar èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas; === Òbras principalas === == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === === De l'artista a l'icòna === === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] qah45wgqd81bsil5i9jo2bmknqky5hk 2508316 2508315 2026-09-05T12:51:47Z Nicolas Eynaud 6858 /* Una artista d'avantgarda */ 2508316 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === === De l'artista a l'icòna === === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] q2n9is0qtthzuzqtbleg2vju4e2fz00 2508317 2508316 2026-09-05T12:53:51Z Nicolas Eynaud 6858 /* Una artista d'avantgarda */ 2508317 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e Kahlo foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === === De l'artista a l'icòna === === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 23ltvya8w47ehrxzk5e8z5ef41ornqg 2508333 2508317 2026-09-05T17:34:49Z Nicolas Eynaud 6858 /* Òbras principalas */ 2508333 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e Kahlo foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === L'òbra de Frida Kahlo es probablament constituïa de 150 a 200 [[pintura]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Emma Dexter, « The Universal Dialectics of Frida Kahlo », dins Emma Dexter (dir.), ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 11.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nancy Deffebach, « "Frida Kahlo: Heroism of Private Life », dins Samuel Brunk e Ben Fallow (dir.), ''Heroes and Hero Cults in Latin America'', University of Texas Press, 2006, p. 174.</ref>. == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === === De l'artista a l'icòna === === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 6uo4cmgb32zjmjzvt5l0rfecfo6ue03 0 21472 2508319 2199489 2026-09-05T14:35:54Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508319 wikitext text/x-wiki {{Infobox familha de lengas | nom = | nom2 = | imatge = Anatolian_03.png | legenda = Lengas anatolianas atestadas vèrs [[Sègle V abC|500 abC]] | país = [[Cària]], [[Lidia]], [[Licia]], [[Paflagònia]] | region = [[Anatolia]] | familha = [[lengas indoeuropèas]]<br />&nbsp;lengas anatolianas }} <!--Article redigit en lengadocian--> Las '''lengas anatolianas''' constituisson una branca de las [[lenga indoeuropèa|lengas indoeuropèas]] parladas en [[Anatolia]] als millennis IInd e Ièr abans nòstra èra. == Classification == Segon Melchert (2012) la classificacion de las lengas anatolianas es<ref>Melchert 2012.</ref>: *Protoanatolian **[[itita]] ** [[palaic]] **grop lovic ***[[lovit]] ***[[lician]] ***[[milian]] ***[[carian]] ***[[sidetic]] ***[[pisidian]] **[[lidian]] (?) == Referéncias == <references /> == Fonts == *Craig H. Melchert, 2012, ''[https://web.archive.org/web/20180509025439/https://linguistics.ucla.edu/people/Melchert/The%20Position%20of%20AnatolianRevised3.pdf The Position of Anatolian]'' {{portal lengas}} [[Categoria:Lenga anatoliana| ]] s9c77unyj6g9gfbghw7k44i4igt1fd0 0 24254 2508352 2319240 2026-09-05T22:02:11Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508352 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat |tematica =litoc |carta =oc | imatge=Padena.png | nom =Robèrt Martí | nomdebateg =Robert Marty (fr) | legenda =Robèrt Martin dins lo ròtle de Padena | talhaimatge(en px) =190 | datadenaissença =[[21 de febrièr]] de [[1944]] | luòcdenaissença =[[Albi]] | datadedecès =[[5 de mai]] de [[2021]] | luòcdedecès =[[Rodés]] | paísdorigina =[[Occitània]] | profession =[[romancièr]], [[umorista]] e [[ensenhaire]] | Títol_politic =President de l'[[IEO]] | títol1 =President de l'[[IEO]] | començamentderenhe =1986 | finderenhe =1997 | títol2 = | dinastia = | gradmilitar = | arma = | començamentdecarrièra = | findecarrièra = | coronament = | investitura = | predecessor = | successor = | conflicte = | comandament = | fachesdarmas = | distincions = | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt =Josiana Daunís | enfants = | mestressas = }} '''Robèrt Martí''' (en francés ''Robert Marty'', [[Albi]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090427104612/http://pagesperso-orange.fr/ostal.sirventes/mescrivans.htm#MART2 Ficha sus ''Aicí Occitània. Catalòg de la creacion occitana'' de l'IEO d'Aude]</ref>, lo [[21 de febrièr]] de [[1944]] - [[Rodés]], lo [[5 de mai]] de [[2021]])<ref>Manel Zabala. "Es mòrt Robèrt Martí". ''Jornalet'', 6 de mai de 2021. [https://www.jornalet.com/nova/13595/es-mort-robert-marti Legir en linha]</ref> èra un romancièr, umorista e ensenhaire [[Occitans|occitan]]. Foguèt lo president de l'[[Institut d'Estudis Occitans]] de 1986 a 1997. Dirigiguèt la seccion d'edicion e de difusion de l'IEO (IEO IDECO) a Puèglaurenç (Tarn) dinc a 2009. Es tanben conegut per son interpretacion del personatge de '''Padena'''. ==Òbras== * ''À poing de sable'', poèmas: Encres Vives, 1966. * ''Villages interdits'', poèmas : Encres Vives, 1969. * ''Mycènes/Messine'', tèxtes : Encres Vives, 1970. * ''Histoires, faits et dits de Brassac'' : ESSI, 1968. * ''Découvrir le roman populaire'', antologia : Seghers, 1976. * ''L'ombra doça de la nuèch'', roman : I.E.O., A Tots, 1981, [[Prèmi Pau Froment]]. * ''Hic Nox Nomen Mutat, Aicí la nuèch càmbia de nom'', roman : I.E.O., Princi-Negre, 1989. * ''Pichòtas novèlas del front'' : I.E.O., Ensages, 1997. *''Fats & Fòls'' : I.E.O., Farfadets, 1999. * ''Lo balestrièr de Miramont'' : I.E.O., A Tots, 2006. *''Marianne, fille de Puylaurens'' : I.E.O., Tèrra de Cocanha, 2007. *''Viaur'' : IEO Edicions, Passatge, 2013. ==Discografia== * Istòrias pebradas (Padena), n°1-2-3-4-5-6-7, caissetas paregudas. * E aquò vos fa rire, CD, 1997. ==Vidèo== * Un espectacle de 2 oras dins una lenga chucosa per rire al delà del sadol. ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20061011185643/http://www.oc-tv.net/padena.htm Padena sus OC-TV.net] ==Referéncias== <references/> {{Clr}} {{dinastia|carta=oc|abans= [[Bernat Giacomo]]|aprèp=[[Felip Carbona]]|nom=[[Imatge:Logo_IEO.gif|30px]] <br />[[Institut d'Estudis Occitans|President de l'IEO]] <br /> [[1986]] - [[1997]]}} {{O|Martí, Robèrt}} {{datas|1944|2021}} [[categoria:Umorista occitan|Padena]] [[categoria:Escrivan lengadocian]] [[Categoria:Escrivan occitan]] [[Categoria:President de l'IEO]] rrieni0uv3hi99hvnkrrua77wv399wv 0 29020 2508355 2099001 2026-09-05T23:55:31Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508355 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Soledad Pastoruti''' ([[Arequito]], [[Província de Santa Fe]], lo [[12 d’octòbre]] de [[1980]]) (chafrada la “Sole” o l’’Hurancán d’Arequito”) qu’ei ua cantaira [[folclòre|folclorica]] e de varietat [[argentina]] revelada a la [[hestejada de Cosquín]] de [[1995]]. Qu’a perseguida ua carrièra dens tota America latina e contribuit dab un son navèth e un acompanhament particular deus sons musicians a l’evolucion de la musica folclorica argentina. Qu’a enregistrat mantuns discs dab quauques duòs dab la soa sòr [[Natalia Pastorutti]]. == Ligam extèrne== * [https://web.archive.org/web/20080225152420/http://www.lasole.net/ laSole.net] {{Modèl:Portal:Argentina}} [[Categoria:Cantaire de folclòre argentin]] 09adox86ao18iythtp1e456oxltyedj 0 33489 2508361 2429472 2026-09-06T03:10:37Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508361 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{omon|Òrta (omonimia)|Tardoira}} {{Infobox Geografia fisica}} '''[[Seuva d'Òrta|Òrta]] e [[Tardoire]]''' (var. '''''Òrta e Tardoira''''') o lo '''País d'Òrta e Tardoire'''<ref>La definicion de [https://jornalet.com/editorial/7560/lo-trabalh-de-recuperacion-de-las-encontradas-doccitania-contunha#comments Jornalet] ditz ''Tardoira'' au femenin, mas un comentari de Lemosin dich qu'es mai sovent ''Tardoire'' au masculin. L'[https://web.archive.org/web/20240317070542/https://ieo-oc.org/spip.php?page=article&id_article=562 IEO tanben utilizèt "Tardoire"].</ref> es una [[contradas d'Occitània|contrada d'Occitània]]<ref>Segon la classificacion de [[Frederic Zégierman]].</ref> situat a las confinhas de [[Peiregòrd]] ([[Guiana]]) e [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]] (e tanben d'[[Engolmés]]). Es dins la [[Charanta Occitana]]. Sa vila principala es [[La Ròcha Focaud]]. == Referéncias == <references/> [[Categoria:Òrta e Tardoire]] [[Categoria:Parçan de Perigòrd]] [[Categoria:Contrada de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Parçan occitan|O]] mputf3a90c6sg6zmp927cn5k9etj9aj 0 41274 2508363 2503842 2026-09-06T03:45:50Z Juan09000 47759 . 2508363 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en gascon--> {|align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin-left:1em; width:25em; font-size:90%; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; background-color: #DDDDDD" ! colspan="2" style="background-color: #000090" " | {| style="background:#FF0000" align="center" width="100%" | padding=15px| | style="background:#FF0000" align="center" width="100%" |<font color=white size="3"><center> '''Club Atlético San Lorenzo de Almagro''' | padding=15px| |} |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.5em;" bgcolor="white"| [[Imatge:Escudo del Club Atlético San Lorenzo de Almagro.svg|150px]] |- | '''Club fondat en''' | bgcolor=#EEEEEE| [[1908]] |- | '''Chafre''' | bgcolor=#EEEEEE| Lo Ciclòne (''El Ciclón), Lo Corbaish (''El Cuervo'') |- | '''Colors''' | bgcolor=#EEEEEE| Arroi e blau |- | '''Estadi''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Estadi Pedro Bidegain]],<br />[[Buenos Aires]], [[Argentina]]<br />(47 964 plaças) |- | '''President''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Imatge:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Marcelo Culotta]] |- | '''Entraïnaire''' | bgcolor=#EEEEEE| [[Imatge:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Rubén Darío Insúa]] |- |bgcolor="white"|{{football kit|pattern_la=_redshoulders|pattern_b=_navystripes|pattern_ra=_redshoulders|leftarm=000090|body=CC0000|rightarm=000090|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|títol=Domicili}} |bgcolor="white"|{{football kit|pattern_la=_bluelower|pattern_b=_redsides|pattern_ra=_bluelower|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|títol=Exterior}} |} [[Imatge:Cura Lorenzo ca 1910.jpg|200px|thumb|left|Lo Pair [[Lorenzo Massa]]]] [[Imatge:LIGA vs SAN LORENZO (3).jpg|200px|thumb|left|]] Lo '''Club Atlético San Lorenzo de Almagro''' qu'ei ua institucion esportiva de [[Buenos Aires]] e un de las [[5 Grans deu fotbòl argentin|5 granas equipas]] de [[fotbòl]] d'[[Argentina]] (amassa dab [[River Plate]], [[Club Atlético Independiente|Independiente]], [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]] e [[Racing Club]]). Que vadó dens lo quartièr d'[[Almagro]] a [[Buenos Aires]] quan [[Lorenzo Massa]], un prèste [[salesian]], e perpausè aus mainatges qui hasèvan au fotbòl sus las vias deu tramway de jogar suu terren de la soa congregacion en escambi d'acceptar d'arrecéber ua educacion. Uei l'estadi de San Lorenzo (aperat lo ''[[Gasomètre Navèth]]'' - ''Nuevo Gasómetro'' en [[castelhan]]) que's troba dens lo quartièr deu [[Baish Flores]]. Lo gran rival istoric de San Lorenzo qu'ei l'equipa d'[[Huracán]].[[Imatge:Estadio Pedro Bidegain.jpg|thumb|left|200px|Lo [[Gasomètre Navèth]]]] Lo chafre de San Lorenzo qu'ei ''el cuervo'' (lo "[[corbaish]]") == Ligam extèrne == *[http://www.sanlorenzo.com.ar/ Site oficiau] {{clr}} {{Campionat AFA 10}} {{portal Argentina}} [[Categoria:Club argentin de fotbòl]] 9eneffk76g3dfsqhdu0tqbzvk6ywfce 0 82584 2508334 2418327 2026-09-05T17:38:26Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508334 wikitext text/x-wiki {{omon|Bèlpuèg}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Bèlpuèg | nom2 = ''Belpech'' | imatge = Belpech_(67).jpg | descripcion = Bèlpuèg vist del castèl. | lògo = cap | escut = Blason_ville_Belpech_11.svg | escais = | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Lauragués}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = De la Puèja a Rasés (caplòc del [[canton de Bèlpuèg]] abans 2015) | insee = 11033 | cp = 11420 | cònsol = Estelle Vilespy | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] | gentilici = salsaires (escais) | latitud = 43.1986 | longitud = 1.7519 | alt mej = | alt mini = 228 | alt maxi = 371 | ectaras = | km² = 42.46 |}} '''Bèlpuèg''' (''Belpech'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Lauragués]] situada dins lo departament d'[[Aude (departament)|Aude]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>, anciana capitala del [[Garnagués]]. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11033.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Bèlpuèg | nòrd = [[Meservila]] | nòrd-èst = [[Sant Sernin (Aude)|Sant Sàrnin]] | èst = [[Puèglunan|Puèglunar]] | sud-èst = [[Puèg Aric e Le Pin]], </br> [[Planha (Aude)|Planha]] | sud = [[La Pena]] <small>([[Arièja (departament)|Arièja]], ''per un qüadripunt'')</small> | sud-oèst = [[Gaudièrs]] <small>([[Arièja (departament)|Arièja]])</small> | oèst = [[Maseras]] <small>([[Arièja (departament)|Arièja]])</small> | nòrd-oèst = [[Molandièr]] }} ==Toponimia== ===Belpuèg=== Las fòrmas ancianas son ''Belpoi'', en 1085, ''Belpog'', en 1165, ''Castrum Belli Podii'', en latin, en 1189, ''Ad Bellum Podium'', en latin, en 1316, ''Pulcrum Podium Guarnesii'' en latin, en 1316, ''Bastita Bellipodii de Garnaguesio'', en latin, en 1398, ''Belpech en Garnagues'', en 1579, ''Belpech ou Beaupuy en Granagois'', en 1579, ''la ville de Belpech Garnageois'' [sic], en 1673, ''Belpech de Garnagois'', en 1699 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f120.image.texteImage</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Bèlpuèg'' ven de l'adjectiu «beau» (sic, comprene de l'occitan ''bèl'') e del derivat del latin ''podium''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 64, a ''Beaupouyet''</ref>, dont les resultats toponimics van delà la rara de la lenga d'òc, fins à [[Léger]]. ===Canens=== Es un vilatjòt, un fèu que passèt de l'abadiá de Vajal a la de Bolbona, un priorat del vocable de Sant Pèire. Las fòrmas ancianas son ''Ecclesia Sancti Petri de Podio'' en 1118, ''Ecclesia Sancti Petri de Canencs'' en 1185, ''Canencs'' en 1193, ''Grangia de Canens'' en 1195, ''Canenx'' en 1196, ''La grange de Canens'' en 1781, ''Canens'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 63, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f155.item.texteImage </ref>.</br> Lo nom es ancian e non sembla un transferiment dels autres [[Canens]]es. L'explicacion de [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], lo nom germanic d'òme ''Cano'' ambe'l sufixe germanic ''-ing''[os], es probablament valida dins aqueste cas <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 141</ref>. ===Garnac=== Garnac es un lòc desparegut, sus la riba dreita d'[[Erç Viu]], en aval del jonhent ambe ''Vixiège'' (nom francés). Las fòrmas ancianas son ''Abbas de Garnicia'' en 1161 [abadiá], ''Cimetière de Garnac'' (cadastre de Bèlpuèg) <ref name = sagar>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 160, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f252.item.texteImage </ref>.</br> ===Le monestièr de Vajal (N.-D. de Garnicia)=== Per N.-D. de Garnicia, títol religiós de l'abadiá, las atestacions son : ''Sancta Maria de Garnicia'' en 1159, ''Abbas de Garnicia'' en 1161 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 278, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f370.item.texteImage </ref>.</br> Per ''Vajal'', avèm : ''In loco qui dicitur Vajal'' en 1125, ''Abbatia de Vajal..., honor de Vajal..., domus de Vajal'' en 1139, ''Locus de Vajali'' en 1161, ''Domus Vajali'' en 1195<ref name = samon>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 160, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f252.item.texteImage </ref>.</br> ===La Bastida de Colomat (nom versemblable)=== Es una anciana comunautat, [una anciana parròquia de la diocèsi de Mirapeis]. La glèisa parroquiala es dedicada a [[Joan Batista|Sant Joan Baptista]]. Las fòrmas ancianas son : ''Conté'' en 1189, ''Bastida domini Raymundi de Bellopodio'' en 1296, ''Ecclesia..., Bastida domini de Insula'' en 1318, ''La Bastida de Canté'' en 1738, ''La Bastida de Colomat'' en 1781, ''La Bastida de Conté ou Colomat'' en 1790<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', p. 189, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f281.image.texteImage</ref>. </br> Le mot ''[[Bastida (vila)|bastida]]'' designèt una fortificacion, puèi d'aglomeracions urbanas, del plan sovent regular e fortificadas, fondadas entre la segonda mitat del sègle XII e lo sègle XIV, e provesidas de franquesas <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 57</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 302-303</ref>. ===Barçan=== Ara un simple ostal [situat a l'èst de la comuna], Barçan es una ancian priorat del vocable de Sant Estève, unit a l'abadiá de [[La Grassa]] per l'intermediari del priorat de [[Camon]]. Las fòrmas ancianas son : ''Barsanum'' en 1296, ''Villa de Barsano..., ecclesia Sancti Stephani de Parazol de Barsano'' en 1311, ''Barsa, ferme et chapelle'' en 1781<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 23, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f115.item.texteImage </ref>. </br> Se lo nom es pas un transferiment, es una proprietat galloromana o un pauc posteriora, formada del nom del mèstre e del sufixe latin ''-anum''. En consultant [[Barçac (Gironda)]] e [[Barçac]] ([[Nauta Vinhana]]), acabats pel sufixe celtic ''-ācon'', latinizat en ''-acum'', se pòt trobar de candidats : lo nom germanic d'òme ''Bert(i)us'', lo nom gallic d'òme ''Bercius'' o sa varianta inatestada ''*Barcios''. ===La Devesa=== La Devesa es un masatge relativament important a l'èst-sud-èst de Bèlpuèg, qu'a gardat son anciana glèisa e son cementèri.</br> La Devesa es una anciana comunautat [e parròchia] de la [[diocèsi de Mirapeis]]; la glèisa parroquiala èra dedicada a la Santa Verge. Las fòrmas ancianas son : ''Apud Defessam domini Salve-'' (?) en 1296, ''Villa..., castrum de Ladevesa'' en 1311, ''La Devèse'' en 1588 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', p. 189, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f281.image.texteImage</ref>. </br> Le mot ''devesa'' ven del latin ''defensa''. Es un terren reservat, un bòsc senhoral defendut al pasturatge dels animals, etc <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 245</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 216 e 341</ref>. ===Tresmeses=== Tresmeses [au sud-èst de Bèlpuèg] dependiá pel temporal de la diocèsi de Tolosa, per l'espiritual de la [[diocèsi de Mirapeis]]. Un còp èra sucursala, es ara [cap a 1900] parròquia independenta del vocable de [[Joan Batista|Sant Joan Baptista]]. Las fòrmas ancianas son : ''Saint Jean de Tréméses'' en 1195 (Doat), ''Tremesses'' en 1296, ''Villa De Tribus Mensibus'' en 1318, ''Eglise de Tresméses, annexe de Gaudiès'' en 1738, ''Tresmézez'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', p. 451, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f543.image.texteImage</ref>. </br> Le sens de ''tres meses'' es de mal motivar per un vilatge. Una atraccion paronimica a partir d'un nom en ''*Trem-'' (atestacion dobtosa de 1195), coma ''*Trementius'' (latin ''trem-ere'') es una possibilitat... ==Istòria== Lo siti (gal ?) de Garnac es a un km al nòrd de la vila. Dona lo nom al [[Garnagués]], dont Bèlpuèg èra la capitala <ref name = sagar/>, probablament après Garnac. Bèlpuèg èra una vila fòrça importanta que patiguèt de las guèrras de religion e de grands encendis (97 ostals en 1791). Foguèt dominada pel Castelar, bastit al sègle XI sul puèg dominant l'actual vilatge, e que s'i pòt encara véser de rèstas de domnon. Le Monastèri de ''N.D de Garnicia'', fondat al sègle XIV, èra situat al sud del castèl.</br> Aquí çò que ditz [[Antòni Savartés|l'abat Savartés]] de l'abadiá : èra situada a l'entorn de Bèlpuèg, al jonhent de ''Vixiège'' (nom francés) e d'[[Erç Viu]], en un lòc nomenat ''Garnac''. Òr le cementèri de Garnac èra limitat per le jonhent de Vixiège, d'Erç e d'Estaut, e le camin de [[Molandièr]], èra donc en riba dreita d'Erç <ref name = samon/>.</br> Non sabèm se las afirmacions e deduccions de Savartés venon d'indicacions precisas dels tèxtes o de l'emplaçament (conegut o supausat) de Garnac. Mes al sègle XII, lo nom de Garnac podiá designar l'ensemble de las apertenéncias d'aquel lòc e per exemple le castèl e l'aglomeracion, atestada tanlèu le sègle XI, de Bèlpuèg. </br> Savartés nos ditz tanben que le monge Aimeric fondèt l'abadiá en 1125 e qu'en 1195 les bens de Vajal èran annexats a l'abadiá de Bolbòna <ref name = samon/> (nom supausat), a l'epòca situada al sud de [[Maseras]] (e non pas coma ara, a [[Senta Gabèla]]). En 1630, la [[pèsta]] se declarèt; los abitants anèran als camps e i bastiguèron de cabanas. La pèsta tornèt encara en agost de 1654 e fins al mes de novembre seguent. En 1831, la comuna comptava 2452 abitants, e èra famosa per sas fabricas de draps. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11033 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= abrial de [[2023]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Estelle Vilespy |Partit= sense |Qualitat= cargada de comunicacion}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= març de 2023 |Identitat= Pierre Vidal |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Paul Nicol|Partit= [[UMP]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 2008 |Identitat= Julien Mario |Partit= [[UMP]] |Qualitat= conselhièr general ([[1985]]-[[2015]])}} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 1983 |Identitat= Georges Canal |Partit= MRP puèi divèrs dreita |Qualitat= conselhièr general ([[1961]]-1985 }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra [[caplòc]] del [[canton de Bèlpuèg]]; es ara del canton de de la Puèja al Rasés. ==Demografia== {{Demografia |insee= 11033 |1793=2150 |1800=2081 |1806=2264 |1821=2180 |1831=2452 |1836=2429 |1841=2525 |1846=2591 |1851=2598 |1856=2483 |1861=2477 |1866=2343 |1872=2306 |1876=2254 |1881=2199 |1886=2097 |1891=2043 |1896=1834 |1901=1780 |1906=1762 |1911=1812 |1921=1536 |1926=1428 |1931=1381 |1936=1339 |1946=1375 |1954=1256 |1962=1210 |1968=1224 |1975=1089 |1982=1068 |1990=1165 |1999=1152 |2005=1276 |cassini=3616 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|033}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|033}}/42.46) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> St Saturnin, Belpech.jpg|La glèisa Sant Sarnin de Bèlpuèg. Belpech_(34).jpg|Las roïnas del castèl. Belpech_(42).jpg|La capèla Nòstra Dòna del Rosari. Belpech_(52).jpg Belpech_(61).jpg|L'ostal Amigues. Belpech_(51).jpg|Pòrge de la glèisa Sant Sarnin. Chapelle_du_Saint-Sépulcre_-_Belpech_-_juillet_2023.jpg|La capèla del Sant Sepulcre situada dins la glèisa. Gisant_de_Jean_de_Cojordan_-_Belpech.jpg|Estatua jasenta de l'avesque Joan de Cojordan. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11033 Bèlpuèg sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna de Lauragués]] eh8cjhp7559y6s8o0bo0hv3l1y2gp5y 0 98312 2508358 2140110 2026-09-06T01:33:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508358 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Turquant | nomcomuna2= Turquant | imatge=[[Imatge: VignoblesTurquant.jpg|290px]] | descripcion= Sul scenari viticole, al limit de [[Parnay (Maine-e-Loire) |Parnay]] | lògo=[[Imatge:cap|150px]] | escut=[[Imatge:cap|60px]] | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Saumur|Saumur]] | canton=[[Canton de Saumur-Sud|Saumur-Sud]] | insee = 49358 | sitweb= [http://www.turquant.fr Site officiel de Turquant] | cp = 49730 | cònsol = Jackie Goulet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Turquantois, Turquantoise (en [[francés]]) | longitud= 0.0286111111111 | latitud= 47.2236111111 | alt mini = 26 | alt mej = 42 | alt maxi = 103 | km² = 7.86 }} '''Turquant''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Maine e Léger]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Païses de Léger]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} La municipalitat a situat en lo [[Saumurois]], suls b&ograve;rds de la [[Loire (fleuve)|Loire]] dintre [[Montsoreau]] e [[Saumur]]. {{Original|fr}} La commune est située dans le [[Saumurois]], sur les bords de la [[Loire (fleuve)|Loire]] entre [[Montsoreau]] et [[Saumur]]. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Turquant|]]'''Turquant'''}} {{Image label|x=0.366198966462|y=0.422788602746|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 481 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Parnay (Maine e Léger)|Parnay]] (2,2km)}}}} {{Image label|x=0.68733865002|y=0.578679717725|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 493 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montsoreau]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.658707916081|y=0.329527612062|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1887 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Varennes-sur-Loire]] (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.299185981439|y=0.399364536582|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 713 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Souzay-Champigny]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.78353616197|y=0.61538149763|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 222 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Candes-Saint-Martin]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.63649133284|y=0.865300438982|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1500 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fontevraud-l'Abbaye]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.169027421117|y=0.238591854115|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1411 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villebernier]] (5,6km)}}}} </div><br clear=left> ==Istòria== {{Apertium|fr}} En [[1125]], un prieur en portant lo nom de "G. De Turcham" es senhor de la parr&ograve;quia. Lo nom de la parr&ograve;quia a evolucionat al cors del temps : Torquam, Turquam, Torcan Torgam e fin finala Turquant<ref>[https://web.archive.org/web/20090526121813/http://www.turquant.fr/version/fra/village_histoire.html Lu&ograve;c oficial de la comuna de Turquant]</ref>. {{Original|fr}} En [[1125]], un prieur portant le nom de "G. de Turcham" est seigneur de la paroisse. Le nom de la paroisse a évolué au cours du temps : Torquam, Turquam, Torcan Torgam et finalement Turquant<ref>[https://web.archive.org/web/20090526121813/http://www.turquant.fr/version/fra/village_histoire.html Site officiel de la mairie de Turquant]</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 49358 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jackie Goulet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 49358 |1793=605 |1800=706 |1806=700 |1821=737 |1831=741 |1836=780 |1841=781 |1846=779 |1851=765 |1856=770 |1861=716 |1866=714 |1872=687 |1876=683 |1881=660 |1886=652 |1891=644 |1896=617 |1901=569 |1906=529 |1911=480 |1921=430 |1926=448 |1931=413 |1936=396 |1946=408 |1954=475 |1962=526 |1968=475 |1975=413 |1982=412 |1990=403 |1999=448 |2004= |2005= |2006=516 |2007= 526 |2008= 558 |2009=552 |cassini=38384 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 49358 }} [[Categoria:Comuna de Maine e Léger]] 307ztx8jnmxlnmcvon7dxys4x0cc8bs 0 102105 2508313 2409574 2026-09-05T12:15:45Z Alaric 506 44932 2508313 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Causac | nom2 = ''Cahuzac'' | imatge = Château_de_Cahuzac001.JPG | descripcion = Lo castèl | lògo = cap | escut = Blason_de_la_ville_de_Cahuzac_(11).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = De la Puèja a Rasés ([[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] | insee = 11057 | cp = 11420 | cònsol = Serge Roux | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1931 | longitud = 1.8511 | alt mej = | alt mini = 266 | alt maxi = 361 | km² = 3.04 |}} '''Causac''' (''Cahuzac'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11057.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Causac | nòrd = [[Puèglunan|Puèglunar]] | nòrd-èst = | èst = [[Gajan de la Selva]] | sud-èst = | sud = [[La Faja]] | sud-oèst = [[Vilauton]] <small>(''sus 100 m'')</small> | oèst = [[Puèg Aric e Le Pin]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Causacum'' en 1296, ''Villa de Causaco'' en 1298, ''Villa de Cansaco'' = ''Causaco'' en 1311, ''De Gausacho'' = ''Causacho'' en 1318, ''Cahusac'' en 1588, ''Cahezat'', sense data, ''Cahusac'' en 1781<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 55, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f147.item.texteImage </ref>.</br> Per Dauzat, totis les ''Cahuzac'' (en francés) an la meteissa origina <ref name = dauz>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 130</ref> e Bénédicte Boyrie-Fénié considèra explicitament que les toponimes d'Òut e Garona, Aude, Gèrs e Tarn venon del meteis nom, emai siá pas exactament le que causiguèron sos davancièrs. Se pòt donc tornar escriure çò qu'existís dins l'article [[Caüsac (Òlt e Garona)]].</br> Dauzat e Rostaing postulan ''*Cadusiacum'', d'un nom galloroman d'òme ''*Cadusius'', del gallic ''Cadus'', ambe'l sufixe ''-acum''<ref name = dauz/>. Astor òpta per ''*Caducius'', nom gallic d'òme gallés, a partir de ''Cadusius'', e [[Ernèst Negre]] per un nom de persona roman ''Cabutius'', ambe'l meteis sufixe (les dos citats per Bénédicte Boyrie-Fénié). Pel [[Caüsac (Òlt e Garona)|vilatge agenés]], Bénédicte Boyrie-Fénié accèpta le nomen ''Cabutius'', ''-b-'' intervocalic passant a [w], ambe sufixe ''-acu'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes Lot et Garonne'', ed. CAIRN, Pau, 2012, p. 74</ref>. Pels divèrses ''Cahuzac'', [[Xavier Delamarre]] causís tanben ''Cabutios'' seguit del sufixe ''-acon'', ''cabutiācon''. Los noms ''Cabutius'', ''Cabutō'' son atestats e venon d'una soca celtica ''cab-'' « gola, morre » <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 95 e 334</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11057 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Serge Roux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Didier Mattia|Partit= |Qualitat= comerciant }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Calixte Vidal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1919]] |Fin= ? |Identitat= Etienne de Rocous de Cahuzac |Partit= conservator |Qualitat= filh del precedent, conselhièr general (1907-1919) }} {{Elegit |Debuta= abans [[1895]] |Fin= ? |Identitat=Henri de Rocous de Cahuzac |Partit= divèrs dreita |Qualitat= conselhièr general (1870-1895) }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11057 |1793=131 |1800=117 |1806=133 |1821=149 |1831=166 |1836=170 |1841=173 |1846=173 |1851=191 |1856=156 |1861=154 |1866=150 |1872=168 |1876=143 |1881=143 |1886=135 |1891=143 |1896=116 |1901=101 |1906=112 |1911=110 |1921=67 |1926=74 |1931=65 |1936=80 |1946=80 |1954=66 |1962=55 |1968=46 |1975=32 |1982=29 |1990=32 |1999=38 |cassini=6550 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|057}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|057}}/3.04) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11057 Causac sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 3tl8ag69pqo89shdg8wof2yodxb5dfk 0 102538 2508335 2417618 2026-09-05T18:11:24Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508335 wikitext text/x-wiki {{Vejatz omonims|La Faja (Losera)|La Faja (Corresa)}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Faja | nom2 = ''Lafage'' | imatge = LafageEglise1.jpg | descripcion = La glèisa de la Nativitat. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Lafage_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = De la Puèja a Rasés ([[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] | insee = 11184 | cp = 11420 | cònsol = Jean-Baptiste Sarda | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.173889160156 | longitud = 1.8638889789581 | alt mini = 265 | alt mej = | alt maxi = 455 | km² = 12.71 |}} '''La Faja''' (''Lafage'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11184.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Faja | nòrd = [[Causac]] | nòrd-èst = [[Gajan de la Selva]] | èst = [[Riboissa]] | sud-èst = [[Planvialar|Pratvialar]] | sud = [[Mirapeis]] <small>([[Arièja (departament)|Arièja]])</small> | sud-oèst = | oèst = [[Vilauton]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== ===La Faja=== Las fòrmas ancianas son : ''Alodes de Aspirago, sive de illa Fagia'' en 960, ''Ecclesia de Fageria'' en 1296, ''De Fagia'' en 1318, ''Églize de Lafage, dédiée à saint Antoine, érémite'' en 1738-1748, ''La Fage'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Lafájo'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 192, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f284.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [la'faʒɔ].</br> La Faja ven del latin ''fagea'', es un lòc ont i a de faus<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 280</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 267</ref>.</br> ''*Aspirac'', la proprietat d'Asperius (nom latin d'òme)<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 32, a ''Aspiran''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 123</ref>, èra le nom d'un alòdi donat per Ug, avesque de [[Tolosa]], al capítol de Sant Estève d'aquela vila; correspond a las comunas de La Faja e de [[Vilauton]] <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 13, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f105.item.texteImage </ref>. Es una localitat despareguda, o qu'a cambiat de nom.</br> Sant Martin d'*Aspirac es una anciana glèisa que serviguèt de centre parroquial a las doás comunas actualas : ''Ecclesia in honore sancti Martini in Aspirago..., Aspirago sive de illa Fagia'' en 960 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 403, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f495.item.texteImage </ref>. Aspirac seriá La Faja o un autre lòc prèp ? ===Les ''Cazazils''=== Le nom es atestat sonque en 1319, ''Locus de Casalibus'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 83, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f175.item.texteImage </ref>, çò que sembla representar ''*Casals'', mes i a dins la comuna de [[Fèstas e Sant Andrieu]], un ancian ''Cazaziels'' (grafia Savartés), atestat ''Casalils'' en 1286. Un ''Casasils'' es subjècte a la dissimilacion. Quina es la prononciacion ? ==Istòria== Entre 1790 e 1794, ''Cazazils'' (nom francés) foguèt incorporat a La Faja <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=18293</ref>. Le vilatge es al sud-sud-èst de La Faja. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11184 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jean-Baptiste Sarda |Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Béatrice Blanc|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1995]] |Fin= ? |Identitat= Marcel Bouchet |Partit= divèrs dreita |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 11184 |1793=404 |1800=321 |1806=383 |1821=419 |1831=434 |1836=428 |1841=393 |1846=397 |1851=356 |1856=401 |1861=404 |1866=366 |1872=387 |1876=393 |1881=343 |1886=330 |1891=333 |1896=304 |1901=296 |1906=310 |1911=306 |1921=234 |1926=221 |1931=213 |1936=191 |1946=196 |1954=186 |1962= 151 |1968= 112 |1975= 95 |1982= 103 |1990= 65 |1999= 98 |2004=84 |cassini=18293 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|184}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|184}}/12.71) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Lafage_06-23_(2).jpg|La glèisa. LafageEglise0.jpg|La glèisa de la Nativitat. LafageEgliseEtTour1.jpg|La glèisa e la tor de la Faja. Chapelle_des_Cazazils_(11420).jpg|La glèisa dels Casasils. LafageMairie0.jpg|La comuna e l'anciana escòla (vendudas) LafageVillage0.jpg|Una carrièra. LafagePanorama10.jpg|Vista dels Pirenèus. LafageEglise2.jpg|Pòrge de la glèisa. LafageEglise4.jpg|Idem. LafageTour2.jpg|La tor. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11184 La Faja sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] k9qpszq83sk4vvz9qk3n576f0hbidf3 0 102644 2508339 2409533 2026-09-05T18:39:41Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508339 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Mairevila | nom2 = ''Mayreville'' | imatge = Mayreville_(2).jpg | descripcion = Mairevila. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Mayreville_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = De la Puèja a Rasés ([[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | insee = 11226 | cp = 11420 | cònsol = Nadège Bousquet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2403 | longitud = 1.8406 | alt mini = 262 | alt mej = | alt maxi = 361 | km² = 8.17 |}} '''Mairevila''' (''Mayreville'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11226.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Mairevila | nòrd = [[Pairan]] | nòrd-èst = | èst = [[Sant Amanç (Aude)|Sant Amanç]] | sud-èst = [[Gajan de la Selva]] | sud = [[Puèglunan|Puèglunar]] | sud-oèst = | oèst = [[Sant Sernin (Aude)|Sant Sàrnin]] | nòrd-oèst = [[Pèirafita]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Matrevilla'' en 1198, ''Castrum seu villa de Matrevilla..., ecclesia S. Petri de Matrevilla'' en 1311, ''Ecclesia de Marrevilla'' en 1318, ''De Matremella'', comprene ''De Matreviella'', en 1319, ''Villa de Maincerilla'' en 1327, ''Mayreville'' en 1781 . La prononciacion occitana es ''Mayrebílo'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 234, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f326.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [majɾe'βilɔ].</br> ''Mairevila'' ven del nom germanic d'òme ''Mather'' ambe'l latin ''villa'', proprietat rurala. Aquel tipe de nom, ambe ''vila'' postpausat, coma en França, sembla de tipe franc <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 439, a ''Marville''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 183</ref>. == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11226 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Nadège Bousquet |Partit= |Qualitat= quadra de la foncion publica}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Sandrine Campguilhem |Partit= |Qualitat= professora ? profession scientifica }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Thierry de Kerimel de Kerveno|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Moïse Gos |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 11226 |1793=297 |1800=268 |1806=391 |1821=358 |1831=324 |1836=397 |1841=382 |1846=329 |1851=349 |1856=321 |1861=253 |1866=266 |1872=270 |1876=230 |1881=233 |1886=244 |1891=231 |1896=268 |1901=270 |1906=246 |1911=241 |1921=179 |1926=186 |1931=155 |1936=135 |1946=143 |1954=127 |1962=93 |1968= 88 |1975= 71 |1982= 75 |1990= 67 |1999= 76 |2005= 68 |cassini=22428 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|226}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|226}}/8.17) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Mayreville_(7).jpg Saint-Pierre, Mayreville.jpg|La glèisa Sant Pèire. Mayreville_(5).jpg Mayreville_(3).jpg Mayreville_tour.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11226 Mairevila sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] 8t8aaml2ebtc36tonupkea2lrgiry3w 0 102685 2508340 2409712 2026-09-05T19:16:18Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508340 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Molandièr | nom2 = ''Molandier'' | imatge = Molandier_1.jpg | descripcion = Vista generala | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = De la Puèja a Rasés ([[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] | insee = 11236 | cp = 11420 | cònsol = Olivier Jullin | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 1.7164 | latitud = 43.2472 | alt mej = | alt mini = 226 | alt maxi = 351 | km² = 19.84 |}} '''Molandièr''' (''Molandier'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11236.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Molandièr | nòrd = [[Fajac de la Relenca]] | nòrd-èst = [[La Lobièra Lauragués]] | èst = [[Meservila]] | sud-èst = [[Bèlpuèg (Lauragués)|Bèlpuèg]] | sud = | sud-oèst = [[Maseras]] <small>([[Arièja (departament)|Arièja]])</small> | oèst = | nòrd-oèst = [[Gibèl]] <small>([[Nauta Garona]])</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Castellum quod vocatur Montlauder'' en 1142, ''Castel de Montlauder'' en 1152, ''Monslanderius'' en 1195, ''Castrum Montislauderii'' en 1263, ''Castrum seu villa de Montelandetio'', comprene ''Montelanderio'', en 1311, ''Montelanderio'' en 1338, ''Monlédié'' en 1478-1780, ''Molendier'' en 1366-1680, ''Eglize de Monlandié dédiée à l'Assomption de la sainte Vierge'' en 1738, ''Molandier'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Moulandiè'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 243, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f335.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [mulaŋ'djɛ].</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Molandièr'' vendriá de ''mons'', « montanha », e del nom germanic d'òme ''Landar'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 461</ref>, latinizat en ''*Landarius''. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11236 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Olivier Jullin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1989]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean-Claude Lautré |Partit= |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= André Suderie |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11236 |1793=691 |1800=671 |1806=714 |1821=716 |1831=629 |1836=783 |1841=812 |1846=869 |1851=815 |1856=824 |1861=816 |1866=794 |1872=816 |1876=799 |1881=756 |1886=756 |1891=778 |1896=690 |1901=634 |1906=657 |1911=646 |1921=531 |1926=531 |1931=490 |1936=483 |1946=494 |1954=439 |1962= 359 |1968= 345 |1975= 263 |1982= 256 |1990= 218 |1999= 213 |2005=214 |cassini=22650 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|236}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|236}}/19.84) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Molandier_église_3.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11236 Molandièr sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] snpabgitz1vzbs6lls7uec6a9kizroj 0 102811 2508341 2409722 2026-09-05T19:34:50Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508341 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom=Puèg-Aric e Le Pin | nom2= ''Pécharic-et-le-Py'' | imatge= Pécharic_et_le_Py_(5).jpg | descripcion= Dintrada de Puèg-Aric. | lògo= | escut= Blason ville fr Pécharic-et-le-Py (Aude).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = De la Puèja a Rasés ([[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] | insee = 11277 | cp = 11420 | cònsol = Aude Raffy-Rivals | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Pécharicois (en [[francés]]) |longitud= 1.8364 |latitud= 43.1875 | alt mini = 260 | alt mej = | alt maxi = 346 | km² = 5.77 }} '''Puèg-Aric e Le Pin''' o '''Puègaric e Le Pin'''<ref>IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref>{{,}}<ref>Règlas d'Escritura de la mencion : https://fr.calameo.com/books/005115906552c74111cd2</ref> (''Pécharic-et-le-Py'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11277.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Puèg-Aric e Le Pin | nòrd = [[Puèglunan|Puèglunar]] | nòrd-èst = | èst = [[Causac]] | sud-èst = [[Vilauton]] | sud = [[Planha (Aude)|Planha]] | sud-oèst = | oèst = [[Bèlpuèg (Lauragués)|Bèlpuèg]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== ===Puèg-Aric=== Las fòrmas ancianas son : ''Pécheri'' en 1588, ''Péchairic'' en 1694, ''Pechserii'' en 1704, ''Puicharie'' en 1781 <ref name = aspéch>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 234, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f326.item.texteImage </ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Puèg-Aric'' vendriá de ''puèg'' e del nom germanic d'òme ''Haric'', ''Heric'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 522</ref>; s'agís de ''Haric'', segon los Feniés <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 249</ref>. Certanas fòrmas ancianas son estranhas. ===Le Pin=== Las fòrmas ancianas son : ''In decimario Sancti Antonini de Pinu'' en 1351, ''Ecclesia de Pinu'' en 1318, ''Le Py, membre de la commanderie de Pexiora'' en 1793 <ref name = savapy>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 334, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f426.item.texteImage </ref>. Le nom es sense mistèri. ==Istòria== Puèg-Aric es una anciana comunautat e sucursala (parròquia annèxa) de la [[diocèsi de Mirapeis]]. La glèisa èra dedicada a Sant Pau, ara a la Santa Verge <ref name = aspéch/> [sembla pas que i aja de glèisa a Puèg-Aric]. </br> Le Pin es una anciana comandariá de l'Òrde de Malta. La capèla èra un còp èra dedicada a Sant Antòni, ermita, n'es ara a Sant Pau <ref name = savapy/>. Entre 1790 e 1794, Le Pin foguèt incorporat a la comuna <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=28205</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11277 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin=([[2032]]) |Identitat=Aude Raffy-Rivals |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Floréal Soler|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= decembre de [[2007]] |Fin= 2008 |Identitat=Solange Tisseyre |Partit= |Qualitat= primièra adjunta }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2007 |Identitat= Olivier Ruel |Partit= divèrs esquèrra|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= julhet de [[1997]] |Fin=2001 |Identitat= Joachim « Jacky » Coll |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1997 |Identitat=Bernard Marchand |Partit= divèrs dreita |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11277 |1793=153 |1800=173 |1806=203 |1821=181 |1831=175 |1836=214 |1841=313 |1846=214 |1851=204 |1856=186 |1861=174 |1866=158 |1872=156 |1876=147 |1881=149 |1886=132 |1891=143 |1896=155 |1901=125 |1906=137 |1911=120 |1921=100 |1926=100 |1931=90 |1936=92 |1946=68 |1954=61 |1962= 56 |1968= 32 |1975= 23 |1982= 21 |1990= 30 |1999= 31 |2005=28 |cassini=28205 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|277}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|277}}/5.77) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11277 Puèg-Aric e Le Pin sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 11277 }} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] r21zut001r7vlzlrr85j0zv8ro70lwf 0 102815 2508343 2409738 2026-09-05T19:51:18Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508343 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Puèglunan | nom2 = ''Pech-Luna'' | imatge = Pech_Luna_1.jpg | descripcion = Vista generala. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Pech-Luna_11.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = De la Puèja a Rasés ([[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] | insee = 11278 | cp = 11420 | cònsol = Régis Bruty | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 1.8436 | latitud = 43.2175 | alt mej = | alt mini = 279 | alt maxi = 360 | km² = 6.57 |}} '''Puèglunan''' {{bdtopoc|1147}}<ref>Règlas d'Escritura de la mencion : https://fr.calameo.com/books/005115906552c74111cd2</ref>{{,}}<ref>IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org</ref> (''Pech-Luna'' en [[francés]]) o puslèu '''Puèglunar''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11278.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Puèglunar | nòrd = [[Mairevila]] | nòrd-èst = | èst = [[Gajan de la Selva]] | sud-èst = [[Causac]] | sud = [[Puèg Aric e Le Pin]] | sud-oèst = | oèst = [[Bèlpuèg (Lauragués)|Bèlpuèg]] | nòrd-oèst = [[Sant Sernin (Aude)|Sant Sàrnin]] }} ==Toponimia== ===Puèglunar=== Las fòrmas ancianas son : ''Podium Lunar'' en 1214, ''Puech Lunar'' en 1218, ''Villa de Podio Lunari'' en 1311, ''Puylanar'', sense data, ''Pechluna'' en 1781<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 300, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f392.item.texteImage </ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, le nom es format de ''puèg'' e d'un determinant escur <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 521-523</ref>. I a pas de dobte, çaquelà, que la segonda partida del nom es '''Lunar''' e pas ''Lunan''. ===''Fajac de la Selva''=== Las fòrmas ancianas son : ''In boscho de Faiag'' en 1183, ''Ecclesia S. Johannis de Fajac'' en 1185, ''Grangia de Fajac'' en 1195, ''Domus de Faiag'' en 1196, ''Decimarium de Fagag'' en 1198, ''Fajacum'' en 1290, ''Fajac la Selva'' en 1781 <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 132, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f224.item.texteImage </ref>.</br> Se l'origina es la meteissa que pels autres ''Fajac''s, segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Fajac'' vendriá probablament del nom latin d'òme ''Fadius'', ambe'l sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 281</ref>. ==Istòria== Entre 1790 e 1794, ''Fajac de la Selva'', nom supausat, foguèt incorporat a Puèglunar<ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=26359</ref>. Fajac es un castèl e un ostal, anciana parròquia de la [[diocèsi de Mirapeis]]. La glèisa, arroïnada entièrament tanlèu l'epòca de [[Antòni Savartés|l'abat Savartés]], èra del vocable de [[Joan Batista|Sant Joan Batista]] <ref name = ansa/>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11278 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Régis Bruty |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Christian Brosse |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Sylvie Lucas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= ? |Identitat= René Sarda |Partit= [[SFIO]] |Qualitat= conselhièr general (1955-1961) }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11278 |1793=361 |1800=358 |1806=419 |1821=423 |1831=423 |1836=408 |1841=466 |1846=474 |1851=441 |1856=421 |1861=406 |1866=409 |1872=367 |1876=375 |1881=350 |1886=349 |1891=306 |1896=287 |1901=273 |1906=274 |1911=278 |1921=208 |1926=187 |1931=180 |1936=170 |1946=177 |1954=153 |1962= 139 |1968= 114 |1975= 99 |1982= 112 |1990= 93 |1999= 80 |cassini=26359 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|278}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|278}}/6.57) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11278 Puèglunar sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] fnxxpr95bsbrd29655h2oap25mrlaux 0 102827 2508348 2409534 2026-09-05T20:39:54Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508348 wikitext text/x-wiki {{omon|Pèirafita (omonimia)}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Pèirafita | nom2 = ''Peyrefitte-sur-l'Hers'' | imatge = Peyrefitte_sur_l'Hers_(1).jpg | descripcion = La glèisa Sant Martin. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Peyrefitte-sur-l'Hers_11.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = De la Puèja a Rasés ([[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | insee = 11283 | cp = 11420 | cònsol = Guillaume Mercadier | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2489 | longitud = 1.8297 | alt mini = 235 | alt mej = | alt maxi = 351 | km² = 6.47 |}} '''Pèirafita''' (''Peyrefitte-sur-l'Hers'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11283.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Pèirafita | nòrd = [[Santa Camèla]] | nòrd-èst = [[Montauriòl (Aude)|Montauriòl]] | èst = [[Pairan]] | sud-èst = [[Mairevila]] | sud = | sud-oèst = [[Sant Sernin (Aude)|Sant Sàrnin]] | oèst = [[Meservila]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia Sancti Martini de Petrafita'' en 1085, ''De Petraficta'' en 1119, ''Castrum sive villa de Petrafitta'' en 1311, ''Petrafitta, Mirapiscensis dioecesis'' en 1316, ''Villa de Petrafita'' en 1327, ''Saint Martin de Pierrefitte'' al sègle XVIII, ''Peyrefite de Lauragois'' en 1768, ''Peirefitte'' en 1788, ''Payrefitte'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Pèirofito'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 308, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f400.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [,pɛjɾɔ'fitɔ].</br> ''Pèirafita'' es format [de l'eretièr] del latin ''petra'', « pèira, ròc », e de [l'eretièr] del latin ''ficta'', « plantada ». Aquel nom representa un megalit o una bòrna que materializa un limit <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 528</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 257</ref>. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11283 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Guillaume Mercadier |Partit= |Qualitat= menaire }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Hubert Naudinat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 2008 |Identitat= Pierre Bernadet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= 1971 |Identitat= Antoine Fort |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11283 |1793=216 |1800=230 |1806=232 |1821=159 |1831=182 |1836=202 |1841=178 |1846=212 |1851=195 |1856=212 |1861=211 |1866=200 |1872=162 |1876=148 |1881=152 |1886=144 |1891=151 |1896=136 |1901=135 |1906=133 |1911=135 |1921=114 |1926=107 |1931=121 |1936=129 |1946=112 |1954=95 |1962= 89 |1968= 64 |1975= 65 |1982= 64 |1990= 56 |1999= 58 |cassini=26666 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|283}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|283}}/6.47) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[imatge:Peyrefitte-sur-l'Hers tower.jpg|thumb|right]] ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11283 Pèirafita sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 8o59ug24m0d2jpeavxx8mzs6mn45dus 0 102847 2508349 2417580 2026-09-05T20:43:53Z Alaric 506 44932 2508349 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Planha | nom2 = ''Plaigne'' | imatge = Plaigne_(2).jpg | descripcion = Vista generala | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Plaigne_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = [[Puèja]], [[Lauragués]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = De la Puèja a Rasés ([[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] | cp = 11420 | insee = 11290 | cònsol = Didier Alric | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1744 | longitud = 1.8125 | alt min = 249 | alt mej = | alt max = 392 | km² = 13.19 |}} '''Planha''' (''Plaigne'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11290.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Plainha'' en 1244, ''La terre et honneur de La Plagna'' en 1260, ''Plailhanum'' en 1268, ''Plaignanum'' en 1269, ''Chasteau de Penhan'' en 1270, ''Planhanum, archipresbyteratus Garnaguesii'' en 1289, ''Planhanum'' en 1353, ''Sanctus Petrus de PLanis'' en 1365, ''Locus de Planis, ...de Planha, ...de Planhis, dioecesis Mirapicensis'' al sègle XV, ''Locus de Planho'' en 1443, ''Planis'' en 1588, ''Eglize de Plaigne, dédiée à saint Pierre'' en 1730, ''Plagne'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Plágno'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 315, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f407.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc ['plaɲɔ].</br> ''Planha'' ven del latin ''planea'', collectiu, ensemble de lòcs planièrs <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 533, a ''Pla''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 195, per ''Plagne''</ref>. ===Sant Julian (o Jolian) de Planha=== Sant Julian, [lòc desparegut situat al sud-oèst de Planha, entre ''Laricot'' e ''Les Parets''; véser la mapa de Cassini] es una anciana glèisa sucursala arroïnada de Planha, de la [[diocèsi de Mirapeis]]. Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia de Sancto Juliano'' en 1318, ''Capella Sanctorum Juliani et Basilisae, prope fontem de Planha'' en 1443. A pauca distància de la capèla se trobava una font de las aigas reputadas miraculosas : ''Capella in honorem sanctorum Juliani et Basilicae dedicata ad jactum balistae'' al sègle XV, ''Saint Julien de Plagne, succursale'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 397, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f489.item.texteImage </ref>. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11290 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Didier Alric |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Marc Chauve |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= (2008 ?) |Identitat= Gilbert Courbières |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11290 |1793=519 |1800=514 |1806=543 |1821=532 |1831=535 |1836=612 |1841=602 |1846=619 |1851=603 |1856=515 |1861=531 |1866=490 |1872=497 |1876=462 |1881=462 |1886=438 |1891=428 |1896=428 |1901=411 |1906=420 |1911=405 |1921=310 |1926=315 |1931=311 |1936=319 |1946=256 |1954=229 |1962= 184 |1968= 160 |1975= 157 |1982= 129 |1990= 141 |1999= 128 |cassini=26978 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|290}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|290}}/13.19) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11290 Planha sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] qfh1s9alpzhe95bd92hj4ea4ijt8488 2508359 2508349 2026-09-06T02:53:49Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508359 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Planha | nom2 = ''Plaigne'' | imatge = Plaigne_(2).jpg | descripcion = Vista generala | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Plaigne_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = [[Puèja]], [[Lauragués]] | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = De la Puèja a Rasés ([[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] | cp = 11420 | insee = 11290 | cònsol = Didier Alric | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1744 | longitud = 1.8125 | alt min = 249 | alt mej = | alt max = 392 | km² = 13.19 |}} '''Planha''' (''Plaigne'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11290.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Planha | nòrd = [[Puèg Aric e Le Pin]] | nòrd-èst = | èst = [[Vilauton]] | sud-èst = [[Mirapeis]] <small>([[Arièja (departament)|Arièja]])</small> | sud = [[La Pena]] <small>([[Arièja (departament)|Arièja]])</small> | sud-oèst = [[Gaudièrs]] <small>([[Arièja (departament)|Arièja]], ''per un qüadripunt'')</small> | oèst = [[Bèlpuèg (Lauragués)|Bèlpuèg]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Plainha'' en 1244, ''La terre et honneur de La Plagna'' en 1260, ''Plailhanum'' en 1268, ''Plaignanum'' en 1269, ''Chasteau de Penhan'' en 1270, ''Planhanum, archipresbyteratus Garnaguesii'' en 1289, ''Planhanum'' en 1353, ''Sanctus Petrus de PLanis'' en 1365, ''Locus de Planis, ...de Planha, ...de Planhis, dioecesis Mirapicensis'' al sègle XV, ''Locus de Planho'' en 1443, ''Planis'' en 1588, ''Eglize de Plaigne, dédiée à saint Pierre'' en 1730, ''Plagne'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Plágno'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 315, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f407.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc ['plaɲɔ]. </br> ''Planha'' ven del latin ''planea'', collectiu, ensemble de lòcs planièrs <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 533, a ''Pla''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 195, per ''Plagne''</ref>. ===Sant Julian (o Jolian) de Planha=== Sant Julian, [lòc desparegut situat al sud-oèst de Planha, entre ''Laricot'' e ''Les Parets''; véser la mapa de Cassini] es una anciana glèisa sucursala arroïnada de Planha, de la [[diocèsi de Mirapeis]]. Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia de Sancto Juliano'' en 1318, ''Capella Sanctorum Juliani et Basilisae, prope fontem de Planha'' en 1443. A pauca distància de la capèla se trapava una font de las aigas reputadas miraculosas : ''Capella in honorem sanctorum Juliani et Basilicae dedicata ad jactum balistae'' al sègle XV, ''Saint Julien de Plagne, succursale'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 397, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f489.item.texteImage </ref>. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11290 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Didier Alric |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Marc Chauve |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= (2008 ?) |Identitat= Gilbert Courbières |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11290 |1793=519 |1800=514 |1806=543 |1821=532 |1831=535 |1836=612 |1841=602 |1846=619 |1851=603 |1856=515 |1861=531 |1866=490 |1872=497 |1876=462 |1881=462 |1886=438 |1891=428 |1896=428 |1901=411 |1906=420 |1911=405 |1921=310 |1926=315 |1931=311 |1936=319 |1946=256 |1954=229 |1962= 184 |1968= 160 |1975= 157 |1982= 129 |1990= 141 |1999= 128 |cassini=26978 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|290}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|290}}/13.19) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[imatge:Plaigne.jpg|thumb|right|Ambe'l mont Valièr]] ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11290 Planha sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] l4h4n0h54vmt59mjr85ui3kexajicj9 0 102987 2508362 2508275 2026-09-06T03:36:18Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508362 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Amanç | nom2 = ''Saint-Amans'' | imatge = St_Amans_2.jpg | descripcion = Vista generala | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = De la Puèja a Rasés ([[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] | insee = 11331 | cp = 11270 | cònsol = Michel Galant | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.2278 | longitud = 1.8872 | alt mini = 258 | alt mej = | alt maxi = 376 | km² = 8.16 |}} '''Sant Amanç''' (''Saint-Amans'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 11331.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sant Amanç | nòrd = [[Pairan]] | nòrd-èst = | èst = [[Fonters]] | sud-èst = [[Genervila]] | sud = [[Gajan de la Selva]] | sud-oèst = | oèst = [[Mairevila]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Sanctus Amancius'' en 1319, ''Villa de Sancto Amancio'' en 1327, ''Locus de Sancto Amanno'' en 1493. La prononciacion occitana es ''Sant-Amans'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 366, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f458.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [saŋta'maŋs].</br> ''Sant Amanç'' representa Amantius, le primièr avesque de [[Rodés]] e un ermita de la [[diocèsi d'Engoleime]] al sègle VI <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 585, a ''St-Amand-sur-Ornain''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 288</ref>. ==Istòria== == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11331 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Michel Galant |Partit= |Qualitat= radiològue }} {{Elegit |Debuta= [[1988]] |Fin= 2014 |Identitat= Xavier Pech-De-La-Clauze |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[1960]] |Fin= 1988 |Identitat=Antoine Cambon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1948]] |Fin= 1960 |Identitat= Maurice Naudinat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1948 |Identitat=Jean Cambon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1923]] |Fin= 1935 |Identitat= Achille Gleizes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin= 1923 |Identitat=Claude Belmas |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1908 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11331 |1793=326 |1800=250 |1806=399 |1821=367 |1831=432 |1836=488 |1841=499 |1846=490 |1851=480 |1856=448 |1861=397 |1866=372 |1872=381 |1876=375 |1881=342 |1886=328 |1891=322 |1896=294 |1901=276 |1906=263 |1911=242 |1921=197 |1926=168 |1931=157 |1936=136 |1946=122 |1954=101 |1962= 84 |1968= 75 |1975= 69 |1982= 58 |1990= 81 |1999= 74 |max=400 |cassini=30324 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|331}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|331}}/8.16) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Saint-Amans_(Aude)_Mairie.jpg|La comuna. Saint-Amans_-Aude.jpg|Dintrada del castèl de Sant Amanç. Saint-Amans_(Aude).jpg|Grasilha del pargue del castèl. Saint-Amans_3_(Aude).jpg|Crotz de calvari. Saint-Amans_(Aude)_4.jpg|Font ambe una Marianna dessús. Saint_Amans_(Aude)_5.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11331 Sant Amanç sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] ka8qte8f8j6m6gz68g324vzk8y25y75 0 103185 2508365 2508281 2026-09-06T04:23:42Z Alaric 506 44932 perimètre del territòri, demografia 2508365 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vilauton | nom2 = ''Villautou'' | imatge = Villautou_(7).jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Villautou_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = Canton de la Puèja a Rasés ([[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja Lauragués Malapera]] | insee = 11419 | cp = 11420 | cònsol = Patrick Viola | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.1603 | longitud = 1.8325 | alt mini = 261 | alt mej = | alt maxi = 424 | km² = 5.97 |}} '''Vilauton'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/11d.html</ref> (''Biláutou'', prononciacion de [[Antòni Savartés|l'abat Savartés]]<ref name="ASavartés"/>; ''Villautou'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11419.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Vilauton | nòrd = [[Puèg Aric e Le Pin]] | nòrd-èst = [[Causac]] <small>(''sus 100 m'')</small> | èst = [[La Faja]] | sud-èst = | sud = [[Mirapeis]] <small>([[Arièja (departament)|Arièja]])</small> | sud-oèst = | oèst = [[Planha (Aude)|Planha]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son : ''Ecclesia Sancti Martini in Aspirago'' en [[960]]; ''Villa de Villautone'' en [[1318]]; ''De Vilentone'' en [[1319]]; ''Ville Autour'' en [[1389]]-[[1589]]; ''Valauto…, Vilautou'' en [[1738]]; ''Villautou'' en [[1781]]; ''Biláutou'' en [[1912]] (prononciacion occitana segon l'abat [[Antòni Savartés|Savartés]])<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P12221888|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref><ref name="ASavartés">{{Obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire topographique du département de l'Aude|autor=[[Antòni Savartés|L'abat Savartés]]|annada=1912|pagina=472|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f564.item.texteImage}}</ref>. </br> ''Vilauton'' es format de ''vila'', del latin ''villa'' que designa las grandas proprietats ruralas a partir del sègle IV, puèi pren pauc a pauc lo sens de « vilatge », e benlèu d'un nom germanic d'òme ''Alto'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 721 e 718</ref>.</br> ''*Aspirac'' (citat ''Aspirago''), la proprietat d'Asperius (nom latin d'òme)<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 32, a ''Aspiran''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 123</ref>, èra le nom d'un alòdi donat per Ug, avesque de [[Tolosa]], al capítol de Sant Estève d'aquela vila; correspond a las comunas de [[La Faja]] e de Vilauton <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 13, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f105.item.texteImage </ref>. Es una localitat despareguda, o qu'a cambiat de nom.</br> Sant Martin d'*Aspirac es una anciana glèisa que serviguèt de centre parroquial a las doás comunas actualas : ''Ecclesia in honore sancti Martini in Aspirago..., Aspirago sive de illa Fagia'' en 960 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 403, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f495.item.texteImage </ref>. Aspirac seriá La Faja o un autre lòc prèp ? ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11419 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]]|Fin= ([[2032]]) |Identitat= Patrick Viola |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Jean-Claude Maurette|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Jean Mas |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11419 |1793=182 |1800=203 |1806=200 |1821=203 |1831=207 |1836=242 |1841=254 |1846=230 |1851=233 |1856=220 |1861=207 |1866=210 |1872=203 |1876=186 |1881=177 |1886=171 |1891=147 |1896=148 |1901=147 |1906=145 |1911=149 |1921=126 |1926=118 |1931=113 |1936=120 |1946=130 |1954=88 |1962=67 |1968=67 |1975=44 |1982=43 |1990=44 |1999=50 |2004=46 |cassini=40020 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|419}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|419}}/5.97) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[imatge:Villautou_(5).jpg|thumb|right]] ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11419 Vilauton sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] bagiklf2ddiive60qtlhlwa5or84opt 0 104985 2508360 2285756 2026-09-06T03:07:52Z Alaric 506 44932 2508360 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Gaudièrs | nom2 = ''Gaudiès'' | imatge = Église_et_mairie_de_Gaudiés_(Ariège).jpg | descripcion = La glèisa e l'ostal de comuna. | lògo = cap | escut = Blason Gaudiès (Ariège).svg | escais = | region ist = {{Occitània}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Pàmias|Pàmias]] | canton = [[Canton de Saverdun]] | insee = 09132 | cp = 09700 | cònsol = Fabien Calmont | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = ''Gaudiésois'' <br/>(en [[francés]]) | latitud = 43.1761111111 | longitud = 1.73194444444 | alt mej = 259 | alt mini = 238 | alt maxi = 370 | km² =10.41 |}} '''Gaudièrs'''{{RepTopMP}} (''Gaudiès'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Arièja (departament)|Arièja]] e la [[regions francesas|region]] de [[Miègjorn-Pirenèus]]. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 09132.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=09132 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Fabien Calmont|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Philippe Vidal|Partit= sense |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=09132 |1793=401 |1800=369 |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=587 |1846=617 |1851=602 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=501 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=386 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 233 |1968= 204 |1975= 180 |1982= 162 |1990= 174 |1999= 200 |cassini=15157 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Véser tanben== * [[Comunas d'Arièja]] == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal Occitània}} {{Comunas d'Arièja}} [[Categoria:Comuna d'Arièja]] askok4mt8blhfjf48uzqg1lutp247eq 0 107370 2508345 2504956 2026-09-05T20:15:58Z Sovenhic 36254 2508345 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vingrau | nom2 = ''Vingrau'' | ist = {{Lengadòc}} | imatge = Vingrau widok z winnicy.JPG|290px | descripcion = | lògo = [[Imatge:cap|150px]] | escut = Blason ville fr Vingrau 66.svg|60px | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}} | region = d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small> | departament = {{Pirenèus Orientals}} | arrondiment = [[Arredondiment de Perpinhan|Perpinhan]] | canton = [[canton de Ribas Autas]] | intercom = | insee = 66231 | cp = 66600 | cònsol = Felip Camps (Philippe Camps) | mandat = [[2020]]-[[present]] | latitud = 42.848889 | longitud = 2.779167 | alt mini = 119 | alt mej = 141 | alt maxi = 575 | km² = | gentilici = | sitweb = https://www.vingrau.fr }} '''Vingrau''' [biŋˈgraw]<ref>Joan COROMINES, 1989-1997, ''Onomasticon Cataloniae'', t. VIII, p. 76.</ref> (en [[francés]] ''Vingrau'' [vɛ̃gʁo]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dels [[Pirenèus Orientals]] e la [[regions francesas|region]] [[Occitània]]. == Lenga == Lo parlar local de Vingrau es de tipe occitan (lengadocian), amb de traches de transicion vèrs lo catalan. Ça que la los traches occitans i dominan. Aital o ditz l'enquista lingüitica sus plaça de [[Joan Coromines]] dins l'''[https://web.archive.org/web/20241203191123/https://oncat.iec.cat/llista_termes.asp?limit=1&terme=vingrau&button=Cercar Onomasticon Cataloniae]'' (t. VIII, p. 76). ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=66231 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jacques Raynaud|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=66231 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=639 |1968=563 |1975=490 |1982=475 |1990=426 |1999=469 |2004= |2005= |2006= |2007=565 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Comunas dels Pirenèus Orientals}} [[Categoria:Comuna dels Pirenèus Orientals]] [[Categoria:Comuna catalana de las Corbièras]] [[Categoria:Comuna de Rosselhon]] sqd4azqq25hnw4g9s4iezmwl29gyhjv 2508346 2508345 2026-09-05T20:16:17Z Sovenhic 36254 /* Lenga */ 2508346 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Vingrau | nom2 = ''Vingrau'' | ist = {{Lengadòc}} | imatge = Vingrau widok z winnicy.JPG|290px | descripcion = | lògo = [[Imatge:cap|150px]] | escut = Blason ville fr Vingrau 66.svg|60px | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Corbièras}} | region = d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small> | departament = {{Pirenèus Orientals}} | arrondiment = [[Arredondiment de Perpinhan|Perpinhan]] | canton = [[canton de Ribas Autas]] | intercom = | insee = 66231 | cp = 66600 | cònsol = Felip Camps (Philippe Camps) | mandat = [[2020]]-[[present]] | latitud = 42.848889 | longitud = 2.779167 | alt mini = 119 | alt mej = 141 | alt maxi = 575 | km² = | gentilici = | sitweb = https://www.vingrau.fr }} '''Vingrau''' [biŋˈgraw]<ref>Joan COROMINES, 1989-1997, ''Onomasticon Cataloniae'', t. VIII, p. 76.</ref> (en [[francés]] ''Vingrau'' [vɛ̃gʁo]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] dels [[Pirenèus Orientals]] e la [[regions francesas|region]] [[Occitània]]. == Lenga == Lo parlar local de Vingrau es de tipe occitan (lengadocian), amb de traches de transicion vèrs lo catalan. Ça que la los traches occitans i dominan. Aital o ditz l'enquista lingüistica sus plaça de [[Joan Coromines]] dins l'''[https://web.archive.org/web/20241203191123/https://oncat.iec.cat/llista_termes.asp?limit=1&terme=vingrau&button=Cercar Onomasticon Cataloniae]'' (t. VIII, p. 76). ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=66231 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jacques Raynaud|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=66231 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=639 |1968=563 |1975=490 |1982=475 |1990=426 |1999=469 |2004= |2005= |2006= |2007=565 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Comunas dels Pirenèus Orientals}} [[Categoria:Comuna dels Pirenèus Orientals]] [[Categoria:Comuna catalana de las Corbièras]] [[Categoria:Comuna de Rosselhon]] 9fqxzccmq5nrht215wve76rso96xcid 0 108212 2508356 2429464 2026-09-06T00:29:03Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508356 wikitext text/x-wiki {{Dialecte Lemosin}} {{omon|Òrta e Tardoire}} {{Riu|nom=Tardoire|imatge=[[Fichièr:Vouthon tardoire2.JPG|300px|Tardoira a [[Volton]]]]|longor=113,3|Debit mejan=3,59|comuna=|superf. bacin=1500|regim=|Se geta dins=Bonnieure|bacin fluv. coll=[[Charanta (riu)|Charanta]]||país= [[Occitània]], [[Engolmés]]}} '''Tardoire''' (au masculin) o '''Tardoira''' (au femenin)<ref>La definicion de [https://jornalet.com/editorial/7560/lo-trabalh-de-recuperacion-de-las-encontradas-doccitania-contunha#comments Jornalet] ditz ''Tardoira'' au femenin, mas un comentari de Lemosin dich qu'es mai sovent ''Tardoire'' au masculin. L'[https://web.archive.org/web/20240317070542/https://ieo-oc.org/spip.php?page=article&id_article=562 IEO tanben utilizèt "Tardoire"].</ref> (''Tardoire'' en [[francés]]) es una [[Riu|ribiera]] d'[[Occitània]] (e d'[[Engolmés]]). A sa font a [[Pajas]] dins lo [[departament francés]] de [[Nauta Vinhana]] a 440 m [[mètre]]s d'[[altitud]] e se geta dins [[Bonoira]] a [[Saint-Ciers-sur-Bonnieure]] dins lo [[Departament francés|departament]] de [[Charanta (departament)|Charanta]]. {{Multibendèl|Portal Lemosin|Portal Perigòrd}} [[Categoria:Aiga d'Occitània]] 5r9l76yk55tfcujaeu82kw2fmoy6pax 0 114742 2508364 2409785 2026-09-06T04:07:18Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508364 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom= Sant Sàrnin | nom2= Saint-Sernin | imatge= Saint-Sernin, Aude.jpg | descripcion= La glèisa | lògo= | escut= | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = De la Puèja a Rasés ([[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] | insee = 11365 | cp = 11420 | cònsol = Emilien Guilhemat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = (en [[francés]]) |longitud= 1.8036 |latitud= 43.2342 | alt mini = 271 | alt mej = | alt maxi = 352 | km² = 6.53 }} '''Sant Sernin''' {{refnec}} o '''Sant Sàrnin''' o benlèu ''Sant Sarnin'' (''Saint-Sernin'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11365.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sant Sàrnin | nòrd = [[Pèirafita]] | nòrd-èst = | èst = [[Mairevila]] | sud-èst = [[Puèglunan|Puèglunar]] | sud = | sud-oèst = [[Bèlpuèg (Lauragués)|Bèlpuèg]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Meservila]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia Sancti Saturnini de Arsat'' (de mal legir), ''Forcia Sancti Saturnini'' en 1263, ''Villa de Sancto Saturnino, ...ecclesia Sancti Saturnini'' en 1311. Le vocable de la glèisa parroquiala es ''Sant Sarnin''. La prononciacion occitana es ''Sant-Sárni'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 419, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f511.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [saŋ'saɾni] (ambe reculament d'accent).</br> ''Sant Sàrnin'' representa ''Saturninus'', nom latin de l'avesque de Tolosa, martirizat en 257<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 591, a ''St-Cernin''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 290</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/9431/Saint-Sernin.html</ref>. ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11365 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Emilien Guilhemat |Partit= |Qualitat=agricultor }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Guy Tournier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11365 |1793=114 |1800=103 |1806=139 |1821=166 |1831=207 |1836=242 |1841=169 |1846=142 |1851=173 |1856=152 |1861=153 |1866=150 |1872=143 |1876=122 |1881=129 |1886=117 |1891=126 |1896=108 |1901=76 |1906=93 |1911=101 |1921=76 |1926=77 |1931=75 |1936=73 |1946=76 |1954=77 |1962= 53 |1968= 31 |1975= 43 |1982= 29 |1990= 35 |1999= 40 |2004=34 |cassini=34620 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|365}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|365}}/6.53) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11365 Sant Sàrnin sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 11365 }} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] k4xorbsr1zp9x72a7w06cz0lgcmduj6 0 116093 2508318 2280343 2026-09-05T14:19:08Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508318 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Omon|Pradetas}} '''Las Pradetas''' es un quartièr de [[Tolosa]] de prèp de {{unitat|10000|abitants}} situat a l'oest de la vila. Aquel quartièr es bastit d'ostalets construits dins los ans [[1980]], e es vengut amb los quartièrs de [[Lardena]] e de [[Sant Simon (Tolosa)|Sant Simon]], un dels ensembles [[urban]]s dels pus verds e mens denses de la vila. Aquel ensemble es constituit per 43 % d'ostals individuals. L'augmentacion de la populacion i foguèt pus fòrta de tota la vila entre [[1990]] e [[1999]]. Atal del costat de Bruga, que i pasturavan encara en [[2000]] las darrièras [[feda]]s e los darrièrs [[pòni]]s del sector, l'espaci se tròba ara urbanizat en totalitat, quitament a l'entorn de [[Toish]]. == Economia == En mai d'un quartièr residencial, las Pradetas son un pòl d'activitats qu'aculhís fòrça entrepresas coma [[France 3]], [[Motorola]], [[Météo-France]], lo STNA ([[Servici Tecnic de la Navigacion Aeriana]]) e [[La Dépêche du Midi]]. == Cultura e monde associatiu == Se trapa a las Pradetas fòrça associacions esportivas e culturalas coma lo Collectiu de las Associacions de las Pradetas qu'amassa una trentena d'associacions [https://web.archive.org/web/20070928195336/http://www.collectifpradettes.info/rubrique1.html ''CollectifParadettes.info'']. En octobre de 2007 s'installèt una [[bibliotèca]] de quartièr. En mai de 2010, lo primièr NIGLO, festenal de Jazz Manouche, se donèt dins lo quartièr de las Pradetas. == Vejatz tanben == === Articles connexes === === Ligams extèrnes === * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20061129223046/http://www.cg31.fr/reccommune.asp?page=1&idelu=52&idcommune=680 Descriptiu del Conselh General de Nauta-Garona] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20120510203015/http://collectifpradettes.info/ Site del Collectiu de las Associacions de las Pradetas] [[Categoria:Quartièr de Tolosa|Pradetas]] jx2pn0lbn65xjsw1vyv32x0xzadrvns 0 135952 2508347 1981606 2026-09-05T20:38:57Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508347 wikitext text/x-wiki {{Infobox Montanha | nom=Puig Neulós | imatge=Puig Neulòs5.JPG | legenda=Puig Neulòs5, la cima | altitud=1.256 | ref altitud= | massís=[[Serra d'Albera]]<br />[[Pirenèus]] | latitud=42/28/55.46/N | longitud=2/56/49.09/E | ref coord= | país={{França}}<br/>{{Espanha}} | region=[[Lengadòc-Rosselhon]]<br/>[[Girona (província)|Girona]] | ligam region=Region<br/>Província | subdivision= | ligam subdivision= | primièra ascension= | via= | edat= | ròcas= | tipe= | geolocalizacion=Pirenèus }} Lo '''puig Neulós''' (en [[rosselhonés]] ''puig Neulús'') es una montanha de la [[sèrra de l'Albera]], que n'es lo pic culminant (1.256 m). Es sus las tèrra de [[la Jonquera]] ([[Girona (província)|Girona]]) e [[Sureda]] ([[Rosselhon]]). L'aigavèrs foguèt frontièra los ancians comtats d'[[Empúries]] e comtat de [[Rosselhon]] e, des del [[Tractat dels Pirenèus]] ([[1659]]), es a dire entre los [[Espanha|estats espanhol]] e [[França|francés]]. ==Accés== L'accés al som es mai aisit pel penjals Nòrd, l'ubac del mont, d'administracion francesa, on i a una carrièra de montanha asfaltada dempuèi de [[la Roca d'Albera]] que mena fins a l'estacion d'antenas de television e radio que i son installadas. A partir del [[coll de l'Ullat]] aquela carrièra es d'usatge restrench, tecnic e militar, i cal continuar a pé. Pel penjal Sud, l'adreit del mont, d'administracion espanhòla, cal arribar a [[Requesens]], ont i a de pistas de montanha dempuèi [[Cantallops]] (en melhor estat) e dempuèi de [[la Jonquera]]. Dempuèi de Requesens i a una autra pista d'accés, a pé, sus l'aigavèrs. ==Patrimòni== La riquesa naturala del mont es important, amb un païsatge boscats (plantat sobretot de [[surrièr]]s) que ja foguèt descrit per d'autors coma [[Carles Bosch de la Trinxeria]], arbres e prats pertocats per la fòrça de la [[tramontana]]. Las aigas, amb fòrça rus e fonts, son tributàrias de la [[riu d'Anyet]] (bacin de [[la Muga]]) e del [[riu Rom]] (bacin d[[el Tec]]). La raça de la [[vaca de l'Albera]] i pastura en libertat. Mo penjal Sus es una resèrva protegida del ''[[Paratge Natural d'Interès Nacional de l'Albera]]''. L'ocupacion umana es anciana, amb preséncia de [[megalit|monuments megalitics]] subretot dins lo penjal sud del mont. Dempuèi l'edat medieval, el [[santuari de Requesens]] e lo [[castèl de Requesens]], situats dins lo mèsme sector, son d'emblèmas pels rosselhoneses. Prop del som i a tanben una interessanta [[glaçièra]]. Sus la cima i a un monument piramidal, fait de pèiras de la zona, dit la torre d'en Manel. L'originala foguèt bastida per [[Manel Costa]] a la fin del [[sègle XIX]], mas foguèt remplaçada per l'installacion de l'estacion de comunicacions e mai tard tornèt èsser bastida. Las vistas dempuèi lo somalh del puig Neulós, se la meteorologia va contra l'etmologia (''neulós'' = nivolós), son espectacularas, sus las planas del [[Rosselhon]] e de l'[[Alt Empordà]] s'espandissent fins a la mar, lo [[Canigó]] d'un costat, las cimas de [[sèrra de l'Albera|l'Albera]] e la muntanya de [[Requesens]] de l'autre. ==Vejatz tanben== *[[Carles Bosch de la Trinxeria]] *[[Manel Costa]] *[[Requesens]] ==ligams extèrnes== {{commonscat}} *{{ca}}[https://web.archive.org/web/20190221000521/http://www.senderisme.tk/index.php/category/parc-natural-del-cap-de-creus/page/2/ Senderisme i teca: Requesens - Puig Neulós] *{{ca}}[http://www.cossetania.com/tasts/50aspirineu.pdf Manel Figuera i Abadal, ''50 ascensions fàcils pel Pirineu català'', Valls, Cossetània, 2008] {{ORDENA:Neulos}} [[Categoria:Pirenèus]] [[Categoria:Montanha dels Pirenèus Orientals|Neulós]] [[Categoria:Sit natural dels Pirenèus Orientals|Neulós]] jfldxezjvah97ph8fmjtk1p4k92zrlm 0 153469 2508357 2282022 2026-09-06T01:08:27Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508357 wikitext text/x-wiki Lo '''[[trabalh (economia)|trabalh]]''' es sovent naturalament collectiu e collaboratiu, es a dire que fa interagir d'actors per la realizacion de tascas que visan a capitar una tòca comuna. La nocion de '''trabalh collaboratiu''' designe ara un trabalh qu'es pas mai fondat sus l'organizacion ierarquizada tradicionala, e mai especificament un nòu biais de trabalhar (que se pòdon integrar dins lo modèl economic de [[produccion]]) ont collabòran fòrça personas mercé a de [[tecnologias de l'informacion e de la comunicacion]]. Las aisinas novèlas permeton de maximizar la [[creativitat]] e l'[[eficiéncia]] d'un grop associat a de projèctes largs quitament se son fòrça escampilhats dins l'espaci e lo temps. Lo projècte d'[[encyclopedia]] en linha, liure e multilenga, [[Wikipèdia]] es un exemple de resultat d'un trabalh collaboratiu ''« en malhums cooperatius »''<ref>{{fr}}Grassineau B (2009) ''[http://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/39/53/35/PDF/These_Benjamin_Grassineau.pdf La dynamique des réseaux coopératifs. L'exemple des logiciels libres et du projet d'encyclopédie libre et ouverte Wikipédia]'' (Dissertacion doctorala, Universitat París Dauphine-Paris IX).</ref> Cal pas confondre « trabalh collaboratiu » e « trabalh cooperatiu » : * lo '''trabalh cooperatiu''' es une cooperacion de personas qu'interagisson dins una visada comuna mas se partejan las tascas, * lo '''trabalh collaboratiu''' se fa en collaboracion del començament cap a la fin sens division fixe de las tascas. Associa tres modalitats d'organizacion : ::* Prepausa a totes e a cadun, dins lo projècte, de s'inscriure dins un principi de [[melhoracion de contunh]] de cada tasca e de l'ensems del projècte, ::* Organiza lo trabalh en sequéncias de tascas parallèlas (permetent un trabalh mai ''[[asincròn]]''), ::* Provesís als actors de caduna de las tascas una [[informacion]] utila e aisidament expleitabla sus las autras tascas parallèlas e sul mitan de la realizacion. Lo trabalh collaboratiu, coma lo trabalh collectiu (que n'es una varianta) es pas necessàriament sinonime d'eficacitat, d'eficiéncia, nimai de rapiditat. Son resultat depend de la motivacion dels actors per collaborar, del nombre dels actors, del temps que pòdon consacrar a aquel trabalh e de lors [[competéncia]]s. Presenta l'interés màger d'associar las capacitats de creacion e de potencialament obtenir çò qu'i a de melhor amb las [[resorça]]s disponiblas dins un grop, se los elements d'aquel grop son [[Psicologia de la motivacion|motivats]]. Lo trabalh collaboratiu es l'una de las dimensions importantas de l'[[aprendissatge collaboratiu]], qu'es per exemple encoratjat dins de formas d'aprendissatge en linha, sobretot dins los « [[MOOC]] » dichs [[Connectivisme|connectivistas]]. Amb un mèsme espleit informatic, lo trabalh pòt èsser totalament obèrt (exemple : Wikipèdia, [[Wikimedia commons]], [[Wikiversity]], [[Wikibook]], eca) o miègobèrt (ex. : wiki de projècte d'entrepresa limitat a un [[intranet]] e unicament accessible per senhal). == Origina == Lo trabalh collaboratiu e non financiàriament remunerat es pas vertadièrament nòu. Es comun dins totas las societats dichas « primitivas ». Las societas sabentas lo pratiquèron fòrça dempuèi lo [[sègle de las Luces]], mas prenguèt una dimension novèla amb las possibilitats obèrtas par l'[[informatica]] puèi per l'[[Internet]], los motors de recerca e los espleits de traduccion en linha. Es basat sus una logica de don facilitada per l'Internet<ref>{{fr}}Genthon G., Phan D., 1999, «'' Don et coopération dans Internet : une nouvelle organisation économique ?'' », Terminal n°80/81, Editions l'Harmattan, pp.95-116</ref> o d'interés mutual. <br />Dins lo domèni logicial, per exemple, accelerèt e melhorèt l'[[eficiéncia]] de fòrça espleits<ref>{{fr}}Horn F., 1999, «'' L’importance du logiciel libre dans l’amélioration de l’efficience du logiciel'' », Terminal n°80/81, Editions l’Harmattan, pp.117-148</ref>, en partida mercé al {{Cita|passatge del Copyright al Copyleft}}<ref>{{fr}}Zimmerman J.B., 1999, « ''Logiciel et propriété intellectuelle : du Copyright au Copyleft'' »,Terminal n°80/81, Editions L’Harmattan, pp.151-166</ref> L'expression « trabalh collaboratiu » serià estat introducha per [[Yochai Benkler]], professor de drech a l’[[universitat de Yale]], dins un ensag titulat ''Coase<nowiki>'</nowiki>s Penguin''<ref>[https://web.archive.org/web/20181222161103/http://www.benkler.org/CoasesPenguin.PDF Coase's Penguin] {{pdf}}</ref> escrich per {{cita|aqueles qu'estudian las organizacions e fan la politica de la [[proprietat intellectuala]]}} per metre al lum la proprietat intellectuala amb aquel nòu modèl de produccion. Dins los [[ans 1990]], los primièrs espleits de trabalh collaboratius foguèron mes a disposicion de totes amb per exemple los « yahoo group ». == Perimètre == En mai es una font de [[creativitat]] e un espleit de melhoracion de contunh permetent ara de se liurar de la distança geografica que separa los actors cooperant entre eles, dins lo mond economic, lo trabalh collaboratiu, segon los objectius cercats, emergisson subretot dins cinc grands domènis: * Los mitans [[burotica|burotics]] per partejar melhor l’informacion creada e servada suls [[pòstes de trabalh]] ; * La [[gestion documentària]] que visa a armonizar la gestion de las diferentas versions de [[document]]s (classificacion, indexacion, eca.) ; * La [[gestion de projècte]], mai sovent ligat a un eveniment avent un començament e una fin, e permetent de menat aquel pel melhor ; * La [[gestion de las coneissenças]] per capitalizar suls [[saber]]s, coma dins las organizacions per que l’[[innovacion]] es clau ; * La gestion de las relacions socialas per valorizar las relacions entre collaborators mas tanben amb l’extèrne e l’[[ecosistèma]] de las entrepresas. == Dins l'entrepresa == Dins l'entrepresa, lo trabalh collaboratiu s'apièja sus de solucions « sincrònas » (las reünions « audio » o « visio » a distança, las web conferéncias, lo chat electronic ...) o « asincrònas » (lo partatge de [[document]]s o la redaccion collaborativa de documents). Lo trabalh collaboratiu s'apièja sovent sus un [[Distic|DISTIC]]. L'estudi « Solucions de collaboracion d'entrepresa » menada per un cabinet d'analisi especializat nota en efièch que la mesa a disposicion d’espleits apropriats, repausant entre autre sur las [[tecnologias de l’informacion]] combinadas a de nòvas formas d’accès en linha a la demanda e d’[[usatge]]s venent del grand public, accelèra e modifica sens contestacion los biais de collaboracion intèrne a una organizacion o extèrne a aquela<ref>font {{fr}}: étude de MARKESS International [https://web.archive.org/web/20110916131125/http://markess-blog.typepad.fr/blog/2010/02/nouvelle_etude_solutions_de_collaboration_entreprise.html Solutions de Collaboration d’Entreprise]</ref>. == Dins lo mond scientific == Fòrça cercaires e estudiants utilizan d'espleits collaboratius, subretot dins l'encastre de las [[sciéncias ciutadanas]], emergentas. Dels [[luòc terces]] dedicats al desvelopament del trabalh collaboratiu, amb par exemple d'espacis de [[coworking|''coworking'']], foguèron creats dins las universitats. == Dans la governança == D'estudis concluèron qu'uns espleits collaboratius o procediments collaboratius que pòdon melhorar la [[democracia participativa]], los « apròches adaptatius » e quitament permetre de nòvas formas de resiliéncia dels socioecosistèmas<ref>{{en}}Berkes, F., J. Colding, and C. Folke (eds.), ''Navigating social-ecological systems: building resilience for complexity and change''. Cambridge University Press, Cambridge, UK, 2003</ref> mejans una « cogestion adaptative » de las societats<ref>{{en}}Berkes, F., and C. Folke (eds.), ''Linking social and ecological systems: Management practices and social mechanisms for building resilience''. Cambridge University Press, Cambridge, UK 1998</ref>e de lor mitan, fàcia entre autre a un contèxte ecologic e climatic<ref>{{en}}Berkes, F., and D. Jolly. 2001. ''Adapting to climate change: social–ecological resilience in a Canadian western Arctic community''. Conservation Ecology 5 (2):18 [online]. [Available from: www.consecol.org/vol5/iss2/art18.]</ref> cambiadís, incertan o de restaurar<ref>{{en}} Per Olsson, Carl Folke and Fikret Berkes ; ''Research Adaptive Comanagement for Building Resilience in Social–Ecological Systems'' ; Environmental Management Volume 34, Number 1, 75-90, DOI: 10.1007/s00267-003-0101-7 ([http://www.springerlink.com/content/mlg2g9dphj4b1a20/ En linha]) {{en}}</ref> o amb de resorças naturalas fluctuantas (subrepèsca <ref>{{en}}Berkes, F. 1989. Co-management and the James Bay Agreement E Pinkerton ; ''Co-operative management of local fisheries'' ; University of British Columbia Press Vancouver, Canada 189 208.</ref>, desforestacion, erosion e degradacion dels sols, eca), s'apiejan per exemple suls saber locals e ancestrals<ref>{{fr}}Berkes, F. 1999. Sacred ecology: Traditional ecological knowledge and management systems. Taylor & Francis, Philadelphia.</ref>{{,}}<ref>{{fr}}Berkes, F., and C. Folke. 2002. ''Back to the future: ecosystem dynamics and local knowledge'' ''; L. H. Gunderson C. S. Holling Panarchy: Understanding transformations in human and natural systems'' ; Island Press Washington, DC 121 146</ref>{{,}}<ref>Berkes, F., J. Colding, and C. Folke. 2000. ''Rediscovery of traditional ecological knowledge as adaptive management''. Ecological Applications 10:1251–1262</ref>. Una ''cogestion adaptativa'' e mai collaborativa es una de las solucions<ref>{{en}}Buck, L. E., C. C. Geisler, J. Schelhas, and E. Wollenberg (eds.). 2001. ''Biological diversity: Balancing interests through adaptive collaborative management''. CRC Press, New York</ref> prepausadas per una [[gestion restauratritz]] e eficaça de la biodiversitat. == Exemples d'espleits collaboratius o de projèctes que n'espeliguèron == Un grand nombre d'espleits e de malhums collaboratius existisson ara, amb de nivèls variables de collaborativitat, unes permeton qu'un simple partatge de donadas (imatges, fotos, vidèo, tèxtes), d'autres pòrtan de projèctes complèxes, largs associant un grand nombre de contributors. D'entre los produchs avent estats creats collaborativament se pòt citar: * [[Planzone]]: Logicial de [[gestion de projècte]] e de trabalh collaboratiu en linha; * Los [[locicial liure|logicials liures]]; * [[GNU]]/[[Linux]], un [[sistèma d'expleitacion]] [[licéncia liura|liure]] per ordinator; * [[Slashdot]], un site d'actualitat sus l'informatica; * [[Wikipèdia]], l'enciclopedia liura que cadun pòt melhorar, amb sa basa resorças [[Wikimedia Commons]] ; * [[Wikibook]], [[Wikiquote]], [[Wikisource]], [[Wikinews]], [[Wikiversity]]... * [[Tela Botanica]] malhum collaboratiu de la botanica francofòna. * [[Framasoft]] malhum d'un vintenat de projèctes collaboratius e comunautaris de promocion e difusion del [[logicial liure]] e sa [[cultura liura|cultura]] ; * de sistèmas de formacion per ''e learning'' <ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20090111232748/http://www.ucanss.fr/activites/conseil/ressources_humaines/formation/elearning.htm exemple d'elearning]Plataforma collaborativa de formacion creada en 1996 per Denis-Yves Lesault</ref> * Bee-Secured: Malhum collaboratiu sus la vigiléncia de las abelhas e de la qualitat del mitan. Fòrça exemples mòstran: * que se pòt collaborativament crear e melhorar de logicials fòrça eficaces, tot coma los equivalents proprietaris (L'[[Encyclopædia Britannica]] e [[Microsoft Windows]], pel sistème d'expleitacion)<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20070305180118/http://www.freesoftwaremagazine.com/node/1707 Is free software “communist”? Maybe yes... By Terry Hancock]</ref>. * que dins lo mond scientific, la collaboracion tanben passa pel partatge e la melhoracion collectiva, eventualament pluridisciplinària de las [[donada]]s e dels articles. Per exemple [[ScientificCommons]] met ja mai de milions d'articles scientifics a disposicion de totes ({{unitat|18|milions}} d'articles redigits per mai {{unitat|7|milions}} d'autors al començament de 2008, passat a mai de {{unitat|37|milions}} de publicacions enregistradas mièg de 2010). Los archius nacionals alemands balhèron mai de {{formatnum:100000}} imatges al fons, beneficiant en cambi de legendas traduchas o melhoradas per la comunautat dels utilizators. * que dins lo mond de la securitat tecnica la collaboracion es un factor de progrés. Per exemple, dins lo domèni del nuclear, un programa multinacional (10 païses en 2009) evalua las concepcions (''Multinational Design Evaluation Program'' – MDEP) dels reactors, normas e materials de las centralas nuclearas<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20090514092143/http://www.nea.fr/html/general/press/2008/2008-01f.html communicat NEA (Agence pour l'énergie nucléaire)], París, 7 de març de 2008 ''Une initiative pour la sûreté nucléaire aborde une nouvelle phase''</ref>. * qu'un grand nombre de personas coneisson pas e parlan pas las mèsmas lengas pòdon se mobilizar a l'entorn d'un projècte comun (ex : wikipèdia, en 130 lengas) dins una dinamica eficaça de melhoracion de contunh. == Condicions, limitas e riscs== Per poder parlar de trabalh collaboratiu, sufisís pas d'aprochar d'individús que trabalhavan de per abans de biais separat. Las interaccions entre individús desirant far de trabalh collaboratiu devon favorizar la [[cooperacion]], la [[productivitat]] e l'[[innovacion]]. Los cercaires tentèron d'identificar las condicions que permeton de garantir la superioritat del trabalh collaboratiu. En estudiant los espacis de trabalh collaboratiu (o [[coworking]]), Anne-Laure Fayard e John Weeks, d'Harvard, metèron en evidéncia tres factors: la proximitat, l'intimitat e la permissivitat<ref>{{en}}Anne-Laure Fayard et John Weeks, "[http://hbr.org/2011/07/who-moved-my-cube/ar/1 Who moved my cube?]", ''Harvard Business Review'', July 2011</ref>. Lo factor de la proximitat deu aprochar los individús. L'intimitat lor permet de demorar mèstres de lor accessibilitat cap als autres. Fin finala, la [[permissivitat]] (''permission'', en anglés) significa que la possibilitat d'interagir fòra de la relacions de trabalh estructuradas en mai d'èsser permesa es encoratjada. D'universitaris coma Philippe Bouquillion alertan<ref>{{fr}}Philippe Bouquillion & Jacob-Thomas Matthews ; ''Le Web collaboratif : Mutations des industries de la culture et de la communication'' ; Edition PUG (Presse universitaire de Grenoble), 2010</ref> sul fach que la Web collaborativa (al sens large) tocará d'industrias (finança, consomacion, comunicacion, medias de massa, telecomunicacion) e de la cultura (cinèma, libre, musica, jòcs...), e qu'es utilizada per d'entreprisas amb un risc de novèla [[bofiga especulativa]] persistant dins la WEB 2.0 per d'entreprisas de tipe [[Facebook]] o [[Twitter]], profitant dels espleits collaboratius que pòdon èsser tornat cap al servici d'interéts privats. La « WEB 2.0 collaborativa » es un luòc de produccion amator o mièprofessional, venent una font ont se pòt descobrir fòrça nòus talents, mas es tanben un univèrs ont de sites en linha utilizan sens o pagar de creatius (illustrators, musicians, autors) qu'esperan tanben poder se far conéisser, e a vegada en lor fasent signar de contrates los constrenhan a daissar lors dreches al proprietari del site. Los luòcs e processes de trabalh collaboratiu son tanben de luòcs ont d'entrepresas comercialas pòdon trobar los centres d'interés d'uns internautes per ne far un usatge comercial (previsibilitat dels comportaments). Lo malhum internet, presentat coma luòc de democracia e d'autonomia de l'individú, que siá collaboratiu, amaga pas las inegalitats socialas, lo comunautarisme o los conflites, donc tampauc lo besonh de regulacion e contraròtle public<ref>{{fr}}France-culture, émission place de la toile ([https://web.archive.org/web/20100704101945/http://www.franceculture.com/emission-place-de-la-toile-le-web-collaboratif-2010-07-09.html Lien])</ref>. == Notas e referéncias == <references/> == Bibliografia == === Obratge {{fr}} === * [[Jean-Michel Cornu]], ''La coopération, nouvelles approches'', avril 2001 {{Présentation en ligne|lien=http://www.cornu.eu.org/cooperation/}} * Michel Authier et [[Pierre Lévy (philosophe)|Pierre Levy]], ''Les arbres de connaissances'', La Découverte, 1993 * [[Pierre Lévy (philosophe)|Pierre Levy]], ''L'intelligence collective'', La Découverte, 1994 * [[Jean-Louis Le Moigne]], ''La théorie du système général. Théorie de la modélisation'', PUF, 1990 * Jean Pierre Meinadier, ''Ingénierie et intégration des systèmes'', Hermès, 1998 * Philippe Bouquillion et Jacob-Thomas Matthews, ''Le Web collaboratif : Mutations des industries de la culture et de la communication'', Édition PUG (Presse universitaire de Grenoble), 2010 ([http://www.cairn.info/revue-etudes-de-communication-2012-1-page-217.htm résumé]) * Outils-Réseaux (2014) ''[https://web.archive.org/web/20141003112523/http://outils-reseaux.org/ManuelCooperation Trucs et astuces pour impulser de la coopération ... ou comment instiller de l'intelligence collective dans un groupe]'' Manuel de coopération, publié en licence ouverte (PDF, 68 pages) et que l'on peut aussi acheter === Obratge {{en}} === * Bardram, Jackob (1998), ''Designing of the Dynamics of Cooperative Work Activities.'' Proceedings of the 1998 ACM Conference on Computer Supported Cooperative Work. Seattle, Washington. * Hersberger, J. A., Rioux, K. S. and Cruitt, R. O (2005), ''Examining information sharing and relationship building in online social networks: An emergent analytic framework'' ; Proceedings of CAIS/ACSI 2005, London, Ontario, Canada, 2-4 Juin. * Rioux, K. S. (2004), ''Information acquiring-and-sharing in Internet-based environments: An exploratory study of individual user behaviors'' ; Ph.D. dissertation, The University of Texas (Austin) * Tajla, Sanna(2002), ''Information sharing in academic communities: Types and levels of collaboration in information seeking and use. In Information Seeking in Context'', the Fourth International Conference Information Seeking in Context, 11-13 Sept.. === Ligamss extèrnes === * {{fr}}}[https://web.archive.org/web/20130808063105/http://formation-e-reputation.fr/isabellegonon/Travail_collaboratif_web/co/collaborer-participer.html modul d'autoformacion sul ''Travail collaboratif à distance''], per Isabelle Gonon (realizat dins l'encastre del campus virtual TIC de l'Universitat de Limòtges), en linha === Articles === * {{en}} Huang, G. Q., Lau, J. S. K., and Mak, K. L (2003), ''The impact of sharing production information on supply chain dynamics : A review of the literature'' ; International Journal of Production Research, 41(7), 1483-1517. == Annèxes == === Articles connèxes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3"> * [[Processus collaboratiu par a par]] * [[Plataforma collaborativa]] * [[Portalh collaboratiu]] * [[Web 2.0]] * [[Coworking]] * [[Espaci numeric de trabalh]] * [[Vigiléncia collaborativa]] * [[Wikipèdia]] (exemple de trabalh collaboratiu) * [[Groupware]] * [[Comunicacions unificadas]] * [[Crowdsourcing]] * [[Produccion comunauària]] * [[Tela Botanica]] * [[Sciéncias ciutadanas]] * [[Kickstarter]] (sistèma de levada de fons collaborativa) </div> mokaisrerq3r7v5yuzc8l5891rtqz8u 0 156824 2508353 2474420 2026-09-05T22:11:19Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508353 wikitext text/x-wiki '''Ronald Creagh''' ([[Alexàndria]], [[Egipte]], [[16 de junh]] de [[1929]] – [[2023]]), es un sociològ e istorian del movement libertari [[Anglatèrra|anglo]][[França|francés]]. Foguèt professor de civilizacion americana a l'[[Universitat Pau Valèri]] de [[Montpelhièr]]. Son obratge mai comegut es ''Histoire de l'anarchisme aux États-Unis d'Amérique : les origines, 1826-1886'', publicat en 1981. == Biografia == Faguèt d'estudis doctorals en [[Sciéncias socialas|sciéncias umainas]]. Demòra a [[Montpelhièr]], ont ensenhèt la civilizacion americana a l’universitat Paul-Valéry fins a sa retirada. Anima lo site web [http://raforum.info/ Recherche sur l'anarchisme], participa a la revista ''[http://refractions.plusloin.org/ Réfractions]'' dempuèi sa creacion a l'ivèrn de [[1997]] e a ''Divergences'', revista libertària internacionala bimensuala en linha<ref>Dictionnaire des anarchistes, « Le Maitron » : [http://maitron-en-ligne.univ-paris1.fr/spip.php?article155263 notice biographique].</ref>. Es tanben membre del comitat de redaccion de mai d'una revistas que ''Utopian Studies'' e dels sites ''Dissertations'' (« Tèsis memòris sus l’anarquisme »), ''Élisée Reclus'', ''Max Cafard'', e de listas de discussion del meteis nom. == Òbras == * ''Histoire de l'anarchisme aux États-Unis d'Amérique : les origines, 1826-1886'', Claix : Pensée sauvage, 1981, <small>[http://cras31.info/IMG/pdf/creagh_-_histoire_de_l-anarchisme_aux_etats_un.pdf texte intégral]</small>. * ''L'Affaire Sacco et Vanzetti'' * ''Laboratoires de l’Utopie, Les Communautés libertaires aux États-Unis'', Payot, 1983 * ''Terrorisme : entre spectacle et sacré, éléments pour un débat'', [[Lion|Lyon]] : Atelier de création libertaire, décembre 2001, 42 p. * ''Nos cousins d'Amérique - Histoire des Français aux États-Unis'', Payot, décembre 1988 * ''La Déférence, l’insolence anarchiste et la démocratie'', [[Montreal|Montréal]] : Édition et diffusion de l'Aide mutuelle, 1998, 27 p. * ''L’Imagination dérobée'', Atelier de création libertaire, Lyon, 2006 * ''Utopies américaines, expériences libertaires du <span class="romain">XIX</span>^e&nbsp;<span>siècle</span> à nos jours'', Agone, [[Marselha|Marseille]], 2009, 398 p. === Articles === * ''Mystère au Massachusetts'', in ''Sacco et Vanzetti'', Itinéraire : une vie, une pensée, {{Modèl:N°|2}}, décembre 1987, 36 pages, <small>[http://cgecaf.ficedl.info/article1802.html notice]</small>. * ''Au-delà du droit'', Réfractions, n°6, automne 2000, <small>[https://web.archive.org/web/20160303175542/http://refractions.plusloin.org/spip.php?article334 texte intégral]</small>. * ''Anarchisme et politique mondiale. A propos du Colloque de Bristol (Juin 2010)'', Réfractions, automne 2010, <small>[https://web.archive.org/web/20140529181644/http://raforum.info/spip.php?article6275&lang=fr texte intégral]</small>. * ''La déférence, l'insolence anarchiste et la postmodernité'', L'Homme et la Société, n°123-124, 1997, pp. 131-148, <small>[http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/homso_0018-4306_1997_num_123_1_2884?_Prescripts_Search_tabs1=standard& lire en ligne]</small>. == Traduccions == * ''Sociobiologie ou Écologie sociale'', Murray Bookchin, Lyon, Atelier de création libertaire, 1983, trad. R. Creagh == Bibliografia == * Laurent Patry, Mimmo Pucciarelli, ''L'Anarchisme en personnes'', éditions Atelier de création libertaire, 2006, [http://www.atelierdecreationlibertaire.com/article.php3?id_article=466 lire en ligne]. == Articles connèxes == * Jean-Jacques Gandini * Larry Portis == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20120120162542/http://raforum.info/mot.php3?id_mot=1455 Articles sur Raforum]. == Notas e referéncias == <div class="references-small decimal" style="-moz-column-count:1; -webkit-column-count:1; column-count:1;"> <references></references> </div> {{ORDENA:Creagh, Ronald}} [[Categoria:Escrivan libertari]] [[Categoria:Escrivan egipcian]] [[Categoria:Naissença en 1929]] [[Categoria:Decès en 2023]] a4k6deoah7yrszc2tfsu3gmocmggi4c 0 157555 2508354 2506581 2026-09-05T23:49:02Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508354 wikitext text/x-wiki [[File:The County Election, Bingham, 1846.jpg|right|thumb|Pintura de 1846 que mòstra un jutge de votacion en recebent lo jurament d'un votant.]] Lo '''sistèma electoral dels [[Estats Units d'America]]''' consistuís un '''sistèma electoral''' presidit per un govèrn federal e amb de govèrns e representants causits democraticament a nivèl nacional (federal), a nivèl de cadun dels estats e al nivèl d'administracion locala. Al nivèl nacional, lo [[cap d'Estat]] es lo [[President dels Estats Units d'America|president]], elegit de bias indirecta pel [[Sufragi universal|sufragi universala]] dins un collègi electoral. Las cargas politicas destinadas a exercir lo poder legislatiu e que, donca, forman lo [[Congrès dels Estats Units|Congrès]] e lo [[Senat dels Estats Units|Senat]], s'elegisson de biais dirècte. Al nivèl de cadun dels estats i a almens un governador, e tanben una seria de cargas electivas intervenent dins las cambras legislativas. Existisson tanben de cargas electivas al nivèl de las administracions localas, que siá dins las comtats e vilas coma dins las cargas professionalas, per exemple de cherif o de procuraire. Serián dins tot lo país près d'un milion de cargas politicas elegidas pendent un cicle electoral.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> Lo drech federal e aquel de cada estat federats regulan lo procediment dels divèrses procediment electorals. La Constitucion dels Estats Units, dins los seus primièrs e segonds articles e modificacions posterioras, definís l'encastre legislatiu basic desvolopat amb los documents de fòrça juridica que regulan los diferents procediments electorals.<ref name="constitucio"/> En particular, amb una lei estatala, cadun dels estats desvolopa la majoritat d'aspèctes de totes los procediments electorals, coma las eleccions primàrias, la condicion d'elector (presisant de la definicion constitucionala basica), l'eleccion dels membres del collègi electoral estatal qu'eligís lo president o la nòrma de las eleccions estatalas e localas. Lo finançament dels procediments electorals sempre foguèt un tèma controverciat, a causa de la possibilitat que fonts privadas que contribuisson fòrça a las divèrsas candidaturas, subretot dins las eleccions federalas.<ref name="fedact">«[http://www.fec.gov/pages/brochures/fecfeca.shtml The FEC and the Federal Campaign Finance Law]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> == Operacions de vòte == === Metòde === [[File:1900_New_York_polling_place.jpg|right|thumb|Debanament d'una jornada electorala dins la vila de Nòva York en 1900]] Lo sistèma eletoral, de bias generic, es conegut coma ''[[Sistèma uninominal majoritari amb un torn|first-past-the-post]]'': lo candidat, amb lo màger nombre de vòts es elegit.<ref name="ers">«[http://www.electoral-reform.org.uk/first-past-the-post What is the first-past-the-post]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> Al subjècte del collègi electoral presidencial es lo partit amb lo nombre de vòtes mai elevats ganha 100% dels representants designats per aquel estat, levat los estats de [[Maine (Estats Units)|Maine]] e [[Nebraska]], que seguisson un sistèma proporcional.<ref name="proporcional">«[http://www.elmundo.es/especiales/2004/10/internacional/eeuu/sistema_electoral.html Elecciones en Estados Unidos 2004]»&#x20;(en castellà).&#x20;</ref> I a pas cap d'obligacion legala per un percentatge minim per obténer una representacion. Lo nombre de representants assignats seguís tanpauc una relacion estrictament proporcionala al nombre total de vòtes, nimai existís d'obligacion o de lindal minim per èsser exigible e que venga lo procediment coma valid; a vegada, la participacion es arribada a èsser inferiora a 50%.<ref name="trenta">«[http://www.elpaís.com/articulo/opinion/Participacion/electoral/EE/UU/elpepiopi/20080201elpepiopi_7/Tes Participación electoral en EE UU]»&#x20;(en castellà).&#x20;</ref><ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> === Electors === Las condicions per èsser elector son descrichas dins lo tractat constitucional dels Estats Units d'America qu'establís l'escastre legal, precisat per la nòrma de cada estat. La constitucion manifèsta que lo sufragi actiu se pòt pas refusar per causa de raça, color, sèxe o edat d'entre las personas majoras de detz e uèch ans.<ref name="constitucio"/> Al delà d'aquelas qualificacions basicas, son los organs legislatius estatals que regulan la condicion d'elector dels ciutadans. Unes estats, per exemple, restrenhon lo drech de vòte a una categoria determinada de delinquents e per un temps determinat. Aquela sancion pòt venir permanenta. Se crei que lo nombre d'adults dels EUA que son a l'ora d'ara considerats coma inelegibles per votar de biais permanent seriá 5 milions.<ref>«[https://web.archive.org/web/20090731053504/http://www.sentencingproject.org/doc/publications/fd_bs_fdlawsinus.pdf Felony Disenfranchisement in the United States]»&#x20;(pdf)&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Unes estats an tanben de declaracions constitucionalas qu'exclusisson ''necis'' o ''fòls'' del drech de votar; de talas referéncias son consideradas mai obsoletas e se devon revizar o suprimida.<ref>DeFalco, Beth.&#x20;</ref> === Registre dels electors === Totes los estats, levat lo [[Dakota del Nòrd]], exigisson que los ciutadans que volgatz exercir lo drech de vòte l'exprimiscan de per abans dins un registre, malgrat se un grand nombre d'estats permeton de s'enregistrar lo meteis jorn de las eleccions. Tradicionalament, los votants s'inscrivon dins los burèls electorals estatals, e mai se dempuèi la segonda mitat dels ans 1990 lo govèrn federal faguèt un esfòrç per far mai aisit lo procediment e ensajar d'aumentar los indicis de participacion. La ''National Voter Registration Act'' de 1993 exigís que los govèrns estatals recépian de finançament federal per far mai aisit lo registrament dels votants. Dins los estats que lor legislacion compren la possibilitat d'enregistrar los votants lo meteis jorn del vòte aquela lei s'aplica pas; aqueles estats son [[Dakota del Nòrd]], [[Idaho]], [[Minnesòta]], [[Nòu Hampshire]], [[Wisconsin]], e [[Wyoming]].<ref name="motor">«[http://epic.org/privacy/voting/register/doj_vrp.html ABOUT THE NATIONAL VOTER REGISTRATION ACT]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> === Vòte dels absents === [[File:US_Navy_080822-N-8154G-002_A_Sailor_aboard_the_multi-purpose_amphibious_assault_ship_USS_Bataan_(LHD_5)_prepares_her_absentee_ballot_request_to_be_sent_to_her_state_of_residence_to_be_eligible_to_vote_in_the_upcoming_election.jpg|thumb|Un soldat estatsunian prepara lo sieu vòte mejançant lo sistèma d'''absentee ballot''.]] Un elector que, per quin motiu que siá, pòt pas depausar son vòte lo jorn de l'eleccion, pòt causir de votar amb los ''absentee ballots''. Los ''absentee ballots'' s'envian mai sovent per l'United States Postal Service a l'ostal de las personas que lo sollicitan. Malgrat lo seu nom, dins unes estats los ''absentee ballots'' se pòdon presentar per votar en persona dins son collègi electoral. Près de la mitat dels estats e totes los territòris periferics del país permeton çò que se nomena ''desencusi pas absentee'', que fa referéncia a un tipe de ''absentee ballot'' que s'exigís pas de rason especifica per poder demandar aquel tipe de vòte. Autres estats demandan una rason valida –coma una malautiá o aver previst un viatge– per que se pòsca autrejar la possibilitat de participar al procediment electoral per ''l'absentee ballot.'' [[Califòrnia]]<ref>«[https://web.archive.org/web/20141204042209/http://www.sos.ca.gov/elections/elections_m.htm#perm Vote By Mail]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> e [[Washington (estat)|Washington]]<ref>«[http://www.secstate.wa.gov/elections/register_absentee.aspx Voting by Absentee Ballot in Washington state.]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> permeton als seus ciutadans sollicitar la condicion d'''absentee voters'' (votants absents) de bias permanent, de biais que l'administracion engatja aquel procediment de vòte per corrièr per cada eleccion sens que l'elector o demande.<ref>«[https://web.archive.org/web/20111007210635/http://www.lavote.net/Voter/Absentee_Voting.cfm Vote by mail]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> La granda majoritat dels electors qu'utilizan aquel sistèma son d'estatsunians que demòran en fòra del país. En 1986 lo Congrès promulguèt l'''Uniformed and Overseas Citizens Absentee Voting Act'' (UOCAVA) qu'exigissiá que tant los militars coma las familhas basadas o en missions fòra delas limitas nacionalas dels Estats Units d'America sián inscrits d'ofici coma votants absents, de biais que siá facilitada tant la condicion d'elector coma la possibilitat d'exercir lo drech de vòte.<ref name="uocava">«[https://web.archive.org/web/20111015030906/http://www.fvap.gov/reference/laws/uocava.html The Uniformed and Overseas Citizens Absentee Voting Act Overview]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> EDe fach, la promulgacion d'aquela lei uniformizèt al nivèl nacional la cituacion ja existissent dins fòrça estats, es a dire, que totes los ciutadans majors de 18 ans que demran fòra dels Estats Units d'America pendent lo periòde electoral sián automaticament susceptibles d'aténher la condicion de votants per ''absentee ballot.'' La remesa dels bulletins se fa dirèctament dins lo luòc de demorança, per fax o, quitament, per [[corrièr electronic]].<ref name="uocava"/> === Vòte per corrièr === Lo vòte per corrièr pareis fòrça a l'''absentee ballot'', amb la diferéncia que pel vòte per corrièr i a pas besonh collègi electoral dobèrt per recebre los electors.<ref>«[http://www.accessclarkcounty.com/depts/election/English/pages/Mail.aspx#what_is_mail_ballot_voting MAIL (ABSENTEE) BALLOT VOTING]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> Un fach especial existís en [[Oregon]], ont cada grand elector deu dispausar d'un periòde de mai de doas setmanas per poder legir la bulletin e lo programa electoral e las proposicions dels candidats; tot aquò es enviat per l'administracion via corrièr postala.<ref>«[https://web.archive.org/web/20121018013250/http://oregonvotes.org/pages/history/archive/nov62007/guide/spanish/sosltr.html Carta a los Electores]»&#x20;(en castellà).&#x20;</ref> === Vòte anticipat === [[File:Early_voting_US_states.svg|thumb|Mapa descriptiu del vòt anticipat als Estats Units d'America.]] Lo vòte anticipat es un procediment formal que los votants pòdon exercir son drech de vòte abans lo jorn dich dins lo collègi electorals preparats per l'aculhir. Lo procediment pareis a l'''absentee ballot'' sens cap de justificacion. Lo vòte anticipat es autorizat dins 31 estats sens sens aver de donar cap de justificacion; a 3 amb justificacion prealabla; dins 4 estats se permet per la via del corrièr postal; e dins los autres es pas autorizat.<ref name="ncsl">«[https://web.archive.org/web/20130611191521/https://www.ncsl.org/default.aspx?Tabid=16604 Absentee and Early Voting]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> === Infrastructura electorala === Los votants exercisson lo seu drech de vòte per de mecanismes diverses, malgrat se lo mai corrent consistís en d'escanèrs optics preparats per l'escasença. L'autoritat per causir las maquinas de vòte es jurisdiccion locala de l'estat, que son los comtats, las vilas e municipalitats. Fòrça aquelas jurisdiccions localas cambièron lo material de vòte en 2000 a causa de la promulgacion de la lei ''Help America Vòti Act'' (HAVA).<ref name="hava">Representatives of the United States of America in Congress.&#x20;</ref> == Nivèls d'eleccion == Los Estats Units d'America an un sistèma electoral fòrça complèxe que dona l'oportunitat de conéisser l'opinion de la basa dels ciutadans, mas supausa tanben un còst elevat: demandar de contunh l'avís popular per las urnas fa que fòrça electors se senton aclapats per la complexitat del sistèma e, coma consequéncia, decidisson de votar pas.<ref name="grewinz">Gierzynski, Anthony. </ref> === Procediments electorals prealables a unas eleccions === [[Fichièr:Iowa_City_Caucus.jpg|thumb|Membres del Partit Democrata causissent son candidat al ''caucus'' d'Iowa City.]] Per las eleccions federalas los candidats son pas elegits pels executius dels partits, mas per d'eleccions primàrias o un ''caucus''.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> ==== Eleccions primàrias ==== Dins las eleccions primàrias los votants s'enregistran dins una circonscripcion e dins un partit politic determinat per causir per l'eleccion venenta lo candidat del partit. I a de divèrses tipes de primàrias: las primàrias obèrtas, que totas las personas enregistradas pòdon votar e causir lo candidat, e las primàrias tancadas, que solament los votants enregistrats independents o solament los militants del partit pòdon causir lo candidat.<ref name="californiabeach">«[https://web.archive.org/web/20120118184507/http://www.sos.ca.gov/elections/npp.htm No Party Preference Information]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Las eleccions primàrias que los electors podavan causir los candidats de quin partit que siá foguèron anulladas per la cort suprèma après lo cas California Democratic Party vs Jones, que violavan lo primièr emendament a la constitucion.<ref name="constitucio"/> Las primàrias s'utilizan tanben per seleccionar los candidats al nivèl estatal, coma per exemple dins las eleccions del governador.<ref name="california">«[http://www.law.cornell.edu/supct/html/99-401.ZS.html CALIFORNIA DEMOCRATIC PARTY V. JONES]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> ==== ''Caucus'' ==== Los ''caucus'' tanben nominan de candidats per una eleccion, mas son fòrça diferents de las eleccions primàrias. Los ''caucus'' son de reünions que se debanan a pòrta barrada ont se discuta d'autres afars e de questions que van al delà de la quita eleccion del candidat.<ref name="caucus">«[https://web.archive.org/web/20111121085246/http://www.intereconomia.com/noticias-gaceta/internacional/caucus-primarias-y-convenciones-un-proceso-para-elegir-presidente-eeuu "Caucus", primarias y convenciones, un proceso para elegir presidente de EEUU]»&#x20;(en castellà).&#x20;</ref> Onze estats ([[Dakota del Nòrd]], [[Iowa]], [[Maine (Estats Units)|Maine]], [[Nevada]], [[Nòu Mexic]], [[Hawaii]], [[Minnesòta]], [[Kansas]], [[Alaska]], [[Wyoming]], [[Colorado (estat)|Colorado]] e [[Washington, DC|Washington DC]]) causisson los candidats amb aquel sistèma.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> ==== Convencions politicas ==== Per las eleccions presidencialas, cada partit organiza una convencion que se debana a la fin de l'estiu de l'an de las eleccions. Dins aquelas convencions, los delegats qu'an obtengut la representacion dins los ''caucus'' o las eleccions primàrias ratifican las decisions presas e seleccionan de biais oficial lo candidat. Pel passat, aquelas convencions èran tanben usadas pel Partit Republican e lo Democrata per causir, de biais real, los candidats, mas aquel ròtle s'es perdèt pauc a pauc, convertissent aquelas convencions en un [[Politica|miting]] politic de grand escala.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref><ref name="caucus"/> === Eleccions federalas === [[Fichièr:Besucher_am_Eröffnungstag.jpg|thumb|Lo Congrès dels Estats Units d'America abriga lo poder legislatiu del país, mas decidís pas los membres qu'exercisson lo poder executiu.]] Los Estats Units d'america an un sistèma de govèrn presidencial basat en que lo poder executiu es independent del poder legislatiu. Las personas qu'exercisson aqueles poders son causits per de procèsses electorals diferenciats, al contrari per exemple, de çò que se passa dins l'estat francés, espanhòl o italian ont los membres del poder executiu causisson entre los membres de la cambra los tenents del poder legislatiu.<ref name="constitucio"/><ref name="estatut">«[https://web.archive.org/web/20071001000458/http://search.boe.es/g/es/bases_datos/doc.php?coleccion=iberlex&id=2006%2F13087&codmap= LEY ORGÁNICA 6/2006, de 19 de julio, de reforma del Estatuto de Autonomía de Cataluña.]»&#x20;(en castellà).&#x20;</ref><ref name="spanish">«[http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/constitucion.html Constitución Española]»&#x20;(en castellà).&#x20;</ref> Dins lo primièr article de la Constitucion dels Estats Units d'America es exigit que l'eleccion per la carga de president se deu debanar dins un unic jorn a nivèl nacional, alara que las eleccions per causir los representants dins lo congrès (cambra dels representants e senat) se pòdon debanar de biais diferits.<ref name="constitucio"/> Atal doncas, lo meteis jorn qu'i a d'eleccions presidencialas se causisson los 435 membres de la cambra dels representants per un mandat de dos ans. Al cap de dos ans de l'eleccion del president, la meteissa cambra torna èsser elegida dins çò que se nomena la ''midterm election.'' Las eleccions pel senat seguisson un autre esquèma, que los mandats duran sièis ans.<ref name="rtve">«[http://www.rtve.es/noticias/20101025/las-claves-las-elecciones-legislativas-2010-eeuu/364856.shtml Cómo entender las 'mid-term' en cinco pasos]»&#x20;(en castellà).&#x20;</ref> La constitucion indica que los membres de la [[Cambra dels Representants dels Estats Units|Cambra dels Representants]] devon aver almens 25 ans, èsser de ciutadans dels Estats Units d'America amb una ancianatat minima de 7 ans e èsser registrats dins l'estat que representan; los senadors devon aver almens 30 ans, èsser de ciutadans dels Estats Units d'America amb una ancianetat minima de 9 ans e èsser enregistrat dins l'estat que representan; e, fin finala, lo President deu aver almens 35 ans, èsser nascut dins del territòri dels Estats Units d'America e aver residit dins lo país almens pendent catorze ans. Es de la responsabilitat de l'administracion de cada estat federal de regular las exigéncias que un ciutadan venga candidat, e mai una de las consicions abitualas es de demandar que l'aspirant recépia lo supòrt d'un nombre de signaturas definidas legalament.<ref name="constitucio"/><ref name="kissinger">«[http://www.biografiasyvidas.com/biografia/k/kissinger.htm Henry Kissinger]»&#x20;(en castellà).&#x20; </ref><ref name="obama">«[http://www.lavanguardia.com/internacional/20120123/54245762868/juez-ordena-obama-comparecer-demostrar-nativo-americano.html Un juez ordena comparecer a Obama para saber si nació en EE.]</ref><ref name="ace">«[http://aceproject.org/ace-en/topics/pc/pcc/pcc02/pcc02b Criteria to stand as a candidate]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> ==== Eleccions presidencialas ==== [[Fichièr:Butterfly Ballot, Florida 2000 (large).jpg|thumb|Billetin utilizat per las eleccions presidencialas de 2000, qu'al Gore obtenguèt mai vòtes mas [[George W. Bush]] foguèt nomenat president pel collègi electoral.]] Las eleccions presidencialas se debanan totjorn cada quatre ans lo primièr dimars après l'[[1èr de novembre|1 de novembre]], per evitar atal la coïncidéncia amb lo festenal d'Halloween. Lo president e lo vice-president son elegits ensems dins lo meteis procediment electoral e jos una candidatura joncha. L'eleccion es indirecta, doncas qu'aquel que vòta pel president e vice-president es un collègi electoral que los membres son designats d'una lista d'electors dels diferents partits o candidats e que s'engatjan endavant a votar pels candidats del seu partit. Lo ganhant de las eleccions es lo candidat qu'obtenguèt almens 270 vòtes al collègi electoral. Es possible, pasmens, qu'un candidat obtenga un nombre màger de vòtes que los oposants mas pèrda l'eleccion al collègi electoral, coma foguèt lo cas per Al Gore contra [[George W. Bush|George W. Bush en]]2000: malgrat que recèt mièg milion de vòtes en mai, obtenguèt mens de representants.<ref name="gorebush">«[http://www.fec.gov/pubrec/2000presgeresults.htm 2000 Official Presidental General Election Results]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> Lo dosen amendament a la Constitucion establís que la carga de vice-president es tanben causida pel collègi electoral.<ref name="constitucio">«[http://www.law.cornell.edu/constitution/ U.S.Constitution]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> Los vòtes del collègi electoral se debanan dins cada estat per un grop d'electors; cada grand elector a un vòte al collègi electoral. Uèi jorn, cada grand electors s'engatja a votar per un candidat e se fin finala aquel elector vòta per un autre que previst se nomena ''faithless electors'' ("electors desleials"). La nòrma permet que las quitas leis de cada estat regulen cossi s'atribuís cadun dels vòtes del collègi electoral; en realitat, dins totes los estats –levat [[Maine (Estats Units)|Maine]] e [[Nebraska|Nebraska–]] es lo candidat qu'obten mai vòtes dintre los representants de l'estat al collègi electoral. Mas dins dos estats, dempuèi 1969 en Maine e dempuèi 1991 en Nebraska, dos vòtes al collègi electoral donan de biais proporcional, e lo rèsta (dos a Maine e tres a Nebraska) van a qui obtenguèt lo màger nombre de vòtes.<ref name="proporcional"/> Los presidents en exercici e los candidats mai sovent cercan amb la nominacion del vice-president un equilibri que va plan entre los diferents sectors. En linhas generalas, aquel equilibri se pòt basar sus l'experiéncia geografica, l'ideologia del govèrn o en tèrmes federals. Lo candidat per èsser vice-president es conegut popularament coma lo ''running mate.''<ref name="runningmate">«[http://articles.cnn.com/2008-06-04/politics/election.runningmates_1_obama-clinton-obama-and-mccain-vice-presidential-selection-team?_s=PM:POLITICS Obama's potential running mates]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Malgrat que la candidatura d'un president pòt se pòt perdre dins las eleccions primàrias de cadun dels partits, pas cap de president en exercici a perdèt la nominacion del seu partit dins los darrièrs ans (malgrat que [[Gerald Ford]] foguèt prèste de las pèrdre l'an 1976).<ref name="ford">«[http://www.npr.org/news/national/election2000/conventions/past.reagan_ford.html 1976: Reagan Takes on a GOP Incumbent]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> Lo darrièr president que renoncièt a un segond mandat foguèt [[Lyndon Johnson|Lyndon B. Johnson]], qu'aviá ganhat per escàs marge dina las primièras eleccions primàrias del Partit Democrata davant un candidat practicament desconegut decidiguèt renonciar a la corsa presidenciala.<ref>«[https://web.archive.org/web/20150108222750/http://www.whitehouse.gov/about/presidents/lyndonbjohnson Lyndon B. Johnson]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Lo sistèma del collègi electoral es plan criticat per diversas rasons. Una de las principals oposicions es lo caràcter indirècte, al contrari d'un sistèma dirècte d'eleccion presidencial com en França .<ref name="franca">«[https://web.archive.org/web/20111003045635/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france_159/institutions-and-politics_6814/elections-in-france_5454/the-presidential-election_8655.html The presidential election]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Una altra critica es que crea una inegalitat entre los votants de diferents estats: normalament, sonque los votants dels estats ont se pòt cambiar la majoritat (coneguts coma los ''swing states'') determinan lo resultat de l'eleccion i, per contra, los estats ont tradicionalament ganha l'un o l'altre partit (per exemple l'[[Nòva York (estat)|estat de Nova York]] pels [[Partit Democrata (Estats Units)|democratas]] o [[Kentucky]] pels [[Partit Republican (Estats Units)|republicans]]) son ignorats pels candidats dins las campanhas electoralas.<ref>«[http://www.realclearpolitics.com/articles/2011/03/04/critical_big_five_swing_states_electoral_map_obama_ohio_florida_virginia__wisconsin_colorado_109116.html The Critical 2012 Swing States]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> Se lo collègi electoral s'abolissiá e lo país vengava en una unica circonscripcion electorala alara lo resultat dependriá pas mai dels ''swing states''. Una autra critica es que crea una inegalitat entre ciutadans, que las poblacions d'estats mai pichons –qu'an un minim de 3 vòtes al collègi electoral– son sobrerepresentadas al comparar los votants dels estats mai grans. Per exemple, [[Wyoming]] a una populacion de 563.626 abitants e 3 vòtes al collègi electoral, que la proporcion es de 187.875 personas per cada vòte,<ref name="census">«[http://www.census.gov/ Census Bureau Home]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> alra que [[Califòrnia]] a una populacion de 37.253.956 abitants e 55 vòtes al collègi electoral, o 677.344 personas per cada vòte al collègi electoral.<ref name="census"/> Abolir lo collègi e lo cambiar per un sistema de circonscripcion unica impachariá qu'un candidat que rebèt mens vòtes ganhe las eleccions. La refoma o l'abolicion del collègi electoral demandariá un novèl amendemant constitucional.<ref name="constitucio"/> Un autre aspècte de las eleccions presidencialas es l'efièt ''Bandwagon'' o efièt bòla de nèu.<ref name="bandwagon">Colman, Andrew. </ref> Als Estats Units existís pas de jornada de reflexion e la campanha dura quitament fins al moment que se coneisson los resultats oficials. De fach, en consequéncia de la diferéncia orària entre los estats, los electors de la còsta oèst e d'[[Hawaii]] pòdon exercir lor drech en coneissent los resultats que los candidats presidencials an obtengut dins los estats de la còsta èst. L'efièt bòla de nèu se produsís quand un candidat atenh una granda majoritat a la còsta èst, alara ven impossibla que se pèrde las eleccions e, doncas, provòca la desmobilizacion dels votants de l'autre candidat dins la còsta oèst, que s'abstenon, fasent que lo candidat qu'a ganhat a la còsta èst ganhe dins practicament tot lo país.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> Lo darrièr còp que se produguèt foguèt a las eleccions presidencialas de 1984, quand la victòria de [[Ronald Reagan]] dins gaireben totes los estats de la còsta èst –tanben los estats tradicionalament democratas coma [[Nòva York (estat)|Nòva York]] o [[Massachusetts|Massachusetts–]] s'acabuèt amb un resultat final amb Reagan ganhant dins totes los estats del país levat [[Washington, DC|Washington DC]] e [[Minnesòta]].<ref name="reagan">Prendergast, William B. [http://books.google.cat/books?id=B9nFwo5B1BQC ''The Catholic vote in American politics''][http://books.google.cat/books?id=B9nFwo5B1BQC].&#x20; </ref> ==== Eleccions al Congrès ==== Las eleccions al [[Congrès dels Estats Units|Congrès]] seguisson de cicles electorals diferent segon la cambra. Lo congrès a [[Bicamerisme|doas cambras]]. ===== Eleccions al Senat ===== Lo [[Senat dels Estats Units|Senat]] compren 100 senators que son elegits per un mandat de sièis ans. L'estat es la circonscripcion electorala e cada circonscripcion a dos senadors. Lo modèl es dessenhat de tal biais que cada dos ans se renovela un tèrç del senat. Segon l'an de las eleccions, los senators se dividisson en senators de classa I, classa II e classa III.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref><ref name="chicago">«[https://web.archive.org/web/20150922125102/http://articles.chicagotribune.com/2010-10-31/news/ct-met-senate-special-election-20101031_1_republican-mark-kirk-democrat-alexi-giannoulias-special-election Voters to vote twice for U.S. Senate]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Lo metòde d'eleccion es dirècte e de majoritat simpla, de biais que lo candidat qu'obten mai de vòtes dins la circonscripcion ont se presenta es nomenat senator.<ref name="senate">«[http://www.senate.gov/artandhistory/history/common/briefing/Direct_Election_Senators.htm Direct Election of Senators]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> ===== Eleccions dins la Cambra dels Representants ===== La [[Cambra dels Representants dels Estats Units|Cambra dels Representants]] compren 435 membres que son elegits per un tèrme de dos ans. Las eleccions se debanan totjorn –de biais bienal– lo primièr dimars après l'[[1èr de novembre|1 de novembre.]] Lo sistèma d'eleccion es lo ''[[Sistèma uninominal majoritari amb un torn|first-past-the-post]]'', que cada candidat se presenta dins una de las 435 circonscripcions (que representan un territòri). Excepcionalament, dins lo cas de mòrt o renonciament del titular, se pòdon realizar de procèsses electorals especials. Dins aquela cambra legislativa existís tanben los delegats, que representan de territòris fasent pas partit de cap d'estat: [[Samoa Americana]], [[Washington, DC|Washington DC]], [[Guam]], las [[Illas Mariannas del Nòrd|illas Mariannas dels Nòrd]], [[Puerto Rico]] e las [[Illas Verges Americanas|Illas Verges]], que se debana lo meteis jorn.<ref name="constitucio"/><ref name="branch">«[https://web.archive.org/web/20130120152201/http://www.whitehouse.gov/our-government/legislative-branch The Legislative Branch]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Aquel procediment electoral coïncidís cada quatre ans amb las eleccions presidencialas e las ''mid-term elections.'' Abitualament, quand aquelas eleccions coïncidisson amb las eleccions presidencialas lo partit del nòu president trai lo melhors resultats. D'un autre costat, i a un modèl istoric que lo partit del president recep un vòte castig quand s'agís de las ''mid-term elections''.<ref name="bbc">«[http://www.bbc.co.uk/news/10263956 Q&A: US mid-term elections 2010]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> === Eleccions estatalas === [[Fichièr:Votomixto.jpg|thumb|Bulletin utilizat per las eleccions coma governador de [[Puerto Rico]] en 2004]] Las constitucions e la nòrma electorala estatala, dictada pels organs legislatius dels estats, regulan los procediments electorals tant al nivèl estatal coma local. Dins aquelas eleccions se causissons de nautas cargas electivas de l'administracion, de las cambras legislativas e del poder executiu (qu'escai al governador). Cadun d'eles es elegit en procediment electorals separats. Los governadors e los vicegovernadors son elegits dins totes los estats, mas en foncion de cada estat pòdon èsser causits dins una candidatura joncha o per separada; quitament, dins qualques estats l'eleccion se fa dins de cicles electorlas diferents. Los governadors dels territòris de la [[Samoa Americana]], [[Washington, DC|Washington DC]], [[Guam]], las [[Illas Mariannas del Nòrd|islas Mariannas del Nòrd]], [[Puerto Rico]] e las [[Illas Verges Americanas|Illas Verges]]<nowiki/>son tanben elegits. La majoritat d'aqueles procediments electorals coincidisson amb las eleccions presidencialas o ''las mid-term elections'', malgrat qu'unes estats seguisson de cicles electoral pròpris.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> Dins unes estats, las cargas de Procuraire general e Secretariat de l'Estat son electivas. Totes los membres de las cambras legislativas estatalas son elegits: dins aquel sens, totes los estats an de senators e de representants estatals (levat a [[Nebraska]], qu'es unicameral), de biais que sonque los senators son elegits per las urnas.<ref name="nebraska">«[https://web.archive.org/web/20120401025302/http://www.house.leg.state.mn.us/hrd/issinfo/nebunic.htm Nebraska's Unicameral Legislature]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Dins d'autres estats, los membres de la Cort Suprèma de l'Estat e d'autres membres del poder judiciari son tanben elegits. Dins aquelas eleccions se pòt tanben votar d'amendaments a la constitucion de l'estat en forma de referendum.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> === Eleccions localas === A nivèl local, las circonscripcions son los comtats e a las municipalitats, subretot per que fa referéncia al poder legislatiu. Lo poder executiu e judicial pòt variar segon l'estat o de la vila. Unes exemples de cargas electivas comprenon los cherifs al nivèl del comtat, cònsols, conselhièrs, eca. Coma las eleccions estatalas, la data del procediment electoral es de la responsabilitat de l'administracion estatala, alara pòt coïncidir amb las ''mid-term elections'', las eleccions presidencialas o seguir un cicle electoral pròpri.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> === Cronograma dels procediments electorals === {| class="wikitable" style="font-size: 95%; width: 100%; margin: 0px auto 10px; text-align: center;" |+ SISTÈMA DE ROTACION DELS PROCÈSSES ELECTORALES AlS ESTATS UNITS D'AMERICA[1]<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> ! An ! [[2014]] ! [[2015]] ! 2016 ! 2017 ! 2018 |- ! Tipe | style="align:center" width="20%" | '''''Midterm elections''''' | style="align:center" width="20%" | I a pas procès electoral general | style="align:center" width="20%" | '''''Eleccions presidencialas''''' | style="align:center" width="20%" | I a pas procès electoral general | style="align:center" width="20%" | '''''Midterm elections''''' |- ! Presidencialas | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | PAS | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | PAS | style="align:center" bgcolor="#FFFFF0" | '''ÒC''' | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | PAS | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | PAS |- ! Senat | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | 34 senators de Classa II | style="align:center" bgcolor="#EEE8AA" | PAS | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | 33 senators de Classa III | style="align:center" bgcolor="#EEE8AA" | PAS | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | 34 senators de Classa I |- ! Cambra dels Representants | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | PAS | style="align:center" bgcolor="#D8BFD8" | PAS |- ! Eleccions pel Governador | style="align:center" bgcolor="#FFFACD" | <small>[[Alabama|A LO]]</small>, <small>[[Alaska|AK]]</small>, <small>[[Arizòna|AZ]]</small>, <small>[[Arkansas|AR]]</small>, <small>[[Califòrnia|CAN]]</small>, <small>[[Colorado (estat)|CO]]</small>, <small>[[Connecticut|CT]]</small>, <small>[[Florida|FL]]</small>, <small>[[Georgia (Estats Units)|GA]]</small>, <small>[[Hawaii|I]]</small>, <small>[[Idaho|ID]]</small>, <small>[[Illinois|IL]]</small>, <small>[[Iowa|IA]]</small>, <small>[[Kansas|KS]]</small>, <small>[[Maine (Estats Units)|ME]]</small>, <small>[[Maryland|MD]]</small>, <small>[[Massachusetts|MA]]</small>, <small>[[Michigan|MI]]</small>, <small>[[Minnesòta|MN]]</small>, <small>[[Nebraska|NE]]</small>, <small>[[Nevada|NV]]</small>, NH[2], <small>[[Nòu Mexic|NM]]</small>, <small>[[Nòva York (estat)|NY]]</small>, <small>[[Ohio|OH]]</small>, <small>[[Oklahoma|OK]]</small>, <small>[[Oregon|AUR]]</small>, <small>[[Pennsilvània|PAN]]</small>, <small>[[Rhode Island|RI]]</small>, <small>[[Carolina del Sud|SC]]</small>, <small>[[Dakota del Sud|SD]]</small>, <small>[[Tennessee|TN]]</small>, <small>[[Tèxas|TX]]</small>, VT[2], <small>[[Wisconsin|WI]]</small>, <small>[[Wyoming|WY]]</small> | style="align:center" bgcolor="#FFFACD" | <small>[[Kentucky|KY]]</small>, <small>[[Loïsiana|LA]]</small>, <small>[[Mississipí (Estat)|MS]]</small> | style="align:center" bgcolor="#FFFACD" | <small>[[Delaware|DE]]</small>, <small>[[Indiana|IN]]</small>, <small>MO</small>, <small>MT</small>, <small>[[Nòu Hampshire|NH]]</small>, <small>NC</small>, <small>ND</small>, <small>UT</small>, <small>[[Vermont|VT]]</small>, <small>WA</small>, <small>WV</small> | style="align:center" bgcolor="#FFFACD" | <small>NJ</small>, <small>VA</small> | style="align:center" bgcolor="#FFFACD" | <small>[[Alabama|A LO]]</small>, <small>[[Alaska|AK]]</small>, <small>[[Arizòna|AZ]]</small>, <small>[[Arkansas|AR]]</small>, <small>[[Califòrnia|CAN]]</small>, <small>[[Colorado (estat)|CO]]</small>, <small>[[Connecticut|CT]]</small>, <small>[[Florida|FL]]</small>, <small>[[Georgia (Estats Units)|GA]]</small>, <small>[[Hawaii|I]]</small>, <small>[[Idaho|ID]]</small>, <small>[[Illinois|IL]]</small>, <small>[[Iowa|IA]]</small>, <small>[[Kansas|KS]]</small>, <small>[[Maine (Estats Units)|ME]]</small>, <small>[[Maryland|MD]]</small>, <small>[[Massachusetts|MA]]</small>, <small>[[Michigan|MI]]</small>, <small>[[Minnesòta|MN]]</small>, <small>[[Nebraska|NE]]</small>, <small>[[Nevada|NV]]</small>, NH[2], <small>[[Nòu Mexic|NM]]</small>, <small>[[Nòva York (estat)|NY]]</small>, <small>[[Ohio|OH]]</small>, <small>[[Oklahoma|OK]]</small>, <small>[[Oregon|AUR]]</small>, <small>[[Pennsilvània|PAN]]</small>, <small>[[Rhode Island|RI]]</small>, <small>[[Carolina del Sud|SC]]</small>, <small>[[Dakota del Sud|SD]]</small>, <small>[[Tennessee|TN]]</small>, <small>[[Tèxas|TX]]</small>, VT[2], <small>[[Wisconsin|WI]]</small>, <small>[[Wyoming|WY]]</small> |- ! colspan="6" align="centre" | Las autras eleccions estatalas e localas, varian en foncion de cada estat, municipalitat, comunautat, eca. |} <div class="references-small"> : <cite id="endnote_SpecialElection1">[[:ca:Sistema_electoral_dels_Estats_Units_d'Amèrica#ref_SpecialElection1|'''¹''']]</cite> Son pas compreses los procediments electorals especials per decés o renonciament de la carga elegida. : <cite id="endnote_NEandVTGovs2">[[:ca:Sistema_electoral_dels_Estats_Units_d'Amèrica#ref_NEandVTGovs2|'''²''']]</cite> Los governadors de [[Nòu Hampshire]] e [[Vermont]] an un mandat de dos ans, los 48 restants de quatre ans. </div> == Sistèma dels partits politics == [[Fichièr:Bill_George_John_Sweeney_Erie_2008.jpg|thumb|Lo prètzfach dels partits politics estatsunians en campanha electorala es de constituir una plataforma per las equipas tecnicas dels candidats]] Los estatsunians vòtan per un candidat especific al luòc de seleccionar dirèctament un partit politic en particular. La Constitucion dels Estats Units d'America jamai regulèt pas formalament los partits politics.<ref name="constitucio"/> De paires fondators de la nacion, coma Alexander Hamilton e [[James Madison]], al redigir la Constitucion, prevesián las dificultats que poirián venir de las luchas intestinas dels [[Partit politic|partits politics]], e alara èra refractaris a sa creacion. E mai, lo primièr president dels Estats Units d'America, [[George Washington]], èra pas afiliat a pas cap de partit politic al moment de son eleccion ni pendent son mandat coma president. Washington, de fach, esperava que los partits politics se formarián que per paur dels quita conflictes e a l'endrona politica.<ref name="forbes">Jhonson, Paul.&#x20;</ref> E lo sistèma bipartidista s'instaura als Estats Units, en partida, coma una idèa sorgida dempuèi son cercle immediat dels conselhièrs.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> Formalament, la persona de vòl èsser candidata decidís per quin partit vòl èsser candidat. Per las eleccions primàrias l'organizacion del partit se manten neutre fins a qu'un candidat siá elegit. Cada candidat fa la seuna campanha, que finança d'esperel, eca. Las eleccions primàrias dels principals partits s'organizan en foncion dels estats e enregistran l'afiliacion al partit dels votants cada sason, alara sa foncion es de facilitar l'eleccion del candidat de forma purament administrativa. Per las eleccions principalas, lo prètzfach del partit es la d'organizacion de la campanha electorala del candidat, aquela qu'es dessenhada per sas equipas tecnicas.<ref name="encico">Sabato, Larry<nowiki>;</nowiki>&#x20;Howard R. Ernst. </ref> === Candidaturas === Lo ''ballot access'' se fa referéncia als dreches que regulan jos quinas condicions se pòt presentar una candidatura. Cada estat a sa pròpria regulacion. Segon l'article primièr, seccion 4, de la Constitucion dels Estats Units d'America, l'administracion cal regular la data, luòc, e lo biais de presentar de las candidaturas, levat se lo Congrès legifèra autrament.<ref name="constitucio"/> Segon la carga e l'Estat, existís la possibilitat qu'un elector vòte en favor d'un candidat que lo nom apareis pas sul bulletin, mas es extremament rar qu'un tal candidat acabe per ganhant las eleccions.<ref name="ballotacces">«[http://aceproject.org/ace-en/topics/pc/pcc/pcc02/pcc02b Criteria to stand as a candidate]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> == Finançament electoral == Lo finançament de las campanhas electoralas es sempre un afar controverciat dins la politica nòrdamericana. Lo drech a la libertat d'expression qu'es lo tèma lo primièr amendament de la constitucion<ref name="constitucio"/> es un argument que se quilha contra las restriccions de las contribucions a las campanhas dels candidats. D'autre costat, las possibilitats de la corrupcion que sorgisson de las contribucions illimitadas e lo besonh d'una egalitat politica son d'arguments en favor de la limitacion economica dins campanha electorala.<ref name="grewinz">Gierzynski, Anthony. </ref> Los fons privats son una font essenciala de finançament, que venon d'individús o d'organizacions. Lo primièr assag de regular la finançament de campanha data de 1867, mas la legislacion essenciala sus lo finançament de campanha foguèt introdusit a la fin dels [[ans 1970]].<ref name="fedact"/> L'argent que se collecta dins las campanhas se pòdon classificar en ''hard money'' e ''soft money.'' L'''hard money'' ("argent dur") son d'argent portats dirèctament a una campanha, que siá per un individú o organizacion. Lo ''soft money'' ("argent doç") es l'argent d'un individú o d'una organizacion que se collecta pas dirèctament dins la campanha, mas que son destinats a una publicitat especifica pel candidat o per d'autras entitats que beneficien al candidat, o plan destinats a de grops pròche del candidat mas que legalament fan pas partit la campanha oficiala.<ref name="money"/> La ''Federala Election Campaign Act'' de [[1971]] exigís que los candidats mòstran las fonts de las contribucions e la despensa de la campanha. La lei foguèt amendadaen 1974 per limitar legalament las contribucions de campanha. S'enebiguèt la collècta près de la corporacions e dels sindicats e foguèt limitadas las donacions individualas a 1.000 $ per una campanha electorala, entre autre. La lei establissiá tanben que los comitats d'accion politica (''political action committees'', PACs) serián limitats a 5.000 $. Es lo sistèma qu'utilizan las corporacions e sindicats per contrubuir a la campanha, alara aqueles se constituisson en PACs. Se compta pels Estats Units d'America près 4000 PACs.<ref name="money"/> Mas la lei acabèt als tribunals amb lo cas ''Buckley vs Valeo.'' La majoritat de las disposicions de la pròpria lei es aparada, levat lo limit de las despensas obligatòrias impausadas que segon lo tribunal èra anticonstitucionala, tot coma lo limit de las despensas de campanha derivat de la quita fortuna personala del candidat e la disposicion que limitava de despensas independentas pels individús e organizacions que donavan mas que siá oficialament en ligam a la campanha. L'efièt de la primièra decision foguèt de permetre a de candidats coma Ross Perot o Steve Forbes despensar de quantitats enòrmas del seu argent per las seunas campanhas. L'efièt de la segonda decision judicial foguèt permetre la fuctificacion dels ''soft money'' per se desvolopar.<ref name="money">«[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/politics/special/campfin/intro3.htm Soft and Hard Money in Contemporary Elections: What Federal Law Does and Does Not Regulate]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> Un amendament de 1979 a la ''Federala Election Campaign Act'' permetèt als partits politics de despensar sens limita dins las activitats per enregistrar de los votantas. Mai tard, foguèt assoplit l'usatge del ''soft money'', que relancèt la publicitat especifica del candidat.<ref name="money"/><ref name="fedact"/> La Bipartisan Campaign Reform Act de [[2002]] enebiguèt als partits locals e nacionals de despensar lo ''soft money'' e los comitats de partit nacional los acceptar o los despensar. La lei aumentèt la limita de contribucions per individu de 1.000 $ fins a 2.000 $ e enebiguèt a las corporacions o als sindicats de finançar de publicitats que mencionan un candidat federal dins un periòde de 60 jorns abans una eleccion generala o de 30 jorns abans unas eleccions primàrias.<ref name="bipartisian">«[https://web.archive.org/web/20120324190538/http://www.fec.gov/press/bkgnd/bcra_overview.shtml Major provisions of the Bipartisan Campaign Reform Act of 2002]»&#x20;(en anglès).&#x20;</ref> La constitucionalitat de la lei foguèt remesa en causa, mas la Cort Suprèma dels Estats Units d'America la declarèt constitucionala.<ref name="bipartisiandos">«[https://web.archive.org/web/20111105055706/http://www.brennancenter.org/content/resource/mcconnell_v_fec_bipartisan_campaign_reform_act/ McConnell v. ]</ref> Mai, fòrça organizacions sens tòca lucrativa an de severas restriccions per la participacion a d'activitats politicas pel còdi dels impòsts dels Estats Units d'America, lo Servici dels Renvenguts Intèrnes (IRS) nomena de biais diferents las organizacions sens tòca lucrativa que volgan s'implicar especificament dins d'accions politicas. Aqueles grops se nomenan los 527, qu'es la designacion numerica donada per l'IRS. Los 527 son un grop sens tòca lucrativa qu'ajuda a explicitat las questions ligadas a la candidatura d'una persona, o que pòt excipir las leis o las reformas. Los 527 pòdon tanben èsser de comitats d'accion politica (PACs), quitament s'aqueles son subjèctes a de nòrmas mai estrictas al subjècte de las donacions.<ref name="georgetowe">Boatright, Robert G..&#x20;</ref> Modificar las leis de finançament de las campanhas es un tèma fòrça controversiat. Los reformistas vòlon que cambie la lei per melhorar la competeticion electorala e l'egalitat politica, e los opausants a la reforma desiran veire que lo sistèma demòre atal o amb mens restriccions a la libertat de despensar e de contribuir a las candidaturas amb d'argent.<ref name="grewinz">Gierzynski, Anthony. </ref> == Referéncias == <div class="reflist references-column-count references-column-count-2" style="column-count: 2; -moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; list-style-type:decimal;"> <references></references></div> == Vejatz tanben == * Politica dels Estats Units d'America<br> * [[Cambra dels Representants dels Estats Units|Cambra de Representants dels Estats Units d'America<br> ]] * Collègi Electoral dels Estats Units d'America<br> * Comitat d'accion politica == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20120418205758/http://www.usa.gov/Citizen/Topics/Voting.shtml Electoral system - VOS Government] (anglés) * [https://web.archive.org/web/20120414135828/http://www.usa.gov/Citizen/Topics/Voting/Learn.shtml Learn about Elections and Voting - VOS Government] (anglés) * [http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution.html United States Constitution] (Anglés) * [https://web.archive.org/web/20151108105144/http://www.uen.org/themepark/liberty/electoralprocess.shtml United States Electoral Process] (anglés) * [http://www.324.cat/noticia/22399/altres/Guia-de-les-eleccions-als-Estats-Units Guida de las eleccions als Estats Units] a 324.cat (Catalan) 7hgettxyj53cj7waritxdtxxmdg84pe 0 158498 2508337 2421383 2026-09-05T18:19:02Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508337 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:King Narmer.jpg|thumb|Qualques egiptològs se pensan que Narmer foguèt lo primièr Faraon d’Egipte après l’unificacion.]] '''Narmer''' ('''Men''', '''Meni''' o '''Menes''') foguèt un [[faraon]] d’[[Egipte antica|Egipte]], de la primièra dinastia. Regnèt en 3150 aC. Probablament, aguèt un long regnat de mai de 30 o 40 ans. (Maneton pensa que demorèt pendent 62 annadas e que moriguèt per un atac d’[[Hippopotamidae|ipopotam]]).<ref>Es pas segur que Narmer e Menes foguèsson lo meteis faraon, e poirian aver estat dos faraons desparièrs plan proches en lo temps.</ref> Lo sieu paire poiriá aver estat lo rei [[Ka]] o lo rei [[Òrus Escorpion|Escorpion II]] (vegètz dinastia 0). Se pensa que foguèt lo paire de [[Her]]-[[Her-Aha|Aha]]. Tradicionalament se considera que foguèt l'unificador del Naut e lo [[Bas Egipte]] mas es probable que regnèsse abans de [[Meni|Menes]] e benlèu dinc après d'aqueste. En lo papir de [[Turin]] seguís los Shemsu Hor, "seguidors d'Òrus", encara considerats semidius o reis mitics. <ref> Kinnaer, Jacques. Turin Kinglist. (anglès)</ref> <ref>Lo nom de "Shemsu Hor" foguèt tanben aplicat mai tard als sacerdots que faián los ritus funeraris.</ref> La sieuna capital poiriá aver estat [[Nekhen]], mas la [[necropòli]] es en [[Abidòs]]. Lo sieu diu principal èra Jetj-amentiu, un tipe de [[Canis lupus familiaris|can]], possible ancessor d'[[Osiris]]. [[Erodòt]] ditz que foguèt lo fundador de [[Memfis]], mas se pensa mai ben que foguèron òbras de rebastiment o de bastiment parcials. Plan d'otís sieus an estat trobats en tot [[Egipte antica|Egipte]] (Nekhen, Wadi Qash, Djebel Tjawti, Coptos, Minshat Abu Omar, Tell Ibrahim Awad, Buto..., dinc a [[Palestina (istorica)|Palestina]], en Tel Erani, Arad, En Besor, Halif o Nahal Tillah... e tanben en [[Nubia]], en Kafr Hassan Dawood, prèp de Wadi Tumilat). Lo mai famos es la [[Paleta de Narmer|paleta]] de Narmer. En dos lòcs a lo nom '''Nar''', que divèrses egiptològs identifiquèron amb un autre sobiran. Foguèt enterrat en [[Abidòs]], tombèl B17-18, prèp de lo sieu probable filh e successor Aha. Sa molhèr foguèt [[Neithhotep]], probable maire de [[Her-Aha]], e segon lo nom sembla èsser originaria del [[Bas Egipte]]. Noms: '''Narmer''' o '''Nar''' (nom d'Òrus), '''Men''', '''Meni''', '''Menes''', '''Menoete''', '''Mnesis''', '''Men''', '''Mena/Menas''' i '''Meni''' (nom de Nesut-Biti),<ref>Abans del faraon Den, los reis solament utilizavan lo nom d'Òrus quan èran coronats, mas non s'a trobat nessun autre nom, pr'aquò qualqu'ns egiptològs dison qu'es lo solet nom possible vertadièr. De còps, en las listas reialas encargadas per qualqu'ns faraons escrivián mai noms als noms dels primièrs faraons per ajudar en la sieuna legitimitat.</ref> nom grec '''Menes''', autras transcripcions: '''Merinar''', '''Merinari''', '''Mernar''', '''Nar''', '''Narmeru''', '''Narmerta''', '''Narmertau''', '''Narmertaw''', '''Narmertjai''', '''Narbatjai'''. === Nòtas e referéncias === <references /> === Ligams extèrnes === * [http://www.narmer.org ''The Narmer Catalog''] * Darius Szitek. [https://web.archive.org/web/20210415112104/http://www.narmer.pl/indexpl.htm ''Egipt Starożytny - Historia i Chronologia''] ([https://web.archive.org/web/20210507000513/http://narmer.pl/indexfr.htm Version francesa]; [https://web.archive.org/web/20210416002143/http://narmer.pl/indexen.htm Version anglesa]). [[Categoria:Faraon]] 68fcl5l2b6otn0v3hzx7yxxxjg8a370 0 167109 2508344 2468158 2026-09-05T19:54:31Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508344 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Macro_piles_electriques.jpg|vinheta|Pilas salinas e alcalinas, mai correntas.]] Una '''pila electrica''', o '''pila''', es un dispositiu [[Electroquimia|electroquimic]] que convertís l'[[Reaccion quimica|energia quimica]] en energia electrica mercé a una [[reaccion quimica]] d'[[Reaccion d'oxidoreduccion|oxidoreduccion]]. == Vocabulari: pila, batariá, acumulator == A l'origina, lo tèrme « pila » designa un dispositiu inventat pel sabent italian [[Alessandro Volta]], compausat d'un em'''pila'''ment de rondèlas de dos metals diferents, separats per de feutres banhat d'un [[electrolit]]. Per extension, lo mot « pila » designa una batariá monoblòc. Pasmens, lo tèrme « batariá » designa un ensemble d'elements montats en seria per obténer una tension volguda<ref>multiple entier de la tension d'un élément</ref>, dins un emballatge unic. Dins aqueste sens es abusiu lo tèrme « pila » per designar d'autres generators electroquimics<span></span>: [[pila de combustible]], [[acumulator electric]]. == Principi de foncionament == [[Fichièr:Battery_symbol.svg|esquèrra|vinheta|160x160px|Simbòl electronic d'una pila que se referís a l'estructura de la [[pila voltaïca]].]] [[Fichièr:ElectrochemCell.png|vinheta|Esquèma d'una pila. Cada aisina constituís una mijacellula. Un electròde (simbolizat per una brica) es perlongada dins cada mièjacellula. Las doas mièjacellulas son ligadas per un [[pont salin]] que servís al manten de l'equilibri de las cargas electricas. Aqueste pont permet lo passatge d'[[Ion|ions]], mas pas aqueste del solvent. Quand los electròdes son constituits de materials presentant una diferéncia de potencial sufisenta, un corrent electric s'establís del [[catòde]] e de l'[[anòde]], es a dire de l'electròde positiu a l'electròde negatiu.]] La bòstia d'una pila abriga una reaccion quimica entre doas substéncias que l’una pòt donar aisidament d'electrons (materials reductor), e l’autre que los pen (material oxidant). Caduna d'aquesta reaccions quimicas est dicha « mièjaaccion ». Quant son netament combinadas, forman una reaccion d'oxidoreduccion. Cada mièjareaccion se passa dins una solucion ont se realiza un escambi d'electrons. Son aquestes electrons que son escambiats entre las doas substéncias. Per assegurar l'equilibri dels escambis electrics, cal ligar las doas solucions mejans un [[pont salin]], sistèma que permet lo transpòrt d'unes ions tot interdisent la circulacion del [[solvent]]. Cada element del coble oxidant/reductor es ligat a un [[electròde]]. Aquestes electròdes, quand son ligadas a un consomator electric, venent de la circulacion d'un [[corrent electric]]; la reaccion quimica provòca una circulacion de cargas ([[Electron|electrons]], [[Ion|ions]]). Una pila dona donc de [[corrent continú]]. La bòrna (-) d'una pila correspond a l'anòde ont se realiza la reaccion d'oxydacion que donarà los electrons. La bòrna (+) d'una pila correspond al catòde ont se realiza la reaccion de reduccion que recebrerà los electrons. Aqueste sistèma es utilizat per las pilas electricas e las batarias d'acumulators, amb diferents cobles electroquimics. Una pila electrica pòt conténer mai d'un d'aquestes cobles montats en seriá, çò que permet d'aumentar la tension disponibla a las bòrnas de la pila. Es possible de realizar una pila artesanala, per exemple en fissant dins un citron un estaca desplegada o un [[clavèl]] (en [[acièr]] galvanizat, cobèrt donc de [[zinc]]) e un fil electric desnudat (de [[coire]]) ligats una pichona lampa o un [[LED|diòde electroluminescent]] plan causit<ref>{{Pdf}} Palais de la découverte, [https://web.archive.org/web/20100215122749/http://www.palais-decouverte.fr/fileadmin/fichiers/visiter/juniors/fiches_experiences/la_pile_au_citron.pdf ''LA Pile au citron''], IFIM23, 2006</ref>. == Istòria == Exitís d'objèctes arqueologics, coma aquestes trobats en 1936, pareissent a de pilas. Es lo cas de la [[pila electrica de Bagdad]] qu'es datada entre [[250|250 AbC]] e [[250]] mas poirián èsser plan mai anciana e explicarián lo placatge tan perfièch de fòrça jòias anticas tan leugièras. Aurián foncionat amb de chucs de fruchs veire de [[sulfat de coire]], d'experimentacions sus de reconstitucions modèrnas validèron la fasabilitat de dos modèls. Existís pas cap de ligam istoric entre aquestes objèctes e lo desvelopament de las pilas contemporanèas tan que l'usatge d'aquestas serián lo placatge de metals precioses çò qu'explicarián son usatge minor, confidencial, veire associat a un usatge de falssari (veire [[Principi d'Arquimèdes|Arquimèdes e la corona del rei Ieron]])<ref>[https://web.archive.org/web/20090606093137/http://www.infomysteres.com/synth/synth11.htm Magazine, Monde Inconnu (Le)], No 84, 06/1987, Technologies avancées dans les temps reculés, Michel Granger}</ref>{{,}}<ref>[http://www.ampere.cnrs.fr/parcourspedagogique/zoom/mythesetlegendes/bagdad/index.php La "pile de Bagdad" : une pile électrique il y a deux mille ans ?] Sur le site ampere.cnrs.fr</ref>. En 1786, [[Luigi Galvani]] obsèrva que los muscles d'una cuèissa de granhòta se contractan quand son plaçadas en contacte amb de metals, del mèsme biais que quand se connècta la branca sus una maquina electrostatica. Descobrís que la reaccion es mai fòrta quand utiliza un instrument compausat de dos metals diferents. En oposicion amb la recercas de Galvani (electricitat d'origina animala), [[Alessandro Volta]] inventa la premièra [[Pila voltaïca|pila en colomna]] lo 17 de març de 1800<ref>Publication soumise le 20 mars 1800 dans une lettre en français au président de la [//fr.wikipedia.org/wiki/Royal_Society Royal Society], [//fr.wikipedia.org/wiki/Joseph_Banks Joseph Banks]</ref>; aquestes primièrs sistèmas èran constituits d'un « em'''pila'''ment » de disques de dos metals diferents separats per de disques de feutre, banhats d'[[acid]], d'ont lo nom de l'invencion. La pression de la colomna suls disques del bas provòca un assecament dels cilindres de feutre que s'acaba lo procés. Volta inventa lèu la pila en corona, constituida d'empilaments mai pichon montas en seria. Unes meses après l'invencion de Volta, dos quimistas britanics, [[William Nicholson (chimiste)|William Nicholson]] (1753-1815) e [[Anthony Carlisle]] (1768-1840) utilizan la pila de Volta per realizar la primièra electrolisi artificiana ([[electrolisi de l'aiga]]) lo 2 de mai de 1800. En 1802, [[William Cruickshank (chimiste)|William Cruickshank]] crea la [[pila de nauc]] pausant verticalament las lamas de zinc e de coire dins un nauc de parets isolantas emplit d'aiga acidulada. Es fòrça mai simpla de realizar que la pila de Volta.<gallery caption="Diferents tipes de pila Volta"> Fichièr:Pila di Volta 01.jpg|La pila voltaïca, inventada per Alessandro Volta Fichièr:VoltaBattery.JPG|Autra pila de colomna de Vòlta, començament del sègle XIX Fichièr:Schema pile volta.png|Esquèma de foncionament de la pila Vòlta Fichièr:Voltaic pile.svg|Esquèma de la pila Vòlta </gallery> === Pilas polarizablas === Entre 1813 e 1815, [[William Hyde Wollaston]] desvelopa la [[pila Wollaston]] ont l'electròde de coire enròda l'electròde de zinc. Aquò permet de doblar la superfícia de l'electròde e de perlongar lo foncionament de la pila. Aquestas primièras pilas an una deca de foncionament<span></span>: la [[polarizacion dielectrica]]. La reaccion d'oxydoreduccion provòca una accumulacion de sosproduchs que perturba lo foncionament de la pila. Dins aquestas pilas zinc-coire es la reduccion de l'acid de l'electrolit que larga de bofigas de diidrogèn sul coire qu'empacha lo passatge del corrent. Amb lo temps, se cal netejar la pila d'aquestes depauses per que contunha de foncionar. === Pilas impolarizablas === [[Fichièr:Electrochemical_element_with_salt_bridge.png|alt=schema du principe de la pile Daniell|vinheta|Esquèma del principi de la pila Daniell.]] Dins las pilas impolarisablas, los produchs de la reaccion d'oxidoreduccion utilizada altran pas las proprietats electroquimicas de l'ensemble. En 1829, [[Antoine Becquerel]] crea la primièra pila de dos liquids separats embarrant la placa de zinc en solucion acid dins un gròs budèl de buòu, que la separa de l'electròde de coire plaçat dins un banh de sulfat de coire. La generacion d'idrogèn es remplaçada per una accumulacion de coire suls parets del catòde. Lo principi es melhorat en 1836 per [[John Frederic Daniell]] que remplaça lo bubèl per un vas de tèrra porosa. La [[pila Daniell]] es la primièra a èsser una font duradissa d'energia. Lo principi de la pila Daniell serà meliorat coma amb las [[Pile Callaud|pilas Callaud]]. [[Johann Christian Poggendorff]] inventa en [[1842]] la [[pila de bicromat]]<span></span>: larga d'oxigèn que se torna combinar amb l’idrogèn responsable de la polarizacion. Creada en [[1850]], la [[pila Grenet]] es una pila d'un sol liquid, amb d'electròdes en carbon e en zinc amalgamat (perlongat dins lo mercuri) dins un electrolit d'acid sulfuric e de [[bicromat de potassi]]. Quand la pila èra pas utilizada, se cal levar l'electròde en zinc de la solucion per la gardar. De melhoracions (pila Trouvé, pila Chardin, pila Voisin e Dronier…) seguèron per isolar aquesta electròde. Aquestas pilas botelhas seràn utilizadas fins al començament del sègle XX<span></span>: la poténcia e la tension nauta de las pilas de bicromat foguèron longtemps apreciadas al laboratòris. Foguèron paud utilizadas coma pila domestica a causa de la toxicitat dels bicromats e dels problèmas d'entreten de l'électròde. === Pilas de depolarizacion === [[Fichièr:Coin-cells.jpg|vinheta|Pilas botons.]] [[Fichièr:Bunsen_cell.jpg|vinheta|Pila Bunsen.]] Las pilasa de depolarizacion utilizan un reductor per levar los produchs de reaccion que se forman sul catòde. La primièra pila de depolarizacion es inventada en 1838 per [[William Grove|William Robert Grove]]. Remplaça lo coire per de platin e utiliza d'acid nitric (nomenat acid azotic a l'epòca). Obten una pila poderosa mas cara que lo platin es un metal rar. En 1843, [[Robert Wilhelm Bunsen]] remplaça lo platin per de carbon çò que redusís plan los costs (veire [[Pile Bunsen]]) mas la depolarizacion nitrica provòca un largatge de vapors toxicas que fa l'empec d'aquestas pilas malcomòde. En [[1867]], [[Georges Leclanché]] crea la primièra pila de depolarizant solid<span></span>: conten de [[dioxid de manganès]]. La [[pila Leclanché]] es mens poderosa que la pila botelha mas demanda pas entreten (« ne s'usa que se'n servís » segon la publicitat de la pila ''Wonder''). En [[1888]], [[Carl Gassner]] inventa la pila seca gelificant la solucion de clorur d'amòni amb d'[[agar-agar]]. Amb de melhoracions, aquesta pila seca es encara utilizada al sègle XXI. Pendent la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]], [[Samuel Ruben (inventeur)|Samuel Ruben]] e [[Philip Mallory]] crean la [[pila de mercuri]]. En [[1959]], la primièra [[pila alcalina]] grand public es concebuda per [[Lewis Urry]], [[Karl Kordesch]] e [[P.A Marsal]] pr [[Union Carbide]]. En 1970, las primièras pilas de liti, que permeton de remplaçar lo zinc per un metal mai reductor, son realizadas. Son comercializadas en 1977. De pilas an estat utilizadas coma referéncia per definir una norma de tension abans d'èsser remplaçada per una mesura basada sus l'[[efièch Josephson]]<span></span>: la pile Daniell, puèi la cellula de Clark inventada en 1872 per Josiah Latimer Clark foguèt utilizada fins a 1905, puèi remplaçada per la cellula de Weston fins a 1972. === Pilas de concentracion === Tanben existisson de pilas de concentracion que son de dispositius electroquimics coma las pilas (doas solucions e un pont salin) que prenon lor energia de la diferéncia de concentracion d'un solutat d'una solucion cap a l'autra. Las solucions e los anòdes son totas de mèsme tipe. Es un metòde simple per realizar l'electricitat. Aqueste modèl de pila s'utiliza subretot dins l'industria metallurgica per realiza la [[galvanizacion]] e de l'estudi de la [[corrosion]]. == Classificacion == [[Fichièr:Batteries_comparison_4,5_D_C_AA_AAA_AAAA_A23_9V_CR2032_LR44_matchstick-1.jpeg|vinheta|Diferents ties de pilas]] === Per tecnologia === Existís quatre tecnologias de pilas grand public<span></span>: * [[pila alcalina]]<span></span>: ( ⊝ Zn | Zn(OH)₄²⁻ | K⁺ + OH⁻ | MnO(OH) | MnO₂ | C ⊕ ); * [[pila salina]]<span></span>: ( ⊝ Zn | Zn²⁺ | NH₄⁺ + Cl⁻ | MnO(OH) | MnO₂ | C ⊕ ); * [[pila de liti]]: ( ⊝ Li_(s) | LiCl_(SOCl₂) | MnO_{2 (s)}, Mn₂O_{3 (s)} | Fe_(s) ⊕ ); * I a tanben de pilas d'oxid d'argent (de pilas botons per relòtge) o de pilas zinc-aire (utilizadas per exemple disn las protèsis auditivas) (⊝ Zn | ZnO || Ag₂O | Ag | C ⊕). Dempuèi decembre de 1998, las pilas de mercur son interditas en [[Euròpa]] (directiva 98/101/CE) e als [[Estats Units d'America|EUA]] a causa de la toxicitat e de l'impacte environamental del [[Mercuri (element)|mercuri]]. === Per format === Los formats de pilas son sovent designadas per un còdi (AA, LR12, CR2032…) normalizat per la Comission electrotecnica internacionala (CEI) e per l'American National Standards Institute (ANSI). Pasmens se la norma CEI veguèt un estandard, nombre d'apellacions son aquestas dels fabricants de pilas demoran. === Per fòrça electromotritz === La fòrça electromotritz (f.e.m.) es la tension qu'existís a la bòrnas de la pila en circuit dubèrt. La f.e.m es variabla amb lo temps e es foncion de la capacitat restanta de la pila<span></span>: diminuís amb la descarga de la pila. La f.e.m nominala es la f.e.m de la pila e l'estat nòu, e es aquesta qu'es inscricha sus la quita pila o son emballatge Las pilas salinas e alcalinas an una f.e.m. gaireben nominala de 1,5&nbsp;V, alara qu'aquestas de las pilas de lithi es de 3,6&nbsp;V gaireben. Las pilas amb f.e.m. mai nautas son constituidas d'una associacion en seria de cellulas de 1,5&nbsp;V (3 elements en seria, dins una pila 3LR12 de 4,5&nbsp;V; 6 dins una pila 6LF22 de 9V). === Per capacitat === La capacitat d'una pila es la quantitat maximala de [[carga electrica]] que dona pendent sa descarga. Dins lo [[Sistèma Internacionau d'Unitats|SI]], s'exprimís en [[coulomb]], mas s'utiliza mai sovent l'ampèr ora (1&nbsp;A⋅h = 3 600&nbsp;C) o lo miliampèr ora (1&nbsp;mA⋅h = 3,6&nbsp;C). Depend de la quantitat d'electrolit e d'electròde, mas tanben de las condicions de descarga (intensitat del corrent de descarga, tension de copadura de l'aparelh, temperatura d'utilizacion)<ref>{{Cite book}}</ref>. Se l'intensitat de descarga ''I'' es constanta, la capacitat ''Q'' es proporcionala a la duretat de descarga Δ''t'' : <math>Q=I\times \Delta t</math> Se l'intensitat ''i'' varia, alara: <math>Q=\int_{0}^{\Delta t} i \, \mathrm d t</math> La capacitat teorica d'una pila, definida pels fabricants, es de 20 oras (lo temps de descarga) multiplicat pel corrent que pòt donar la pila pendant aquesta durada. Es observada a 20&nbsp;°C sus un equipament normalizat. Sa mencion es pas obligatòria alara es rarament mencionada. == Capacitat e descarga de las pilas == [[Fichièr:Battery_checker.jpg|vinheta|Un aparelh oer verificar la tension d'una pila.]] La relacion entre lo corrent, la descarga e la capacitat per una bataria au plomb es aproximativament determinada per la [[lei de Peukert]] modelizant la capacitat d'una pila en foncion del corrent debitat. : <math>t = \frac {Q_P} {I^k}</math> ont<span></span>: * <math>Q_P</math> es la capacitat de descarga a 1 [[ampèr]] (A); * <math>I</math> es lo corrent debitat per la bataria en ampèrs; * <math>t</math> es lo temps que la bataria poirà téner; * <math>k</math> es una constanta empirica de l'òrdre de 1,3; Per las bassas poténcias, l'auto-descarga deu èsser integrada. En practica, una bataria es mai eficaça s'es descargada amb una bassa intensitat. Per una pila qu'a una autodescarga relativament nauta, l'autodescarga pòt consomar la majoritat de la capacitat de la bataria. De precisar que totas las pilas se descargan amb lo temps, quitament se son pas utilizadas. Existís de tecnologias de pilas activablas que permeton de retardar l'aviada de la reaccion. Son per exemple utilizadas dins los elements de seguretat (coissin gonflable, balisa de destressa de nau, etc.) o dins unas aplicacions militaras. Es tanben lo cas de las pilas botons zinc-aire, cal levar la langueta que capa l'element abans de lo metre en servici. En corrent continú, l'energia es lo multiple de l'intensitat e del temps per la tension. S'obten donc<span></span>: : 1&nbsp;[[Watt-heure|W∙h]] ↔ (1&nbsp;[[Ampère-heure|A·h]] × 1&nbsp;[[Volt|V]]) ↔ (1&nbsp;[[Ampère|A]] × 1&nbsp;[[Heure|h]] × 1&nbsp;V) Cal pas confondre la capacitat d'una pila (exprimit en Ampèr.ora) e la poténcia que pòt donar (exprimit en Vòlt.Ampèr). === Assemblatge en seria === Fòrça pilas son utilizadas per grop de 2 a 6 elements en seria. La performança d'un assemblatge de pilas connectada en seria es aquesta de son element mai fèble. == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * [http://bibnum.education.fr/physique/la-pile-de-volta ''La pile de Volta''] * [https://web.archive.org/web/20171028221127/http://seaus.free.fr/spip.php?article844 Galvani, Volta et la découverte de la pile électrique.] 1vtv2m448zz13xf7o1jjbmjb4tu5uv6 0 175873 2508336 2495634 2026-09-05T18:18:42Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508336 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Shisha-edit.png|vinheta|Un narguil]] Lo '''narguil''' es una [[pipa d'aiga]] utiliada per fumar de [[tabat]]. Lo tabat pòt èsser utilizat jos forme de tabamèl, mescla comportant de [[melassa]] aponduda d'aròms, que se consuma amb de carbon. Lo fum inalat es comparable a aqueste de la [[cigareta]] e expausa potencialament los fumaires als efièch del tabat sus la santat. L'usatge del narguil es fòrça esandit en [[Africa del Nòrd]] e [[Orient Mejan]]. == Etimologia e sinonims == Lo tèrme « narguil » a per origina lo mot en [[persan]] نارگیل (nârgil) « notz de cocòt », d'esperel inspirat del [[sanscrit]]. En efiècht, las primièras aisinas utilizadas per aquesta varianta de [[pipa d'aiga]] serián estat de notz de cocòt. S'utiliza tanben « '''Chicha''' »que vendriá del persan شیشه (shisheh'')'' « veire ». En [[Iran]], aquesta varianta de pipa d'aiga es nomenada قلیان (''ghelyân,'' ''ghalyân)''. ''Nargil'' ([[persan]] : {{Lang|rtl|fa|نارگیل}}), ''ghelyan'', ''shisha'', ''arguileh'' (arabi), ''hoka'' (dins lo mond [[Índia|indian]], que donèt ''hookah'' en anglés), o encara ''chilam'' son de sinonims. == Descripcion == [[Fichièr:Schéma_Shisha.svg|vinheta|Esquèma descriptiu]] Lo narguil se compausa de diferentas partidas: la chiminèa, lo bòl superior, lo còrs (o sèrva), la pipa banhada e lo tudèl. Lo narguil pòt tanben possedir un platèl situat entre la chiminèa e lo bòl superior. Lo bòl conten la mescla de tabat, de melassa (glicerina vegetala) per conservar lo tabat e las esséncias de fruch a vegada nomenat ''tabamèl'' e lo carbon, qu'es pausat dessús. Unas mesclas contenon pas de tabat e son unicament compausadas de melassa e de pulpa de fruchs. Lo bòl se pausa al suv de la chiminèa. Lo còrs del narguil es emplit d'aiga a mitat de sa nautor, e de l'aiga de ròsa o d'autres aditius destinats a donar del gost pòdon èsser aponduts. La pipa banhada es enseguida plaçada dins la sèrva, e ligada a ciminèa e al tudèl. Lo fum del tabamèl passa per l'aiga e es filtrat dins aquesta abans d'aténher la boca del fumaire, qu'aspira dins lo tudèl previst per aquò. L'aiga es encargada regularament per ne levar los rèstes. Lo tabamèl utilizat dins los narguils es epecialament realizat: sembla a una pasta umida, compausada d'unes 30 % de [[tabat]], qu'es fermentat amb unes 70 % de melassa, de mèl e de la pulpa de diferents fruchs, que son destinats a donar al fum un odor e gost de fruch<ref name="trdrp">{{En}} Kamlesh Asotra, [https://web.archive.org/web/20160303185039/http://trdrp.yes4yes.com/newsletter/2006/706nwsltr.pdf « Hooked on Hookah? What You don't know can kill You »], ''Research for a Healthier tomorrow'', Tobacco related disease research program, University of California, juillet 2006 p. 8-15</ref>. I a de tabamèls de gosts diferents: poma, cerisa, menta, multifruchs, e tanben capuccino o cola. Lo tabamèl es caufat dins le fornèl a una temperatura d'unes 450 °C,. Las sèrvas son de formas diferentas (en forma de notz de cocòt o autras) e pòdon èsser trabalhada de metal, cristal, veire, coire o terralha. Unes son auçats de dauraduras o de partidas argentadas. Las partidas metalicas del narguil son mai sovent finament ciseladas. Unes tudèls son tanben decorats. Enfin, lo platèl del narguil es el tanben ricament decorat (amb de perlas, coma en Siria) e ciselat. Las formas dels narguils son plan diferentas e las decoracions rebanton las influéncias decorativas de la region ont son realizadas. Lo mecanisme del narguil permet d'envisatjar una utilizacion simultanèa del mèsme aparelh per mai d'un fumaires, coma aquò se vei a vegada fòra de las societats ont son usatge es tradicional e ont l'instrument pòt èsser al còr d'una practica sociala anciana. == Istòria e usatges == [[Fichièr:Qalyun_Chardin.jpg|vinheta|Persan fumant un Ghelyan sus una gravadura de Cavalièr Chardin, 1723.]] === Originas === Las traças mai ancianas de narguil se trapan en [[Africa de l'Èst]]. De bòls de narguil foguèron escavat en 1971 dins la balma de [[Lalibela]] ([[Etiopia]]). Lor datacion sembla indicar una utilizacion datant de las annadas 1320 (marge d'error de 80 ans). L'origina del narguil contunha encara a far debat, d'autres cercaires estimant que l'[[Índia]] poiriá èsser son país de naissença. L'emergéncia a granda escala de l'utilizacion del narguil dins la societat sembla èsser simultanèa amb l'aparéisson dels cafès publics e l'arribada del tabat en [[Orient Mejan]]<ref>{{En}} Kamal Chaouachi, [https://web.archive.org/web/20110320034136/http://www.jnrbm.com/content/5/1/17 « A critique of the WHO TobReg's "Advisory Note" entitled: "Waterpipe Tobacco Smoking: Health Effects, Research Needs and Recommended Actions by Regulators" »], ''Journal of Negative Results in Biomedicine'', 2006; 5:17</ref>. Los [[Portugal|Portugueses]] avent introduch lo tabat en [[Iran]] al començament del sègle XVI, es pendent la dinastia dels Sefevids que son usatge se desvolopèt fòrça dins lo país, fins a que la societat persana tota entièra l'utilisava a la fin del règne de Shah Abbas I. La ''ghelyan'' es encora fòrça al vam en Iran, e i es presenta dins fòrça ostals de tè (''chai khaneh''), restaurants e autres espacis publics. Las manufacturas francesas coma Saint-Louis, Baccarat ou [[Christofle]] fabrican de narguils fins a 1914. Aqueste produch d'aparat èrat ofèrt coma dona diplomatica. Lo nombre de fumaire de narguil es estimat a 100 milions epl mond, subretot en Africa, en Asia e Oriant Mejan. Lo narguil comença a èsser conegut en Euròpa e EUA a partir del començament de las annada 1980 a causa dels imigrants venguts del país ont lo narguil es una practica ancorada socialament e culturalament<ref name="trdrp"/>. == Santat == Los efièch de la consomacion de narguil sus la santat son mal coneguts. Lo fach que lo fum se pòsca comparar a aqueste de la cigareta tend a preconizar la prudéncia. === Composicion e volum del fum === [[Fichièr:Wasserpfeifenrauchen.jpg|vinheta|Fum de narguil]] Lo fum de narguil conten fòrça toxics coneguts per favorizar entre autres lo càncer del palmon e de malautiás cardiovascularas. Conten tanbe de [[nicotina]] qu'es potencialament [[Addiccion|addictiva]]<ref name="who"/>. Una sesilha de narguil expausa en general los fumaires a una quantitat de fum mai granda que pels fumaires de cigareta: en efièch, un fumaire consoma une cigareta en 5 a 7 minutas, inalant un volum de fum entre 0,5 e 0,6 litre; un fumaire de narguil fuma pendent 20 a 80 minutas e inala entre 50 e 200 bofadas de 0,05 a 0,25 litre caduna. Una sesilha de narguil expausa donc lo fumaire a un volum de fum correspondent a mai de 100 cigaretas per seselha<ref name="who"/>. La concentracion mens importanta de nicotina dins lo fum de tabamèl pòt menar los fumaires dependents al tabagisme a inalar mai de fum per satisfar lor manca. Aquò los expausa a una quantitat de produchs quimics cancerogèns e de gases dangiroses (coma lo monoxid de carbòni) nauta, tant mai qu'una partida de la nicotina es absorbada per l'aiga<ref name="who">{{En}} [http://www.who.int/tobacco/global_interaction/tobreg/waterpipe/en/index.html ''TobReg - Advisory Note Waterpipe Tobacco Smoking : Health Effects, Research Needs and Recommended Actions by Regulators''], WHO Study group on Tobacco product regulation, [[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]], 2005.</ref>. Segon un estudi, una sesilha de 45 minutas liura unes 20 còps de mai de [[quitran]], 2 còps mai de [[monoxid de carbòni]], e 3 còps mai de [[nicotina]] qu'una cigareta<ref>{{En}} W. Maziak, K. D. Ward, R. A. Afifi Soweid et T. Eissenberg, [http://tc.bmj.com/cgi/content/abstract/13/4/327 « Tobacco smoking using a waterpipe: a re-emerging strain in a global epidemic »], ''Tobacco Control'' n°13, 2004, p.327-333</ref>. La natura del quitran es pasmens diferenta a causa d'una temperatura de combustion mai bassa. Segon un autre estudei « se 30 a 50 bofadas son presas dins la mèsma vespre per chicha, aquò significa que lo consomator pren tant de fum qu'amb 40 cigaretas. De mesuras mòstran que l'aument del monoxid de carbòni expirit a la fin d'una chicha es equivalent a aqueste observat pendent la consomacion de 30 a 40 cigaretas. » De fabricants prepausan de mesclas a basa de plantas sens tabat o encara de pèiras aromatizadas, censats limitar los ef!èchs nefasts del narguil sus la santat. Aquestes produchs benlèu demora nocius, del moment qu'i a combustion e donc produccion de monoxid de carbòni. === Efièchs === Segon diferents estudis, una partiada dels fumaires de narguil presentan de signes de [[Addiccion|dependéncia]], que seriá pasmens mendre cependant qu'amb la cigareta. Segon d'etudis clinics de tipe cas marcats, l'utilizacion de narguil expausariá a un risc potencial de càncer del palmon, d'esterilitat, de malautiá coronariana, de complicacions après extraccion dentària. Segon d'estudis retrospectius, poiriá existir un risc de càncer de l'estomac e de gastriti. La consomacion de narguil pendent l'emprenhament mena a presentar de nenon amb un pes sempre mai bas. Al nivèl respiratòri, los fumaires de narguil pòdon presentar de simptòmas de la embaras respiratòri e de bronquiti cronica. Lo passatge del tudèl d'una boca a l'autra pòt tanben favorizar la transmission de malautiás contagiosas, coma l'erpès, la [[tuberculòsi]] o l'epatiti<ref name="who"/>. L'usatge d'una capça individuala getabla permet de reduire aquestes riscs. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Annèxes == === Bibliografia === * Kamal Chaouachi, Tout Savoir sur le narguilé. Société, Culture, Histoire et Santé, Paris, Maisonneuve et Larose, 2007, 256 p. (ISBN 2706819545) * Bertrand Dautzenberg et Jean-Yves Nau, Tout ce que vous ne savez pas sur la chicha, Paris, Margaux Orange, 1er juin 2007, 160 p., Broché (ISBN 978-2914206297) === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * [http://fr.calameo.com/read/000340417a0dd85bf22b5 Brochure sur les risques causés par le narguilé sur la santé publiée par l'Office français de prévention du tabagisme] * {{Ar}} {{En}} [https://web.archive.org/web/20081203183827/http://webfea-lb.fea.aub.edu.lb/aerosol/publications.html Publications] de l'Aerosol research laboratory, de l'université américaine de Beyrouth (études de la composition chimique et du flux de la fumée d'un narguilé) [[Categoria:Mond arabomusulman]] [[Categoria:Portal:Botanica/Articles ligats]] k8nj0xaicaa6t8g30qbw07zc7s3wmwv 0 180539 2508327 2495296 2026-09-05T17:28:17Z Mistico Dois 45295 2508327 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Ans 1570|../..]] | [[Ans 1580]] | [[Ans 1590]] | [[Ans 1600]] | ''' Ans 1610''' | [[Ans 1620]] | [[Ans 1630]] | [[Ans 1640]] | [[Ans 1650|../..]]</center> == Istòria == '''1610''' : [[assassinat]] dau rèi [[Enric IV de França]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Loís XIII de França|Loís XIII]]. <br/> '''1612''' : enebiment dau [[cristianisme]] en [[Japon]] (→ [[1622]]). <br/> [[Fichièr:The Siege of Osaka Castle.jpg|thumb|right|Representacion [[japon]]esa dau sètge d'Osaka.]] '''1614-1615''' : en [[Japon]], guèrra civila entre lo [[clan Tokugawa]] e lo [[clan Toyotomi]] que s'acabèt per la destruccion dau [[clan Toyotomi]]. Aquò permetèt ai Tokugawa d'eliminar un adversari important. <br/> '''1616''' : [[mòrt]] dau [[shogun]] [[Tokugawa Ieyasu]] ([[1600]]-1616) que foguèt enterrat dins un santuari de [[Shizuoka|Sumpu]] dich [[Kunozan Tosho-gu]] avans d'èsser desplaçat dins lo santuari de [[Tosho-gu]] a [[Nikko]]. Son fiu [[Tokugawa Hidetada]] (1616-[[1623]]) li succediguèt. En parallèl, lo [[govèrn]] decidèt de limitar lo comèrci amb leis [[Euròpa|Europèus]] ai dos [[pòrt]]s de [[Nagasaki]] e de [[Hirado]]. <br/> '''1618''' : en [[Yucatan]], refüs deis abitants de [[Tayasal]], darriera ciutat-estat maia independenta, de se convertir au [[catolicisme]] (→ [[1622]]). <br/> '''1619''' : en [[Indonesia]], fondacion de [[Batavia]] dins lo nòrd-oèst de [[Java]] per [[Jan Pieterszoon Coen]], oficier de la [[Companhiá neerlandesa deis Índias orientalas]] (VOC). La vila venguèt la basa principala deis Olandés dins la region. <br/> '''1619''' : conflicte frontalier entre [[Etiopia]] e lo [[Sultanat de Sennar]]. Gràcias a una concentracion importanta de fòrças, leis Etiopians capitèron de s'impausar. == Cultura == '''1610''' : publicacion dau ''Gentilòme gascon'' de [[Guilhem Ader]]. <br/> [[Fichièr:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la [[Mosqueta Blava]].]] '''1616''' : acabament de la bastida de la [[Mosqueta Blava]] d'[[Istambul]]. Es una [[mosqueta]] de sièis minarets que venguèt la pus granda de la capitala otomana. Es considerat coma la darriera construccion majora de l'estil otoman classic qu'èra inspirat per l'art bizantin mai gardava dei trachs eissits deis estats musulmans de [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] Orientala e d'[[Orient Mejan]] (Seldjokids, Iranians, Egipcians). Foguèt classada au [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat]] per l'[[UNESCO]] en [[1985]]. <br/> '''1618''' : acabament de la construccion dau [[castèu de Himeji]]. Ben conservat, es un modèl de l'arquitectura medievala japonesa e son [[donjon]] a la particularitat d'èsser autentic. <br/> '''1619''' : acabament de la construccion de la [[Plaza Mayor de Madrid]]. == Sciéncias e tecnicas == [[Fichièr:Kepler conjecture 2.jpg|thumb|right|Explicacion sus la formacion dei flòcs de nèu imaginada per Kepler.]] '''v. 1610''' : identificacion dau [[dioxid de carbòni]] per l'[[alquimia|alquimista]] [[Jan Baptist van Helmont]] ([[1579]]-[[1644]]). Definiguèt tanben per lo premier còp lo concèpte de [[gas]]. Aquò foguèt una dei premiereis etapas de la transicion entre l'[[alquimia]] e la [[quimia]]. <br/> '''1610''' : intrada en servici dau premier [[naviri]] equipat de tres pònts dotats de [[canon]]s. Aquò marquèt l'aparicion dau [[naviri de linha]] que dominèt lo combat navau fins a l'aparicion dau [[cuirassat]] dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX. <br/> '''1610''' : premiera formulacion de sa teoria [[eliocentrisme|eliocentrica]] per [[Galileo Galilei]] ([[1564]]-[[1642]]). Marquèt una rompedura majora dins l'istòria de l'[[astronomia]] e, pus generalament, de la [[fisica]]. Pasmens, en despiech deis observacions permesas per sa [[luneta astronomica]] ([[1609]]), li manquèt una pròva indiscutibla<ref>Aquò foguèt en partida a l'origina de sa condamnacion per la [[Glèisa Catolica Romana]] en [[1633]].</ref>. <br/> '''1611''' : publicacion per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]) de la premiera temptativa d'explicacion de la simetria dei flòcs de [[nèu]]. Son idèa èra basada sus lo biais pus eficaç d'organizar d'esfèras dins l'espaci. Se sa teoria èra pas totalament veraia per lei flòcs de nèu, assaièt de l'estendre ais organizacions d'[[atòm]]s — qu'èran alora solament una [[ipotèsi]] — e prepausèt la [[conjectura de Kepler]] : per de cristaus exagonaus, la densitat maximala d'ocupacion de l'espaci es agantada amb una compacitat de 74,05%. S'aquela conjectura foguèt rapidament considerada coma veraia, sa demonstracion formala foguèt pas aisada e aguèt pas luòc avans [[2014]]. <br/> '''1612''' : invencion dau premier [[termomètre d'aiga]] per lo mètge [[Itàlia|italian]] [[Santorio Santorio]] ([[1561]]-[[1636]]) que venguèt lo premier [[termomètre]] medicau. <br/> {{veire|Logaritme}} '''1614''' : redaccion de la premiera teoria clara sus lo logaritme per lo matematician [[Escòcia|escocés]] [[John Napier]] ([[1550]]-[[1617]]). Son idèa iniciala èra de realizar de taulas [[trigonometria|trigonometricas]], gràcias a de calculs basats sus la [[prostaferèsi]], per permetre un calcul rapide deis angles entre 0 e 90 °. Destinats a l'[[astronomia]], aquelei calculs avián d'aplicacions importantas en navegacion. Dins aquò, fatigat, Napier s'inquietava de la preséncia d'errors dins son trabalh car èra conscient de son caractèr inacabat. Publiquèt donc son metòde de calcul per permetre la correccion de sei taulas après sa [[mòrt]]. Lo [[logaritme]] suscitèt l'estrambòrd de personalitats scientificas importantas, coma [[Johannes Kepler|Kepler]], çò que permetèt sa difusion progressiva en [[Euròpa]] durant la premiera mitat dau sègle XVII. <br/> {{veire|Lèis de Kepler}} '''1619''' : publicacion per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]) de la tresena lèi que porta son nom dins ''Harmonices mundi'' (en [[occitan]] ''L'armonia dau mond''). <br/> '''1619''' : descubèrta dei [[polièdre de Kepler-Poinsot|polièdre de Kepler]] per lo sabent [[Alemanha|alemand]] [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]) que son de polièdres estelats regulars mai non convèxs coma lei [[solid de Platon|solids de Platon]] tradicionaus. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Adlan Ièr|Adlan I{{èr}}]], sultan de [[Sultanat de Sennar|Sennar]]. * [[Andreas Libavius]], [[quimia|quimista]] e [[medecina|mètge]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Badi Ièr|Badi I{{èr}}]], sultan de [[Sultanat de Sennar|Sennar]]. * [[Federico Barocci]], pintre [[Itàlia|italian]] * [[Carlo Gesualdo]], compositor [[Itàlia|italian]]. * [[Enric IV de França|Enric IV]], rèi de [[França]] e de [[Reiaume de Navarra|Navarra]]. * [[Hieronymus Fabricius]], [[medecina|mètge]] [[Itàlia|italian]]. * [[John Napier]], [[matematicas|matematician]] [[Escòcia|escocés]]. * [[Felix Plater]], [[medecina|mètge]] [[Soïssa|soís]]. * [[Giambattista della Porta]], sabent [[Itàlia|italian]]. * [[Tokugawa Ieyasu]], [[shogun]] de [[Japon]]. * [[Toyotomi Hideyori]], [[daimio]] [[japon]]és. * [[William Lee]], prèire e engenhaire [[Anglatèrra|anglés]]. * [[William Shakespeare]], escrivan [[Anglatèrra|anglés]]. </div> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> cdzflrr4yhpg2rld3hqvb254mois552 2508328 2508327 2026-09-05T17:28:36Z Mistico Dois 45295 2508328 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Ans 1570|../..]] | [[Ans 1580]] | [[Ans 1590]] | [[Ans 1600]] | ''' Ans 1610''' | [[Ans 1620]] | [[Ans 1630]] | [[Ans 1640]] | [[Ans 1650|../..]]</center> == Istòria == '''1610''' : [[assassinat]] dau rèi [[Enric IV de França]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Loís XIII de França|Loís XIII]]. <br/> '''1612''' : enebiment dau [[cristianisme]] en [[Japon]] (→ [[1622]]). <br/> [[Fichièr:The Siege of Osaka Castle.jpg|thumb|right|Representacion [[japon]]esa dau sètge d'Osaka.]] '''1614-1615''' : en [[Japon]], guèrra civila entre lo [[clan Tokugawa]] e lo [[clan Toyotomi]] que s'acabèt per la destruccion dau [[clan Toyotomi]]. Aquò permetèt ai Tokugawa d'eliminar un adversari important. <br/> '''1616''' : [[mòrt]] dau [[shogun]] [[Tokugawa Ieyasu]] ([[1600]]-1616) que foguèt enterrat dins un santuari de [[Shizuoka|Sumpu]] dich [[Kunozan Tosho-gu]] avans d'èsser desplaçat dins lo santuari de [[Tosho-gu]] a [[Nikko]]. Son fiu [[Tokugawa Hidetada]] (1616-[[1623]]) li succediguèt. En parallèl, lo [[govèrn]] decidèt de limitar lo comèrci amb leis [[Euròpa|Europèus]] ai dos [[pòrt]]s de [[Nagasaki]] e de [[Hirado]]. <br/> '''1618''' : en [[Yucatan]], refüs deis abitants de [[Tayasal]], darriera ciutat-estat maia independenta, de se convertir au [[catolicisme]] (→ [[1622]]). <br/> '''1619''' : en [[Indonesia]], fondacion de [[Batavia]] dins lo nòrd-oèst de [[Java]] per [[Jan Pieterszoon Coen]], oficier de la [[Companhiá neerlandesa deis Índias orientalas]] (VOC). La vila venguèt la basa principala deis Olandés dins la region. <br/> '''1619''' : conflicte frontalier entre [[Etiopia]] e lo [[Sultanat de Sennar]]. Gràcias a una concentracion importanta de fòrças, leis Etiopians capitèron de s'impausar. == Cultura == '''1610''' : publicacion dau ''Gentilòme gascon'' de [[Guilhem Ader]]. <br/> [[Fichièr:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la [[Mosqueta Blava]].]] '''1616''' : acabament de la bastida de la [[Mosqueta Blava]] d'[[Istambul]]. Es una [[mosqueta]] de sièis minarets que venguèt la pus granda de la capitala otomana. Es considerat coma la darriera construccion majora de l'estil otoman classic qu'èra inspirat per l'art bizantin mai gardava dei trachs eissits deis estats musulmans de [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] Orientala e d'[[Orient Mejan]] (Seldjokids, Iranians, Egipcians). Foguèt classada au [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat]] per l'[[UNESCO]] en [[1985]]. <br/> '''1618''' : acabament de la construccion dau [[castèu de Himeji]]. Ben conservat, es un modèl de l'arquitectura medievala japonesa e son [[donjon]] a la particularitat d'èsser autentic. <br/> '''1619''' : acabament de la construccion de la [[Plaza Mayor de Madrid]]. == Sciéncias e tecnicas == [[Fichièr:Kepler conjecture 2.jpg|thumb|right|Explicacion sus la formacion dei flòcs de nèu imaginada per Kepler.]] '''v. 1610''' : identificacion dau [[dioxid de carbòni]] per l'[[alquimia|alquimista]] [[Jan Baptist van Helmont]] ([[1579]]-[[1644]]). Definiguèt tanben per lo premier còp lo concèpte de [[gas]]. Aquò foguèt una dei premiereis etapas de la transicion entre l'[[alquimia]] e la [[quimia]]. <br/> '''1610''' : intrada en servici dau premier [[naviri]] equipat de tres pònts dotats de [[canon]]s. Aquò marquèt l'aparicion dau [[naviri de linha]] que dominèt lo combat navau fins a l'aparicion dau [[cuirassat]] dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX. <br/> '''1610''' : premiera formulacion de sa teoria [[eliocentrisme|eliocentrica]] per [[Galileo Galilei]] ([[1564]]-[[1642]]). Marquèt una rompedura majora dins l'istòria de l'[[astronomia]] e, pus generalament, de la [[fisica]]. Pasmens, en despiech deis observacions permesas per sa [[luneta astronomica]] ([[1609]]), li manquèt una pròva indiscutibla<ref>Aquò foguèt en partida a l'origina de sa condamnacion per la [[Glèisa Catolica Romana]] en [[1633]].</ref>. <br/> '''1611''' : publicacion per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]) de la premiera temptativa d'explicacion de la simetria dei flòcs de [[nèu]]. Son idèa èra basada sus lo biais pus eficaç d'organizar d'esfèras dins l'espaci. Se sa teoria èra pas totalament veraia per lei flòcs de nèu, assaièt de l'estendre ais organizacions d'[[atòm]]s — qu'èran alora solament una [[ipotèsi]] — e prepausèt la [[conjectura de Kepler]] : per de cristaus exagonaus, la densitat maximala d'ocupacion de l'espaci es agantada amb una compacitat de 74,05%. S'aquela conjectura foguèt rapidament considerada coma veraia, sa demonstracion formala foguèt pas aisada e aguèt pas luòc avans [[2014]]. <br/> '''1612''' : invencion dau premier [[termomètre d'aiga]] per lo mètge [[Itàlia|italian]] [[Santorio Santorio]] ([[1561]]-[[1636]]) que venguèt lo premier [[termomètre]] medicau. <br/> {{veire|Logaritme}} '''1614''' : redaccion de la premiera teoria clara sus lo logaritme per lo matematician [[Escòcia|escocés]] [[John Napier]] ([[1550]]-[[1617]]). Son idèa iniciala èra de realizar de taulas [[trigonometria|trigonometricas]], gràcias a de calculs basats sus la [[prostaferèsi]], per permetre un calcul rapide deis angles entre 0 e 90 °. Destinats a l'[[astronomia]], aquelei calculs avián d'aplicacions importantas en navegacion. Dins aquò, fatigat, Napier s'inquietava de la preséncia d'errors dins son trabalh car èra conscient de son caractèr inacabat. Publiquèt donc son metòde de calcul per permetre la correccion de sei taulas après sa [[mòrt]]. Lo [[logaritme]] suscitèt l'estrambòrd de personalitats scientificas importantas, coma [[Johannes Kepler|Kepler]], çò que permetèt sa difusion progressiva en [[Euròpa]] durant la premiera mitat dau sègle XVII. <br/> {{veire|Lèis de Kepler}} '''1619''' : publicacion per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]) de la tresena lèi que porta son nom dins ''Harmonices mundi'' (en [[occitan]] ''L'armonia dau mond''). <br/> '''1619''' : descubèrta dei [[polièdre de Kepler-Poinsot|polièdre de Kepler]] per lo sabent [[Alemanha|alemand]] [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]) que son de polièdres estelats regulars mai non convèxs coma lei [[solid de Platon|solids de Platon]] tradicionaus. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Adlan Ièr|Adlan I{{èr}}]], sultan de [[Sultanat de Sennar|Sennar]]. * [[Andreas Libavius]], [[quimia|quimista]] e [[medecina|mètge]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Badi Ièr|Badi I{{èr}}]], sultan de [[Sultanat de Sennar|Sennar]]. * [[Federico Barocci]], pintor [[Itàlia|italian]] * [[Carlo Gesualdo]], compositor [[Itàlia|italian]]. * [[Enric IV de França|Enric IV]], rèi de [[França]] e de [[Reiaume de Navarra|Navarra]]. * [[Hieronymus Fabricius]], [[medecina|mètge]] [[Itàlia|italian]]. * [[John Napier]], [[matematicas|matematician]] [[Escòcia|escocés]]. * [[Felix Plater]], [[medecina|mètge]] [[Soïssa|soís]]. * [[Giambattista della Porta]], sabent [[Itàlia|italian]]. * [[Tokugawa Ieyasu]], [[shogun]] de [[Japon]]. * [[Toyotomi Hideyori]], [[daimio]] [[japon]]és. * [[William Lee]], prèire e engenhaire [[Anglatèrra|anglés]]. * [[William Shakespeare]], escrivan [[Anglatèrra|anglés]]. </div> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> a8b2nqobkcnd8ntyta0ss39uqso96b5 2508370 2508328 2026-09-06T11:28:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* Decès */ https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=peintre&q2=&submit=Rechercher 2508370 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Ans 1570|../..]] | [[Ans 1580]] | [[Ans 1590]] | [[Ans 1600]] | ''' Ans 1610''' | [[Ans 1620]] | [[Ans 1630]] | [[Ans 1640]] | [[Ans 1650|../..]]</center> == Istòria == '''1610''' : [[assassinat]] dau rèi [[Enric IV de França]] que foguèt remplaçat per son fiu [[Loís XIII de França|Loís XIII]]. <br/> '''1612''' : enebiment dau [[cristianisme]] en [[Japon]] (→ [[1622]]). <br/> [[Fichièr:The Siege of Osaka Castle.jpg|thumb|right|Representacion [[japon]]esa dau sètge d'Osaka.]] '''1614-1615''' : en [[Japon]], guèrra civila entre lo [[clan Tokugawa]] e lo [[clan Toyotomi]] que s'acabèt per la destruccion dau [[clan Toyotomi]]. Aquò permetèt ai Tokugawa d'eliminar un adversari important. <br/> '''1616''' : [[mòrt]] dau [[shogun]] [[Tokugawa Ieyasu]] ([[1600]]-1616) que foguèt enterrat dins un santuari de [[Shizuoka|Sumpu]] dich [[Kunozan Tosho-gu]] avans d'èsser desplaçat dins lo santuari de [[Tosho-gu]] a [[Nikko]]. Son fiu [[Tokugawa Hidetada]] (1616-[[1623]]) li succediguèt. En parallèl, lo [[govèrn]] decidèt de limitar lo comèrci amb leis [[Euròpa|Europèus]] ai dos [[pòrt]]s de [[Nagasaki]] e de [[Hirado]]. <br/> '''1618''' : en [[Yucatan]], refüs deis abitants de [[Tayasal]], darriera ciutat-estat maia independenta, de se convertir au [[catolicisme]] (→ [[1622]]). <br/> '''1619''' : en [[Indonesia]], fondacion de [[Batavia]] dins lo nòrd-oèst de [[Java]] per [[Jan Pieterszoon Coen]], oficier de la [[Companhiá neerlandesa deis Índias orientalas]] (VOC). La vila venguèt la basa principala deis Olandés dins la region. <br/> '''1619''' : conflicte frontalier entre [[Etiopia]] e lo [[Sultanat de Sennar]]. Gràcias a una concentracion importanta de fòrças, leis Etiopians capitèron de s'impausar. == Cultura == '''1610''' : publicacion dau ''Gentilòme gascon'' de [[Guilhem Ader]]. <br/> [[Fichièr:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de la [[Mosqueta Blava]].]] '''1616''' : acabament de la bastida de la [[Mosqueta Blava]] d'[[Istambul]]. Es una [[mosqueta]] de sièis minarets que venguèt la pus granda de la capitala otomana. Es considerat coma la darriera construccion majora de l'estil otoman classic qu'èra inspirat per l'art bizantin mai gardava dei trachs eissits deis estats musulmans de [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] Orientala e d'[[Orient Mejan]] (Seldjokids, Iranians, Egipcians). Foguèt classada au [[Patrimòni Mondial de l'Umanitat]] per l'[[UNESCO]] en [[1985]]. <br/> '''1618''' : acabament de la construccion dau [[castèu de Himeji]]. Ben conservat, es un modèl de l'arquitectura medievala japonesa e son [[donjon]] a la particularitat d'èsser autentic. <br/> '''1619''' : acabament de la construccion de la [[Plaza Mayor de Madrid]]. == Sciéncias e tecnicas == [[Fichièr:Kepler conjecture 2.jpg|thumb|right|Explicacion sus la formacion dei flòcs de nèu imaginada per Kepler.]] '''v. 1610''' : identificacion dau [[dioxid de carbòni]] per l'[[alquimia|alquimista]] [[Jan Baptist van Helmont]] ([[1579]]-[[1644]]). Definiguèt tanben per lo premier còp lo concèpte de [[gas]]. Aquò foguèt una dei premiereis etapas de la transicion entre l'[[alquimia]] e la [[quimia]]. <br/> '''1610''' : intrada en servici dau premier [[naviri]] equipat de tres pònts dotats de [[canon]]s. Aquò marquèt l'aparicion dau [[naviri de linha]] que dominèt lo combat navau fins a l'aparicion dau [[cuirassat]] dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX. <br/> '''1610''' : premiera formulacion de sa teoria [[eliocentrisme|eliocentrica]] per [[Galileo Galilei]] ([[1564]]-[[1642]]). Marquèt una rompedura majora dins l'istòria de l'[[astronomia]] e, pus generalament, de la [[fisica]]. Pasmens, en despiech deis observacions permesas per sa [[luneta astronomica]] ([[1609]]), li manquèt una pròva indiscutibla<ref>Aquò foguèt en partida a l'origina de sa condamnacion per la [[Glèisa Catolica Romana]] en [[1633]].</ref>. <br/> '''1611''' : publicacion per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]) de la premiera temptativa d'explicacion de la simetria dei flòcs de [[nèu]]. Son idèa èra basada sus lo biais pus eficaç d'organizar d'esfèras dins l'espaci. Se sa teoria èra pas totalament veraia per lei flòcs de nèu, assaièt de l'estendre ais organizacions d'[[atòm]]s — qu'èran alora solament una [[ipotèsi]] — e prepausèt la [[conjectura de Kepler]] : per de cristaus exagonaus, la densitat maximala d'ocupacion de l'espaci es agantada amb una compacitat de 74,05%. S'aquela conjectura foguèt rapidament considerada coma veraia, sa demonstracion formala foguèt pas aisada e aguèt pas luòc avans [[2014]]. <br/> '''1612''' : invencion dau premier [[termomètre d'aiga]] per lo mètge [[Itàlia|italian]] [[Santorio Santorio]] ([[1561]]-[[1636]]) que venguèt lo premier [[termomètre]] medicau. <br/> {{veire|Logaritme}} '''1614''' : redaccion de la premiera teoria clara sus lo logaritme per lo matematician [[Escòcia|escocés]] [[John Napier]] ([[1550]]-[[1617]]). Son idèa iniciala èra de realizar de taulas [[trigonometria|trigonometricas]], gràcias a de calculs basats sus la [[prostaferèsi]], per permetre un calcul rapide deis angles entre 0 e 90 °. Destinats a l'[[astronomia]], aquelei calculs avián d'aplicacions importantas en navegacion. Dins aquò, fatigat, Napier s'inquietava de la preséncia d'errors dins son trabalh car èra conscient de son caractèr inacabat. Publiquèt donc son metòde de calcul per permetre la correccion de sei taulas après sa [[mòrt]]. Lo [[logaritme]] suscitèt l'estrambòrd de personalitats scientificas importantas, coma [[Johannes Kepler|Kepler]], çò que permetèt sa difusion progressiva en [[Euròpa]] durant la premiera mitat dau sègle XVII. <br/> {{veire|Lèis de Kepler}} '''1619''' : publicacion per [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]) de la tresena lèi que porta son nom dins ''Harmonices mundi'' (en [[occitan]] ''L'armonia dau mond''). <br/> '''1619''' : descubèrta dei [[polièdre de Kepler-Poinsot|polièdre de Kepler]] per lo sabent [[Alemanha|alemand]] [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]) que son de polièdres estelats regulars mai non convèxs coma lei [[solid de Platon|solids de Platon]] tradicionaus. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Adlan Ièr|Adlan I{{èr}}]], sultan de [[Sultanat de Sennar|Sennar]]. * [[Andreas Libavius]], [[quimia|quimista]] e [[medecina|mètge]] [[Alemanha|alemand]]. * [[Badi Ièr|Badi I{{èr}}]], sultan de [[Sultanat de Sennar|Sennar]]. * [[Federico Barocci]], pintre [[Itàlia|italian]] * [[Carlo Gesualdo]], compositor [[Itàlia|italian]]. * [[Enric IV de França|Enric IV]], rèi de [[França]] e de [[Reiaume de Navarra|Navarra]]. * [[Hieronymus Fabricius]], [[medecina|mètge]] [[Itàlia|italian]]. * [[John Napier]], [[matematicas|matematician]] [[Escòcia|escocés]]. * [[Felix Plater]], [[medecina|mètge]] [[Soïssa|soís]]. * [[Giambattista della Porta]], sabent [[Itàlia|italian]]. * [[Tokugawa Ieyasu]], [[shogun]] de [[Japon]]. * [[Toyotomi Hideyori]], [[daimio]] [[japon]]és. * [[William Lee]], prèire e engenhaire [[Anglatèrra|anglés]]. * [[William Shakespeare]], escrivan [[Anglatèrra|anglés]]. </div> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> cdzflrr4yhpg2rld3hqvb254mois552 0 191304 2508342 2486272 2026-09-05T19:46:26Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508342 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox Persona |dialècte=auvernhat }} '''Piare Bonaud''' (en francés: ''Pierre Bonnaud''; [[Chambalèira]], 11 de novembre de [[1931]] – [[Cebasat]], 15 d'abriau de 2023<ref>{{Ref-web|títol=Es mòrt Piare Bonaud|url=https://www.jornalet.com/nova/20733/z-es-mort-piare-bonaud|sit=Jornalet.com|nom=Maël|cognòm=Capolino|data=19 d'abril de 2023}}</ref>) z-èra un universitari, geografe e autor [[auvernhat]]. Z-èra un daus principaus especialistas d'[[Auvèrnha]], tematica centrala de sas rechèrchas, e sobretot de sa geoistòria. Z-èra tan conegut per sos trabalhs lingüistics sobre l'[[auvernhat]], e los diferents parlars dau centre de França. Forniguèt per aquel darrèir, a travèrs de son associacion ''[[Cercle Tèrra d'Auvèrnhe|Çaucle Tèrra d'Auvèrnha]]'', un còrpus lingüistic complet, una nòrma d'escritura diferenta de la nòrma classica ([[nòrma bonaudiana]]), una gramatica, daus diccionaris. L’escòla bonaudiana es fòrça paradoxala: d'un costat, la teoria de Bonnaud sus la lenga ignora d'unes concèptes de basa de l'[[estructuralisme]] e aparentament coneis pas res de la [[sociolingüistica]]; tot se mescla amb una ideologia venjativa e extrascientifica contra lo [[classicisme]] e la societat modernizada. Mas de l'autre costat, i a a un trabalh jaiant de collectatge, de desbarrassament e de publicacion digne d'elògi per son amplitud e per l'interès de l'informacion que provesís. La revista [[Bïzà Neirà]] (Bisa nèira) e las gramaticas e diccionaris de Bonnaud (1978-80, 1989, GGA, NDGFA), malgrat lors nombrosas errors metodologicas e lor marrida presentacion educativa, demòran tanqu'anuei los trabalhs mai exaustius sus l'Auvèrnha modèrna.<ref>Domergue Sumien, ''La Standardisation pluricentrique de l'occitan'' (thèse), p. 102</ref>. La França centrala a tanben una granda importança dins sos trabalhs e ne'n z-a tirat le concèpte de «[[Medioromània]]» englobant [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnha]], [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]]<ref>{{Ligam web|url=https://www.jornalet.com/opinion/16453/las-regions-occitanas-gavotina-concept-geografic-de-la-realitat-linguistica-occitana-vivar-1|títol=Las regions occitanas. Gavotina, concèpt geografic de la realitat lingüistica occitana vivaroalpina (II)|cognòm=Revèst|nom=Laurenç|an=16 de decembre de 2012}}</ref> e las regions vesinas. == Biografia == Piare Bonaud, promèirament, siguèt mèstre-assistent en geografia vès l'Universitat Blase Pascau de [[Clarmont-Ferrand]] en 1973. Siguèt membre de l'Institut d'Estudis Occitans dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]] pendent sa creacion dins las annadas 1960-1970. Fondèt le Çaucle Occitan d'Auvèrnha en 1970 que venguèt le ''[[Cercle Tèrra d'Auvèrnhe|Çaucle Tèrra d'Auvèrnha]]'' en 1974. == Trabalhs e tèsis == === Geoistòria === Piare Bonaud z-èra un especialista de l'istòria daus diferents espacis d'Auvèrnha mas tanben de la França centrala, que cherchava de botar son istòria endavant. Sos trabalhs sobre aquel subjèct, ente desvolopa l'idèia d'una ''Medioromània,'' an impressionat l'istorian Fernand Braudel. Sas rechèrchas desbochèron sobre una tèsi nommada ''Tèrras e lengatges, pòbles e regions'' que sostenguèt en 1981 vès l'universitat Blase Pascau de [[Clarmont-Ferrand]]. Siguèt publiada per le Çaucle Tèrra d'Auvèrnha. Una forma mai condensada se publièt en 2003 embei l'òbra ''d'Auvèrnha : 2600 ans au cuer de Gàllia e de la França centrala : Essai geoistoric''. z-Es tanben a l'origina dau concèpte de Medioromània, zòna geografica culturala e supralingüistica que tapa la França mediana e ente s'obsèrvan de fenomèns pròpris a aquela aira. Fondèt en 2000, per l'estudi d'aquels espacis dau centre de França, le ''Grop de'' ''[[Souvigny|Sovenhic]]'' e en 2001 la revista ''Medioromània'', ''Estudis sobre la França mediana''. === Lengas === ==== Auvernhat ==== [[Fichièr:Aire_géographique_de_l'auvergnat_d'après_Pierre_Bonnaud.gif|vinheta|Carta simplifiada de l'aira de l'auvernhat e de sas variantas localas segon Piare Bonaud.]] Dins las annadas 1970, après sos trabalhs sobre le [[nòrd-occitan]], Bonaud chamgèt de poent de veguda e promoguèt un auvernhat considerat coma una lenga a part entèira au sen dau grop galloromanic. Maugrat aquela ipotèsi minoritària, sos trabalhs demòran un fons documentari daus mai importants per le domeni de l'auvernhat. Creèt egalament una nòva grafia per escriure l'auvernhat : l'[[Nòrma bonaudiana|escritura auvernhata v-unifiada]]. Dins aquela optica creèt dins las annadas 1970 la revista ''Bisa Nèira (Bïzà Neirà)'' e l'associacion Çaucle Tèrra d'Auvèrnha. Utilizava de còps que i a le [[Pseudonim|nom de pluma]] de ''Piare Bounaud'' per sos escriuts en auvernhat. Piare Bonaud suggerís una reparticion en tres grandas partidas de l'auvernhat: embei un auvernhat meridionau, un auvernhat centrau e un auvernhat septentrionau. Ajosta una quatreima aira per aquel, franc afectat per l'influença dau [[francoprovençal]]. Soslinha tanben una cesura importanta, quitament un descopatge mai aisat en doas partidas, entre l'oèst e l'èst de l'espaci auvernhat. Reconeis tanben d'autras influenças importantas coma aquela dau [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] e dau [[Peitavin-sentongés]] a l'oèst, que son d'occidentalismes jusca en [[Combralhas|Combralha]]. Le [[francés]], sos sa forma dau dialècte berrigaud, dont considèra le borbonés d'oïl coma una varietat, influença tot le nòrd de l'espaci a partir dau nòrd dau [[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]]. D'influenças mai tèunas de dialèctes galloitalics arriban tanben per la mèma rota o le mèma ais que le francoprovençau, valent a dire, despuèi l'èst e la rota de [[Lion]]. Piare Bonaud, en mai de son ròtle d'estudi e promocion de l'auvernhat, realizèt maitot un grand nombre de trabalhs sobre los tèxtes e autors de la literatura dialectala en Auvèrnha de sas originas a nòstres jorns. ==== Peitavin-sentongés ==== [[Fichièr:Gallo_Bonnaud.svg|vinheta|Carta de las lengas en [[Bretanha (istorica)|Bretanha]] e dins las regions vesinas segon Piare Bonaud.]] D'origina sentongesa per son paire, Bonaud s'interessèt au [[peitavin-sentongés]] dont vulgarizèt le nom a la SEFCO (''Societat d'Estudis Folclorics dau Centre-Oèst'') a partir de la debuta de las annadas 1970. Prepausèt alòrs un sistèma ortografic per le [[peitavin-sentongés]], adaptat d'aquel qu'aviá prepausat per l'auvernhat (apelat escritura [[Auvernhat|auvernhata]] v-unifiada). Aquel sistèma grafic z-es, pasmens, pas enquèra utilizat per los locutors de la lenga en question. ==== Sistèma grafic ==== En [[1973]], Piare Bonaud elaborèt una nòva codificacion per l'auvernhat, l'escritura auvernhata v-unifiada. Apareis criticada per quauques cherchaires e escrivans [[Occitanisme|occitanistas]]. Son usatge z-es limitat en comparason embei la [[Nòrma classica|nòrma classica de l'occitan]]. Siguèt l'objèct d'adaptacions per le mèma autor per le [[Peitavin-sentongés]] e los parlars septentrionaus dau [[lengadocian]] (dits [[guianés]] per Piare Bonaud), mas son pas jamai estadas concretizadas e utilizadas per los autors d'aquela lenga de transicion e d'aquel autre dialècte occitan. == Publicacions == {{Ortografia}} === Geoistòria === ==== Òbras ==== * ''Tèrras e lengatges, pòbles e regions'', Tèsi d'Estat (Doctorat en letras, [[geografia umana]], geoistòria), Universitat Blase Pascau, Clarmont-Ferrand, CTA, 2 volums (volum I : 678 paginas ; volum II : 474 paginas), 1981. * De l'Auvergne : 2600 ans au cœur de la Gaule et de la France centrale : Essai géo-historique pour une réflexion sur l'aménagement du territoire, Lenede, Éditions Créer, 2003, ISBN: 2-84819-001-9, https://books.google.fr/books?id=dlpMhoL1p1UC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false * ''Lexique identitaire de l'Auvergne'', 2 volums dins ''Bisa Nèira (Bïzà Neirà)'' - n°127/128, Cercle Terre d'Auvergne, Chambalèira, 2005, https://web.archive.org/web/20230322220054/http://lecercleterredauvergne.fr/lexique-identitaire/ * Peopling and Origins of Settlement, The Historical Geography of France (dir. Hugh D. Clout, [[Universitat de Londras]], Londras, New York, San Francisco, Academic Press, 1977, ISBN: 0-12-175850-8 https://books.google.fr/books?hl=fr&lr=&id=zhrgBAAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA21&dq=pierre+bonnaud&ots=F40oRNw4pA&sig=iJTvDPsSMl_ffs3Wlp1Bjpf1QGk&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ==== Articles ==== <small>Lista non-exaustiva</small> * {{Article|langue=francés|auteur1=Piare Bonaud|titre=Geografia lingüistica, lingüistica geografica, geografia : l'exemple de l'Auvèrnha|périodique=[[Revista d'Auvèrnha]]|volume=87|lieu=[[Clarmont-Ferrand]]|éditeur=Aliança universitària d'Auvèrnha – Societat daus amics de las universitats|date=1974|issn=0035-1008|pages=287-339}}. * La Limanha, las Limanhas, sèria d'articles dins ''Bisa Nèira (Bïzà Neirà)'' (n°56 a 59 - 64), 1987-1989. <small>ISSN 0398-9453</small>. * ''La topographie et les propriétés du sol dans la toponymie des lieux habités de l'Auvergne'', in ''Nouvelle revue d'Onomastique'' ; n°3-4, 1984. <small>ISSN 0755-7752. http://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_1984_num_3_1_881 * Témoignages onomastiques de l’évolution linguistique et de son contexte humain en Auvergne et aux environs, Actes des colloques de la Société française d'onomastique, volum 3, Société française d'onomastique, París, 1982 https://www.persee.fr/doc/acsfo_0000-0000_1982_act_3_1_903 (paginas 69-90) === Lengas === ==== A prepaus de l'auvernhat ==== * Piare Bonaud, ''Biai auvernhat de parlâ din le mïtan deu Bourbounez d'oc, entre leu buo de la Couleta e la Fortara e mo de que relouvâ queu parlâ''<ref>https://www.e-periodica.ch/digbib/view?pid=rlr-001:1977:41::519#305</ref> * ''Antologia dau teatre auvernhat'', Clarmont-Ferrand, CTA, 1981. * Piare Bonaud, Maria-França Goguet, Karl-Heinz Reichel, ''Abreujat de gramatica daus parlars dau nòrd-èst d'Auvèrnha'', CTA Clarmont-Ferrand 1987. <small>ISSN 0335-850X.</small> * ''Escriure l'auvernhat - Escritura auvernhata v-unifiada. Originas, principis, convencions'' <small>ISSN 0335-850X.</small> * ''Introduccion generala a l'onomastica segon l'exemple dau fichèir onomastic d'Auvèrnha (FOA)'', Annaus dau centre regionau de documentacion pedagogica de Clarmont-Ferrand, colleccion ''Documents regionaus'', Centre regionau de documentacion pedagogica d'Auvèrnha (CRDP), Clarmont-Ferrand, 1979. * {{Ouvrage|langue=fr|titre=Nouveau dictionnaire général français-auvergnat|lieu=Lenede|éditeur=Éditions Créer|année=1999|pages totales=776|isbn=2-909797-32-5}} <small>([https://books.google.co.uk/books?id=iIkx9IPwQD4C&printsec=frontcover&hl=fr aperçu limité en ligne]).</small> * ''Grammaire générale de l'auvergnat à l'usage des arversisants'' (Gramatica generala de l'auvernhat a l'usatge daus arvernizants), coll. Obranças (Eubransa)/Travaux, Cercle Terre d'Auvergne, Chambalèira 1992. <small>ISSN 0398-9488</small>. <ref>https://archive.org/details/grammaire-bonnaud/mode/2up</ref> * ''Tèxtes populars clarmontés'' ''dau'' ''{{S-|XIX}}'' ''en auvernhat'', Cercle Terre d'Auverne, Chambalèira, 1976. * {{Article|langue=francés|titre=La topografia e las proprietats dau sòu dins la toponimia daus luòcs abitats de l'Auvèrnha|périodique=Nòva revista d'onomastica|volume=3-4|lieu=[[París]]|éditeur=Societat francesa d'onomastica|date=1984|lire en ligne=https://www.persee.fr/doc/onoma_0755-7752_1984_num_3_1_881|pages=5-22}} ==== A prepaus de l'occitan (generau) ==== * ''L'espaci culturau occitanocatalan davant la geografia'', [[Institut d'Estudis Occitans|Institut d'estudis occitans]], coll. Cahiers pédagogiques de l'Institut d'études occitanes, [[Tolosa]], 1969 <small>[http://www.sudoc.abes.fr/cbs/xslt/DB=2.1//SRCH?IKT=12&TRM=011949031 sudoc].</small> ==== A prepaus dau peitavin-sentongés ==== * Piare Bonaud, Postface, dins : [[Éric Nowak]], ''Istòria e geografia daus parlars peitavins e sentongés'', 2010, Edicion daus regionalismes / Pyrémonde. (<small style="line-height:1em;">[[ISBN]]</small> <small style="line-height:1em;"><span class="nowrap">2-84618-677-4</span></small>). * Piare Bonaud, Postface, dins : [[Éric Nowak]], Tiuvrailles / Semailles, massadís de poèmas bilingues peitavin / francés, 2014, Edicion daus regionalismes / Pyrémonde. (Dins l'ortografia de l'autor.)( ) * {{Article|langue=français|auteur1=Pierre Bonnaud|titre=Toponymes dialectaux de type occitan et méridional dans les Charentes|périodique=Revue internationale d'onomastique|volume=26-1|lieu=Paris|date=1974|lire en ligne=https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1974_num_26_1_2170?q|pages=17-49}} ==== A prepaus de l'espaci medioromanic ==== * {{Article|langue=français|titre=Médioroman, Médioromanie|nature article=[notice]|périodique=Lexique identitaire de l'Auvergne|lieu=Chamalières|éditeur=Cercle Terre d'Auvergne|date=2005|lire en ligne=http://lecercleterredauvergne.fr/lexique-identitaire/?l_letter=M&l_word=291}}. * {{Article|langue=français|auteur1=Pierre Bonnaud, Antoine Paillet, Serge Soupel|titre=Positions : le concept de Médioromanie, identité culturelle de la France médiane|périodique=Médioromanie. Etudes sur la France médiane|volume=1|lieu=[[Souvigny]]|éditeur=Groupe de Souvigny|date=2001|isbn=978-2-9534338-2-1}}. * {{Ouvrage|langue=français|auteur1=Pierre Bonnaud (dir.)|titre=Ni le Nord, ni le Midi : réalités discrètes et tenaces de la France médiane. Esquisse d'un fait de civilisation|lieu=[[Souvigny]]|éditeur=Groupe de Souvigny|date=2004|pages totales=80}} * {{Article|langue=français|titre=Permanence indigène et permanences de l'acculturation dans le Centre-Ouest de la France|périodique=Revue géographique de l'Est|volume=23-3-4|titre volume=Permanences et survivances dans les paysages ruraux|lieu=[[Nancy]]|éditeur=[[Université de Lorraine]]|date=1983|e-issn=2108-6478|lire en ligne=https://www.persee.fr/doc/rgest_0035-3213_1983_num_23_3_1514|pages=309-329}} * {{Article|langue=français|titre=Les noms de lieux et de famille, "grands témoins" de la France médiane|périodique=Médioromanie. Etudes sur la France médiane|volume=1|lieu=Souvigny|éditeur=Groupe de Souvigny|date=2001|isbn=978-2-9534338-2-1|pages=55-64}}. == Referéncias == {{Referéncias}} == Bibliografia == *{{Ref-libre|lang=fr|títol=Dictionnaire des auteurs de langue d'oc de 1800 à nos jours|autor=[[Joan Forièr|Jean Fourié]]|editor=[[Felibritge|Felibrige Edicioun]]|an=2009|isbn=978-2-9533591-0-7|pagina=55}} {{Autoritats}} {{Portal Auvèrnhe}} 10pabjketsh1xopmvwro9392v2ariu7 0 200331 2508320 2487708 2026-09-05T17:22:14Z Mistico Dois 45295 2508320 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''August Macke''' ([[3 de genièr]] de [[1887]] – [[26 de setembre]] de [[1914]]) èra un pintre [[Alemanha|alemand]]. Un dels principals membres del grop [[Expressionisme|expressionista]] "der blaue Reiter" (Lo Cavalièr Blau), son òbra foguèt influenciada per d’autras tendéncias de l’epòca, coma lo [[cubisme]] e l’[[orfisme]]. Moriguèt en combat al començament de la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. {{commons|August Macke}} {{DEFAULTSORT:Macke, August}} [[Categoria:Naissença en 1887]] [[Categoria:Decès en 1914]] [[Categoria:Pintre alemand]] ci9541m8wku2nyhaugo710xinhjcz4j 0 201464 2508321 2506880 2026-09-05T17:22:48Z Mistico Dois 45295 2508321 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Federico Barocci''', nascut Federico Fiori (Urbino, c. 1535- Urbino, [[30 de setembre]] de [[1612]]), foguèt un pintor [[Itàlia|italian]]. Es tanben conegut coma Fiori da Urbin. L'òbra de Barocci èra plan estimada e influenta, e prefigura lo [[barròc]] de [[Peter Paul Rubens|Rubens]]. Son estil se situa entre lo [[manierisme]] e lo barròc. {{DEFAULTSORT:Barocci, Federico}} [[Categoria:Naissença en 1535]] [[Categoria:Decès en 1612]] [[Categoria:Pintre italian del sègle XVI]] [[Categoria:Pintre italian del sègle XVII]] ck3ni383qqfbihcaz518s1xbd0shy3i 2508332 2508321 2026-09-05T17:34:10Z Mistico Dois 45295 2508332 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Federico Barocci''', nascut Federico Fiori (Urbino, c. [[1535]]- Urbino, [[30 de setembre]] de [[1612]]), foguèt un pintor [[Itàlia|italian]]. Es tanben conegut coma Fiori da Urbin. L'òbra de Barocci èra plan estimada e influenta, e prefigura lo [[barròc]] de [[Peter Paul Rubens|Rubens]]. Son estil se situa entre lo [[manierisme]] e lo barròc. {{DEFAULTSORT:Barocci, Federico}} [[Categoria:Naissença en 1535]] [[Categoria:Decès en 1612]] [[Categoria:Pintre italian del sègle XVI]] [[Categoria:Pintre italian del sègle XVII]] 9735qkp41xpm3sps1ltyia8luodzb6o 0 201476 2508367 2508273 2026-09-06T07:20:22Z Alaric 506 44932 2508367 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd |imatge = Map canton code 11 09.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[Castèlnòu d'Arri|Castèlnau d'Arri]] |nbcom= 20 + fraccion |canton=1109 |km²= |cons= Stéphane Linou |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Carcassona]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Sèt comunas, [[La Beceda]], [[Les Brunèls]], [[Carlipa|Carlipà]], [[Cena Monestièrs]], [[Verdun de Lauragués]], [[Vilamanha]] e [[Vilaspin]] son dempuèi [[2015]] dins le canton de la Malapera a la Montanha Negra, ancian [[canton de Montreal (Aude)|canton de Montreal]], las autras 14 son del canton del Bacin Chaurian (caplòc [[Castèlnòu d'Arri|Castèlnau d'Arri]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Carcassona]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[La Beceda]] |11181 | 19,96 | {{popfr11|181}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|181}}/19.96) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Les Brunèls]] |11054 | 11,97 | {{popfr11|054}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|054}}/11.97) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas d'a las Fonts del Canal del Miègjorn|CC d'a las Fonts del Canal del Miègjorn]] |- |[[Carlipa|Carlipà]] |11070 | 5,26 | {{popfr11|070}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|070}}/5.26) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] |- |[[Cena Monestièrs]] |11089 | 7,76 | {{popfr11|089}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|089}}/7.76) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] |- |[[Verdun de Lauragués]] |11407 | 20,21 | {{popfr11|407}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|407}}/20.21) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Vilamanha]] |11428 | 10,69 | {{popfr11|428}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|428}}/10.69) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Vilaspin]] |11439 | 6,38 | {{popfr11|439}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|439}}/6.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] |- |'''[[Castèlnòu d'Arri|Castèlnau d'Arri]]''' |11076 | 47,72 | {{popfr11|076}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|076}}/47.72) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Airós]] |11002 | 5,49 | {{popfr11|002}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|002}}/5.49) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Les Casses]] |11074 | 7,28 | {{popfr11|074}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|074}}/7.28) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Issèl]] |11175 | 17,66 | {{popfr11|175}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|175}}/17.66) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Montmaur (Lauragués)|Montmaur]] |11252 | 12,61 | {{popfr11|252}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|252}}/12.61) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Peirens]] |11284 | 4,77 | {{popfr11|284}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|284}}/4.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- | [[La Pomareda]] |11292 | 13,08 | {{popfr11|292}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|292}}/13.08) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Puginièr]] |11 | , | {{popfr11|}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|}}/.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[]] |11 | , | {{popfr11|}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|}}/.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[]] |11 | , | {{popfr11|}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|}}/.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[]] |11 | , | {{popfr11|}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|}}/.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[]] |11 | , | {{popfr11|}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|}}/.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[]] |11 | , | {{popfr11|}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|}}/.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[]] |11 | , | {{popfr11|}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|}}/.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[]] |11 | , | {{popfr11|}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|}}/.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[]] |11 | , | {{popfr11|}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|}}/.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |} * [[Puginièr]] * [[Sant Pàpol]] * [[Sant Paulet]] * [[Solhanèls]] * [[Solha]] * [[Sopèrs]] * [[Trevila]] ==Istòria== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} 2zgw1fww40nlcmw777zgk9xe47rnonr 2508371 2508367 2026-09-06T11:32:18Z Alaric 506 44932 2508371 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd |imatge = Map canton code 11 09.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[Castèlnòu d'Arri|Castèlnau d'Arri]] |nbcom= 20 + fraccion |canton=1109 |km²= |cons= Stéphane Linou |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Carcassona]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Sèt comunas, [[La Beceda]], [[Les Brunèls]], [[Carlipa|Carlipà]], [[Cena Monestièrs]], [[Verdun de Lauragués]], [[Vilamanha]] e [[Vilaspin]] son dempuèi [[2015]] dins le canton de la Malapera a la Montanha Negra, ancian [[canton de Montreal (Aude)|canton de Montreal]], las autras 14 son del canton del Bacin Chaurian (caplòc [[Castèlnòu d'Arri|Castèlnau d'Arri]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Carcassona]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[La Beceda]] |11181 | 19,96 | {{popfr11|181}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|181}}/19.96) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Les Brunèls]] |11054 | 11,97 | {{popfr11|054}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|054}}/11.97) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas d'a las Fonts del Canal del Miègjorn|CC d'a las Fonts del Canal del Miègjorn]] |- |[[Carlipa|Carlipà]] |11070 | 5,26 | {{popfr11|070}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|070}}/5.26) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] |- |[[Cena Monestièrs]] |11089 | 7,76 | {{popfr11|089}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|089}}/7.76) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] |- |[[Verdun de Lauragués]] |11407 | 20,21 | {{popfr11|407}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|407}}/20.21) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Vilamanha]] |11428 | 10,69 | {{popfr11|428}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|428}}/10.69) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Vilaspin]] |11439 | 6,38 | {{popfr11|439}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|439}}/6.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] |- |'''[[Castèlnòu d'Arri|Castèlnau d'Arri]]''' |11076 | 47,72 | {{popfr11|076}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|076}}/47.72) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Airós]] |11002 | 5,49 | {{popfr11|002}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|002}}/5.49) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Les Casses]] |11074 | 7,28 | {{popfr11|074}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|074}}/7.28) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Issèl]] |11175 | 17,66 | {{popfr11|175}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|175}}/17.66) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Montmaur (Lauragués)|Montmaur]] |11252 | 12,61 | {{popfr11|252}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|252}}/12.61) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Peirens]] |11284 | 4,77 | {{popfr11|284}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|284}}/4.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- | [[La Pomareda]] |11292 | 13,08 | {{popfr11|292}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|292}}/13.08) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Puginièr]] |11300 | 6,78 | {{popfr11|300}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|300}}/6.78) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Sant Pàpol]] |11361 | 26,48 | {{popfr11|361}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|361}}/26.48) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Sant Paulet]] |11362 | 7,42 | {{popfr11|362}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|362}}/7.42) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- | [[Solhanèls]] |11382 | 2,72 | {{popfr11|382}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|382}}/2.72) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Solha]] |11383 | 4,20 | {{popfr11|383}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|383}}/4.20) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Sopèrs]] (nom supausat) |11385 | 7,37 | {{popfr11|385}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|385}}/7.37) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Trevila]] |11399 | 5,33 | {{popfr11|399}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|399}}/5.33) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |} ==Istòria== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} cwfegd07qa2dj5tbktvxcyd6f8qtiuc 2508373 2508371 2026-09-06T11:44:11Z Alaric 506 44932 /* Composicion */ mesa en òrde alfabetic 2508373 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd |imatge = Map canton code 11 09.svg | reg= [[Lengadòc-Rosselhon]] | dept={{Aude}} | arrt= [[Arrondiment de Carcassona]] |vila= [[Castèlnòu d'Arri|Castèlnau d'Arri]] |nbcom= 20 + fraccion |canton=1109 |km²= |cons= Stéphane Linou |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Le '''canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd''' es una anciana division administrativa de [[Lengadòc]], situada dins l'[[arrondiment de Carcassona]], le [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc-Rosselhon]], ara d'{{Ocreg}}. Sèt comunas, [[La Beceda]], [[Les Brunèls]], [[Carlipa|Carlipà]], [[Cena Monestièrs]], [[Verdun de Lauragués]], [[Vilamanha]] e [[Vilaspin]] son dempuèi [[2015]] dins le canton de la Malapera a la Montanha Negra, ancian [[canton de Montreal (Aude)|canton de Montreal]], las autras 14 son del canton del Bacin Chaurian (caplòc [[Castèlnòu d'Arri|Castèlnau d'Arri]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment de Carcassona]] abans 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Airós]] |11002 | 5,49 | {{popfr11|002}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|002}}/5.49) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[La Beceda]] |11181 | 19,96 | {{popfr11|181}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|181}}/19.96) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Les Brunèls]] |11054 | 11,97 | {{popfr11|054}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|054}}/11.97) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas d'a las Fonts del Canal del Miègjorn|CC d'a las Fonts del Canal del Miègjorn]] |- |[[Carlipa|Carlipà]] |11070 | 5,26 | {{popfr11|070}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|070}}/5.26) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] |- |[[Les Casses]] |11074 | 7,28 | {{popfr11|074}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|074}}/7.28) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |'''[[Castèlnòu d'Arri|Castèlnau d'Arri]]''' |11076 | 47,72 | {{popfr11|076}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|076}}/47.72) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Cena Monestièrs]] |11089 | 7,76 | {{popfr11|089}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|089}}/7.76) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] |- |[[Issèl]] |11175 | 17,66 | {{popfr11|175}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|175}}/17.66) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Montmaur (Lauragués)|Montmaur]] |11252 | 12,61 | {{popfr11|252}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|252}}/12.61) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Peirens]] |11284 | 4,77 | {{popfr11|284}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|284}}/4.77) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- | [[La Pomareda]] |11292 | 13,08 | {{popfr11|292}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|292}}/13.08) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Puginièr]] |11300 | 6,78 | {{popfr11|300}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|300}}/6.78) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Sant Pàpol]] |11361 | 26,48 | {{popfr11|361}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|361}}/26.48) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Sant Paulet]] |11362 | 7,42 | {{popfr11|362}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|362}}/7.42) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- | [[Solhanèls]] |11382 | 2,72 | {{popfr11|382}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|382}}/2.72) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Solha]] |11383 | 4,20 | {{popfr11|383}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|383}}/4.20) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Sopèrs]] (nom supausat) |11385 | 7,37 | {{popfr11|385}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|385}}/7.37) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Trevila]] |11399 | 5,33 | {{popfr11|399}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|399}}/5.33) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Verdun de Lauragués]] |11407 | 20,21 | {{popfr11|407}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|407}}/20.21) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Vilamanha]] |11428 | 10,69 | {{popfr11|428}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|428}}/10.69) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] |- |[[Vilaspin]] |11439 | 6,38 | {{popfr11|439}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|439}}/6.38) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] |- |} ==Istòria== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} f1ribfs6e7vdlmu1ohkdqrgwv5kns24 0 201506 2508312 2508289 2026-09-05T11:59:41Z Nicolas Eynaud 6858 2508312 wikitext text/x-wiki {{Traduccion automatica}} [[Fichièr:That_'70s_Show_logo.svg|vinheta|That '70s Show logotipe]] '''''That '70s Show''''' es una seria estatsunidenca comica per adolescents que foguèt emesa sus Fox del 23 d'agost de 1998 al 18 de mai de 2006. La seria se centra sus la vida d'un grop de sièis amics adolescents que vivon dins la vila fictiva de Point Place dins lo [[Wisconsin]], de 1976 a 1979. Los personatges principals son interpretats per Topher Grace, [[Mila Kunis]], [[Ashton Kutcher]], Danny Masterson, Laura Prepon, Wilmer Valderrama, Lisa Robin Kelly, Debra Jo Rupp, Kurtwood Smith, Don Stark, Tommy Chong, e Tanya Roberts. === Contèxte e epòca === La seria se debanèt en mai de 1976 dins la sa primièra difusion del 23 d'agost de 1998. Après 12 episòdis, la seria passèt en 1977. Lo 23en episòdi, «&nbsp;Grandma's Dead&nbsp;», se debanava tanben en 1976, qu'èra lo 12en episòdis que foguèt produch, e a l'origina seriá emesa mai d'ora dins la sason. La seria demorèt en 1977 pendent las seguentas doas sasons. Près de la fin de la tresena sason, la seria passèt en 1978 dusca a la debuta de la seisena sason. Los autres episòdis se passavan en 1979, e la fin de la seria s'acaba subte pendent una fèsta de la velha de l'An novèl alara que los personatges atengan «&nbsp;un&nbsp;» pendent un compte enrè al 1èr de genièr de 1980.<ref>{{Ref-libre|url=https://books.google.com/books?id=4DuRDQAAQBAJ&pg=PT96|isbn=9781493405855}}</ref> Après lo panèl dels crèdits, la placa de matricula de la Vista Cruiser d'Eric es mostrada amb l'an «&nbsp;80&nbsp;», indicant que los ans 1980 comencèron. La seria ganhèt una notorietat a causa d'errors de longa presentas dins sa cronologia. Quitament s'implica qu'un an passa en congruéncia amb cada sason de la seria, los personatges demòran d'edat de licèu dempuèi lo començament de la seriás fins a la fin de la sason cinc. En mai, se pòt veire los personatges a escotar d'albums que serián pas encara sortits a l'epòca de l'episòdi.<ref>{{Ref-web|url=https://screenrant.com/that-70s-show-timeline-problem-theory-circle/|lenga=en}}</ref> === Tèmas e referéncias === La seria es una comèdia de nostalgia de las annadas 1970 . La seria abordava de nombrosas questions socialas de las annadas 1970 coma las actituds [[Sexualitat umana|sexualas]] de l'epòca, lo conflicte generacional, las dificultats economicas de la recession de las annadas 1970, la mesfisança del govèrn estatsunidenc pels trabalhadors obrièrs, e lo consum de bevendas / drògas pels menors d'edat . La seria metèt tanben en evidéncia los desvolopaments dins las tendéncias de la mòda, l'industria del léser, inclusent la telecomanda de la television, las repassas d’emissions, los magnetoscòpis e la television per cable ; los [[Videojòc|jòcs vidèo]] ''[[Pong]]'' e ''Space Invaders'' ; las cassetas àudio e lo [[disco]] ; la revista <i id="mwXw">MAD</i> ; e l'obsession d'Eric per ''Star Wars'', que sortiguèt en 1977. Lo programa foguèt comparat a ''Happy Days'', que se debanèt de manièra similara 20 ans abans l'epòca que foguèt difusat. Fòrça episòdis de l'emission presentavan Eric e la rèsta de la còla dins o a l'entorn de l'Oldsmobile Vista Cruiser de 1969 «&nbsp;Aztec Gold&nbsp;» d'Eric, transmesa per Red dins l'episòdi pilòt (après que Red crompèt amb rancura una Toyota Corolla de 1976, una veitura mai economica).  == Episòdis == {| class=wikitable style="text-align:center" ! colspan=2 rowspan=2 style="padding: 0 8px;" |Sason ! rowspan=2 style="padding: 0 8px;" |Episòdis ! colspan=2 |Data de primièra difusion |- !Començament ! style="padding: 0 8px;" |Final |- | style="background: #fbea28;" | |'''1''' |25 |d'agost de 1998 |a julhet de 1999 |- | style="background: #21409a;" | |'''2''' |26 |de setembre de 1999 |a mai de 2000 |- | style="background: #6cb21b;" | |'''3''' |25 |d'octòbre de 2000 |a mai de 2001 |- | style="background: #e82d1e;" | |'''4''' |27 |de setembre de 2001 |a mai de 2002 |- | style="background: #481969;" | |'''5''' |25 |de setembre de 2002 |a mai de 2003 |- | style="background: #dd4513;" | |'''6''' |25 |d'octòbre de 2003 |a de mai de 2004 |- | style="background: #2c1b13;" | |'''7''' |25 |de setembre de 2004 |a mai de 2005 |- | style="background: #15ad60;" | |'''8''' |22 |de novembre de 2005 |a mai de 2006 |} 6tf33m4xhnp2zq3bkqpaddmu4hvziij 0 201507 2508366 2508274 2026-09-06T04:36:15Z Alaric 506 44932 2508366 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg= {{Occitània (Region)}} |dept= {{Aude}} |créacion= 1èr de genièr de [[2013]] |nbcom=38 |caplòc= [[Bram]] |president= André Viola (divèrs esquèrra) |pop= 16 299 |datapop=[[2022]] |superf= 473,30 |ectaras= 47330 |dens= 34 |budget= |sitweb= https://ccplm.fr/ |imatgesfin= |}} La '''Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera''' es una intercomunalitat [[França|de la Republica Francesa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] d' [[Aude]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. Son còdi SIREN es 200035707. * Ficha Banatic : [https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200035707-cc-piege-lauragais-malepere] * Ficha INSEE : [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200035707]. [[Imatge:Localisation EPCI Piège Lauragais Malepère dans l'Aude, France.svg|left|thumb|350px|Mapa de la CC]] {{clr}} ==Istòria== La comunautat de comunas se creèt le 1er de genièr de [[2013]], per : * la fusion de la Comunautat de comunas de Garnagués e de la Puèja (9 comunas del [[canton de Bèlpuèg]]) e de la Comunautat de comunas de la Puèja e de Lauragués (residéncia [[Bram]], 18 comunas dont tot le [[canton de Fanjaus]]); * l'integracion de [[Sant Amanç (Aude)|Sant Amanç]] (sense intercomunalitat), de [[La Sèrra de Prolha]] (que veniá de la Comunautat de comunas de Rasés Malapera, defunta un an après), de [[Montreal (Aude)|Montreal]] e [[Vilanava de Montreal]], de la Comunautat de comunas de la Malapera (3 comunas, despareguda), e de [[Carlipa]], [[Cena Monestièrs]] e [[Vilaspin]], de la Comunautat de comunas de Lauragués Montanha Negra, despareguda (8 comunas a l'entorn de [[Sant Pàpol]]); * l'apondi, le 1er de genièr de 2015, de [[Bresilhac]], [[Fenolhet]], [[Ferran (Aude)|Ferran]] e [[Onós]] (anteriorament dins la [[Comunautat de comunas del Limosenc]]). ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat !Canton abans 2015 |- |[[Bram]] |11049 | 17,72 | {{popfr11|049}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|049}}/17.72) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[La Cassanha (Lauragués)|La Cassanha]] |11072 | 12,13 | {{popfr11|072}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|072}}/12.13) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[Casalrenos]] ? Calès ? |11087 | 13,35 | {{popfr11|087}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|087}}/13.35) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[Fanjaus]] |11136 | 25,49 | {{popfr11|136}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|136}}/25.49) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[Fonters|Fontèrs]] |11149 | 12,15 | {{popfr11|149}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|149}}/12.15) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[La Fòrça (Aude)|La Fòrça]] |11153 | 4,6 | {{popfr11|153}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|153}}/4.6) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[Gajan de la Selva]] |11159 | 11,38 | {{popfr11|159}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|159}}/11.38) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[Genervila]] |11162 | 10,21 | {{popfr11|162}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|162}}/10.21) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[Laurac]] |11196 | 11,58 | {{popfr11|196}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|196}}/11.58) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[Orsans (Lengadòc)|Orsans]] |11268 | 9,94 | {{popfr11|268}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|268}}/9.94) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[Planvialar|Pratvialar]] |11291 | 12,4 | {{popfr11|291}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|291}}/12.4) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[Riboissa]] |11312 | 10,21 | {{popfr11|312}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|312}}/10.21) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[Sant Gauderic]] |11343 | 11,13 | {{popfr11|343}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|343}}/11.13) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[Sant Julian (Aude)|Sant Julian]] |11348 | 11,31 | {{popfr11|348}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|348}}/11.31) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[Le Vilar|Le Vilar (Savaric)]] |11418 | 33,08 | {{popfr11|418}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|418}}/33.08) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[La Mòta (Vilasiscle)]] |11438 | 5,46 | {{popfr11|438}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|438}}/5.46) round 2}}}} | [[Canton de Fanjaus|Fanjaus]] |- |[[Bresilhac]] |11051 | 6,82 | {{popfr11|051}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|051}}/6.82) round 2}}}} | [[Canton d'Alanha|Alanha]] |- |[[Fenolhet (Rasés)|Fenolhet]] |11139 | 7,22 | {{popfr11|139}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|139}}/7.22) round 2}}}} | [[Canton d'Alanha|Alanha]] |- |[[Ferran (Aude)|Ferran]] |11141 | 5,86 | {{popfr11|141}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|141}}/5.86) round 2}}}} | [[Canton d'Alanha|Alanha]] |- |[[Onós]] |11173 | 7,62 | {{popfr11|173}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|173}}/7.62) round 2}}}} | [[Canton d'Alanha|Alanha]] |- |[[La Sèrra de Prolha]] |11193 | 4,16 | {{popfr11|193}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|193}}/4.16) round 2}}}} | [[Canton d'Alanha|Alanha]] |- |[[Carlipa|Carlipà]] |11070 | 5,26 | {{popfr11|070}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|070}}/5.26) round 2}}}} |[[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] |- |[[Cena Monestièrs]] |11089 | 7,76 | {{popfr11|089}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|089}}/7.76) round 2}}}} | [[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] |- |[[Vilaspin]] |11439 | 6,38 | {{popfr11|439}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|439}}/6.38) round 2}}}} | [[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] |- |[[Montreal (Aude)|Montreal]] |11254 | 55,03 | {{popfr11|254}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|254}}/55.03) round 2}}}} | [[Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Vilanava de Montreal]] |11432 | 2,20 | {{popfr11|432}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|432}}/2.2) round 2}}}} | [[Montreal (Aude)|Montreal]] |- |[[Bèlpuèg (Lauragués)|Bèlpuèg]] |11033 | 42,46 | {{popfr11|033}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|033}}/42.46) round 2}}}} | [[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] |- |[[Causac]] |11057 | 3,04 | {{popfr11|057}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|057}}/3.04) round 2}}}} | [[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] |- |[[La Faja]] |11184 | 12,71 | {{popfr11|184}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|184}}/12.71) round 2}}}} | [[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] |- |[[Molandièr]] |11236 | 19,84 | {{popfr11|236}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|236}}/19.84) round 2}}}} | [[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] |- |[[Puèg Aric e Le Pin]] |11277 | 5,77 | {{popfr11|277}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|277}}/5.77) round 2}}}} | [[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] |- |[[Puèglunan|Puèglunar]] |11278 | 6,57 | {{popfr11|278}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|278}}/6.57) round 2}}}} | [[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] |- |[[Planha (Aude)|Planha]] |11290 | 13,19 | {{popfr11|290}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|290}}/13.19) round 2}}}} | [[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] |- |[[Sant Amanç (Aude)|Sant Amanç]] |11331 | 8,16 | {{popfr11|331}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|331}}/8.16) round 2}}}} | [[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] |- |[[Sant Sernin (Aude)|Sant Sàrnin]] |11365 | 6,53 | {{popfr11|365}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|365}}/6.53) round 2}}}} | [[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] |- |[[Vilauton]] |11419 | 5,97 | {{popfr11|419}} ({{popfr11|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|419}}/5.97) round 2}}}} | [[Canton de Bèlpuèg|Bèlpuèg]] |- |} ==Las intercomunalitats d'Aude== [[Imatge:11-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats d'Aude]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} [[Categoria:Comunautat de comunas d'Aude]] 54ibz50rfh87yc4pmfv9k43r5y3f2mw 0 201509 2508322 2026-09-05T17:23:24Z Mistico Dois 45295 Articol nóvel. 2508322 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Paula Modersohn-Becker''' ([[8 de febrièr]] de [[1876]] – [[20 de novembre]] de [[1907]]) èra una pintra [[Alemanha|alemanda]]. Èra una de las primièras e mai importantas pintras [[Expressionismeexpressionistas]]. Faguèt fòrça autoretrachs, inclús de nuds. Creèt mai de 700 pinturas dins sa corta carrièra. Èra la primièra femna pintra coneguda a far d’autoretrachs nuds, inclús d'unes onte apareis grossa. L'artista moriguèt pauc de temps après aver acoachat, d’una embolia, a l'edat de 31 ans. Èra la primièra femna a aver un musèu dedicat a son art, lo Musèu Paula Modersohn-Becker, en 1927. {{commons|Paula Modersohn-Becker}} {{DEFAULTSORT:Modersohn-Becker, Paula}} [[Categoria:Naissença en 1876]] [[Categoria:Decès en 1907]] [[Categoria:Pintre alemand]] 5pok3gypkpkvwegb650p2gehtpn9z72 2508323 2508322 2026-09-05T17:23:36Z Mistico Dois 45295 2508323 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Paula Modersohn-Becker''' ([[8 de febrièr]] de [[1876]] – [[20 de novembre]] de [[1907]]) èra una pintra [[Alemanha|alemanda]]. Èra una de las primièras e mai importantas pintras [[Expressionisme|expressionistas]]. Faguèt fòrça autoretrachs, inclús de nuds. Creèt mai de 700 pinturas dins sa corta carrièra. Èra la primièra femna pintra coneguda a far d’autoretrachs nuds, inclús d'unes onte apareis grossa. L'artista moriguèt pauc de temps après aver acoachat, d’una embolia, a l'edat de 31 ans. Èra la primièra femna a aver un musèu dedicat a son art, lo Musèu Paula Modersohn-Becker, en 1927. {{commons|Paula Modersohn-Becker}} {{DEFAULTSORT:Modersohn-Becker, Paula}} [[Categoria:Naissença en 1876]] [[Categoria:Decès en 1907]] [[Categoria:Pintre alemand]] qg0ep9tnek6fnrr0ndchzecl3i3m0vu 2508369 2508323 2026-09-06T08:38:42Z Jiròni 239 2508369 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Paula Modersohn-Becker''' ([[8 de febrièr]] de [[1876]] – [[20 de novembre]] de [[1907]]) èra una pintra [[Alemanha|alemanda]]. Èra una de las primièras e mai importantas pintras [[Expressionisme|expressionistas]]. Faguèt fòrça autoretrachs, inclús de nuds. Creèt mai de 700 pinturas dins sa corta carrièra. Èra la primièra femna pintra coneguda a far d’autoretrachs nuds, inclús d'unes onte apareis grossa. L'artista moriguèt pauc de temps après las jasilhas, d’una embolia, a l'edat de 31 ans. Èra la primièra femna d'aver un musèu dedicat a son art, lo Musèu Paula Modersohn-Becker, en 1927. {{commons|Paula Modersohn-Becker}} {{DEFAULTSORT:Modersohn-Becker, Paula}} [[Categoria:Naissença en 1876]] [[Categoria:Decès en 1907]] [[Categoria:Pintre alemand]] d94vx9yqci1ly48mg2foxh9e9458fas 1 201510 2508338 2026-09-05T18:30:58Z Cambrilenc 33235 /* Noms al Llenguadoc */ seccion nòva 2508338 wikitext text/x-wiki == Noms al Llenguadoc == Vesi qu'aqueste article a ja una bona rubrica suls noms dialectals, mas per cas que poiriá interessar qual que siá, vaquí un article ont discutissi dels tèrmes lengadocians. https://unparlarllenguadocia.blogspot.com/2026/09/els-ulls-del-diable.html [[Utilizaire:Cambrilenc|Cambrilenc]] ([[Discussion Utilizaire:Cambrilenc|d]]) 5 setembre de 2026 a 18.30 (UTC) k77ch3pttwg1wulzcwsy8aic985xolu 0 201511 2508350 2026-09-05T21:01:51Z ~2026-48127-51 65122 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Sit web |nom = 15.ai |logo = 15chill.png |url = https://15.ai/ |tip = Sintèsi vocala |comercial = Non |registre = Non |creador = 15 |aviada = març de 2020 |estat = Arrestat en setembre de 2022 }} '''15.ai''' èra una [[Aplicacion web|aplicacion web]] gratuita e non comerciala qu'utilizava l'[[Intelligéncia artificiala|intelligéncia artificiala]] per generar de voses de [[Sintèsi vocala|tèxte a la paraula]] de... » 2508350 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sit web |nom = 15.ai |logo = 15chill.png |url = https://15.ai/ |tip = Sintèsi vocala |comercial = Non |registre = Non |creador = 15 |aviada = març de 2020 |estat = Arrestat en setembre de 2022 }} '''15.ai''' èra una [[Aplicacion web|aplicacion web]] gratuita e non comerciala qu'utilizava l'[[Intelligéncia artificiala|intelligéncia artificiala]] per generar de voses de [[Sintèsi vocala|tèxte a la paraula]] de personatges de ficcion dels [[Mèdia|mèdias]] populars.<ref name="presentacion" /> Creada per un cercaire en intelligéncia artificiala conegut coma 15 pendent son temps a l'[[Massachusetts Institute of Technology|Institut de Tecnologia de Massachusetts]], l'aplicacion permetiá als utilizaires de far parlar de personatges de [[Videojòc|jòcs vidèo]], de [[Programa de television|programas de television]] e de [[Filme|films]] de tèxtes personalizats amb d'inflexions emocionalas mai rapidament que en temps real.<ref name="foncionament" /> La plataforma èra remarcabla per sa capacitat de generar una sortida vocala convincenta amb de donadas d'aprendissatge minimalas : lo nom "15.ai" fasiá referéncia a l'afirmacion del creator que una votz se podiá clonar amb solament 15 segondas d'àudio. Foguèt un primièr exemple de l'aplicacion de l'[[Intelligéncia artificiala generativa|intelligéncia artificiala generativa]] durant las primièras fasas de l'[[Expansion de l'intelligéncia artificiala|expansion de l'IA]].<ref name="playht" /> Lançat en març de 2020,<ref name="ng2020" /> 15.ai aguèt una atencion fòrça granda a la debuta de 2021 quand venguèt [[Viralitat|viral]] sus de plataformas de mèdias socials coma [[YouTube]] e [[X (Twitter)|Twitter]], e venguèt lèu popular entre los fandoms d'internet, inclusent los fandoms de ''[[My Little Pony: Friendship Is Magic]]'', ''[[Team Fortress 2]]'' e ''[[SpongeBob SquarePants]]''.<ref name="popularitat" /> Lo servici se destriava per son supòrt del contèxte emocional dins la generacion de la paraula a travèrs d'[[Emoji|emoji]] e per un contraròtle precís de la prononciacion a travèrs de [[Transcripcion fonetica|transcripcions foneticas]]. 15.ai es creditat coma la primièra granda plataforma a popularizar lo clonatge vocal d'IA ([[Deepfake àudio|deepfakes àudio]]) dins los [[Mèm d'Internet|mèms d'Internet]] e la [[Creacion de contengut|creacion de contengut]].<ref name="influencia" /> 15.ai recebèt de responsas variadas de la comunautat de la votz e del public en general. Los [[Actor de votz|actors de votz]] e los professionals de l'industria debatèron dels meritis de la tecnologia per la creativitat dels fans fàcia a son impacte potencial sus la profession, especialament après de controvèrsias sus l'usatge comercial non autorizat. Mentre que fòrça critics an lausat l'accessibilitat e lo contraròtle emocional del sit web, an tanben soslinhat de limitacions tecnicas dins de domenis coma las opcions de prosòdia e lo supòrt de las lengas. La tecnologia provoquèt de discussions sus las implicacions eticas, inclusent de preocupacions sus lo [[Caumatge tecnologic|caumatge tecnologic]] pels actors de votz, [[Deepfake àudio|la frauda ligada a la votz]], e [[Pornografia deepfake|l'usatge abusiu de contengut explicit]], e mai se 15.ai mantenguèt de politicas estrictas contra la reproduccion de las votz de personas realas.<ref name="elevenlabs" /> L'apròchi de 15.ai per la sintèsi vocala eficaça en donadas e l'expression emocionala aguèt una influéncia sus los desvolopaments seguents de la tecnologia d'IA de tèxte a la paraula.<ref name="abisola2025">{{Ref-web|autor=Shojobi Abisola|títol=The MIT Project That Paved Way For Modern Voice AI|url=https://independent.ng/the-mit-project-that-paved-way-for-modern-voice-ai/|òbra=Independent|data=2025-01-03|consulta=2026-09-05|lenga=en|url-archiu=https://web.archive.org/web/20250227050616/https://independent.ng/the-mit-project-that-paved-way-for-modern-voice-ai/|data-archiu=2025-02-27}}</ref> En genièr de 2022, l'NFT Voiceverse provoquèt la controvèrsia quand se descobriguèt que la companhiá, qu'aviá fach partenari amb l'actor de votz [[Troy Baker]], s'èra apropriada indebitament l'òbra de 15.ai per sa pròpria plataforma.<ref name="phillips2022">{{Ref-web|autor=Tom Phillips|títol=Troy Baker-backed NFT firm admits using voice lines taken from another service without permission|url=https://www.eurogamer.net/articles/2022-01-17-troy-baker-backed-nft-firm-admits-using-voice-lines-taken-from-another-service-without-permission|òbra=Eurogamer|data=2022-01-17|consulta=2026-09-05|lenga=en|url-archiu=https://web.archive.org/web/20220117164033/https://www.eurogamer.net/articles/2022-01-17-troy-baker-backed-nft-firm-admits-using-voice-lines-taken-from-another-service-without-permission|data-archiu=2022-01-17}}</ref><ref name="williams2022">{{Ref-web|autor=Demi Williams|títol=Voiceverse NFT admits to taking voice lines from non-commercial service|url=https://www.nme.com/news/gaming-news/voiceverse-nft-admits-to-taking-voice-lines-from-non-commercial-service-3140663|òbra=NME|data=2022-01-18|consulta=2026-09-05|lenga=en|url-archiu=https://web.archive.org/web/20220118162845/https://www.nme.com/news/gaming-news/voiceverse-nft-admits-to-taking-voice-lines-from-non-commercial-service-3140663|data-archiu=2022-01-18}}</ref> Finalament, lo servici foguèt arrestat en setembre de 2022.<ref name="elevenlabs" /> Finalament, lo servici foguèt arrestat en setembre de 2022. Sa suspension menèt a l'emergéncia de plusors alternativas comercialas dins las annadas seguentas.<ref name="elevenlabs" /><ref name="playht" /> == Referéncias == <references> <ref name="presentacion"> {{Ref-web|autor=遊戲角落|títol=這個AI語音可以模仿《傳送門》GLaDOS講出任何對白！連《Undertale》都可以學|url=https://game.udn.com/game/story/10453/5189551|òbra=United Daily News|data=2021-01-20|consulta=2024-12-18|lenga=zh}}<br /> {{Ref-web|autor=古嶋誉幸|títol=『Portal』のGLaDOSや『UNDERTALE』のサンズがテキストを読み上げてくれる。文章に込められた感情まで再現することを目指すサービス「15.ai」が話題に|url=https://news.denfaminicogamer.jp/news/210118f|òbra=Den Fami Nico Gamer|data=2021-01-18|consulta=2024-12-18|lenga=ja}} </ref> <ref name="foncionament"> {{Ref-web|autor=Yuki Kurosawa|títol=ゲームキャラ音声読み上げソフト「15.ai」公開中。『Undertale』や『Portal』のキャラに好きなセリフを言ってもらえる|url=https://automaton-media.com/articles/newsjp/20210119-149494/|òbra=AUTOMATON|data=2021-01-19|consulta=2024-12-18|lenga=ja}}<br /> {{Ref-web|autor=Liana Ruppert|títol=Make Portal's GLaDOS And Other Beloved Characters Say The Weirdest Things with This App|url=https://www.gameinformer.com/gamer-culture/2021/01/18/make-portals-glados-and-other-beloved-characters-say-the-weirdest-things|òbra=Game Informer|data=2021-01-18|consulta=2024-12-18|lenga=en}}<br /> {{Ref-web|autor=Natalie Clayton|títol=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool|url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/|òbra=PC Gamer|data=2021-01-19|consulta=2024-12-18|lenga=en}}<br /> {{Ref-web|autor=Lauren Morton|títol=Put words in game characters' mouths with this fascinating text to speech tool|url=https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/|òbra=Rock, Paper, Shotgun|data=2021-01-18|consulta=2024-12-18|lenga=en|url-archiu=https://web.archive.org/web/20210118213308/https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/|data-archiu=2021-01-18}}<br /> {{Ref-web|autor=Yusuf Temitope|títol=15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon|url=https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/|òbra=The Guardian|data=2024-12-10|consulta=2024-12-25|lenga=en}} </ref> <ref name="playht"> {{Ref-web|títol=15AI: Past, Present, & Future. Everything To Know|url=https://play.ht/blog/15-ai/|data=2024-09-12|consulta=2025-02-04|lenga=en-US|data-archiu=2024-12-25|url-archiu=https://web.archive.org/web/20241225034801/https://play.ht/blog/15-ai/}} </ref> <ref name="ng2020"> {{Ref-web|autor=Andrew Ng|títol=Voice Cloning for the Masses|url=https://www.deeplearning.ai/the-batch/voice-cloning-for-the-masses/|òbra=DeepLearning.AI|data=2020-04-01|consulta=2024-12-22|lenga=en}} </ref> <ref name="popularitat"> {{Ref-web|autor=Zack Zwiezen|títol=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want|url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-whatever-you-want-1846062835|òbra=Kotaku|data=2021-01-18|consulta=2024-12-18|lenga=en}}<br /> {{Ref-web|autor=Rionaldi Chandraseta|títol=Generate Your Favourite Characters' Voice Lines using Machine Learning|url=https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6|òbra=Towards Data Science|data=2021-01-21|consulta=2024-12-18|lenga=en}}<br /> {{Ref-web|autor=Yusuf Temitope|títol=15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon|url=https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/|òbra=The Guardian|data=2024-12-10|consulta=2024-12-25|lenga=en}} </ref> <ref name="influencia"> {{Ref-web|autor=Cliff Weitzman|títol=15.ai: All about 15.ai and the best alternative|url=https://speechify.com/blog/15-ai/|òbra=Speechify|data=2023-11-19|consulta=2024-12-31|lenga=en|url-archiu=https://web.archive.org/web/20241225034801/https://speechify.com/blog/15-ai/|data-archiu=2024-12-25}}<br /> {{Ref-web|autor=Yusuf Temitope|títol=15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon|url=https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/|òbra=The Guardian|data=2024-12-10|consulta=2024-12-25|lenga=en}}<br /> {{Ref-web|autor=Anirudh VK|títol=Deepfakes Are Elevating Meme Culture, But At What Cost?|url=https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/|òbra=Analytics India Magazine|data=2023-03-18|consulta=2024-12-18|lenga=en|url-archiu=https://web.archive.org/web/20241226163953/https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/|data-archiu=2024-12-26}}<br /> {{Ref-web|autor=Steven Wright|títol=Why Biden, Trump, and Obama Arguing Over Video Games Is YouTube's New Obsession|url=https://www.inverse.com/gaming/youtube-ai-presidential-gaming-debates|òbra=Inverse|data=2023-03-21|consulta=2024-12-18|lenga=en}} </ref> <ref name="elevenlabs"> {{Ref-web|títol=15.AI: Everything You Need to Know & Best Alternatives|url=https://elevenlabs.io/blog/15-ai|data=2024-02-07|consulta=2025-02-04|lenga=en|data-archiu=2024-12-25|url-archiu=https://web.archive.org/web/20241225034801/https://elevenlabs.io/blog/15-ai}} </ref> </references> 9xxdzgsxre4050i5jzf5b345324ykqq 2508372 2508350 2026-09-06T11:35:41Z Nicolas Eynaud 6858 Traduccion automatica dempuei wp:ca 2508372 wikitext text/x-wiki {{Traduccion automatica}} {{Infobox Sit web |nom = 15.ai |logo = 15chill.png |url = https://15.ai/ |tip = Sintèsi vocala |comercial = Non |registre = Non |creador = 15 |aviada = març de 2020 |estat = Arrestat en setembre de 2022 }} '''15.ai''' èra una [[Aplicacion web|aplicacion web]] gratuita e non comerciala qu'utilizava l'[[Intelligéncia artificiala|intelligéncia artificiala]] per generar de voses de [[Sintèsi vocala|tèxte a la paraula]] de personatges de ficcion dels [[Mèdia|mèdias]] populars.<ref name="presentacion" /> Creada per un cercaire en intelligéncia artificiala conegut coma 15 pendent son temps a l'[[Massachusetts Institute of Technology|Institut de Tecnologia de Massachusetts]], l'aplicacion permetiá als utilizaires de far parlar de personatges de [[Videojòc|jòcs vidèo]], de [[Programa de television|programas de television]] e de [[Filme|films]] de tèxtes personalizats amb d'inflexions emocionalas mai rapidament que en temps real.<ref name="foncionament" /> La plataforma èra remarcabla per sa capacitat de generar una sortida vocala convincenta amb de donadas d'aprendissatge minimalas : lo nom "15.ai" fasiá referéncia a l'afirmacion del creator que una votz se podiá clonar amb solament 15 segondas d'àudio. Foguèt un primièr exemple de l'aplicacion de l'[[Intelligéncia artificiala generativa|intelligéncia artificiala generativa]] durant las primièras fasas de l'[[Expansion de l'intelligéncia artificiala|expansion de l'IA]].<ref name="playht" /> Lançat en març de 2020,<ref name="ng2020" /> 15.ai aguèt una atencion fòrça granda a la debuta de 2021 quand venguèt [[Viralitat|viral]] sus de plataformas de mèdias socials coma [[YouTube]] e [[X (Twitter)|Twitter]], e venguèt lèu popular entre los fandoms d'internet, inclusent los fandoms de ''[[My Little Pony: Friendship Is Magic]]'', ''[[Team Fortress 2]]'' e ''[[SpongeBob SquarePants]]''.<ref name="popularitat" /> Lo servici se destriava per son supòrt del contèxte emocional dins la generacion de la paraula a travèrs d'[[Emoji|emoji]] e per un contraròtle precís de la prononciacion a travèrs de [[Transcripcion fonetica|transcripcions foneticas]]. 15.ai es creditat coma la primièra granda plataforma a popularizar lo clonatge vocal d'IA ([[Deepfake àudio|deepfakes àudio]]) dins los [[Mèm d'Internet|mèms d'Internet]] e la [[Creacion de contengut|creacion de contengut]].<ref name="influencia" /> 15.ai recebèt de responsas variadas de la comunautat de la votz e del public en general. Los [[Actor de votz|actors de votz]] e los professionals de l'industria debatèron dels meritis de la tecnologia per la creativitat dels fans fàcia a son impacte potencial sus la profession, especialament après de controvèrsias sus l'usatge comercial non autorizat. Mentre que fòrça critics an lausat l'accessibilitat e lo contraròtle emocional del sit web, an tanben soslinhat de limitacions tecnicas dins de domenis coma las opcions de prosòdia e lo supòrt de las lengas. La tecnologia provoquèt de discussions sus las implicacions eticas, inclusent de preocupacions sus lo [[Caumatge tecnologic|caumatge tecnologic]] pels actors de votz, [[Deepfake àudio|la frauda ligada a la votz]], e [[Pornografia deepfake|l'usatge abusiu de contengut explicit]], e mai se 15.ai mantenguèt de politicas estrictas contra la reproduccion de las votz de personas realas.<ref name="elevenlabs" /> L'apròchi de 15.ai per la sintèsi vocala eficaça en donadas e l'expression emocionala aguèt una influéncia sus los desvolopaments seguents de la tecnologia d'IA de tèxte a la paraula.<ref name="abisola2025">{{Ref-web|autor=Shojobi Abisola|títol=The MIT Project That Paved Way For Modern Voice AI|url=https://independent.ng/the-mit-project-that-paved-way-for-modern-voice-ai/|òbra=Independent|data=2025-01-03|consulta=2026-09-05|lenga=en|url-archiu=https://web.archive.org/web/20250227050616/https://independent.ng/the-mit-project-that-paved-way-for-modern-voice-ai/|data-archiu=2025-02-27}}</ref> En genièr de 2022, l'NFT Voiceverse provoquèt la controvèrsia quand se descobriguèt que la companhiá, qu'aviá fach partenari amb l'actor de votz [[Troy Baker]], s'èra apropriada indebitament l'òbra de 15.ai per sa pròpria plataforma.<ref name="phillips2022">{{Ref-web|autor=Tom Phillips|títol=Troy Baker-backed NFT firm admits using voice lines taken from another service without permission|url=https://www.eurogamer.net/articles/2022-01-17-troy-baker-backed-nft-firm-admits-using-voice-lines-taken-from-another-service-without-permission|òbra=Eurogamer|data=2022-01-17|consulta=2026-09-05|lenga=en|url-archiu=https://web.archive.org/web/20220117164033/https://www.eurogamer.net/articles/2022-01-17-troy-baker-backed-nft-firm-admits-using-voice-lines-taken-from-another-service-without-permission|data-archiu=2022-01-17}}</ref><ref name="williams2022">{{Ref-web|autor=Demi Williams|títol=Voiceverse NFT admits to taking voice lines from non-commercial service|url=https://www.nme.com/news/gaming-news/voiceverse-nft-admits-to-taking-voice-lines-from-non-commercial-service-3140663|òbra=NME|data=2022-01-18|consulta=2026-09-05|lenga=en|url-archiu=https://web.archive.org/web/20220118162845/https://www.nme.com/news/gaming-news/voiceverse-nft-admits-to-taking-voice-lines-from-non-commercial-service-3140663|data-archiu=2022-01-18}}</ref> Finalament, lo servici foguèt arrestat en setembre de 2022.<ref name="elevenlabs" /> Finalament, lo servici foguèt arrestat en setembre de 2022. Sa suspension menèt a l'emergéncia de plusors alternativas comercialas dins las annadas seguentas.<ref name="elevenlabs" /><ref name="playht" /> == Referéncias == <references> <ref name="presentacion"> {{Ref-web|autor=遊戲角落|títol=這個AI語音可以模仿《傳送門》GLaDOS講出任何對白！連《Undertale》都可以學|url=https://game.udn.com/game/story/10453/5189551|òbra=United Daily News|data=2021-01-20|consulta=2024-12-18|lenga=zh}}<br /> {{Ref-web|autor=古嶋誉幸|títol=『Portal』のGLaDOSや『UNDERTALE』のサンズがテキストを読み上げてくれる。文章に込められた感情まで再現することを目指すサービス「15.ai」が話題に|url=https://news.denfaminicogamer.jp/news/210118f|òbra=Den Fami Nico Gamer|data=2021-01-18|consulta=2024-12-18|lenga=ja}} </ref> <ref name="foncionament"> {{Ref-web|autor=Yuki Kurosawa|títol=ゲームキャラ音声読み上げソフト「15.ai」公開中。『Undertale』や『Portal』のキャラに好きなセリフを言ってもらえる|url=https://automaton-media.com/articles/newsjp/20210119-149494/|òbra=AUTOMATON|data=2021-01-19|consulta=2024-12-18|lenga=ja}}<br /> {{Ref-web|autor=Liana Ruppert|títol=Make Portal's GLaDOS And Other Beloved Characters Say The Weirdest Things with This App|url=https://www.gameinformer.com/gamer-culture/2021/01/18/make-portals-glados-and-other-beloved-characters-say-the-weirdest-things|òbra=Game Informer|data=2021-01-18|consulta=2024-12-18|lenga=en}}<br /> {{Ref-web|autor=Natalie Clayton|títol=Make the cast of TF2 recite old memes with this AI text-to-speech tool|url=https://www.pcgamer.com/make-the-cast-of-tf2-recite-old-memes-with-this-ai-text-to-speech-tool/|òbra=PC Gamer|data=2021-01-19|consulta=2024-12-18|lenga=en}}<br /> {{Ref-web|autor=Lauren Morton|títol=Put words in game characters' mouths with this fascinating text to speech tool|url=https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/|òbra=Rock, Paper, Shotgun|data=2021-01-18|consulta=2024-12-18|lenga=en|url-archiu=https://web.archive.org/web/20210118213308/https://www.rockpapershotgun.com/2021/01/18/put-words-in-game-characters-mouths-with-this-fascinating-text-to-speech-tool/|data-archiu=2021-01-18}}<br /> {{Ref-web|autor=Yusuf Temitope|títol=15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon|url=https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/|òbra=The Guardian|data=2024-12-10|consulta=2024-12-25|lenga=en}} </ref> <ref name="playht"> {{Ref-web|títol=15AI: Past, Present, & Future. Everything To Know|url=https://play.ht/blog/15-ai/|data=2024-09-12|consulta=2025-02-04|lenga=en-US|data-archiu=2024-12-25|url-archiu=https://web.archive.org/web/20241225034801/https://play.ht/blog/15-ai/}} </ref> <ref name="ng2020"> {{Ref-web|autor=Andrew Ng|títol=Voice Cloning for the Masses|url=https://www.deeplearning.ai/the-batch/voice-cloning-for-the-masses/|òbra=DeepLearning.AI|data=2020-04-01|consulta=2024-12-22|lenga=en}} </ref> <ref name="popularitat"> {{Ref-web|autor=Zack Zwiezen|títol=Website Lets You Make GLaDOS Say Whatever You Want|url=https://kotaku.com/this-website-lets-you-make-glados-say-whatever-you-want-1846062835|òbra=Kotaku|data=2021-01-18|consulta=2024-12-18|lenga=en}}<br /> {{Ref-web|autor=Rionaldi Chandraseta|títol=Generate Your Favourite Characters' Voice Lines using Machine Learning|url=https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6|òbra=Towards Data Science|data=2021-01-21|consulta=2024-12-18|lenga=en}}<br /> {{Ref-web|autor=Yusuf Temitope|títol=15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon|url=https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/|òbra=The Guardian|data=2024-12-10|consulta=2024-12-25|lenga=en}} </ref> <ref name="influencia"> {{Ref-web|autor=Cliff Weitzman|títol=15.ai: All about 15.ai and the best alternative|url=https://speechify.com/blog/15-ai/|òbra=Speechify|data=2023-11-19|consulta=2024-12-31|lenga=en|url-archiu=https://web.archive.org/web/20241225034801/https://speechify.com/blog/15-ai/|data-archiu=2024-12-25}}<br /> {{Ref-web|autor=Yusuf Temitope|títol=15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon|url=https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/|òbra=The Guardian|data=2024-12-10|consulta=2024-12-25|lenga=en}}<br /> {{Ref-web|autor=Anirudh VK|títol=Deepfakes Are Elevating Meme Culture, But At What Cost?|url=https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/|òbra=Analytics India Magazine|data=2023-03-18|consulta=2024-12-18|lenga=en|url-archiu=https://web.archive.org/web/20241226163953/https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/|data-archiu=2024-12-26}}<br /> {{Ref-web|autor=Steven Wright|títol=Why Biden, Trump, and Obama Arguing Over Video Games Is YouTube's New Obsession|url=https://www.inverse.com/gaming/youtube-ai-presidential-gaming-debates|òbra=Inverse|data=2023-03-21|consulta=2024-12-18|lenga=en}} </ref> <ref name="elevenlabs"> {{Ref-web|títol=15.AI: Everything You Need to Know & Best Alternatives|url=https://elevenlabs.io/blog/15-ai|data=2024-02-07|consulta=2025-02-04|lenga=en|data-archiu=2024-12-25|url-archiu=https://web.archive.org/web/20241225034801/https://elevenlabs.io/blog/15-ai}} </ref> </references> bbwebb4ofa0kc01hk49b2asixt7qt6m 1 201512 2508351 2026-09-05T21:09:46Z ~2026-48127-51 65122 Creacion de la pagina amb « {{Traduch de|ca|15.ai|2026-09-06|38199239}} » 2508351 wikitext text/x-wiki {{Traduch de|ca|15.ai|2026-09-06|38199239}} ko2gjtpggxe487hdpf1hqn27o8b5jnv