Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 11980 2508374 2508333 2026-09-06T12:42:10Z Nicolas Eynaud 6858 /* Òbras principalas */ 2508374 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e Kahlo foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === L'òbra de Frida Kahlo es probablament constituïa de 150 a 200 [[pintura]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Emma Dexter, « The Universal Dialectics of Frida Kahlo », dins Emma Dexter (dir.), ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 11.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nancy Deffebach, « "Frida Kahlo: Heroism of Private Life », dins Samuel Brunk e Ben Fallow (dir.), ''Heroes and Hero Cults in Latin America'', University of Texas Press, 2006, p. 174.</ref>. La màger part son de representacions [[autobiografia|autobiograficas]], de compausicions sus l'identitat [[nacion|nacionala]], la [[politica]] o la [[familha (parentèla)|familha]] e de [[Natura mòrta|naturas mòrtas]]. Forman pas un ensemble omogeneu, mas lo biais de transformar l'experiéncia personala en langatge visuau pòt èsser considerat coma lo fieu conductor principau de las recherchas artisticas de Kahlo. Entre las mai conoissuas, figuran : * l’''Autoretrach au costume de velós'' ([[1926]]) qu'es lo prumier autoretrach conoissut de l'artista ; * ''L'Autobús'' ([[1929]]) que remanda a l'accident tot en representant diferentas [[classa sociala|classas socialas]] de la [[societat]] [[mexic|mexicana]] ; * ''Frieda e Diego Rivera'' ([[1931]]) qu'es un retrach dau pareu ; * ''Henry Ford Hospital'' ([[1932]] qu'es consacraa a la perda d'un mainat ; * ''Mos grands, mos parents e ieu'' ([[1936]]) qu'es una reflexion picturala sus la genealogia e l'identitat ; * ''La Colona Rompua'' ([[1944]]) qu'es una representacion de la dolor fisica ; * ''Las Doas Fridas'' ([[1939]]) qu'es un autoretrach doble consacrat a la question de l'identitat ; * l’''Autoretrach amb los peus copats'' ([[1940]]) qu'es consacrat a la transformacion de son anar e a relacion amb Rivera ; * l’''Autoretrach amb lo col d'espina e lo beca-flor'' ([[1940]]) onte lo còrs es associat amb d'elements vegetaus e animaus ; * l’''Autoretrach coma Tehuana (Diego dins mas pensaas)'' ([[1943]]) qu'associa l'imatge de Kahlo amb lo costume mexican tradicionau e a la preséncia mentala de Rivera ; * l’''L'Estrencha de l'Amor de l'Univers, la Terra (Mexic), ieu, Diego e lo Senher Xólotl'' ([[1949]]) qu'associa plusors temas recurrents de Kahlo. * ''Viva la Vida'' ([[1954]]) qu'es sa darriera òbra achabaa. == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === === De l'artista a l'icòna === === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 7dcnxpg2nq4cso4eoqy69u06nm5ek8z 2508376 2508374 2026-09-06T13:45:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* Eiretatge e posteritat */ 2508376 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e Kahlo foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === L'òbra de Frida Kahlo es probablament constituïa de 150 a 200 [[pintura]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Emma Dexter, « The Universal Dialectics of Frida Kahlo », dins Emma Dexter (dir.), ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 11.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nancy Deffebach, « "Frida Kahlo: Heroism of Private Life », dins Samuel Brunk e Ben Fallow (dir.), ''Heroes and Hero Cults in Latin America'', University of Texas Press, 2006, p. 174.</ref>. La màger part son de representacions [[autobiografia|autobiograficas]], de compausicions sus l'identitat [[nacion|nacionala]], la [[politica]] o la [[familha (parentèla)|familha]] e de [[Natura mòrta|naturas mòrtas]]. Forman pas un ensemble omogeneu, mas lo biais de transformar l'experiéncia personala en langatge visuau pòt èsser considerat coma lo fieu conductor principau de las recherchas artisticas de Kahlo. Entre las mai conoissuas, figuran : * l’''Autoretrach au costume de velós'' ([[1926]]) qu'es lo prumier autoretrach conoissut de l'artista ; * ''L'Autobús'' ([[1929]]) que remanda a l'accident tot en representant diferentas [[classa sociala|classas socialas]] de la [[societat]] [[mexic|mexicana]] ; * ''Frieda e Diego Rivera'' ([[1931]]) qu'es un retrach dau pareu ; * ''Henry Ford Hospital'' ([[1932]] qu'es consacraa a la perda d'un mainat ; * ''Mos grands, mos parents e ieu'' ([[1936]]) qu'es una reflexion picturala sus la genealogia e l'identitat ; * ''La Colona Rompua'' ([[1944]]) qu'es una representacion de la dolor fisica ; * ''Las Doas Fridas'' ([[1939]]) qu'es un autoretrach doble consacrat a la question de l'identitat ; * l’''Autoretrach amb los peus copats'' ([[1940]]) qu'es consacrat a la transformacion de son anar e a relacion amb Rivera ; * l’''Autoretrach amb lo col d'espina e lo beca-flor'' ([[1940]]) onte lo còrs es associat amb d'elements vegetaus e animaus ; * l’''Autoretrach coma Tehuana (Diego dins mas pensaas)'' ([[1943]]) qu'associa l'imatge de Kahlo amb lo costume mexican tradicionau e a la preséncia mentala de Rivera ; * l’''L'Estrencha de l'Amor de l'Univers, la Terra (Mexic), ieu, Diego e lo Senher Xólotl'' ([[1949]]) qu'associa plusors temas recurrents de Kahlo. * ''Viva la Vida'' ([[1954]]) qu'es sa darriera òbra achabaa. == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === Frida Kahlo coneguèc una certana reconeissença artistica de son vivent, mai sa renomaa demorèc limitaa en comparason d'aquela aquistaa après sa [[mòrt]]. Son prumier succès internacionau vertadier aguèc luec en [[1938]] amb l'organizacion, gràcias a l'ajuda d'[[André Breton]], de sa prumiera exposicion personala a la galaria Julien Levy de [[Nòva York]]. Plusors òbras i foguèron venduas e la [[premsa]] [[USA|estatsunidenca]] li acordèc una atencion favorabla. Un an mai tard, expausèc a [[París]] dins lo quadre de l'exposicion Mexic. Las relacions de Kahlo amb [[Marcel Duchamp]] e los subrerealistas [[França|francés]] foguèron decisivas per permetre aquel eveniment. L'acuelh foguèc pereu positiu e lo govern francés crompèc ''Lo Quadre'' ([[1938]]) per enrichir las colleccions publicas dau païs. Aquela aquisicion marquèc una prumiera reconoissença institucionala de part dels mitans culturaus [[Euròpa|europeus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Teschen, 2003, pp. 51-52.</ref>. Puei, Kahlo participèc a diversas exposicions internacionalas e son òbra ''Moïses'' ([[1946]]) foguèc remarcat per lo public e de critics. Contunhèc de presentar e de vendre son trabalh en despiech de l'agravament de son estat de [[santat]]. En [[1953]], èra incapabla de se desplaçar sensa dificultats, mas participèc a son exposicion personala organizaa dins la [[capitala]] [[Mexic|mexicana]]. Pasmens, fins a sa [[mòrt]], sa celebritat èra ligaa a aquela de [[Diego Rivera|Rivera]]. D'efiech, durant la màger part de sa vida, foguèc mai que mai presentaa coma la ''« frema de Rivera »''. La redescuberta de son òbra foguèc progressiva, mas permetèc d'inversar aquela relacion. Kahlo es desenant estudiaa per las sieunas qualitats, mentre que sa relacion amb Rivera es desenant consideraa coma un dels elements de sa vida. === De l'artista a l'icòna === === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 01p6n4n5u2rbu14jo5oljhb9f8m7alb 2508377 2508376 2026-09-06T13:48:53Z Nicolas Eynaud 6858 /* Una reconeissença progressiva */ 2508377 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e Kahlo foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === L'òbra de Frida Kahlo es probablament constituïa de 150 a 200 [[pintura]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Emma Dexter, « The Universal Dialectics of Frida Kahlo », dins Emma Dexter (dir.), ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 11.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nancy Deffebach, « "Frida Kahlo: Heroism of Private Life », dins Samuel Brunk e Ben Fallow (dir.), ''Heroes and Hero Cults in Latin America'', University of Texas Press, 2006, p. 174.</ref>. La màger part son de representacions [[autobiografia|autobiograficas]], de compausicions sus l'identitat [[nacion|nacionala]], la [[politica]] o la [[familha (parentèla)|familha]] e de [[Natura mòrta|naturas mòrtas]]. Forman pas un ensemble omogeneu, mas lo biais de transformar l'experiéncia personala en langatge visuau pòt èsser considerat coma lo fieu conductor principau de las recherchas artisticas de Kahlo. Entre las mai conoissuas, figuran : * l’''Autoretrach au costume de velós'' ([[1926]]) qu'es lo prumier autoretrach conoissut de l'artista ; * ''L'Autobús'' ([[1929]]) que remanda a l'accident tot en representant diferentas [[classa sociala|classas socialas]] de la [[societat]] [[mexic|mexicana]] ; * ''Frieda e Diego Rivera'' ([[1931]]) qu'es un retrach dau pareu ; * ''Henry Ford Hospital'' ([[1932]] qu'es consacraa a la perda d'un mainat ; * ''Mos grands, mos parents e ieu'' ([[1936]]) qu'es una reflexion picturala sus la genealogia e l'identitat ; * ''La Colona Rompua'' ([[1944]]) qu'es una representacion de la dolor fisica ; * ''Las Doas Fridas'' ([[1939]]) qu'es un autoretrach doble consacrat a la question de l'identitat ; * l’''Autoretrach amb los peus copats'' ([[1940]]) qu'es consacrat a la transformacion de son anar e a relacion amb Rivera ; * l’''Autoretrach amb lo col d'espina e lo beca-flor'' ([[1940]]) onte lo còrs es associat amb d'elements vegetaus e animaus ; * l’''Autoretrach coma Tehuana (Diego dins mas pensaas)'' ([[1943]]) qu'associa l'imatge de Kahlo amb lo costume mexican tradicionau e a la preséncia mentala de Rivera ; * l’''L'Estrencha de l'Amor de l'Univers, la Terra (Mexic), ieu, Diego e lo Senher Xólotl'' ([[1949]]) qu'associa plusors temas recurrents de Kahlo. * ''Viva la Vida'' ([[1954]]) qu'es sa darriera òbra achabaa. == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === Frida Kahlo coneguèc una certana reconeissença artistica de son vivent, mai sa renomaa demorèc limitaa en comparason d'aquela aquistaa après sa [[mòrt]]. Son prumier succès internacionau vertadier aguèc luec en [[1938]] amb l'organizacion, gràcias a l'ajuda d'[[André Breton]], de sa prumiera exposicion personala a la galaria Julien Levy de [[Nòva York]]. Plusors òbras i foguèron venduas e la [[premsa]] [[USA|estatsunidenca]] li acordèc una atencion favorabla. Un an mai tard, expausèc a [[París]] dins lo quadre de l'exposicion ''Mexique''. Las relacions de Kahlo amb [[Marcel Duchamp]] e los subrerealistas [[França|francés]] foguèron decisivas per permetre aquel eveniment. L'acuelh foguèc pereu positiu e lo govern francés crompèc ''Lo Quadre'' ([[1938]]) per enrichir las colleccions publicas dau païs. Aquela aquisicion marquèc una prumiera reconoissença institucionala de part dels mitans culturaus [[Euròpa|europeus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Teschen, 2003, pp. 51-52.</ref>. Puei, Kahlo participèc a diversas exposicions internacionalas e son òbra ''Moïses'' ([[1946]]) foguèc remarcaa per lo public e de critics. Contunhèc de presentar e de vendre son trabalh en despiech de l'agravament de son estat de [[santat]]. En [[1953]], èra incapabla de se desplaçar sensa dificultats, mas participèc a son exposicion personala organizaa dins la [[capitala]] [[Mexic|mexicana]]. Pasmens, fins a sa [[mòrt]], sa celebritat èra ligaa a aquela de [[Diego Rivera|Rivera]]. D'efiech, durant la màger part de sa vida, foguèc mai que mai presentaa coma la ''« frema de Rivera »''. La redescuberta de son òbra foguèc progressiva, mas permetèc d'inversar aquela relacion. Kahlo es desenant estudiaa per las sieunas qualitats, mentre que sa relacion amb Rivera es desenant consideraa coma un dels elements de sa vida. === De l'artista a l'icòna === === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 7tun6u9ebcj34rrt0gnpn4wutk7788d 2508378 2508377 2026-09-06T16:11:41Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'artista a l'icòna */ 2508378 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e Kahlo foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === L'òbra de Frida Kahlo es probablament constituïa de 150 a 200 [[pintura]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Emma Dexter, « The Universal Dialectics of Frida Kahlo », dins Emma Dexter (dir.), ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 11.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nancy Deffebach, « "Frida Kahlo: Heroism of Private Life », dins Samuel Brunk e Ben Fallow (dir.), ''Heroes and Hero Cults in Latin America'', University of Texas Press, 2006, p. 174.</ref>. La màger part son de representacions [[autobiografia|autobiograficas]], de compausicions sus l'identitat [[nacion|nacionala]], la [[politica]] o la [[familha (parentèla)|familha]] e de [[Natura mòrta|naturas mòrtas]]. Forman pas un ensemble omogeneu, mas lo biais de transformar l'experiéncia personala en langatge visuau pòt èsser considerat coma lo fieu conductor principau de las recherchas artisticas de Kahlo. Entre las mai conoissuas, figuran : * l’''Autoretrach au costume de velós'' ([[1926]]) qu'es lo prumier autoretrach conoissut de l'artista ; * ''L'Autobús'' ([[1929]]) que remanda a l'accident tot en representant diferentas [[classa sociala|classas socialas]] de la [[societat]] [[mexic|mexicana]] ; * ''Frieda e Diego Rivera'' ([[1931]]) qu'es un retrach dau pareu ; * ''Henry Ford Hospital'' ([[1932]] qu'es consacraa a la perda d'un mainat ; * ''Mos grands, mos parents e ieu'' ([[1936]]) qu'es una reflexion picturala sus la genealogia e l'identitat ; * ''La Colona Rompua'' ([[1944]]) qu'es una representacion de la dolor fisica ; * ''Las Doas Fridas'' ([[1939]]) qu'es un autoretrach doble consacrat a la question de l'identitat ; * l’''Autoretrach amb los peus copats'' ([[1940]]) qu'es consacrat a la transformacion de son anar e a relacion amb Rivera ; * l’''Autoretrach amb lo col d'espina e lo beca-flor'' ([[1940]]) onte lo còrs es associat amb d'elements vegetaus e animaus ; * l’''Autoretrach coma Tehuana (Diego dins mas pensaas)'' ([[1943]]) qu'associa l'imatge de Kahlo amb lo costume mexican tradicionau e a la preséncia mentala de Rivera ; * l’''L'Estrencha de l'Amor de l'Univers, la Terra (Mexic), ieu, Diego e lo Senher Xólotl'' ([[1949]]) qu'associa plusors temas recurrents de Kahlo. * ''Viva la Vida'' ([[1954]]) qu'es sa darriera òbra achabaa. == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === Frida Kahlo coneguèc una certana reconeissença artistica de son vivent, mai sa renomaa demorèc limitaa en comparason d'aquela aquistaa après sa [[mòrt]]. Son prumier succès internacionau vertadier aguèc luec en [[1938]] amb l'organizacion, gràcias a l'ajuda d'[[André Breton]], de sa prumiera exposicion personala a la galaria Julien Levy de [[Nòva York]]. Plusors òbras i foguèron venduas e la [[premsa]] [[USA|estatsunidenca]] li acordèc una atencion favorabla. Un an mai tard, expausèc a [[París]] dins lo quadre de l'exposicion ''Mexique''. Las relacions de Kahlo amb [[Marcel Duchamp]] e los subrerealistas [[França|francés]] foguèron decisivas per permetre aquel eveniment. L'acuelh foguèc pereu positiu e lo govern francés crompèc ''Lo Quadre'' ([[1938]]) per enrichir las colleccions publicas dau païs. Aquela aquisicion marquèc una prumiera reconoissença institucionala de part dels mitans culturaus [[Euròpa|europeus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Teschen, 2003, pp. 51-52.</ref>. Puei, Kahlo participèc a diversas exposicions internacionalas e son òbra ''Moïses'' ([[1946]]) foguèc remarcaa per lo public e de critics. Contunhèc de presentar e de vendre son trabalh en despiech de l'agravament de son estat de [[santat]]. En [[1953]], èra incapabla de se desplaçar sensa dificultats, mas participèc a son exposicion personala organizaa dins la [[capitala]] [[Mexic|mexicana]]. Pasmens, fins a sa [[mòrt]], sa celebritat èra ligaa a aquela de [[Diego Rivera|Rivera]]. D'efiech, durant la màger part de sa vida, foguèc mai que mai presentaa coma la ''« frema de Rivera »''. La redescuberta de son òbra foguèc progressiva, mas permetèc d'inversar aquela relacion. Kahlo es desenant estudiaa per las sieunas qualitats, mentre que sa relacion amb Rivera es desenant consideraa coma un dels elements de sa vida. === De l'artista a l'icòna === La transformacion vertadiera de la reputacion de Kahlo interven plusors decenias après sa [[mòrt]]. Son òbra foguèc redescuberta a partir dels [[ans 1970]] dins un contexte marcat per l'atencion creissenta portaa a las [[femna|femnas]] artistas per los istorians de l'art. Sos autoretrachs, son tractament dau còrs, sa representacion de la [[dolor]], son biais de bastir son identitat e sa plaça dins una [[societat]] dominaa per d'[[òme]]s trobèron un interès noveu au sen dels movements [[femenisme|femenistas]]. Pasmens, aquela relectura menèc a una transformacion. D'efiech, venguèc mai que mai un simbòle definit per la celebritat de sa [[cara]], de sas [[ussa]]s, de sos [[vestit]]s e de sa vida sentimentala pusleu que per las caracteristicas picturalas de son òbra. L'aspecte public fòrça trabalhat de Kahlo favorizèc aquela evolucion que sos vestits tradicionaus, sas coifuras e sos accessòris son venguts d'elements aisament reconeissables. Las recherchas e las exposicions consacraas a sa gardarauba mostrèron l'amplor dau trabalh a la basa de la construccion d'aquela identitat visuala. La ''Casa Azul'' consèrva ansin de [[vestit]]s, de [[corset]]s, de [[fotografia]]s e d'accessòris que permetèron d'estudiar la relacion entre anar personau e creacion artistica. === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 2nwuy8iaf3a9rjxaqhdbwty2juprkam 2508379 2508378 2026-09-06T16:48:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'artista a l'icòna */ 2508379 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e Kahlo foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === L'òbra de Frida Kahlo es probablament constituïa de 150 a 200 [[pintura]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Emma Dexter, « The Universal Dialectics of Frida Kahlo », dins Emma Dexter (dir.), ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 11.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nancy Deffebach, « "Frida Kahlo: Heroism of Private Life », dins Samuel Brunk e Ben Fallow (dir.), ''Heroes and Hero Cults in Latin America'', University of Texas Press, 2006, p. 174.</ref>. La màger part son de representacions [[autobiografia|autobiograficas]], de compausicions sus l'identitat [[nacion|nacionala]], la [[politica]] o la [[familha (parentèla)|familha]] e de [[Natura mòrta|naturas mòrtas]]. Forman pas un ensemble omogeneu, mas lo biais de transformar l'experiéncia personala en langatge visuau pòt èsser considerat coma lo fieu conductor principau de las recherchas artisticas de Kahlo. Entre las mai conoissuas, figuran : * l’''Autoretrach au costume de velós'' ([[1926]]) qu'es lo prumier autoretrach conoissut de l'artista ; * ''L'Autobús'' ([[1929]]) que remanda a l'accident tot en representant diferentas [[classa sociala|classas socialas]] de la [[societat]] [[mexic|mexicana]] ; * ''Frieda e Diego Rivera'' ([[1931]]) qu'es un retrach dau pareu ; * ''Henry Ford Hospital'' ([[1932]] qu'es consacraa a la perda d'un mainat ; * ''Mos grands, mos parents e ieu'' ([[1936]]) qu'es una reflexion picturala sus la genealogia e l'identitat ; * ''La Colona Rompua'' ([[1944]]) qu'es una representacion de la dolor fisica ; * ''Las Doas Fridas'' ([[1939]]) qu'es un autoretrach doble consacrat a la question de l'identitat ; * l’''Autoretrach amb los peus copats'' ([[1940]]) qu'es consacrat a la transformacion de son anar e a relacion amb Rivera ; * l’''Autoretrach amb lo col d'espina e lo beca-flor'' ([[1940]]) onte lo còrs es associat amb d'elements vegetaus e animaus ; * l’''Autoretrach coma Tehuana (Diego dins mas pensaas)'' ([[1943]]) qu'associa l'imatge de Kahlo amb lo costume mexican tradicionau e a la preséncia mentala de Rivera ; * l’''L'Estrencha de l'Amor de l'Univers, la Terra (Mexic), ieu, Diego e lo Senher Xólotl'' ([[1949]]) qu'associa plusors temas recurrents de Kahlo. * ''Viva la Vida'' ([[1954]]) qu'es sa darriera òbra achabaa. == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === Frida Kahlo coneguèc una certana reconeissença artistica de son vivent, mai sa renomaa demorèc limitaa en comparason d'aquela aquistaa après sa [[mòrt]]. Son prumier succès internacionau vertadier aguèc luec en [[1938]] amb l'organizacion, gràcias a l'ajuda d'[[André Breton]], de sa prumiera exposicion personala a la galaria Julien Levy de [[Nòva York]]. Plusors òbras i foguèron venduas e la [[premsa]] [[USA|estatsunidenca]] li acordèc una atencion favorabla. Un an mai tard, expausèc a [[París]] dins lo quadre de l'exposicion ''Mexique''. Las relacions de Kahlo amb [[Marcel Duchamp]] e los subrerealistas [[França|francés]] foguèron decisivas per permetre aquel eveniment. L'acuelh foguèc pereu positiu e lo govern francés crompèc ''Lo Quadre'' ([[1938]]) per enrichir las colleccions publicas dau païs. Aquela aquisicion marquèc una prumiera reconoissença institucionala de part dels mitans culturaus [[Euròpa|europeus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Teschen, 2003, pp. 51-52.</ref>. Puei, Kahlo participèc a diversas exposicions internacionalas e son òbra ''Moïses'' ([[1946]]) foguèc remarcaa per lo public e de critics. Contunhèc de presentar e de vendre son trabalh en despiech de l'agravament de son estat de [[santat]]. En [[1953]], èra incapabla de se desplaçar sensa dificultats, mas participèc a son exposicion personala organizaa dins la [[capitala]] [[Mexic|mexicana]]. Pasmens, fins a sa [[mòrt]], sa celebritat èra ligaa a aquela de [[Diego Rivera|Rivera]]. D'efiech, durant la màger part de sa vida, foguèc mai que mai presentaa coma la ''« frema de Rivera »''. La redescuberta de son òbra foguèc progressiva, mas permetèc d'inversar aquela relacion. Kahlo es desenant estudiaa per las sieunas qualitats, mentre que sa relacion amb Rivera es desenant consideraa coma un dels elements de sa vida. === De l'artista a l'icòna === La transformacion vertadiera de la reputacion de Kahlo interven plusors decenias après sa [[mòrt]]. Son òbra foguèc redescuberta a partir dels [[ans 1970]] dins un contexte marcat per l'atencion creissenta portaa a las [[femna|femnas]] artistas per los istorians de l'art. Sos autoretrachs, son tractament dau còrs, sa representacion de la [[dolor]], son biais de bastir son identitat e sa plaça dins una [[societat]] dominaa per d'[[òme]]s trobèron un interès noveu au sen dels movements [[femenisme|femenistas]]. Pasmens, aquela relectura menèc a una transformacion. D'efiech, venguèc mai que mai un simbòle definit per la celebritat de sa [[cara]], de sas [[ussa]]s, de sos [[vestit]]s e de sa vida sentimentala pusleu que per las caracteristicas picturalas de son òbra. L'aspecte public fòrça trabalhat de Kahlo favorizèc aquela evolucion que sos vestits tradicionaus, sas coifuras e sos accessòris son venguts d'elements aisament reconeissables. Las recherchas e las exposicions consacraas a sa gardarauba mostrèron l'amplor dau trabalh a la basa de la construccion d'aquela identitat visuala. La ''Casa Azul'' consèrva ansin de [[vestit]]s, de [[corset]]s, de [[fotografia]]s e d'accessòris que permetèron d'estudiar la relacion entre anar personau e creacion artistica. Aquela construccion de se explica benleu l'importància presa per Kahlo dins los estudis consacrats au genre, au còrs e a l'identitat. Son òbra met en scena una femna que refusa d'amagar las marcas de la [[malaudiá]], que representa directament son còrs, que contrarotla lo sieu imatge e que transforma d'experiéncias consideraas coma intimas en subjectes artistics. Pasmens, chau evitar de projectar retrospectivament sus Kahlo totas las categorias [[politica|politicas]] contemporaneas. Se pòt èsser estudiaa per lo mejan dau [[femenisme]], de las questions ligaas a l'andicap o au genre, son òbra aparteniá prumier a un contexte mexican e internacionau especific – aqueu de la prumiera mieitat dau segle XX – e sa pensaa es mai que mai ligaa au [[comunisme]], au [[nacionalisme]] [[mexic]]an e als chambiaments politics de son temps. === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 6r2p8j7pd5aw4eo0evlqg7m23vvrkpp 2508380 2508379 2026-09-06T16:49:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'artista a l'icòna */ 2508380 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e Kahlo foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === L'òbra de Frida Kahlo es probablament constituïa de 150 a 200 [[pintura]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Emma Dexter, « The Universal Dialectics of Frida Kahlo », dins Emma Dexter (dir.), ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 11.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nancy Deffebach, « "Frida Kahlo: Heroism of Private Life », dins Samuel Brunk e Ben Fallow (dir.), ''Heroes and Hero Cults in Latin America'', University of Texas Press, 2006, p. 174.</ref>. La màger part son de representacions [[autobiografia|autobiograficas]], de compausicions sus l'identitat [[nacion|nacionala]], la [[politica]] o la [[familha (parentèla)|familha]] e de [[Natura mòrta|naturas mòrtas]]. Forman pas un ensemble omogeneu, mas lo biais de transformar l'experiéncia personala en langatge visuau pòt èsser considerat coma lo fieu conductor principau de las recherchas artisticas de Kahlo. Entre las mai conoissuas, figuran : * l’''Autoretrach au costume de velós'' ([[1926]]) qu'es lo prumier autoretrach conoissut de l'artista ; * ''L'Autobús'' ([[1929]]) que remanda a l'accident tot en representant diferentas [[classa sociala|classas socialas]] de la [[societat]] [[mexic|mexicana]] ; * ''Frieda e Diego Rivera'' ([[1931]]) qu'es un retrach dau pareu ; * ''Henry Ford Hospital'' ([[1932]] qu'es consacraa a la perda d'un mainat ; * ''Mos grands, mos parents e ieu'' ([[1936]]) qu'es una reflexion picturala sus la genealogia e l'identitat ; * ''La Colona Rompua'' ([[1944]]) qu'es una representacion de la dolor fisica ; * ''Las Doas Fridas'' ([[1939]]) qu'es un autoretrach doble consacrat a la question de l'identitat ; * l’''Autoretrach amb los peus copats'' ([[1940]]) qu'es consacrat a la transformacion de son anar e a relacion amb Rivera ; * l’''Autoretrach amb lo col d'espina e lo beca-flor'' ([[1940]]) onte lo còrs es associat amb d'elements vegetaus e animaus ; * l’''Autoretrach coma Tehuana (Diego dins mas pensaas)'' ([[1943]]) qu'associa l'imatge de Kahlo amb lo costume mexican tradicionau e a la preséncia mentala de Rivera ; * l’''L'Estrencha de l'Amor de l'Univers, la Terra (Mexic), ieu, Diego e lo Senher Xólotl'' ([[1949]]) qu'associa plusors temas recurrents de Kahlo. * ''Viva la Vida'' ([[1954]]) qu'es sa darriera òbra achabaa. == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === Frida Kahlo coneguèc una certana reconeissença artistica de son vivent, mai sa renomaa demorèc limitaa en comparason d'aquela aquistaa après sa [[mòrt]]. Son prumier succès internacionau vertadier aguèc luec en [[1938]] amb l'organizacion, gràcias a l'ajuda d'[[André Breton]], de sa prumiera exposicion personala a la galaria Julien Levy de [[Nòva York]]. Plusors òbras i foguèron venduas e la [[premsa]] [[USA|estatsunidenca]] li acordèc una atencion favorabla. Un an mai tard, expausèc a [[París]] dins lo quadre de l'exposicion ''Mexique''. Las relacions de Kahlo amb [[Marcel Duchamp]] e los subrerealistas [[França|francés]] foguèron decisivas per permetre aquel eveniment. L'acuelh foguèc pereu positiu e lo govern francés crompèc ''Lo Quadre'' ([[1938]]) per enrichir las colleccions publicas dau païs. Aquela aquisicion marquèc una prumiera reconoissença institucionala de part dels mitans culturaus [[Euròpa|europeus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Teschen, 2003, pp. 51-52.</ref>. Puei, Kahlo participèc a diversas exposicions internacionalas e son òbra ''Moïses'' ([[1946]]) foguèc remarcaa per lo public e de critics. Contunhèc de presentar e de vendre son trabalh en despiech de l'agravament de son estat de [[santat]]. En [[1953]], èra incapabla de se desplaçar sensa dificultats, mas participèc a son exposicion personala organizaa dins la [[capitala]] [[Mexic|mexicana]]. Pasmens, fins a sa [[mòrt]], sa celebritat èra ligaa a aquela de [[Diego Rivera|Rivera]]. D'efiech, durant la màger part de sa vida, foguèc mai que mai presentaa coma la ''« frema de Rivera »''. La redescuberta de son òbra foguèc progressiva, mas permetèc d'inversar aquela relacion. Kahlo es desenant estudiaa per las sieunas qualitats, mentre que sa relacion amb Rivera es desenant consideraa coma un dels elements de sa vida. === De l'artista a l'icòna === La transformacion vertadiera de la reputacion de Kahlo interven plusors decenias après sa [[mòrt]]. Son òbra foguèc redescuberta a partir dels [[ans 1970]] dins un contexte marcat per l'atencion creissenta portaa a las [[femna|femnas]] artistas per los istorians de l'art. Sos autoretrachs, son tractament dau còrs, sa representacion de la [[dolor]], son biais de bastir son identitat e sa plaça dins una [[societat]] dominaa per d'[[òme]]s trobèron un interès noveu au sen dels movements [[femenisme|femenistas]]. Pasmens, aquela relectura menèc a una transformacion. D'efiech, venguèc mai que mai un simbòle definit per la celebritat de sa [[cara]], de sas [[ussa]]s, de sos [[vestit]]s e de sa vida sentimentala pusleu que per las caracteristicas picturalas de son òbra. L'aspecte public fòrça trabalhat de Kahlo favorizèc aquela evolucion que sos vestits tradicionaus, sas coifuras e sos accessòris son venguts d'elements aisament reconeissables. Las recherchas e las exposicions consacraas a sa gardarauba mostrèron l'amplor dau trabalh a la basa de la construccion d'aquela identitat visuala. La ''Casa Azul'' consèrva ansin de [[vestit]]s, de [[corset]]s, de [[fotografia]]s e d'accessòris que permetèron d'estudiar la relacion entre anar personau e creacion artistica. Aquela construccion de se explica benleu l'importància presa per Kahlo dins los estudis consacrats au genre, au còrs e a l'identitat. Son òbra met en scena una femna que refusa d'amagar las marcas de la [[malaudiá]], que representa directament son còrs, que contrarotla lo sieu imatge e que transforma d'experiéncias consideraas coma intimas en subjectes artistics. Pasmens, chau evitar de projectar retrospectivament sus Kahlo totas las categorias [[politica|politicas]] contemporaneas. Se pòt èsser estudiaa per lo mejan dau [[femenisme]], de las questions ligaas a l'andicap o au genre, son òbra aparteniá d'en prumier a un contexte mexican e internacionau especific – aqueu de la prumiera mieitat dau segle XX – e sa pensaa es mai que mai ligaa au [[comunisme]], au [[nacionalisme]] [[mexic]]an e als chambiaments politics de son temps. === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 9xyt8aasqkoloqa8ie2qv02vyjiowf1 2508381 2508380 2026-09-06T16:50:10Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'artista a l'icòna */ 2508381 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e Kahlo foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === L'òbra de Frida Kahlo es probablament constituïa de 150 a 200 [[pintura]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Emma Dexter, « The Universal Dialectics of Frida Kahlo », dins Emma Dexter (dir.), ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 11.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nancy Deffebach, « "Frida Kahlo: Heroism of Private Life », dins Samuel Brunk e Ben Fallow (dir.), ''Heroes and Hero Cults in Latin America'', University of Texas Press, 2006, p. 174.</ref>. La màger part son de representacions [[autobiografia|autobiograficas]], de compausicions sus l'identitat [[nacion|nacionala]], la [[politica]] o la [[familha (parentèla)|familha]] e de [[Natura mòrta|naturas mòrtas]]. Forman pas un ensemble omogeneu, mas lo biais de transformar l'experiéncia personala en langatge visuau pòt èsser considerat coma lo fieu conductor principau de las recherchas artisticas de Kahlo. Entre las mai conoissuas, figuran : * l’''Autoretrach au costume de velós'' ([[1926]]) qu'es lo prumier autoretrach conoissut de l'artista ; * ''L'Autobús'' ([[1929]]) que remanda a l'accident tot en representant diferentas [[classa sociala|classas socialas]] de la [[societat]] [[mexic|mexicana]] ; * ''Frieda e Diego Rivera'' ([[1931]]) qu'es un retrach dau pareu ; * ''Henry Ford Hospital'' ([[1932]] qu'es consacraa a la perda d'un mainat ; * ''Mos grands, mos parents e ieu'' ([[1936]]) qu'es una reflexion picturala sus la genealogia e l'identitat ; * ''La Colona Rompua'' ([[1944]]) qu'es una representacion de la dolor fisica ; * ''Las Doas Fridas'' ([[1939]]) qu'es un autoretrach doble consacrat a la question de l'identitat ; * l’''Autoretrach amb los peus copats'' ([[1940]]) qu'es consacrat a la transformacion de son anar e a relacion amb Rivera ; * l’''Autoretrach amb lo col d'espina e lo beca-flor'' ([[1940]]) onte lo còrs es associat amb d'elements vegetaus e animaus ; * l’''Autoretrach coma Tehuana (Diego dins mas pensaas)'' ([[1943]]) qu'associa l'imatge de Kahlo amb lo costume mexican tradicionau e a la preséncia mentala de Rivera ; * l’''L'Estrencha de l'Amor de l'Univers, la Terra (Mexic), ieu, Diego e lo Senher Xólotl'' ([[1949]]) qu'associa plusors temas recurrents de Kahlo. * ''Viva la Vida'' ([[1954]]) qu'es sa darriera òbra achabaa. == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === Frida Kahlo coneguèc una certana reconeissença artistica de son vivent, mai sa renomaa demorèc limitaa en comparason d'aquela aquistaa après sa [[mòrt]]. Son prumier succès internacionau vertadier aguèc luec en [[1938]] amb l'organizacion, gràcias a l'ajuda d'[[André Breton]], de sa prumiera exposicion personala a la galaria Julien Levy de [[Nòva York]]. Plusors òbras i foguèron venduas e la [[premsa]] [[USA|estatsunidenca]] li acordèc una atencion favorabla. Un an mai tard, expausèc a [[París]] dins lo quadre de l'exposicion ''Mexique''. Las relacions de Kahlo amb [[Marcel Duchamp]] e los subrerealistas [[França|francés]] foguèron decisivas per permetre aquel eveniment. L'acuelh foguèc pereu positiu e lo govern francés crompèc ''Lo Quadre'' ([[1938]]) per enrichir las colleccions publicas dau païs. Aquela aquisicion marquèc una prumiera reconoissença institucionala de part dels mitans culturaus [[Euròpa|europeus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Teschen, 2003, pp. 51-52.</ref>. Puei, Kahlo participèc a diversas exposicions internacionalas e son òbra ''Moïses'' ([[1946]]) foguèc remarcaa per lo public e de critics. Contunhèc de presentar e de vendre son trabalh en despiech de l'agravament de son estat de [[santat]]. En [[1953]], èra incapabla de se desplaçar sensa dificultats, mas participèc a son exposicion personala organizaa dins la [[capitala]] [[Mexic|mexicana]]. Pasmens, fins a sa [[mòrt]], sa celebritat èra ligaa a aquela de [[Diego Rivera|Rivera]]. D'efiech, durant la màger part de sa vida, foguèc mai que mai presentaa coma la ''« frema de Rivera »''. La redescuberta de son òbra foguèc progressiva, mas permetèc d'inversar aquela relacion. Kahlo es desenant estudiaa per las sieunas qualitats, mentre que sa relacion amb Rivera es desenant consideraa coma un dels elements de sa vida. === De l'artista a l'icòna === La transformacion vertadiera de la reputacion de Kahlo interven plusors decenias après sa [[mòrt]]. Son òbra foguèc redescuberta a partir dels [[ans 1970]] dins un contexte marcat per l'atencion creissenta portaa a las [[femna|femnas]] artistas per los istorians de l'art. Sos autoretrachs, son tractament dau còrs, sa representacion de la [[dolor]], son biais de bastir son identitat e sa plaça dins una [[societat]] dominaa per d'[[òme]]s trobèron un interès noveu au sen dels movements [[feminisme|femenistas]]. Pasmens, aquela relectura menèc a una transformacion. D'efiech, venguèc mai que mai un simbòle definit per la celebritat de sa [[cara]], de sas [[ussa]]s, de sos [[vestit]]s e de sa vida sentimentala pusleu que per las caracteristicas picturalas de son òbra. L'aspecte public fòrça trabalhat de Kahlo favorizèc aquela evolucion que sos vestits tradicionaus, sas coifuras e sos accessòris son venguts d'elements aisament reconeissables. Las recherchas e las exposicions consacraas a sa gardarauba mostrèron l'amplor dau trabalh a la basa de la construccion d'aquela identitat visuala. La ''Casa Azul'' consèrva ansin de [[vestit]]s, de [[corset]]s, de [[fotografia]]s e d'accessòris que permetèron d'estudiar la relacion entre anar personau e creacion artistica. Aquela construccion de se explica benleu l'importància presa per Kahlo dins los estudis consacrats au genre, au còrs e a l'identitat. Son òbra met en scena una femna que refusa d'amagar las marcas de la [[malaudiá]], que representa directament son còrs, que contrarotla lo sieu imatge e que transforma d'experiéncias consideraas coma intimas en subjectes artistics. Pasmens, chau evitar de projectar retrospectivament sus Kahlo totas las categorias [[politica|politicas]] contemporaneas. Se pòt èsser estudiaa per lo mejan dau [[feminisme]], de las questions ligaas a l'andicap o au genre, son òbra aparteniá d'en prumier a un contexte mexican e internacionau especific – aqueu de la prumiera mieitat dau segle XX – e sa pensaa es mai que mai ligaa au [[comunisme]], au [[nacionalisme]] [[mexic]]an e als chambiaments politics de son temps. === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] gq7pgbo7wgn9cm2rxpyctgolf1dzn4u 2508382 2508381 2026-09-06T16:56:05Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'artista a l'icòna */ 2508382 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e Kahlo foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === L'òbra de Frida Kahlo es probablament constituïa de 150 a 200 [[pintura]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Emma Dexter, « The Universal Dialectics of Frida Kahlo », dins Emma Dexter (dir.), ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 11.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nancy Deffebach, « "Frida Kahlo: Heroism of Private Life », dins Samuel Brunk e Ben Fallow (dir.), ''Heroes and Hero Cults in Latin America'', University of Texas Press, 2006, p. 174.</ref>. La màger part son de representacions [[autobiografia|autobiograficas]], de compausicions sus l'identitat [[nacion|nacionala]], la [[politica]] o la [[familha (parentèla)|familha]] e de [[Natura mòrta|naturas mòrtas]]. Forman pas un ensemble omogeneu, mas lo biais de transformar l'experiéncia personala en langatge visuau pòt èsser considerat coma lo fieu conductor principau de las recherchas artisticas de Kahlo. Entre las mai conoissuas, figuran : * l’''Autoretrach au costume de velós'' ([[1926]]) qu'es lo prumier autoretrach conoissut de l'artista ; * ''L'Autobús'' ([[1929]]) que remanda a l'accident tot en representant diferentas [[classa sociala|classas socialas]] de la [[societat]] [[mexic|mexicana]] ; * ''Frieda e Diego Rivera'' ([[1931]]) qu'es un retrach dau pareu ; * ''Henry Ford Hospital'' ([[1932]] qu'es consacraa a la perda d'un mainat ; * ''Mos grands, mos parents e ieu'' ([[1936]]) qu'es una reflexion picturala sus la genealogia e l'identitat ; * ''La Colona Rompua'' ([[1944]]) qu'es una representacion de la dolor fisica ; * ''Las Doas Fridas'' ([[1939]]) qu'es un autoretrach doble consacrat a la question de l'identitat ; * l’''Autoretrach amb los peus copats'' ([[1940]]) qu'es consacrat a la transformacion de son anar e a relacion amb Rivera ; * l’''Autoretrach amb lo col d'espina e lo beca-flor'' ([[1940]]) onte lo còrs es associat amb d'elements vegetaus e animaus ; * l’''Autoretrach coma Tehuana (Diego dins mas pensaas)'' ([[1943]]) qu'associa l'imatge de Kahlo amb lo costume mexican tradicionau e a la preséncia mentala de Rivera ; * l’''L'Estrencha de l'Amor de l'Univers, la Terra (Mexic), ieu, Diego e lo Senher Xólotl'' ([[1949]]) qu'associa plusors temas recurrents de Kahlo. * ''Viva la Vida'' ([[1954]]) qu'es sa darriera òbra achabaa. == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === Frida Kahlo coneguèc una certana reconeissença artistica de son vivent, mai sa renomaa demorèc limitaa en comparason d'aquela aquistaa après sa [[mòrt]]. Son prumier succès internacionau vertadier aguèc luec en [[1938]] amb l'organizacion, gràcias a l'ajuda d'[[André Breton]], de sa prumiera exposicion personala a la galaria Julien Levy de [[Nòva York]]. Plusors òbras i foguèron venduas e la [[premsa]] [[USA|estatsunidenca]] li acordèc una atencion favorabla. Un an mai tard, expausèc a [[París]] dins lo quadre de l'exposicion ''Mexique''. Las relacions de Kahlo amb [[Marcel Duchamp]] e los subrerealistas [[França|francés]] foguèron decisivas per permetre aquel eveniment. L'acuelh foguèc pereu positiu e lo govern francés crompèc ''Lo Quadre'' ([[1938]]) per enrichir las colleccions publicas dau païs. Aquela aquisicion marquèc una prumiera reconoissença institucionala de part dels mitans culturaus [[Euròpa|europeus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Teschen, 2003, pp. 51-52.</ref>. Puei, Kahlo participèc a diversas exposicions internacionalas e son òbra ''Moïses'' ([[1946]]) foguèc remarcaa per lo public e de critics. Contunhèc de presentar e de vendre son trabalh en despiech de l'agravament de son estat de [[santat]]. En [[1953]], èra incapabla de se desplaçar sensa dificultats, mas participèc a son exposicion personala organizaa dins la [[capitala]] [[Mexic|mexicana]]. Pasmens, fins a sa [[mòrt]], sa celebritat èra ligaa a aquela de [[Diego Rivera|Rivera]]. D'efiech, durant la màger part de sa vida, foguèc mai que mai presentaa coma la ''« frema de Rivera »''. La redescuberta de son òbra foguèc progressiva, mas permetèc d'inversar aquela relacion. Kahlo es desenant estudiaa per las sieunas qualitats, mentre que sa relacion amb Rivera es desenant consideraa coma un dels elements de sa vida. === De l'artista a l'icòna === La transformacion vertadiera de la reputacion de Kahlo interven plusors decenias après sa [[mòrt]]. Son òbra foguèc redescuberta a partir dels [[ans 1970]] dins un contexte marcat per l'atencion creissenta portaa a las [[femna|femnas]] artistas per los istorians de l'art. Sos autoretrachs, son tractament dau còrs, sa representacion de la [[dolor]], son biais de bastir son identitat e sa plaça dins una [[societat]] dominaa per d'[[òme]]s trobèron un interès noveu au sen dels movements [[feminisme|femenistas]]. En parallele, un fenomène similar aguèc luec dins los movements indigenistas mexicans. Pasmens, aquelas relecturas menèron a una transformacion. D'efiech, venguèc mai que mai un simbòle definit per la celebritat de sa [[cara]], de sas [[ussa]]s, de sos [[vestit]]s e de sa vida sentimentala pusleu que per las caracteristicas picturalas de son òbra. L'aspecte public fòrça trabalhat de Kahlo favorizèc aquela evolucion que sos vestits tradicionaus, sas coifuras e sos accessòris son venguts d'elements aisament reconeissables. Las recherchas e las exposicions consacraas a sa gardarauba mostrèron l'amplor dau trabalh a la basa de la construccion d'aquela identitat visuala. La ''Casa Azul'' consèrva ansin de [[vestit]]s, de [[corset]]s, de [[fotografia]]s e d'accessòris que permetèron d'estudiar la relacion entre anar personau e creacion artistica. Aquela construccion de se explica benleu l'importància presa per Kahlo dins los estudis consacrats au genre, au còrs e a l'identitat. Son òbra met en scena una femna que refusa d'amagar las marcas de la [[malaudiá]], que representa directament son còrs, que contrarotla lo sieu imatge e que transforma d'experiéncias consideraas coma intimas en subjectes artistics. Pasmens, chau evitar de projectar retrospectivament sus Kahlo totas las categorias [[politica|politicas]] contemporaneas. Se pòt èsser estudiaa per lo mejan dau [[feminisme]], de las questions ligaas a l'andicap o au genre, son òbra aparteniá d'en prumier a un contexte mexican e internacionau especific – aqueu de la prumiera mieitat dau segle XX – e sa pensaa es mai que mai ligaa au [[comunisme]], au [[nacionalisme]] [[mexic]]an e als chambiaments politics de son temps. De mai, una autra particularitat de la vision moderna de Frida Kahlo es sa recuperacion [[comèrci|comerciala]]. === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 49tcbhqnem2y6n5f5upivuon51be6g5 2508385 2508382 2026-09-06T17:55:14Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'artista a l'icòna */ 2508385 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e Kahlo foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === L'òbra de Frida Kahlo es probablament constituïa de 150 a 200 [[pintura]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Emma Dexter, « The Universal Dialectics of Frida Kahlo », dins Emma Dexter (dir.), ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 11.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nancy Deffebach, « "Frida Kahlo: Heroism of Private Life », dins Samuel Brunk e Ben Fallow (dir.), ''Heroes and Hero Cults in Latin America'', University of Texas Press, 2006, p. 174.</ref>. La màger part son de representacions [[autobiografia|autobiograficas]], de compausicions sus l'identitat [[nacion|nacionala]], la [[politica]] o la [[familha (parentèla)|familha]] e de [[Natura mòrta|naturas mòrtas]]. Forman pas un ensemble omogeneu, mas lo biais de transformar l'experiéncia personala en langatge visuau pòt èsser considerat coma lo fieu conductor principau de las recherchas artisticas de Kahlo. Entre las mai conoissuas, figuran : * l’''Autoretrach au costume de velós'' ([[1926]]) qu'es lo prumier autoretrach conoissut de l'artista ; * ''L'Autobús'' ([[1929]]) que remanda a l'accident tot en representant diferentas [[classa sociala|classas socialas]] de la [[societat]] [[mexic|mexicana]] ; * ''Frieda e Diego Rivera'' ([[1931]]) qu'es un retrach dau pareu ; * ''Henry Ford Hospital'' ([[1932]] qu'es consacraa a la perda d'un mainat ; * ''Mos grands, mos parents e ieu'' ([[1936]]) qu'es una reflexion picturala sus la genealogia e l'identitat ; * ''La Colona Rompua'' ([[1944]]) qu'es una representacion de la dolor fisica ; * ''Las Doas Fridas'' ([[1939]]) qu'es un autoretrach doble consacrat a la question de l'identitat ; * l’''Autoretrach amb los peus copats'' ([[1940]]) qu'es consacrat a la transformacion de son anar e a relacion amb Rivera ; * l’''Autoretrach amb lo col d'espina e lo beca-flor'' ([[1940]]) onte lo còrs es associat amb d'elements vegetaus e animaus ; * l’''Autoretrach coma Tehuana (Diego dins mas pensaas)'' ([[1943]]) qu'associa l'imatge de Kahlo amb lo costume mexican tradicionau e a la preséncia mentala de Rivera ; * l’''L'Estrencha de l'Amor de l'Univers, la Terra (Mexic), ieu, Diego e lo Senher Xólotl'' ([[1949]]) qu'associa plusors temas recurrents de Kahlo. * ''Viva la Vida'' ([[1954]]) qu'es sa darriera òbra achabaa. == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === Frida Kahlo coneguèc una certana reconeissença artistica de son vivent, mai sa renomaa demorèc limitaa en comparason d'aquela aquistaa après sa [[mòrt]]. Son prumier succès internacionau vertadier aguèc luec en [[1938]] amb l'organizacion, gràcias a l'ajuda d'[[André Breton]], de sa prumiera exposicion personala a la galaria Julien Levy de [[Nòva York]]. Plusors òbras i foguèron venduas e la [[premsa]] [[USA|estatsunidenca]] li acordèc una atencion favorabla. Un an mai tard, expausèc a [[París]] dins lo quadre de l'exposicion ''Mexique''. Las relacions de Kahlo amb [[Marcel Duchamp]] e los subrerealistas [[França|francés]] foguèron decisivas per permetre aquel eveniment. L'acuelh foguèc pereu positiu e lo govern francés crompèc ''Lo Quadre'' ([[1938]]) per enrichir las colleccions publicas dau païs. Aquela aquisicion marquèc una prumiera reconoissença institucionala de part dels mitans culturaus [[Euròpa|europeus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Teschen, 2003, pp. 51-52.</ref>. Puei, Kahlo participèc a diversas exposicions internacionalas e son òbra ''Moïses'' ([[1946]]) foguèc remarcaa per lo public e de critics. Contunhèc de presentar e de vendre son trabalh en despiech de l'agravament de son estat de [[santat]]. En [[1953]], èra incapabla de se desplaçar sensa dificultats, mas participèc a son exposicion personala organizaa dins la [[capitala]] [[Mexic|mexicana]]. Pasmens, fins a sa [[mòrt]], sa celebritat èra ligaa a aquela de [[Diego Rivera|Rivera]]. D'efiech, durant la màger part de sa vida, foguèc mai que mai presentaa coma la ''« frema de Rivera »''. La redescuberta de son òbra foguèc progressiva, mas permetèc d'inversar aquela relacion. Kahlo es desenant estudiaa per las sieunas qualitats, mentre que sa relacion amb Rivera es desenant consideraa coma un dels elements de sa vida. === De l'artista a l'icòna === La transformacion vertadiera de la reputacion de Kahlo interven plusors decenias après sa [[mòrt]]. Son òbra foguèc redescuberta a partir dels [[ans 1970]] dins un contexte marcat per l'atencion creissenta portaa a las [[femna|femnas]] artistas per los istorians de l'art. Sos autoretrachs, son tractament dau còrs, sa representacion de la [[dolor]], son biais de bastir son identitat e sa plaça dins una [[societat]] dominaa per d'[[òme]]s trobèron un interès noveu au sen dels movements [[feminisme|femenistas]]. En parallele, un fenomène similar aguèc luec dins los movements indigenistas mexicans. Pasmens, aquelas relecturas menèron a una transformacion. D'efiech, venguèc mai que mai un simbòle definit per la celebritat de sa [[cara]], de sas [[ussa]]s, de sos [[vestit]]s e de sa vida sentimentala pusleu que per las caracteristicas picturalas de son òbra. L'aspecte public fòrça trabalhat de Kahlo favorizèc aquela evolucion que sos vestits tradicionaus, sas coifuras e sos accessòris son venguts d'elements aisament reconeissables. Las recherchas e las exposicions consacraas a sa gardarauba mostrèron l'amplor dau trabalh a la basa de la construccion d'aquela identitat visuala. La ''Casa Azul'' consèrva ansin de [[vestit]]s, de [[corset]]s, de [[fotografia]]s e d'accessòris que permetèron d'estudiar la relacion entre anar personau e creacion artistica. Aquela construccion de se explica benleu l'importància presa per Kahlo dins los estudis consacrats au genre, au còrs e a l'identitat. Son òbra met en scena una femna que refusa d'amagar las marcas de la [[malaudiá]], que representa directament son còrs, que contrarotla lo sieu imatge e que transforma d'experiéncias consideraas coma intimas en subjectes artistics. Pasmens, chau evitar de projectar retrospectivament sus Kahlo totas las categorias [[politica|politicas]] contemporaneas. Se pòt èsser estudiaa per lo mejan dau [[feminisme]], de las questions ligaas a l'andicap o au genre, son òbra aparteniá d'en prumier a un contexte mexican e internacionau especific – aqueu de la prumiera mieitat dau segle XX – e sa pensaa es mai que mai ligaa au [[comunisme]], au [[nacionalisme]] [[mexic]]an e als chambiaments politics de son temps. De mai, una autra particularitat de la vision moderna de Frida Kahlo es sa recuperacion [[comèrci|comerciala]]. Aquò foguèt lo resultat de la represa de son imatge per los movements feministas e indigenas e per la [[mòda]] internacionala. Aquela esplecha foguèc favorizaa per la creacion d'una companhiá encharjaa de gerir sos [[drechs d'autor]], la Frida Kahlo Corporation, per sa [[familha (parentèla)|familha]]. Son imatge es ansin vengua una marca disponibla per de campanhas [[publicitat|publicitàrias]] diversas. Aquela « Fridamania » es a l'origina de criticas recurrentas, mas demòra una activitat lucrativa. === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 56yabuy4rcyseedal8mhlt3ypnv78x2 2508386 2508385 2026-09-06T17:59:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'artista a l'icòna */ 2508386 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e Kahlo foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === L'òbra de Frida Kahlo es probablament constituïa de 150 a 200 [[pintura]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Emma Dexter, « The Universal Dialectics of Frida Kahlo », dins Emma Dexter (dir.), ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 11.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nancy Deffebach, « "Frida Kahlo: Heroism of Private Life », dins Samuel Brunk e Ben Fallow (dir.), ''Heroes and Hero Cults in Latin America'', University of Texas Press, 2006, p. 174.</ref>. La màger part son de representacions [[autobiografia|autobiograficas]], de compausicions sus l'identitat [[nacion|nacionala]], la [[politica]] o la [[familha (parentèla)|familha]] e de [[Natura mòrta|naturas mòrtas]]. Forman pas un ensemble omogeneu, mas lo biais de transformar l'experiéncia personala en langatge visuau pòt èsser considerat coma lo fieu conductor principau de las recherchas artisticas de Kahlo. Entre las mai conoissuas, figuran : * l’''Autoretrach au costume de velós'' ([[1926]]) qu'es lo prumier autoretrach conoissut de l'artista ; * ''L'Autobús'' ([[1929]]) que remanda a l'accident tot en representant diferentas [[classa sociala|classas socialas]] de la [[societat]] [[mexic|mexicana]] ; * ''Frieda e Diego Rivera'' ([[1931]]) qu'es un retrach dau pareu ; * ''Henry Ford Hospital'' ([[1932]] qu'es consacraa a la perda d'un mainat ; * ''Mos grands, mos parents e ieu'' ([[1936]]) qu'es una reflexion picturala sus la genealogia e l'identitat ; * ''La Colona Rompua'' ([[1944]]) qu'es una representacion de la dolor fisica ; * ''Las Doas Fridas'' ([[1939]]) qu'es un autoretrach doble consacrat a la question de l'identitat ; * l’''Autoretrach amb los peus copats'' ([[1940]]) qu'es consacrat a la transformacion de son anar e a relacion amb Rivera ; * l’''Autoretrach amb lo col d'espina e lo beca-flor'' ([[1940]]) onte lo còrs es associat amb d'elements vegetaus e animaus ; * l’''Autoretrach coma Tehuana (Diego dins mas pensaas)'' ([[1943]]) qu'associa l'imatge de Kahlo amb lo costume mexican tradicionau e a la preséncia mentala de Rivera ; * l’''L'Estrencha de l'Amor de l'Univers, la Terra (Mexic), ieu, Diego e lo Senher Xólotl'' ([[1949]]) qu'associa plusors temas recurrents de Kahlo. * ''Viva la Vida'' ([[1954]]) qu'es sa darriera òbra achabaa. == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === Frida Kahlo coneguèc una certana reconeissença artistica de son vivent, mai sa renomaa demorèc limitaa en comparason d'aquela aquistaa après sa [[mòrt]]. Son prumier succès internacionau vertadier aguèc luec en [[1938]] amb l'organizacion, gràcias a l'ajuda d'[[André Breton]], de sa prumiera exposicion personala a la galaria Julien Levy de [[Nòva York]]. Plusors òbras i foguèron venduas e la [[premsa]] [[USA|estatsunidenca]] li acordèc una atencion favorabla. Un an mai tard, expausèc a [[París]] dins lo quadre de l'exposicion ''Mexique''. Las relacions de Kahlo amb [[Marcel Duchamp]] e los subrerealistas [[França|francés]] foguèron decisivas per permetre aquel eveniment. L'acuelh foguèc pereu positiu e lo govern francés crompèc ''Lo Quadre'' ([[1938]]) per enrichir las colleccions publicas dau païs. Aquela aquisicion marquèc una prumiera reconoissença institucionala de part dels mitans culturaus [[Euròpa|europeus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Teschen, 2003, pp. 51-52.</ref>. Puei, Kahlo participèc a diversas exposicions internacionalas e son òbra ''Moïses'' ([[1946]]) foguèc remarcaa per lo public e de critics. Contunhèc de presentar e de vendre son trabalh en despiech de l'agravament de son estat de [[santat]]. En [[1953]], èra incapabla de se desplaçar sensa dificultats, mas participèc a son exposicion personala organizaa dins la [[capitala]] [[Mexic|mexicana]]. Pasmens, fins a sa [[mòrt]], sa celebritat èra ligaa a aquela de [[Diego Rivera|Rivera]]. D'efiech, durant la màger part de sa vida, foguèc mai que mai presentaa coma la ''« frema de Rivera »''. La redescuberta de son òbra foguèc progressiva, mas permetèc d'inversar aquela relacion. Kahlo es desenant estudiaa per las sieunas qualitats, mentre que sa relacion amb Rivera es desenant consideraa coma un dels elements de sa vida. === De l'artista a l'icòna === La transformacion vertadiera de la reputacion de Kahlo interven plusors decenias après sa [[mòrt]]. Son òbra foguèc redescuberta a partir dels [[ans 1970]] dins un contexte marcat per l'atencion creissenta portaa a las [[femna|femnas]] artistas per los istorians de l'art. Sos autoretrachs, son tractament dau còrs, sa representacion de la [[dolor]], son biais de bastir son identitat e sa plaça dins una [[societat]] dominaa per d'[[òme]]s trobèron un interès noveu au sen dels movements [[feminisme|femenistas]]. En parallele, un fenomène similar aguèc luec dins los movements indigenistas mexicans. Pasmens, aquelas relecturas menèron a una transformacion. D'efiech, venguèc mai que mai un simbòle definit per la celebritat de sa [[cara]], de sas [[ussa]]s, de sos [[vestit]]s e de sa vida sentimentala pusleu que per las caracteristicas picturalas de son òbra. L'aspecte public fòrça trabalhat de Kahlo favorizèc aquela evolucion que sos vestits tradicionaus, sas coifuras e sos accessòris son venguts d'elements aisament reconeissables. Las recherchas e las exposicions consacraas a sa gardarauba mostrèron l'amplor dau trabalh a la basa de la construccion d'aquela identitat visuala. La ''Casa Azul'' consèrva ansin de [[vestit]]s, de [[corset]]s, de [[fotografia]]s e d'accessòris que permetèron d'estudiar la relacion entre anar personau e creacion artistica. Aquela construccion de se explica benleu l'importància presa per Kahlo dins los estudis consacrats au genre, au còrs e a l'identitat. Son òbra met en scena una femna que refusa d'amagar las marcas de la [[malaudiá]], que representa directament son còrs, que contrarotla lo sieu imatge e que transforma d'experiéncias consideraas coma intimas en subjectes artistics. Pasmens, chau evitar de projectar retrospectivament sus Kahlo totas las categorias [[politica|politicas]] contemporaneas. Se pòt èsser estudiaa per lo mejan dau [[feminisme]], de las questions ligaas a l'andicap o au genre, son òbra aparteniá d'en prumier a un contexte mexican e internacionau especific – aqueu de la prumiera mieitat dau segle XX – e sa pensaa es mai que mai ligaa au [[comunisme]], au [[nacionalisme]] [[mexic]]an e als chambiaments politics de son temps. De mai, una autra particularitat de la vision moderna de Frida Kahlo es sa recuperacion [[comèrci|comerciala]]. Aquò foguèt lo resultat de la represa de son imatge per los movements feministas e indigenas e per la [[mòda]] internacionala. Aquela esplecha foguèc favorizaa per la creacion d'una companhiá [[USA|estatsunidenca]] encharjaa de gerir sos [[drechs d'autor]], la Frida Kahlo Corporation, per d'eiretiers de sa [[familha (parentèla)|familha]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' La República, « FKC: Frida Kahlo Corporation », 5 d'abriu de 2007.</ref>. Son imatge es ansin vengua una marca disponibla per de campanhas [[publicitat|publicitàrias]] diversas. Aquela « Fridamania » es a l'origina de criticas recurrentas, mas demòra una activitat lucrativa. === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 9y74zuarxhcrs8bvv3k8sm3rnktwws9 2508387 2508386 2026-09-06T18:03:09Z Nicolas Eynaud 6858 /* De l'artista a l'icòna */ 2508387 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e Kahlo foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === L'òbra de Frida Kahlo es probablament constituïa de 150 a 200 [[pintura]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Emma Dexter, « The Universal Dialectics of Frida Kahlo », dins Emma Dexter (dir.), ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 11.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nancy Deffebach, « "Frida Kahlo: Heroism of Private Life », dins Samuel Brunk e Ben Fallow (dir.), ''Heroes and Hero Cults in Latin America'', University of Texas Press, 2006, p. 174.</ref>. La màger part son de representacions [[autobiografia|autobiograficas]], de compausicions sus l'identitat [[nacion|nacionala]], la [[politica]] o la [[familha (parentèla)|familha]] e de [[Natura mòrta|naturas mòrtas]]. Forman pas un ensemble omogeneu, mas lo biais de transformar l'experiéncia personala en langatge visuau pòt èsser considerat coma lo fieu conductor principau de las recherchas artisticas de Kahlo. Entre las mai conoissuas, figuran : * l’''Autoretrach au costume de velós'' ([[1926]]) qu'es lo prumier autoretrach conoissut de l'artista ; * ''L'Autobús'' ([[1929]]) que remanda a l'accident tot en representant diferentas [[classa sociala|classas socialas]] de la [[societat]] [[mexic|mexicana]] ; * ''Frieda e Diego Rivera'' ([[1931]]) qu'es un retrach dau pareu ; * ''Henry Ford Hospital'' ([[1932]] qu'es consacraa a la perda d'un mainat ; * ''Mos grands, mos parents e ieu'' ([[1936]]) qu'es una reflexion picturala sus la genealogia e l'identitat ; * ''La Colona Rompua'' ([[1944]]) qu'es una representacion de la dolor fisica ; * ''Las Doas Fridas'' ([[1939]]) qu'es un autoretrach doble consacrat a la question de l'identitat ; * l’''Autoretrach amb los peus copats'' ([[1940]]) qu'es consacrat a la transformacion de son anar e a relacion amb Rivera ; * l’''Autoretrach amb lo col d'espina e lo beca-flor'' ([[1940]]) onte lo còrs es associat amb d'elements vegetaus e animaus ; * l’''Autoretrach coma Tehuana (Diego dins mas pensaas)'' ([[1943]]) qu'associa l'imatge de Kahlo amb lo costume mexican tradicionau e a la preséncia mentala de Rivera ; * l’''L'Estrencha de l'Amor de l'Univers, la Terra (Mexic), ieu, Diego e lo Senher Xólotl'' ([[1949]]) qu'associa plusors temas recurrents de Kahlo. * ''Viva la Vida'' ([[1954]]) qu'es sa darriera òbra achabaa. == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === Frida Kahlo coneguèc una certana reconeissença artistica de son vivent, mai sa renomaa demorèc limitaa en comparason d'aquela aquistaa après sa [[mòrt]]. Son prumier succès internacionau vertadier aguèc luec en [[1938]] amb l'organizacion, gràcias a l'ajuda d'[[André Breton]], de sa prumiera exposicion personala a la galaria Julien Levy de [[Nòva York]]. Plusors òbras i foguèron venduas e la [[premsa]] [[USA|estatsunidenca]] li acordèc una atencion favorabla. Un an mai tard, expausèc a [[París]] dins lo quadre de l'exposicion ''Mexique''. Las relacions de Kahlo amb [[Marcel Duchamp]] e los subrerealistas [[França|francés]] foguèron decisivas per permetre aquel eveniment. L'acuelh foguèc pereu positiu e lo govern francés crompèc ''Lo Quadre'' ([[1938]]) per enrichir las colleccions publicas dau païs. Aquela aquisicion marquèc una prumiera reconoissença institucionala de part dels mitans culturaus [[Euròpa|europeus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Teschen, 2003, pp. 51-52.</ref>. Puei, Kahlo participèc a diversas exposicions internacionalas e son òbra ''Moïses'' ([[1946]]) foguèc remarcaa per lo public e de critics. Contunhèc de presentar e de vendre son trabalh en despiech de l'agravament de son estat de [[santat]]. En [[1953]], èra incapabla de se desplaçar sensa dificultats, mas participèc a son exposicion personala organizaa dins la [[capitala]] [[Mexic|mexicana]]. Pasmens, fins a sa [[mòrt]], sa celebritat èra ligaa a aquela de [[Diego Rivera|Rivera]]. D'efiech, durant la màger part de sa vida, foguèc mai que mai presentaa coma la ''« frema de Rivera »''. La redescuberta de son òbra foguèc progressiva, mas permetèc d'inversar aquela relacion. Kahlo es desenant estudiaa per las sieunas qualitats, mentre que sa relacion amb Rivera es desenant consideraa coma un dels elements de sa vida. === De l'artista a l'icòna === La transformacion vertadiera de la reputacion de Kahlo interven plusors decenias après sa [[mòrt]]. Son òbra foguèc redescuberta a partir dels [[ans 1970]] dins un contexte marcat per l'atencion creissenta portaa a las [[femna|femnas]] artistas per los istorians de l'art. Sos autoretrachs, son tractament dau còrs, sa representacion de la [[dolor]], son biais de bastir son identitat e sa plaça dins una [[societat]] dominaa per d'[[òme]]s trobèron un interès noveu au sen dels movements [[feminisme|femenistas]]. En parallele, un fenomène similar aguèc luec dins los movements indigenistas mexicans. Pasmens, aquelas relecturas menèron a una transformacion. D'efiech, venguèc mai que mai un simbòle definit per la celebritat de sa [[cara]], de sas [[ussa]]s, de sos [[vestit]]s e de sa vida sentimentala pusleu que per las caracteristicas picturalas de son òbra. L'aspecte public fòrça trabalhat de Kahlo favorizèc aquela evolucion que sos vestits tradicionaus, sas coifuras e sos accessòris son venguts d'elements aisament reconeissables. Las recherchas e las exposicions consacraas a sa gardarauba mostrèron l'amplor dau trabalh a la basa de la construccion d'aquela identitat visuala. La ''Casa Azul'' consèrva ansin de [[vestit]]s, de [[corset]]s, de [[fotografia]]s e d'accessòris que permetèron d'estudiar la relacion entre anar personau e creacion artistica. Aquela construccion de se explica benleu l'importància presa per Kahlo dins los estudis consacrats au genre, au còrs e a l'identitat. Son òbra met en scena una femna que refusa d'amagar las marcas de la [[malaudiá]], que representa directament son còrs, que contrarotla lo sieu imatge e que transforma d'experiéncias consideraas coma intimas en subjectes artistics. Pasmens, chau evitar de projectar retrospectivament sus Kahlo totas las categorias [[politica|politicas]] contemporaneas. Se pòt èsser estudiaa per lo mejan dau [[feminisme]], de las questions ligaas a l'andicap o au genre, son òbra aparteniá d'en prumier a un contexte mexican e internacionau especific – aqueu de la prumiera mieitat dau segle XX – e sa pensaa es mai que mai ligaa au [[comunisme]], au [[nacionalisme]] [[mexic]]an e als chambiaments politics de son temps. De mai, una autra particularitat de la vision moderna de Frida Kahlo es sa recuperacion [[comèrci|comerciala]]. Aquò foguèt lo resultat de la represa de son imatge a partir dels [[ans 1970]], especialament per la [[mòda]] internacionala. Aquela esplecha foguèc favorizaa per la creacion d'una companhiá [[USA|estatsunidenca]] encharjaa de gerir sos [[drechs d'autor]], la Frida Kahlo Corporation, per d'eiretiers de sa [[familha (parentèla)|familha]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' La República, « FKC: Frida Kahlo Corporation », 5 d'abriu de 2007.</ref>. Son imatge es ansin vengua una marca disponibla per de campanhas [[publicitat|publicitàrias]] diversas. Aquela « Fridamania » es a l'origina de criticas recurrentas, mas demòra una activitat lucrativa. === Una influéncia mondiala === == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 6p38nrn1q2kkquri58k8hwyjzxhsgg4 2508403 2508387 2026-09-07T04:57:44Z Nicolas Eynaud 6858 /* Una influéncia mondiala */ 2508403 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Frida Kahlo''' |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Frida Kahlo, by Guillermo Kahlo.jpg|200px]] |- !align=right|Profession: |[[pintura|pintre]] |- !align=right|País: | [[Mexic]] |- !align=right|Data de naissença: |[[6 de julhet]] de [[1907]] |- !align=right|Luòc de naissença: | Coyoacán, [[Mexic]] |- !align=right|Data de decès: |[[13 de julhet]] de [[1954]] |- !align=right|Luòc de decès: | Coyoacán |} '''Magdalena Carmen Frida Kahlo y Calderón''', mai coneguda coma '''Frida Kahlo''' ([[Coyoacán]], [[Ciutat de Mexic]], [[6 de julh]] de [[1907]] - Coyoacán, Ciutat de Mexic, [[13 de julh]] de [[1954]]) foguèt una pintora [[Mexic|mexicana]]. Son òbra s'inspira essencialament de las tradicions autoctònas mexicanas. Venguèt famosa per sos [[autoretrach]]es; e mai se l'escrivan francés [[André Breton]] diguèt de sa pintura qu'èra [[surrealisme|surrealista]], jamai se volguèt pas identificar amb aquel movement. Èra l'esposa del famós pintor mexican, [[Diego Rivera]]. == Biografia == === Enfança, formacion e accident === Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón naissèc lo 6 de julhet de [[1907]] a [[Coyoacán]], una comuna de la periferia de la [[Ciutat de Mexic]]. Son paire, [[Guillermo Kahlo]] ([[1871]]–[[1941]]), èra un [[fotografia|fotografe]] d'origina [[Alemanha|alemanda]]. Sa maire, [[Matilde Calderón y González]] ([[1876]]–[[1932]]), èra una mestissa illetraa qu'assegurèc la gestion dels afaires domestics<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hayden Herrera e Philippe Beaudoin, ''Frida: biographie de Frida Kahlo'', Flammarion, coll. « Grandes biographies », 2022, p. 20.</ref>. Frida èra la tresena filha dau pareu. La [[familha (parentèla)|familha]] viviá dins un environament marcat per lo rescontre entre las [[tradicion]]s [[mexic]]anas, l'eiretatge [[Euròpa|europeu]], la practica [[religions|religiosa]] e las activitats [[art]]isticas. La [[fotografia]] i teniá una plaça majora e Guillermo Kahlo aprenguèc las reglas d'observacion e de compausion d'un imatge a sa filha. En [[1913]], a 6 ans, Kahlo contractèc la [[poliomieliti]] que li laissèc una chamba drecha mai corta e mai teuna<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Valmantas Budrys, « Neurological Deficits in the Life and Works of Frida Kahlo », ''European Neurology'', vol. 55, n° 1,‎ 2006, pp. 4-10.</ref>. Aquela [[malautiá]] foguèc ansin lo prumier còp de la longa tiera d'espròvas [[medecina|medicalas]] que marquèron son existéncia. Son paire l'encoratjèc a practicar d'[[exercici fisic|activitats fisicas]] per afortir aquela chamba, mas aquela experiéncia precòça de la diferéncia corporala prenguèc mai tard una plaça importanta dins la construccion de son imatge public e de sa pintura. En [[1922]], intrèc a l'Escòla Nacionala Preparatòria de la Ciutat de Mexic, onte voliá se formar per entreprendre d'estudis de [[medecina]]. Faiá partia d'una generacion de joves mexicans educats dins lo contèxte de la reconstruccion [[cultura]]la e [[politica]] menaa après la [[Revolucion Mexicana]]. S'interessèc a la [[literatura]], a las [[sciéncia]]s e a las ideias politicas de senestra. Rejonhèc ansin un grop d'estudiants, los Cachuchas, onte rescontrèc Alejandro Gómez Arias onte venguèc son companhon. I desvolopèc pereu de ligams amb los mitans intellectuaus e politics que menèron a son raprochament ulterior amb lo [[comunisme]] [[Mexic|mexican]]. Lo 17 de setembre de [[1925]], foguèc victima d'un accident fòrça greu quand un [[tramvai]] percutèc son bus. Passèc un mes dins un [[espitau]] e gardèc de sequelas duradissas en despiech de desenaus d'operacions durant lo resta de sa vida<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, p. 62.</ref>. De mai, immobilizaa durant de periòdes longs, foguèc oblijaa d'abandonar sos projectes d'estudis medicaus. Es ansin durant sa convalescéncia que comencèc de pénher. Per l'ajudar, sa maire organizèc la fabricacion d'un chavalet especiau, adaptat a la posicion ocupaa dins son [[liech]]. Completat per un [[mirau]], aqueu sistema venguèc l'instrument d'una practica [[art|artistica]] novela<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: una biografía de Frida Kahlo'', La Ciutat de Mexic, Diana, 1984, pp. 62-63.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettermann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 17-18.</ref>. Tre [[1926]], Kahlo penhèc son prumier autoretrach, destinat a Alejandro Gómez Arias. Pauc a cha pauc, la pintura venguèc un mejan de ganhar d'argent per contribuïr au pagament de las despensas [[medecina|medicalas]] de la [[familha (parentèla)|familha]]. Puei, venguèc una vocacion vertadiera. Privaa de la possibilitat de seguir sos estudis medicaus, Frida Kahlo comencèc d'observar son còrs, çò qu'inspirèc lo començament de son expression artistica. Ansin, se l'accident creèc pas l'artista, transformèc rapidament las condicions li permetent de bastir sa relacion amb la pintura. === Diego Rivera e vida adulta === [[Fichièr:Frida Kahlo Diego Rivera 1932.jpg|thumb|right|Frida Kahlo e son marit, [[Diego Rivera]], en [[1932]].]] A partir de [[1928]], Kahlo se raprochèc de [[Diego Rivera]] ([[1886]]-[[1957]]), un [[pintura|pintre]] muralista ja famós e engatjat dins la vida [[politica]] e [[cultura]]la de [[Mexic]]. Li mostrèc son trabalh e li demandèc son vejaire sus sa pintura. Lor relacion venguèc rapidament [[amor|amorosa]] e lo pareu se [[maridatge|maridèc]] lo 21 d'aost de [[1929]]. Aqueu maridatge permetèc a Kahlo d'intrar au sen dau ret d'artistas, d'intellectuaus, de fotografes e de militants [[politica|politics]] frequentat per son marit e de s'inscriure dins los mitans [[comunisme|comunistas]]. Lo pareu partejava pereu un interès marcat per la cultura mexicana, las tradicions popularas e l'art [[Mesoamerica|precolombian]]. Pasmens, sos projetes artistics demorèron fòrça diferents : Rivera trabalhèc mai que mai a l'eschala monumentala dau [[muralisme]] mentre que Kahlo se concentrèc sus una pintura intima constituïa de retrachs e de scenas reduchas. De [[1930]] a [[1933]], lo pareu vivèc als [[USA|Estats Units]] onte Kahlo perdèc dos mainats que sas anchas, fracturaas per son accident, permetián pas un desvolopament normau dau [[fètus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 133-160.</ref>. Durant aqueu sejorn, Rivera e Kahlo s'installèron a [[San Francisco]], a [[Detroit]] e a [[Nòva York]] en foncion de las comandas reçaupuas per lo prumier. Aquò permetèc a Kahlo de rescontrar plusors intellectuaus estatsunidencs importants e de venir amiga amb lo doctor [[Leo Eloesser]] ([[1881]]-[[1976]]). Es pereu durant aqueu periòde que Kahlo comencèc d'èsser la modela de fotografes professionaus coma [[Edward Weston]] ([[1886]]-[[1958]]) e [[Imogen Cunningham]] ([[1883]]-[[1976]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 117-125.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', 1990, pp. 42-43.</ref>. Aquelas [[fotografia]]s mòstran la volontat precòça de Kahlo d'utilizar sos [[vestit]]s, sas coifuras e sos accessòris per construire un imatge public aisament identificable<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christina Burrus, « The Life of Frida Kahlo », dins Emma Dexter, ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 203.</ref>. Sos problemas de santat li inspirèron egalament d'òbras fòrça personalas, especialament ''Henry Ford Hospital'', onte se representèc sus un liech d'espitau après un maupart dins una compausicion l'associant amb d'elements medicaus e diferents simboles e objectes penjats a l'entorn d'ela. Lo [[maridatge]] amb [[Diego Rivera]] foguèc pereu tumultuós. Los dos entretenguèron mai d'una relacion extraconjugala, çò qu'entraïnèc de crisis repetias<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-201.</ref>. En [[1939]], un [[divòrci]] foguèc prononciat. Aquela fasa foguèc centrala dins la carriera de Kahlo que produguèc ''Las Doas Fridas'', un de sas òbras mai celebras. Pasmens, lo [[divòrci]] interrompèc pas tota relacion entre Rivera e Kahlo e lo coble se tornèc maridar en decembre de [[1940]]. Durant aqueu periòde, la vida de Kahlo foguèc pereu marcaa per d'eveniments politics internacionaus. Amb Rivera, sostenguèc los republicans durant la [[Guèrra Civila Espanhòla|Guerra Civila Espanhòla]] ([[1936]]-[[1939]])<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Taschen, 2003, pp. 40-41.</ref>. Aculhèron tanben [[Trotski|Leon Trotski]] e son esposa durant son exili en [[Mexic]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 192-215.</ref>. Pasmens, aquel engatjament politic foguèc una dimension segondària dins lo desvolopament de son òbra que demorèc mai que mai centrat sus son identitat personala e son trabalh picturau. A partir dels [[ans 1940]], l'estat de santat de Kahlo comencèc de se desgradar fortament. Deguèc donc subir plusors operacions e s'aliechar durant de periòdes longs. Pasmens, en [[1942]], poguèc començar d'ensenhar a l'Escòla Nacionala de Pintura, d'Escultura e de Gravura. Organizèc de cors en cò d'ela quand sa santat l'empachava de se desplaçar. Sa pintura evolucionèc d'un biais parallele a la deterioracion de son còrs e la dolor i venguèc una estructura visuala permetent de representar l'experiéncia de sa vulnerabilitat. En [[1953]], los metges deguèron l'[[amputacion|amputar]] d'una partia de sa chamba drecha<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 412-430.</ref>. En despiech de sas dificultats, arrestèc pas de pénher e de s'interessar a la vida [[politica]]. Per exemple, participèc a una manifestacion còntra l'intervencion [[USA|estatsunidenca]] en [[Guatemala]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martha Zamora, ''Frida Kahlo: The Brush of Anguish'', Chronicle Books, 1990, p. 138.</ref>. Frida Kahlo morèc lo 13 de julhet de [[1954]], a 47 ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 425-433.</ref><ref>Sa mòrt es benleu ligaa a una presa tròp importanta de medicaments antidolor. Aquò es a l'origina d'una teoria de [[suicidi]] qu'es sostengua per de biografes coma Hayden Herrera. La causa oficiala dau decès es una embolia pumonària e ni la polícia ni la familha jutjèron necessari de demandar una autopsia per verificar.</ref>. Son ostau personau, la ''Casa Azul'', venguèc après sa [[mòrt]] un [[musèu|museu]] dedicat a sa memòria e a son òbra. Son còrs foguèc cremat. Sos cendres son conservats en la ''Casa Azul''<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Hayden Herrera, ''Frida: A Biography of Frida Kahlo'', Harper Perennial, 2002, pp. 433-440.</ref>. == Òbra == === Una òbra personala === La pintura de Frida Kahlo es aisament reconeissabla gràcias a l'importància donaa a la [[cara]] e au còrs de l'[[art|artista]]. Los autoretrachs constituïsson una part essenciala de sa produccion e donan sovent l'impression d'una pintura [[autobiografia|autobiografica]]. D'efiech, utilizava lo sieu visatge coma una figura establa que li permetiá d'explorar d'identitats diferentas, d'estats [[emocion|emocionaus]] e de situacions simbolicas. Ansin, dins son òbra, l'usatge de l'autoretrach es pas una reproduccion simpla de son aparéncia fisica. Dins sos tableus, la cara demòra generalament frontala e impassibla, mentre que lo còrs, los [[vestit]]s, los [[animalia|animaus]] e l'environament exprimisson de transformacions que son pas directament vesibles dins l'expression de la cara. Aquela immobilitat aparenta dona a sas òbras una tension particulara. L'espectator agacha un personatge que sembla de se presentar amb un important mestritge tot en expausant d'experiéncias de sofrença, de separacion, de desirança o de fragilitat. L'usatge d'un miralh èra centrau dins aquela practica que permetiá de construire la scena. Aquela dimension es vesibla tre ''[[Autoretrach au costume de velós]]'' ([[1926]]), son premier autoretrach conoissut, onte pausèc l'aparéncia fisica que sos trachs fondamentaus foguèron conservats dins la màger part de son òbra<ref>Pasmens, i aguèc d'excepcions coma ''Autoretrach als peus copats'' ([[1940]]).</ref>. La resta dau còrs èra lo luec de rescontre de l'experiéncia individuala e d'una reflexion mai generala sus la vulnerabilitat umana. Un exemple es la ''Colona Rompua''. Kahlo s'i representèc drecha, lo còrs dubert per una colona [[arquitectura|arquitecturala]] rompua e la [[peu]] pertusaa de [[claveu]]s. Pasmens, l'imatge èra pas una representacion naturalista de la dolor. Lo còrs i èra un ensemble de signes e de simbòles. La colona representava tant lo sosten fisic que son defalhiment mentre que los claveus transforman la sofrença en motiu visuau. La [[pintura]] de Kahlo dessepara donc pas clarament lo fisic e lo [[psicologia|psicologic]]. Las experiéncias ([[dolor]], [[malaudiá]], separacion, [[desirança]], [[maire|maternitat]], identitat, etc.) i son directament inscrichas sus lo còrs, sota forma de simbòles. Aquela associacion es un element important de la singularitat de son òbra. === Identitat e simbolisme === L'identitat [[Mexic|mexicana]] constituís una autra dimension fondamentala de la pintura de Kahlo. Portava frequentament de vestits associats a las [[tradicion]]s mexicanas, especialament aquelos de las [[femna]]s de l'[[istme de Tehuantepec]]. Las coifuras, los [[joieu]]s, las [[flor]]s e los teissuts utilizats èran pas unicament d'elements decoratius. Participavan a la representacion d'una identitat construcha e mesa en scena. Pasmens, aquela identitat èra complexa que Kahlo èra eissia d'una [[familha (parentèla)|familha]] mesclant d'originas [[Euròpa|europeas]] e [[Mexic|mexicanas]]. Aquel embolh inspirèc ''Mos grands, mos parents e ieu'', realizat en [[1936]], que representa la [[genealogia]] de Kahlo sota la forma d'un aubre familiau associant la brancha mairala au païsatge de [[Mexic]] e la brancha pairala a l'[[ocean Atlantic]]. ''Las Doas Fridas'' de [[1939]] desvolopèc aquela reflexion sus l'origina e la reflexion en representant doas versions de l'artista ligaas per lors [[Sistèma circulatòri|vaisseus sanguins]]. Los accessòris utilizats dins las compausicions son l'autre element recurrent de l'òbra de Kahlo. Tènon de ròtles [[estetica|estetics]], [[cultura|culturaus]] e simbolics. Per exemple, los [[vestit]]s li permetián d'exprimir sa concepcion de la mexicanitat tot en amagant de consequéncias ben vesiblas de sos [[andicap|andicaps]]. Lo [[museu]] de la ''Casa Azul'' consèrva ansin una importanta colleccion de vestits, de joieus e d'accessòris divèrs que mòstran l'importància donaa per l'artista a la construccion de son imatge artistic e public. Los [[Animalia|animaus]] acompanhan pereu frequentament los autoretrachs tant per equilibrar la pintura que per participar a la compausicion simbolica. De [[planta|plantas]], de [[fruch]]s, de raiç o d'elements de païsatges son egalament utilizats per evocar la vida, la [[mòrt]], la sexualitat o la fertilitat. L'ensemble d'aqueles aspectes de l'òbra de Kahlo donan l'impression d'un monde barrat, mas aqueu monde es bastit amb d'elements en provenença de la [[natura]], de la [[cultura populara]] [[Mexic|mexicana]], de la [[religions|religion]], de la [[medecina]] e de l'[[istòria]] personala de l'artista. Aquela combinason explica pereu las dificultats per l'inscriure dins un corrent artistic definit que son òbra tèn de ligams amb lo [[subrerealisme]], mas tanben amb las tradicions de la [[pintura]] mexicana, los [[ex-vòto]], los retrachs fotografics e l'art popular. === Una artista d'avantgarda === La question dau corrent artistic seguit per Frida Kahlo es totjorn un objecte de debats, mai que mai en causa de l'oposicion entre [[André Breton]] ([[1896]]-[[1966]]) e Frida Kahlo ela meteissa sus son apertenéncia au movement [[subrerealisme|subrerealista]]. D'efiech, [[André Breton|Breton]], que tenguèc un ròtle centrau dins la reconeissença internacionala de Kahlo, la presentèc mai d'un còp coma una subrerealista e Kahlo aguèc plusors contactes influents amb lo movement. Pasmens, i inscriguèc jamai son òbra car s'interessava pas a l'exploracion dels [[pantais]], de l'inconscient e de las associacions inesperaas, tematicas centralas dau subrerealisme. Au contrari, partèc sovent d'experiéncias concretas e de situacions viscuas per establir sas compausicions. Ansin, se lo resultat èra sovent similar a las òbras subrerealistas dau periòde (utilizacions d'objectes incompatibles, còrs sovent transformat, elements vegetaus o animaus aient una dimension simbolica, etc.), sas fònts d'inspiracion èran fòrça diferentas. En defòra de las avantgardas [[Euròpa|europeas]], Kahlo s'inspirèc fòrça de la cultura [[Mexic|mexicana]]. Amb son marit, reüniguèc una colleccion d'òbras eissias de l'art [[Mesoamerica|precolombian]], popular e religiós. En particular, Kahlo aviá un interès marcat per los [[ex-vòto]], de pinturas pichonas ofèrtas a [[Dieu]], a la [[Verge]] o a un sant per lo mercejar d'una proteccion o d'una garison. Frida Kahlo desvolopèc donc una pintura pauc classabla. Coneissiá las tendéncias artisticas internacionalas e poguèc s'inspirar dau trabalh menat per mai d'un artista, mas las combinèc amb de formas e de referéncias directament originàrias de [[Mexic]]. Aquò explica en partia l'originalitat de son òbra e Kahlo foguèc ni una artista isolaa ni una artista subrerealista mexicana. === Òbras principalas === L'òbra de Frida Kahlo es probablament constituïa de 150 a 200 [[pintura]]s<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Emma Dexter, « The Universal Dialectics of Frida Kahlo », dins Emma Dexter (dir.), ''Frida Kahlo'', Tate Modern, 2005, p. 11.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Nancy Deffebach, « "Frida Kahlo: Heroism of Private Life », dins Samuel Brunk e Ben Fallow (dir.), ''Heroes and Hero Cults in Latin America'', University of Texas Press, 2006, p. 174.</ref>. La màger part son de representacions [[autobiografia|autobiograficas]], de compausicions sus l'identitat [[nacion|nacionala]], la [[politica]] o la [[familha (parentèla)|familha]] e de [[Natura mòrta|naturas mòrtas]]. Forman pas un ensemble omogeneu, mas lo biais de transformar l'experiéncia personala en langatge visuau pòt èsser considerat coma lo fieu conductor principau de las recherchas artisticas de Kahlo. Entre las mai conoissuas, figuran : * l’''Autoretrach au costume de velós'' ([[1926]]) qu'es lo prumier autoretrach conoissut de l'artista ; * ''L'Autobús'' ([[1929]]) que remanda a l'accident tot en representant diferentas [[classa sociala|classas socialas]] de la [[societat]] [[mexic|mexicana]] ; * ''Frieda e Diego Rivera'' ([[1931]]) qu'es un retrach dau pareu ; * ''Henry Ford Hospital'' ([[1932]] qu'es consacraa a la perda d'un mainat ; * ''Mos grands, mos parents e ieu'' ([[1936]]) qu'es una reflexion picturala sus la genealogia e l'identitat ; * ''La Colona Rompua'' ([[1944]]) qu'es una representacion de la dolor fisica ; * ''Las Doas Fridas'' ([[1939]]) qu'es un autoretrach doble consacrat a la question de l'identitat ; * l’''Autoretrach amb los peus copats'' ([[1940]]) qu'es consacrat a la transformacion de son anar e a relacion amb Rivera ; * l’''Autoretrach amb lo col d'espina e lo beca-flor'' ([[1940]]) onte lo còrs es associat amb d'elements vegetaus e animaus ; * l’''Autoretrach coma Tehuana (Diego dins mas pensaas)'' ([[1943]]) qu'associa l'imatge de Kahlo amb lo costume mexican tradicionau e a la preséncia mentala de Rivera ; * l’''L'Estrencha de l'Amor de l'Univers, la Terra (Mexic), ieu, Diego e lo Senher Xólotl'' ([[1949]]) qu'associa plusors temas recurrents de Kahlo. * ''Viva la Vida'' ([[1954]]) qu'es sa darriera òbra achabaa. == Eiretatge e posteritat == === Una reconeissença progressiva === Frida Kahlo coneguèc una certana reconeissença artistica de son vivent, mai sa renomaa demorèc limitaa en comparason d'aquela aquistaa après sa [[mòrt]]. Son prumier succès internacionau vertadier aguèc luec en [[1938]] amb l'organizacion, gràcias a l'ajuda d'[[André Breton]], de sa prumiera exposicion personala a la galaria Julien Levy de [[Nòva York]]. Plusors òbras i foguèron venduas e la [[premsa]] [[USA|estatsunidenca]] li acordèc una atencion favorabla. Un an mai tard, expausèc a [[París]] dins lo quadre de l'exposicion ''Mexique''. Las relacions de Kahlo amb [[Marcel Duchamp]] e los subrerealistas [[França|francés]] foguèron decisivas per permetre aquel eveniment. L'acuelh foguèc pereu positiu e lo govern francés crompèc ''Lo Quadre'' ([[1938]]) per enrichir las colleccions publicas dau païs. Aquela aquisicion marquèc una prumiera reconoissença institucionala de part dels mitans culturaus [[Euròpa|europeus]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrea Kettenmann, ''Kahlo'', Teschen, 2003, pp. 51-52.</ref>. Puei, Kahlo participèc a diversas exposicions internacionalas e son òbra ''Moïses'' ([[1946]]) foguèc remarcaa per lo public e de critics. Contunhèc de presentar e de vendre son trabalh en despiech de l'agravament de son estat de [[santat]]. En [[1953]], èra incapabla de se desplaçar sensa dificultats, mas participèc a son exposicion personala organizaa dins la [[capitala]] [[Mexic|mexicana]]. Pasmens, fins a sa [[mòrt]], sa celebritat èra ligaa a aquela de [[Diego Rivera|Rivera]]. D'efiech, durant la màger part de sa vida, foguèc mai que mai presentaa coma la ''« frema de Rivera »''. La redescuberta de son òbra foguèc progressiva, mas permetèc d'inversar aquela relacion. Kahlo es desenant estudiaa per las sieunas qualitats, mentre que sa relacion amb Rivera es desenant consideraa coma un dels elements de sa vida. === De l'artista a l'icòna === La transformacion vertadiera de la reputacion de Kahlo interven plusors decenias après sa [[mòrt]]. Son òbra foguèc redescuberta a partir dels [[ans 1970]] dins un contexte marcat per l'atencion creissenta portaa a las [[femna|femnas]] artistas per los istorians de l'art. Sos autoretrachs, son tractament dau còrs, sa representacion de la [[dolor]], son biais de bastir son identitat e sa plaça dins una [[societat]] dominaa per d'[[òme]]s trobèron un interès noveu au sen dels movements [[feminisme|femenistas]]. En parallele, un fenomène similar aguèc luec dins los movements indigenistas mexicans. Pasmens, aquelas relecturas menèron a una transformacion. D'efiech, venguèc mai que mai un simbòle definit per la celebritat de sa [[cara]], de sas [[ussa]]s, de sos [[vestit]]s e de sa vida sentimentala pusleu que per las caracteristicas picturalas de son òbra. L'aspecte public fòrça trabalhat de Kahlo favorizèc aquela evolucion que sos vestits tradicionaus, sas coifuras e sos accessòris son venguts d'elements aisament reconeissables. Las recherchas e las exposicions consacraas a sa gardarauba mostrèron l'amplor dau trabalh a la basa de la construccion d'aquela identitat visuala. La ''Casa Azul'' consèrva ansin de [[vestit]]s, de [[corset]]s, de [[fotografia]]s e d'accessòris que permetèron d'estudiar la relacion entre anar personau e creacion artistica. Aquela construccion de se explica benleu l'importància presa per Kahlo dins los estudis consacrats au genre, au còrs e a l'identitat. Son òbra met en scena una femna que refusa d'amagar las marcas de la [[malaudiá]], que representa directament son còrs, que contrarotla lo sieu imatge e que transforma d'experiéncias consideraas coma intimas en subjectes artistics. Pasmens, chau evitar de projectar retrospectivament sus Kahlo totas las categorias [[politica|politicas]] contemporaneas. Se pòt èsser estudiaa per lo mejan dau [[feminisme]], de las questions ligaas a l'andicap o au genre, son òbra aparteniá d'en prumier a un contexte mexican e internacionau especific – aqueu de la prumiera mieitat dau segle XX – e sa pensaa es mai que mai ligaa au [[comunisme]], au [[nacionalisme]] [[mexic]]an e als chambiaments politics de son temps. De mai, una autra particularitat de la vision moderna de Frida Kahlo es sa recuperacion [[comèrci|comerciala]]. Aquò foguèt lo resultat de la represa de son imatge a partir dels [[ans 1970]], especialament per la [[mòda]] internacionala. Aquela esplecha foguèc favorizaa per la creacion d'una companhiá [[USA|estatsunidenca]] encharjaa de gerir sos [[drechs d'autor]], la Frida Kahlo Corporation, per d'eiretiers de sa [[familha (parentèla)|familha]]<ref>'''[[espanhòu|(es)]]''' La República, « FKC: Frida Kahlo Corporation », 5 d'abriu de 2007.</ref>. Son imatge es ansin vengua una marca disponibla per de campanhas [[publicitat|publicitàrias]] diversas. Aquela « Fridamania » es a l'origina de criticas recurrentas, mas demòra una activitat lucrativa. === Una influéncia mondiala === Amb l'aumentacion de sa renomaa, l'influéncia de Kahlo passa desenant larjament lo domeni de la [[pintura]]. Son anar e sa cara son venguts d'icònas represas per la [[fotografia]], la [[mòda]], la [[publicitat]] e los produchs [[cultura|culturaus]]. Aquela difusion li permetèc de venir una de las artistias mai aisament reconeissabla dau segle XX, mas crèa una tension entre los dos eiretatges de son òbra. Lo prumier es aqueu de la pintra Frida Kahlo, autor d'una òbra commplexa centraa a l'entorn de l'[[autoretrach]], dau còrs, de la [[Mexic|mexicanitat]], de la dolor e dau simbolisme. Lo segond es aqueu de l'icòna Frida Kahlo que figura sus una quantitat considerabla d'objectes de tot òrdre. == Annexas == === Ligams internes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Pintre mexican|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Naissença en 1907|Kahlo, Frida]] [[Categoria:Decès en 1954|Kahlo, Frida]] 1yej0r4iu1kaar5mnwmanlt7k7r9u5t 0 14242 2508392 2485992 2026-09-06T19:23:02Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2508392 wikitext text/x-wiki {{Omon|Castèlnau}} {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2=''Castelnaudary'' |nom=Castèlnòu d'Arri | imatge=Castelnaudary_bassin_canal.jpg | descripcion= |escut=Blason castelnaudary.svg |region= {{Occitània (Region)}} |ist={{Lengadòc}} |parçan={{Lauragués}} |departament={{Aude}} |arrondiment=[[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] |canton= ''Bassin chaurien'' (burèu centralizator) |insee= 11076 |cp= 11400 |cònsol= Philippe Greffier |mandat=[[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] (residéncia) |longitud=1.95444444444 |latitud=43.3191666667 |alt mini= 145 |alt mej= 165 |alt maxi= 215 |ectares= 4772 |km²= 47.72 |gentilici='''castèlnòudarrienc''' }} [[Fichièr:Castelnaudary canal midi.jpg|thumb|250px|Lo bacin del [[Canal del Miègjorn]] a Castèlnòu d'Arri]] '''Castèlnòu d'Arri''', localament '''Castèlnau d'Arri''' (prononciacion: [kastenˈnaw / kastanˈnaw 'darri]<ref>{{Ligam web|lenga=oc|títol=L'Acoumplissomen del canal ou las nossos de l'occean é de la Mediteraneo, faitos a Castelnaudarry, le 19 may 1681|url=https://rosalis.bibliotheque.toulouse.fr/ark:/12148/bpt6k53992651.image|annada=1681|format=7, [1 bl.] p. ; in-4°|colleccion=Bibliothèque Rosalis|cognòm=Boude|nom=Jean}}</ref><ref>{{Obratge|cognòm=Vidal|nom=Jean-Paul|citacion=escriu tanben ‹Castannaoudary›|títol=Las farços de Bidal, le musicién d'Issel|data=1869-1876|editor=Imprimerie Labadie et Groc|url=https://tolosana.univ-toulouse.fr/fr/notice/170736768}}</ref><ref>{{Obratge|autor=Gallica|títol=Dictionnaire topographique de la France. 5, Dictionnaire topographique du département de l'Aude : comprenant les noms de lieu anciens et modernes|editor=Impr. nationale|luòc=Paris|an=1912|nom1=Antòni|cognòm1=Savartés|format=LXXXIX-595 p. ; in-4°|ligamautor=Antòni Savartés|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f167.item.texteImage#}}</ref>; en [[francés]]: ''Castelnaudary''), es una comuna [[Occitània|occitana]] de [[Lengadòc]]. Situada administrativament dins lo [[departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[Region francesa|region administrativa]] d'{{Ocreg}}, <small> ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>, comptava 12.212 abitants en 2022. Castèlnòu d'Arri es la capitala e la vila mai importanta de [[Lauragués]]. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11076.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Castèlnau d'Arri | nord = [[Peirens]] <br> [[Issèl]] | nord-est = [[Sant Pàpol]] | est = [[Sant Martin la Landa]] | sud-est = [[Miraval de Lauragués]] | sud = [[Vilanòva la Comtal]] <br> [[Fendelha]] | sud-ouest = [[Mas Santas Puèlas]] | ouest = [[Ricaud (Aude)|Ricaud]] | nord-ouest = [[Solhanèls]] }} ==Toponimia== ===Castèlnau d'Arri=== Las fòrmas ancianas son : ''Castrum Novum Darri'' en 1214, ''Castrum Novum de Arrio'' en 1224, ''Castrum Novum d'Arri'' en 1258, ''Castrum Novum de Ario'' en 1298, ''Castrumnovumdarium'' en 1318, ''Castrum Novum de Harrio'' en 1271, ''Chasteauneuf d'Arri'' en 1434, ''Castelnaudarry'' en 1441, ''Castenodori, Castelnodary, Castelnodari, Castelnaudari, Castelnodarri, Castrenodari'' en 1496-1508, ''Castelnaudarry'' en 1585, ''Chasteauneufdarry'' en 1586, ''Castelnau'' en 1586, ''Castelnoudarri'' en 1589, ''Chateauneufdary'' en 1743, etc. Après qu'erigiguèt l'avescat de Sant Papol, en 1318, lo papa Joan XXII erigiguèt en collegiada la glèisa Sant Miquèl de Castèlnaudarri : ''Collegiata ecclesia Castrinovi de Arrio'' en 1317. La fòrma occitana es ''Castelnáu'', ''Castelnáudarri'', ''Castannáudarri'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 75, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f167.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]].</br> Castèlnau d'Arri es format primièr d'un sintagma medieval plan espandit, ''Castèlnòu'', vengut ''Castèlnau'' dins una granda partida del lengadocian, tradusit en latin ''Castellum novum'', mes le sintagma es d'origina medievala. En mai del sens literal, le nom de ''castèlnòu''/''castèlnau'' designava de pichonas aglomeracions apiejadas sus una fortalesa que las aparava. Lo determinant es lo nom de persona ''Arri'' (''Ari'', per [[Albèrt Dauzat|Dauzat]]) <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 299-300</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 154</ref>. Non se sap perqué [[Loís Alibèrt|Alibèrt]] escriviá ''-ari''. La forma autentica al sègle XIX e al començament del sègle XX èra ben '''Castèlnau d'Arri''', segon l'abat Savartés. === Cucuron=== Cucuron (AFI: {{AFI|[kyˈkyru]}}) es un ancian priorat, del vocable de Nòstra Dòna, puèi de Sant Miquèl, unit a la mensa episcopala de [[diocèsi de Sant Pàpol|Sant Pàpol]]. Las fòrmas ancianas son: ''Cuguro'' en 1217, ''Ecclesia S. Marie de Cogorone'' en 1296, ''Redditus de Cucuror..., de Cucurono'' en 1317, ''De Cucurore..., de Cugurono'' en 1318, ''Capella Sancti Michaelis de Cucurrone..., de Cugurrone'' al sègle XV, ''Decimarium de Cagarone'', comprene ''Cugurone'' en 1495, ''Chasteau et grange de Cucurou'' en 1690.<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 113, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f205.item.texteImage </ref></br> ''Cucuron'' (''*Cuguron''?) es a penas sus una tuca, mes lo nom sembla ben un oronime. Los noms d'aquel tipe serián derivats d'un preindoeuropèu ''*cūcc-'', «autura arredondida» <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 198, a ''Cocumont''</ref>. ==Istòria== Castèlnau d'Arri èra ''Sostomagus'', una ''mutatio'', un relai sus las viás romanas : ''Mutatio Sostomago'' (Itinerari d'Antonin, [280-sègle IV]). Èra a 38 milas de [[Tolosa]] e 24 de [[Carcassona]]. Sostomago èra situat exactament près del bacin del [[canal del Miègjorn]]. Es après que la vilòta se mudèt de la plana al pujòl vesin. An supausat sense rasons qu'aquel càmbiament èra degut als [[Visigòts|Visigots]] e explicat le nom de la vila per ''Castrum novum '''Ari'''anorum'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 435, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f527.item.texteImage </ref>.</br> L'evolucion de la populacion de la vila dempuèi la [[revolucion francesa|revolucion]] foguèt longtemps tant val dire una estagnacion, agravada per la pèrda de la sos-prefectura en 1926. En comparant ambe de vilas audencas de talha comparabla, Castèlnau d'Arri èra en 1793 un còp e mièg pus grand que [[Limós]] e cinc o sièis còps pus grand que [[Lesinhan de las Corbièras|Lesinhan]]. Çaquelà, dempuèi las annadas trenta, Castèlnau d'Arri a bravament crescut, allòc que Limós a quitat de progressar dempuèi 1968. Castèlnau d'Arri ganhèt mai de 13% d'abitants en mai entre 2015 e 2021 ! Aquela creissença, çaquelà, s'explica en partida per la relativa proximitat de Tolosa. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11076 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Philippe Greffier [|Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= estacat territorial, president de la CC}} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2026 |Identitat= Patrick Maugard|Partit= [[PS]] puèi divèrs esquèrra |Qualitat= conselhièr general de Castèlnau d'Arri-sud (2001-15), conselhièr departamental }} {{Elegit |Debuta= novembre de [[1987]] |Fin= junh de 1995|Identitat= Bernard Embry|Partit= RPR |Qualitat= agent d'asseguranças}} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= novembre de 1987 (mòrt en foncions)|Identitat= Jean-Pierre Cassabel|Partit= RPR |Qualitat= professor de francés, conselhièr general de Castèlnau d'Arri-sud (1982-1987), deputat (1968-1973 e 1986-87, deputat europèu (1986-87) }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1970]] |Fin= març de 1971|Identitat= Paul Pech|Partit= [[PS]] |Qualitat= ancian secretari de comuna a [[Fontiès Cabardés]] }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= junh de 1970|Identitat= Jean Tuffery|Partit= [[SFIO]] |Qualitat= engenhaire de las Arts e Mestièrs, conselhièr general de Castèlnau d'Arri-sud (1958-1970) }} {{Elegit |Debuta=27 d'octobre de [[1947]] |Fin=1959|Identitat=Gaston Garouste |Partit= radical |Qualitat= industrial, conselhièr general de Castèlnau d'Arri-sud (1951-1958) }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1947|Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la reforma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dels cantons de [[canton de Castèlnòu d'Arri-Nòrd|Castèlnòu d'Arri-Nòrd]] e [[canton de Castèlnòu d'Arri-Sud|Castèlnòu d'Arri-Sud]]; es ara del canton del ''Bassin chaurien'' (en francés). ==Demografia== {{Demografia |insee=11076 |1793=7871 |1800=7610 |1806=7924 |1821=9493 |1831=9886 |1836=10186 |1841=9993 |1846=9635 |1851=9992 |1856=9652 |1861=9584 |1866=9075 |1872=9328 |1876=9042 |1881=10059 |1886=10105 |1891=10059 |1896=9720 |1901=9397 |1906=9362 |1911=9542 |1921=7921 |1926=7891 |1931=8054 |1936=8246 |1946=8073 |1954=8765 |1962=9343 |1968=9936 |1975=10118 |1982=10750 |1990=10970 |1999=10851 |cassini=7123 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|076}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|076}}/47.72) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Castelnaudary_canal_(2).jpg|Le bacin del canal del Miègjorn. Castelnaudary_port.jpg|Le Grand Bacin. Castelnaudary_-_Mairie.jpg|La comuna. MoulindeCugarel.JPG|Molin de Cugarèl. Castelnaudary_-_Collégiale_Saint-Michel_02.jpg|Collegiala Sant Miquèl Castelnaudary_-_Croix_de_cimetière_02.jpg|Crotz de cementèri del sègle XVI. Château_de_Castelnaudary_-_Musée_12.jpg|Le Presidial e Musèu de Lauragués. Grande_Confrerie_du_Cassoulet_de_Castelnaudary_2024.jpg|La Granda Confrariá del Caçolet de Castèlnau d'Arri. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== * [[August Forès]] (1848-1891): escrivan occitan nascut a Castèlnòu d'Arri. * [[Dionís Catalan]] (1899-1950): arqueològ occitan nascut a Castèlnòu d'Arri. ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11076 Castèlnau d'Arri sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Sant Pàpol]] | via = Via Tolosana | seguenta = [[Montferrand (Aude)|Montferrand]] }} {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lauragués]] [[Categoria:Castèlnau]] [[Categoria:Pòrt sul Canal de las Doas Mars]] 2dupx25pigadcplhj26r6pcuxrjp3gs 0 17572 2508393 2487396 2026-09-06T19:29:24Z Raphael1256 33805 /* */ 2508393 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {| border="1" align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |+<big>'''Союз Советских</br>Социалистических Республик'''</big></br><small>Union de las Republicas Socialistas Sovieticas</small> |- | align="center" colspan="2" | {| style="background: #f9f9f9;" border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align=center width=140px | [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|130px|Drapeau de l'Union]] || align=center width=140px | [[Fichièr:Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|120px|Blason]] |- align="center" | ([[Drapèu de l'Union dei Republicas Socialistas Sovieticas|Bandièra]]) || (Sagèl de l'Estat) |} |- | align="center" colspan="2" | [[Devisa (frasa)|Devisa nacionala]] (en [[rus]]) :</br> ''Пролетарии всех стран, соединяйтесь!''<br /><small>(Traduccion : ''Proletaris de totes los païses, unissètz-vos !'')</small> |- | align=center colspan="2" | [[Fichièr:LocationSovietUnion.png|300px]] |- | '''[[Capitala]]''' || [[Moscòu]] |- | '''[[Lenga oficiala]]''' || Cap, lo [[rus]] aviá un estatut de la « lenga de comunicacion entre los pòbles » |- | '''[[Tipes de govèrns|Regim politic]]''' || [[Federacion]] de [[Lista de las republicas sovieticas|republicas sovieticas]] |- | '''[[Govèrn]]''' || [[Conselh dels Ministres de l'URSS]] <small>(lo [[Partit Comunista de l'Union Sovietica]] assegurant la realitat del poder)</small> |- | '''[[Dirigents de l'URSS|President de l'Union Sovietica]]''' <small>(lo primièr e lo darrièr)</small> || [[Mikhaïl Gorbachov]] |- | '''[[Aira|Superfícia]]'''<br />&nbsp;- Total<br />&nbsp;- % aiga || [[Lista dels païses per superfícia|1{{èr}} abans sa casuda]]<br />22 402 200 km²<br />Aprox. 0,5 |- | '''[[Populacion]]'''<br />&nbsp;- Total <br />&nbsp;- [[densitat]] || [[Lista dels païses per populacion|3{{sen}} abans sa casuda]]<br /> 293 047 571 ([[julhet]] de [[1991]])<br />13,08 ab./km² ([[julhet]] de [[1991]]) |- | '''Creacion'''<br />&nbsp;- Declarat<br />&nbsp;- Reconegut || <br />30 de [[decembre]] de [[1922]]<br />11 de [[febrièr]] de [[1924]] |- | '''[[Dissolucion]]''' || 26 de [[decembre]] de [[1991]] |- | '''[[Moneda]]''' || [[Robla|Robla sovietica]] |- | '''[[Fus orari|Fuses oraris]]''' || [[Temps Universal Coordenat|UTC]] +2 a +13 |- | '''[[Imne nacional]]'''<br /> || ''[[L'Internacionala]]'' <small>(1922−1944)</small><br />''[[Gimn Sovetskovo Soyuza|Imne de l'Union Sovietica]]''<small> (1944-1991)</small> {{Àudio|Gimn Sovetskogo Soyuza (1944 Stalinist lyrics).oga|Escotar}} |- | '''[[Lista dels domenis de primièr nivèl d'Internet|Domeni internet]]''' || .su <small>(encara en usatge)</small> |} L’'''Union dei Republicas Socialistas Sovieticas''' (var. '''Union de las Republicas Socialistas Sovieticas'''), sovent sonada '''Union Sovietica''' o '''URSS''', foguèt un estat transcontinentau de regim [[comunisme|comunista]] qu'existiguèt de [[1918]] a [[1991]]. D'una superficia de 22,4 milions de quilomètres carrats, èra una federacion constitüida per quinze [[republica]]s que son desenant de país independents ([[Armenia]], [[Azerbaitjan]], [[Bielorussia]], [[Cazacstan]], [[Estònia]], [[Georgia (Caucàs)|Georgia]], [[Letònia]], [[Lituània]], [[Moldàvia (estat)|Moldàvia]], [[Ozbequistan]], [[Quirguizstan]], [[Russia]], [[Tatgiquistan]], [[Turcmenistan]] e [[Ucraïna]]). Eissida de la [[Revolucion d'Octòbre]] e de la presa dau poder per lei bolchevics, l'Union Sovietica foguèt inicialament marcada per lei combats de la [[Guèrra Civila Russa|guèrra civila]] que s'acabèt en [[1921]]-[[1922]]. La reconstruccion foguèt assegurada per la [[Novèla Politica Economica]] de [[Lenin]] que decidèt de metre en plaça una pausa sociala e [[ideologia|ideologica]]. Pasmens, a sa mòrt, la lucha de succession entre lei caps dau [[Partit Comunista de l'Union Sovietica|Partit Comunista]] menèt a la presa dau poder d'[[Estalin]] en [[1928]]. O gardèt fins a sa mòrt en [[1953]]. Aqueu periòde veguèt l'industrializacion massisa dau país e la victòria de l'[[Armada Roja]] còntra l'[[Alemanha]] [[Adolf Hitler|hitleriana]] en [[1945]]. Pasmens, en parallèl, Estalin ordonèt una repression larga còntra totei seis opausants reaus ò supausats que causèt la mòrt de milions de ciutadans sovietics. La destalinizacion iniciada per [[Nikita Khrushchov]] liberèt pas lo país, engatjat dins la [[Guèrra Freja]] còntra leis [[Estats Units d'America]], dei pesantors de la societat sovietica. Leis [[ans 1960]]-[[ans 1970|1970]] son ansin considerats coma un periòde d'estanhacion. L'aparelh economic se desgradèt pauc a cha pauc entraïnant una crisi economica mai e mai importanta. Lo país s'afondrèt finalament a la fin deis [[ans 1980]] e l'union entre sei 15 republicas constitutivas foguèt oficialament dissouguda lo 26 de decembre de [[1991]]. Durant son existéncia, l'URSS se definiguèt coma la patria dau socialisme e luchèt còntra lei país [[capitalisme|capitalistas]] ò [[faissisme|faissistas]]. Aquelei confrontacions prenguèron la forma de la [[Guèrra Freja]] e de la [[Guèrra Germanosovietica]]. Se la segonda s'acabèt per una victòria totala dei tropas sovieticas, la premiera escagassèt pauc a cha pauc lei ressorsas e l'aparelh productiu dau país. Foguèt un dei factors qu'entraïnèt l'afondrament dau país. Pasmens, avans aquela crisi, l'URSS foguèt una dei doas superpoissanças de la segonda mitat dau sègle XX e s'impliquèt dins fòrça conflictes dins lo monde. Suscitèt tanben fòrça paurs e esperanças. == Geografia == === Geografia === [[Fichièr:SovietUnionPhysical.jpg|thumb|right|Carta fisica de l'URSS.]] Amb una superficia maximala de {{formatnum:22402200}} km², l'Union Sovietica èra un espaci continentau particular, leugierament mens estendut que l'[[America dau Nòrd]]. Pasmens, en simplificant, èra possible de devesir lo país en tres plans (lo [[plan d'Euròpa Orientala]], lo [[plan de Siberia Occidentala]] e la [[depression de Turan]]), en dos platèus (la [[Siberia Centrala]] e lei tèrras autas de [[Cazacstan]]) e d'ensembles [[Montanha|montanhós]] generalament situats dins lei regions septentrionalas ò lòng dei frontieras dau sud. Aquelei zònas èran dominadas per de flumes poderós ([[Vòlga]], [[Ienisseï]], [[Lena]], etc.) que constitüisson tant d'aisses de comunicacion que d'obstacles a la circulacion. Lei [[geografia|geografs]] sovietics utilizavan un autre biais per descriure la geografia generala dau país en se basant sus lei [[biòma]]s predominants. D'efiech, èra possible d'identificar cinc espacis principaus : * la [[tondra]] cubrissiá aperaquí 10 % de la superficia dau territòri sovietic. Presenta dins lei zònas frejas dau nòrd, es un espaci caracterizat per una vegetacion rasa adaptada a d'ivèrns lòngs e d'estius corts. Lo sòu i es frequentament gelat tota l'annada e la durada dau jorn varia tanben fòrça. * la [[taiga]] èra la zòna pus estenduda. Constituïda per una [[seuva]] de conifèrs adaptats ai climas fregs, ocupava una benda territòriala anant d'[[Escandinàvia]] a l'[[ocean Pacific]]. A l'oèst, dins lei regions europèas, la taiga laissava de còps la plaça a una seuva mixta gràcias a un clima pus temperat. * l'[[estèpa]] formava 15 % dau país, mai èra lo luòc de vida de 40 a 45 % de la populacion. Situada au sud de la taiga, èra una zòna de vegetacion rasa en causa de precipitacions feblas. Fasiá partida d'un ensemble geografic pus larg — l'estèpa eurasiatica – que va dau plan de [[Panònia]] a [[Manchoria]]. Es una zòna que permet lei comunicacions segon un aisse èst-oèst a condicion de passar lei flumes de [[Siberia]] e d'[[Euròpa Orientala]]. * lei zònas [[ariditat|aridas]] se situava globalament au sud de l'estèpa, principalament en [[Asia Centrala]]. L'aigatge i èra sovent possibla gràcias a la preséncia de flumes importants. Leis autrei regions aridas se trobavan a proximitat dei cadenas de [[montanha]]s dau sud. * lei zònas montanhosas èra principalament situadas long dei frontieras meridionalas e dins lei regions septentrionalas de [[Siberia]]. Aviá d'originas variadas. Lei cadenas dau sud, sovent jovas, fan partida de la [[cencha aupenca]]. Pòdon agantar d'altituds fòrça autas. Per exemple, la cima pus auta dau país, lo [[Pic dau Comunisme]], agantava {{formatnum:7495}} m d'altitud. La preséncia d'aquelei montanhas limitavan fòrça la circulacion entre l'URSS e lei país situats mai au sud. === Clima === Lo [[clima]] sovietic seguissiá globalament lei biòmas. Segon la [[classificacion de Köppen]], la màger part dau territòri aviá siá un [[clima continentau umid]] siá un [[clima subartic]]. Lo premier se caracteriza per d'estius temperats e d'ivèrns fregs. D'efiech, de temperaturas de -30 a -40 °C èran pas raras en URSS. Lei precipitacions èran en revènge regularas. Dins lei regions subarticas, aqueu clima veniá encara pus freg amb l'aparicion de fenomèns de gelada dau sòu durant una partida de l'annada. En [[Asia Centrala]], lo clima èra generalament dau tipe [[clima desertic|desertic freg]] ò semiarid freg. Dins lei regions litoralas dau nòrd, preniá un caractèr polar mai e mai afiermat amb la [[latitud]]. === Demografia === {{veire|Demografia de l'Union Sovietica}} L'URSS foguèt una poissança demografica dau sègle XX amb una populacion que passèt de 150 milions d'abitants en [[1928]] a 293 milions en [[1991]]. Pasmens, aquela creissença foguèt pas continua car la [[Segonda Guèrra Mondiala]] entraïnèt una demenicion brutala dau nombre d'estatjants (194 milions en [[1940]] e 180 milions en [[1950]]). Lo desvolopament generau de la [[medecina]] ([[vaccin]]acion, [[antibiotic]]s, etc.), la mesa en plaça d'un sistèma de santat eficaç, l'urbanizacion e lei progrès dins l'educacion explican aquela evolucion. En causa de la superficia dau país, la populacion sovietica èra largament multietnica en despiech de la predominança dei Rus. Lo poder reconoissiá aqueu caractèr en separant lo [[ciutadanatge]] e la [[nacionalitat]]. Lo premier èra estacat au drech dau sòu e totei leis abitants avián lo ciutadanatge. En revènge, la nacionalitat èra transmesa segon lo drech dau sang car designava lo grop etnic de l'abitant. Lei 15 etnias principalas èran la basa dei republicas constitutivas de l'Union, mai de desenaus de pòbles avián la sieuna entitat autonòma au sen d'aquelei republicas. Demograficament, lei pòbles eslaus formavan la màger part de la populacion. En causa d'una fertilitat mens importanta, sa part dins la populacion generala demeniguèt de 77,3 % en [[1926]] a 69,8 % en [[1989]], mai demorèt totjorn ben superiora ais autrei pòbles. Lei Rus representavan entre 50,8 e 52,9 % de la populacion sovietica totala, çò qu'explica la confusion frequenta entre « Rus » e « Sovietics ». De mai, lei Rus èran presents dins fòrça regions dau país. Leis [[Ucraïna|Ucraïnés]] formavan lo segond grop etnic, mai sa part demografica demeniguèt pus rapidament (21,2 % en [[1926]], 15,5 % en [[1989]]) en causa de la famina deis [[ans 1930]]. Majoritaris en Ucraïna, formavan de minoritats importantas dins totei lei regions industrialas. En defòra dei pòbles eslaus, lei pòbles turcs ocupavan una plaça importanta en [[Caucàs]] e en [[Asia Centrala]]. Constitüissián entre 10 e 15 % de la populacion totala. La populacion sovietica èra principalament installada dins lei regions europèas dau país. Lei densitats de populacion pus importantas èran observadas en [[Ucraïna]] e dins lei regions situadas entre [[Moscòu]] e lei [[monts Orals]]. I aviá tanben doas zònas de poblament segondàrias. La premiera se situava en Siberia Centrala e seguissiá lo camin de fèrre dau [[Transsiberian]]. Foguèt creada per lo regim dins lo quadre de sa populacion de desvolopament dei regions vuejas. Èra mai que mai formada de vilas importantas separadas per d'espacis pauc poblats. La segonda se situava en [[Asia Centrala]]. Èra fondada sus la ret urbana dei vilas eissidas de la [[Rota de la Seda]] ([[Tashkent]], [[Samarcanda]], etc.). === Lengas === Dins lo quadre de sa politica de reconoissença dei minoritats etnicas, lo poder centrau sovietic reconoissiá l'existéncia de desenaus de lengas sus son territòri. D'efiech, la lenga pròpria d'un pòble aviá generalament un estatut de [[lenga cooficiala|cooficialitat]] dins lo territòri autonòm d'aqueu pòble. Pasmens, en causa dau pes demografic dei Rus, la lenga russa èra parlada per la màger part de la populacion. Èra tanben la lenga deis institucions. Dins aquò, aquel estatut foguèt pas oficializat avans [[1990]]. === Religion === Lei [[religion]]s foguèron oficialament enebidas durant una partida importanta de l'istòria sovietica, especialament durant lo periòde estalinian, e lo poder ordonèt la destruccion de mai d'un luòc de culte, la persecucion dei [[clergat]]s e la promocion d'un [[ateïsme]] d'Estat compatible amb l'ideologia marxista leninista. Aquò aguèt un certan succès e l'[[ateïsme]] ò l'[[agnosticisme]] son encara ben implantats en [[Russia]] ò en [[Estònia]]. Pasmens, en fòrça regions, lei sentiments religiós perdurèron e tornèron aparéisser après la fin dei persecucions. De mai, durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], l'ortodoxia foguèt integrada a la propaganda vantant lo [[patriotisme]] rus tradicionau. Lo [[cristianisme]] [[ortodoxia|ortodòx]] se mantenguèt dins lei regions [[Eslaus|eslavas]] e [[Armenia|armèni]], lo [[catolicisme]] en [[Lituània]] e l'[[islam]] en [[Asia Centrala]]. Una minoritat [[judaïsme|judieva]] contunièt tanben d'existir, mai emigrèt largament en [[Israèl]] entre [[1989]] e [[1992]]. == Istòria == === La fin de l'Empèri Rus === ==== La crisi de la Russia Imperiala ==== La [[Guèrra de Crimèa]] ([[1853]]-[[1856]]) aviá mostrat l'important retard de l'[[Empèri Rus]] dins mai d'un domeni<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Gouttman, ''La Guerre de Crimée : 1853-1856'', París, S.P.M, coll. « Kronos », 1995, p. 492.</ref>. Lo tsar [[Alexandre II de Russia|Alexandre II]] ([[1856]]-[[1881]]) engatjèt alora una [[politica]] de reformas per modernizar son [[país]]. En particular, aboliguèt lo [[servatge]] en [[1861]], çò que permetèt a 23 milions d'abitants d'obtenir sa [[libertat]] personala, e transformèt l'[[administracion]], l'[[armada]], la [[justícia]] e l'[[educacion|ensenhament]]. Pasmens, aquelei reformas foguèron parcialas. Per exemple, lei sèrvs liberats obtenguèron pas de tèrras sufisentas per contentar sei besonhs alimentaris e demorèron dependents dei proprietaris terrencs e dei païsans rics (lei ''[[kulak]]s''). De mai, totei lei projèctes de reformas s'arrestèron après una temptativa d'atemptat [[nihilisme|nihilista]] còntra lo sobeiran en [[1866]]. Lei mitans [[conservatisme|conservators]] aprofichèron la situacion per contestar una partida dei reformas e la polícia politica, l’''[[Ochrana]]'', reprimiguèt lei movements reformators<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Heller, « La révolution d'en Haut (Alexandre II) », dins ''Histoire de la Russie et de son empire'', París, Perrin, 2015.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Edvard Radzinsky (trad. Anne Coldefy-Faucard), ''Alexandre II, la Russie entre espoir et terrorisme'', París, Le Cherche midi, 2009.</ref>. Puei, [[Alexandre III de Russia|Alexandre III]] ([[1881]]-[[1894]]) e [[Nicolau II de Russia|Nicolau II]] ([[1894]]-[[1917]]) s'opausèron a tota evolucion. Autocrata de [[drech divin]], estimavan pas aver lo drech ò lo poder de modificar leis institucions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Heller, « La réaction », dins ''Histoire de la Russie et de son empire'', París, Perrin, 2015.</ref>. Pasmens, [[Russia]] capitèt de se desvolopar [[economia|economicament]] a partir de [[1880]]. L'[[Estat]] foguèt lo mèstre d'òbra de l'[[industria manufacturiera|industrializacion]] en plaça d'una [[borgesiá]] tròp limitada. En causa de la talha dau país, privilegièt l'industria pesuca e lo [[camin de fèrre]]. Lei resultats foguèron espectaclós car l'industria pesuca russa agantèt lo nivèu de produccion de son omològa [[França|francesa]] a la fin dau sègle. En revènge, lei bens de consumacion foguèron abandonats ais [[artesanat|artesans]] e ais investisseires locaus. De mai, en despiech d'aquela creissença, l'industria èra pauc competitiva e èra dependenta de seis [[importacion]]s de [[maquina]]s estrangieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Kennedy (trad. M.-A. Cochez e J.-L. Lebrave), ''Naissance et déclin des grandes puissances'', París, Payot, 1988, pp. 380-381.</ref>. Ansin, au començament de la [[Premiera Guèrra Mondiala]], lo teissut industriau èra pauc dinamic e concentrats dins un nombre reduch de vilas ([[Moscòu]], [[Sant Petersborg]], [[Varsòvia]], etc.) ont èra aparegut un [[proletariat]] constituït d'aperaquí tres milions d'obriers en [[1914]]. L'immobilisme [[politica|politic]] permetèt la renaissença de l'oposicion politica. La fin dau sègle XIX e lo començament dau sègle XX foguèron marcats per una multiplicacion dei grèvas e deis atemptats. Tres movements principaus emergiguèron pauc a cha pauc. Lei [[liberalisme|liberaus]] èran lo grop pus nombrós. Ben implantats dins la [[noblessa]] locala e au sen dei professions liberalas, èra inspirat per la [[Revolucion Francesa]] e voliá establir una [[monarquia constitucionala]]. Lo [[Partit Socialista Revolucionari]] (SR) foguèt creat per la fusion de plusors gropusculs partisans d'un socialisme agrarian basat sus lo ''mir'', la comunautat rurala [[tradicion]]ala. Menèron d'operacions de secutament còntra lei foncionaris dei zònas ruralas e organizèron d'atemptats còntra leis autoritats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alexander Trapeznik, ''V. M. Chernov : theorist, leader, politician'', Cambridge Scholars Press, 2007, p. 29.</ref>. Pasmens, aguèron de dificultats per formar un [[partit politic|partit]] estructurat. Lo [[Partit Obrier Sociau Democrata de Russia]] (POSDR) regropava lei diferentei tendéncias dau [[marxisme]] rus. Sa figura majora èra [[Lenin]] ([[1870]]-[[1924]]) que dirigissiá la faccion majoritària, lei bolchevics, que voliá la creacion d'un partit estructurat de « revolucionaris professionaus » encargats d'organizar la [[revolucion]] còntra l'[[Estat]]. Pasmens, se turtèt a l'oposicion dei menchevics, una faccion minoritària qu'èra mai favorabla a una participacion au jòc politic institucionau. Una premiera scission aguèt luòc en [[1903]]. Venguèt lentament permanenta e lei doas faccions formèron de grops distints a la [[Doma d'Estat de l'Empèri Rus|Doma]] elegida en [[1912]]<ref>L'istòria de la separacion entre bolchevics e menchevics es lònga e complèxa. Lei doas faccions s'opausèron sus mai d'un subjècte a partir de [[1903]] e venguèron pauc a cha pauc independentas. Pasmens, mantenguèron d'organizacions comunas fins a [[1917]].</ref>. ==== La Revolucion de 1905 e la Premiera Guèrra Mondiala ==== {{veire|Revolucion Russa de 1905|Premiera Guèrra Mondiala}} La [[Revolucion Russa de 1905|revolucion de 1905]] marquèt una rompedura majora entre lo [[tsar]] e son pòble. D'efiech, l'economia russa foguèt fòrça tocada per una crisi mondiala que durèt de [[1900]] a [[1904]]. De recòltas marridas, de grèvas e lei dificultats de la [[Guèrra Russojaponesa]] agravèron la situacion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François-Xavier Coquin, ''Des Pères du peuple au père des peuples. La Russie de 1825 à 1929'', París, SEDES, 1991, p. 49.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' René Girault e Marc Ferro, ''De la Russie à l'URSS. L'Histoire de la Russie de 1850 à nos jours'', París, Nathan Université, 1989, p. 81.</ref>. Lo 22 de genier, lei [[cosacs]] tirèron sus una manifestacion pacifica que veniá portar una suplica au sobeiran. Lo bilanç foguèt de 130 a {{formatnum:1000}} tuats e la revòlta se difusèt au sen dei vilas industrialas e de la flòta de la mar Negra. Puei, l'agitacion ganhèt lei nacionalitats de l'Empèri, especialament dins lei regions balticas e en [[Polonha]]. Dins aquò, leis oposicions demorèron incapables de formar un frònt comun e lo Premier Ministre [[Sergei Vitte]] poguèt prepausar quauquei reformas que foguèron acceptadas per [[Nicolau II de Russia|Nicolau II]]. En teoria, l'Empèri veniá una monarquia semiconstitucionala que respectava certanei drechs fondamentaus. Una assemblada legislativa dotada de poders limitats, la Doma, èra creada. Dins aquò, [[Nicolau II de Russia|Nicolau II]] aviá pas l'intencion de respectar sei promessas e leis oposicions èran devesidas quant a una participacion au govèrn. De [[1906]] a [[1912]], quatre Doma successivas foguèron elegidas e l'agitacion politica tornèt prendre tre [[1911]]. Tres ans pus tard, l'[[union sacrada]] dau començament de la [[Premiera Guèrra Mondiala]] resistiguèt ansin pas ai premierei desfachas russas. Se lo país capitèt finalament de produrre de quantitats importantas d'[[arma (guèrra)|armas]] per equipar sei tropas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Sumpf, ''La Grande guerre oubliée : Russie, 1914-1918'', París, Éditions Perrin, 2014, pp. 115-116.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Manfried Rauchensteiner (trad. de l'allemand), ''The First World War and the End of the Habsburg Monarchy, 1914-1918'', Viena, Böhlau Verlag Wien, 2014, p. 458.</ref>, la [[mobilizacion generala]] entraïnèt de problemas grèus de man d'òbra dins l'[[agricultura]]. I aguèt tanben de problemas importants dins lei transpòrts e, pus generalament, dins l'industria. Enfin, l'armada russa – coma totei leis autreis armadas dau periòde – èra pas preparada a un conflicte lòng e murtrier e s'adaptèt lentament a l'evolucion de l'art de la [[guèrra]]. Lei pèrdas importantas entraïnèron un renovelament constant deis oficiers e de la tropa qu'empachèt l'aquisicion de sabers tactics complèxes. Lei pèrdas au sen de la noblessa, que formava la màger part dau còrs deis [[Oficier|oficiers]] en [[1914]], privèron egalament lo regim d'una partida importanta de sa basa sociala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Sumpf, ''La Grande guerre oubliée : Russie, 1914-1918'', París, Éditions Perrin, 2014, p. 39.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Orlando Figes (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''La Révolution russe. 1891-1924 : la tragédie d'un peuple'', Éditions Denoël, 2007, pp. 347-349.</ref>. Lo tsar [[Nicolau II de Russia|Nicolau II]] reagiguèt pas e s'isolèt pauc a cha pauc durant lo conflicte. En genier de [[1917]], lo país èra desorganizat amb una multiplicacion dei grèvas e deis esmogudas alimentàrias dins lei vilas mau avitalhadas. Lo 22 de genier de [[1917]], lei partits revolucionaris de [[Petrograd]] (SR, bolchevics e menchevics) organizèron un ''soviet''. Coma en [[1905]], leis autoritats demandèron a l'armada de reprimir la manifestacion, mai lei [[desercion]]s empediguèron una repression eficaça. Lo 23 de febrier, la situacion degenerèt e de grèvas insureccionalas comencèron dins mai d'una usina. Lo 26, la polícia tirèt sus lei manifestants, mai lo 28, la [[garnison]] de la capitala se ralièt ais insurgents<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Louis Aragon e André Maurois, ''Les Deux Géants. Histoire des États-Unis et de l'URSS de 1917 à nos jours. Tome 3 : Histoire de l'URSS de 1917 à 1929'', París, Éditions du Pont Royal, 1963, p. 33.</ref>. Aquò permetèt a la populacion d'intrar dins leis arsenaus e de s'armar. Lo 2 de març, Nicolau II abdiquèt e laissèt lo poder a son fraire qu'abdiquèt a son torn lo 3. La direccion de [[Russia]] passèt alora entre lei mans d'un govèrn privisòri nomat per la Doma. === La fondacion de l'Union Sovietica === ==== La falhida dau Govèrn Provisòri ==== [[Fichièr:1917petrogradsoviet assembly.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau Soviet de [[Petrograd]] en [[1917]].]] {{veire|Revolucion d'Octòbre}} Après la casuda de la dinastia imperiala, lo Govèrn Provisòri eissit de la Doma e lo Comitat Executiu dau Soviet de [[Sant Petersborg|Petrograd]] (remplaçat per lo I{{èr}} Congrès Panrus dei Soviets en junh) s'opausèron per lo contraròtle dau poder. Sostengut per leis Aliats, lo premier aguèt inicialament l'avantatge. Pasmens, èra fòrça legalista e refusèt de menar lei reformas esperadas per la populacion (reforma agrària, proclamacion de la [[Republica]], reglament de la question dei nacionalitats, etc.) per pas usurpar lei prerogativas de la futura assemblada constituenta. Mai sa decision pus impopulara foguèt sa volontat de perseguir la guèrra. D'efiech, durant aqueu periòde, l'armada russa intrèt dins una fasa de deliquescéncia que permetèt ais [[Alemanha|Alemands]] e ais [[Àustria-Ongria|Austroongrés]] d'avançar dins mai d'una region. En parallèl, lo govèrn deviá s'aparar còntra lei menaças de còp d'Estat militar ò d'insureccion populara. Sa figura principala, [[Aleksandr Kerenski]] ([[1881]]-[[1970]]) assaièt d'enebir lo movement bolchevic e de dissòudre sei [[milícia]]s, mai deguèt egalament contenir leis elements [[nacionalisme|nacionalistas]] e [[conservatisme|conservators]] gropats a l'entorn dau [[Lavr Kornilov|generau Kornilov]]. Entre lo 8 e lo 10 de setembre, Kornilov assaièt de prendre lo poder per fòrça e Kerenski foguèt obligat de demandar l'ajuda dei bolchevics per rebutar son ataca<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Orlando Figes (trad. de l'anglais par Pierre-Emmanuel Dauzat), ''La révolution russe : 1891-1924 : la tragédie d'un peuple'', París, Denoël, 2007, p. 559.</ref>. Aquò permetèt ai fòrças bolchevicas de venir la poissança dominanta de [[Petrograd]]. Dins aquò, [[Lenin]], lo cap dau partit bolchevic, èra d'aqueu temps refugiat en [[Finlàndia]] per defugir una arrestacion. Aquel alunchament l'empachèt de convéncer la direccion dau movement de la feblessa dau Govèrn Provisòri. D'efiech, la reünion dau II^{<small>nd</small>} Congrès Panrus dei Soviets èra prevista lo 25 d'octòbre e lei bolchevics èran majoritaris dins l'assemblada. Aquò èra donc una ocasion de legitimar rapidament un còp de fòrça. L'insureccion foguèt aisada car lei gardas roges (aperaquí {{formatnum:25000}} òmes) èran ben pus nombrós que lei rèstas de l'armada russa encara fidèus a [[Aleksandr Kerenski|Kerenski]]. Lo 25 d'octòbre de [[1917]] (6 de novembre dins lo [[calendier gregorian]]), prenguèron lo contraròtle de la capitala sensa rescontrar d'oposicion vertadiera e leis elegits antibolchevics quitèron lo Congrès dei Soviets tre lo 26, çò que facilitèt l'aprobacion dau còp d'Estat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''Lénine'', París, Balland, 2004, pp. 215-217.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Reed, ''Dix jours qui ébranlèrent le monde'', Éditions sociales, 1986.</ref>. ==== La presa dau poder per lei bolchevics ==== [[Fichièr:Guèrra civila russa.png|thumb|Esquèma generau de la Guèrra Civila Russa dins lei regions occidentalas de Russia.]] {{veire|Guèrra Civila Russa}} Se la presa dau poder per lei bolchevics foguèt relativament aisada a [[Petrograd]] onte lo ''soviet'' locau podiá tenir un ròtle centrau, la situacion foguèt fòrça diferenta dins lo rèsta dau país. De [[1918]] a [[1920]], deguèron combatre mai d'un adversari dins l'encastre d'una [[Guèrra Civila Russa|guèrra civila murtriera]] que causèt benlèu la mòrt de 7 a 12 milions d'abitants. De mai, lei bolchevics devián egalament luchar còntra leis armadas alemandas e austrianas. [[Lenin]] ordonèt donc rapidament l'adopcion de decrèts permetent de donar lo contraròtle dei tèrras e deis usinas ai païsans e ais obriers. Aquò li permetèt d'establir un liame solid entre lo poder bolchevic e lo pòble. En revènge, aguèt mens de succès dins sei negociacions amb leis Empèris Centraus. La [[patz]], signada lo 3 de març de [[1918]], a Brèst-Litosvk entraïnèt la pèrda de territòris importants ([[Finlàndia]], [[Polonha]], [[Ucraïna]], etc.). Lo pagament d'una indemnitat de 94 tonas d'[[aur]] èra pereu previst<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Choubine, « Le jeu du pouvoir soviétique à BrestLitovsk », ''Revue Russe'', vol. 50, n° 1,‎ 2018, pp. 131–157.</ref>. L'armistici dau 11 de novembre de [[1918]] annulèt aqueu tractat, mai dins lei regions cedidas, se desvolopèron d'insurreccions [[nacionalisme|nacionalistas]]. Per faciar lei problemas engendrats per la [[guèrra civila]], lei bolchevics metèron en plaça lo « [[comunisme de guèrra]] », un sistèma de requisicion dei ressorsas e de repression de l'oposicion<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Alan M. Ball, ''Russia's Last Capitalists: The Nepmen, 1921-1929'', University of California Press, 1990, pp. 10-38.</ref>. L'[[economia]] foguèt tanben centralizada e racionalizada (introduccion dau [[taylorisme]], renforçament de la disciplina, etc.) e lei tèrras agricòlas nacionalizadas foguèron rapidament collectivizadas. Aquò entraïnèt l'emergéncia d'un burocràcia poderosa e una estatizacion dei decisions, mai permetèt a l'[[Armada Roja]] de rebutar leis atacas de seis adversaris. La division dei faccions antibolchevicas foguèt un dei factors majors de la victòria roja. De mai, lei bolchevics capitèron de constituïr d'alianças amb certanei movements per destrurre un autre movement avans de se revirar còntra seis aliats. Lo contraròtle dei centres urbans de [[Petrograd]] e de [[Moscòu]], centres de la ret ferroviària russa, foguèt un autre factor decisiu en autorizant de desplaçaments rapids de tropas per contrar una menaça ò esplechar una oportunitat. Lei formacions conservatritz ([[armadas blancas]], etc.), lei movements [[anarquisme|anarquistas]] e plusors insureccions nacionalistas foguèron ansin pauc a cha pauc vencudas. Dins aquò, en [[Polonha]], dins lei regions balticas e en [[Finlàndia]], lo govèrn de [[Lenin]] foguèt finalament constrench de reconóisser l'[[independéncia]] dei pòbles en revòuta còntra [[Russia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alexandre Jevakhoff, ''La guerre civile russe'', Perrin, 2017.</ref>. Dins aquò, la [[guèrra totala]] tirèt fòrça sus lo teissut economic rus e lei requisicions decididas dins l'encastre dau comunisme de guèrra entraïnèron d'abüs importants. Au començament de [[1921]], [[Russia]] èra donc en crisi. La revirada deis insureccions comunistas dins leis autrei país europèus suscitava tanben un problema [[ideologia|ideologic]] car l'idèa de la revolucion mondiala èra un vector important de la [[propaganda]] bolchevica. De [[famina]]s se declarèron dins lei vilas pus importantas. Lo 28 de febrier de [[1921]], aquelei tensions menèron a la [[Revòuta de Cronstadt|revòuta dei marins de la basa navala de Kronstadt]]. Durament reprimida, l'insureccion obliguèt [[Lenin]] de cambiar sa [[politica]] generala<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''Cronstadt'', Fayard, 2005.</ref>. ==== La NEP e la reconstruccion dau país ==== {{veire|Novèla Politica Economica}} L'estabilizacion dau poder bolchevic foguèt lo resultat dei mesuras adoptadas per lo X{{e}} Congrès dau Partit (8-16 de març de [[1921]]). [[Lenin]] i fixèt lo restabliment de la collaboracion entre leis obriers e lei païsans coma l'objectiu prioritari. Lo [[comunisme de guèrra]] foguèt ansin abandonat au profiech de la « [[Novèla Politica Economica]] » ([[NEP]]). D'un biais generau, la NEP instituïguèt un regim mixt. Un [[impòst]] fix en natura remplacèt lei requisicions e lei païsans foguèron autorizats a vendre liurament sei sobras. De mai, se la nacionalizacion dei tèrras foguèt pas annulada, lei païsans podián arrendar e transmetre sei tenements coma un ben privat. En [[1924]], un estatut de salariat foguèt definit per permetre l'embauchatge d'obriers agricòlas. Dins l'[[industria manufacturiera|industria]], la NEP menèt a la desnacionalizacion deis entrepresas de mens de 20 obriers. Venguèt tanben possible d'arrendar lei companhiás pus importantas a d'investisseires privats (compres estrangiers) per de duradas de 2 a 5 ans<ref>Au finau, aperaquí 88 % deis entrepresas russas foguèron privatizadas.</ref>. La NEP permetèt de redreiçar l'[[economia]] russa, mai foguèt pas un retorn complèt vèrs lo [[capitalisme]]. D'efiech, lo govèrn contunièt d'encoratjar, amb un succès limitat, la socializacion dei tèrras. De mai, l'industria pesuca, lei transpòrts, lo [[comèrci]] interragionau, lo comèrci internacionau e la [[moneda]] demorèron sota lo contraròtle dirècte de l'[[Estat]]. [[Politica]]ment, lo poder venguèt pus autoritari. Lo X{{e}} Congrès dau Partit enebiguèt lo fraccionisme au sen dau partit. Lei [[trotskisme|trotskistas]], partisans de la militarizacion de l'economia, e lei membres de « l'[[Oposicion Obriera]] », partisans d'un retorn a l'autogestion obriera, foguèron obligats d'acceptar la NEP. Lo Partit foguèt egalament purgat dei sòcis passius. Seis efectius passèron ansin de {{formatnum:750000}} a {{formatnum:412000}} sòcis entre [[1921]] e [[1924]]. Lo movement artistic seguiguèt e d'[[art]]istas, coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]) e [[Marc Chagall|Chagall]] ([[1887]]-[[1985]]), sostenguèron la [[revolucion]] durant plusors [[annada]]s. En parallèl, l'URSS foguèt oficialament fondada lo 30 de decembre de [[1922]] amb l'intrada en vigor dau tractat de l'Union. Formèt un Estat [[federalisme|federau]] que reconoissiá lo drech de cada republica constitutiva a l'[[autodeterminacion]]. Puei, lo 31 de genier de [[1924]], l'adopcion de la [[constitucion de l'URSS]] permetèt de crear d'institucions comunas. Aqueu tèxte fondèt un Congrès dei Soviets elegit au sufragi indirècte coma institucion centrala. Aquela chambra èra encargada d'elegir un Comitat Centrau Executiu constituït per un Soviet Suprèm de 400 membres e un Soviet dei Nacionalitats de 130 membres. Aqueu Comitat deviá se reünir tres còps per an. Pasmens, generalament, fisada sei poders a de comitats pus reduchs (lo ''Praesidium'' e lo ''Sovnarkom''). Dins lei fachs, lo Partit contunièt de dirigir lo país. Eu meteis, èra estructurat segon un sistèma piramidau amb un [[Congrès dau PCUS]], un [[Comitat Centrau dau PCUS]], un [[Burèu Politic dau Comitat Centrau dau PCUS]] (dich ''Politburo'') e un Secretari dau Comitat Centrau dau PCUS. A partir dau periòde estalinian, lo secretari venguèt ''de facto'' lo cap de l'Estat sovietic fins a la disparicion de l'Union en [[1991]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Lesage, ''Les institutions soviétiques'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1983.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Broué, ''Le Parti bolchévique : histoire du PC de l'URSS'', Éditions de Minuit, 1963.</ref>. === Lo « socialisme dins un país solet » === [[Fichièr:JStalin Secretary general CCCP 1942.jpg|thumb|right|Retrach d'Estalin en [[1942]].]] {{veire|Estalin}} ==== La succession de Lenin ==== Grèvament malaut dempuei [[1922]], [[Lenin]] moriguèt lo 21 de genier de [[1924]]. Sa mòrt durbiguèt un periòde de tensions e de luchas entre lei caps principaus dau Partit. Lei doas figuras principalas per li succedir èran [[Estalin]] ([[1878]]-[[1953]]) e [[Trotski]] ([[1879]]-[[1940]]). Lo premier èra lo secretari generau dau Partit dempuei [[1922]]. Creat per Lenin per l'alunchar dau govèrn centrau, aquela posicion èra inicialament considerada coma segondària. Pasmens, en realitat, permetèt a Estalin de gerir lei nominacions e leis exclusions au sen dau Partit. Redigiguèt tanben un manuau d'educacion politica que serviguèt de basa a l'instruccion politica dei sòcis novèus, generalament pauc instruchs. Pauc a cha pauc, la majoritat dau Partit venguèt ansin favorablas ai tèsis desvolopadas per Estalin. En fàcia, [[Trotski]] èra un eròi de la [[Guèrra Civila Russa|guèrra civila]] per son ròtle dins la creacion e l'organizacion de l'[[Armada Roja]]. Èra tanben vist coma un teorician brilhant. Pasmens, èra un èx-menchevic e aviá d'enemics nombrós au sen dau movement bolchevic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Broué, ''Trotsky'', París, Fayard, 1988.</ref>. De personalitats, coma [[Grigori Zinoviev]] ([[1883]]-[[1936]]), [[Lev Kamenev]] ([[1883]]-[[1936]]) e [[Nikolaï Bukharin]] ([[1888]]-[[1938]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Stephen Cohen, ''Nicolas Boukharine : la vie d'un bolchevik (1888-1938)'', París, Maspero, 1979..</ref>, avián una influéncia importanta dins lo país e lo movement revolucionari. La lucha per lo poder se debanèt en dos episòdis principaus. Premier, en vista d'isolar [[Trotski]], [[Estalin]] s'alièt amb [[Grigori Zinoviev|Zinoviev]] e [[Lev Kamenev|Kamenev]] en genier de [[1923]]. Laissèt [[Grigori Zinoviev|Zinoviev]] atacar lei trostkistas. Accusat de deviacionisme e de fraccionisme, [[Trotski]] perdiguèt la direccion de l'[[Armada Roja]] e sa plaça au sen dau ''Sovnarkom''. Dins aquò, [[Estalin]] intervenguèt per permetre a son rivau de gardar son ròtle au sen dau ''Politburo''. La troicà formada per Estalin, Zinoviev e Kamenev se rompèt rapidament car lei dos segonds èran opausats au replegament nacionau preconizat per [[Estalin]], mai dins un partit desenant tengut per leis estalinians, èran isolats. Assaièron donc de formar una Oposicion Unificada amb [[Trotski]]. Pasmens, en decembre de [[1927]], [[Iòssif Stàlin|Estalin]] aguèt ges de dificultats per obtenir lor condamnacion per fraccionisme. Trotski s'exilièt en [[1929]] e [[Grigori Zinoviev|Zinoviev]] e [[Lev Kamenev|Kamenev]] foguèron definitivament marginalizats. ==== L'abandon de la NEP per Estalin ==== [[Fichièr:Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png|thumb|right|Intensitat dei faminas sovieticas de [[1932]]-[[1933]] durant la collectivizacion dei tèrras.]] Desenant cap dau país, [[Estalin]] abandonèt d'un còp la [[NEP]] au profiech d'una teoria de construccion dau socialisme dins un país unic. Lo bilanç de la NEP es ambivalent. Permetèt de restaurar la produccion [[agricultura|agricòla]] e aumentat lo nivèu de vida generau dins lei campanhas. Pasmens, aviá geinat lo desvolopament de l'industria de basa en causa de problemas de finançament e d'una manca de man d'òbra qualificada. Dins lei zònas ruralas, de tensions importantas opausavan lei ''kulaks'' a la massa deis obriers agricòlas e dei païsans paures. De problemas mai ò mens identics existissián en vila entre lei ''Nepmen'' (artesans ò proprietaris d'entrepresas privadas) e lei grands magasins d'Estat. La politica d'Estalin s'inspirèt en partida deis idèas de [[Trotski]] en militarizant la societat per desgatjar lei ressorsas necessàrias a la creacion d'un otís industriau e [[militar]] permetent a l'Union Sovietica de rivalizar amb lei poissanças [[capitalisme|capitalistas]]. Pasmens, Estalin èra pas un teorician e sa politica economica s'adaptèt donc de còps ai besonhs e ai dificultats. La collectivizacion dei tèrras agricòlas foguèt la premiera mesura majora dau periòde estalinian. Aguèt luòc de [[1930]] a [[1933]]<ref>Inicialament, la collectivizacion foguèt imaginada coma una accion progressiva, basada sus lo volontariat. Pasmens, en genier de [[1930]], lei resultats quasi inexistents suscitèron una mesa en òbra pus violenta.</ref> e se turtèt a una resisténcia dei ''kulaks'' que foguèt durament reprimida<ref>Lei ''kulaks'' formavan aperaquí 5 % de la populacion rurala, mai èran proprietaris de 40 % dei tèrras agricòlas.</ref>. Rapidament, la màger part de la païsanariá intrèt en resisténcia entraïnant de destruccions de recòltas e d'equipaments e d'abatatges generalizats deis [[Animalia|animaus]]. Aquò trebolèt la produccion e de [[famina]]s grèvas toquèron plusors regions e vilas, en particular [[Ucraïna]] e [[Cazacstan]] (fins a cinc milions de mòrts). D'un biais generau, la produccion agricòla demeniguèt de 20 % a 25 % e 45 % a 60 % dau [[Capital (economia)|capitau]] dispareguèt. L'[[agricultura]] sovietica aguèt de dificultats persistentas fins a la fin dau país<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Moshe Lewin, ''Le Siècle soviétique'', París, Fayard / Le Monde Diplomatique, 2003, p. 93.</ref>. Aquelei problemas son illustrats per l'importància dau ''duor'', un tròç de tèrra individuau, concedit a cada familha de païsans en [[1935]] per amaisar lei tensions. Cubrissent solament 3 % dei tèrras agricòlas en [[1937]], provesissián 21 % de la produccion totala. L'[[Industria manufacturiera|industrializacion]] venguèt la prioritat dau país. Per aquò, un important esfòrç de planificacion foguèt més en plaça per despartir lei ressorsas umanas e materialas, fixar lei pretz e lei quantitats e definir leis estructuras economicas e tecnicas deis entrepresas. Una ajuda estrangiera foguèt tanben acceptada amb la participacion de tecnicians estrangiers ai chantiers pus importants e l'importacion d'equipaments. En despiech dei faminas, leis exportacions de bens agricòlas foguèron mantengudas per trobar lei sòus necessaris. Lei resultats foguèron importants per l'industria pesuca amb la creacion de bacins industriaus dins lei vaus de [[Vòlga]] e de [[Dnièpre]]. Lo sud dei [[monts Orals]] foguèt pereu industrializat. Dins aquò, en despiech de la perseguida d'una politica volontarista, la [[siderurgia]] e l'industria [[Petròli|petroliera]] avancèron pauc durant lo rèsta deis [[ans 1930]]. De mai, l'abséncia d'una ret de transpòrt eficaça e la manca de man d'òbra entraïnavan de problemas. ==== Lei purgas e lo periòde estalinian ==== Per sostenir sa politica d'industrializacion accelerada, l'[[Estat]] sostenguèt e organizèt una politica de transformacion radicala de la societat radicala sovietica. D'efiech, la mecanizacion creissenta de l'[[agricultura]] e lei besonhs en man d'òbra dins leis [[Usina|usinas]] entraïnèron un [[exòde rurau]] massís. La classa obriera passèt ansin de 11 a 38 milions entre [[1928]] e [[1939]]. Per l'enquadrar e la contraròtle, de mesuras estrictas foguèron rapidament adoptadas coma la mesa en plaça de sancions disciplinàrias fòrtas (emendas, licenciament, etc.), de pèrdas d'avantatges sociaus (cartas d'avitalhament, etc.) e de còps de penas de preson. Lei desplaçaments deis obriers (e dei païsans) foguèron egalament reduchs, la durada minimala dau trabalh foguèt portada de 42 a 56 oras per [[setmana]] e lei [[sindicat]]s independents foguèron enebits. Dins aquò, la repression s'acompanhèt d'encoratjaments (aumentacion de salaris per leis obriers pus productius, etc.) e d'un important esfòrç de [[propaganda]] ([[stakhanovisme]], etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Louis Van Regemorter, ''Le Stalinisme'', La Documentation française, junh de 1998, p. 48.</ref>). Mai, en despiech de demonstracions sincèras d'adesion au projècte de desvolopament dau regim, la màger part deis obriers demorèron indiferents e concentrats sus de problematicas de subrevida car la construccion dei lotjaments obriers prenguèt rapidament un retard important. Fòrça obriers deguèron donc viure dins de vilatges de [[Tubanèu|tubanèus]] establits a l'entorn dei zònas industrialas. La construccion dau socialisme dins un país unic e la gestion dei transformacions socialas menèron a un renforçament de l'[[Estat]] sovietic. Pasmens, aquò prenguèt mai que mai l'aspècte d'un renforçament dau poder d'[[Estalin]] e d'una afiermacion creissenta dau caractèr [[Nacion|nacionau]] de l'URSS. Lo [[PCUS|Partit]] foguèt una dei victimas d'aquelei mutacions car perdiguèt son ròtle de movement politic per venir una correja de transmission dei decisions presas per lo govèrn centrau vèrs la populacion. L'egalitarisme deis originas foguèt tanben oblidat e un elèit emergiguèt au sen dau Partit. Compausat dei quadres permanents, dei quadres importants au sen deis usinas e dei membres de l'aparelh politic, obtenguèt rapidament d'avantatges materiaus consequents. Pasmens, la caracteristica pus importanta de la societat sovietica de l'epòca foguèt la multiplicacion dei purgas a partir de [[1930]]. L'assassinat de [[Kirov]], lo responsable dau Partit de [[Leningrad]], accelerèt lo fenomèn<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Oleg Khlevniouk, ''Le Cercle du Kremlin : Staline et le bureau politique dans les années 1930'', París, Seuil, 1996, pp. 105 e 154.</ref>. Sota la direccion dau [[NKVD]], lei policiers descurbiguèron de complòts organizats per leis adversaris reaus ò supausats d'Estalin (èx-menchevics, trotskistas raliats, opausants bolchevics, responsables tròp coneguts, etc.). De [[1936]] a [[1938]], tres ensembles de procès decimèron ansin la direccion dau Partit ([[Grigori Zinoviev|Zinoviev]], [[Lev Kamenev|Kamenev]], [[Nikolaï Bukharin|Bukharin]], etc.) e de l'[[Armada Roja]] ([[Mikhaïl Tukhatzevskii|Tukhatzevskii]], etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Broué, ''Les Procès de Moscou'', édition Edito-Service S.A., coll. « les causes célèbres », 1972.</ref>. En parallèl, lei purgas regardèron tanben totei lei nivèus de la societat, especialament lei rengs deis oficiers de l'armada<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Oleg Khlevniouk, ''Le Cercle du Kremlin : Staline et le bureau politique dans les années 1930'', París, Seuil, 1996, p. 205.</ref>. Au finau, entre 5 e 6 milions de Sovietics foguèron condamnats a de penas divèrsas (anant de quauquei mes de preson a la [[pena de mòrt]]). Lei rasons aguent dictat aquela politica son l'objècte de plusors ipotèsis (dificultats per agantar leis objectius de desvolopament, interès economic de la man d'òbra forçada, transformacions socialas ?) mai son pas totalament compresas. === L'accession au reng de superpoissança === ==== La « Granda Guèrra Patriotica » ==== [[Fichièr:Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png|thumb|Debanament de la Segonda Guèrra Mondiala sus lo continent europèu de [[1942]] a [[1945]].]] {{veire|Guèrra Germanosovietica}} A la fin deis [[ans 1930]], l'aumentacion dei tensions en [[Euròpa]] e en [[Asia]] menèt a una modernizacion de l'[[Armada Roja]]. Pasmens, lei purgas e de dificultats [[industria manufacturiera|industrialas]] alentiguèron una reorganizacion destinada a passar leis efectius de l'armada de 0,9 a 6 milions d'òmes. Per aquò, foguèt necessari de liberar de presoniers politics, de fondar d'escòlas militaras e de restablir la disciplina e lei [[Grade militar|grades]]. Lo raprochament amb [[Alemanha]] permetèt d'obtenir de [[tecnologia]]s novèlas, de ganhar de temps e d'ocupar de territòris suplementaris en [[Polonha]], dins lei regions balticas e en [[Finlàndia]]. Lo transferiment d'una partida deis usinas de l'oèst vèrs lei [[monts Orals]] foguèt tanben anticipat. Dins aquò, aquela preparacion foguèt pas sufisenta per arrestar l'ofensiva alemanda iniciada lo 22 de junh de [[1941]] ([[Plan Barbarossa]]). Leis òrdres donats ai tropas [[Frontiera|frontalieras]] de defendre sei posicions a tot pretz agravèt la situacion en permetent ai [[division (unitat militara)|divisions]] blindadas de la ''[[Wehrmacht]]'' d'enceuclar e de destrurre plusors armadas sovieticas, especialament dins lei regions de [[Kiev]], de [[Bialystok]] e d'[[Esmolensk]]. Pasmens, a partir dau 3 de julhet, una defensa acarnada s'organizèt. Se leis Alemands capitèron d'ocupar de regions industrialas e agricòlas importantas, {{formatnum:1500}} entrepresas e 25 milions d'abitants foguèron evacuats vèrs l'èst. De tacticas de [[tèrra cremada]] permetèron d'alentir l'avançada alemanda e la [[propaganda]] s'orientèt de l'internacionalisme obrier vèrs de tèmas pus [[patriotisme|patriotics]]. Lei violéncias dei fòrças d'ocupacion, especialament aquelei deis ''[[Einsatzgruppen]]'', favorizèron tanben l'unitat nacionala e la formacion d'armadas de [[Partisan (guerilha)|partisans]] encargadas d'atacar lei [[Logistica militara|linhas d'avitalhament]] de la ''[[Wehrmacht]]''<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christian Baechler, ''Guerre et exterminations à l'Est, Hitler et la conquête de l'espace vital, 1933-1945'', París, Éditions Tallandier, 2012.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Masha Cerovic, ''Les enfants de Staline. La guerre des partisans soviétiques (1941-1944)'', Seuil, 2018.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Marcel Baudot e John A Armstrong, « Soviet Partisans in World War II. », ''Annales. Économies, Sociétés, Civilisations'', n° 2,‎ 1996, pp. 460-464.</ref>. Lo bilanç de la guèrra a d'aspèctes multiples. Lei pèrdas umanas, estimadas entre 20 e 40 milions d'òmes, representavan 10 a 20 % de la populacion dau país e venián après lei faminas e lei purgas deis [[ans 1930]]. Pasmens, l'[[URSS]] reconquistèt lei territòris perduts entre [[1918]] e [[1921]], establiguèt son influéncia sus la mitat orientala d'[[Euròpa]] e obtenguèt un sèti de membre permanent dau [[Conseu de Seguretat dei Nacions Unidas]]. Lo prestigi de l'[[Armada Roja]] èra tanben considerable e lei movements [[comunisme|comunistas]] s'èran renforçats dins mai d'una region dau monde. En parallèl, la tutèla de l'[[Estat]] sus la societat s'èra relargada. Per exemple, lei païsans avián beneficiat d'aumentacions de pretz e lei quadres dei [[Pòble|pòbles]] allogèns èran venguts pus influents au sen deis institucions. Dins aquò, lei relacions entre lo govèrn centrau e la populacion evolucionèron e lo poder s'identifiquèt desenant a la figura d'[[Estalin]]. ==== La fin dau periòde estalinian e lo començament de la Guèrra Freja ==== [[Fichièr:Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png|thumb|right|Cambiaments territòriaus en [[Euròpa]] après la [[Segonda Guèrra Mondiala]].]] La reconstruccion dei regions destruchas per la guèrra entraïnèt un retorn au volontarisme e a l'autoritarisme deis [[ans 1930]]. Per exemple, en setembre de [[1936]], lei païsans foguèron obligats de restituir lei tèrras usurpadas e la durada dau trabalh setmanier foguèt aumentada. L'organizacion de l'economia de la reconstruccion foguèt tanben fòrça centralizada per lo poder estatau. Lo Partit, lei [[Sindicat|sindicats]] e lei movements de jovença comunistas foguèron tornarmai reduchs au reng de resèrva de man d'òbra. Dins aquò, lei gasanhs de productivitat realizadas durant la guèrra, l'esfòrç de formacion deis obriers e dei quadres e lei progrès [[sciéncia|scientifics]] e [[tecnologia|tecnologics]] permetèron de melhorar lei condicions de trabalh dins l'[[Indústria|industria]]. Dins lei campanhas, lei païsans poguèron menar una forma de resisténcia passiva e lo regim assaièt pas d'i renforçar son autoritat en despiech de l'estanhacion de la produccion. Au nivèu [[ideologia|ideologic]], l'[[estalinisme]] s'estructurèt probablament a aquela epòca amb sa mesa en òbra dins lei país conquistats per l'[[Armada Roja]] en [[Euròpa Centrala]]. Pasmens, aqueu retorn ais [[ans 1930]] foguèt pas complèt. D'efiech, a l'interior la ''Nomenklatura'' comencèt de se devesir en clans rivaus, opausats per de conflictes politics e personaus. Dins lei regions balticas e en [[Ucraïna]], de [[guerilha]]s [[Anticomunisme|anticomunistas]] persistèron durant d'annadas<ref>'''[[polonés|(pl)]]''' Grzegorz Motyka, ''Ukraińska partyzantka 1942-1960. Działalność Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Powstańczej Armii'', Varsòvia, 2006.</ref>. A l'exterior, la [[Iogoslavia]] dau [[Tito (Josip Broz)|manescau Tito]] refusèt lo modèl sovietic e rompèt amb [[Moscòu]] en [[1948]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Garde, ''Vie et mort de la Yougoslavie'', Fayard, 2000.</ref>. Lo començament de la [[Guèrra Freja]] e lei tensions intèrnas a la societat e au blòt sovietic entraïnèron una relança de la repression còntra leis opausants a [[Estalin]]. En [[1953]], i aviá ansin entre 5 e 12 milions de personas internadas dins lo país. Aqueu còp, la repression regardèt lei regions recentament annexadas (en particular, lei regions balticas), lei pòbles « traites » ([[Tatars de Crimèa]], [[Alemands de Vòlga]], etc.) e leis elèits ([[afaire de Leningrad]], [[judaïsme|judieus]] accusats de « cosmopolitanisme », etc.). La mòrt suspresa dau cap sovietic, lo 5 de març de [[1953]], menèt a de reaccions divergentas. Se la màger part dau pòble lo plorèt d'un biais sincèr<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Cathala, ''Le fantôme de la place Rouge'', Albin Michel, 1991, p. 87.</ref>, lei dirigents se disputèron rapidament la succession en se pausant la question de l'existéncia d'un estalinisme sensa [[Estalin]]. === La gestion impossibla de l'eiretatge d'Estalin === ==== La question de la destalinizacion ==== {{veire|Destalinizacion}} Après la [[mòrt]] d'[[Estalin]], i aguèt un retorn a la tradicion leninista amb la mesa en plaça d'una direccion collegiala. [[Lavrentii Beria]] èra inicialament la personalitat pus poderosa d'aqueu grop car aviá lo contraròtle de la màger part de l'aparelh policier. Se raprochèt de [[Georgii Malenkov]], l'autra personalitat poderosa de la direccion, e adoptèt una politica de liberalizacion dau regim e de reduccion dei tensions amb l'Oèst. Pasmens, la poissança de Beria inquietava sei collègas que fomentèron son eliminacion amb l'ajuda dei caps de l'armada. Lo 26 de junh de [[1953]], foguèt arrestat e executat après un procès somari<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Françoise Thom, ''Beria — Le Janus du Kremlin'', Cerf, 2013.</ref>. Mai [[Georgii Malenkov|Malenkov]] foguèt pas lo venceire de la lucha de succession car foguèt marginalizat per [[Nikita Khrushchov]], lo secretari generau dau Partit. [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]] engatjèt la destabilizacion au XX{{e}} Congrès (14-25 de febrier de [[1956]]). I condamnèt lo [[culte de la personalitat]] e i anoncièt la fin de la terror de la massa, la coexisténcia pacifica amb l'Oèst e l'existéncia de plusors vias vèrs lo [[Comunisme|socialisme]] en foncion dei condicions [[Nacion|nacionalas]]. Per remplaçar lo poder personau, privilegièt lo Partit que sa direccion venguèt tornarmai l'organ centrau deis institucions sovieticas. Pasmens, lei prioritats generalas de [[1928]] foguèron pas abandonadas. Se lo desvolopament de la produccion de bens de consumacion, de produchs [[Agricultura|agricòlas]] e de lotjaments foguèt considerat dins lei projèctes [[Economia|economics]] dau [[govèrn]], l'industria pesuca gardèt la prioritat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roger Martelli, ''1956 communiste : le glas d'une espérance'', París, La Dispute, coll. « Essais », 2006.</ref>. Lo XX{{e}} Congrès foguèt un [[tèrratrem]] dins lo monde [[Comunisme|comunista]]. Suscitèt de trèbols populars en [[Polonha]] e en [[Ongria]]. Dins lo premier país, l'[[Fòrças armadas polonesas|armada polonesa]] capitèt de gardar lo contraròtle de la situacion e lo Partit aguèt l'idèa de nomar una victima de l'estalinisme, [[Wladyslaw Gomulka]], per iniciar una politica pus [[Liberalisme|liberala]]. Après de negociacions malaisadas, [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]] acceptèt aquela evolucion en cambi de gatges regardant leis engatjaments militars de [[Polonha]] au sen dau [[Pacte de Varsòvia]]. Dins lo segond país, lo Partit mau capitèt de reglar un conflicte intèrne entre estalinians e partisans de la liberalizacion. Entre lo 24 d'octòbre e lo 3 de novembre, una insureccion populara reversèt leis estalinians e placèt [[Imre Nagy]] au poder. [[Ongria]] proclamèt alora sa [[Neutralitat (diplomacia)|neutralitat,]] çò qu'entraïnèt una intervencion de l'[[Armada Roja]] per restablir l'òrdre sovietic. Aquelei dificultats metèt en perilh lo poder de [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]] que foguèt menaçat per una coalicion de caps dau [[PCUS|Partit]] desirós d'obtenir sa demission. Pasmens, aqueu conflicte s'acabèt per sa victòria e per la mesa a l'escart de [[Georgii Malenkov|Malenkov]] e de [[Viacheslav Molotov|Molotov]]. Un an pus tard, inquiet de la poissança dau [[manescau]] [[Georgii Zhukov|Zhukov]], ordonèt sa mesa a la retirada<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lopez e Lasha Otkhmezuri, ''Joukov : L'homme qui a vaincu Hitler'', París, Perrin, coll. « Tempus » (n° 700), 2017, pp. 800-807.</ref>. ==== Lei limits de la destalinizacion ==== La destalinizacion e lo retorn a la « legalitat socialista » permetèron de melhorar lei condicions de vida de la populacion sovietica. Per exemple, lei desplaçaments dins lo país venguèron pus simples, la durada de trabalh setmaniera demeniguèt de 48 a 46 h en [[1956]], lei salaris foguèron aumentats e lei pretz e leis [[impòst]]s demeniguèron. Lo Partit tornèt prendre lo contraròtle sus l'aparelh repressiu (desmembrament de la polícia creada per Beria, abolicion dau [[Gulag]], etc.) e la [[justícia]] foguèt reformada (enebiment clar de la [[tortura]], preséncia obligatòria d'un [[avocat]] competent, procès public dins la màger part dei cas, reduccion dei penas maximalas, etc.). Pasmens, aquela liberalizacion es de nuançar. Lei crimes e delictes politics e ideologics contunièron ansin de representar una categoria particulara dau drech sovietica<ref>En particular, existissiá un delicte « d'actitud antisovietica » qu'èra fòrça vague e que permetiá de reprimir aisament tot movement d'oposicion.</ref>. Se la fin de l'administracion dau [[Gulag]] permetèt la liberacion de milions de presoniers, una ret de camps e de colonias penitenciàrias demorèt en plaça. Enfin, en causa dau pes deis institucions oficialas e de la censura, la pensada deis elèits demorèt largament conformista. Dins lo mitan [[art]]istic, aquò permetèt l'enebiment d'òbras presentant una vision tròp critica de l'estalinisme. De mai, au nivèu economic, l'organizacion dau país evolucionèt gaire e la situacion de l'[[agricultura]] demorèt un problema amb una produccion inferiora au nivèu enregistrat en [[1928]] e un retard tecnic important. ==== Lei temptativas de reformas de Khrushchov ==== [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-B0628-0015-035, Nikita S. Chruschtschow.jpg|thumb|right|[[Nikita Khrushchov]] en [[1963]].]] {{veire|Nikita Khrushchov}} Durant son periòde a la tèsta de l'URSS, [[Nikita Khrushchov]] assaièt de reformar una economia minada per de problemas multiples : irrealisme de mai d'un projècte, limits dei mejans de planificacion, productivitat febla e desmoralizacion dei trabalhaires après d'annadas de mobilizacion [[ideologia|ideologica]], necessitat de produrre totjorn mai per compensar lei dificultats d'un teissut [[Industria|industriau]] ancian, etc. En [[1957]], foguèt donc prepausada una deconcentracion de la planificacion industriala. Lei ministèris economics federaus e nacionaus, franc d'aquelei liats a la defensa, foguèron remplaçats per de conseus encargats de gerir la produccion d'una region ò d'una republica. En parallèl, dins leis entrepresas, de conseus foguèron egalament creats per sensibilizar lei trabalhaires. Pasmens, aquela premiera temptativa mau capitèt en causa de l'ostilitat de la [[burocracia]]. En [[1961]], [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]] decidèt donc de tornar mobilizar la populacion per s'afranquir de la resisténcia dei foncionaris. Aquela segonda temptativa foguèt marcada per de promessas mirificas coma ragantar lo nivèu de vida deis [[USA|Estatsunidencs]] avans [[1980]]. Leis administracions de l'[[Estat]] e dau [[PCUS|Partit]] foguèron fusionadas e divèrsei projèctes de desvolopament dau territòri foguèron iniciats. Pasmens, la màger part deis idèas de [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]] èran irrealistas e l'elèit s'inquietèt. La rompedura amb [[RPC|China]], l'aventurisme que menèt a la [[crisi de Cuba]] en [[1962]] e de recòltas marridas en [[1963]]-[[1964]] agravèron la situacion. Lo 12 d'octòbre de [[1964]], lo ''Politburo'' exigiguèt e obtenguèt donc la demission de [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]]. === L'estanhacion dau periòde Brezhnev === {{veire|Leonid Brezhnev}} ==== L'estanhacion politica ==== [[Fichièr:Leonid Brezjnev, leider van de Sovjet-Unie, Bestanddeelnr 925-6564.jpg|thumb|right|[[Leonid Brezhnev]] en [[1972]].]] La destitucion de [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]] foguèt l'òbra d'un aparelh [[politica|politic]] inquiet de l'instabilitat engendrada per de reformas mau mestrejadas. Lo cambiament de direccion menèt donc lo país vèrs l'estanhacion e l'immobilisme. Dins lo domeni politic, se Brezhnev aviá lo títol de secretari generau dau Partit ([[1966]]) e la foncion de cap de l'Estat ([[1977]]), son poder èra estrictament contrarotlat per una direccion collegiala que podiá lo destituir. [[Alekseï Kosygin]] (cap dau govèrn fins a [[1980]]), [[Mikhaïl Suslov]] (cap de l'[[ideologia]] fins a [[1982]]), [[Andreï Gromyko]] (ministre deis afaires estrangiers fins a [[1986]]) e [[Andreï Kirilenko]] (ministre de la defensa fins a [[1981]]) partejèron ansin la realitat dau poder durant lo periòde brezhnevian. Aquela estabilitat alentiguèt lo movement de renovelament dei quadres e l'Union Sovietica venguèt pauc a cha pauc una mena de [[gerontocracia]]. Lei dirigents novèus estabilizèron la situacion en abandonant lei reformas de [[Nikita Khrushchov|Khrushchov]] que semblavan pas realistas. En [[1977]], una constitucion novèla enterinèt aquela politica. Lo ròtle centrau dau Partit foguèt confiermat. Vengut una administracion fòrça importanta (7,2 milions de sòcis en [[1956]], 11 milions en [[1964]] e 17,5 milions en [[1981]]<ref>Es a dire qu'en [[1981]], 10 % de la populacion adulta fasiá partida dau Partit.</ref>), èra una organizacion piramidala que foncionava totjorn segon lo principi dau [[centralisme democratic]] definit per [[Lenin]]. Tres nivèus èran aisament observables dins seis institucions. A la basa, lei sòcis avián un trabalh d'informacion e d'enquadrament de la populacion. Au nivèu intermediari, un grop reduch ({{formatnum:150000}} quadres) formava l'òssa deis administracions e preparava la lista dei candidats destinats a ocupar de pòstes importants (la ''Nomenklatura''). Enfin, a la cima, i aviá un elèit de {{formatnum:1500}} a {{formatnum:2000}} foncionaris superiors. Sovent pauc interessats per lei questions ideologicas, tenián lo ròtle d'interfàcia entre lei caps politics e leis organs principaus de l'aparelh d'Estat sovietic ([[KGB]], [[Gosplan]], industrias, etc.). Lo Partit brezhnevian èra ansin un luòc de seleccion per lei quadres de la burocracia sovietica. L'ideologia i aviá un ròtle segondari e la depolitizacion de l'elèit explica la transicion rapida dau comunisme vèrs lo capitalisme en [[Russia]] dins lo corrent deis [[ans 1990]]. Pasmens, son pes demografic li permetiá de marginalizar tota forma de dissidéncia. De mai, lei dissidents, sovent eissit dei jaç superiors dau Partit eu meteis, èran mespresats per la populacion<ref>Aquò es una diferéncia importanta amb lei dissidents deis autrei país dau blòt sovietic. Per aquela rason, leis autoritats sovieticas podián de còps laissar una certana libertat a sei dissidents car representavan pas una menaça vertadiera per lo sistèma.</ref>. La resisténcia populara en fàcia d'una societat blocada prenguèt donc de formas pus individualas coma l'indiferéncia politica, una febla implicacion dins son trabalh, l'[[alcoolisme]] (e de còps la [[toxicomania]]) ò la recèrca d'objèctes occidentaus. La resisténcia [[religion|religiosa]] es una forma pus rara de resisténcia qu'èra presenta en [[Asia Centrala]] e au sen dei comunautats [[judaïsme|judievas]]. ==== L'estanhacion economica ==== Comprés tre leis [[ans 1950]], lei limits de la planificacion dau periòde estalinian necessitavan la mesa en plaça de reformas de l'[[economia]]. Au nivèu macroeconomic, leis entrepresas avián besonh de mai d'autonòmia per seguir lo plan. En particular, podián pas fixar sei pretz ò conclure de contractes amb d'autrei companhiás. Au nivèu microeconomic, lo despartiment dei beneficis en foncion dei besonhs d'investiment e d'estimulacion dei trabalhaires venguèt pauc a cha pauc una necessitat. En causa de resisténcias importantas de part de l'[[administracion]], aquelei reformas intrèron jamai en vigor ò sota dei formas ben reduchas. D'experiéncias encara pus radicalas, coma la supression dei pòstes inutils dins certaneis usinas, foguèron encara pus combatudas per lei foncionaris [[conservatisme|conservators]]. Aquò empachèt l'intensificacion de l'economia sovietica. Pauc a cha pauc, la creissença demeniguèt en causa de la rarefaccion dei ressorsas aisadas d'esplechar. Aqueu procès agravèt lentament la situacion generala en favorizant lo desvolopament dau [[clientelisme]] e de la [[corrupcion]]. D'efiech, fòrça directors e quadres d'[[usina]] deguèron assodar de responsables dei ministèris, dei policiers e de salariats per falsificar lei còmptes. L'immobilisme, la desmotivacion e la sosproductivitat venguèron ansin de trachs caracteristics de l'economia sovietica. A partir deis [[ans 1970]], aquelei problemas entraïnèron de defalhiments e de carestiás que foguèron compensadas, fins a l'[[Premiera Guèrra d'Afganistan|invasion d'Afganistan]], per l'importacion de produchs occidentaus. Dins aquò, aqueu declin es de relativizar car l'URSS demorèt una superpoissança mondiala durant aqueu periòde. De mai, de progrès importants foguèron realizats coma lo melhorament dei lotjaments collectius, la produccion d'aisinas electrodomesticas e divèrsei capitadas socialas. Lo còst de la guèrra en [[Afganistan]] e lei despensas militaras engatjadas per mantenir l'equilibri amb leis [[USA|Estats Units]] aguèron ansin un ròtle centrau dins lei dificultats sovieticas deis [[ans 1980]]. ==== La succession de Brezhnev ==== [[Fichièr:RIAN archive 101740 Yury Andropov, Chairman of KGB.jpg|thumb|right|[[Iurii Andropov]], successor efemèr de [[Leonid Brezhnev]].]] Brezhnev moriguèt lo 10 de novembre de [[1982]]. Dos jorns pus tard, [[Iurii Andropov]] foguèt elegit per lo remplaçar. Cap dau [[KGB]] e òme intègre, èra un partisan determinat dau retorn a la « legalitat socialista ». Luchèt donc còntra la dissidéncia e còntra totei lei formas de corrupcion (compres au sen de l'elèit). Lo retorn dei tensions amb l'Oèst dins lo quadre de la [[crisi deis euromissils]] li permetèt de s'atacar còntra lei dissidents pus famós ([[Andreï Sakharov]], [[Andreï Tarkovskii]], etc.). Lo combat còntra la corrupcion s'acompanhèt tanben d'un renforçament de la coësion nacionala marcat per una lucha còntra lei [[religions]] e una russificacion creissenta. En revènge, dins lo domeni economic, lei temptativas de reformas economicas s'alunchèron gaire dau modèl brezhnevian. [[Iurii Andropov|Andropov]] moriguèt lo 11 de febrier de [[1984]] e foguèt remplaçat per [[Konstantin Chernenko]]. Grèvament malaut tre l'estiu seguent son eleccion, laissèt rapidament la direccion vertadiera deis afaires a [[Mikhaïl Gorbachov]]. Son periòde veguèt l'abandon deis assais de reformas entreprés per [[Iurii Andropov|Andropov]]. [[Konstantin Chernenko|Chernenko]] dispareguèt lo 10 de març de [[1985]]. La mòrt d'autrei caps sovietics permetèt l'eleccion de [[Mikhaïl Gorbachov|Gorbachov]] coma successor. La volontat d'estabilizar lo poder après tres successions en mens de tres ans aguèt probablament un ròtle dins l'arribada au poder d'un responsable pus jove. === L'afondrament de l'Union Sovietica === {{veire|Mikhaïl Gorbachov|Borís Ieltzin}} ==== La ''perestroïka'' e la ''glasnost'' ==== {{veire|Perestroïka|Glasnost}} L'eleccion de [[Mikhaïl Gorbachov]] coma secretari generau dau [[PCUS|Partit]] entraïnèt una rompedura rapida amb lei practicas precedentas. D'efiech, per eu, la subrevida de l'Union Sovietica necessitava una transicion vèrs la societat de consumacion. Per aquò, la reduccion dau budget militar e l'obtencion d'una ajuda occidentala èran indispensablas. De mai, faliá arrestar la [[Guèrra Freja]], abandonar l'eiretatge estalinian e combatre lei blocatges politics e administratius. Se [[Mikhaïl Gorbachov|Gorbachov]] aviá probablament pas de plan generau per menar sei reformas, avancèt rapidament dos pielons per leis enquadrar. Lo premier èra la ''perestroïka'' (« restructuracion » ò « reconstruccion ») que designava una volontat d'abandonar lei frens administratius e ideologics empachant lei reformas. En particular, dins l'[[economia]], lo metòde de gestion deviá desenant tenir còmpte dei realitats economicas. De reduccions dau nombre de foncionaris èran tanben previstas. Aquelei mesuras foguèron pauc popularas. Lo segond principi dei reformas èra la ''glasnost'' (« transparéncia ») que demandava a l'administracion de publicar d'informacions vertadieras. En parallèl, [[Mikhaïl Gorbachov|Gorbachov]] renforcèt son poder personau sus l'Estat sovietic. 70 % dei ministres e 50 % dei quadres foguèron renovelats. Pasmens, aquò favorizèt la promoccion de personas pauc favorablas au programa de Gorbachov. La ''perestroïka'' e la ''glasnost'', la rompedura amb l'estalinisme e la liberacion de dissidents menèron a una renaissença dau debat politic. Se lo Partit gardava lo contraròtle vertadier dau país en validant lei candidaturas ais eleccions, dos camps se formèron a l'entorn dei conservators (menats per [[Egor Ligachov]]) e dei reformators (menats per [[Borís Ieltzin]]). De manifestacions publicas per sostenir lei reformators aguèron tanben luòc e leis eleccions de març de [[1989]] veguèron la desfacha de 20 % dei candidats oficiaus. Amb 89 % dei votz, Ieltzin foguèt plebiscitat per la populacion moscovita. ==== La descomposicion de la societat sovietica ==== Leis eleccions de [[1989]] entraïnèron l'aparicion d'una vida politica activa en URSS. Per lo poder, aquò èra vist coma un renforçament de la legalitat socialista en vista de crear un [[Estat de drech|Estat socialista de drech]]. Per lei reformacions, aquò foguèt l'ocasion de transformar la societat sovietica e l'ideologia dei [[jornau]]s liats a la ''perestroïka'' evolucionèron rapidament vèrs lo [[liberalisme]]. La [[catastròfa de Chornobil]] (25 d'abriu de [[1986]]) favorizèt aquela evolucion en mostrant l'incompeténcia dei responsables. Puei, se desvolopèron de criticas regardant lei disfoncionaments dau sistèma judiciari, lei diferentei pollucions causadas per lei projèctes industriaus ò lei privilègis de la ''Nomenklatura''. La descomposicion de la societat sovietica foguèt la consequéncia d'una tripla crisi. A l'exterior, Gorbachov renoncièt a empachar la sortida dau [[comunisme]] dei país dau blòt de l'Èst. Ansin, en [[1988]]-[[1989]], totei lei regims comunistas d'[[Euròpa Centrala]] s'afondrèron. A l'interior, lo còr de l'economia sovietica foguèt paralizada per una tiera de reformas iniciadas en [[1987]] per favorizar la formacion d'un sector privat. Aquò trebolèt lo sistèma de planificacion e necessitèt de preparar la sarradura (prevista entre [[1992]] e [[2000]]) dei companhiás deficitàrias. Òr, coma 60 % deis entrepresas sovieticas èran dins aquela situacion, lei salariats e la burocracia s'i opausèron. Dins lei campanhas, lei païsans assaiant de quitar lei [[kolkòze]]s foguèron tractats de ''kulaks'' e de còps atacats per lei populacions localas. Lo resultat d'aquelei blocatges foguèron un desvolopament de l'anarquia economica e de la [[criminalitat]]. Tre [[1989]], lo govèrn centrau deguèt instaurar de tiquets de racionament e demandar una ajuda alimentària internacionala per [[Armenia]]. En [[1990]], la demanda foguèt estenduda a tot lo país. Aqueu caòs menèt a una resurgéncia de la question nacionala amb la renaissença de movements independentistas en [[Caucàs]], dins lei regions [[Mar Baltica|balticas]] e, dins un mendre mesura, en [[Asia Centrala]]. ==== La descomposicion de l'Union ==== A partir de [[1988]], lei movements independentistas entraïnèron una guèrra civila entre [[Armenia|Armenians]] e [[Azerbaitjan|Azerbaitjanés]]. Pasmens, foguèt lo conflicte baltic qu'aguèt lei consequéncias pus grèvas. D'efiech, a partir de la prima de [[1990]], lei republicas balticas proclamèron sa sobeiranetat e Gorbachov poguèt pas reagir d'un biais eficaç. D'efiech, a aquela epòca, en causa de la paralisia de l'economia sovietica, aviá besonh de l'ajuda alimentària occidentala. Ordonèt donc un blocus de [[Lituània]] (abriu-junh de [[1990]]) e una intervencion militara de l'[[Armada Roja]] (genier de [[1991]]), mai deguèt finalament acceptar l'independéncia dau país en febrier. Lo 21 d'aost, [[Estònia]] e [[Letònia]] aprofichèron la situacion per imitar lei Lituanians e tornar venir independentas. En parallèl, lo 8 de junh de [[1990]], d'eleccions en [[Russia]] s'acabèron per l'eleccion de [[Borís Ieltzin]] au sufragi universau coma president. Adoptèt rapidament un principi de superioritat dei lèis russas sus lei lèis sovieticas, mai la populacion èra encara pas totalament favorabla a una dissolucion totala de l'Union e Gorbachov poguèt durbir de negociacions per la mantenir. Pasmens, entre lo 18 e lo 22 de junh de [[1991]], lei faccions conservatritz dau [[PCUS|Partit]] organizèron un còp d'Estat per reversar Gorbachov e leis autoritats democraticament elegidas. Mau preparada, l'operacion mau capitèt en causa de la resisténcia de la populacion e dei militars. Precipitèt ansin la fin dau país : lei putschistas foguèron arrestats, lo [[KGB]] dissougut e lo [[PCUS]] enebit. Fòrça afeblit, Gorbachov assaièt de restaurar l'Union sota una autra forma durant quauquei setmanas avans de demissionar lo 25 de decembre de [[1991]]. Aquel eveniment marca la fin dau procès de descomposicion de l'URSS. == Institucions e organizacion politica == === Lo Partit Comunista de l'Union Sovietica === {{veire|Partit Comunista de l'Union Sovietica}} Lo [[Partit Comunista de l'Union Sovietica]] foguèt l'unic [[partit politic]] autorizat dins lo país de sa creacion a l'instauracion dau multipartisme en [[1990]]<ref>I aviá de candidats « independents » ais eleccions. Pasmens, leis independents elegits, pauc ostils au poder, èra totjorn largament minoritaris au sen deis institucions sovieticas.</ref>. Aviá per ròtle de menar la [[revolucion]] e de preparar la creacion d'una societat [[comunisme|comunista]]. Per aquò, èra mai que mai inspirat per lei tèsis de [[Karl Marx|Marx]] completadas per [[Lenin]] ([[marxisme leninisme]]). Lei concèptes de [[dictatura dau proletariat]], d'[[imperialisme|antiimperialisme]], de [[coexisténcia pacifica]] e de socialisme dins un país unic aguèron donc una influéncia importanta dins son [[ideologia]]. En causa de son ròtle revolucionari, lo Partit èra l'institucion centrala de l'URSS e son secretari generau èra ''de jure'' ò ''de facto'' lo cap de l'Estat sovietic. Formalament, lo movement èra organizat en seccions segon una basa professionala ò locala ([[usina]], immòble collectiu, etc.) e territòriala ([[vila]], arondiment, [[óblast]], etc.). Lo poder suprèm i èra tengut per un Congrès reünit totei lei cinc ans. Constituïda per lei delegats de tot lo país, aquela assemblada èra encargada d'elegir d'institucions permanentas pus reduchas coma lo Comitat Centrau e lo Burèu Politic (''Politburo''). Dins lei fachs, coma lei [[Congrès dau PCUS|Congrès]] èran rars, la direccion dau Partit èra assegurada per lo [[Comitat Centrau dau PCUS|Comitat Centrau]] e lo [[Burèu Politic dau Comitat Centrau dau PCUS|Burèu Politic]] (dirigit per lo secretari generau). === Leis institucions federalas === {{veire|Soviet de l'Union|Soviet dei nacionalitats}} Se lo Partit e seis institucions tenián la realitat dau poder entre sei mans, l'Union Sovietica aviá d'institucions politicas estatalas. La pus importanta èra lo [[Soviet Suprèm de l'Union Sovietica|Soviet Suprèm]] que teniá oficialament lo [[poder legislatiu]]. Èra un parlament [[bicamerisme|bicamerau]] compausada de doas chambras : * lo [[Soviet de l'Union]] constituït de 750 deputats elegits au [[sufragi universau dirècte]] sus la basa d'una deputat per {{formatnum:300000}} abitants. * lo [[Soviet dei Nacionalitats]] constituït de 750 deputats elegits au [[sufragi universau dirècte]] sus la basa de 25 deputats per cada republica, 11 per cada republica autonòma, 5 per cada region autonòma e 1 per cada arrondiment nacionau. En practica, fins a [[1989]], lo Soviet Suprèm foncionava coma una chambra d'enregistrament dei projèctes de [[lei|lèi]] emés per d'institucions pus podersas coma lo ''Politburo''. === Leis institucions estatalas === ==== La polícia politica ==== {{veire|KGB|NKVD}} En causa de sa natura d'[[Estat]] [[revolucion]]ari, l'URSS creèt una [[polícia politica]] tre la [[Guèrra Civila Russa|guèrra civila]] per s'aparar còntra leis activitats de seis opausants. Aquela polícia aguèt plusors noms diferents dins lo corrent de son istòria ([[NKVD]], [[MVB]], [[KGB]], etc.). Prenguèt rapidament una importància disproporcionada au sen dau [[país]]. D'efiech, sei missions èran rarament definidas d'un biais precís e seis operacions èran pauc contrarotladas. Aquò permetèt donc a la polícia politica d'intervenir dins de domenis variats coma la susvelhança e la repression dei dissidents, l'entresenha, la gàrdia dei [[frontiera]]s. Durant lo periòde estalinian, lo [[NKVD]] foguèt tanben l'otís que permetèt lo bòn debanament dei purgas. Après la mòrt d'[[Estalin]] e l'execucion de [[Lavrentii Beria|Beria]], lo poder dau [[KGB]] foguèt reduch e d'organizacions concurrentas foguèron creadas. Sa direccion foguèt tanben pus estrictament contrarotlada per redurre lo risc de purgas novèlas. Pasmens, demorèt una organizacion poderosa e, en [[1991]], lei ressorsas intèrnas dau servici permetèron l'organizacion dau còp d'Estat còntra Gorbachov. De mai, èra una organizacion eficaça gràcias a de ressorsas considerablas. Per exemple, dins leis [[ans 1980]], {{formatnum:700000}} personas trabalhavan per lo [[KGB]] sus lo territòri sovietic e {{formatnum:200000}} paramilitars èran encargats de la susvelhança dei frontieras<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Bernard Lecomte, ''KGB'', París, Perrin, 2020, pp. 357-359.</ref>. En mai d'aquò, l'organizacion dispausava d'una ret de 5 milions de « correspondents » dins lo monde<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pascal Le Pautremat, ''Les guerriers de la république'', Choiseul, 2009, p. 55.</ref>. ==== Lei fòrças militaras ==== {{veire|Armada Roja|Pacte de Varsòvia}} Dins un país marcat per la [[Guèrra Civila Russa|guèrra civila de 1918-1922]] e per lei destruccions e lei pèrdas umanas de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lei fòrças militaras avián un ròtle major. D'efiech, leis elèits sovietics crenhavan una confrontacion amb lei país [[capitalisme|capitalistas]]. Aquò foguèt un dei factors a l'origina de la [[Guèrra Freja]] e menèt a la formacion d'un complèx militaroindustriau capable de sostenir una armada de plusors milions d'òmes dotats d'un materiau modèrne. Après [[1945]], lei fòrças sovieticas estacionèron tanben en [[Euròpa Orientala]] onte sostenguèron la refondacion deis armadas aliadas dau [[Pacte de Varsòvia]]. A tèrme lòng, lo còst d'aquela politica minèt fòrça l'economia car empachèt lo desvolopament deis industrias leugieras encargadas de produrre de bens de consumacion. Vèrs [[1970]], lei fòrças alinhavan ansin d'efectius considerables. Èran devesits entre lei tropas de [[missil]]s estrategics ({{formatnum:375000}} òmes e {{formatnum:1527}} [[missil intercontinentau|missils intercontinentaus]]), lei fòrças de defensa aeriana ({{formatnum:550000}} òmes e {{formatnum:2650}} [[avion]]s), lei fòrças terrèstras (1,8 milion d'òmes despartits en 111 [[division (unitat militara)|divisions]]) e lei fòrças navalas ({{formatnum:450000}} òmes e 445 [[naviri militar|naviris]] ò [[sosmarin]]s de combat). Una partida dei fòrças aerianas e militaras èran encargadas de missions de dissuasion nucleara (en particular 58 sosmarins èran de [[SNLE]]). Aquelei fòrças foguèron pauc a cha pauc reduchas dins lo corrent deis [[ans 1980]] en foncion deis acòrdis sus leis arsenaus nuclears ò dei politicas de modernizacion deis armaments. == Economia == === La planificacion e l'organizacion generala === L'economia sovietica èra una economia planificada, es a dire qu'un plan definissiá leis objectius de produccion, lei relacions entre leis entrepresas, lei pretz, lei ressorsas acordadas, etc. Aquò èra organizat per lo ''Gosplan'', una administracion particulara encargada de definir e de seguir lo debanament dei plans. D'un biais generau, existissiá dos tipes de plan diferents : lo plan annuau donava leis objectius de respectar e lo plan quinquenau leis orientacions generalas durant un periòde de cinc ans. Lor aplicacion èra obligatòria e lei diferenteis entitats economicas sovieticas avián inicialament ges d'autonòmia per l'adaptar a la realitat. Aquò cambièt pauc a cha pauc, mai lo caractèr obligatòri entraïnèt totjorn de practicas marridas per agantar leis objectius. En particular, la qualitat de produccion de l'industria sovietica foguèt sovent marrida car la quantitat èra privilegiada. De mai, lei calculs de quantitat èra de còps basats sus d'[[Estatistica|estatisticas]] enganairitz. Per exemple, dins lei [[kolkòze]]s, èra pas rar d'estimar la produccion a partir de la quantitat de semenças utilizadas sensa tenir còmpte deis azards [[Temps (meteorologia)|meteorologics]]. Lo ròtle dau mercat èra reduch en URSS, mai pas inexistent. D'efiech, dins lei sectors de basa coma l'industria pesuca, l'Estat aviá la capacitat de gerir la demanda e l'ofèrta. Pasmens, aquò èra pas lo cas dins lei produccions pus diversificadas. Dins aqueu cas, per exemple per la produccion de televisions, lo plan se contentava de fixar lo nivèu de l'ofèrta e lo pretz èra definit, coma dins lei país capitalistas, per lo nivèu de la demanda. Aqueu sistèma permetèt de construrre rapidament una basa industriala fòrta dins leis [[ans 1930]] e de tornar bastir lo país après la guèrra. Pasmens, foguèt mens eficaç per provesir de bens de consumacion a la populacion. === L'agricultura === L'[[agricultura]] foguèt un problema qausi permanent de l'economia sovietica en causa d'una produccion tròp febla per assegurar l'autonòmia alimentària dau [[país]]. Èra basada sus la socializacion dei tèrras que foguèt organizada per [[Estalin]] durant leis [[ans 1930]]. A l'excepcion dei ''dvor'', de pichons tròç de tèrra laissats ai païsans, la totalitat dei tèrras èran dirèctament esplechadas per l'[[Estat]]. Per aquò, lo poder creèt dos tipes d'estructuras. Lo premier èra lo [[sovkòze]], un tenement d'Estat qu'aviá un estatut similar a una entrepresa industriala. Lo segond èra lo [[kolkòze]] qu'èra una mena de [[cooperativa]] de produccion eissida de la mesa en comun dei tèrras e deis [[animau]]s d'un [[vilatge]] ò d'un grop de [[vilatge]]s<ref>Fins au periòde de Khrushchov, i aviá tanben d'estacions de maquinas e de tractors qu'èran encargadas d'entretenir e de logar d'equipaments pesucs ai kolkòzes. Ineficaç, foguèron suprimits.</ref>. Lei regions agricòlas èran frequentament especializadas dins un tipe donat de produccion e leis autoritats assaièron regularament de desvolopar l'agricultura dins de regions novèlas. Dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]], èra possible de destriar plusors espacis. Lei produccions [[cereala|cerealieras]] èran predominantas en [[Ucraïna]] e dins l'[[estèpa]], lei produccions pastoralas èran predominantas au sud de [[Vòlga]], au nòrd de [[Caucàs]] e en [[Cazacstan]] e la policultura intensiva èra predominanta dins lei regions europèas de l'Union. Existissiá tanben una viticultura, implantada dins lei regions pròchas de la [[mar Negra]]. Enfin, de regions s'especializèron dins de culturas fòrça particularas coma l'[[Ozbequistan]] que venguèt un important productor de [[coton]]. En teoria, la produccion èra sufisenta per norrir la populacion e desgatjar un demai cada an. Per exemple, entre [[1968]] e [[1973]], la produccion mejana de cerealas foguèt de 85 milions de tònas per una populacion de 250 milions d'abitants. Aquò èra superior a la produccion [[França|francesa]] (15 milions de tonas per 50 milions d'abitants), mai diferents problemas minavan l'agricultura sovietica. Premier, i aviá de problemas frequents dins leis [[estatistica]]s exigidas per lo Plan. D'efiech, per assegurar la produccion demandada, lei responsables entretenián la confusion entre lei diferentei categorias de grans (semenças, cerealas recoltadas, cerealas engranjadas, etc.), çò que trebolava lei previsions quant a la disponibilitat dei recòltas. De mai, l'espaci agricòla èra mau mestrejat e sensible ai [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] ([[inondacion]]s, [[secaressa]], etc.). Leis azards [[temps (meteorologia)|meteorologics]] èran ansin la causa de variacions importantas de la produccion. Lei besonhs èran tanben importants car una part non negligibla dei recòltas èra destinada a la fabricacion de [[vòdka]], a l'alimentacion dei bèstias e a l'autoconsumacion. Enfin, lo degalhatge, lo destornament e la constitucion de resèrvas (mai ò secrètas) per lei situacions de crisi èran de factors d'agravament dei problemas. A partir deis [[ans 1980]] e la revirada dei reformas successivas, l'URSS venguèt finalament fòrça dependenta deis importacions occidentalas. === L'industria miniera e petroliera === Gràcias a la talha de son territòri, l'Union Sovietica aviá de ressorsas minieras e petrolieras fòrça importantas. Lo país èra ansin autosufisent en [[minerau]]s e en [[idrocarbur]]s e podiá exportar lo demai. Aquò representava una fònt importanta de revenguts e una partida dei dificultats economicas deis [[ans 1980]] foguèron entraïnadas per la demenicion dei pretz deis idrocarburs sus lo mercat mondiau. En particular, l'URSS èra lo premier productor mondiau de [[petròli]] dins leis [[ans 1970]]-[[ans 1980|1980]]. L'esplecha dei ressorsas mineralas foguèt un vector de desvolopament per leis autoritats dau país. Per exemple, la vila miniera de [[Norilsk]] foguèt fondada en [[1935]] en [[Siberia Septentrionala|Siberia]] sus una importanta vena de [[metau]]s. Lei creacions d'aqueu tipe de ciutats permetèron au poder centrau de renforçar son contraròtle sus lo territòri. Dins aquò, coma lo respècte de l'environament e l'eficacitat [[energia|energetica]] èran pas de prioritats, entraïnèron de pollucions grèvas dins mai d'un endrech. === L'industria === L'[[industria]] ocupava una plaça importanta dins l'economia sovietica car lo país èra una poissança economica majora, especialament après la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. De mai, l'industrializacion e lo mantenement de capacitats de produccion considerablas foguèron totjorn un aisse centrau de la politica economica dau poder. Pasmens, l'industria sovietica aviá plusors problemas que l'empachavan de respòndre a l'ensemble dei besonhs de sa populacion. Premier, l'industria pesuca foguèt sistematicament privilegiada au detriment de la fabricacion de bens de consumacion. Lo complèx militaroindustriau captava tanben una part significativa dei ressorsas e de la man d'òbra e lei temptativas de redurre l'esfòrç militar se turtèron a de resisténcias de part de l'armada. Enfin, l'innovacion e lo nivèu [[tecnologia|tecnologic]] de l'industria sovietica aguèron tendància a demenir en causa de la manca d'investiments e dei dificultats creissentas. L'exemple de la [[VAZ-2101|Lada]] es un bòn exemple d'aquelei dificultats. Concebuda a partir d'una [[Automobila|veitura]] [[Itàlia|italiana]] relativament simpla, la [[Fiat 124]], evolucionèt pauc e l'industria automobila sovietica foguèt jamai en estat de la produrre en quantitat sufisenta. Pasmens, aquelei limits son tanben de nuançar car se l'URSS aviá un nivèu de vida ben inferior au blòt occidentau, demorava un país dau Nòrd desvolopat. Au nivèu geografic, l'industria sovietica se formèt a partir dei centres industriaus de la Russia tsarista. Puei, dins lo corrent deis [[ans 1930]], lei regions minieras, coma l'èst d'[[Ucraïna]], foguèron largament industrializadas. Enfin, durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], de regions industrialas foguèron creadas dins lei regions centralas (vau de Vòlga, Siberia Centrala, etc.). Après la reconstruccion, lo transferiment vèrs l'èst contunièt car lei [[matèrias premieras]] i èran sovent pus aisament accessiblas. Per exemple, en [[1955]], 40 % de la produccion d'[[acier]] èra realizada dins lei regions « orientalas » dau país. Lo modèl pus frequent èra aqueu dau [[combinat]], un ensemble integrat d'industrias pesucas que permetiá de produrre de quantitats fòrça importantas de materiaus de basa. === La recèrca e lo desvolopament tecnologic === Se l'URSS deguèt faciar de problemas creissents, demorèt una poissança scientifica e tecnologica fins a sa disparicion. Per exemple, lo país aviá d'[[industria]]s e de [[laboratòri]]s fòrça avançats dins lei domenis de la [[Vòl espaciau|conquista espaciala]], de l'aeronautica, de la marina, de l'[[arma (guèrra)|armament]], de l'engèni civiu, de la microinformatica ò dei [[sciéncia|sciéncias exactas]]. De mai, l'Union Sovietica renforcèt son prestigi internacionau gràcias a sei succès tecnologicas coma la premiera mesa en orbita d'un satellit artificiau ò lo premier vòl d'un èsser uman dins l'espaci. Dins aquò, en certanei sectors, coma l'informatica, lo poder sovietic preferiguèt espionar e copiar lei tecnologias occidentalas, çò que limitèt lo desvolopament de materiaus locaus. == Cultura == {{veire|Cultura de l'Union Sovietica}} === Lo periòde revolucionari === De [[1918]] a [[1929]], leis artistas sovieticas beneficièron d'una [[libertat]] creativa relativament importanta. D'efiech, lo poder tolerèt totei lei formas artisticas non ostilas au [[comunisme]]. De mai, fòrça artistas èran favorables a la revolucion menada per lei bolchevics e lo govèrn sostenguèt leis arts susceptibles de propagar seis idèas. Lo [[cinèma]] aguèt ansin una plaça particulara durant aqueu periòde car èra vist coma un mejan d'influenciar rapidament lei massas illetradas que constitüissián encara la màger part de la populacion. Aqueu sostèn menèt a l'emergéncia d'una importanta tradicion cinematografica en Union Sovietica. En particular, aqueu periòde foguèt marcat per l'òbra de [[Sergei Eisenstein]] ([[1898]]-[[1948]]). La literatura participèt tanben a la legitimacion de la revolucion dins lei mitans intellectuaus amb d'autors coma [[Maxim Gorki]] ([[1868]]-[[1936]]) e [[Vladimir Maiakovskii]] ([[1893]]-[[1930]]). === Lo periòde estalinian === Dins leis [[ans 1930]], lei causas cambièron radicalament per leis artistas. Lo poder impausèt desenant d'estils e de tèmas oficiaus mentre que leis artistas independents foguèron reprimits. Per exemple, [[Daniil Kharms]] ([[1905]]-[[1942]]), [[Osip Mandelstam]] ([[1891]]-[[1938]]) ò [[Isaac Babel]] ([[1894]]-[[1940]]) foguèron arrestats e moriguèron dins de presons ò de camps dau [[NKVD]]. Pasmens, segon leis imperatius d'[[Estalin]], d'excepcions foguèron toleradas coma [[Mikhaïl Bulganov]] ([[1891]]-[[1940]]) e d'expressions novèlas foguèron encoratjadas. En particular, avans lei purgas iniciadas en [[1936]], la literatura en [[ucraïnés]] foguèt fòrça sostenguda car lo poder voliá crear un elèit intellectuau favorable a sa politica dins aquela republica. [[Estalin]] s'interessèt tanben a la [[musica]] e aguèt de relacions complicadas amb [[Serguei Prokofiev]] ([[1891]]-[[1953]]) e [[Aram Khatchaturian]] ([[1903]]-[[1978]]). === La periòde post-estalinian === A partir de la destalinizacion menada per [[Nikita Khrushchov]], la cultura sovietica se caracterizèt per tres tendéncias mai ò mens liadas entre elei. La premiera èra aquela deis arts oficiaus que conoguèron una certana liberalizacion en despiech d'un certan [[conservatisme]] de part deis institucions academicas. La segonda foguèt l'aparicion de mitans non oficiaus ò dissidents onte l'experimentacion èra pus liura e pus importanta. Segon seis inovacions, leis artistas d'aqueu mitan podián aver de problemas amb leis autoritats, mai la repression èra plus sistematica. Enfin, una partida deis artistas sovietics importèron d'estils artistics occidentaus dins lo país. Avián una influéncia importanta sus lei joves que foguèt illustrada per la mòda dau [[jean]] e la popularitat de genres musicaus coma lo [[jazz]] e lo [[rock]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Armada Roja]]. * [[Comunisme]]. * [[Estalinisme]]. * [[Gulag]]. * [[Guèrra Civila Russa]]. * [[Guèrra Freja]]. * [[Guèrra Germanosovietica]]. * [[KGB]]. * [[Lenin]]. * [[Leninisme]]. * [[Marxisme]]. * [[NKVD]]. * [[Novèla Politica Economica]]. * [[Pacte de Varsòvia]]. * [[Partit Comunista de l'Union Sovietica]]. * [[Revolucion Russa de 1905|Revolucion de 1905]]. * [[Revolucion de Febrier]]. * [[Revolucion d'Octòbre]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Jean Bruhat, ''Histoire de l'URSS'', París, PUF, coll. « Que sais-je ? », 1980, * '''[[francés|(fr)]]''' Hélène Carrère d'Encausse, ''L'URSS de la Révolution à la mort de Staline, 1917-1953'', Seuil, 1993. * '''[[francés|(fr)]]''' Sabine Dullin, ''Histoire de l'URSS'', París, Découverte, 2003, 123 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Jean-Jacques Marie, ''Lénine'', Balland, 2004. * '''[[francés|(fr)]]''' Pierre Miquel, ''La Seconde Guerre Mondiale'', París, Fayard, 1994. * '''[[francés|(fr)]]''' Robert Service (trad. Martine Devillers-Argouarc'h), ''Staline'', París, Perrin, 2013. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:URSS|*]] k5ej5d55tg946dhm2ubh8zuwvwxubi1 0 19747 2508411 2413595 2026-09-07T09:43:09Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508411 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Pàpol | nom2 = ''Saint-Papoul'' | imatge = Village et Abbaye de Saint-Papoul.jpg | descripcion = Vista generala de Sant Pàpol. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Saint-Papoul (11).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Lauragués}} | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = ''Bassin Chaurien'', en francés ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | insee = 11361 | cp = 11400 | cònsol = Monique Serres | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.3322 | longitud = 2.0367 | alt mini = 139 | alt mej = 159 | alt maxi = 405 | km² = 26.48 |}} '''Sant Pàpol''' (''Saint-Papoul'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 11361.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sant Pàpol | nòrd = [[La Beceda]] | nòrd-èst = [[Verdun de Lauragués]] | èst = [[Vilaspin]] | sud-èst = [[Las Bòrdas (Lauragués)|Las Bòrdas]] | sud = | sud-oèst = [[Sant Martin de La Landa]] | oèst = [[Castèlnòu d'Arri|Castèlnau d'Arri]] | nòrd-oèst = [[Issèl]] }} ==Lo vilatge== Suls primièrs contrafòrts de la [[Montanha Negra]], Sant Pàpol se trapa en [[Lauragués]] a 7 km de [[Castèlnòu d'Arri]], 35 km de [[Carcassona]], 60 km de [[Tolosa]]. Se dintrava dins l'encencha del vilatge per pòrtas fortificadas. La Pòrta de l'Èst, quadrangulara, traucada per cairelièras foguèt construida per [[Guilhèm de Cardalhac]], [[avesque]] tresen de Sant Pàpol.<br /> Servissiá de Tor dels Gardas e tanben de preson avescala. Del costat interior, dins l'arc de plen-cintre, se pòt admirar una verge de fusta del [[sègle XIV]]. Lo còr del vilatge compòrta carrièras estreitas amb ostals de corondatges e empreis. ==L'abadiá== [[Fichièr:abadià Sant-Pàpol defòra.jpg|rigth|thumb|400px|L'abadiá, vista de defòra]] [[Fichièr:Vèrge Sant-Pàpol.jpg|left|thumb|300px|Verge de Pietat de fusta]] L'[[abadiá]] foguèt fondada al [[sègle VIII]]. Sa règla èra la benedictina. Sant Pàpol, discípol de Sant Sarnin, primièr [[avesque]] de Tolosa (sègle III aprèp J.-C.) foguèt martirizat e descalotat al lòc-dit L'Ermitatge. Segon la legenda, se baissèt e ramassèt lo som de sa clòsca, a aquel endreit gisclèt una font. Un monge conegut per son ascetisme, Sant Berenguièr, i visquèt al [[sègle XI]]. Lo mond se venguèron reculhir a l'abadiá sus sa tomba aprèp los [[miracle]]s que s'i faguèron. En 1317, lo papa [[Joan XXII]] creèt l'[[diocèsi de Sant Pàpol|avescat de Sant Pàpol]] ; fins a la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], 34 [[avesque]]s s'i succediguèron. En 1361, la [[catedrala]] foguèt pilhada pels Rotièrs e en 1595 pels [[Protestantisme|protestants]]. Als sègles [[sègle XVII|XVII]] e [[sègle XVIII|XVIII]], l'abadiá foguèt fòrça restaurada e tornèron bastir lo palais avescal. A la Revolucion, se suprimiguèt l'avescat e la catedrala venguèt [[glèisa (edifici)|glèisa]] parroquiala. Lo [[còr (arquitectura)|còr]] se compausa de doas [[travada]]s de plen cintre amb doble cabrion e tanben un cuol de forn. Es decorat de [[capitèl]]s preromanics e d'un enfuòc del sègle XIV. Son tet es fait de [[lausa]]s de pèiras escalpradas (ensems arquitectural unic). La vasta [[nau]] de la glèisa se dobrís cap al nòrd sus quatre [[capèla]]s del sègle XIV. Dins una d'elas, se pòt remarcar una Pietat del sègle XIV de fusta daurada. La primièra entrada se trapava del costat de l'oèst jos un crisme e un arc de bilhetas. Foguèt emmuralhada al [[sègle XV]]. == Las clastras == [[Imatge:Clastra St.Pàpol.jpg|left|thumb|Las clastras]] Se dintra dins la glèisa per las [[clastras]] realizadas al començament del sègle XIV. Las arcadas de plen-cintre son pausadas sus colomnetas gemeladas per capitèls geminats. Lo repertòri dels capitèls es vegetal o animalièr. Las scenas istoriadas son regropadas contra los pilars (Adoracion del Magues, Eròdes e benlèu Sant Pàpol). == Lo Mèstre == [[Imatge:Danièl St.Pàpol.jpg|right|thumb|Danièl dins la fòssa dels leons]] Defòra, sul cabeç semicircular, se pòdon admirar los capitèls e [[modilhon]]s del [[Mèstre de Cabestany]] - dos d'entre eles son istoriats, un representa Danièl dins la fòssa dels leons, l'autre lo Castig dels Babilonians - escalpraire remarcable de la fin del sègle XII. Trabalhèt en Espanha (Navarra), en Itàlia (Toscana) e sustot en [[Catalonha (region)|Catalonha]] e [[Lengadòc]] ([[departaments franceses|departaments]] actuals dels [[Pirenèus Orientals]] e d'[[Aude (departament)|Aude]]). Sos personatges son tipics : caras e caps triangulars, uèlhs ovals, nas dreit, aurelhas largas, despegadas, barbas e pèls de las blestas longas estiradas, las mans amb dets d'una longor que passa l'òsca. ==Toponimia== ===Sant Pàpol=== Las fòrmas ancianas son : ''Sancti Papuli monasterium'' en 1119, ''Monasterium Sancti Pabuli'' en 1162, ''Ecclesia de Sancto Papulo'' en 1317, ''Ecclesia Sancti Papuli ad honorem beatissimi Petrifundata prius'' al sègle XV, ''Sainct Papol'' en 1441, ''La cure de Sant Papoul'' en 1494 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 409-410, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f502.item.texteImage </ref>.</br> ''Sant Pàpol'' ven del nom latin d'òme ''Papulus'', nom d'un martir en [[Lauragués]] al sègle III<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 621</ref>. Le ''-p-'' interior sembla una correccion sabenta (véser la fòrma de 1162). ===Le Prat Badalh=== Las fòrmas ancianas son, per lòc : ''Pratum Badale'' en [[1495]]; ''A Badale'' al [[sègle XV]], ''Prat-Badail'' en [[1790]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P19365172</ref> (Le Prat-Badail en francés). ===Ferrals=== Ferrals es una anciana sucursala de la [[diocèsi de Sant Pàpol]], annèxa de [[Verdun de Lauragués|Verdun]]; la glèisa parroquiala èra d'en primièr dedicada a Nòstra Dòna, puèi a Sant Estròpi. I a un castèl. Le lòc es atestat en 1271 : ''Castrum de Ferrals'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 137, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f229.item.texteImage </ref>.</br> Le nom pòt èsser un transferiment, perqué i a dos ''Ferrals'' a l'entorn; siquenon, es compausat del latin ''ferrum'', « fèrre » e del sufixe ''-alis'', o de lors resultats. Aquel mot marca la preséncia de l'extraccion de minièra de fèrre o de fargas <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 286</ref>, o sonque de l'extraccion <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 308</ref>. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11361 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Monique Serres |Partit= |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Serge Ourliac|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Henri Ourliac |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1995 |Identitat=Henri Grocelle |Partit= [[PS]] |Qualitat= ensenhaire, conselhièr general (1973-1992)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11361 |1793=1014 |1800=1175 |1806=1263 |1821=1329 |1831=1396 |1836=1396 |1841=1295 |1846=1380 |1851=1334 |1856=1277 |1861=1287 |1866=1206 |1872=1144 |1876=1051 |1881=1036 |1886=1002 |1891=1002 |1896=934 |1901=882 |1906=858 |1911=838 |1921=677 |1926=715 |1931=679 |1936=699 |1946=705 |1954=655 |1962= 602 |1968= 617 |1975= 678 |1982= 673 |1990= 762 |1999= 770 |cassini=33923 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|361}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|361}}/26.48) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11361 Sant Pàpol sul site de l'Insee] * Tel Abadiá : 04.68.94.97.75 * Tel Comuna : 04.68.94.90.92 * e-mèl : mairie.saint-papoul@libertysurf.fr === Lo web en occitan === * Cercle occitan de Carcassona. http://perso.wanadoo.fr/ostal.sirventes/ * Tansmediadoc. http://www.oc-tv.net/ * Centre Inter-Régional de Développement de l'OCcitan http://www.LoCIRDOC.fr/ {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Bram]] | via = Via Tolosana | seguenta = [[Castèlnòu d'Arri]] }} ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lauragués]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude|Sant Pàpol]] [[Categoria:Comuna de Lauragués|Sant Pàpol]] mb4o5hcakgmigishovpl1y4nxje84i7 2508413 2508411 2026-09-07T10:12:49Z Alaric 506 44932 restauracion imatges 2508413 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Pàpol | nom2 = ''Saint-Papoul'' | imatge = Village et Abbaye de Saint-Papoul.jpg | descripcion = Vista generala de Sant Pàpol. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Saint-Papoul (11).svg | escais = | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Lauragués}} | departament = {{Aude}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = ''Bassin Chaurien'', en francés ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | insee = 11361 | cp = 11400 | cònsol = Monique Serres | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.3322 | longitud = 2.0367 | alt mini = 139 | alt mej = 159 | alt maxi = 405 | km² = 26.48 |}} '''Sant Pàpol''' (''Saint-Papoul'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 11361.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sant Pàpol | nòrd = [[La Beceda]] | nòrd-èst = [[Verdun de Lauragués]] | èst = [[Vilaspin]] | sud-èst = [[Las Bòrdas (Lauragués)|Las Bòrdas]] | sud = | sud-oèst = [[Sant Martin de La Landa]] | oèst = [[Castèlnòu d'Arri|Castèlnau d'Arri]] | nòrd-oèst = [[Issèl]] }} ==Lo vilatge== Suls primièrs contrafòrts de la [[Montanha Negra]], Sant Pàpol se trapa en [[Lauragués]] a 7 km de [[Castèlnòu d'Arri]], 35 km de [[Carcassona]], 60 km de [[Tolosa]]. Se dintrava dins l'encencha del vilatge per pòrtas fortificadas. La Pòrta de l'Èst, quadrangulara, traucada per cairelièras foguèt construida per [[Guilhèm de Cardalhac]], [[avesque]] tresen de Sant Pàpol.<br /> Servissiá de Tor dels Gardas e tanben de preson avescala. Del costat interior, dins l'arc de plen-cintre, se pòt admirar una verge de fusta del [[sègle XIV]]. Lo còr del vilatge compòrta carrièras estreitas amb ostals de corondatges e empreis. [[Imatge:Abbaye_de_Saint-Papoul_-_Abbatiale_-_Extérieur_-01.jpg|left|thumb|250px|L'abadiá]] [[Imatge:Abbaye_saint_papoul.jpg|right|thumb|300px|L'abadiá]] ==L'abadiá== [[Fichièr:Abbaye_de_Saint-Papoul_-_H4A4812.jpg|right|thumb|300px|L'abadiá, vista de defòra]] [[Fichièr:Abbaye_de_Saint-Papoul_-_Statuette_reliquaire_de_saint_Papoul_-1.jpg|left|thumb|Sant Pàpol, sègle XVIII]] L'[[abadiá]] foguèt fondada al [[sègle VIII]]. Sa règla èra la benedictina. Sant Pàpol, discípol de Sant Sarnin, primièr [[avesque]] de Tolosa (sègle III aprèp J.-C.) foguèt martirizat e descalotat al lòc-dit L'Ermitatge. Segon la legenda, se baissèt e ramassèt lo som de sa clòsca, a aquel endreit gisclèt una font. Un monge conegut per son ascetisme, Sant Berenguièr, i visquèt al [[sègle XI]]. Lo mond se venguèron reculhir a l'abadiá sus sa tomba aprèp los [[miracle]]s que s'i faguèron. En 1317, lo papa [[Joan XXII]] creèt l'[[diocèsi de Sant Pàpol|avescat de Sant Pàpol]] ; fins a la [[Revolucion Francesa|Revolucion]], 34 [[avesque]]s s'i succediguèron. En 1361, la [[catedrala]] foguèt pilhada pels Rotièrs e en 1595 pels [[Protestantisme|protestants]]. Als sègles [[sègle XVII|XVII]] e [[sègle XVIII|XVIII]], l'abadiá foguèt fòrça restaurada e tornèron bastir lo palais avescal. A la Revolucion, se suprimiguèt l'avescat e la catedrala venguèt [[glèisa (edifici)|glèisa]] parroquiala. Lo [[còr (arquitectura)|còr]] se compausa de doas [[travada]]s de plen cintre amb doble cabrion e tanben un cuol de forn. Es decorat de [[capitèl]]s preromanics e d'un enfuòc del sègle XIV. Son tet es fait de [[lausa]]s de pèiras escalpradas (ensems arquitectural unic). La vasta [[nau]] de la glèisa se dobrís cap al nòrd sus quatre [[capèla]]s del sègle XIV. Dins una d'elas, se pòt remarcar una Pietat del sègle XIV de fusta daurada. La primièra entrada se trapava del costat de l'oèst jos un crisme e un arc de bilhetas. Foguèt emmuralhada al [[sègle XV]]. == Las clastras == [[Imatge:France-Abbaye_de_Saint-Papoul-Cloitre2.jpg|left|thumb|Las clastras]] Se dintra dins la glèisa per las [[clastras]] realizadas al començament del sègle XIV. Las arcadas de plen-cintre son pausadas sus colomnetas gemeladas per capitèls geminats. Lo repertòri dels capitèls es vegetal o animalièr. Las scenas istoriadas son regropadas contra los pilars (Adoracion del Magues, Eròdes e benlèu Sant Pàpol). == Lo Mèstre == [[Imatge:Abbaye_de_Saint-Papoul_-_Abbatiale_-_Chevet_-_Sculptures_du_maître_de_Cabestany_-03.jpg|right|thumb|Danièl dins la fòssa dels leons]] Defòra, sul cabeç semicircular, se pòdon admirar los capitèls e [[modilhon]]s del [[Mèstre de Cabestany]] - dos d'entre eles son istoriats, un representa Danièl dins la fòssa dels leons, l'autre lo Castig dels Babilonians - escalpraire remarcable de la fin del sègle XII. Trabalhèt en Espanha (Navarra), en Itàlia (Toscana) e sustot en [[Catalonha (region)|Catalonha]] e [[Lengadòc]] ([[departaments franceses|departaments]] actuals dels [[Pirenèus Orientals]] e d'[[Aude (departament)|Aude]]). Sos personatges son tipics : caras e caps triangulars, uèlhs ovals, nas dreit, aurelhas largas, despegadas, barbas e pèls de las blestas longas estiradas, las mans amb dets d'una longor que passa l'òsca. ==Toponimia== ===Sant Pàpol=== Las fòrmas ancianas son : ''Sancti Papuli monasterium'' en 1119, ''Monasterium Sancti Pabuli'' en 1162, ''Ecclesia de Sancto Papulo'' en 1317, ''Ecclesia Sancti Papuli ad honorem beatissimi Petrifundata prius'' al sègle XV, ''Sainct Papol'' en 1441, ''La cure de Sant Papoul'' en 1494 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 409-410, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f502.item.texteImage </ref>.</br> ''Sant Pàpol'' ven del nom latin d'òme ''Papulus'', nom d'un martir en [[Lauragués]] al sègle III<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 621</ref>. Le ''-p-'' interior sembla una correccion sabenta (véser la fòrma de 1162). ===Le Prat Badalh=== Las fòrmas ancianas son, per lòc : ''Pratum Badale'' en [[1495]]; ''A Badale'' al [[sègle XV]], ''Prat-Badail'' en [[1790]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P19365172</ref> (Le Prat-Badail en francés). ===Ferrals=== Ferrals es una anciana sucursala de la [[diocèsi de Sant Pàpol]], annèxa de [[Verdun de Lauragués|Verdun]]; la glèisa parroquiala èra d'en primièr dedicada a Nòstra Dòna, puèi a Sant Estròpi. I a un castèl. Le lòc es atestat en 1271 : ''Castrum de Ferrals'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 137, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f229.item.texteImage </ref>.</br> Le nom pòt èsser un transferiment, perqué i a dos ''Ferrals'' a l'entorn; siquenon, es compausat del latin ''ferrum'', « fèrre » e del sufixe ''-alis'', o de lors resultats. Aquel mot marca la preséncia de l'extraccion de minièra de fèrre o de fargas <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 286</ref>, o sonque de l'extraccion <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 308</ref>. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11361 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Monique Serres |Partit= |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Serge Ourliac|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Henri Ourliac |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1995 |Identitat=Henri Grocelle |Partit= [[PS]] |Qualitat= ensenhaire, conselhièr general (1973-1992)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11361 |1793=1014 |1800=1175 |1806=1263 |1821=1329 |1831=1396 |1836=1396 |1841=1295 |1846=1380 |1851=1334 |1856=1277 |1861=1287 |1866=1206 |1872=1144 |1876=1051 |1881=1036 |1886=1002 |1891=1002 |1896=934 |1901=882 |1906=858 |1911=838 |1921=677 |1926=715 |1931=679 |1936=699 |1946=705 |1954=655 |1962= 602 |1968= 617 |1975= 678 |1982= 673 |1990= 762 |1999= 770 |cassini=33923 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|361}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|361}}/26.48) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11361 Sant Pàpol sul site de l'Insee] * Tel Abadiá : 04.68.94.97.75 * Tel Comuna : 04.68.94.90.92 * e-mèl : mairie.saint-papoul@libertysurf.fr === Lo web en occitan === * Cercle occitan de Carcassona. http://perso.wanadoo.fr/ostal.sirventes/ * Tansmediadoc. http://www.oc-tv.net/ * Centre Inter-Régional de Développement de l'OCcitan http://www.LoCIRDOC.fr/ {{Camin de Compostèla | precedenta = [[Bram]] | via = Via Tolosana | seguenta = [[Castèlnòu d'Arri]] }} ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lauragués]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude|Sant Pàpol]] [[Categoria:Comuna de Lauragués|Sant Pàpol]] 20qrxjgh4a8cc67btz715wzhb98vghw 0 61718 2508395 2440999 2026-09-06T19:35:55Z Raphael1256 33805 /* */ 2508395 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:JStalin Secretary general CCCP 1942.jpg|thumb|right|Retrach d'Estalin en [[1942]].]] '''Iòssif Vissariònovich Jogachvili''' (18 de decembre de [[1878]], [[Gòri]] - 5 de març de [[1953]], [[Moscòu]]), mai conegut per son subrenom '''Iòssif Stàlin'''<ref>En [[georgian]]: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი; en [[rus]]: [[Mèdia:ru-Stalin.ogg|Иосиф Виссарионович Джугашвили]], '''Иосиф Сталин'''.</ref>, es un dirigent [[Union Sovietica|sovietic]] que dirigiguèt l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas]] (URSS) de [[1928]] a [[1953]]. Originari de [[Georgia (país)|Georgia]], jonhèt lei partisans de [[Lenin]] tre [[1901]] e venguèt rapidament una personalitat importanta entre lei bolchevics. A partir de [[1906]]-[[1907]], venguèt un collaborator regular de [[Lenin]] e lo sostenguèt durant leis eveniments dei revolucions de [[1917]] e dins lo corrent de la [[Guèrra Civila Russa]]. Vengut secretari generau dau partit, aquò li permetèt de se presentar coma l'eiretier de [[Lenin]]. Après una lònga lucha intèrna còntra leis autrei companhons de [[Lenin]], prenguèt lo poder en [[1928]]. Instaurèt alora un regime brutau e repressiu que causèt la mòrt de plusors milions de personas. Pasmens, capitèt d'industrializar e de desvolopar economicament son país. De mai, sa resisténcia e sa victòria còntra lo [[nazisme]] e l'[[Alemanha]] d'[[Adolf Hitler]] li donèron un prestigi immens que li permetèt de transformar l'[[URSS]] en una superpoissança capabla de rivalizar ambé leis [[USA|Estats Units d'America]]. Après sa mòrt, la violéncia de sei metòdes e son culte de la personalitat foguèron denonciats per [[Nikita Khrushchov]]. == Biografia == === Jovença e formacion === ==== Enfança ==== Iòssif Vissariònovich Jogachvili nasquèt en [[Georgia (Caucàs)|Georgia]], a [[Gòri]], lo 3 d'abriu de [[1878]] dins una familha paura<ref>Èra lo tresen enfant de sei parents mai seo dos fraires ainats èran mòrts fòrça joves.</ref>. Son paire, Vissarion, èra pegòt. Òme brutau, foguèt obligat de quitar la vila per trabalhar dins una usina de [[cauçadura]]s de [[Tbilissi|Tiflis]] (uei [[Tbilissi]]). I moriguèt en [[1890]] après aver probablament abandonat sa frema e son fiu. La maire de Iòssif Jogachvili, Ekaterina, èra una sèrva anciana que trabalhava coma domestica e que capitèt de ganhar pron de sòus per pagar – ambé dificultats – d'estudis a son fiu. Ansin, poguèt anar a l'escòla [[Ortodoxia|ortodòxa]] de [[Gòri]] avans d'integrar lo seminari en [[1894]]<ref>D'aqueu temps, en [[Russia]], lo seminari formava pas unicament de prèires car èra tanben l'unic mejan per lei paures d'obtenir una educacion avançada.</ref>. ==== Lo seminari e la descubèrta de la politica ==== Iòssif Jogachvili estudièt au seminari de [[1894]] a [[1899]]. Aqueu periòde de sa vida es mau conegut franc de quauqueis aspècts generaus. La disciplina de l'endrech èra dura e l'agitacion politica importanta. D'efèct, a la fin dau sègle XIX, un corrent [[nacionalisme|nacionalista]] [[Georgia (Caucàs)|georgian]] s'opausava au regime tsarista e leis idèas revolucionàrias èran ben conegudas dei classas educadas. Per exemple, en [[1886]], lo cap de l'establiment èra estat tuat per un estudiant excluch. Dins una tala atmosfèra, Iòssif Jogachvili descurbiguèt tant la [[politica]] que la [[religion]] e semblèt sustot s'interessar a la premiera. Tre [[1895]], publiquèt un poèma [[patriotisme|patriotic]] dins la revista nacionalista ''Iberya'' e comencèt de legir de tèxtes « subversius ». En particular, recebèt una punicion per aver legit ''Lei Trabalhaires de la mar'' de [[Victor Hugo]]. En [[1898]], venguèt sòci d'un grop clandestin [[Nacioanlisme|nacionalista]], dich [[Messame-Dassi]], onte dominavan lei pensadas [[comunisme|socialistas]]. I foguèt cargat de la creacion de ceucles d'estudis entre leis obriers. Un an pus tard, seis idèas entraïnèron son exclusion dau [[seminari]]. === Lo periòde revolucionari === ==== La clandestinitat ==== Après son expulsion dau seminari, Iòssif Jogachvili conoguèt doas annadas malaisadas avans d'intrar dins la clandestinitat en [[1901]]. Levat quauquei periòdes limitats, i demorèt fins a [[1917]]. I descurbiguèt l'òbra de [[Karl Marx]] e rompèt ambé lei [[nacionalisme|nacionalistas]] de [[Messame-Dassi]]. En [[1901]], s'installèt dins la vila industriala e portuària de [[Batumi]] onte prenguèt lo subrenom de Koba. I participèt a la creacion dau jornau ''Brdzola'' (« La lucha » en [[occitan]]). Arrestat un premier còp en abriu de [[1902]], foguèt condamnat a tres ans de desportacion mai s'enfugiguèt en genier de [[1904]]. Enterin, a partir de [[1903]], comencèt de promòure lei tèsis dau [[Partit obrier sociau democrata de Russia]] (POSDR). ==== La Revolucion de 1905 ==== {{veire|Revolucion Russa de 1905}} En [[1905]], après lei desfachas en [[Orient]] còntra [[Japon]], l'[[Empèri Rus]] conoguèt un periòde d'agitacions, de grèvas e de manifestacions. Per amaisar la situacion, lo [[govèrn]] de [[Nicolau II de Russia|Nicolau II]] utilizèt la repression mai deguèt tanben far de concessions a certanei movements reformistas. Koba-Jogachvili participèt activament a l'agitacion en [[Caucàs]] e foguèt elegit delegat a la conferéncia nacionala dau partit bolchevic organizada a [[Tammerfors]] en [[Finlàndia]]<ref>[[Finlàndia]] fasiá alora partida de l'[[Empèri Rus]].</ref>. Aquò li permetèt de rescontrar [[Lenin]] per lo premier còp e de viatjar en [[Euròpa]]. Ansin, de [[1906]] a [[1907]], anèt a [[Estocòlme]] e a [[Londres]] per participar ai congrès dau [[Partit politic|partit]]. I prenguèt rapidament una certana importància politica. Après aqueu periòde, s'installèt a [[Bakó]] en [[Azerbaitjan]]. La vila èra venguda un important centre [[petròli|petrolier]] ambé d'obriers d'originas variadas ([[Russia|Rus]], [[Azerbaitjan|Azèris]], [[Armenia|Armènis]], [[Georgia (Caucàs)|Georgians]]...). Ambé [[Stepan Chaumian]] ([[1878]]-[[1918]]) dich « lo Lenin de Caucàs », organizèt leis activitats dei Bolchevics en Caucàs e [[Bakó]] venguèt lo centre principau dau partit dins la region. Lo ròtle de Koba-Jogachvili foguèt fòrça important dins leis activitats de propaganda e dins l'organizacion d'accions violentas còntra de [[banca]]s per finançar lo partit. Pasmens, lei relacions ambé [[Stepan Chaumian|Chaumian]] se desgradèron rapidament. Son arrestacion permetèt de reglar lo problema mai Koba-Jogachvili foguèt sospichat d'aver denonciat son rivau a la polícia tsarista. ==== Leis arrestacions succesivas e l'ascension au sen dau Partit ==== De [[1908]] a [[1917]], Koba foguèt arrestat mai d'un còp e regularament desportat. Aquò renforcèt son influéncia au sen dau Partit coma un dei caps principaus dei bolchevics « de l'interior » e li permetèt de venir un collaborator regular de [[Lenin]]. Ansin, Jogachvili foguèt arrestat en [[1908]], en [[1912]] e en [[1913]]. Lei dos premiers còps, capitèt rapidament de s'evasir. En revènge, lo tresen còp, foguèt mandat dins una region fòrça isolada dau nòrd de [[Siberia]] e estrictament susvelhat. Ne foguèt liberat unicament per la revolucion de febrier-març de [[1917]]. Durant aqueu periòde, Koba venguèt mai e mai important entre lei bolchevics. Intrèt au Comitat centrau e participèt a la creacion dau jornau ''[[La Pravda]]'' en [[1912]]. I foguèt l'autor dau premier editoriau. De mai, en novembre de [[1912]], [[Lenin]] li demandèt de trabalhar amb eu sus la question dei problemas nacionaus. Koba venguèt ansin una figura majora dau partit sus aquela problematica e apareguèt per lo premier còp lo faus-nom « Stàlin » coma signatura d'un article sus « lo Marxisme e la question nacionala ». === La presa dau poder === ==== Lei Revolucions de 1917 e lo sostèn a Lenin ==== En febrier-març de [[1917]], lo succès de la [[Revolucion de Febrier]] entraïnèt l'abdicacion dau tsar [[Nicolau II]] e la formacion d'un [[govèrn]] provisòri dirigit per lo [[Georgy Lvov|prince Lvov]]. Dins lei fachs, la [[borgesiá]] occupava lo poder mai deviá negociar ambé lo [[soviet de Petrograd]]<ref>En [[1914]], leis autoritats russas avián cambiat lo nom de [[Sant Petersborg]] après l'intrada en guèrra còntra [[Alemanha]].</ref>, lei menchevics, lei bolchevics e lei SR (socialistas-revolucionaris, partit revolucionari non [[Karl Marx|marxista]]<ref>Lei SR èran relativament febles dins lei vilas mai èran influents entre lei païsans.</ref>). Aquò permetèt a Stàlin d'èsser liberat e d'arribar a [[Sant Petersborg|Petrograd]] lo 25 de març. En l'abséncia de [[Lenin]], Stàlin assegurèt ''[[de facto]]'' un ròtle fòrça important au sen de la direccion dau Partit e au sen de ''[[La Pravda]]''. I adoptèt una posicion « centrista » còntra lei posicions de la drecha dau partit representada per [[Lev Kamenev]] ([[1883]]-[[1938]]), demandant de sostenir d'un biais critic lo govèrn provisòri, e de la senèstra que voliá una rompedura immediata. Aquela politica foguèt fòrça criticada per [[Lenin]] a son retorn d'exili lo 16 d'abriu. Pasmens, après quauqueis esitacions, Stàlin acceptèt de sostenir lei tèsis de son cap e foguèt elegit tornarmai au Comitat centrau. I venguèt un sostèn determinat de [[Lenin]] e aguèt un ròtle decisiu dins l'organizacion dau partit. De mai, s'afiermèt coma l'especialista de la question dei nacionalitats. En julhet de [[1917]], la revirada de jornadas revolucionàrias afebliguèt lo partit e entraïnèt l'arrestacion ([[Lev Kamenev|Kamenev]], [[Trotski]]...) ò l'exili ([[Lenin]]) de plusors caps. Stàlin assegurèt alora tornarmai ''[[de facto]]'' la direccion dau partit. En despiech de la repression, capitèt de'n desvolopar l'influéncia dins lei mitans obriers, dins l'armada e mai au sen de certanei movements de païsans. De mai, en setembre, lei bolchevics participèron victoriosament a la resisténcia dau [[govèrn]] provisòri còntra la temptativa de còp d'estat militar dirigida per lo [[generau]] [[Lavr Kornilov]]. Aquò permetèt au partit de prendre lo contraròtle dei soviets de [[Petrograd]], de [[Moscòu]], de plusors autrei vilas importantas e de plusors [[regiment]]s. Après aqueleis eveniments, lo govèrn provisòri èra fòrça feble e dependent dau sostèn dei bolchevis. A son retorn, [[Lenin]] poguèt ansin aisament preparar una revolucion novèla per prendre lo poder. Lo ròtle precís de Stàlin dins aqueleis eveniments es mau conegut mai sembla segondari. En revènge, èra alora un sostèn solide de [[Lenin]] ambé [[Lev Trotsky|Trotsky]] ([[1879]]-[[1940]]) e [[Iakov Sverdlov]] ([[1885]]-[[1919]]). Representent dau Partit au Comitat revolucionari dau [[Soviet de Petrograd]] e membre dau Burèu politic, tenguèt probablament lo ròtle de relèu dau partit a [[Smolnyi]] qu'èra alora lo quartier generau deis insurgents. ==== La Guèrra Civila e la fondacion de l'URSS ==== {{veire|Guèrra Civila Russa}} [[Fichièr:Guèrra civila russa.png|thumb|right|Esquèma generau de la [[Guèrra Civila Russa]] sus lo teatre [[Euròpa|europèu]].]] De [[1918]] a [[1923]], [[Russia]] conoguèt un periòde de [[Guèrra Civila Russa|guèrra civila saunosa]] marcat per l'afrontament entre lei Roges (lei bolchevics), lei Blancs (coalicion eteroclita gropant divèrseis adversaris dei bolchevics), divèrsei movements [[nacionalisme|nacionalistas]] desirós d'establir l'[[independéncia]] de certanei pòbles periferics de l'Empèri Rus, de movements de païsans armats e d'intervencions estrangieras ([[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[França]], [[Japon]]...). Durant aqueu periòde, Stàlin confiermèt son ròtle de premiera importància au sen dau partit e dau movement bolchevic. D'efèct, après la [[Revolucion d'Octòbre]], Stàlin fasiá partida de l'executiu dau Comitat centrau – organ format de [[Lenin]], de [[Trotski]], de [[Iakov Sverdlov|Sverdlov]] e d'eu meteis per dirigir la revolucion – e foguèt nomat au Conseu dei comissaris dau pòble – es a dire lo govèrn bolchevic – coma comissari ai Nacionalitats. Dins lo contèxte d'afondrament de l'[[Empèri Rus]] e dei guèrras d'independéncia menadas per plusors pòstes periferics, aqueu pòste èra fòrça important e Stàlin i definiguèt una politica [[federalisme|federala]] basada sus quatre principis fondamentaus : * l'[[egalitat]] e la sobeiranetat dei pòbles de [[Russia]]. * lo [[drech]] dei pòbles de [[Russia]] de dispausar d'elei meteissei e formar un estat [[independéncia|independent]]. * la supression de totei lei privilègis nacionaus ò [[religion|religiós]]. * lo liure desvolopament dei minoritats [[Nacionalitat|nacionalas]] e dei grops [[etnia|etnics]] poblant lo territòri rus. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei resolucions foguèt pas totjorn aisada car dins mai d'una region de [[Caucàs]], de [[Finlàndia]] ò d'[[Euròpa]] de l'Èst, lei bolchevics èran febles e atacats per de movements [(nacionalisme|nacionalistas]] de drecha sostenguts per de poissanças estrangieras<ref>De mai, son aplicacion dins lei regions tengudas per lei bolchevis puei per lo govèrn sovietic èra variabla. D'un biais generau, lo desvolopament foguèt encoratjat dins lo corrent deis ans 1920. Puei, de [[1930]] a la mòrt de Stàlin, la russificacion foguèt en partida restaurada dins mai d'una region.</ref>. Durant aqueu periòde, Stàlin sostenguèt fidelament [[Lenin]], compres quand lo cap de la revolucion foguèt més en minoritat a prepaus dei negociacions amb [[Alemanha]]. Puei, foguèt cargat de protegir l'avitalhament dei regions tengudas per lei Roges. Durant l'estiu de [[1918]], deguèt donc participar, coma [[comissari politic]], a la defensa de [[Tsaritsyne]] (la futura Estalingrad) còntra leis armadas blancas. Lei combats durèron fins a octòbre-novembre e s'acabèron per una victòria importanta deis armadas rojas. Aquel episòdi permetèt tanben a Stàlin de formar un grop de fidèus qu'anavan tenir un ròtle important dins sa conquista dau poder entre [[1922]] e [[1928]]. En mai d'aquò, comencèt de s'opausar a [[Lev Trotski|Trotski]] que se presentava tanben coma lo venceire de la batalha de Tsaritsyne. Après aqueu succès, Stàlin foguèt mandat sus d'autrei frònts, totjorn coma [[comissari politic]]. En [[1919]], luchèt còntra lo [[generau]] [[Anton Denikine]] e en [[1920]], foguèt mandat en [[Polonha]]. Dins aqueu segond cas, son comandament foguèt marrit e foguèt en partida responsable de la desfacha [[URSS|sovietica]] a l'entorn de [[Varsòvia]]. Aquò agravèt l'antagonisme ambé [[Lev Trotski|Trotski]] que l'accusèt d'èsser lo responsable principau de la revirada polonesa. Pasmens, per seis accions durant la guèrra civila, Stàlin foguèt guierdonat de l'[[Òrdre dau Drapèu Roge]] e ganhèt una reputacion d'organizator eficaç. Ansin, [[Lenin]] li fisèt la direccion de l'Inspeccion obriera e païsana, un organisme novèu destinat a luchar còntra la burocràcia. ==== L'afiermacion de Stàlin sus lo Partit ==== [[File:Trotsky Portrait.jpg|thumb|right|[[Trotski|Lev Trotski]], rivau principau de Stàlin per la succession de [[Lenin]].]] Fòrça malaut a partir de [[1922]], [[Lenin]] se retirèt largament deis afaires publics fins a sa [[mòrt]] en [[1924]]. Durant aqueu periòde, lo partit bolchevic s'institucionalizèt mai sei caps gardèron lei reflèxes deis annadas de clandestinitat e de complòts. Una lucha fòrça dura aguèt donc luòc entre lei caps principaus dau partit per la succession de [[Lenin]]. Se presentant coma l'eiretier naturau dau fondator de la revolucion, Stàlin capitèt de'n sortir venceire en [[1928]]. Dins aquò, aquela ascension foguèt malaisada e necessitèt plusors etapas. Lo fondament de son succès foguèt sa posicion de secretari generau dau partit. Stàlin i foguèt elegit lo 3 d'abriu de [[1922]]. Lo pòste èra novèu e orientat vèrs la gestion de la vida administrativa dau partit. Pasmens, anava rapidament prendre una gròssa importància. Fatigat, [[Lenin]] lo comprenguèt en decembre de [[1922]], l'escriguèt dins de nòtas publicadas après sa mòrt sota lo nom de [[testament de Lenin]]. Pasmens, en causa de sa [[malautiá]], poguèt pas intervenir còntra son ancian protegit. Stàlin demorèt donc secretari generau mai, dins lei fachs, lei conflictes intèrnes entre bolchevics demorèron limitats. D'efèct, [[Lenin]] gardava encara la direccion nominala de la revolucion e d'autra part, la prioritat èra de redreiçar un país en crisi après mai d'un decenni de guèrra. Lo combat vertadier comencèt en octòbre de [[1924]] ambé d'accusacions d'activitat fraccionala e de projèctes economics erronèus dirigidas còntra [[Trotski]]. En mai d'aquò, Stàlin utilizèt sa posicion de secretari generau per nomar pauc a pauc lei partisans de [[Leon Trotski|Trotski]] a l'estrangier ò dins de regions alunchadas. Son rivau foguèt ansin pauc a pauc isolat e, en genier de [[1925]], una premiera resolucion dau Comitat centrau, sostenguda per Stàlin, [[Lev Kamenev]] e [[Grigori Zinoviev]] ([[1883]]-[[1936]]), condamnèt leis opcions politicas defendudas per [[Lev Trotski|Trotski]]. Puei, Stàlin ataquèt sei dos aliats que foguèron a son torn condamnats gràcias a l'abstencion de Trotski e de sei partisans. Aquò permetèt a Stàlin de prendre definitivament lo contraròtle dau partit e de la revolucion. Enfin, lo 15 de novembre de [[1927]], [[Leon Trotski|Trotski]] e [[Grigori Zinoviev|Zinoviev]], d'ara endavant ligats còntra Stàlin, foguèron condamnats ensems per lo Comitat centrau e excluchs dau partit. Un mes pus tard, foguèt lo torn de sei partisans a l'eissida dau XV{{e}} congrès dau partit. En delà dei conflictes personaus entre leis eiretiers de [[Lenin]], aquelei luchas intèrnas èran motivadas per de questions regardant l'evolucion de la revolucion. Òr, après la revirada dei movements revolucionaris dins leis autrei país, l'internacionalisme de [[Lenin]] e de [[Trotski]] semblava perilhós car la poissança militara deis estats capitalistas èra largament superiora an aquela de l'[[URSS]]. De mai, la militarizacion de la societat defenduda per Trotski èra gaire populara. Ansin, Stàlin, defensor de l'idèa d'una revolucion unicament en [[URSS]] e d'una concepcion « moderada » – es a dire entre la senèstra de Trotski e la drecha de Kamenev – foguèt pus aisament sostengut per la majoritat dau partit. Lei sòcis dau [[partit]], onte la burocràcia començava de prendre lo poder, sostenguèron tanben Stàlin per de rasons materialas. === De la presa dau poder a la Segonda Guèrra Mondiala === ==== La formacion d'un regime volontarista e repressiu ==== A la fin de [[1927]], l'autoritat de Stàlin sus lo partit èra venguda incontestabla e la construccion dau [[comunisme|socialisme]] dins un país solet venguèt lo mòt d'òrdre. Pasmens, en despiech de sa victòria, lei bolchevics demoravan relativament febles e avián de dificultats importantas per dirigir lo país. D'efèct, lo partit, supausat èsser la basa de la revolucion, n'aviá pas lei capacitats. Premier, lei luchas de succession e lei combats de la guèrra avián entraïnat l'eliminacion ò la mòrt de quadres experimentats. Ansin, se lo nombre de sòcis èra tres còps pus grand en [[1929]] qu'en [[1924]], lo nivèu de formacion e l'experiéncia politica dei recrutas èran febles. Dins aquelei condicions, lo partit podiá pas èsser l'otís que necessitava lei cambiaments radicaus e rapides dau projècte politic de Stàlin. Per lo remplaçar, decidèt donc de s'apielar sus la « Comission extraordinària » (Tcheka), polícia politica provisòria instaurada per [[Lenin]] durant la guèrra civila. Inicialament au servici de la revolucion e destinada a sa defensa, venguèt una institucion permanenta, dicha « Administracion Politica d'Estat » (GPU), que son contraròtle èra estendut ais activitats dau partit. Lei servicis de seguretat venguèron donc l'instrument de la politica volontarista de Stàlin. Pasmens, aquò entraïnèt la formacion d'un sistèma politic mai e mai repressiu. ==== L'industrializacion e la collectivizacion ==== A la fin deis ans 1920, Stàlin comencèt una politica d'industrializacion accelerada de l'[[URSS|Union Sovietica]]. D'efèct, en [[1929]], lo país èra encara largament rurau amb un taus d'urbanizacion de solament 20%. Pasmens, lei dificultats èran importantas car ges de país estrangier èra desirós d'investir en [[URSS]]. Lei ressorsas devián donc venir de l'interior e Stàlin decidèt d'utilizar lei capitaus de la paisanariá. Aquò prenguèt la forma de la collectivizacion fòrçada dei tèrras. L'aplicacion d'aquela politica foguèt menada violentament e a la lèsta. Comencèt en genier de [[1930]] quand Stàlin ordonèt la « liquidicacion dei kulaks coma classa ». Lei kulaks èran de païsans aisats, pas totjorn presats per lo rèsta dau mond rurau. Dins aquò, la sasida dei bens ruraus regardèt la quasi totalitat dei païsans sovietics e se turtèt donc a una viva resisténcia. Pièger, la collectivizacion desorganizèt lei rets de produccion e entraïnèt de faminas grèvas que culminèron en [[1932]]-[[1933]]. Causèron la mòrt de plusors milions de personas, especialament en [[Ucraïna]] e en [[Cazacstan]]. Maugrat aquela catastròfa, la planificacion dei mejans economics e dei ressorsas permetèron de concentrar lei fòrças sus lei sectors decisius de l'industria pesuca. Gràcias a la mobilizacion de tota la societat, permetèt de capitar l'industrializacion accelerada dau país. Avans la [[Segonda Guèrra Mondiala]], l'[[URSS]] venguèt ansin una la tresena poissança industriala mondiala. En parallèl, de progrès importants foguèron realizats coma l'alfabetizacion de la màger part de la populacion de mens de 40 ans. ==== La politica de terror e lei purgas ==== Se la politica economica de Stàlin enregistrèt mai d'un succès en matèria d'industrializacion, son autoritarisme se turtèt a un nombre creissent de [[comunisme|comunista]]s. Per reprimir aquela oposicion – dispersada après l'eviccion de l'ala drecha dau partit en [[1929]] – lei poders de l'aparelh policier foguèron renforçats e la polícia politica, dicha [[NKVD]] a partir de [[1934]], se desbarrassèt de totei leis adversaris e critics politics dau regime gràcias a sei descubèrtas de complòts e de rets de sabotatge, reaus ò imaginaris. En parallèl, la propaganda dau regime establiguèt un culte de la personalitat Stàlin depintat coma la fònt de totei lei succès de l'[[URSS]]. En decembre de [[1934]], l'[[assassinat]] de [[Serguei Kírov]] ([[1886]]-[[1934]]), secretari dau partit de [[Leningrad]], marquèt lo començament d'una politica de terror pus sistematica. A partir de [[1936]], de purgas toquèron totei lei sectors de la societat coma lo partit, l'administracion, l'armada, lei mitans [[culturau]]s e mai de particulars. Lo movement culminèt ambé lei [[procès de Moscòu]] que li permetèt de condamnar a mòrt la màger part dei caps politics e militars de la Revolucion de [[1917]] e de la guèrra civila ([[Grigori Zinoviev]], [[Lev Kamenev]], lo manescau [[Mikhail Tukhachevsky|Tukhachevsky]]...) que foguèron accusats de complòts imaginaris per lo [[NKVD]]. Plusors centenaus de miliers de Sovietics foguèron ansin desportats dins de camps de trabalh. Per gerir un nombre tant important de presoniers, una administration especiala, dicha « Administracion especiala dei camps » (Gulag), foguèt creada en [[1934]]. En mai d'aquò, en [[1940]], la repression de tota forma d'oposicion foguèt completada ambé l'assassinat de [[Lev Trotski|Trotski]] per un agent sovietic en [[Mexic]]. Lo bilanç de la politica de terror deis ans 1930 es pasmens mau conegut car lei recèrcas dònan d'estimacions fòrça diferentas. Segon leis archius dau [[KGB]], i aguèt aperaquí {{formatnum:682000}} execucions durant lei purgas de [[1936]]-[[1938]]. Lo nombre d'arrestacions es pauc clar – es probablament inferior a un milion per an – mai la populacion dei camps dau Gulag passèt de 1,2 a 1,9 milions de personas entre [[1937]] e [[1938]]<ref>Un liame entre lo nombre d'arrestacions e l'aumentacion dau nombre de presoniers es malaisat d'establir car i aviá dins lei camps dau Gulag un nombre important d'arribadas e de liberacions.</ref>. De mai, i aguèt benlèu {{formatnum:140000}} mòrts dins lei camps durant leis ans [[1936]]-[[1938]]. Lo bilanç de la collectivizacion dei tèrras es encara pus malaisat d'establir. Lo nombre d'executats sembla relativament feble ({{formatnum:30000}}) mai aperaquí 4 milions de païsans foguèron desportats e {{formatnum:600000}} moriguèron durant aquelei transferiments. Sustot, lei faminas causèron la mòrt de 5 a 7 milions de Sovietics, principalament en [[Ucraïna]]. === La Segonda Guèrra Mondiala === ==== La preparacion de la guèrra ==== [[Diplomacia|Diplomaticament]], avans [[1938]], Stàlin assaièt de mantenir un raprochament estrategic ambé lei [[democracia]]s occidentalas per tenir la menaça de l'[[Alemanha]] [[Nazisme|nazi]]. Pasmens, après lo refús francobritanic de signar un acòrd militar e economic e, sustot, après l'abandon de [[Checoslovaquia]], Stàlin decidèt de venir neutre e de ganhar de temps. Per aquò, acceptèt de negociar ambé [[Adolf Hitler|Hitler]] un partiment de l'[[Euròpa Orientala]]. Aquò li permetiá de renfòrçar sei defensas frontalieras ambé l'annexion de territòris suplementaris e d'estendre l'influéncia sovietica. La signatura dau pacte germanosovietic d'aost de [[1939]] foguèt la basa d'aquela politica. Premier, l'[[URSS]] participèt donc a l'invasion de [[Polonha]] en setembre de [[1939]] e ne recebèt la mitat orientala. Puei, entre lo 28 de setembre e lo 10 d'octòbre, Stàlin impausèt la signatura de tractats d'assisténcia ai tres país baltics que permetián d'estacionar de [[garnison]]s sovieticas sus son territòri. Pasmens, aquò èra solament una etapa e dins lo corrent de junh de [[1940]], [[Moscòu]] annexèt dirèctament [[Estònia]], [[Letònia]] e [[Lituània]] e ne faguèt de republicas constitutivas de l'[[URSS|Union Sovietica]]. Dins lo corrent dau meteis mes, annexèt [[Bessaràbia]] après un ultimatum mandat a [[Romania]]<ref>[[Romania]] aviá sostengut [[Polonha]] en setembre de [[1939]] e [[Adolf Hitler|Hitler]] sostenguèt donc largament lei revendicacions sovieticas.</ref>. En revènge, leis exigéncias mandadas au govèrn [[Finlàndia|finlandés]] (cession de basas militaras e de territòris a l'entorn de [[Leningrad]]) foguèt pus malaisadas d'obtenir. Après un refús, l'armada sovietica ataquèt [[Finlàndia]] esperant una victòria rapida ([[Guèrra d'Ivèrn]]). Pasmens, mau comandada e mau preparada, perdiguèt plusors centenaus de miliers d'òmes e deguèt luchar dau 30 de novembre de [[1939]] au 13 de març de [[1940]]. Aquela guèrra saunosa donèt una opinion negativa dei capacitats de l'Armada Roja a la màger part deis expèrts militaras. D'efèct, durant lei purgas de [[1936]]-[[1938]], Stàlin aviá eliminat la quasi totalitat dei [[generau]]s e la màger part dau còrs deis [[oficièr|oficiers]]. Pasmens, aqueleis expèrts notèron pas – ò pauc – lei succès dei tropas sovieticas durant lei combats frontaliers de [[1939]] còntra [[Japon]] ni l'introduccion d'armas novèlas coma lei carris [[T-34]] e KV. Ansin, se l'armada sovietica èra afeblida, gardava encara de capacitats importantas qu'anava permetre sa resisténcia a l'ataca alemanda. ==== De la desfacha a la victòria ==== Se Stàlin imaginava a tèrme mai ò mens lòng una guèrra còntra [[Alemanha]], foguèt susprés per l'invasion alemanda dau territòri [[URSS|sovietic]] començada lo 22 de junh de [[1941]]. Pasmens, après un periòde d'incertitud, s'adreicèt a l'[[URSS|Union Sovietica]] lo 3 de julhet e mobilizèt leis energias. En particular, decidèt de demorar a [[Moscòu]] en despiech de l'avançada de la ''Wehrmacht'' e s'adaptèt ai circonstàncias. Acceptèt pauc a pauc de laissar mai d'autonòmia a sei [[generau]]s e ais [[oficièr|oficiers]] de terren. De mai, capitèt d'identificar e de promòure de caps eficaç coma [[Gueorgui Júkov]], [[Vasily Chuikov]], [[Aleksandr Vasilevsky]], [[Ivan Koniev]] ò [[Rodion Malinovsky]]. Enfin, abandonèt lo discors marxista per restaurar lei valors tradicionalas de [[Russia]] e ordonèt una pausa dins la persecucion dua clergat [[ortodoxia|ortodòx]]. En revènge, ordonèt la desportacion de mai d'un desenau de pòbles sospichats de collaboracion ambé leis Alemands. Ansin, maugrat de pèrdas catastròficas liadas a d'errors de comandament, ais atrocitats dei tropas d'ocupacion alemandas que menava una guèrra d'exterminacion e a la duretat dei còntra-ofensivas sovieticas, l'Armada Roja capitèt de resistir. Premier, entre octòbre de [[1941]] e genier de [[1942]], lei Sovietics rebutèron leis [[Batalha de Moscòu|ofensivas alemandas còntra Moscòu]]. Demorant a Moscòu en despiech de la menaça, Stàlin i aquistèt un important prestigi. Puei, de l'estiu de [[1942]] a febrier de [[1943]], la [[Batalha d'Stalingrad|victòria sovietica de Stalingrad]] renforcèt mai aqueu prestigi e permetèt a l'Armada Roja de començar la liberacion dau país. Après aquelei succès, lei fòrças sovieticas rebutèron pauc a pauc la ''Wehmarcht'' e foguèron a l'origina de la destruccion de la màger part de l'armada alemanda. Ansin, en abriu e mai de [[1945]], leis Occidentaus li laissèron l'onor de conquistar Berlin a l'eissida d'una [[Batalha de Berlin|batalha saunosa]] de doas setmanas. Lo prestigi de l'[[URSS]] e de Stàlin agantèt alora son apogèu e lo cap sovietic foguèt celebrat per totei lei venceires de la guèrra, compres lei país [[capitalisme|capitalistas]]. === De la victòria de 1945 a la mòrt de Stàlin === ==== L'URSS coma superpoissança e lo començament de la Guèrra Freja ==== Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], l'[[URSS|Union Sovietica]] aviá perdut entre 20 e 40 milions de militars e de civius e la màger part dei regions occidentalas dau país èra ravatjada. Pasmens, la poissança de l'armada sovietica e l'importància de sei victòrias li avián donat un prestigi fòrça important. Stàlin l'utilizèt per gardar lo contraròtle de la mitat orientala d'[[Euròpa]] e obtenir de reparacions de part dei vencuts. Confiermèt tanben son ròtle de pòl centrau dau comunisme internacionau ambé la creacion dau [[Kominform]]. De mai, l'URSS venguèt un dei cinc membres permanents dau Conseu de Seguretat dei [[ONU|Nacions Unidas]]. Enfin, lo país capitèt de tornar construrre rapidament son industria pesuca a partir de [[1947]]. En revènge, la produccion de bens de consumacion e l'agricultura demorèron de sectors en dificultats, especialament lo segond. Lei tensions ambé lei país capitalistas tornèron venir rapidament a partir de [[1946]]-[[1947]]. D'efèct, dins plusors país estrategics coma [[Iran]], l'URSS sosteniá de movements comunistas combatuts per de tropas sostengudas per [[Londres]] ò per [[Washington]]. La question de la responsabilitat de l'entraïnament de la Guèrra Freja es malaisada : per leis Estatsunidencs, lei Sovietics adoptèron una politica expansionista agressiva e per lei Sovietics, leis [[Estats Units d'America]] èran a organizar l'enceuclament dau territòri sovietic. Dins totei lei cas, la rompedura definitiva aguèt luòc en [[1948]] ambé lo còp d'estat prosovietic en [[Checoslovaquia]] e lo [[blocus de Berlin]]. Un an pus tard, la capitada dau premier assai nuclear sovietic dotèt l'[[URSS]] de l'[[arma nucleara]] e equilibrèt lei fòrças dei dos camps. Comencèt ansin una lucha guèrra d'influéncia entre lei dos Grands que s'acabèt solament en [[1991]]. ==== Lo retorn de la terror e la mòrt de Stàlin ==== Après la destenduda sociala impausada per la mobilizacion necessària a la lucha còntra [[Alemanha]], Stàlin restaurèt pauc a pauc sa politica de terror e son contraròtle absolut sus la societat sovietica. S'ocupèt tanben d'installar la dominacion sovietica sus lei país ocupats per lei Sovietics a l'eissida dau conflicte. Lei [[generau]]s venceires de la guèrra, coma lo [[manescau]] [[Gueorgui Júkov]], foguèron alunchats dins de regions isoladas e lo govèrn de l'URSS se limitèt a quauquei responsables coma [[Andrei Jdanov]], [[Georgy Malenkov]], [[Lavrenti Beria]], [[Nikolai Bulganin]] e [[Nikita Khrushchov]]. Au nivèu [[ideologia|ideologic]], de « complòts » foguèron descubèrts còntra de figuras jusievas accusadas de « cosmopolitanisme » a partir de [[1948]]. Entraïnèron de purgas novèlas, compres dins lei país dau blòt sovietic. En genier de [[1953]], de purgas novèlas se preparèron tornarmai còntra lei jusieus sovietics ambé l'afaire dei « blòdas blancas », complòt imaginat per [[Lavrenti Beria|Beria]] còntra de mètges jusieus accusats d'aver assassinat de caps sovietics dempuei un vintenau d'annadas. Lei rasons d'aquelei purgas son desconegudas e Stàlin moriguèt d'una emorragia cerebrala lo 5 de març après lei premiereis arrestacions. Lo comportament de plusors caps sovietics, accusats d'aver empedit l'arribada de mètges, demòra encara discutit. Lo cadabre de Stàlin foguèt embaumat e plaçat dins lo [[mausolèu]] de la plaça Roja de [[Moscòu]]. Durant la ceremònia, una butassada de Sovietics desirós de li rendre un darrier omenatge entraïnèt de centenaus de mòrts. Totei lei país aliats de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e la quasi totalitat dei caps dau periòde li rendiguèron tanben omenatge. === Succession === Après la disparicion de Stàlin, [[Lavrenti Beria]], caps dei servicis de seguretat, èra en posicion favorabla per li succedir. Comencèt una leugiera politica de destanilizacion mai foguèt rapidament eliminat per leis autrei caps sovietics que crenhava sa poissança (26 de junh de [[1953]]). Finalament, après dos ans de lucha intèrna, [[Nikita Khrushchov]] s'impausèt coma lo successor de Stàlin. Pasmens, en [[1956]], denoncièt leis excès dau regime stalinian dins un rapòrt secrèt destinat au XX{{e}} Congrès dau [[Partit Comunista de l'Union Sovietica]]. En particular, condamnèt lo culte de la personalitat, lei metòdes brutaus de la polícia e leis errors estrategicas de la collectivizacion. Dins aquò, lo sistèma foguèt gaire reformat e la basa staliniana de la societat sovietica demorèt mai ò mens la nòrma fins a l'afondrament de l'[[URSS|Union]]. == Bilanç == === L'emergéncia de l'URSS coma superpoissança === [[File:URSS - Produccion d'acier de 1913 a 1955.png|thumb|Produccion d'[[Acièr|acier]] e de fèrre « puddlat » [[Russia|russa]] e [[URSS|sovietica]] de 1913 a 1955.]] En despiech d'una situacion economica catastròfica au començament deis ans 1920, deis atrocitats de la collectivizacion fòrçada dei tèrras e dei periòdes de terror e de l'invasion saunosa dau territòri [[URSS|sovietic]] per l'armada [[Alemanha|alemanda]], Stàlin capitèt de transformar l'[[URSS]] en una superpoissança que dominèt lo mond – ambé leis [[USA|Estats Units d'America]] – fins a [[1991]]. D'efèct, en matèria economica, lo país èra vengut la segonda economia mondiala a sa [[mòrt]] e èra passat de l'estatut agricòla an aqueu de poissança industriala. Per exemple, la produccion d'[[acièr|acier]] èra estada multiplicada per 14 entre [[1925]] e [[1951]]. En revènge, leis industrias pesucas e de l'armament èran privilegiadas, çò que limitavan la produccion de bens de consumacion. De mai, l'[[agricultura]] retrobèt jamai sei nivèus de produccion d'avans la collectivizacion avans l'afondrament de l'[[URSS|Union]]. Au nivèu militar e diplomatic, lei succès de Stàlin foguèron tanben fòrça importants. La victòria còntra lo [[nazisme]] donèt un grand prestigi ai Sovietics e permetèt a sei fòrças d'ocupar la mitat orientala dau continent europèu. De mai, dins l'òrdre mondiau novèu, l'URSS foguèt oficialament reconeguda coma un dei dos « Grands » ambé leis [[USA|Estats Units]]. Enfin, entre [[1949]] e [[1952]], l'armada sovietica capitèt d'assais nuclears mostrant son mestritge deis armas de [[fission nucleara|fission]] e de [[fusion nucleara|fusion]]. === Lo bilanç uman === Lo periòde stalinian foguèt marcat per la mòrt ò l'arrestacion de plusors milions de personas. Se lo contèxte de la [[Guèrra Freja]] ò se l'anticomunisme de certaneis autors an entraïnat d'exageracions fòrça importantas dau nombre de victimas<ref>Certaneis autors esitan pas de comptar lei 20 a 40 milions de mòrts sovietics de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], generalament tuats per leis atrocitats de la ''Wehmarcht'' ò per la violéncia dei combats, coma victimas de Stàlin.</ref>, la dubertura deis archius dau [[KGB]] en [[1991]] a permés de clarificar la situacion. Ansin, de [[1921]] a [[1953]], i aguèt en [[URSS]] 4,6 milions de condamnacions per de rasons « politicas ». {{formatnum:800000}} entraïnèron una execucion, 2,6 milions un periòde de camp de trabalh ò de preson e {{formatnum:415000}} un exili<ref>Durant lo meteis periòde, la justícia sovietica prononcièt tanben 14,3 milions de condamnacions non politicas, compres {{formatnum:34000}} a la pena de mòrt.</ref><ref>Stephen G. Wheatcroft, « Victims of Stalinism and the Soviet Secret Police: The Comparability and Reliability of the Archival Data. Not the Last Word », source : Europe-Asia Studies, Vol. 51, no 2 (mars 1999), pp. 315–345.</ref>. Pasmens, lo nombre de victimas se limitèt pas ai condamnats per lo sistèma policier. I aguèt tanben aperaquí {{formatnum:600000}} mòrts durant lei desportacions de pòbles « traites », un nombre mau conegut de mòrts dau fam durant lei faminas deis ans 1930 (generalament estimat entre 5 e 7 milions) e un nombre important de presoniers de guèrra de l'Axe que moriguèron tanben dau fam durant la guèrra (benlèu un milion). Enfin, lo nombre de mòrt dins lei camps dau Gulag es tanben malaisat d'establir – e regarda pas unicament de presoniers politics car lei condamnats de drech comun i anavan tanben sovent. Segon leis archius oficiaus, varièt anualament entre {{formatnum:49000}} (periòde de patz) e {{formatnum:194000}} (periòde de guèrra). A la perfin, lo nombre de victimas dau stalinisme sembla donc se situar a l'entorn de 9 milions. === La subrevivança dau stalinisme === En [[1956]], tres ans après la disparicion de Stàlin, Nikita Khrushchov denoncièt lo stalinisme au XX{{e}} Congrès dau [[Partit Comunista de l'Union Sovietica]]. Pasmens, la condamancion se limitèt au culte de la personalitat, a la concentracion dau poder entre lei mans d'un individú unic e ai violéncias de la [[polícia politica]]. Lei sistèmas economic e politic foguèron gaire tocats per lei criticas e demorèron en plaça dins totei lei país dau blòt sovietic fins a la fin de la [[Guèrra Freja]]. De mai, certanei país, coma [[Republica Populara de China|China]], refusèron d'acceptar aquelei criticas e gardèron de sistèmas stalinians durant d'annadas entraïnant la rompedura sinosovietica. Pasmens, après la mòrt de [[Mao Zedong]], lei regimes stalinians venguèron pus rars e se limitèron a la [[China]] maoïsta, a l'[[Albania]] d'[[Enver Hoxha]] e la [[Corèa del Nòrd|Corèa dau Nòrd]]. Pasmens, après la mòrt de [[Mao]], la [[Republica Populara de China]] comencèt d'evolucionar vèrs un sistèma mai dubèrt au [[capitalisme]]. L'[[Albania]] d'[[Enver Hoxha]] subrevisquèt solament sièis ans a son fondator e dispareguèt en [[1991]]. Enfin, se la [[Corèa del Nòrd|Corèa dau Nòrd]] garda un estat policier inspirat dau stalinisme, la basa ideologica dau regime – lo [[juche]] – s'es pauc a pauc alunchada deis idèas [[comunisme|comunistas]] per se centrar mai sus la defensa de la sobeiranetat dau país. En [[2009]], tota referéncia a Stàlin foguèt ansin oficialament abandonada amb una modificacion de la [[constitucion]]. Dins lo rèsta dau mond, lei movements [[comunisme|comunistas]] d'importància se revendicant de Stàlin son tanben venguts pauc nombrós. Se pòu citar la guerilha dau [[Sendier Luminós]] en [[Peró]], la guerilha naxalita en [[Índia]] ò certanei corrents de la guerilha [[Nepal|nepalesa]] durant la guèrra civila. == Familha e vida privada == Iòssif Stàlin se maridèt dos còps. Sa premiera frema, [[Ekaterina Svanidze]] ([[1885]]-[[1907]]), foguèt tuada per lo [[tífus]] ò la [[tuberculòsi]]. Lo pareu aguèt un fiu, [[Iàkov Jogachvili]] ([[1907]]-[[1943]]). Lei relacions entre lo paire e l'enfant foguèron fòrça marridas e Iàkov Jogachvili assaièt mai d'un còp de se suicidar. [[Luòctenent]] dins l'armada sovietica en [[1941]], Iàkov foguèt capturat per la ''Wehrmacht'' que lo gardèt coma moneda de cambi. Pasmens, Stàlin refusèt e apliquèt la [[lei|lèi]] còntra lei traites. Sa nòra passèt ansin dos ans en preson en causa de la rediccion de son marit. Finalament, Iàkov foguèt tuat en [[1943]] dins lo camp de Sachsenhausen siá durant una temptativa d'evasion siá après aver refusat d'obeïr a sei gardas. La segonda frema foguèt de Stàlin foguèt [[Nadezhda Alliluyeva]] ([[1901]]-[[1932]]). Lo pareu se maridèt en [[1919]] e aguèt dos enfants. Pasmens, Nadezhda patiguèt pauc a pauc d'isolament en causa deis activitats politicas mai e mai importantas de son marit e se suicidiguèt. Aguèron dos enfants ensems. Lo premier, [[Vasily Jogachvili]] ([[1921]]-[[1962]]), s'orientèt vèrs l'aviacion militara. Se destrièt durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e venguèt [[generau]]. Après la mòrt de son paire, foguèt arrestat per lei successors de son paire. Liberat en [[1961]], moriguèt d'[[alcoòlisme]] un an pus tard. Aviá una sòrre dicha [[Svetlana Alliluyeva]] ([[1926]]-[[2011]]). Quitèt l'[[URSS]] en [[1967]] per se refugiar ais [[USA|Estats Units]]. Enfin, Stàlin aguèt un fiu naturau nascut en [[1918]] a l'eissida de son exili siberian de [[1913]]-[[1917]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Comunisme]]. * [[Marxisme]]. * [[Segonda Guèrra Mondiala]]. * [[URSS|Union Sovietica]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia |icòna=Flag of the Soviet Union.svg |nom=[[Dirigents de l'URSS#Los dirigents del Partit Comunista de l'Union Sovietica|Secretari General]] del [[Partit Comunista de l'Union Sovietica]] |periòde=3 d'abril de 1922-5 de març de 1953 |abans=Creacion del pòste <br />Cap del partit : [[Lenin]] |aprèp=[[Georgii Malenkov]]}} {{Inserir dinastia |nom=[[Conselh dels Comissaris del Pòble (URSS)|President del Conselh dels Comissaris del Pòble]] de l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] |periòde=6 de mai de 1941-15 de març de 1946 |abans=[[Viacheslav Molotov]] |aprèp=Pòste suprimit<br /><small> El meteis coma President del Conselh dels Ministres<small>}} {{Inserir dinastia |nom=President del Conselh dels Ministres de l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] |periòde=19 de mars de 1946-5 de març de 1953 |abans=Creacion del pòste<br /><small>El meteis, coma President del Conselh dels Comissaris del Pòble</small> |aprèp=[[Georgii Malenkov]]}} {{Fin dinastia}} {{DEFAULTSORT:Stalin, iosif}} [[Categoria:Comunisme]] [[Categoria:URSS]] [[Categoria:Naissença en 1878]] [[Categoria:Decès en 1953]] [[Categoria:Ïosif Stalin| ]] [[Categoria:Ancian bolchevic]] [[Categoria:Persona deportada jol regima tsarista]] [[Categoria:Personalitat de la Revolucion Russa]] [[Categoria:Membre del primièr Conselh dels Comissaris del Pòble]] [[Categoria:Personalitat politica d'URSS]] [[Categoria:Personalitat politica georgiana]] [[Categoria:Cap d'Estat o de govèrn de la Segonda Guèrra Mondiala]] [[Categoria:Marescal de l'Union Sovietica]] [[Categoria:Participant al 1èr congrès del Comintern]] [[Categoria:Naissença en Georgia]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] [[Categoria:Politician sovietic]] ffsbt1a6h54xxyt1lf75bzi11ajuej8 2508400 2508395 2026-09-06T19:38:18Z Raphael1256 33805 2508400 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:JStalin Secretary general CCCP 1942.jpg|thumb|right|Retrach d'Estalin en [[1942]].]] '''Iòssif Vissariònovich Jogachvili''' (18 de decembre de [[1878]], [[Gòri]] - 5 de març de [[1953]], [[Moscòu]]), mai conegut per son subrenom '''Iòssif Stàlin'''<ref>En [[georgian]]: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი; en [[rus]]: [[Mèdia:ru-Stalin.ogg|Иосиф Виссарионович Джугашвили]], '''Иосиф Сталин'''.</ref>, es un [[cap d'estat]] [[Union Sovietica|sovietic]] que dirigiguèt l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas]] (URSS) de [[1928]] a [[1953]]. Originari de [[Georgia (país)|Georgia]], jonhèt lei partisans de [[Lenin]] tre [[1901]] e venguèt rapidament una personalitat importanta entre lei bolchevics. A partir de [[1906]]-[[1907]], venguèt un collaborator regular de [[Lenin]] e lo sostenguèt durant leis eveniments dei revolucions de [[1917]] e dins lo corrent de la [[Guèrra Civila Russa]]. Vengut secretari generau dau partit, aquò li permetèt de se presentar coma l'eiretier de [[Lenin]]. Après una lònga lucha intèrna còntra leis autrei companhons de [[Lenin]], prenguèt lo poder en [[1928]]. Instaurèt alora un regime brutau e repressiu que causèt la mòrt de plusors milions de personas. Pasmens, capitèt d'industrializar e de desvolopar economicament son país. De mai, sa resisténcia e sa victòria còntra lo [[nazisme]] e l'[[Alemanha]] d'[[Adolf Hitler]] li donèron un prestigi immens que li permetèt de transformar l'[[URSS]] en una superpoissança capabla de rivalizar ambé leis [[USA|Estats Units d'America]]. Après sa mòrt, la violéncia de sei metòdes e son culte de la personalitat foguèron denonciats per [[Nikita Khrushchov]]. == Biografia == === Jovença e formacion === ==== Enfança ==== Iòssif Vissariònovich Jogachvili nasquèt en [[Georgia (Caucàs)|Georgia]], a [[Gòri]], lo 3 d'abriu de [[1878]] dins una familha paura<ref>Èra lo tresen enfant de sei parents mai seo dos fraires ainats èran mòrts fòrça joves.</ref>. Son paire, Vissarion, èra pegòt. Òme brutau, foguèt obligat de quitar la vila per trabalhar dins una usina de [[cauçadura]]s de [[Tbilissi|Tiflis]] (uei [[Tbilissi]]). I moriguèt en [[1890]] après aver probablament abandonat sa frema e son fiu. La maire de Iòssif Jogachvili, Ekaterina, èra una sèrva anciana que trabalhava coma domestica e que capitèt de ganhar pron de sòus per pagar – ambé dificultats – d'estudis a son fiu. Ansin, poguèt anar a l'escòla [[Ortodoxia|ortodòxa]] de [[Gòri]] avans d'integrar lo seminari en [[1894]]<ref>D'aqueu temps, en [[Russia]], lo seminari formava pas unicament de prèires car èra tanben l'unic mejan per lei paures d'obtenir una educacion avançada.</ref>. ==== Lo seminari e la descubèrta de la politica ==== Iòssif Jogachvili estudièt au seminari de [[1894]] a [[1899]]. Aqueu periòde de sa vida es mau conegut franc de quauqueis aspècts generaus. La disciplina de l'endrech èra dura e l'agitacion politica importanta. D'efèct, a la fin dau sègle XIX, un corrent [[nacionalisme|nacionalista]] [[Georgia (Caucàs)|georgian]] s'opausava au regime tsarista e leis idèas revolucionàrias èran ben conegudas dei classas educadas. Per exemple, en [[1886]], lo cap de l'establiment èra estat tuat per un estudiant excluch. Dins una tala atmosfèra, Iòssif Jogachvili descurbiguèt tant la [[politica]] que la [[religion]] e semblèt sustot s'interessar a la premiera. Tre [[1895]], publiquèt un poèma [[patriotisme|patriotic]] dins la revista nacionalista ''Iberya'' e comencèt de legir de tèxtes « subversius ». En particular, recebèt una punicion per aver legit ''Lei Trabalhaires de la mar'' de [[Victor Hugo]]. En [[1898]], venguèt sòci d'un grop clandestin [[Nacioanlisme|nacionalista]], dich [[Messame-Dassi]], onte dominavan lei pensadas [[comunisme|socialistas]]. I foguèt cargat de la creacion de ceucles d'estudis entre leis obriers. Un an pus tard, seis idèas entraïnèron son exclusion dau [[seminari]]. === Lo periòde revolucionari === ==== La clandestinitat ==== Après son expulsion dau seminari, Iòssif Jogachvili conoguèt doas annadas malaisadas avans d'intrar dins la clandestinitat en [[1901]]. Levat quauquei periòdes limitats, i demorèt fins a [[1917]]. I descurbiguèt l'òbra de [[Karl Marx]] e rompèt ambé lei [[nacionalisme|nacionalistas]] de [[Messame-Dassi]]. En [[1901]], s'installèt dins la vila industriala e portuària de [[Batumi]] onte prenguèt lo subrenom de Koba. I participèt a la creacion dau jornau ''Brdzola'' (« La lucha » en [[occitan]]). Arrestat un premier còp en abriu de [[1902]], foguèt condamnat a tres ans de desportacion mai s'enfugiguèt en genier de [[1904]]. Enterin, a partir de [[1903]], comencèt de promòure lei tèsis dau [[Partit obrier sociau democrata de Russia]] (POSDR). ==== La Revolucion de 1905 ==== {{veire|Revolucion Russa de 1905}} En [[1905]], après lei desfachas en [[Orient]] còntra [[Japon]], l'[[Empèri Rus]] conoguèt un periòde d'agitacions, de grèvas e de manifestacions. Per amaisar la situacion, lo [[govèrn]] de [[Nicolau II de Russia|Nicolau II]] utilizèt la repression mai deguèt tanben far de concessions a certanei movements reformistas. Koba-Jogachvili participèt activament a l'agitacion en [[Caucàs]] e foguèt elegit delegat a la conferéncia nacionala dau partit bolchevic organizada a [[Tammerfors]] en [[Finlàndia]]<ref>[[Finlàndia]] fasiá alora partida de l'[[Empèri Rus]].</ref>. Aquò li permetèt de rescontrar [[Lenin]] per lo premier còp e de viatjar en [[Euròpa]]. Ansin, de [[1906]] a [[1907]], anèt a [[Estocòlme]] e a [[Londres]] per participar ai congrès dau [[Partit politic|partit]]. I prenguèt rapidament una certana importància politica. Après aqueu periòde, s'installèt a [[Bakó]] en [[Azerbaitjan]]. La vila èra venguda un important centre [[petròli|petrolier]] ambé d'obriers d'originas variadas ([[Russia|Rus]], [[Azerbaitjan|Azèris]], [[Armenia|Armènis]], [[Georgia (Caucàs)|Georgians]]...). Ambé [[Stepan Chaumian]] ([[1878]]-[[1918]]) dich « lo Lenin de Caucàs », organizèt leis activitats dei Bolchevics en Caucàs e [[Bakó]] venguèt lo centre principau dau partit dins la region. Lo ròtle de Koba-Jogachvili foguèt fòrça important dins leis activitats de propaganda e dins l'organizacion d'accions violentas còntra de [[banca]]s per finançar lo partit. Pasmens, lei relacions ambé [[Stepan Chaumian|Chaumian]] se desgradèron rapidament. Son arrestacion permetèt de reglar lo problema mai Koba-Jogachvili foguèt sospichat d'aver denonciat son rivau a la polícia tsarista. ==== Leis arrestacions succesivas e l'ascension au sen dau Partit ==== De [[1908]] a [[1917]], Koba foguèt arrestat mai d'un còp e regularament desportat. Aquò renforcèt son influéncia au sen dau Partit coma un dei caps principaus dei bolchevics « de l'interior » e li permetèt de venir un collaborator regular de [[Lenin]]. Ansin, Jogachvili foguèt arrestat en [[1908]], en [[1912]] e en [[1913]]. Lei dos premiers còps, capitèt rapidament de s'evasir. En revènge, lo tresen còp, foguèt mandat dins una region fòrça isolada dau nòrd de [[Siberia]] e estrictament susvelhat. Ne foguèt liberat unicament per la revolucion de febrier-març de [[1917]]. Durant aqueu periòde, Koba venguèt mai e mai important entre lei bolchevics. Intrèt au Comitat centrau e participèt a la creacion dau jornau ''[[La Pravda]]'' en [[1912]]. I foguèt l'autor dau premier editoriau. De mai, en novembre de [[1912]], [[Lenin]] li demandèt de trabalhar amb eu sus la question dei problemas nacionaus. Koba venguèt ansin una figura majora dau partit sus aquela problematica e apareguèt per lo premier còp lo faus-nom « Stàlin » coma signatura d'un article sus « lo Marxisme e la question nacionala ». === La presa dau poder === ==== Lei Revolucions de 1917 e lo sostèn a Lenin ==== En febrier-març de [[1917]], lo succès de la [[Revolucion de Febrier]] entraïnèt l'abdicacion dau tsar [[Nicolau II]] e la formacion d'un [[govèrn]] provisòri dirigit per lo [[Georgy Lvov|prince Lvov]]. Dins lei fachs, la [[borgesiá]] occupava lo poder mai deviá negociar ambé lo [[soviet de Petrograd]]<ref>En [[1914]], leis autoritats russas avián cambiat lo nom de [[Sant Petersborg]] après l'intrada en guèrra còntra [[Alemanha]].</ref>, lei menchevics, lei bolchevics e lei SR (socialistas-revolucionaris, partit revolucionari non [[Karl Marx|marxista]]<ref>Lei SR èran relativament febles dins lei vilas mai èran influents entre lei païsans.</ref>). Aquò permetèt a Stàlin d'èsser liberat e d'arribar a [[Sant Petersborg|Petrograd]] lo 25 de març. En l'abséncia de [[Lenin]], Stàlin assegurèt ''[[de facto]]'' un ròtle fòrça important au sen de la direccion dau Partit e au sen de ''[[La Pravda]]''. I adoptèt una posicion « centrista » còntra lei posicions de la drecha dau partit representada per [[Lev Kamenev]] ([[1883]]-[[1938]]), demandant de sostenir d'un biais critic lo govèrn provisòri, e de la senèstra que voliá una rompedura immediata. Aquela politica foguèt fòrça criticada per [[Lenin]] a son retorn d'exili lo 16 d'abriu. Pasmens, après quauqueis esitacions, Stàlin acceptèt de sostenir lei tèsis de son cap e foguèt elegit tornarmai au Comitat centrau. I venguèt un sostèn determinat de [[Lenin]] e aguèt un ròtle decisiu dins l'organizacion dau partit. De mai, s'afiermèt coma l'especialista de la question dei nacionalitats. En julhet de [[1917]], la revirada de jornadas revolucionàrias afebliguèt lo partit e entraïnèt l'arrestacion ([[Lev Kamenev|Kamenev]], [[Trotski]]...) ò l'exili ([[Lenin]]) de plusors caps. Stàlin assegurèt alora tornarmai ''[[de facto]]'' la direccion dau partit. En despiech de la repression, capitèt de'n desvolopar l'influéncia dins lei mitans obriers, dins l'armada e mai au sen de certanei movements de païsans. De mai, en setembre, lei bolchevics participèron victoriosament a la resisténcia dau [[govèrn]] provisòri còntra la temptativa de còp d'estat militar dirigida per lo [[generau]] [[Lavr Kornilov]]. Aquò permetèt au partit de prendre lo contraròtle dei soviets de [[Petrograd]], de [[Moscòu]], de plusors autrei vilas importantas e de plusors [[regiment]]s. Après aqueleis eveniments, lo govèrn provisòri èra fòrça feble e dependent dau sostèn dei bolchevis. A son retorn, [[Lenin]] poguèt ansin aisament preparar una revolucion novèla per prendre lo poder. Lo ròtle precís de Stàlin dins aqueleis eveniments es mau conegut mai sembla segondari. En revènge, èra alora un sostèn solide de [[Lenin]] ambé [[Lev Trotsky|Trotsky]] ([[1879]]-[[1940]]) e [[Iakov Sverdlov]] ([[1885]]-[[1919]]). Representent dau Partit au Comitat revolucionari dau [[Soviet de Petrograd]] e membre dau Burèu politic, tenguèt probablament lo ròtle de relèu dau partit a [[Smolnyi]] qu'èra alora lo quartier generau deis insurgents. ==== La Guèrra Civila e la fondacion de l'URSS ==== {{veire|Guèrra Civila Russa}} [[Fichièr:Guèrra civila russa.png|thumb|right|Esquèma generau de la [[Guèrra Civila Russa]] sus lo teatre [[Euròpa|europèu]].]] De [[1918]] a [[1923]], [[Russia]] conoguèt un periòde de [[Guèrra Civila Russa|guèrra civila saunosa]] marcat per l'afrontament entre lei Roges (lei bolchevics), lei Blancs (coalicion eteroclita gropant divèrseis adversaris dei bolchevics), divèrsei movements [[nacionalisme|nacionalistas]] desirós d'establir l'[[independéncia]] de certanei pòbles periferics de l'Empèri Rus, de movements de païsans armats e d'intervencions estrangieras ([[Reialme Unit|Reiaume Unit]], [[França]], [[Japon]]...). Durant aqueu periòde, Stàlin confiermèt son ròtle de premiera importància au sen dau partit e dau movement bolchevic. D'efèct, après la [[Revolucion d'Octòbre]], Stàlin fasiá partida de l'executiu dau Comitat centrau – organ format de [[Lenin]], de [[Trotski]], de [[Iakov Sverdlov|Sverdlov]] e d'eu meteis per dirigir la revolucion – e foguèt nomat au Conseu dei comissaris dau pòble – es a dire lo govèrn bolchevic – coma comissari ai Nacionalitats. Dins lo contèxte d'afondrament de l'[[Empèri Rus]] e dei guèrras d'independéncia menadas per plusors pòstes periferics, aqueu pòste èra fòrça important e Stàlin i definiguèt una politica [[federalisme|federala]] basada sus quatre principis fondamentaus : * l'[[egalitat]] e la sobeiranetat dei pòbles de [[Russia]]. * lo [[drech]] dei pòbles de [[Russia]] de dispausar d'elei meteissei e formar un estat [[independéncia|independent]]. * la supression de totei lei privilègis nacionaus ò [[religion|religiós]]. * lo liure desvolopament dei minoritats [[Nacionalitat|nacionalas]] e dei grops [[etnia|etnics]] poblant lo territòri rus. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei resolucions foguèt pas totjorn aisada car dins mai d'una region de [[Caucàs]], de [[Finlàndia]] ò d'[[Euròpa]] de l'Èst, lei bolchevics èran febles e atacats per de movements [(nacionalisme|nacionalistas]] de drecha sostenguts per de poissanças estrangieras<ref>De mai, son aplicacion dins lei regions tengudas per lei bolchevis puei per lo govèrn sovietic èra variabla. D'un biais generau, lo desvolopament foguèt encoratjat dins lo corrent deis ans 1920. Puei, de [[1930]] a la mòrt de Stàlin, la russificacion foguèt en partida restaurada dins mai d'una region.</ref>. Durant aqueu periòde, Stàlin sostenguèt fidelament [[Lenin]], compres quand lo cap de la revolucion foguèt més en minoritat a prepaus dei negociacions amb [[Alemanha]]. Puei, foguèt cargat de protegir l'avitalhament dei regions tengudas per lei Roges. Durant l'estiu de [[1918]], deguèt donc participar, coma [[comissari politic]], a la defensa de [[Tsaritsyne]] (la futura Estalingrad) còntra leis armadas blancas. Lei combats durèron fins a octòbre-novembre e s'acabèron per una victòria importanta deis armadas rojas. Aquel episòdi permetèt tanben a Stàlin de formar un grop de fidèus qu'anavan tenir un ròtle important dins sa conquista dau poder entre [[1922]] e [[1928]]. En mai d'aquò, comencèt de s'opausar a [[Lev Trotski|Trotski]] que se presentava tanben coma lo venceire de la batalha de Tsaritsyne. Après aqueu succès, Stàlin foguèt mandat sus d'autrei frònts, totjorn coma [[comissari politic]]. En [[1919]], luchèt còntra lo [[generau]] [[Anton Denikine]] e en [[1920]], foguèt mandat en [[Polonha]]. Dins aqueu segond cas, son comandament foguèt marrit e foguèt en partida responsable de la desfacha [[URSS|sovietica]] a l'entorn de [[Varsòvia]]. Aquò agravèt l'antagonisme ambé [[Lev Trotski|Trotski]] que l'accusèt d'èsser lo responsable principau de la revirada polonesa. Pasmens, per seis accions durant la guèrra civila, Stàlin foguèt guierdonat de l'[[Òrdre dau Drapèu Roge]] e ganhèt una reputacion d'organizator eficaç. Ansin, [[Lenin]] li fisèt la direccion de l'Inspeccion obriera e païsana, un organisme novèu destinat a luchar còntra la burocràcia. ==== L'afiermacion de Stàlin sus lo Partit ==== [[File:Trotsky Portrait.jpg|thumb|right|[[Trotski|Lev Trotski]], rivau principau de Stàlin per la succession de [[Lenin]].]] Fòrça malaut a partir de [[1922]], [[Lenin]] se retirèt largament deis afaires publics fins a sa [[mòrt]] en [[1924]]. Durant aqueu periòde, lo partit bolchevic s'institucionalizèt mai sei caps gardèron lei reflèxes deis annadas de clandestinitat e de complòts. Una lucha fòrça dura aguèt donc luòc entre lei caps principaus dau partit per la succession de [[Lenin]]. Se presentant coma l'eiretier naturau dau fondator de la revolucion, Stàlin capitèt de'n sortir venceire en [[1928]]. Dins aquò, aquela ascension foguèt malaisada e necessitèt plusors etapas. Lo fondament de son succès foguèt sa posicion de secretari generau dau partit. Stàlin i foguèt elegit lo 3 d'abriu de [[1922]]. Lo pòste èra novèu e orientat vèrs la gestion de la vida administrativa dau partit. Pasmens, anava rapidament prendre una gròssa importància. Fatigat, [[Lenin]] lo comprenguèt en decembre de [[1922]], l'escriguèt dins de nòtas publicadas après sa mòrt sota lo nom de [[testament de Lenin]]. Pasmens, en causa de sa [[malautiá]], poguèt pas intervenir còntra son ancian protegit. Stàlin demorèt donc secretari generau mai, dins lei fachs, lei conflictes intèrnes entre bolchevics demorèron limitats. D'efèct, [[Lenin]] gardava encara la direccion nominala de la revolucion e d'autra part, la prioritat èra de redreiçar un país en crisi après mai d'un decenni de guèrra. Lo combat vertadier comencèt en octòbre de [[1924]] ambé d'accusacions d'activitat fraccionala e de projèctes economics erronèus dirigidas còntra [[Trotski]]. En mai d'aquò, Stàlin utilizèt sa posicion de secretari generau per nomar pauc a pauc lei partisans de [[Leon Trotski|Trotski]] a l'estrangier ò dins de regions alunchadas. Son rivau foguèt ansin pauc a pauc isolat e, en genier de [[1925]], una premiera resolucion dau Comitat centrau, sostenguda per Stàlin, [[Lev Kamenev]] e [[Grigori Zinoviev]] ([[1883]]-[[1936]]), condamnèt leis opcions politicas defendudas per [[Lev Trotski|Trotski]]. Puei, Stàlin ataquèt sei dos aliats que foguèron a son torn condamnats gràcias a l'abstencion de Trotski e de sei partisans. Aquò permetèt a Stàlin de prendre definitivament lo contraròtle dau partit e de la revolucion. Enfin, lo 15 de novembre de [[1927]], [[Leon Trotski|Trotski]] e [[Grigori Zinoviev|Zinoviev]], d'ara endavant ligats còntra Stàlin, foguèron condamnats ensems per lo Comitat centrau e excluchs dau partit. Un mes pus tard, foguèt lo torn de sei partisans a l'eissida dau XV{{e}} congrès dau partit. En delà dei conflictes personaus entre leis eiretiers de [[Lenin]], aquelei luchas intèrnas èran motivadas per de questions regardant l'evolucion de la revolucion. Òr, après la revirada dei movements revolucionaris dins leis autrei país, l'internacionalisme de [[Lenin]] e de [[Trotski]] semblava perilhós car la poissança militara deis estats capitalistas èra largament superiora an aquela de l'[[URSS]]. De mai, la militarizacion de la societat defenduda per Trotski èra gaire populara. Ansin, Stàlin, defensor de l'idèa d'una revolucion unicament en [[URSS]] e d'una concepcion « moderada » – es a dire entre la senèstra de Trotski e la drecha de Kamenev – foguèt pus aisament sostengut per la majoritat dau partit. Lei sòcis dau [[partit]], onte la burocràcia començava de prendre lo poder, sostenguèron tanben Stàlin per de rasons materialas. === De la presa dau poder a la Segonda Guèrra Mondiala === ==== La formacion d'un regime volontarista e repressiu ==== A la fin de [[1927]], l'autoritat de Stàlin sus lo partit èra venguda incontestabla e la construccion dau [[comunisme|socialisme]] dins un país solet venguèt lo mòt d'òrdre. Pasmens, en despiech de sa victòria, lei bolchevics demoravan relativament febles e avián de dificultats importantas per dirigir lo país. D'efèct, lo partit, supausat èsser la basa de la revolucion, n'aviá pas lei capacitats. Premier, lei luchas de succession e lei combats de la guèrra avián entraïnat l'eliminacion ò la mòrt de quadres experimentats. Ansin, se lo nombre de sòcis èra tres còps pus grand en [[1929]] qu'en [[1924]], lo nivèu de formacion e l'experiéncia politica dei recrutas èran febles. Dins aquelei condicions, lo partit podiá pas èsser l'otís que necessitava lei cambiaments radicaus e rapides dau projècte politic de Stàlin. Per lo remplaçar, decidèt donc de s'apielar sus la « Comission extraordinària » (Tcheka), polícia politica provisòria instaurada per [[Lenin]] durant la guèrra civila. Inicialament au servici de la revolucion e destinada a sa defensa, venguèt una institucion permanenta, dicha « Administracion Politica d'Estat » (GPU), que son contraròtle èra estendut ais activitats dau partit. Lei servicis de seguretat venguèron donc l'instrument de la politica volontarista de Stàlin. Pasmens, aquò entraïnèt la formacion d'un sistèma politic mai e mai repressiu. ==== L'industrializacion e la collectivizacion ==== A la fin deis ans 1920, Stàlin comencèt una politica d'industrializacion accelerada de l'[[URSS|Union Sovietica]]. D'efèct, en [[1929]], lo país èra encara largament rurau amb un taus d'urbanizacion de solament 20%. Pasmens, lei dificultats èran importantas car ges de país estrangier èra desirós d'investir en [[URSS]]. Lei ressorsas devián donc venir de l'interior e Stàlin decidèt d'utilizar lei capitaus de la paisanariá. Aquò prenguèt la forma de la collectivizacion fòrçada dei tèrras. L'aplicacion d'aquela politica foguèt menada violentament e a la lèsta. Comencèt en genier de [[1930]] quand Stàlin ordonèt la « liquidicacion dei kulaks coma classa ». Lei kulaks èran de païsans aisats, pas totjorn presats per lo rèsta dau mond rurau. Dins aquò, la sasida dei bens ruraus regardèt la quasi totalitat dei païsans sovietics e se turtèt donc a una viva resisténcia. Pièger, la collectivizacion desorganizèt lei rets de produccion e entraïnèt de faminas grèvas que culminèron en [[1932]]-[[1933]]. Causèron la mòrt de plusors milions de personas, especialament en [[Ucraïna]] e en [[Cazacstan]]. Maugrat aquela catastròfa, la planificacion dei mejans economics e dei ressorsas permetèron de concentrar lei fòrças sus lei sectors decisius de l'industria pesuca. Gràcias a la mobilizacion de tota la societat, permetèt de capitar l'industrializacion accelerada dau país. Avans la [[Segonda Guèrra Mondiala]], l'[[URSS]] venguèt ansin una la tresena poissança industriala mondiala. En parallèl, de progrès importants foguèron realizats coma l'alfabetizacion de la màger part de la populacion de mens de 40 ans. ==== La politica de terror e lei purgas ==== Se la politica economica de Stàlin enregistrèt mai d'un succès en matèria d'industrializacion, son autoritarisme se turtèt a un nombre creissent de [[comunisme|comunista]]s. Per reprimir aquela oposicion – dispersada après l'eviccion de l'ala drecha dau partit en [[1929]] – lei poders de l'aparelh policier foguèron renforçats e la polícia politica, dicha [[NKVD]] a partir de [[1934]], se desbarrassèt de totei leis adversaris e critics politics dau regime gràcias a sei descubèrtas de complòts e de rets de sabotatge, reaus ò imaginaris. En parallèl, la propaganda dau regime establiguèt un culte de la personalitat Stàlin depintat coma la fònt de totei lei succès de l'[[URSS]]. En decembre de [[1934]], l'[[assassinat]] de [[Serguei Kírov]] ([[1886]]-[[1934]]), secretari dau partit de [[Leningrad]], marquèt lo començament d'una politica de terror pus sistematica. A partir de [[1936]], de purgas toquèron totei lei sectors de la societat coma lo partit, l'administracion, l'armada, lei mitans [[culturau]]s e mai de particulars. Lo movement culminèt ambé lei [[procès de Moscòu]] que li permetèt de condamnar a mòrt la màger part dei caps politics e militars de la Revolucion de [[1917]] e de la guèrra civila ([[Grigori Zinoviev]], [[Lev Kamenev]], lo manescau [[Mikhail Tukhachevsky|Tukhachevsky]]...) que foguèron accusats de complòts imaginaris per lo [[NKVD]]. Plusors centenaus de miliers de Sovietics foguèron ansin desportats dins de camps de trabalh. Per gerir un nombre tant important de presoniers, una administration especiala, dicha « Administracion especiala dei camps » (Gulag), foguèt creada en [[1934]]. En mai d'aquò, en [[1940]], la repression de tota forma d'oposicion foguèt completada ambé l'assassinat de [[Lev Trotski|Trotski]] per un agent sovietic en [[Mexic]]. Lo bilanç de la politica de terror deis ans 1930 es pasmens mau conegut car lei recèrcas dònan d'estimacions fòrça diferentas. Segon leis archius dau [[KGB]], i aguèt aperaquí {{formatnum:682000}} execucions durant lei purgas de [[1936]]-[[1938]]. Lo nombre d'arrestacions es pauc clar – es probablament inferior a un milion per an – mai la populacion dei camps dau Gulag passèt de 1,2 a 1,9 milions de personas entre [[1937]] e [[1938]]<ref>Un liame entre lo nombre d'arrestacions e l'aumentacion dau nombre de presoniers es malaisat d'establir car i aviá dins lei camps dau Gulag un nombre important d'arribadas e de liberacions.</ref>. De mai, i aguèt benlèu {{formatnum:140000}} mòrts dins lei camps durant leis ans [[1936]]-[[1938]]. Lo bilanç de la collectivizacion dei tèrras es encara pus malaisat d'establir. Lo nombre d'executats sembla relativament feble ({{formatnum:30000}}) mai aperaquí 4 milions de païsans foguèron desportats e {{formatnum:600000}} moriguèron durant aquelei transferiments. Sustot, lei faminas causèron la mòrt de 5 a 7 milions de Sovietics, principalament en [[Ucraïna]]. === La Segonda Guèrra Mondiala === ==== La preparacion de la guèrra ==== [[Diplomacia|Diplomaticament]], avans [[1938]], Stàlin assaièt de mantenir un raprochament estrategic ambé lei [[democracia]]s occidentalas per tenir la menaça de l'[[Alemanha]] [[Nazisme|nazi]]. Pasmens, après lo refús francobritanic de signar un acòrd militar e economic e, sustot, après l'abandon de [[Checoslovaquia]], Stàlin decidèt de venir neutre e de ganhar de temps. Per aquò, acceptèt de negociar ambé [[Adolf Hitler|Hitler]] un partiment de l'[[Euròpa Orientala]]. Aquò li permetiá de renfòrçar sei defensas frontalieras ambé l'annexion de territòris suplementaris e d'estendre l'influéncia sovietica. La signatura dau pacte germanosovietic d'aost de [[1939]] foguèt la basa d'aquela politica. Premier, l'[[URSS]] participèt donc a l'invasion de [[Polonha]] en setembre de [[1939]] e ne recebèt la mitat orientala. Puei, entre lo 28 de setembre e lo 10 d'octòbre, Stàlin impausèt la signatura de tractats d'assisténcia ai tres país baltics que permetián d'estacionar de [[garnison]]s sovieticas sus son territòri. Pasmens, aquò èra solament una etapa e dins lo corrent de junh de [[1940]], [[Moscòu]] annexèt dirèctament [[Estònia]], [[Letònia]] e [[Lituània]] e ne faguèt de republicas constitutivas de l'[[URSS|Union Sovietica]]. Dins lo corrent dau meteis mes, annexèt [[Bessaràbia]] après un ultimatum mandat a [[Romania]]<ref>[[Romania]] aviá sostengut [[Polonha]] en setembre de [[1939]] e [[Adolf Hitler|Hitler]] sostenguèt donc largament lei revendicacions sovieticas.</ref>. En revènge, leis exigéncias mandadas au govèrn [[Finlàndia|finlandés]] (cession de basas militaras e de territòris a l'entorn de [[Leningrad]]) foguèt pus malaisadas d'obtenir. Après un refús, l'armada sovietica ataquèt [[Finlàndia]] esperant una victòria rapida ([[Guèrra d'Ivèrn]]). Pasmens, mau comandada e mau preparada, perdiguèt plusors centenaus de miliers d'òmes e deguèt luchar dau 30 de novembre de [[1939]] au 13 de març de [[1940]]. Aquela guèrra saunosa donèt una opinion negativa dei capacitats de l'Armada Roja a la màger part deis expèrts militaras. D'efèct, durant lei purgas de [[1936]]-[[1938]], Stàlin aviá eliminat la quasi totalitat dei [[generau]]s e la màger part dau còrs deis [[oficièr|oficiers]]. Pasmens, aqueleis expèrts notèron pas – ò pauc – lei succès dei tropas sovieticas durant lei combats frontaliers de [[1939]] còntra [[Japon]] ni l'introduccion d'armas novèlas coma lei carris [[T-34]] e KV. Ansin, se l'armada sovietica èra afeblida, gardava encara de capacitats importantas qu'anava permetre sa resisténcia a l'ataca alemanda. ==== De la desfacha a la victòria ==== Se Stàlin imaginava a tèrme mai ò mens lòng una guèrra còntra [[Alemanha]], foguèt susprés per l'invasion alemanda dau territòri [[URSS|sovietic]] començada lo 22 de junh de [[1941]]. Pasmens, après un periòde d'incertitud, s'adreicèt a l'[[URSS|Union Sovietica]] lo 3 de julhet e mobilizèt leis energias. En particular, decidèt de demorar a [[Moscòu]] en despiech de l'avançada de la ''Wehrmacht'' e s'adaptèt ai circonstàncias. Acceptèt pauc a pauc de laissar mai d'autonòmia a sei [[generau]]s e ais [[oficièr|oficiers]] de terren. De mai, capitèt d'identificar e de promòure de caps eficaç coma [[Gueorgui Júkov]], [[Vasily Chuikov]], [[Aleksandr Vasilevsky]], [[Ivan Koniev]] ò [[Rodion Malinovsky]]. Enfin, abandonèt lo discors marxista per restaurar lei valors tradicionalas de [[Russia]] e ordonèt una pausa dins la persecucion dua clergat [[ortodoxia|ortodòx]]. En revènge, ordonèt la desportacion de mai d'un desenau de pòbles sospichats de collaboracion ambé leis Alemands. Ansin, maugrat de pèrdas catastròficas liadas a d'errors de comandament, ais atrocitats dei tropas d'ocupacion alemandas que menava una guèrra d'exterminacion e a la duretat dei còntra-ofensivas sovieticas, l'Armada Roja capitèt de resistir. Premier, entre octòbre de [[1941]] e genier de [[1942]], lei Sovietics rebutèron leis [[Batalha de Moscòu|ofensivas alemandas còntra Moscòu]]. Demorant a Moscòu en despiech de la menaça, Stàlin i aquistèt un important prestigi. Puei, de l'estiu de [[1942]] a febrier de [[1943]], la [[Batalha d'Stalingrad|victòria sovietica de Stalingrad]] renforcèt mai aqueu prestigi e permetèt a l'Armada Roja de començar la liberacion dau país. Après aquelei succès, lei fòrças sovieticas rebutèron pauc a pauc la ''Wehmarcht'' e foguèron a l'origina de la destruccion de la màger part de l'armada alemanda. Ansin, en abriu e mai de [[1945]], leis Occidentaus li laissèron l'onor de conquistar Berlin a l'eissida d'una [[Batalha de Berlin|batalha saunosa]] de doas setmanas. Lo prestigi de l'[[URSS]] e de Stàlin agantèt alora son apogèu e lo cap sovietic foguèt celebrat per totei lei venceires de la guèrra, compres lei país [[capitalisme|capitalistas]]. === De la victòria de 1945 a la mòrt de Stàlin === ==== L'URSS coma superpoissança e lo començament de la Guèrra Freja ==== Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], l'[[URSS|Union Sovietica]] aviá perdut entre 20 e 40 milions de militars e de civius e la màger part dei regions occidentalas dau país èra ravatjada. Pasmens, la poissança de l'armada sovietica e l'importància de sei victòrias li avián donat un prestigi fòrça important. Stàlin l'utilizèt per gardar lo contraròtle de la mitat orientala d'[[Euròpa]] e obtenir de reparacions de part dei vencuts. Confiermèt tanben son ròtle de pòl centrau dau comunisme internacionau ambé la creacion dau [[Kominform]]. De mai, l'URSS venguèt un dei cinc membres permanents dau Conseu de Seguretat dei [[ONU|Nacions Unidas]]. Enfin, lo país capitèt de tornar construrre rapidament son industria pesuca a partir de [[1947]]. En revènge, la produccion de bens de consumacion e l'agricultura demorèron de sectors en dificultats, especialament lo segond. Lei tensions ambé lei país capitalistas tornèron venir rapidament a partir de [[1946]]-[[1947]]. D'efèct, dins plusors país estrategics coma [[Iran]], l'URSS sosteniá de movements comunistas combatuts per de tropas sostengudas per [[Londres]] ò per [[Washington]]. La question de la responsabilitat de l'entraïnament de la Guèrra Freja es malaisada : per leis Estatsunidencs, lei Sovietics adoptèron una politica expansionista agressiva e per lei Sovietics, leis [[Estats Units d'America]] èran a organizar l'enceuclament dau territòri sovietic. Dins totei lei cas, la rompedura definitiva aguèt luòc en [[1948]] ambé lo còp d'estat prosovietic en [[Checoslovaquia]] e lo [[blocus de Berlin]]. Un an pus tard, la capitada dau premier assai nuclear sovietic dotèt l'[[URSS]] de l'[[arma nucleara]] e equilibrèt lei fòrças dei dos camps. Comencèt ansin una lucha guèrra d'influéncia entre lei dos Grands que s'acabèt solament en [[1991]]. ==== Lo retorn de la terror e la mòrt de Stàlin ==== Après la destenduda sociala impausada per la mobilizacion necessària a la lucha còntra [[Alemanha]], Stàlin restaurèt pauc a pauc sa politica de terror e son contraròtle absolut sus la societat sovietica. S'ocupèt tanben d'installar la dominacion sovietica sus lei país ocupats per lei Sovietics a l'eissida dau conflicte. Lei [[generau]]s venceires de la guèrra, coma lo [[manescau]] [[Gueorgui Júkov]], foguèron alunchats dins de regions isoladas e lo govèrn de l'URSS se limitèt a quauquei responsables coma [[Andrei Jdanov]], [[Georgy Malenkov]], [[Lavrenti Beria]], [[Nikolai Bulganin]] e [[Nikita Khrushchov]]. Au nivèu [[ideologia|ideologic]], de « complòts » foguèron descubèrts còntra de figuras jusievas accusadas de « cosmopolitanisme » a partir de [[1948]]. Entraïnèron de purgas novèlas, compres dins lei país dau blòt sovietic. En genier de [[1953]], de purgas novèlas se preparèron tornarmai còntra lei jusieus sovietics ambé l'afaire dei « blòdas blancas », complòt imaginat per [[Lavrenti Beria|Beria]] còntra de mètges jusieus accusats d'aver assassinat de caps sovietics dempuei un vintenau d'annadas. Lei rasons d'aquelei purgas son desconegudas e Stàlin moriguèt d'una emorragia cerebrala lo 5 de març après lei premiereis arrestacions. Lo comportament de plusors caps sovietics, accusats d'aver empedit l'arribada de mètges, demòra encara discutit. Lo cadabre de Stàlin foguèt embaumat e plaçat dins lo [[mausolèu]] de la plaça Roja de [[Moscòu]]. Durant la ceremònia, una butassada de Sovietics desirós de li rendre un darrier omenatge entraïnèt de centenaus de mòrts. Totei lei país aliats de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e la quasi totalitat dei caps dau periòde li rendiguèron tanben omenatge. === Succession === Après la disparicion de Stàlin, [[Lavrenti Beria]], caps dei servicis de seguretat, èra en posicion favorabla per li succedir. Comencèt una leugiera politica de destanilizacion mai foguèt rapidament eliminat per leis autrei caps sovietics que crenhava sa poissança (26 de junh de [[1953]]). Finalament, après dos ans de lucha intèrna, [[Nikita Khrushchov]] s'impausèt coma lo successor de Stàlin. Pasmens, en [[1956]], denoncièt leis excès dau regime stalinian dins un rapòrt secrèt destinat au XX{{e}} Congrès dau [[Partit Comunista de l'Union Sovietica]]. En particular, condamnèt lo culte de la personalitat, lei metòdes brutaus de la polícia e leis errors estrategicas de la collectivizacion. Dins aquò, lo sistèma foguèt gaire reformat e la basa staliniana de la societat sovietica demorèt mai ò mens la nòrma fins a l'afondrament de l'[[URSS|Union]]. == Bilanç == === L'emergéncia de l'URSS coma superpoissança === [[File:URSS - Produccion d'acier de 1913 a 1955.png|thumb|Produccion d'[[Acièr|acier]] e de fèrre « puddlat » [[Russia|russa]] e [[URSS|sovietica]] de 1913 a 1955.]] En despiech d'una situacion economica catastròfica au començament deis ans 1920, deis atrocitats de la collectivizacion fòrçada dei tèrras e dei periòdes de terror e de l'invasion saunosa dau territòri [[URSS|sovietic]] per l'armada [[Alemanha|alemanda]], Stàlin capitèt de transformar l'[[URSS]] en una superpoissança que dominèt lo mond – ambé leis [[USA|Estats Units d'America]] – fins a [[1991]]. D'efèct, en matèria economica, lo país èra vengut la segonda economia mondiala a sa [[mòrt]] e èra passat de l'estatut agricòla an aqueu de poissança industriala. Per exemple, la produccion d'[[acièr|acier]] èra estada multiplicada per 14 entre [[1925]] e [[1951]]. En revènge, leis industrias pesucas e de l'armament èran privilegiadas, çò que limitavan la produccion de bens de consumacion. De mai, l'[[agricultura]] retrobèt jamai sei nivèus de produccion d'avans la collectivizacion avans l'afondrament de l'[[URSS|Union]]. Au nivèu militar e diplomatic, lei succès de Stàlin foguèron tanben fòrça importants. La victòria còntra lo [[nazisme]] donèt un grand prestigi ai Sovietics e permetèt a sei fòrças d'ocupar la mitat orientala dau continent europèu. De mai, dins l'òrdre mondiau novèu, l'URSS foguèt oficialament reconeguda coma un dei dos « Grands » ambé leis [[USA|Estats Units]]. Enfin, entre [[1949]] e [[1952]], l'armada sovietica capitèt d'assais nuclears mostrant son mestritge deis armas de [[fission nucleara|fission]] e de [[fusion nucleara|fusion]]. === Lo bilanç uman === Lo periòde stalinian foguèt marcat per la mòrt ò l'arrestacion de plusors milions de personas. Se lo contèxte de la [[Guèrra Freja]] ò se l'anticomunisme de certaneis autors an entraïnat d'exageracions fòrça importantas dau nombre de victimas<ref>Certaneis autors esitan pas de comptar lei 20 a 40 milions de mòrts sovietics de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], generalament tuats per leis atrocitats de la ''Wehmarcht'' ò per la violéncia dei combats, coma victimas de Stàlin.</ref>, la dubertura deis archius dau [[KGB]] en [[1991]] a permés de clarificar la situacion. Ansin, de [[1921]] a [[1953]], i aguèt en [[URSS]] 4,6 milions de condamnacions per de rasons « politicas ». {{formatnum:800000}} entraïnèron una execucion, 2,6 milions un periòde de camp de trabalh ò de preson e {{formatnum:415000}} un exili<ref>Durant lo meteis periòde, la justícia sovietica prononcièt tanben 14,3 milions de condamnacions non politicas, compres {{formatnum:34000}} a la pena de mòrt.</ref><ref>Stephen G. Wheatcroft, « Victims of Stalinism and the Soviet Secret Police: The Comparability and Reliability of the Archival Data. Not the Last Word », source : Europe-Asia Studies, Vol. 51, no 2 (mars 1999), pp. 315–345.</ref>. Pasmens, lo nombre de victimas se limitèt pas ai condamnats per lo sistèma policier. I aguèt tanben aperaquí {{formatnum:600000}} mòrts durant lei desportacions de pòbles « traites », un nombre mau conegut de mòrts dau fam durant lei faminas deis ans 1930 (generalament estimat entre 5 e 7 milions) e un nombre important de presoniers de guèrra de l'Axe que moriguèron tanben dau fam durant la guèrra (benlèu un milion). Enfin, lo nombre de mòrt dins lei camps dau Gulag es tanben malaisat d'establir – e regarda pas unicament de presoniers politics car lei condamnats de drech comun i anavan tanben sovent. Segon leis archius oficiaus, varièt anualament entre {{formatnum:49000}} (periòde de patz) e {{formatnum:194000}} (periòde de guèrra). A la perfin, lo nombre de victimas dau stalinisme sembla donc se situar a l'entorn de 9 milions. === La subrevivança dau stalinisme === En [[1956]], tres ans après la disparicion de Stàlin, Nikita Khrushchov denoncièt lo stalinisme au XX{{e}} Congrès dau [[Partit Comunista de l'Union Sovietica]]. Pasmens, la condamancion se limitèt au culte de la personalitat, a la concentracion dau poder entre lei mans d'un individú unic e ai violéncias de la [[polícia politica]]. Lei sistèmas economic e politic foguèron gaire tocats per lei criticas e demorèron en plaça dins totei lei país dau blòt sovietic fins a la fin de la [[Guèrra Freja]]. De mai, certanei país, coma [[Republica Populara de China|China]], refusèron d'acceptar aquelei criticas e gardèron de sistèmas stalinians durant d'annadas entraïnant la rompedura sinosovietica. Pasmens, après la mòrt de [[Mao Zedong]], lei regimes stalinians venguèron pus rars e se limitèron a la [[China]] maoïsta, a l'[[Albania]] d'[[Enver Hoxha]] e la [[Corèa del Nòrd|Corèa dau Nòrd]]. Pasmens, après la mòrt de [[Mao]], la [[Republica Populara de China]] comencèt d'evolucionar vèrs un sistèma mai dubèrt au [[capitalisme]]. L'[[Albania]] d'[[Enver Hoxha]] subrevisquèt solament sièis ans a son fondator e dispareguèt en [[1991]]. Enfin, se la [[Corèa del Nòrd|Corèa dau Nòrd]] garda un estat policier inspirat dau stalinisme, la basa ideologica dau regime – lo [[juche]] – s'es pauc a pauc alunchada deis idèas [[comunisme|comunistas]] per se centrar mai sus la defensa de la sobeiranetat dau país. En [[2009]], tota referéncia a Stàlin foguèt ansin oficialament abandonada amb una modificacion de la [[constitucion]]. Dins lo rèsta dau mond, lei movements [[comunisme|comunistas]] d'importància se revendicant de Stàlin son tanben venguts pauc nombrós. Se pòu citar la guerilha dau [[Sendier Luminós]] en [[Peró]], la guerilha naxalita en [[Índia]] ò certanei corrents de la guerilha [[Nepal|nepalesa]] durant la guèrra civila. == Familha e vida privada == Iòssif Stàlin se maridèt dos còps. Sa premiera frema, [[Ekaterina Svanidze]] ([[1885]]-[[1907]]), foguèt tuada per lo [[tífus]] ò la [[tuberculòsi]]. Lo pareu aguèt un fiu, [[Iàkov Jogachvili]] ([[1907]]-[[1943]]). Lei relacions entre lo paire e l'enfant foguèron fòrça marridas e Iàkov Jogachvili assaièt mai d'un còp de se suicidar. [[Luòctenent]] dins l'armada sovietica en [[1941]], Iàkov foguèt capturat per la ''Wehrmacht'' que lo gardèt coma moneda de cambi. Pasmens, Stàlin refusèt e apliquèt la [[lei|lèi]] còntra lei traites. Sa nòra passèt ansin dos ans en preson en causa de la rediccion de son marit. Finalament, Iàkov foguèt tuat en [[1943]] dins lo camp de Sachsenhausen siá durant una temptativa d'evasion siá après aver refusat d'obeïr a sei gardas. La segonda frema foguèt de Stàlin foguèt [[Nadezhda Alliluyeva]] ([[1901]]-[[1932]]). Lo pareu se maridèt en [[1919]] e aguèt dos enfants. Pasmens, Nadezhda patiguèt pauc a pauc d'isolament en causa deis activitats politicas mai e mai importantas de son marit e se suicidiguèt. Aguèron dos enfants ensems. Lo premier, [[Vasily Jogachvili]] ([[1921]]-[[1962]]), s'orientèt vèrs l'aviacion militara. Se destrièt durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e venguèt [[generau]]. Après la mòrt de son paire, foguèt arrestat per lei successors de son paire. Liberat en [[1961]], moriguèt d'[[alcoòlisme]] un an pus tard. Aviá una sòrre dicha [[Svetlana Alliluyeva]] ([[1926]]-[[2011]]). Quitèt l'[[URSS]] en [[1967]] per se refugiar ais [[USA|Estats Units]]. Enfin, Stàlin aguèt un fiu naturau nascut en [[1918]] a l'eissida de son exili siberian de [[1913]]-[[1917]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === * [[Comunisme]]. * [[Marxisme]]. * [[Segonda Guèrra Mondiala]]. * [[URSS|Union Sovietica]]. === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia |icòna=Flag of the Soviet Union.svg |nom=[[Dirigents de l'URSS#Los dirigents del Partit Comunista de l'Union Sovietica|Secretari General]] del [[Partit Comunista de l'Union Sovietica]] |periòde=3 d'abril de 1922-5 de març de 1953 |abans=Creacion del pòste <br />Cap del partit : [[Lenin]] |aprèp=[[Georgii Malenkov]]}} {{Inserir dinastia |nom=[[Conselh dels Comissaris del Pòble (URSS)|President del Conselh dels Comissaris del Pòble]] de l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] |periòde=6 de mai de 1941-15 de març de 1946 |abans=[[Viacheslav Molotov]] |aprèp=Pòste suprimit<br /><small> El meteis coma President del Conselh dels Ministres<small>}} {{Inserir dinastia |nom=President del Conselh dels Ministres de l'[[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|URSS]] |periòde=19 de mars de 1946-5 de març de 1953 |abans=Creacion del pòste<br /><small>El meteis, coma President del Conselh dels Comissaris del Pòble</small> |aprèp=[[Georgii Malenkov]]}} {{Fin dinastia}} {{DEFAULTSORT:Stalin, iosif}} [[Categoria:Comunisme]] [[Categoria:URSS]] [[Categoria:Naissença en 1878]] [[Categoria:Decès en 1953]] [[Categoria:Ïosif Stalin| ]] [[Categoria:Ancian bolchevic]] [[Categoria:Persona deportada jol regima tsarista]] [[Categoria:Personalitat de la Revolucion Russa]] [[Categoria:Membre del primièr Conselh dels Comissaris del Pòble]] [[Categoria:Personalitat politica d'URSS]] [[Categoria:Personalitat politica georgiana]] [[Categoria:Cap d'Estat o de govèrn de la Segonda Guèrra Mondiala]] [[Categoria:Marescal de l'Union Sovietica]] [[Categoria:Participant al 1èr congrès del Comintern]] [[Categoria:Naissença en Georgia]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] [[Categoria:Politician sovietic]] qgvi4y8tx1k9tywj3l9vim5x8ow3c0h 0 67892 2508396 2489347 2026-09-06T19:38:10Z Raphael1256 33805 Raphael1256 a desplaçat la pagina [[Cap d'Estat]] cap a [[Cap d'estat]] 2489347 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} '''Cap d'Estat''' es un tèrme generic per designar una persona fisica, a vegadas morala, que representa simbolicament la continuitat e la legitimitat de l'[[Estat]].<ref>{{Ref-libre |nom=Fouad |cognòm=Sabry |títol=Head of State: Understanding the Role and Influence of National Leaders |url=https://www.google.com/books/edition/Head_of_State/GnEjEQAAQBAJ?hl=oc |data=setembre de 2024 |editor=One Billion Knowledgeable}}</ref><ref>{{Ref-libre |títol=Nocions bàsiques de Dret Internacional Públic per a les diplomatures de Ciències Empresarials i de Gestió i Administració Pública |url=https://www.google.com/books/edition/Nocions_b%C3%A0siques_de_Dret_Internacional/mGBNTbCwuAEC?hl=oc |editor=Edicions de l'Universitat Barcelona |data=2005-10-25 |isbn=978-84-475-2974-2 |lenga=ca |nom=Victòria |cognòm=Abellán Honrubia |nom2=Francesc Xavier |cognòm2= Pons Ràfols|nom3=Jaume |cognòm3=Saura Estapà}}</ref> Sas foncions [[tradicion]]alas son: representacion exteriora, prolongacion de las [[lei|leis]], nominacion a las nautas foncions publicas. Segon lo [[país]], pòt èsser lo pus eminent deteneire del [[poder executiu]] efectiu, o al contrari personificar lo poder suprèm exercit en son nom per d'autras personalitats [[politica]]s. Lo Cap de l’Estat es una persona fisica qu'es al cap d’un Estat; representa simbolicament lo País e exercís un nombre precís d’atribucions. Aquela definicion permet de metre en evidéncia los tres fondaments d'aquela foncion : - lo plaçament, resulta de l’expression « al cap del País ». Vòl dire que lo Cap de l’Estat es una persona particulara plaçada en dessús dels autres [[ciutadanatge|ciutadans]] e/o compausantas de la populacion de son país, - lo Cap de l’Estat complís un Ròtle qu'es predefinit per la foncion ocupada. Balha son aparéncia fisica (encarna) per representar lo País, - lo tèrme d’Activitats met en evidéncia que lo Cap de l’Estat dispausa d’un nombre precís d’atribucions que ne fan un actor de la vida collectiva. == Modèls constitucionals == Cada país a son pròpri [[Poder executiu|sistèma executiu]]; esquematicament, existisson quatre categorias principalas : * lo [[sistèma presidencial]], dins aquel lo cap d'Estat es tanben lo [[cap de govèrn]] e exercís activament lo poder executiu * lo [[sistèma semipresidencial]] que lo cap d'Estat parteja l'exercici del poder executiu amb lo [[cap de govèrn]] * lo [[sistèma parlamentari]] ont lo cap d'Estat possedís en teoria lo poder executiu mas l'exercici d'aquel poder se delega a un [[Cap de govèrn]] * lo sistèma amb un cap d'Estat que deten pas lo poder executiu que lo cap d'Estat jòga un ròtle simbolic al nom de l'[[Estat]]. Pasmens, çaquelá existís categorias, a vegadas a es dificil de causir a quina categoria qualques caps d'Estat apartenon. Per exemple, los cambiaments dins la [[constitucion]] de [[Liechtenstein]] en 2003, balhan al cap d'Estat, lo prince, de poders constitucionals novèls inclusent lo drech de [[vèto]] sus la legislacion e lo poder, en teoria, de dissòlvre lo conselh dels ministres. Se'n poiriá alara conclure que l'enforcament del poder del prince faguèt dintrar lo Liechtenstein dins un regim semipresidencial. Atal, lo poder balhat a l'origina al president grèc per la constitucion de la [[Grècia]] de 1974 la raprochèt del modèl semipresidencial francés. E mai, lo poder, teoric, del [[monarca]] britanic de dissòlvre son govèrn quand vòl suggerís que lo [[Reialme Unit]] siá dins un regim semipresidencial. En realitat, la categoria que cada cap d'Estat i aparten s'evalua per la practica e pas per la teoria. Dins la practica, pas un monarca britanic forcèt un govèrn a tombar dempuèi lo cemçament del sègle XIX, alara qu'en realitat Grècia, abans que los poders del presidents sián redusits atal en 1986, foguèt regida coma un regim parlamentari. Tant que lo prince de Liechtenstein exercirà los poders teorics que possedís uèi, lo principat demorarà categorizat coma regim parlamentari. === Monarquia === Dins qualques païses, lo '''cap d'Estat''' es un [[monarca]] ereditari. Dins gaireben totas las monarquias liberalas modèrnas, exercís mai una autoritat [[morala]] que [[politica]], e mai la [[Constitucion]] li balhe de grands poders. Pòt èsser [[rei]](na), prince sobeiran ([[Mónegue]], [[Liechtenstein]]), grand duc ([[Luxemborg (estat)|Luxemborg]]), emir (païses del [[golf Persic]])... Lo [[Papa]] es lo cap d'Estat de la [[Santa Ses]] e agís amb aquel títol coma un monarca elegit per un collègi electoral de cardinals. === Regim presidencial === Lo [[president de la Republica]] es pas d'esperel sobeiran, es garant de la [[sobeiranetat]] del [[pòble]]. * garant de las [[Institucion|institucions]], e mai de l'unitat nacionala; dins aquel cas sens real poder politic. * e / o dotat del [[poder executiu]], e mai legislatiu e judiciari. En [[França]], dins la [[Constitucion de 1958|Constitucion de la Va Republica]], lo cap de l'Estat es al meteis temps dotat del [[poder executiu]], e garant de las [[Institucion]]s. En [[Itàlia]] lo president de la Republica es garant de las institucions, mas lo primièr ministre dispausa del poder executiu. === Regim semipresidencial === Lo regim semipresidencial combina las caracteristicas dels regims presidencials e parlamentaris, subretot pel fach que lo govèrn dega respondre al meteis temps al president e a la legislatura. La [[Constitucion de 1958|constitucion de la Va republica francesa]] prevei un [[Primièr ministre de França|primièr ministre]] que lo nomena lo president mas que deu pasmens èsser capable d'obtenir la confisança de l'[[Assemblada Nacionala (França)|Assemblada Nacionala]]. Dins aquel tipe de regim, es possible que lo president siá d'un [[partit politic]] e l'oposicion encargada de la legislatura. Dins aquel cas, lo president deu causir un primièr ministre dins l'oposicion, aquò se nomena la ''[[Coabitacion (politica)|coabitacion]]''. Mas en França, amb l'inversion del calendièr electoral (eleccion legislativa seguent just aprèp l'eleccion presidenciala) la probabilitat de coabitacion s'alunhèt. === Regim parlamentari === Lo cap d'Estat possedís de poders executius teorics mas, en practica, l'exercici del poder executiu s'entorna al cap de [[govèrn]]. === Cap d'Estat non executiu === Aqueles darrièrs lo cap d'Estat es completament escartat del poder executiu : possedís pas, e mai de manièra teorica, tal poder executiu que siá e mai un ròtle dins lo govèrn. Dins aquela categoria, de variantas en tèrmes de poder e de foncions pòdon existir. Lo rei de Suècia, dempuèi lo passatge de la constitucion modèrna suedesa al mitan de las annadas 1970, a perdut sas foncions de cap d'Estat de regim parlamentari mas recep totjorn en conferéncia mensuala lo conselh dels ministres al Palais Reial. Al contrari, l'unic contacte qu'a lo president d'Irlanda amb lo govèrn de son país se fa per mejan d'una conferéncia formala donada pel [[Taoiseach]] (primièr ministre) al president. Pasmens, a pas accès a la documentacion e totes los accèsses als ministres passan per lo burèl del primièr ministre. Exemples dins aquela categoria : * Lo president d'[[Índia]] * Lo president d'[[Irlanda (estat)|Irlanda]] * Lo rei de [[Suècia]] (dempuèi 1975) * Lo president d'[[Alemanha]] * l'emperaire de [[Japon]] (dempuèi 1947). * Lo [[governador general de Canadà]] == Eleccion del president == Dins la fòrça granda majoritat dels [[país|païses]] del [[mond]], lo cap d'Estat es un [[President de la Republica]] [[Eleccion|elegit]] per una durada fixa (pòt èsser reelegit). Dos tipes d'[[eleccion]]s son retenguts dins aquel cas : * l'[[eleccion]] al [[sufragi dirècte]]: son totes los electors qu'elegisson, en un o dos torns, lo cap de l'Estat. Es lo cas en [[França]], [[Portugal]] o [[Russia]]. * l'[[eleccion]] al sufragi indirècte: son los parlamentaris ([[deputat]]s e / o [[Senat|senators]]) qu'elegisson, sovent a la majoritat qualificada (2/3 o 3/5) lo cap de l'Estat. Es lo cas d'[[Itàlia]], d'[[Alemanha]] o de l'[[Africa del Sud]]. Se nòta que los [[Estats Units d'America]] an causit un mòde d'eleccion particular. L'ensemble dels electors elegisson de [[Collègi electoral|grands electors]] dins cada Estat, en nombre egal a aquel del parlamentaris. Aqueles grands electors se reünisson apuèi per elegir lo president dels Estats Units d'America. En [[Soïssa]] lo president es elegit al sufragi indirècte per l'Assemblada Federala demest los membres de l'executiu (lo Conselh Federal) per un mandat d'un an. Pasmens i a pas vertadièrament un cap d'estat perque es lo pòble qu'es sobeiran. Los mandats presidencials pus corrents son de cinc ans ([[cinquenat]]) e sèt ans (setenat). == Ròtles del cap d’Estat == En foncion de sa categoria constitucionala un cap d'Estat pòt aver un o mai dels ròtles seguents : * Ròtle simbolic * Cap de la diplomacia * Ròtle executiu * Ròtle legislatiu * Dissolucion del govèrn * Cap de las armadas === Ròtle simbolic === Dins fòrça païses, de retraches oficials dels caps d'Estat se pòdon trobar dins los burèls del govèrn, las corts de justícia, los aeropòrts, las bibliotècas e autres bastiments publics. L'idèa, a vegadas regulada per la lei, es d'utilizar aqueles retraches per que lo public prenga consciéncia de sa connexion amb lo govèrn. Aquela practica ven dels temps [[Edat Mejana|medievals]]. A vegada, aquela practica es excessiva e lo cap d'Estat comença de pensar qu'es l'unic simbòl de la nacion. Un [[culte de la personalitat]] li ven e l'imatge del cap d'Estat ven l'unica representacion visuala del país, suspassant fins als autres simbòls coma la [[bandièra]], la [[constitucion]], l'[[imne nacional]], etc. Dins d'autres cases, subretot pels monarcas, las pèças de moneda, los timbres, los bilhets de banca pòdon èsser tirats amb la figura del cap d'Estat. En general, lo ròtle del cap d'Estat es un ròtle ceremonial. Atal, dins los afars diplomatics, lo cap d'Estat es sovent lo primièr a saludar un visitor estrangièr important. Pòt tanben assumir lo ròtle d'òste pendent la visita de personas importantas. Dins son país, lo cap d'Estat deu onorar de sa preséncia divèrs eveniments, coma las competicions esportivas, exposicions, defilats militars, funeralhas, e visitar de regions de son país, entrepresas, espitals. Pòt tanben inaugurar de bastiments, pausar la primièra pèira dels grands projèctes, etc. === Cap de la diplomacia === Lo cap d'Estat acredita los [[ambaissador]]s de son país pel mandadís de [[letra de crèdit|letras de crèdit]] a d'autres caps d'Estat. Sens aquela acreditacion, un ambaissador pòt pas complir aquel ròtle e recep l'estatut diplomatic pus elevat. Pasmens, existís de disposicions dins lo [[Drech internacional public|drech internacional]] permetent al govèrn de far executar las meteissas foncions diplomaticas, o al mens una partida d'aquelas foncions, coma l'acreditacion amb un ròtle inferior. Lo cap d'Estat recep las letras de crèdit enviadas per d'autres caps d'Estat acreditant los ambaissadors o autres diplomatas dins lo país. Los [[reialmes del Commonwealth]], Estats independents, an per cap d'Estat la meteissa persona, la reina [[Elisabeta II del Reialme Unit|Elisabeta II]], çaquelà sas foncions sián diferenciadas segon L'Estat<ref>Es a dire, per exemple, qu'Austràlia a per cap d'Estat la [[Monarquia en Austràlia|reina d'Austràlia]], e pas la [[Monarquia britanica|reina del Reialme Unit]], malgrat que siá la meteissa persona. Encara, Elisabeth II es cap d'Estat de las [[Illas Salamon]] coma [[Monarquia de las Illas Salamon|reina de las Illas Salamon]], e pas coma reina del Reialme Unit, etc.</ref>. Per evitar que la reina aja d'acreditar ambaissadors près d'esperela (e doncas enviar de letras a ela meteissa), lo principal representant diplomatic d'un reialme del Commonwealth près d'un autre obten lo titre de « [[Naut comissari]] », e pas d'ambaissador. S'acredita per un cap de govèrn prèp d'un autre, e pas pel cap de l'Estat. Lo cap d'Estat signa los [[Tractats (drech)|tractats]] internacionals al nom de l'Estat, o los fa signar en son nom per ministres (membre del govèrn o diplomata). La ratificacion seguenta depend abitualament de la legislatura. === Ròtle executiu === Dins la granda majoritat dels païses, que sián republicas o monarquias, lo [[poder executiu]] es aquel del cap d'Estat. Dins los regims presidencials, lo cap d'Estat deten lo poder executiu. Dins los regims parlamentaris, l'executiu teoricament s'exercís pel cap d'Estat mas, en practica, s'exercís ''sul conselh'' del primièr ministre. [[Austràlia]], [[Àustria]], [[Canadà]], [[Danemarc]], [[França]], [[Itàlia]] e lo [[Reialme Unit]] son d'exemples de païses ont lo cap d'Estat deten lo poder executiu. [[Chequia]], [[Irlanda (estat)|Irlanda]] e [[Suècia]] fan partida dels païses ont lo primièr ministre es encargat de l'executiu. === Ròtle legislatiu === Dins qualques païses, lo cap d'Estat deten una partida del [[poder legislatiu]]. La majoritat dels païses demanda que tot projècte de lei votat per la o las assembladas legislativa(s) siá signat pel cap d'Estat per se transformar en lei. Dins qualques païses, coma lo [[Reialme Unit]], [[Irlanda (estat)|Irlanda]] o [[Belgica]], lo cap d'Estat en fach se considèra coma fasent partida del parlament. Dins los regims presidencials, lo cap d'Estat a sovent lo poder de pausar son [[vèto]] sus una lei. Dins gaireben totes los regims parlamentaris, al contrari, lo cap d'Estat pòt refusar de signar un projècte de lei. Lo fach de signar un projècte de lei per que vengan una lei es nomenat [[prolongacion]]. Qualques Estats del [[Commonwealth]] nomenan aquela procedura ''[[sancion reiala]]''. Per exemple, l'article 1 de la seccion de la [[Constitucion dels Estats Units]] d'America enóncia que cada projècte de lei deu èsser votat per la Cambra dels Representants dels Estats Units e deu, avant de venir una lei, èsser presentat al president. Dins qualques regims parlamentaris, lo cap d'Estat garda qualques poders, en rapòrt amb los projèctes de lei. Pòdon : * apausar lor vèto fins que la cambra legislativa aja revisat e aprovat un còp de mai * suspendre un projècte de lei, de manièra temporària o definitiva. Aquela possibilitat existís en general dins los Estats de prerogativa reiala * demandar qu'una lei siá verificada per l'Assemblada Constitucionala per verificar sa conformitat a la constitucion * prepausar una lei al [[referendum]] Lo cap d'Estat es tanben, dins la granda majoritat dels cases, lo detentor del poder executiu. Pòt alara contrarotlar politicament l'execucion d'una lei e, en consequéncia, far qu'una lei siá pas aplicada pendent d'annadas e mai jamai. === Dissolucion de la legislatura === Un cap d’Estat a sovent lo poder de dissòlvre la legislatura. Dins gaireben totes los [[regim parlamentari|regims parlamentaris]], la dissolucion se fa sul conselh del primièr ministre. Dins qualques autres regims parlamentaris, e dins qualques regims presidencials, lo cap d'Estat o pòt far d'esperel. Pasmens qualques [[Estat]]s, an de parlaments elegits per una durada fixa e pas cap d'eleccion anticipada se pòt far. Es per exemple lo cas dels [[USA|Estats Units d'America]]. Dins d'autres Estats, lo parlament s'elegís per una durada determinada mas se pòt dissòlvre pel cap d'Estat dins de circonstàncias precisas. Quand un primièr ministre a perdut la confisança del parlament, qualques Estats refusan una dissolucion del parlament obligant lo primièr ministre a demissionar. === Cap de las armadas === {{Article detalhat|Comandant en cap}} Un cap d'Estat es generalament, d'un biais onorific o vertadièrament, lo cap de las [[armada|fòrças armadas]] de l'[[Estat]]. Es alara la pus nauta plaça dins la cadena del comandament de l'[[armada]]. Dins las [[dictatura]]s [[militar]]as, o dins los [[govèrn]]s arribats al poder a causa d'un un [[còp d'Estat]], aquela posicion es evidenta, perque tota l'autoritat dins aqueles govèrns deriva de l'utilizacion de las fòrças militaras. Dins los regims [[revolucion]]aris, lo cap d'Estat, e sovent sos ministres, apareis frequentament en unifòrme militar, es fòrça pus escàs dins las [[democracia]]s maduras, quitament en temps de [[guèrra]]. === Autres ròtles === Dins qualques cases, lo cap d'Estat pòt : * acordar sa [[gràcia (drech)|gràcia]] * autrejar divèrs onors == Fonts == * {{fr}} Jean-Michel Oudjani, ''Le Chef de l'État''. == Vejatz tanben == === Ligams intèrnes === * [[Eleccion presidenciala]]. * [[Estat]]. * [[Govèrn]]. * [[Institucion]]. == Nòtas e referéncias == <references /> [[Categoria:Politica]] [[Categoria:Cap d'Estat|*]] seh599eto0vxdo5dcce087rr56gd3bq 1 67898 2508398 743590 2026-09-06T19:38:10Z Raphael1256 33805 Raphael1256 a desplaçat la pagina [[Discutir:Cap d'Estat]] cap a [[Discutir:Cap d'estat]] 743590 wikitext text/x-wiki == Vèto == Es la forma que pòrta lo [[TDF]]; la ''è'' dubèrta se tròba dins d'autrei lengas romanicas (cf. italian). [[Utilizaire:Vivarés|Vivarés]] ([[Discussion Utilizaire:Vivarés|d]]) 24 de junh de de 2010 a 16.09 (UTC) ndphzerrxy3p8zjvsv8w4fh5lemzz02 0 80396 2508412 2343522 2026-09-07T09:58:37Z Poiuytrell 61256 /* */ 2508412 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Beçan | nom2 = ''Bessan'' | imatge = Bessan mairie.JPG | descripcion = La comuna de Beçan. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Bessan_(Hérault).svg | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Erau}} | arrondiment = [[Arrondiment de Besièrs|Besièrs]] | canton = [[Canton d'Agde|Agde]] | ist = {{Lengadòc}} | parçan = | intercom = [[Comunautat d'aglomeracion Erau Mediterranèa]] | cp = 34550 | insee = 34031 | cònsol = Stéphane Pépin-Bonet | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = beçanenc, beçanenca | escais = manjan-grapauds; Beçan la tuca | latitud = 43.3622222222 | longitud = 3.425 | alt mej = | alt mini = 0 | alt maxi = | km² = 27.65 |}} '''Beçan''' (''Bessan'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Erau (departament)|Erau]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 34031.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''ecclesiam S. Mariae de Betiano''; ''de Beciano'', en 940 (l'identificacion es pas segura); ''villa de Beciano'' en 1123, ''ecclesia de Beciano'' en 1134, ''in Beciano'' en 1147, ''insula de Beciano'' en 1155, ''in castro de Becciano'' en 1156, ''ad Becianum'' en 1158-1200, ''ecclesia S. Petri de Beciano'' en 1176, ''hospitali de Beciano'' en 1212, ''de Becano'' en 1219, ''de Beciano'' en 1219, ''castrum de Bezano'' en 1229, ''de Bessiano'' en 1344, ''de Bassiano'', ''de Bossiano'', a la fin del sègle XIV, ''Bessan'' en 1418, 1622, 1626, 1643, 1708, 1740-60<ref name = frh>Frank R. Hamlin, ''Toponymie de l'Hérault, Dictionnaire Topographique et Étymologique'', Éditions du Beffroi e Études Héraultaises, 2000, p. 42</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Beçan'' ven del nom latin d'òme ''Bessius'', ''Bettius'' o ''Beccius'', amb lo sufixe ''-anum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 77, a ''Bessac''</ref>; segon [[Frank R. Hamlin|Hamlin]], ''Beçan'' ven del gentilici latin ''Bettius'', amb lo sufixe ''-anum''. Beçan èra una proprietat galloromana<ref name = frh/>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=34031 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Stéphane Pépin-Bonet |Partit= divèrs drecha |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2014 |Identitat= Robert Raluy|Partit= divèrs drecha |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=34031 |1793=2003 |1800=2078 |1806=1976 |1821=2246 |1831=2228 |1836=2336 |1841=2265 |1846=2287 |1851=2297 |1856=2336 |1861=2455 |1866=2537 |1872=2552 |1876=2557 |1881=2544 |1886=2535 |1891=2680 |1896=2701 |1901=2848 |1906=2755 |1911=2863 |1921=3099 |1926=3388 |1931=3487 |1936=3034 |1946=2651 |1954=2754 |1962=2919 |1968=2972 |1975=2911 |1982=2997 |1990=3356 |1999=4025 |2006=4343 |2007=4391 |2008= |2009= |2016=4975 |cassini=3950 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr34|0}} la populacion èra de {{popfr34|031}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr34|031}}/27.65) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Erau]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Erau}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Erau]] fik128lth30fkb39begm5p17jgimjme 0 102013 2508388 2406483 2026-09-06T18:03:38Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508388 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Airós | nom2 = ''Airoux'' | imatge = Airoux_vue_generale.jpg | descripcion = La carrièra màger. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Airoux (Aude) Hozier.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | region = {{Occitània (Region)}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = ''Bassin chaurien'' ([[Canton de Castèlnau d'Arri Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | insee = 11002 | cp = 11320 | cònsol = Cédric Malrieu | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Airouxois (en [[francés]]) | latitud = 43.3667 | longitud = 1.8667 | alt mini = 165 | alt mej = 192 | alt maxi = 251 | km² = 5.49 |}} '''Airós''' (''Airoux'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11002.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Airós | nòrd = | nòrd-èst = [[Sopèrs]] (nom supausat) | èst = | sud-èst = [[Ricaud (Aude)|Ricaud]] | sud = | sud-oèst = [[La Bastida d'Anjau]] | oèst = [[Montferrand (Aude)|Montferrand]] | nòrd-oèst = [[Montmaur (Lauragués)|Montmaur]] }} ==Toponimia== ===Airós=== Las fòrmas ancianas son : ''Airosum'' en 1226, ''Le décimaire Sainte Marie d'Ayros'' en 1255, ''Airos'' en 1283, ''Ecclesia de Airosio..., de Ayrosio'' en 1317, ''De Airosio..., de Arrosio'', comprene ''Airosio'', en 1318, ''Ayros'' en 1441, ''Rectoria de Ayroso'' en 1462, ''Airous'' en 1781, etc <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 4-5, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f97.item.texteImage </ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Airós'' vendriá probablament del « provençal » ''aire'', ambe'l sufixe ''-ōsum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 6</ref>... ===La Ginèla=== Las fòrmas ancianas son : ''Guiella'', comprene ''Ginella'', en 1378, ''La Ginela..., La Ginella'' en 1441 e 1442, ''La Ginèle'' en 1771 <ref name = savar>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 165, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f257.item.texteImage </ref> == Istòria == * Entre 1790 e 1794, la Ginèla (nom supausat) foguèt incorporat a Airós <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=296</ref>. La Ginèla, un castèl e un ancian molin [sus una serròta], èra una anciana comunautat <ref name = savar/>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11002 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Cédric Malrieu |Partit=sense |Qualitat= professor }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 2014 |Identitat= Laurent Geli |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1989 |Identitat= Pierre Geli |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1945 |Identitat= Maurice Geli |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1935 |Identitat= Joseph Marty |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin= 1919 |Identitat= Antonin Desplats |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1878]] |Fin= 1908 |Identitat= Raymond Milhes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1878 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=11002 |1793=252 |1800=240 |1806=378 |1821=338 |1831=339 |1836=363 |1841=330 |1846=345 |1851=356 |1856=331 |1861=296 |1866=296 |1872=293 |1876=263 |1881=246 |1886=252 |1891=247 |1896=239 |1901=203 |1906=201 |1911=199 |1921=171 |1926=169 |1931=188 |1936=172 |1946=178 |1954=160 |1962= 137 |1968= 142 |1975= 112 |1982= 100 |1990= 110 |1999= 126 |cassini=296 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|002}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|002}}/5.49) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11002 Airós sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 6bzq7i910axniyo2tu343892o3lhah9 2508389 2508388 2026-09-06T18:05:19Z Alaric 506 44932 2508389 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Airós | nom2 = ''Airoux'' | imatge = Airoux_vue_generale.jpg | descripcion = La carrièra màger. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Airoux (Aude) Hozier.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | region = {{Occitània (Region)}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = ''Bassin chaurien'' ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | insee = 11002 | cp = 11320 | cònsol = Cédric Malrieu | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Airouxois (en [[francés]]) | latitud = 43.3667 | longitud = 1.8667 | alt mini = 165 | alt mej = 192 | alt maxi = 251 | km² = 5.49 |}} '''Airós''' (''Airoux'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11002.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Airós | nòrd = | nòrd-èst = [[Sopèrs]] (nom supausat) | èst = | sud-èst = [[Ricaud (Aude)|Ricaud]] | sud = | sud-oèst = [[La Bastida d'Anjau]] | oèst = [[Montferrand (Aude)|Montferrand]] | nòrd-oèst = [[Montmaur (Lauragués)|Montmaur]] }} ==Toponimia== ===Airós=== Las fòrmas ancianas son : ''Airosum'' en 1226, ''Le décimaire Sainte Marie d'Ayros'' en 1255, ''Airos'' en 1283, ''Ecclesia de Airosio..., de Ayrosio'' en 1317, ''De Airosio..., de Arrosio'', comprene ''Airosio'', en 1318, ''Ayros'' en 1441, ''Rectoria de Ayroso'' en 1462, ''Airous'' en 1781, etc <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 4-5, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f97.item.texteImage </ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Airós'' vendriá probablament del « provençal » ''aire'', ambe'l sufixe ''-ōsum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 6</ref>... ===La Ginèla=== Las fòrmas ancianas son : ''Guiella'', comprene ''Ginella'', en 1378, ''La Ginela..., La Ginella'' en 1441 e 1442, ''La Ginèle'' en 1771 <ref name = savar>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 165, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f257.item.texteImage </ref> == Istòria == * Entre 1790 e 1794, la Ginèla (nom supausat) foguèt incorporat a Airós <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=296</ref>. La Ginèla, un castèl e un ancian molin [sus una serròta], èra una anciana comunautat <ref name = savar/>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11002 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Cédric Malrieu |Partit=sense |Qualitat= professor }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 2014 |Identitat= Laurent Geli |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1945]] |Fin= 1989 |Identitat= Pierre Geli |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1935]] |Fin= 1945 |Identitat= Maurice Geli |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1935 |Identitat= Joseph Marty |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1908]] |Fin= 1919 |Identitat= Antonin Desplats |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1878]] |Fin= 1908 |Identitat= Raymond Milhes |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1878 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=11002 |1793=252 |1800=240 |1806=378 |1821=338 |1831=339 |1836=363 |1841=330 |1846=345 |1851=356 |1856=331 |1861=296 |1866=296 |1872=293 |1876=263 |1881=246 |1886=252 |1891=247 |1896=239 |1901=203 |1906=201 |1911=199 |1921=171 |1926=169 |1931=188 |1936=172 |1946=178 |1954=160 |1962= 137 |1968= 142 |1975= 112 |1982= 100 |1990= 110 |1999= 126 |cassini=296 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|002}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|002}}/5.49) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11002 Airós sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] lne3pnoj7ksusnh5pom4aefffo3xcnb 0 102100 2508390 2507507 2026-09-06T18:13:33Z Alaric 506 44932 2508390 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Les Brunèls | nom2 = ''Les Brunels'' | imatge = Les_Brunels_02.jpg | descripcion = Glèisa de l'Assompcion | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Les_Brunels_11.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = De la Malapera a la Montanha Negra ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas d'a las Fonts del Canal del Miègjorn|CC d'a las Fonts del Canal del Miègjorn]] | insee = 11054 | cp = 11400 | cònsol = Philippe de Lorbeau | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.0503 | latitud = 43.4044 | alt mej = | alt mini = 349 | alt maxi = 631 | km² = 11.97 |}} '''Les Brunèls''' (''Les Brunels'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11054.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Les Brunèls | nòrd = [[Sorese]] <small>([[Tarn (departament)|Tarn]])</small> | nòrd-èst = | èst = [[Les Capmases]] <small>([[Tarn (departament)|Tarn]])</small> | sud-èst = | sud = [[Verdun de Lauragués]] | sud-oèst = [[La Beceda]] | oèst = [[Vaudrulha]] <small>([[Nauta Garona]])</small> | nòrd-oèst = [[Revèl]] <small>([[Nauta Garona]], ''per un qüadripunt'')</small> }} ==Toponimia== Le nom es atestat en 1771, ''Les Prunels'' <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 49, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f141.item.texteImage </ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''les Brunèls'' vendrián del nom modèrne de persona ''Brunèl'', derivat de l'adjectiu ''brun'' (escais-nom) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 121, a ''Brunelles''</ref>. ==Istòria== La comuna foguèt creada le 12 de febrièr de 1910 <ref name = ansa/> a partir de [[La Beceda]]<ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=6145</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11054 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Philippe de Lorbeau |Partit= |Qualitat= cap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Jalbaud |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1933]] |Fin= 1983 |Identitat= Aristide Pélissier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1933 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11054 |1911=263 |1921=224 |1926=189 |1931=182 |1936=160 |1946=171 |1954=176 |1962= 199 |1968= 153 |1975= 137 |1982= 161 |1990= 147 |1999= 162 |cassini=6145 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|054}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|054}}/11.97) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11054 Les Brunèls sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] r0dew4epnplnjx4au2v9qbqq97ugvso 2508405 2508390 2026-09-07T05:52:00Z Alaric 506 44932 2508405 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Les Brunèls | nom2 = ''Les Brunels'' | imatge = Les_Brunels_02.jpg | descripcion = Glèisa de l'Assompcion | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Les_Brunels_11.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = [[Canton de Montreal (Aude)|De la Malapera a la Montanha Negra]] ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas d'a las Fonts del Canal del Miègjorn|CC d'a las Fonts del Canal del Miègjorn]] | insee = 11054 | cp = 11400 | cònsol = Philippe de Lorbeau | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.0503 | latitud = 43.4044 | alt mej = | alt mini = 349 | alt maxi = 631 | km² = 11.97 |}} '''Les Brunèls''' (''Les Brunels'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11054.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Les Brunèls | nòrd = [[Sorese]] <small>([[Tarn (departament)|Tarn]])</small> | nòrd-èst = | èst = [[Les Capmases]] <small>([[Tarn (departament)|Tarn]])</small> | sud-èst = | sud = [[Verdun de Lauragués]] | sud-oèst = [[La Beceda]] | oèst = [[Vaudrulha]] <small>([[Nauta Garona]])</small> | nòrd-oèst = [[Revèl]] <small>([[Nauta Garona]], ''per un qüadripunt'')</small> }} ==Toponimia== Le nom es atestat en 1771, ''Les Prunels'' <ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 49, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f141.item.texteImage </ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''les Brunèls'' vendrián del nom modèrne de persona ''Brunèl'', derivat de l'adjectiu ''brun'' (escais-nom) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 121, a ''Brunelles''</ref>. ==Istòria== La comuna foguèt creada le 12 de febrièr de 1910 <ref name = ansa/> a partir de [[La Beceda]]<ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=6145</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11054 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Philippe de Lorbeau |Partit= |Qualitat= cap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Jalbaud |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1933]] |Fin= 1983 |Identitat= Aristide Pélissier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1933 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11054 |1911=263 |1921=224 |1926=189 |1931=182 |1936=160 |1946=171 |1954=176 |1962= 199 |1968= 153 |1975= 137 |1982= 161 |1990= 147 |1999= 162 |cassini=6145 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|054}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|054}}/11.97) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11054 Les Brunèls sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] p4j5ftjttemhxkfvjon0f7fycptsdmd 0 102142 2508406 2507510 2026-09-07T05:54:31Z Alaric 506 44932 2508406 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Carlipa | nom2 = ''Carlipa'' | imatge = Carlipa_vue_générale.jpg | descripcion = Vista generala del vilatge. | lògo = | escut = Blason_de_la_ville_de_Carlipa_(11).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Aude}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = [[Canton de Montreal (Aude)|De la Malapera a la Montanha Negra]] ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] | insee = 11070 | cp = 11170 | cònsol = Serge Serrano | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Carlipanais, Carlipanaises (en [[francés]]) | latitud = 43.3077777778 | longitud = 2.12694444444 | alt mini = 141 | alt mej = 214 | alt maxi = 238 | km² = 5.26 |}} ''Carlipà'', o ''Carlipac'' <ref>http://bdtopoc.org/?city_selected=Carlipa</ref> (''Carlipa'' en [[francés]]), es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11070.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Carlipà | nòrd = | nòrd-èst = [[Cena Monestièrs]] | èst = | sud-èst = [[Sant Martin le Vièlh]] | sud = | sud-oèst = [[Vilapinta]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Vilaspin]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Villa Carolipacho, in Carcassensi episcopatu'' en 1220, ''Villa Carlipagii'' en 1220, ''Carlipaccum'' en 1234, ''Carlipacum'' en 1244, ''Carolipagum'' en 1245, ''Castrum de Calipacho'' en 1248, ''Locus de Corlipacho'', comprene ''Carlipacho'' en 1318, ''Carlipat'' en 1340-41, ''Carlipatum'' en 1443, ''Carlypac'' en 1532, ''Decimarium Beati Petri de Carlipaco'' entre 1269 e lo sègle XVII, ''Carlipac'' en 1781 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 70, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f162.item.texteImage </ref>. </br> Se constata un aflaquiment irregular de la finala [-k], venguda [-t] e probablament amudida, benlèu per dissimilacion, perqué [-p-] es tanben una oclusiva sorda. Caldriá saber la prononciacion. Se la finala es en ''-a'', lo timbre de la vocala es identic a la finala ''-an'' dels toponimes en ''-anum'' ?</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], lo nom vendriá benlèu d'un nom d'òme ''Carolus'' ambe un element escur <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 149</ref>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11070 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2012]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Serge Serrano|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= genièr de 2012 |Identitat= Robert Aribaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= 2008 |Identitat=Jean Benazet |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=11070 |1793=529 |1800=571 |1806=609 |1821=609 |1831=635 |1836=633 |1841=658 |1846=146 |1851=665 |1856=604 |1861=571 |1866=587 |1872=603 |1876=584 |1881=549 |1886=533 |1891=488 |1896=486 |1901=503 |1906=461 |1911=458 |1921=388 |1926=370 |1931=365 |1936=315 |1946=311 |1954=296 |1962= 291 |1968= 302 |1975= 251 |1982= 208 |1990= 216 |1999= 250 |cassini=6948 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|070}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|070}}/5.26) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Village_de_Carlipa_(Aude).jpg Mairie_de_Carlipa.jpg|La comuna. Eglise_Saint-Pierre-ès-liens_de_Carlipa.jpg|La glèisa Sant Pèire. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11070 Carlipà sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] ggwiiguhesxhiyn1du2bogvabnwpom2 0 102150 2508391 2406693 2026-09-06T18:59:35Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508391 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Les Casses | nom2 = ''Les Cassés'' | imatge = Les Cassès 05.jpg | descripcion = Carrièra de la glèisa. | lògo = | escut = Blason de la ville de Les Cassès (11).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = ''Bassin Chaurien'', en francés ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | insee = 11074 | cp = 11320 | cònsol = Nicolas Rauzy | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = ''Cassignols'' <br/>(en [[francés]]) | latitud = 43.4269444444 | longitud = 1.86861111111 | alt mini = 189 | alt mej =220 | alt maxi =323 | km² =7.28 }} '''Les Casses''' (''Les Cassés'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11074.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Les Casses | nòrd = | nòrd-èst = [[Sant Felitz de Lauragués]] <small>([[Nauta Garona]])</small> | èst = | sud-èst = | sud = [[Sant Paulet]] | sud-oèst = [[Montmaur (Lauragués)|Montmaur]] <small>([[Nauta Garona]])</small> | oèst = [[Morvilas Nautas]] <small>([[Nauta Garona]])</small> | nòrd-oèst = [[Belestar de Lauragués]] <small>([[Nauta Garona]])</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Les Cassas'' en 1211, ''Villa Casse'' en 1226, ''Cassors'', comprene ''Cassers'' en 1271, ''Parrochia dels Cassers'' en 1296, ''Ecclesia de Casseriis'' en 1317, ''Conventus Beate Marie Angelorum de Casseriis'' en 1333, ''De Casseribus'' en 1340, ''De Casseriis'' en 1397, ''Monasterium de Cassere'' al sègle XV, ''Ecclesia de Casse'' al sègle XV, ''Escassès'' en 1494, ''El venerable monestié de Nostra Dama dels Angels dels Cassés'' en 1527, ''Lescasses'' en 1781<ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 73, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f165.item.texteImage </ref>.</br> ''Les Casses'' vendriá de ''casse'', vengut del gallic ''cassanos''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 131, a ''Caisnes''</ref>, proparoxitòn, mot accentuat sus l'abans-abans-darrèra sillaba, donc accentuat sus la sillaba ''ca-''; lo passatge a un paroxiton, mot accentuat normalament en occitan sus l'abans-darrèra sillaba, en gardant la meteissa plaça per l'accent, dona, plan normalament, una rotacizacion de ''-n'' (> ''-r''), fenomèn enregistrat dins las atestacions un pauc tard per conservatisme grafic, puèi ''-r'' s'amudís. ==Istòria== I aviá un monestièr de Benedictins, remplaçat per un monestièr de Claristas Urbanistas, del vocable de Nòstra Dòna dels Angèls <ref name = ansa/>. </br> Les Casses foguèt caplòc de canton entre 1790 e 1801 <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=7044</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11074 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Nicolas Rauzy|Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Catherine Puig|Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Pierre Crespy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=11074 |1793=414 |1800=339 |1806=417 |1821=430 |1831=412 |1836=451 |1841=471 |1846=461 |1851=458 |1856=384 |1861=282 |1866=408 |1872=382 |1876=380 |1881=307 |1886=326 |1891=276 |1896=271 |1901=253 |1906=240 |1911=266 |1921=242 |1926=211 |1931=203 |1936=202 |1946=218 |1954=224 |1962= 156 |1968= 171 |1975= 168 |1982= 183 |1990= 186 |1999= 174 |max=449 |cassini=7044 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|074}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|074}}/7.28) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Les_Cassés_03.jpg|La comuna. Église_Saint-Étienne_des_Cassés_01.jpg|La glèisa Sant Estève. Église_Saint-Étienne_des_Cassés_03.jpg|Estela. Les_Cassès_06.jpg|Roïnas del monestièr de las Claristas. Mémorial_Cathare_AL_08-15.jpg|Partida del Memorial Catar. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11074 Les Casses sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] sueq83t1zhp8qusm01xwfzwq7xdzy3x 0 102198 2508407 2507511 2026-09-07T06:00:25Z Alaric 506 44932 2508407 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Cena Monestièrs | nom2 = ''Cenne-Monestiés'' | imatge = Cenne-Monestiés_01.jpg | descripcion = Le vilatge. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Cenne-Monestiés_11.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = [[Canton de Montreal (Aude)|De la Malapera a la Montanha Negra]] ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Puèja Lauragués Malapera|CC de Puèja-Lauragués-Malapera]] | insee = 11089 | cp = 11170 | cònsol = Laurent Granger | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.1183 | latitud = 43.3328 | alt mini = 145 | alt mej = | alt maxi = 310 | km² = 7.76 |}} '''Cena Monestièrs''' (''Cenne-Monestiés'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11089.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Cena Monestièrs | nòrd = | nòrd-èst = [[Saissac]] | èst = | sud-èst = [[Sant Martin le Vièlh]] | sud = | sud-oèst = [[Carlipa|Carlipà]] | oèst = [[Vilaspin]] | nòrd-oèst = [[Vilamanha]] }} ==Toponimia== ===Cenas=== Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia parochialis de Cena, quae vix sufficit ad victum rectorum'' en 1347, ''Cenna'' en 1378, ''Sena'' al sègle XV, ''Sène'' en 1508, ''Cène'' en 1781, ''Cenne-Monestiès'' (diccionari de las Pòstas). La prononciacion occitana es ''Sénos'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 85, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f177.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc ['senɔs]. Dempuèi quora ''-s'' finala s'es aponduda al nom ?</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Cena(s)'' vendriá benlèu del nom latin d'òme ''Cennus'', donc ''*Cenna (villa)'', o de la rasic gallica ''*cenna'' (''Nemeto-cenna'', etc), dont lo sens es pas conegut<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 160</ref>, nimai a nòstra epòca <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 205</ref>. ===Monestièrs=== Las fòrmas ancianas son : ''Monasterium qui vocatur S. Martini'' en 950, ''S. Martinus de Monasterio seu de Monasteriis'', en 1024, ''Terminium de Monasterio'' en 1234, ''Honor de Monasterio'' en 1238, ''Ecclesia S. Martini de Monasterio'' en 1265, ''Pheudum vulgariter dictum Monestiers'' en 1412, ''Monestier'' en 1532, ''Une esglise e basse cour appelé Mounestier'' en 1641<ref name = ansa>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 244, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f336.item.texteImage </ref>. </br> Le nom ditz plan çò que i aviá <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 462</ref> (referéncia per de lòcs semblables). ==Istòria== Monestièrs es una anciana comunautat e cossolat, una anciana parròquia del vocable de Sant Martin, abans le 5 de setembre de 1756, quand foguèt annexada a la parròquia de Cenas. L'abat Savartés non ditz res de son ancian monestièr, present dins le nom, probablament desparegut dempuèi bèla pausa<ref name = ansa/>.</br> En 1805, la comuna de Monestièrs foguèt incorporada a Cena <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=7454</ref>. Le nom de Monestièrs sembla absent de las mapas ofèrtas per Géoportail, atal coma le nom de sa glèisa, desafectada dempuèi 1756, Sant Martin. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11089 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Laurent Granger |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= José Froment |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2016]] |Fin= 2020 |Identitat=Jean-Louis Pouytès |Partit= |Qualitat= ancian regent, retirat de mètge, escrivan <ref>[https://www.ladepeche.fr/article/2000/04/22/88275-la-troisieme-vie-de-jean-louis-pouytes.html]</ref>}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= julhet de 2016 (demission) |Identitat= Jean-Michel Monmège |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Augustin Riu|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat=René Soum-Glaude |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1972]] |Fin= ? |Identitat=Jacques Lanes |Partit= divèrs dreita |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11089 |1793=529 |1800=558 |1806=752 |1821=773 |1831=896 |1836=936 |1841=1008 |1846=1018 |1851=953 |1856=866 |1861=804 |1866=859 |1872=953 |1876=942 |1881=868 |1886=740 |1891=708 |1896=604 |1901=648 |1906=718 |1911=729 |1921=631 |1926=611 |1931=550 |1936=555 |1946=468 |1954=439 |1962= 362 |1968= 332 |1975= 322 |1982= 309 |1990= 285 |1999= 310 |cassini=7454 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|089}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|089}}/7.76) round 2}}}} ab/km². ===Demografia Monestièrs=== {{Demografia |insee= 15023 |1793=97 |1800=114 |cassini=22904 |senscomptesdobles=1962}} * Lo n° INSEE es estat cambiat per rasons practicas. ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11089 Cena Monestièrs sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] [[Categoria:Comuna d'Aude]] ks2r06xcifiify6kagbqidveeih404b 0 102506 2508401 2406729 2026-09-06T20:02:30Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508401 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Issèl | nom2 = ''Issel'' | imatge = Issel.jpg | descripcion = Vista d'Issèl | lògo = | escut = Blason ville fr Issel (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = ''Bassin Chaurien'', en francés ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | insee = 11175 | cp = 11400 | cònsol = Thierry Alibeu | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.3681 | longitud = 1.9906 | alt mini = 160 | alt mej = | alt maxi = 340 | km² = 17.66 |}} '''Issèl''' (''Issel'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11175.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Issèl | nòrd = [[La Beceda]] | nòrd-èst = | èst = [[Sant Pàpol]] | sud-èst = | sud = [[Castèlnòu d'Arri|Castèlnau d'Arri]] | sud-oèst = [[Peirens]] | oèst = [[Trevila]] | nòrd-oèst = [[La Pomareda]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Exilium'' en 1296, ''Yschel'' en 1258, ''Issiel'' en 1271, ''Villa de Exilio'' en 1317, ''Yssel'' en 1441, ''Yssilium'' en 1469, ''Ycel'' en 1494, ''Issel'' en 1781<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 182, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f274.item.texteImage </ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Issèl'' ven del nom gallic d'òme ''Iccius'', ambe'l sufixe [latin] ''-ellum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 363</ref>.</br> Segon los Féniés, ''Issèl'' ven del gallic ''*uxello'', « naut, enlairat », coma los noms de tipe [[Ussèl]] <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 129</ref>.</br> [[Xavier Delamarre|Delamarre]] daissa a causir entre tres possibilitats, lo gallic ''īssellon'' « establiment d'aval, del bas » ([[irlandés]] e [[galés]] ''isel'' « bas ») <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 166 e 350</ref>, o (coma los Féniés) ''uxsellon'' « l'autura, lo lòc naut », interpretable tanben en « proprietat d'Uxsellos, diu o persona »<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 280 e 312</ref>. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11175 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Thierry Alibeu |Partit= |Qualitat= ancian cossòl de [[Vilaspin]] (2008-2014)}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Henri Poisson |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Roger Ourliac|Partit= [[PS]] |Qualitat= Retirat, conselhièr general (2010-2011) }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 2001 |Identitat= Bernard Poisson |Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11175 |1793=660 |1800=684 |1806=703 |1821=697 |1831=786 |1836=782 |1841=784 |1846=808 |1851=777 |1856=784 |1861=768 |1866=691 |1872=647 |1876=626 |1881=614 |1886=545 |1891=513 |1896=482 |1901=460 |1906=487 |1911=452 |1921=378 |1926=359 |1931=341 |1936=341 |1946=299 |1954=284 |1962= 272 |1968= 268 |1975= 248 |1982= 310 |1990= 363 |1999= 395 |2004=439 |cassini=17641 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|175}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|175}}/17.66) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[imatge:Issel_(4).jpg|thumb|right|Issèl vist de l'oèst]] ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11175 Issèl sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] 9qurtuvkjez2bd3371jj5dbg84peg6o 0 102526 2508404 2507506 2026-09-07T05:49:15Z Alaric 506 44932 2508404 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Beceda | nom2 = ''Labécède-Lauragais'' | imatge = Labécède_Lauragais_(4).jpg | descripcion = Dintrada èst. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Labécède-Lauragais (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = [[Canton de Montreal (Aude)|De la Malapera a la Montanha Negra]] ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | insee = 11181 | cp = 11400 | cònsol = Germaine Candebat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = becedòl | latitud = 43.3925 | longitud = 2.0061 | alt mini = 230 | alt mej = | alt maxi = 593 | km² = 19.96 }} '''La Beceda''' (''Labécède-Lauragais'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11181.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Beceda | nòrd = [[Vaudrulha]] <small>([[Nauta Garona]])</small> | nòrd-èst = [[Les Brunèls]] | èst = [[Verdun de Lauragués]] | sud-èst = [[Sant Pàpol]] | sud = [[Issèl]] | sud-oèst = [[Trevila]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> | oèst = [[La Pomareda]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''La Besseda'' en 1228, ''La Becede'' en 1229, ''Castrum de Besceda'' en 1271, ''Betzeda, Bezeda'' en 1296, ''Villa de Besseda'' en 1317, ''Besseta'' en 1318, ''La Beceda'' en 1441, ''Beata Maria de Beceda'' en 1443, ''La Bessète'' en 1469, ''Beceta'' en 1495, ''Ecclesia B. Marie de Becceta'' al sègle XV, ''La Becède'' en 1781, etc. La prononciacion occitana es ''Labecédo'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 435, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f527.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [laβe'seðɔ].</br> ''Beceda'' ven del bas latin ''*bettia'', « bòsc de bèces », derivat del gallic ''*betu'', ''bettu'', « bèç », ambe'l sufixe collectiu latin ''-eta'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 77, a ''Besse''</ref>. </br> Las fòrmas ambe ''t'' son benlèu degudas a de consideracions etimologicas, mes s'explican pas dins un contèxte francés (fòrma de 1469). I a curiosament un patronime ''Bessette'', mai que mai lemosin, a costat de la fòrma normala ''Bessède''. ==Istòria== A la [[revolucion francesa|revolucion]], la comuna foguèt [[caplòc]] de canton (fins a [[1801]]). En 1910, la comuna dels [[Les Brunèls|Brunèls]] se creèt a partir del territòri de la Beceda<ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=20234</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 11181 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Germaine Candebat |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Jean-François Pouzadoux |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2015]] |Fin= 2020 |Identitat=Michel Vandercamère |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2015 |Identitat= Patrick Chesnay |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Vialade|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin= ? |Identitat= Henri Habigand |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11181 |1793=990 |1800=1031 |1806=992 |1821=1057 |1831=1144 |1836=1167 |1841=1205 |1846=1173 |1851=1200 |1856=1155 |1861=1145 |1866=1111 |1872=1086 |1876=1053 |1881=1002 |1886=946 |1891=917 |1896=855 |1901=804 |1906=801 |1911=504 |1921=399 |1926=360 |1931=357 |1936=384 |1946=325 |1954=300 |1962= 258 |1968= 231 |1975= 234 |1982= 279 |1990= 317 |1999= 331 |cassini=20234 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|181}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|181}}/19.96) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Labécède-Lauragais_Portail_château.jpg|Le portal de l'ancian castèl, sègle XVII. Labécède_Lauragais_(7).jpg|Le castèl. Labécède_Lauragais_(8).jpg|Le castèl </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11181 La Beceda sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] ibh7t0p0h5qyypkbpcgx6thri8yx96y 0 102741 2508402 2406911 2026-09-06T22:18:10Z Alaric 506 44932 2508402 wikitext text/x-wiki {{omon|Montmaur}}{{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Montmaur | nom2 = ''Montmaur'' | imatge = Montmaur6.jpg | descripcion = La glèisa e'l castèl. | lògo = | escut = Blason ville fr Montmaur (Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = ''Bassin Chaurien'', en francés ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | insee = 11252 | cp = 11320 | cònsol = Gilles Terrisson | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.3944444444 | longitud = 1.84472222222 | alt mini = 188 | alt mej = 210 | alt maxi = 306 | km² = 12.61 |}} '''Montmaur''' (''Montmaur'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11252.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Montmaur | nòrd = [[Les Casses]] | nòrd-èst = [[Sant Paulet]] | èst = [[Sopèrs]] (nom supausat) | sud-èst = [[Airós]] | sud = [[Montferrand (Aude)|Montferrand]] | sud-oèst = [[Avinhonet de Lauragués]] <small>([[Nauta Garona]])</small> | oèst = [[Riumajor]] <small>([[Nauta Garona]])</small> | nòrd-oèst = [[Morvilas Nautas]] <small>([[Nauta Garona]])</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Monsmarus'' en 1226, ''Villa de Montemauro'' en 1317, ''Sanctus Baudilius de Montemauro..., rectoria de Montemauro'' al sègle XV, ''Montmor'' en 1434, ''Montmaur'' en 1441, ''Prope Montem Marum'' en 1495, ''Montmaur'' en 1781. La prononciacion occitana es ''Moumaü'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 251-252, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f343.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [mu'maw].</br> ''Montmaur'' ven del latin ''mons'' [montem], montanha o simpla tuca en país de plana, ambe l'adjectiu latin ''maurus'' [o son eretièr], negre <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 472 e 465</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 249</ref> == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11252 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Gilles Terrisson |Partit= |Qualitat= formator SNCF}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Jean-Pierre Briol |Partit= sense|Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= marc de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Christian Jeanmougin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 2008 |Identitat= Georges Gombert |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1989 |Identitat= Gaston Durand |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1977 |Identitat= Jules Rey |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1947 |Identitat=Émile Viguier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1933]] |Fin= 1944 |Identitat=Eugène Pagès |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1929]] |Fin= 1933 |Identitat= Émile Bouscatier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1928]] |Fin= 1929 |Identitat= Jean Libouille |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1890]] |Fin= 1928 |Identitat= Achille Pous |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1871]] |Fin= 1890 |Identitat= Théophile Rodière |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1846]] |Fin= 1871 |Identitat= Isidore Castaing |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1836]] |Fin= 1846 |Identitat=Paul Bénazet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1830]] |Fin= 1836 |Identitat= Barthélémy Dupuy |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1799]] |Fin= 1830 |Identitat= Jean-Marie Castaing |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1797]] |Fin= 1799 |Identitat= Jean Pradines |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1791]] |Fin= 1797 |Identitat=Jean Libouille |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1790]] |Fin= |Identitat= Antoine Capus <ref>[https://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-montmaur-11.html]</ref> |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=11252 |1793=614 |1800=645 |1806=626 |1821=657 |1831=701 |1836=665 |1841=675 |1846=696 |1851=696 |1856=634 |1861=615 |1866=580 |1872=572 |1876=534 |1881=505 |1886=501 |1891=504 |1896=445 |1901=455 |1906=461 |1911=469 |1921=403 |1926=406 |1931=394 |1936=358 |1946=325 |1954=344 |1962= 318 |1968= 290 |1975= 241 |1982= 228 |1990= 242 |1999= 266 |cassini=23673 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|252}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|252}}/12.61) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Michel brenguer.jpg Montmaur_2.jpg Montmaur10.jpg|Le castèl de Montmaur. Montmaur8.jpg|Idem. Vales3.jpg|Le castèl de Valés (nom supausat). Ch_de_Valès_près_Montmaur.jpg|Idem. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11252 Montmaur sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] k6nhtin4p6f1f521esvd5smqgyja7hf 0 102831 2508408 2406880 2026-09-07T07:55:41Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508408 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Peirens | nom2 = ''Peyrens'' | imatge = Peyrens_(6).jpg | descripcion = Peirens vist del sud. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Peyrens_11.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = ''Bassin Chaurien'', en francés ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | insee = 11284 | cp = 11400 | cònsol = Hubert Charrier | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 1.9606 | latitud = 43.3625 | alt mej = | alt mini = 159 | alt maxi = 221 | km² = 4.77 |}} '''Peirens''' (''Peyrens'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11284.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Peirens | nòrd = [[Trevila]] | nòrd-èst = | èst = [[Issèl]] | sud-èst = | sud = [[Castèlnòu d'Arri|Castèlnau d'Arri]] | sud-oèst = [[Solha]] | oèst = [[Puginièr]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Ecclesia Sancti Genesii de Peirenhx'' en 1120, ''Poirenes'', comprene ''Peirenes'', en 1271, ''Apud Peyrenchos'' en 1309, ''Villa de Peirenchis'' en 1317, ''Peyrenx'' en 1441, ''Peyrens'' en 1781, etc<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 309, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f401.item.texteImage </ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Peirens'' vendriá del nom latin d'òme ''Petrus'', ambe'l sufixe germanic ''-ing'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 529</ref> (combinason rara); segon los Feniés, ven del nom germanic d'òme ''Pero'', ambe'l sufixe germanic ''-ingos''<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 183</ref> (meteis sufixe). Caldriá supausar una atraccion de ''pèira'' o de ''Pèire''. == Istòria == Entre 1790 e 1794, ''Vilanoveta'' foguèt incorporada a Peirens <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=26678</ref>. ''Vilanoveta'', situat a 800 km de Peirens, èra un simple ostal <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 478, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f570.item.texteImage </ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 11284 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Hubert Charrier |Partit= |Qualitat= tecnician }} {{Elegit |Debuta= [[1987]] |Fin= 2020 |Identitat= Nicole Danjou |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= [[1971]] |Fin= 1987 |Identitat=Simon Geli |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1971 |Identitat= Jean Estève |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1965 |Identitat= Joseph Escrieut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 11284 |1793=420 |1800=501 |1806=396 |1821=448 |1831=385 |1836=425 |1841=419 |1846=421 |1851=422 |1856=397 |1861=359 |1866=327 |1872=308 |1876=300 |1881=264 |1886=300 |1891=268 |1896=277 |1901=273 |1906=271 |1911=254 |1921=228 |1926=249 |1931=228 |1936=237 |1946=213 |1954=208 |1962= 218 |1968= 241 |1975= 235 |1982= 267 |1990= 301 |1999= 351 |max=500 |cassini=26678 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|284}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|284}}/4.77) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11284 Peirens sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] g09tyu2ol0u5buogdr6bwdu6xsxkzpp 0 102855 2508409 2406923 2026-09-07T08:17:09Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508409 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Pomareda | nom2 = ''La Pomarède'' | imatge = Lp-aerien.jpg | descripcion = Vista aeriana de la Pomareda. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Pomarède_11.svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = ''Bassin Chaurien'', en francés ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | insee = 11292 | cp = 11400 | cònsol = José Risueno | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 1.95083333333 | latitud = 43.4055555556 | alt mini = 188 | alt mej = 243 | alt maxi = 375 | km² = 13.08 }} '''La Pomareda''' (''La Pomarède'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11292.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Pomareda | nòrd = [[Revèl]] <small>([[Nauta Garona]])</small> | nòrd-èst = [[Vaudrulha]] <small>([[Nauta Garona]])</small> | èst = [[La Beceda]] | sud-èst = [[Issèl]] <small>(''per un qüadripunt'')</small> | sud = [[Trevila]] | sud-oèst = [[Puginièr]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Sant Felitz de Lauragués]] <small>([[Nauta Garona]])</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Pomareta'' en 1296, ''Villa de Sancto Christophoro'' en 1307, ''Villa de Pomereta'' en 1317, ''La Pomareda'' en 1441, ''Pomerète'' en 1469, ''Pomareta'' en 1494, ''Lapoumarède'' en 1678, ''La Pomarède'' en 1781. La prononciacion occitana es ''La Poumarédo'' <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 318, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f410.item.texteImage </ref>, dins la grafia de l'abat [[Antòni Savartés]], donc [la pu'maɾeðɔ].</br> Le nom ven del latin ''pomarium'', « pomièr », ambe'l sufixe collectiu ''-eta''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 539, a ''Pomarède''</ref> e representa donc çò que sembla dire. Pr'amor de l'article, es una formacion del segond millenari. == Istòria == {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11292 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= José Risueno |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= junh de [[2013]] |Fin= 2026 |Identitat= Nadine Rostoll <ref>https://www.lindependant.fr/2013/06/06/nadine-rostoll-nouveau-maire-de-la-pomarede,1761855.php</ref> |Partit= sense|Qualitat= quadra, puèi retirada}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin=mai de 2013 |Identitat= Jean-Jacques Régnier |Partit= sense |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abrial de [[1999]] |Fin=2008 |Identitat=Philippe de la Motte Saint-Pierre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= març de 1999 |Identitat= Jacques Bonnemaison |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat= Guy Calvet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= ? |Fin= 1983 |Identitat= Antoine Pujol |Partit= sense |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=11292 |1793=383 |1800=426 |1806=373 |1821=427 |1831=481 |1836=494 |1841=513 |1846=526 |1851=522 |1856=464 |1861=507 |1866=490 |1872=465 |1876=446 |1881=405 |1886=415 |1891=386 |1896=353 |1901=339 |1906=322 |1911=336 |1921=261 |1926=257 |1931=273 |1936=271 |1946=269 |1954=233 |1962= 181 |1968= 175 |1975= 174 |1982= 165 |1990= 163 |1999= 158 |2005= 166 |cassini=27407 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|292}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|292}}/ 13.08) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> Lp-chateau.jpg|Le castèl. Lp-douves.jpg|Le valat. Lp-hiver.jpg|En ivèrn. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11292 La Pomareda sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] nwvhb9comfjwljsfjvbidlr317s4ray 0 102891 2508410 2406990 2026-09-07T09:23:31Z Alaric 506 44932 2508410 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Puginièr | nom2 = ''Puginier'' | imatge = Puginier_Aude_France.jpg | descripcion = Zoom dempuèi le cementèri sul vilatge e la torre de l'ancian vilatge. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Puginier_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = ''Bassin Chaurien'', en francés ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | insee = 11300 | cp = 11400 | cònsol = Jérome Senal | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = Puginois (en [[francés]]) | latitud = 43.3780555556 | longitud = 1.92916666667 | alt mej = 200 | alt mini = 168 | alt maxi = 237 | km² = 6.78 |}} '''Puginièr''' (''Puginier'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 11300.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Puginièr | nòrd = [[La Pomareda]] | nòrd-èst = | èst = [[Trevila]] | sud-èst = [[Peirens]] | sud = [[Solha]] | sud-oèst = | oèst = [[Sopèrs]] (nom supausat) | nòrd-oèst = [[Sant Felitz de Lauragués]] <small>([[Nauta Garona]])</small> }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Castrum de Pojanerio'' en 1271, ''Villa de Podio Ainerio'' en 1317, ''Podium Anerium..., Podium Anherium'' en 1318, ''Podium Aymericum'' (sic) en 1378, ''Pugenier'' en 1441, ''Podium Aynerium'' en 1443, ''Pusigné'' en 1771, ''Puginier'' en 1781<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 332, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f424.item.texteImage </ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Puginièr'' ven [del resultat] del latin ''podium'', « puèg de la cima mai o mens arredondida » ambe'l [resultat del] nom germanic ''-Agin-hari'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 521-522, a ''Pech''</ref>.</br> S'agís d'una formacion mai o mens anciana, pas fondada sul resultat ''puèg'' de ''podium'' ambe un nom d'òme apondut, mes d'una fòrma pus arcaïca de ''podium'', aquí perqué lo nom es pas ''*Puèginièr''. L'evolucion s'es faita en posicion pretonica. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=11300 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jérome Senal |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat=Éliane Brunel|Partit= [[PS]] |Qualitat= retirada de l'ensenhament, conselhièra departamentala}} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Aymar de Laurens-Castelet |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=11300 |1793=377 |1800=407 |1806=414 |1821=414 |1831=430 |1836=466 |1841=441 |1846=433 |1851=433 |1856=388 |1861=365 |1866=315 |1872=309 |1876=324 |1881=313 |1886=300 |1891=293 |1896=254 |1901=244 |1906=275 |1911=265 |1921=226 |1926=219 |1931=202 |1936=204 |1946=198 |1954=186 |1962= 166 |1968= 148 |1975= 154 |1982= 118 |1990= 145 |1999= 147 |cassini=28198 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|300}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|300}}/6.78) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11300 Puginièr sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] eiruhyh0ugy3e5l9jxvueo6rv15ypfm 0 103084 2508414 2409790 2026-09-07T10:25:48Z Alaric 506 44932 còssol 2026, etc 2508414 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sant Paulet | nom2 = ''Saint-Paulet'' | imatge = St_Paulet_(7).jpg | descripcion = La glèisa. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Saint-Paulet_(Aude).svg | escais = | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Carcassona|Carcassona]] | canton = ''Bassin Chaurien'', en francés ([[Canton de Castèlnau d'Arri-Nòrd|Castèlnau d'Arri-Nòrd]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc|CC de Castèlnau d'Arri Lauragués Audenc]] | insee = 11362 | cp = 11320 | cònsol = Gérard Lamarque | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 43.4069444444 | longitud = 1.87861111111 | alt mini = 170 | alt mej = 265 | alt maxi = 285 | km² = 7.42 |}} '''Sant Paulet''' (''Saint-Paulet'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Aude (departament)|Aude]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Lengadòc-Rosselhon]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 11362.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | commune = Sant Paulet | nord = [[Les Casses]] | nord-est = | est = [[Sant Felitz de Lauragués]] <br /><small>([[Nauta Garona]])</small> | sud-est = [[Sopèrs]] | sud = | sud-ouest = | ouest = [[Montmaur (Aude)|Montmaur]] | nord-ouest = }} ==Toponimia== La glèisa parroquiala es dedicada a Sant Pau, ermita. Las fòrmas ancianas son : ''Villa Sancti Pauli'' en 1226, ''Decimarium S. Pauleti'' en 1296, ''Ecclesia de Sancto Pauleto'' en 1317, ''Sanctus Pauletus'' en 1394, ''Sant Paulet'' en 1440, ''Ecclesia de Sancto Pauleto que dicitur Corporum Sanctorum'' en 1443, ''Sanctus Paulus de Corpore Sancto'' en 1482, ''La Réunion'' (epòca [[revolucion francesa|revolucionària]]) <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 411, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f503.item.texteImage </ref>.</br> Les toponimistas supausan que Sant Paulet es un diminutiu de ''Sant Pau'', apòstol <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 621</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 286</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/2116/Saint-Paul.html</ref>. Pr'aquò, i a pas de comuna del nom de Sant Pau, ni en [[Nauta Garona]], ni en [[Aude (departament)|Aude]], çò que permetriá de comprene de quin vilatge ''Sant Paulet'' es una fòrma diminutiva. [[Antòni Savartés|L'abat Savartés]] dona la clau de l'enigma : la parròquia es pas dedicada a l'apòstol, mes a un sant de mendre importància, Sant Pau, ermita de [[Oaset|Tebaïda]], benlèu lo primièr ermita, que seriá mòrt en 345 a 113 ans <ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/437/Saint-Paul-l-Ermite.html</ref>. ===Sant Sarnin=== Sant Sarnin es a l'èst-nòrd-èst de Sant Paulet. Es una anciana glèisa rurala (una glèisa sola). Las fòrmas ancianas son ''Capella juxta Sanctum Pauletum in honorem sancti Saturnini'' al sègle XV, ''Saint Cerni..., simetière de Saint Sernin'' en 1726, ''Saint Sernin, ancien cimetière'' en 1791, ''Saint-Sernin, ferme'' en 1807 <ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 420, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f512.item.texteImage </ref>.</br> ''Sant Sarnin'' representa ''Saturninus'', nom latin de l'avesque de Tolosa, martirizat en 257<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 591, a ''St-Cernin''</ref>{{,}}<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 290</ref>{{,}}<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/9431/Saint-Sernin.html</ref>. == Istòria == ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=11362 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Gérard Lamarque |Partit= sense etiqueta |Qualitat= entrepreneire del bastiment }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Robert Calvet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1981]] |Fin= ? |Identitat= Moïse Clerc |Partit=[[PS]] |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Castelnau d'Arri-nòrd; es ara del canton ''du Bassin Chaurien'' (en francés). ==Demografia== {{Demografia |insee=11362 |1793=511 |1800=463 |1806=521 |1821=475 |1831=572 |1836=591 |1841=594 |1846=567 |1851=572 |1856=517 |1861=551 |1866=494 |1872=472 |1876=417 |1881=356 |1886=364 |1891=337 |1896=306 |1901=305 |1906=321 |1911=350 |1921=291 |1926=281 |1931=284 |1936=251 |1946=213 |1954=213 |1962= 200 |1968= 170 |1975= 134 |1982= 144 |1990= 140 |1999= 155 |2004= 181 |cassini=34010 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr11|0}} la populacion èra de {{popfr11|362}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr11|362}}/7.42) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== <gallery> St_Paulet_(2).jpg|Carrièra del castèl. St_Paulet.JPG|Le molin e le castèl de Sant Paulet. Saint-Paulet_(Aude,_Fr)_église.JPG Saint-Paulet_(Aude,_Fr)_mairie.JPG Saint-Paulet_(Aude,_Fr)_école_et_monument_aux_morts.JPG Saint-Paulet_(Aude,_Fr)_arrêt-bus_au_centre.JPG|Arrèst d'autobús. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas d'Aude]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-11362 Sant Paulet sul site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas d'Aude}} [[Categoria:Comuna d'Aude]] [[Categoria:Comuna de Lengadòc]] pla4dmpmnffnpdv3iwsszilpupjm3f4 0 174482 2508375 2252385 2026-09-06T13:31:20Z ~2026-47645-83 65095 Los Angeles Metro System Map.png (2026). 2508375 wikitext text/x-wiki {{Infobox Malhum de transpòrt en comun | carta = mètro | logo = LAMetroLogo.svg | talha-logo = 60 | legenda-logo = Logo de la LACMTA. | imatge = Expo-la cienega.jpg | legenda = [[Linha Expo del mètro de Los Angeles|Linha Expo]] a l'estacion ''[[La Cienega/Jefferson (mètro de Los Angeles)|La Cienega/Jefferson]]''. | mapa = Los Angeles Metro System Map.png | legenda-mapa = Lo malhum metropolitan de Los Angeles (2026). | nom = Mètro de Los Angeles<br><small>{{en}} ''Los Angeles County Metro Rail''</small> | situacion = {{Bandièra|Estats Units}} [[Los Angeles]] e son [[Comtat de Los Angeles|comtat]] ([[Califòrnia]]) | tipe = [[Mètro]] | debut = [[1990]]<small> ([[mètro leugièr]])</small><br>[[1993]]<small> ([[mètro]])</small> | longor = '''{{Unitat|170.1|km}}'''<br>{{Unitat|142.1|km}}<small> ([[mètro leugièr]])</small><br>{{Unitat|28|km}}<small> ([[mètro]])</small> | linhas = 6<br><small>4 ([[mètro leugièr]])<br>2 ([[mètro]])</small> | estacions = 93 | trens = | frequentacion = {{Unitat|332836|viatjaires}} per jorn <small>(decembre de 2015)</small><ref name=Ridership>{{En}} [https://www.metro.net/news/ridership-statistics/ Ridership Statistics], [[Los Angeles County Metropolitan Transportation Authority]].</ref>{{,}}<ref group=N name=Info1>Aquesta chifra correspond a la frequentacion observada al moment d'un dia obrant ; la dimenjada, l'afluéncia es mens importanta.</ref> | escartament_ralhs = {{Unitat|1435|mm}} | proprietari = | espleitador = [[Los Angeles County Metropolitan Transportation Authority|LACMTA]] | vitessa_mejana = | vitessa_maximala = | linhas_del_malhum = <small>En servici :</small><br>[[Fichièr:LACMTA Circle Red Line.svg|17px|ligam=Linha roja del mètro de Los Angeles]] [[Fichièr:LACMTA Circle Purple Line.svg|17px|ligam=Linha violeta del mètro de Los Angeles)]] [[Fichièr:LACMTA Circle A Line.svg|17px|ligam=Linha blava del mètro de Los Angeles)]] [[Fichièr:LACMTA Circle Green Line.svg|17px|ligam=Linha verda del mètro de Los Angeles)]] [[Fichièr:LACMTA Circle Gold Line.svg|17px|ligam=Linha daurada del mètro de Los Angeles)]] [[Fichièr:LACMTA Circle Expo Line.svg|17px|ligam=Linha Expo del mètro de Los Angeles)]]<br><small> En projècte :</small><br>[[Fichièr:LACMTA Circle Crenshaw Line.svg|17px|lien=Linha Crenshaw/LAX del mètro de Los Angeles)]] }} Lo '''mètro de Los Angeles''' (oficialament en [[anglés]] : ''Los Angeles County Metro Rail'', en occitan : ''camin de fèrre metropolitan del comtat de Los Angeles'') es lo principal sistèma de [[Transpòrt public|transpòrt en comun]] servissent [[Los Angeles]] e son aglomeracion. Espleitat per la [[Los Angeles County Metropolitan Transportation Authority]] (LACMTA), dispausa de 93 estacions despartidas sus sièis linhas, totalisant 170,1 quilomètres de vias e près de {{Formatnum:340000}} passatgièrs per jorn. La primièra linha del mètro de Los Angeles foguèt inaugurada en [[1990]]. Al cors de las annadas lo malhum s'es fòrça estendut, e mai se la dessèrta rèsta encara pro febla comparada a aquela d'autres mètros del mond, tot coma la frequentacion del malhum metropolitan que demòra largament en deçà d'aquela dels mètros d'autras grandas metropòlis talas que [[Nòva York]] o [[París (França)|París]]. A la manièra de son [[Mètro de Nòva York|omològ nòvayorkés]], de nombrós ponches d'arrèsts del mètro de Los Angeles son pas sosterranhs. En efièch, una granda partida de las estacions es situada en susfàcia, e d'unas pòdon tanben seguir un traçat aerian. Lo trafic es generalament assegurat de 5 òras del matin a mièjanuèch, mas los oraris pòdon variar segon la linha utilizada e lo jorn de la setmana. En dimenjada los trens pòdon efectivament foncionar fins a doas òras del matin. E puèi, la dessèrta del comtat de Los Angeles es tanben assegurada per d'autres mejans de transpòrt en comun : de nombrosas linhas d'autobús completan atal lo mètro de Los Angeles. Lo malhum d'[[BHNS de Los Angeles|autobús rapides del comtat]] permet tanben de melhorar la qualitat de sa dessèrta, e los malhums ferroviaris [[Amtrak]] e [[Metrolink]] i son tanben ligats. == Nòtas e referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|Métro de Los Angeles|166237143}} === Nòtas === <references group="N" /> === Referéncias === <references /> == Vejatz tanben == {{Sisterlinks|commons=Category:LACMTA Metro Rail}} === Articles ligats === * [[Los Angeles]] * [[Transpòrts a Los Angeles]] === Ligams extèrnes === * {{En}} [https://www.metro.net Site oficial] [[Categoria:Los Angeles]] [[Categoria:Mètro dels Estats Units|Los Angeles]] 5sbmcnay1uiwv6a5lsbei5glwk8hflu 0 184561 2508383 2304419 2026-09-06T17:35:45Z Pilardenou999 39555 títol de seccion 2508383 wikitext text/x-wiki {{Infobox Riu |nom=Beura |imatge=Sospel-la-Bevera-2.jpg |legenda imatge=Beura a [[Susper]], amb lo Pont Vièlh que l'engamba. |mapa=Bévéra.png |légende carte=Cours de la Bévéra<br>{{relation OSM|2575556|la Bévéra}} |longor=43 |longueur notes=<ref name="GPSies"/> |debit=1.03 |debit luòc=[[Susper]] |débit notes=<ref name=hydro/> |bacin=131 |bassin notes=<ref name=oremapaca/> |país={{França}}<br />{{Itàlia}} |regions=[[Provença-Aups-Còsta d'Azur]], [[Ligúria]] |subdivision1= |lien subdivision1= |subdivision2= |lien subdivision2= |subdivision3= |lien subdivision3= |vilas=[[Susper]], [[Brelh de Ròia|Brelh]], [[Ventemilha]] |régime=[[régime pluvial|pluvial]] [[régime méridional|méridional]] |confluéncia=[[Ròia]] |confluéncia altitud=170 |confluéncia localizacion=[[Ventemilha]] |confluéncia latitud=43/49/18/N |confluéncia longitud=7/35/4/E |font=[[massís de l'Aution]] (2078 m) |font altitud=1980 |font localizacion=[[O Morinhet]] |font latitud=43/59/37/N |font longitud=7/25/56/E |bacin collector= [[Ròia]] |affluents rive droite=ruisseau de Cuous, Merlanson, vallon del Coma |affluents rive gauche=vallon de Crep, vallon de Bassera |nombre de Strahler= |organisme gestionnaire=SMIAGE ou Syndicat mixte Inondations, Aménagements et Gestion de l'Eau maralpin<ref name=smiage.fr/> |sources=[[SANDRE]]:{{sandre|Y6630500|texte=Y6630500|source=non}}, [[Géoportail (France)|Géoportail]], [[Banque Hydro]], OREMA-PACA<ref name=oremapaca/>, [[OpenStreetMap]] }} La '''Beura'''<ref name="Sumien">http://linguistica-oc.com/wp-content/uploads/2013/07/Linguistica-occitana-7-Sumien.pdf</ref> (''Bévéra'' en [[francés]] e ''Bevera'' en [[italian]]) es un riu occitan que travèrsa tres comunas francesas a tres comunas italianas. == Referències == [[Categoria:Aiga dei Aups Maritims]] [[Categoria:Aiga de Ligúria]] [[Categoria:Sistèma idrologic de la Ròia]] eq3h82iafm8a0149njpnlocpqpibtkv 0 201386 2508384 2505483 2026-09-06T17:53:44Z Raymond Trencavel 26125 2508384 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} {{Dialècte Lengadocian}}'''Aurélien Lopez-Liguori''' ([[Ais]], [[17 de mai]] de [[1993]]) es un òme politic d'[[Occitània]]. Membre del [[Rassemblament Nacional|Recampament Nacional]], foguèt elegit deputat dins la 7na circonscripcion d'[[Departament d'Erau|Erau]] pendent las eleccions legislativas de 2022, puèi foguèt reelegit pendent las [[Eleccions legislativas de 2024 en França|eleccions legislativas de 2024]] tre lo primièr torn.<ref>«[https://www.midilibre.fr/2024/06/30/legislatives-2024-aurelien-lopez-liguori-rn-reelu-des-le-1er-tour-sur-la-7e-circonscription-de-lherault-12051592.php Législatives 2024 : Aurélien Lopez-Liguori (RN) réélu dès le 1er tour sur la 7e circonscription de l’Hérault]», ''midilibre.fr'', 30 de junh de 2024.</ref> Foguèt membre dins lo [[Groupe Rassemblement national|grop RN]] e membre de la comission de las Leis de l'Assemblada nacionala.<ref>«[https://www.assemblee-nationale.fr/dyn/deputes/PA793904 Aurélien López-Liguori]», ''Assemblada Nacionala''. </ref> Conselhièr municipal a [[Seta]] de 2020 a 2026, ven lo primièr cònsol màger del RN d'Erau en ganhant la vila d'[[Agde|Agde.]] == Referéncias == [[Categoria:Extrèma drecha francesa]] [[Categoria:Personalitat politica francesa]] lm4uxsxbs8hw48cgwaptdnm54old1d1 0 201513 2508394 2026-09-06T19:32:36Z Raphael1256 33805 /* */ 2508394 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Iòssif Stàlin]] 6qbs6opjr209xhkhd0qehd5mxvnlzsp 0 201514 2508397 2026-09-06T19:38:10Z Raphael1256 33805 Raphael1256 a desplaçat la pagina [[Cap d'Estat]] cap a [[Cap d'estat]] 2508397 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Cap d'estat]] cmx1fahmdemyfidlbw1i1hdjcr8zb9z 1 201515 2508399 2026-09-06T19:38:10Z Raphael1256 33805 Raphael1256 a desplaçat la pagina [[Discutir:Cap d'Estat]] cap a [[Discutir:Cap d'estat]] 2508399 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Discutir:Cap d'estat]] goer45hxais5i2vw1rfyl4jv98bju7w