Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 484 2508691 2477334 2026-09-13T23:09:44Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Ante Pavelić]] 2508691 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{julhet}} == Eveniments == * [[1789]] - començament de la [[Revolucion Francesa]]. == Naissenças == * [[1885]] – [[Sisavang Vong]], rei de [[Laos]] (m. [[1959]]) * [[1889]] – [[Ante Pavelić]], politician nacionalista croata (m. [[1959]]) * [[1913]] – [[Gerald Ford]], president dels Estats Units d'America entre 1974 e 1977 (m. [[2006]]) * [[1951]] – [[Esther Dyson]], jornalista e analista tecnologica de Wall Street americana == Decèsses == * [[1816]] - [[Francisco de Miranda]], revolucionari veneçuelan (n. [[1750]]) ---- Veire tanben : * [[13 de julhet]] | [[15 de julhet]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] p94i9jej7ime9ewzfr09zp7kt1qfzum 0 5267 2508695 2508670 2026-09-14T04:39:33Z Nicolas Eynaud 6858 /* La Renaissença */ 2508695 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. === Dau manierisme au sègle XIX === === La pintura modèrna e contemporanèa === === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] hjktnrjv5oe6pq289vncjubdy4c5oxu 2508696 2508695 2026-09-14T04:41:09Z Nicolas Eynaud 6858 /* La Renaissença */ 2508696 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. === Dau manierisme au sègle XIX === === La pintura modèrna e contemporanèa === === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] 33c2f3bv9ssqoufyhj0ck3mebw1hhdp 2508697 2508696 2026-09-14T04:45:33Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde medievau */ 2508697 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. === Dau manierisme au sègle XIX === === La pintura modèrna e contemporanèa === === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] b51013vflrizvxqfwqbrl9yweubxxr4 2508698 2508697 2026-09-14T04:45:51Z Nicolas Eynaud 6858 /* La Renaissença */ 2508698 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. === Dau manierisme au sègle XIX === === La pintura modèrna e contemporanèa === === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] 6pict3a7gbl7rrbbtbxwe84erqii9w2 2508699 2508698 2026-09-14T04:56:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* La Renaissença */ 2508699 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. === Dau manierisme au sègle XIX === === La pintura modèrna e contemporanèa === === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] 6l3gp87i9039m8eiztlyijsk9yvst2b 0 17050 2508682 2507457 2026-09-13T16:01:20Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr President_Mohamed_Morsi.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Infrogmation (per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Mohamed Morsi|]]) 2508682 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Flag of the President of Egypt.svg|border|thumb|250px|right|Bandièra del president d'Egipte.]] Vaquí la '''lista dels presidents d'Egipte'''. Entre lo [[23 de febrièr]] de [[1954]] e lo [[23 de junh]] de [[1956]], lo títol de president d'[[Egipte]] foguèt pas utilizat. {| class="wikitable" style="text-align:center" |-- ! # ! Imatge ! width=180|Nom<br><small>(Naissença-Decès) ! colspan=2|Periòde de govèrn ! Partit |-- | colspan=6 | Presidents de la Republica d'Egipte<br>(1953–1958) |-- ! style="background:Maroon; color:white;"| 1 | [[Fichièr:Muhammad Naguib.jpg|60px]] || [[Mohammed Naguib]]<br>محمد نجيب<br><small>(1901–1984) || [[1 de junh]] de [[1953]] || [[14 de novembre]] de [[1954]]<ref>Renoncièt</ref> || militar / ''Liberation Rally'' |-- style="background-color: DarkKhaki" |colspan=3|'''Consèlh de la Revolucion Egipciana''' |colspan=3|de la [[14 de novembre]] de [[1954]] fins a [[23 de junh]] de [[1956]]<br>(president: colonel [[Gamal Abdel Nasser]]) <small>militar</small> |-- ! style="background:#DC143C; color:white;"| 2 | [[Fichièr:Gamal Abdel Nasser (c. 1960s).jpg|60px]] || [[Gamal Abdel Nasser]]<br>جمال عبد الناصر<br><small>(1918–1970)<ref name="nasser's terms">Governèt durant 3 mandats, eligit sen oposicion, confirmat per plebiscit en 1956, 1958 e 1965</ref> || [[23 de junh]] de [[1956]] || [[22 de febrièr]] de [[1958]] || Union Nacional |-- | colspan=6 | Presidents de la [[Republica Araba Unida]]<br>(1958–1971) |-- ! style="background:#DC143C; color:white;"| 1 | rowspan=2| [[Fichièr:Gamal Abdel Nasser (c. 1960s).jpg|60px]] || rowspan=2| [[Gamal Abdel Nasser]]<br>جمال عبد الناصر<br><small>(1918–1970)<ref name="nasser's terms" /> || [[22 de febrièr]] de [[1958]] || ''[[1 de decembre]] de [[1962]]'' || ''al-Ittiḥād al-Ištirākī al-ʿArabī'' |-- ! style="background:Red; color:white;"| (1) | ''[[1 de decembre]] de [[1962]]'' || [[28 de setembre]] de [[1970]]<ref>Moriguèt durant lo govèrn.</ref> || ''al-Ittiḥād al-Ištirākī al-ʿArabī'' |-- ! style="background:Red; color:white;"| — | rowspan=2| [[Fichièr:Anwar Sadat cropped.jpg|60px]] || [[Anouar el-Sadate]]<br>أنور السادات<br><small>(1918–1981)<br><small>''president interim'' || [[28 de setembre]] de [[1970]] || ''[[15 d'octobre]] de [[1970]]'' || rowspan=2| ''al-Ittiḥād al-Ištirākī al-ʿArabī'' |-- ! style="background:Red; color:white;"| 2 | [[Anwar Sadat]]<br>أنور السادات<br><small>(1918–1981)<ref name="saddat's terms">Governèt durant 2 mandats, eligit sen oposicion, confirmat per plebiscit en 1970 e 1976</ref> || ''[[15 d'octobre]] de [[1970]]'' || [[2 de setembre]] de [[1971]] |-- | colspan=6 | Presidents de la Republica Araba d'Egipte <br>(1971–uèi) |-- ! style="background:Red; color:white;"| 3 | rowspan=2| [[Fichièr:Anwar Sadat cropped.jpg|60px]] || rowspan=2| [[Anwar Sadat]]<br>أنور السادات<br><small>(1918–1981)<ref name="saddat's terms" /> || [[2 de setembre]] de [[1971]] || ''[[2 d'octobre]] de [[1978]]'' || ''al-Ittiḥād al-Ištirākī al-ʿArabī'' |-- ! style="background:#000097; color:white;"| (3) | ''[[2 d'octobre]] de [[1978]]'' || [[6 d'octobre]] de [[1981]]<ref>assassinat</ref> || ''Al-Ḥizb Al-Waṭanī Ad-Dīmūqrāṭī'' |-- ! style="background:#000097; color:white;"| — | [[Fichièr:Sufi Abu Taleb.gif|60px]] || [[Sufi Abu Taleb]]<br>صوفى أبو طالب<br><small>(1925–2008)<br><small>''president interim''<ref>Successor constitucional de Sadat.</ref> || [[6 d'octobre]] de [[1981]] || [[14 d'octobre]] de [[1981]] || ''Al-Ḥizb Al-Waṭanī Ad-Dīmūqrāṭī'' |-- ! style="background:#000097; color:white;"| 4 | [[Fichièr:Hosni_Mubarak_-_Official_Photo.JPG|60px]] || [[Hosni Mubarak]]<br>حسنى مبارك<br><small>(1928–2020)<ref name="mubarak's terms">Governèt durant 5 mandats, eligit sen oposicion, confirmat per plebiscit en 1981, 1987, 1993 e 1999, e eligit amb oposicion 2005.</ref> || [[14 d'octobre]] de [[1981]] || [[11 de febrièr]] de [[2011]]<ref>Renoncièt durant la revolucion de 2011.</ref> || ''Al-Ḥizb Al-Waṭanī Ad-Dīmūqrāṭī'' |-- style="background-color: DarkKhaki" |colspan=3|'''Consèlh Superior de las Fòrças Armadas''' |colspan=3| entre lo [[11 de febrièr]] de [[2011]] e lo [[30 de junh]] de [[2012]]<br>(president: marescal [[Mohamed Hussein Tantawi]]) (1935-2021)<small>militar</small> |-- ! style="background:color:white;"| ''5'' | || [[Mohamed Morsi]]<br>محمد مرسي<br><small>(1951–2019)<ref name="morsi's terms">Eligit en 2012.</ref> || [[30 de junh]] de [[2012]] || [[3 de julhet]] de [[2013]]<ref name="deposicao morsi">Depausat per [[còp d'Estat]] militar.</ref> || ''Ḥizb al-ḥurriyya wa l-ʿadāla'' |-- ! style="background:color:white;"| ''6'' | || [[Adly Mansour]]<br>عدلي منصور<br><small>(n. 1945)<ref name="Mansour's terms">nomenat durant lo còp d'Estat de 2013.</ref> || [[4 de julhet]] de [[2013]]<ref name="Mansour">president interim.</ref> || [[7 de junh]] de [[2014]] || ''cap'' |-- ! style="background:color:white;"| ''7'' | [[Fichièr:AbdelFattah_Elsisi_(cropped).jpg|60px]] || [[Abdul Fatah Khalil Al-Sisi]]<br>عبد الفتاح السيسى<br><small>(n. 1954) || [[8 de junh]] de [[2014]] || ''uèi'' || ''cap'' |} == Nòtas == {{reflist}} [[categoria:president d'Egipte| ]] [[Categoria:Istòria d'Egipte|President]] [[Categoria:Politica d'Egipte|President]] [[Categoria:Lista de caps d'Estat|Egipte]] 66gs84cmwa9qavnmro7lwlco8g5baum 0 21996 2508685 2506545 2026-09-13T17:12:20Z Sylexer 65230 /* Discografia */ Brassens 2508685 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona | nom = Martí | instrument = [[votz]] e [[guitarra]] | genre = [[cançon]], [[folk]] | periode_actiu = [[1968]] – | artistas_relacionats = [[Jean-Pierre Chabrol]], [[Mans de Breish]], [[Studio der Frühen Musik]] | influencias_de = [[Paco Ibáñez]], [[Raimon]] }} {{Dialècte Lengadocian}} [[Fichièr:ClaudiMartíAuraSeguièr.jpg|thumb|320px|Claudi Martí, fotografiat per Aura Seguièr, a Carcassona durant la manifestacion de 2009 per l'occitan]] '''Claudi Martí''' (en francés: '''''Claude Marti-Salazar'''''; [[Carcassona]], [[6 de març]] de [[1940]]) es un musician e cantaire occitan, d'ascendéncia catalana e aragonesa, retengut coma una de las voses mai importantas (amb [[Patric]], [[Joan-Pau Verdier]], [[Mans de Breish]] e d'autres) de la recuperacion culturala e musicala dels [[annadas 1970|ans 70]], fenomèn sonat [[Nòva Cançon]]. Nascut a [[Carcassona]], cantèt de cançons plan engatjadas coma [[Montsegur (cançon)|Montsegur]], [[Perqué m'an pas dit]] o [[Un país que vòl viure]] qu'evocavan la repression e la somission culturala e lingüistica en tèrras occitanas, sens doblidar [[Lengadòc Roge]] una mena d'omenatge a las victimas de la [[Revòlta dels vinhairons|repression de 1907]] e [[Los comandos de la nuèit]] qu'evoca las [[CRAV|accions clandestinas dels vinhairons]]. Filh d'imigrants aragoneses, los grands li aprenguèron lo [[catalan]], que sortissián de la [[Franja de Ponent|Franja orientala d'Aragon]], la partida catalanofòna de la [[Aragon|comunautat autonòma d'Aragon]]. Tanben li aprenguèron lo [[castelhan]] e «qualquas expressions en [[aragonés]]». A partir dels [[ans 80]] cambièt completament sa trajectòria musicala e politica per cantar en maitas lengas mai que mai en [[francés]] e en espanhòl (per encausa de sas originas) e gaireben pas mai en occitan. == Discografia == [[Fichièr:Claudi Martí.jpg|vinheta|Claudi Martí]] * ''Retorn'' (2023) * ''[[Jòrdi Brassens|Brassens]] en Oc'' (2010) * ''Tolosa'' (2008) * ''Çò Milhor'' (2006) * ''El jinete'' (2002) * ''Et pourtant elle tourne…'' (1992) * ''Monta vida'' (1980) * ''Lo camin del solelh'' (1976) * ''L'an 01'' (1975) * ''L'òme esper'' (1974) * ''Lo país que vòl viure'' (1973) * ''Martí'' (1972) * ''Montsegur!'' (1972) * ''Lengadòc roge'' (1971) * ''Occitània!'' (1969) == Libres == * ''Homme d'Oc'' (1974) * ''Claude Marti'' (1974) * ''Caminarem'' (1978) * ''Les petites Espagnes'' (1984) * ''Ombres et lumière'' (1998) * ''Carcassone'' (1998) * ''Corbières au cœur'' (1998) * ''Trencavel'' (1999) * ''Carcassonne au cœur'' (1999) * ''Minervois au cœur'' (2002) * ''L'Olivier ou la résurrection de l'éternel'' (2003) * ''La Cité de Carcassonne'', facsimile de l'obratge d'[[:ca:Albert Robida|Albèrt Robida]] de 1893 (2012) * ''Je t'écris de Carcassonne (1905-1914)'', en collaboracion amb [[:fr:Patrice Cartier]] (2011) * ''Je t'écris de Carcassonne (1919-1939)'', en collaboracion amb Patrice Cartier (2015) == Ligam intèrne == * [[:Categoria:Cançon de Claudi Martí|Discografia de Claudi Martí]] == Ligam extèrne == * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20190826123920/http://claudemarti.com/ Sit oficial] {{Multi bendèl|portal musica|portal Occitània}} {{DEFAULTSORT:Marti, Claudi}} [[Categoria:Naissença en 1940]] [[Categoria:Cantaire]] [[Categoria:Naissença a Carcassona]] [[Categoria:Musica occitana]] [[Categoria:Cantaire occitan]] [[Categoria:Cantaire francés]] [[Categoria:Claudi Martí|*]] [[Categoria:grops e cantaires d'Occitània]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970|Martí, Claudi]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990|Martí, Claudi]] [[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]] ki2alhoid4ij69yp49t2jd7k4v1kdp0 0 34694 2508687 2507230 2026-09-13T18:11:30Z Algovia 16465 /* Lei premierei civilizacions urbanas */ 2508687 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, si tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]] es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. === Leis espacis climatics principaus === Lo [[clima continentau]] domina leis espacis interiors de l'[[Asia Centrala]] e de [[Siberia]]. Caracteriza per de variacions termicas fòrça importantas, d'ivèrns rigorws e d'estius corts mai cauds, aganta son expression pus extrèma a [[Verkhoïansk]] en [[Iacotia]], onte foguèron enregistradas lei temperaturas pus bassas observadas dins l'emisfèri nòrd. Aquelei regions son pasmens cubèrtas per una [[taiga]] densa, çò qu'illustra la capacitat deis organismes vivents a s'adaptar a de condicions extrèmas. Lei climas arides ò semi-arides son mai que mai presents en Asia Occidentala e Centrala, dins lo sud d'[[Anatolia]], dins la [[peninsula Aràbia]], sus lo [[plan Iranian]], dins l'[[Asia Centrala]] post-sovietica e dins la region chinesa de [[Xinjiang]]. Lei desèrts d'Arabia presentan de temperaturas fòrça caudas amb de maximoms regularament superiors a 50 °C, amb de precipitacions inferioras a 50 mm dins lei regions pus secas. De vilas coma [[Riyad]] e [[Doha]] fan ansin partida deis endrechs pus cauds e pus arides dau monde. En revènge, lei desèrts d'Asia Centrala son pus fregs e lei temperaturas negativas li son pas raras. Lo [[clima mediterranèu]], caracterizat per d'estius secs e cauds e d'ivèrns doç e pluiós, pertòca lei còstas occidentalas d'[[Asia Menora]], lo [[Levant]] e una partida dei litoraus orientaus de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. Durant l'[[Antiquitat]], aqueu clima favorizèt lo desvolopament dei premierei civilizacions agricòlas dau Pròche Orient. Enfin, dins lo sud e lo sud-èst dau continent, si tròba una region de climas pus umides. En [[Insulíndia]], fòrça pròcha dei regions eqüatorialas, lo clima es caud e umide sensa sason seca marcada, çò que favoriza la formacion de seuvas umidas. Mai au nòrd, dins una region anant dau nòrd d'[[Índia]] fins a [[Japon]] en passant per [[Bangladèsh]] e [[RPC|China]], lo clima es de tipe subtropicau umide amb d'estius cauds e pluiós e d'ivèrns doç. Aquelei regions son fòrça favorablas a la cultura dau [[ris]], [[cereala]] caracteristica de mai d'una cultura d'Asia Orientala. === Lei riscs naturaus === Asia si situa dins una zòna de convergéncia [[tectonica dei placas|tectonica]] e dins lo corredor dei tempèstas tropicalas en provenença deis oceans Pacific e Indian. Lei regions sud e orientalas dau continent son ansin frequentament tocadas per de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas. Entre lei pus perilhosas, lei [[ciclòn tropicau|ciclòns tropicaus]] menaçan fòrça regions maritimas dins una zòna compresa entre [[Oman]] e [[Japon]]. Lei destruccions pòdon èsser considerablas coma l'illustrèt lo [[ciclòn Bhola]] en 1970 que tuèt benlèu {{formatnum:500000}} personas en [[Bangladèsh]]. Lei [[tèrratrem|tèrratrems]] e leis [[volcan|erupcions volcanicas]] pòdon tanben èsser una menaça importanta dins lei regions onte passa la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de Fuòc]]. Per exemple, l'erupcion pus murtriera de l'istòria umana, aquela dau [[mont Tambora]], si debanèt en [[Indonesia]] en 1815. Pasmens, lo risc d'origina tectonica pus importanta dins la region es probable aqueu dau [[tsunami]]. D'efiech, l'activitat sismica ò volcanica de la region trebola frequentament lei massas d'aiga oceanicas, çò que pòu congrear aqueu tipe de fenomèn. En 2004, un important tèrratrem au larg de [[Sumatra]] entraïnèt un tsunami que toquèt lei litoraus d'[[Indonesia]], de [[Sri Lanka]], d'[[Índia]], de [[Tailàndia]] e mai de [[Somalia]] ({{formatnum:227000}} mòrts). En 2011, un autre tèrratrem major foguèt a l'origina dau tsunami que menèt a la [[accident nuclear de Fukushima|catastròfa nucleara de Fukushima]]. Enfin, fau nòtar la frequéncia auta deis inondacions dins mai d'una region d'Asia. Lei plans de [[Bangladèsh]], d'[[Índia]], de [[RPC|China]] e de [[Vietnam]] son ansin regularament submergits durant la monson. Dins aquò, de vengudas deis aigas pòdon tanben aver luòc dins de regions pauc pobladas coma [[Siberia]] onte lei grands flumes locaus son frequentament blocats per de [[restanca|restancas]] de glaç. === Lo cambiament climatic en Asia === Asia es un emetor pus important de gas d'efiech de sèrra e una dei regions pus vulnerablas ai consequéncias dau [[rescaufament climatic|cambiament climatic]]<ref>En 2025, China èra lo premier emetor de gas d'efiech de sèrra e Índia lo tresen.</ref>. Premier, la fonda dei [[glacièr|glaciers]] [[imalaia|imalaians]] constituisse una menaça importanta per lo provesiment de la region en [[aiga potabla]]. Environ un tèrç dei resèrvas de glaç porrián disparéisser dins lo corrent dau sègle XXI segon leis estimas actualas. Aquò es susceptible d'entraïnar de reduccions sensiblas dau debit dei grands flumes de la region en defòra dei periòdes de precipitacions. En parallèle, la montada dau nivèu de la mar menaça mai d'una megalopòli costièra asiatica, especialament [[Shanghai]], [[Bombai]], [[Dhaka]], [[Bangkok]] ò [[Jakarta]]. Dins mai d'una region, lo fenomène es agravat per l'enfonsament dei terrens causat per l'esplecha tròp intensa dei [[jaç freatic|jaç freatics]]. En [[Indonesia]], aquò es en partida a l'origina de la decision dau govèrn de desmainatjar la capitala dau país aen [[Kalimantan]]. == Istòria == === Preïstòria e premierei migracions umanas === Asia ocupa una plaça centrala dins l'istòria de l'umanitat. D'efiech, si lo [[Africa|continent african]] es lo brèç de l'[[Homo sapiens|espècia umana]] modèrna, Asia es lo teatre de migracions precòças e d'expansion de mai d'una espècia dau genre ''Homo'' ben avans l'arribada deis umans anatomicament modèrnes. Per exemple, la preséncia d’''[[Homo erectus]]'' es atestada en [[Asia]] fa 1,8 milion d'ans, coma l'indican la descubèrta de fossiles en [[Indonesia]] ([[Òme de Java]]) e en [[RPC|China]] ([[Òme de Pequin]]). Aqueu ròtle foguèt largament confiermat en 2010 per la descubèrta dei Denisovians, una sosespècia umana arcaïca, que foguèt identificada a partir d'[[ADN]] extrach dins de rèstas trobats dins la [[bauma de Denisova]]. Aqueleis analisis mostrèron que lei Denisovians s'ibridèron amb de populacions localas laissant una traça dins lo genòma de mai d'una populacion indigèna d'[[America]] e d'[[Oceania]]. La [[Revolucion Neolitica]], lo passatge de l'economia de caça e de cuelhida a l'[[agricultura]], si debanèt en Asia d'un biais independent dins mai d'una region. La pus anciana es aquela dau [[Creissent Fertile]] onte lo [[blat]], l'[[òrdi]], la [[cabra]] e lo [[moton]] foguèron pauc a pauc [[domesticacion|domesticats]] tre {{formatnum:10000}} avC. En China, dins la vau dau [[Flume Jaune]], un fenomèn similar, basat sus la domesticacion dau [[ris]] comencèt vèrs {{formatnum:7000}}-{{formatnum:6000}} avC. Dins la peninsula Indiana, lo movement comencèt probable vèrs {{formatnum:7000}} avC dins la vau d'[[Indus]]. Aquelei fogaus de neolitizacion si difusèron dins lei regions vesinas e influencièron lo desvolopament de la màger part dei civilizacions asiaticas. === Lei premierei civilizacions urbanas === A partir dau Creissent Fertil, de la vau d'Indus e de la region dau Flume Jaune, Asia foguèt lo brèç dei premierei civilizacions urbanas de l'umanitat. Lo fenomèn comencèt entre lei millenis IV e III avC, probablament dins la region de [[Mesopotamia]]. D'efiech, dins aquela region, lei [[Sumèr|Sumerians]] desvolopèron de rets urbans sofisticats tre 3500 avC ([[Ur]], [[Uruk]], [[Eridu]]...) e inventèron la premiera forma d'[[escritura]] (lo [[cuneïfòrme]]), lei premiers còdis juridics ([[còdi d'Ur-Nammu]]...) e un sistèma de comerciau regionau permetent lo transpòrt de bens entre lei diferenteis airaus culturaus dau continent. Sei successors, leis [[Akkad|Akkadians]], lei [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] ò leis [[Assiria|Assirians]], bastiguèron d'empèris que dominèron l'[[Orient Mejan]] fins ai conquistas d'[[Alexandre lo Grand]] en 330 avC. Dins la peninsula Indiana, la [[Civilizacion de la Vau d'Indus]] conoissèt son apogèu entre 2600 e 1900 avC. Laissèt una ret de vilas planificadas a l'entorn d'un plan ortogonau ([[Mohenjo-daro]], [[Harappa]]...), de sistèmas de drenatge e d'assaniment de remarca, una escritura pictografica (pas encara traducha) e un comèrci maritime prospèr amb [[Mesopotamia]]. Lei rasons de son declin progressiu a partir de 1000 avC son desconoissudas e son l'objècte de debats. Leis ipotèsis principalas estúdian lei possibilitats de cambiaments climatics, de migracions arianas e d'epidemias. La civilizacion chinesa si formèt dins lo plan format per lo [[Flume Jaune]] amb la [[cultura de Yangshan]] (5000-3000 avC), la [[cultura de Longshan]] (3000-2000 avC) e la [[dinastia Shang]] (1600-1046 avC). L'aparicion d'aquela dinastia marquèt una etapa importanta dins l'istòria de China amb la formacion dau premier estructurat documentat per de fònts escrichas. La continuitat culturala e institucionala de China, dei Shang fins au govèrn actuau, a ges d'equivalent dins l'istòria mondiala. == Lo periòde antic == La premiera mitat dau milleni I avC foguèt marcada per la formacion d'un ensemble d'empèris capables d'establir de connexions dirèctas entre lei diferenteis airaus culturaus dau continent. La [[Empèri Aquemenida|Pèrsia Aquemenida]], fondada per [[Cir II lo Grand]] en 550 avC, constituïguèt lo premier empèri mondiau per son extension. D'efiech, a son apogèu durant lo rèine de [[Dari Ièr|Dari I{{èr}}]], s'estendiá sus un territòri de 5,5 milions de quilomètres carrats, de la vau d'[[Indus]] a [[Tràcia]], en mantenent sota una meteissa autoritat de desenaus de pòbles diferents. Aquela politica unificatritz, basada sus una politica de descentralizacion per permetre a cada pòble de conservar una certana autonòmia, permetèt d'escambis culturaus e comerciaus inedits entre lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], l'[[Orient Mejan]] e la [[peninsula Indiana]] gràcias a una ret de [[rota|rotas]] ben entretengudas. Sa conquista per [[Alexandre lo Grand]] (334-323 avC) entraïnèt una acceleracion dau braçatge culturau èst-oèst amb la difusion de la [[filosofia grèga]] vèrs l'oèst ([[ellenizacion]]). En [[Índia]], l'[[Empèri Maurya]], fondat per [[Chandragupta Maurya]] après lo retirament dei [[generau|generaus]] [[Reialme de Macedònia|macedonians]], unifiquèt per lo premier còp la màger part dau soscontinent indian. Son apogèu si situa durant lo rèine de son tresen sobeiran, [[Ashoka]] (268-232 avC]]), que si convertissèt au [[bodisme]] après la conquista saunosa de Kalinga. Assaiant de defugir de conflictes suplementaris, decidèt d'utilizar la [[diplomacia]] per difusar sa [[religion]] e mandèt de missionaris dins totei lei regions vesinas, comprés en [[Egipte]] e en [[Siria]]. Pasmens, après sa mòrt, sei successors foguèron incapables de mantenir l'unitat de l'empèri que dispareissèt dins de circonstàncias mau conoissudas en 185 avC. En [[China]], [[Qin Shi Huang]] (246-210 avC) realizèt l'unificacion dau país après una tièra de guèrras murtrieras. Dins aquò, sei successors venguèron lèu impopulars e foguèron reversats per la [[dinastia Han]] (286 avC - 220 apC). Lei Han capitèron d'assegurar la prosperitat de l'Empèri, çò que li permetèt de menar una politica d'expansion en direccion de l'[[Asia Centrala]]. Aguèron tanben una importanta influéncia sus la cultura chinesa. Aquò permetèt au país de venir una importanta poissança e un dei centres dau comèrci mondiau gràcias a la mesa en plaça progressiva de la [[Rota de la Seda]], un ensemble de vias comercialas permetent d'escambiar de produchs entre [[Euròpa]], [[Orient Mejan]], [[Índia]], [[Asia Centrala]] e [[Asia Orientala]]. En mai dei marchandisas ([[seda]], [[veire]], [[espècia (cosina)|espècias]]...), aquela ret favorizèt la difusion deis idèas (en particular dei [[religions]]). == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] 90z0j18aptzl9s167xveukpd7usi3no 2508688 2508687 2026-09-13T18:11:42Z Algovia 16465 /* Lo periòde antic */ 2508688 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {{Infobox Continent |imatge=Asia_(orthographic_projection).svg |autonim= |superfícia=44 579 000 |populacion=4 140 336 501 |densitat=87 |país=49 |lengas=[[chinés]], [[indi]], [[ordo]], [[japonés]] |vilas magèrs=[[Tòquio]], [[Shangai]], [[Mumbai]], [[Manila]], [[Jakarta]] |fus orari=UTC+2:00 a UTC+12:00 }} '''Asia''' es lo pus grand e lo pus poblat dei [[continent|continents]] [[Tèrra|terrèstres]]. Cuerbe una [[aira|superficia]] de 44,6 milions de quilomètres carrats, siá environ un tèrç dei tèrras emergidas de la [[planeta]], e assosta mai de la mitat de l'umanitat amb una populacion vesina de 4,7 miliards d'abitants vèrs 2025. Es bordat au nòrd per l'[[ocean Artic]], a l'èst per l'[[ocean Pacific]], au sud per l'[[ocean Indian]] e es ligat a l'oèst au continent [[Euròpa|europèu]]. En causa d'aquelei dimensions considerablas, Asia presenta una importanta diversitat [[geografia|geografica]], [[clima|climatica]], [[cultura|culturala]] e [[Homo sapiens|umana]]. Lo tèrme « Asia » eu meteis cuerbe una realitat geografia que sei limits an variat segon leis epòcas e lei [[tradicion|tradicions]] [[sciéncia|scientifics]]. Per lei [[Grècia antica|Grècs]] de l'[[Antiquitat]], designèt premier lei ribas orientalas de la [[mar Egèa]], avans de s'estendre pauc a pauc ai massas continentalas situadas a l'èst d'[[Euròpa]] e au nòrd-èst d'[[Africa]]. Uei, lei limits convencionaus establisson lei [[monts Oral]], lo flume [[Oral (flume)|Oral]], la [[mar Caspiana]], [[Caucàs]] e la [[mar Negra]] coma frontiera occidentala amb [[Euròpa]]. Entre Asia e Africa, s'utiliza lo [[canau de Suèz]]. Pasmens, aquela definicion es totjorn l'objècte de debats regulars entre lei geografes. Una partida de la comunautat scientifica preferisse ansin considerar [[Eurasia]] coma un continent unic. Istoricament, Asia foguèt lo brèç de mai d'una granda [[civilizacion]] de l'umanitat en [[Mesopotamia]], dins la vau d'[[Indus]] e lòng dei ribas dei flumes [[RPC|chinés]]. Es tanben lo luòc d'origina de mai d'una religion mondiala majora ([[indoïsme]], [[bodisme]], [[judaïsme]], [[cristianisme]], [[islam]], [[sikhisme]], [[taoïsme]], [[confucianisme]]...) e foguèt la basa territòriala d'empèris fòrça importants coma l'[[Empèri Mongòl]], [[Empèri Aquemenida|Pèrsia]] e [[RPC|China]]. Demòra uei lo teatre de transformacions [[economia|economicas]] e [[geopolitica|geopoliticas]] pus determinantas per l'avenir dau monde. La geografia es tanben fòrça divèrsa que la varietat dei mitans naturaus asiatics es a la mesura de l'estenduda dau continent amb de diferéncias marcadas entre lei cimas d'[[Imalaia]], lei plans alluvialas de China ò d'[[Índia]], lei desèrts gelats de [[Siberia]], lei seuvas tropicalas de l'[[Insulíndia]] e leis estèpas d'Asia Centrala. Aquela diversitat fisica es a l'origina d'una multiplicitat de climas, de [[biòma|biòmas]] e d'[[ecosistèma|ecosistèmas]] que fan dau continent asiatica una dei regions [[biologia|biologicas]] pus ricas de la [[planeta]]. == Geografia fisica == === Limits e frontieras dau continent === La definicion dei limits d'Asia constituisse una question classica de la [[geografia]] fisica e de la [[politica]]. D'efiech, au contrari deis autrei continents que tènon de contorns fixats per d'[[ocean|oceans]] ò de [[mar|mars]], la frontiera occidentala d'Asia amb [[Euròpa]] es mai que mai terrèstra e convencionala. La delimitacion pus frequentament acceptada, eiretada dei trabalhs dau geografe suedés [[Philip Johan von Strahlenberg]] (1676-1747) e codificada per lei geografes rus, seguisse lo pendís orientau dei monts Oral dau nòrd au sud, lo liech d'Oral fins a la [[mar Caspiana]], la linha dei montanhas de Caucàs fins a la [[mar Negra]] e arriba a la [[mar Mediterranèa]] en passant per leis Estrechs. Leis autrei limits son pus simples. Au sud, l'istme de Suèz foguèt lòngtemps lo limit entre Asia e [[Africa]]. Pasmens, despuei la construccion dau [[canau de Suèz|canau]] en 1859-1869, son traçat es utilizat coma limit entre lei dos continents. Au nòrd, lo litorau [[Siberia|siberian]] es banhat per leis aigas, sovent geladas, de l'[[ocean Artic]] que forma una frontiera quasi impassabla. A l'èst, Asia es separada de l'[[America dau Nòrd]] per l'[[estrech de Bering]]. Durant lei [[periòde glaciari|periòdes glaciaris]], un [[pònt de Bering|istme terrèstre]] èra present dins la region, çò que permetèt la migracion de populacions umanas en direccion d'[[America]]. Enfin, au sud-èst, la frontiera entre [[Asia]] e [[Oceania]] es mens clara. Convencionalament, s'utiliza la [[linha de Walace]] fondada sus de diferéncias entre lei faunas australasiana e asiatica. Dins aquò, aquela definicion es pas universala. Abòrd de geografes considèran qu'[[Euròpa]] e Asia forman un continent unic, dich [[Eurasia]]. Per elei, lo destriament entre lei dos continents es unicament basat sus de tradicions culturala e istorica. Segon aquela vision, la nocion « d'Asia » seriá una construccion intellectuala eiretada de la pensada antica centrada a l'entorn de la [[mar Mediterranèa]]. === Relèus e orografia === Asia es lo continent pus [[montanha|montanhós]] de la planeta. Son organizacion [[Orografia|orografica]] es dominada per d'ensembles importants de cadenas de montanhas centradas sus la region de [[Pamir]]. [[Imalaia]], au sens larg, es la cadena montanhosa pus auta dau monde. S'estende sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre lei vaus d'[[Indus]], de [[Ganges]] e de [[Bramapotra]]. Lei cimas pus autas de la planeta – [[Mont Everest|Everest]] ({{formatnum:8849}} m), [[K2]] ({{formatnum:8611}} m), [[Kangchenjunga]] ({{formatnum:8586}} m) e [[Lhotse]] ({{formatnum:8516}} m – si tròban dins aquela region. De mai, Imalaia tèn un ròtle de barriera climatica en blocant la remontada de la [[monson]] vèrs lo nòrd. Marca ansin lo limit entre doas esfèras climaticas radicalament distintas. Au nòrd d'Imalaia, si situa lo plan tibetan qu'es lo platèu d'altitud terrèstre pus aut, amb una altitude mejana de {{formatnum:4500}} m e una superficia de 2,5 milions de quilomètres carrats. Es la resèrva d'aiga dau continent qu'es a l'origina de la màger part dei grands flumes asiatics. A l'oèst de Pamir, s'estende un ensemble de cadenas montanhosas mai ò mens orientadas èst-oèst. [[Iran]] e [[Anatolia]] son ansin de regions dominadas per de relèus importants. Aquel ensemble s'acaba amb lei monts de [[Caucàs]] que separan la [[mar Negra]] e la [[mar Caspiana]]. Lo relèu iranian es tanben marcat per de platèus d'altitud relativament auts ({{formatnum:1200}} m). En [[Asia Centrala]], lei monts de [[Tian Shan]] s'estendon sus una longor de {{formatnum:2500}} km entre [[RPC|China]] e [[Quirguizstan]] amb una altitud maximala de {{formatnum:7439}} m. [[Altaï]] es una autra estructura montanhosa importanta de la region que constituisse la frontiera naturala entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Mongolia]] e [[RPC|China]]. Aquelei montanhas son generalament lo resultat de la collision entre lei [[Tectonica dei placas|placas indiana e eurasiatica]], mai lei relèus siberians an generalament una autra origina. Son pus bas, mai son de regions fòrça frejas que son situats a de latituds pus septentrionalas. Contrastant amb aquelei cimas, Asia tèn tanben de plans alluviaus drudes. Lei pus conoissuts son probable lo sistèma compausat per lei vaus de [[Ganges]] e d'[[Indus]] dins la [[peninsula Indiana]] e lo [[plan de China Orientau]]. Pasmens, lei regions frejas dau continent presentan egalament aqueu tipe de relèu. Per exemple, lo plan de Siberia Occidentala es un important espaci clòt, mai en causa de son [[clima]], es umide e [[palun|palunós]]. === Idrografia === Asia es percorruda per mai d'un flume important e sa ret idrografica es d'una complexitat excepcionala, tant per leis ecosistèmas que lei civilizacions umanas. Aquelei corrents d'aiga pòdon tanben engendrar de vengudas deis aigas fòrça violentas e èsser la causa de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas, comprés dins lei regions pus pobladas. En [[RPC|China]], lo [[flume Blau]] ({{formatnum:6380}} km) es lo pus lòng flume dau continent e lo tresen pus lòng de la planeta. Son bacin versent acuelhisse una populacion de 400 milions d'abitants. Es vesin dau bacin dau [[fluvi Jaune]] ({{formatnum:5464}} km) onte vivon environ 110 milions de Chinés. En [[Siberia]], predomina una triada formada per [[Ienissei]] ({{formatnum:5539}} km), [[Òb]] ({{formatnum:5410}} km) e [[Lena]] ({{formatnum:4400}} km) qu'an la particularitat d'èsser gelats durant una partida de l'annada. Dins lo sud dau continent, si tròba una autra triada de flumes majors que son [[Indus]] ({{formatnum:3180}} km), [[Bramapotra]] ({{formatnum:2900}} km) e [[Ganges]] ({{formatnum:2525}} km). Enfin, dins lo sud-èst asiatic, fau mencionar [[Mekong]] qu'es un flume d'una longor importanta ({{formatnum:4909}} km) e qu'es un dei sistèmas fluviaus pus divèrs en tèrmes de [[biodiversitat]]. En causa de la talha dau continent, li a tanben de lacs importants en Asia. Au mens tres presentan de caracteristicas remarcablas. Lo premier es lo [[lac Baïkal]] que si situa dins un rift prefond. Es ansin lo lac pus prefond de la planeta ({{formatnum:1642}} m) e contèn environ 20 % dei resèrvas d'aiga doça liquida conoissudas. Lo segond es la [[mar Caspiana]] qu'es una estenduda d'aiga de {{formatnum:371000}} km². A l'ecosistèma d'una mar pauc salada, mai es juridicament considerada coma un lac partejat entre [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Azerbaitjan]], [[Iran]] e [[Turcmenistan]]. Enfin, la [[mar d'Aral]] es famosa per la catastròfa ecologica entraïnada per son assecament progressiu. D'efècte, après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], èra lo quatren lac pus estendut dau monde, mai la decision deis autoritats [[URSS|sovieticas]] de desviar lei flumes que si gitavan dedins per desvolopar la cultura dau [[coton]] menèt a sa quasi disparicion. En defòra de la ret idrografica continentala, divèrsei mars marginalas asiaticas pòdon tenir un ròtle geopolitic e economic important. Lei doas pus importantas son probable lo [[golf Persic]] onte passa una part considerabla deis exportacions mondialas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] e la [[mar de China Meridionala]] qu'es l'objècte de conflictes territòriaus implicant mai d'una poissança per son contraròtle. La [[mar de Japon]], la [[mar Jauna]] e la [[mar d'Arabia]] son tanben d'endrechs estrategics onte de tensions persistisson entre poissanças regionalas e mondialas. === Geologia e tectonica === La [[geologia]] d'Asia es marcada per tres estructuras principalas. Lo premier ensemble es constituït per lei formacions eissidas de la collision entre la [[placa indiana]] e la [[placa eurasiatica]]. Iniciat fai 50 milions d'ans, aqueu fenomèn contunha a l'ora d'ara. Mena a un desplaçament de la placa indiana de 5 cm vèrs lo nòrs cada an. Entraïnèt la formacion d'[[Imalaia]] e de [[Tibet]] e d'una zòna d'acitivitat sismica intensa que s'estende dau [[Pròche Orient]] au Sud-Èst Asiatic. L'interior dau continent, de la [[mar Caspiana]] a l'oèst a [[Manchoria|Manchoriá]] a l'èst, es dominada per un ensemble d'estèpas copadas per de flumes e de cadenas de montanhas que limitan fòrça lei passatges vèrs lo nòrd e lo sud, mai que permèton una circulacion èst-oèst. Aguèron un ròtle centrau dins l'istòria dau continent que foguèron l'espaci vitau dei [[Empèris nomadas|pòbles nomadas]] cavaliers eurasiatics. Pasmens, l'estèpa es pas l'unic biòma present dins lei regions dau centre d'Asia. D'efècte, lei relèus blocan l'arribada dei precipitacions dins mai d'una region, çò que favoriza la formacion de [[desèrt|desèrts]] fregs coma lo [[desèrt de Gòbi]] ò [[Taklamakan]]. Enfin, au sud, après lei regions frejas dei massís montanhós, leis influéncias tropicalas e eqüatorialas favorizan de climas pus umides. Lei regions d'[[Insulíndia]] son cubèrtas de seuvas umidas e de paluns comparables a aquelei dau bacin amazonian. Tanben, de [[Mangròva|mangròvas]] son presentas lòng dei litoraus. Pasmens, lo sud-oèst dau continent, tocat per l'influéncia de la region de [[Sahara]] presenta un aspècte fòrça diferent amb de regions deserticas caudas e aridas. === Ressorsas naturalas === Lei sota-sòus asiatics contènon una part considerabla dei ressorsas naturalas mondialas. Pasmens, au sen dau continent, li a tres regions que jògan un ròtle centrau dins la produccion dei matèrias premieras necessàrias a l'economia mondiala. La pus conoissuda es probable l'[[Orient Mejan]] que concentra lei resèrvas pus importantas de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Es una region estrategica qu'es l'enjòc de [[guèrra|conflictes]] importants e lo luòc d'una preséncia militara [[USA|estatsunidenca]] permanenta. De son caire, [[China]] es lo premier productor mondiau de [[tèrra rara|tèrras raras]], un ensemble de metaus indispensables per l'[[industria]] [[electronica]] modèrna. Enfin, [[Siberia]] tèn de resèrvas fòrça importantas d'idrocarburs, de [[metau|metaus]] e de [[minerau|mineraus]] variats. Una partida es ja l'objècte d'una esplecha miniera intensiva coma la vena de [[niquèl]] de [[Norilsk]]. Pasmens, en causa de l'isolament de la region e de la manca d'infrastructuras, abòrd de regions siberianas son pas encara totalament exploradas e de jaciments importants son probable totjorn desconoissuts. == Clima == En causa de sei dimensions e de sa posicion entre l'Artic e l'eqüator, de la diversitat de sei relèus e de sa posicion entre leis oceans, Asia presenta l'espèctre climatic pus larg de totei lei continents. Lei climas observats van donc dau freg polar absolut au caud equüatoriau permanent en passant per la quasi totalitat dei climas interdiaris de la [[classificacion de Köppen]]. === La monson asiatic === {{veire|Monson}} La [[monson]] es un dei fenomèns climatics pus caracteristic e pus important d'Asia. Es la causa principala dei precipitacions e dei temperaturas d'una zòna anant d'[[Índia]] a [[Japon]] en passant per lo sud-èst dau continent. Aquò afècta dirèctament la vida de miliards d'abitants. La monson d'estiu (ò monson dau sud-oèst) es engendrada per lo diferenciau termic entre lo continent asiatic, que si rescaufa rapidament durant l'estiu, e l'[[ocean Indian]] que demòra pus freg. L'aire caud monta au dessüs dau continent, çò que crèa una zòna de bassa pression qu'aspira lei vents umides de l'ocean en direccion dei tèrras. Aquelei vents cargats d'umiditat entraïnan alora de precipitacions abondosas en [[Kerala]], dins la vau de [[Ganges]], en [[Indochina]] e en [[RPC|China Meridionala]]. Ansin, a [[Cherrapunji]], dins lo nòrd-èst d'[[Índia]], lei precipitacions annadieras mejanas passan {{formatnum:11000}} mm. La monson de nòrd-èst, que bofa d'ivèrn, es una monson seca venguda dau continent. Pasmens, pòrta de precipitacions en [[Sri Lanka]] e dins lei regions dau sud de la [[peninsula Indiana]] en passant au dessüs dau [[golf de Bengala]]. La monson d'Asia de l'Èst, que tòca principalament la China Orientala, [[Corèa]] e [[Japon]], seguisse de mecanismes leugierament diferents car es influenciada per [[Imalaia]] e per l'[[ocean Pacific]]. La regularitat de la monson es vitala per l'[[agricultura]]. Un retard, una insufiséncia ò un excès de plueias pòu aver de consequéncias dramaticas sus lei recòltas en causant de [[famina|faminas]] ò de [[inondacion|vengudas deis aigas]]. Lo fenomèn [[El Niño]], que trebola la [[temperatura]] de la superficia dau Pacific, modifica significativament lei regimes de monson, agravant lei problèmas actuaus de secaressas ò d'inondacions. === Leis espacis climatics principaus === Lo [[clima continentau]] domina leis espacis interiors de l'[[Asia Centrala]] e de [[Siberia]]. Caracteriza per de variacions termicas fòrça importantas, d'ivèrns rigorws e d'estius corts mai cauds, aganta son expression pus extrèma a [[Verkhoïansk]] en [[Iacotia]], onte foguèron enregistradas lei temperaturas pus bassas observadas dins l'emisfèri nòrd. Aquelei regions son pasmens cubèrtas per una [[taiga]] densa, çò qu'illustra la capacitat deis organismes vivents a s'adaptar a de condicions extrèmas. Lei climas arides ò semi-arides son mai que mai presents en Asia Occidentala e Centrala, dins lo sud d'[[Anatolia]], dins la [[peninsula Aràbia]], sus lo [[plan Iranian]], dins l'[[Asia Centrala]] post-sovietica e dins la region chinesa de [[Xinjiang]]. Lei desèrts d'Arabia presentan de temperaturas fòrça caudas amb de maximoms regularament superiors a 50 °C, amb de precipitacions inferioras a 50 mm dins lei regions pus secas. De vilas coma [[Riyad]] e [[Doha]] fan ansin partida deis endrechs pus cauds e pus arides dau monde. En revènge, lei desèrts d'Asia Centrala son pus fregs e lei temperaturas negativas li son pas raras. Lo [[clima mediterranèu]], caracterizat per d'estius secs e cauds e d'ivèrns doç e pluiós, pertòca lei còstas occidentalas d'[[Asia Menora]], lo [[Levant]] e una partida dei litoraus orientaus de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. Durant l'[[Antiquitat]], aqueu clima favorizèt lo desvolopament dei premierei civilizacions agricòlas dau Pròche Orient. Enfin, dins lo sud e lo sud-èst dau continent, si tròba una region de climas pus umides. En [[Insulíndia]], fòrça pròcha dei regions eqüatorialas, lo clima es caud e umide sensa sason seca marcada, çò que favoriza la formacion de seuvas umidas. Mai au nòrd, dins una region anant dau nòrd d'[[Índia]] fins a [[Japon]] en passant per [[Bangladèsh]] e [[RPC|China]], lo clima es de tipe subtropicau umide amb d'estius cauds e pluiós e d'ivèrns doç. Aquelei regions son fòrça favorablas a la cultura dau [[ris]], [[cereala]] caracteristica de mai d'una cultura d'Asia Orientala. === Lei riscs naturaus === Asia si situa dins una zòna de convergéncia [[tectonica dei placas|tectonica]] e dins lo corredor dei tempèstas tropicalas en provenença deis oceans Pacific e Indian. Lei regions sud e orientalas dau continent son ansin frequentament tocadas per de [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] grèvas. Entre lei pus perilhosas, lei [[ciclòn tropicau|ciclòns tropicaus]] menaçan fòrça regions maritimas dins una zòna compresa entre [[Oman]] e [[Japon]]. Lei destruccions pòdon èsser considerablas coma l'illustrèt lo [[ciclòn Bhola]] en 1970 que tuèt benlèu {{formatnum:500000}} personas en [[Bangladèsh]]. Lei [[tèrratrem|tèrratrems]] e leis [[volcan|erupcions volcanicas]] pòdon tanben èsser una menaça importanta dins lei regions onte passa la [[Cencha de Fuòc del Pacific|cencha de Fuòc]]. Per exemple, l'erupcion pus murtriera de l'istòria umana, aquela dau [[mont Tambora]], si debanèt en [[Indonesia]] en 1815. Pasmens, lo risc d'origina tectonica pus importanta dins la region es probable aqueu dau [[tsunami]]. D'efiech, l'activitat sismica ò volcanica de la region trebola frequentament lei massas d'aiga oceanicas, çò que pòu congrear aqueu tipe de fenomèn. En 2004, un important tèrratrem au larg de [[Sumatra]] entraïnèt un tsunami que toquèt lei litoraus d'[[Indonesia]], de [[Sri Lanka]], d'[[Índia]], de [[Tailàndia]] e mai de [[Somalia]] ({{formatnum:227000}} mòrts). En 2011, un autre tèrratrem major foguèt a l'origina dau tsunami que menèt a la [[accident nuclear de Fukushima|catastròfa nucleara de Fukushima]]. Enfin, fau nòtar la frequéncia auta deis inondacions dins mai d'una region d'Asia. Lei plans de [[Bangladèsh]], d'[[Índia]], de [[RPC|China]] e de [[Vietnam]] son ansin regularament submergits durant la monson. Dins aquò, de vengudas deis aigas pòdon tanben aver luòc dins de regions pauc pobladas coma [[Siberia]] onte lei grands flumes locaus son frequentament blocats per de [[restanca|restancas]] de glaç. === Lo cambiament climatic en Asia === Asia es un emetor pus important de gas d'efiech de sèrra e una dei regions pus vulnerablas ai consequéncias dau [[rescaufament climatic|cambiament climatic]]<ref>En 2025, China èra lo premier emetor de gas d'efiech de sèrra e Índia lo tresen.</ref>. Premier, la fonda dei [[glacièr|glaciers]] [[imalaia|imalaians]] constituisse una menaça importanta per lo provesiment de la region en [[aiga potabla]]. Environ un tèrç dei resèrvas de glaç porrián disparéisser dins lo corrent dau sègle XXI segon leis estimas actualas. Aquò es susceptible d'entraïnar de reduccions sensiblas dau debit dei grands flumes de la region en defòra dei periòdes de precipitacions. En parallèle, la montada dau nivèu de la mar menaça mai d'una megalopòli costièra asiatica, especialament [[Shanghai]], [[Bombai]], [[Dhaka]], [[Bangkok]] ò [[Jakarta]]. Dins mai d'una region, lo fenomène es agravat per l'enfonsament dei terrens causat per l'esplecha tròp intensa dei [[jaç freatic|jaç freatics]]. En [[Indonesia]], aquò es en partida a l'origina de la decision dau govèrn de desmainatjar la capitala dau país aen [[Kalimantan]]. == Istòria == === Preïstòria e premierei migracions umanas === Asia ocupa una plaça centrala dins l'istòria de l'umanitat. D'efiech, si lo [[Africa|continent african]] es lo brèç de l'[[Homo sapiens|espècia umana]] modèrna, Asia es lo teatre de migracions precòças e d'expansion de mai d'una espècia dau genre ''Homo'' ben avans l'arribada deis umans anatomicament modèrnes. Per exemple, la preséncia d’''[[Homo erectus]]'' es atestada en [[Asia]] fa 1,8 milion d'ans, coma l'indican la descubèrta de fossiles en [[Indonesia]] ([[Òme de Java]]) e en [[RPC|China]] ([[Òme de Pequin]]). Aqueu ròtle foguèt largament confiermat en 2010 per la descubèrta dei Denisovians, una sosespècia umana arcaïca, que foguèt identificada a partir d'[[ADN]] extrach dins de rèstas trobats dins la [[bauma de Denisova]]. Aqueleis analisis mostrèron que lei Denisovians s'ibridèron amb de populacions localas laissant una traça dins lo genòma de mai d'una populacion indigèna d'[[America]] e d'[[Oceania]]. La [[Revolucion Neolitica]], lo passatge de l'economia de caça e de cuelhida a l'[[agricultura]], si debanèt en Asia d'un biais independent dins mai d'una region. La pus anciana es aquela dau [[Creissent Fertile]] onte lo [[blat]], l'[[òrdi]], la [[cabra]] e lo [[moton]] foguèron pauc a pauc [[domesticacion|domesticats]] tre {{formatnum:10000}} avC. En China, dins la vau dau [[Flume Jaune]], un fenomèn similar, basat sus la domesticacion dau [[ris]] comencèt vèrs {{formatnum:7000}}-{{formatnum:6000}} avC. Dins la peninsula Indiana, lo movement comencèt probable vèrs {{formatnum:7000}} avC dins la vau d'[[Indus]]. Aquelei fogaus de neolitizacion si difusèron dins lei regions vesinas e influencièron lo desvolopament de la màger part dei civilizacions asiaticas. === Lei premierei civilizacions urbanas === A partir dau Creissent Fertil, de la vau d'Indus e de la region dau Flume Jaune, Asia foguèt lo brèç dei premierei civilizacions urbanas de l'umanitat. Lo fenomèn comencèt entre lei millenis IV e III avC, probablament dins la region de [[Mesopotamia]]. D'efiech, dins aquela region, lei [[Sumèr|Sumerians]] desvolopèron de rets urbans sofisticats tre 3500 avC ([[Ur]], [[Uruk]], [[Eridu]]...) e inventèron la premiera forma d'[[escritura]] (lo [[cuneïfòrme]]), lei premiers còdis juridics ([[còdi d'Ur-Nammu]]...) e un sistèma de comerciau regionau permetent lo transpòrt de bens entre lei diferenteis airaus culturaus dau continent. Sei successors, leis [[Akkad|Akkadians]], lei [[Babilònia (reialme)|Babilonians]] ò leis [[Assiria|Assirians]], bastiguèron d'empèris que dominèron l'[[Orient Mejan]] fins ai conquistas d'[[Alexandre lo Grand]] en 330 avC. Dins la peninsula Indiana, la [[Civilizacion de la Vau d'Indus]] conoissèt son apogèu entre 2600 e 1900 avC. Laissèt una ret de vilas planificadas a l'entorn d'un plan ortogonau ([[Mohenjo-daro]], [[Harappa]]...), de sistèmas de drenatge e d'assaniment de remarca, una escritura pictografica (pas encara traducha) e un comèrci maritime prospèr amb [[Mesopotamia]]. Lei rasons de son declin progressiu a partir de 1000 avC son desconoissudas e son l'objècte de debats. Leis ipotèsis principalas estúdian lei possibilitats de cambiaments climatics, de migracions arianas e d'epidemias. La civilizacion chinesa si formèt dins lo plan format per lo [[Flume Jaune]] amb la [[cultura de Yangshan]] (5000-3000 avC), la [[cultura de Longshan]] (3000-2000 avC) e la [[dinastia Shang]] (1600-1046 avC). L'aparicion d'aquela dinastia marquèt una etapa importanta dins l'istòria de China amb la formacion dau premier estructurat documentat per de fònts escrichas. La continuitat culturala e institucionala de China, dei Shang fins au govèrn actuau, a ges d'equivalent dins l'istòria mondiala. === Lo periòde antic === La premiera mitat dau milleni I avC foguèt marcada per la formacion d'un ensemble d'empèris capables d'establir de connexions dirèctas entre lei diferenteis airaus culturaus dau continent. La [[Empèri Aquemenida|Pèrsia Aquemenida]], fondada per [[Cir II lo Grand]] en 550 avC, constituïguèt lo premier empèri mondiau per son extension. D'efiech, a son apogèu durant lo rèine de [[Dari Ièr|Dari I{{èr}}]], s'estendiá sus un territòri de 5,5 milions de quilomètres carrats, de la vau d'[[Indus]] a [[Tràcia]], en mantenent sota una meteissa autoritat de desenaus de pòbles diferents. Aquela politica unificatritz, basada sus una politica de descentralizacion per permetre a cada pòble de conservar una certana autonòmia, permetèt d'escambis culturaus e comerciaus inedits entre lo [[Mar Mediterranèa|monde mediterranèu]], l'[[Orient Mejan]] e la [[peninsula Indiana]] gràcias a una ret de [[rota|rotas]] ben entretengudas. Sa conquista per [[Alexandre lo Grand]] (334-323 avC) entraïnèt una acceleracion dau braçatge culturau èst-oèst amb la difusion de la [[filosofia grèga]] vèrs l'oèst ([[ellenizacion]]). En [[Índia]], l'[[Empèri Maurya]], fondat per [[Chandragupta Maurya]] après lo retirament dei [[generau|generaus]] [[Reialme de Macedònia|macedonians]], unifiquèt per lo premier còp la màger part dau soscontinent indian. Son apogèu si situa durant lo rèine de son tresen sobeiran, [[Ashoka]] (268-232 avC]]), que si convertissèt au [[bodisme]] après la conquista saunosa de Kalinga. Assaiant de defugir de conflictes suplementaris, decidèt d'utilizar la [[diplomacia]] per difusar sa [[religion]] e mandèt de missionaris dins totei lei regions vesinas, comprés en [[Egipte]] e en [[Siria]]. Pasmens, après sa mòrt, sei successors foguèron incapables de mantenir l'unitat de l'empèri que dispareissèt dins de circonstàncias mau conoissudas en 185 avC. En [[China]], [[Qin Shi Huang]] (246-210 avC) realizèt l'unificacion dau país après una tièra de guèrras murtrieras. Dins aquò, sei successors venguèron lèu impopulars e foguèron reversats per la [[dinastia Han]] (286 avC - 220 apC). Lei Han capitèron d'assegurar la prosperitat de l'Empèri, çò que li permetèt de menar una politica d'expansion en direccion de l'[[Asia Centrala]]. Aguèron tanben una importanta influéncia sus la cultura chinesa. Aquò permetèt au país de venir una importanta poissança e un dei centres dau comèrci mondiau gràcias a la mesa en plaça progressiva de la [[Rota de la Seda]], un ensemble de vias comercialas permetent d'escambiar de produchs entre [[Euròpa]], [[Orient Mejan]], [[Índia]], [[Asia Centrala]] e [[Asia Orientala]]. En mai dei marchandisas ([[seda]], [[veire]], [[espècia (cosina)|espècias]]...), aquela ret favorizèt la difusion deis idèas (en particular dei [[religions]]). == Annèxas == === Liames intèrnes === === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <references/> {{Païses d'Asia}} [[Categoria:Asia|*]] ioyd6oqvasy4s4e7gbv0gxqqdgfeqo6 0 41983 2508689 2293944 2026-09-13T19:14:21Z Pdbdt 1104 /* Administracion */ cònsol 2508689 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Veirias | nom2 = ''Beyries'' | imatge = Entrée dans Beyries.jpg | descripcion = Entrada de Veirias. | lògo = | escut = | escais = | region ist = {{Gasconha}} | region = [[Aquitània Nava]] | parçan = [[Shalòssa]] | arrondiment = [[Arrondiment de Dacs|Dacs]] | canton = [[Canton deu Costalat de Shalòssa|Costalat de Shalòssa]] ([[Canton d'Amor|Amor]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Costalats e Vaths deus Luis|CC de Costalats e Vaths deus Luis]] | insee = 40041 | cp = 40700 | cònsol = Martine Hillotte | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 43.5725 | longitud = -0.636388888889 | gentilici = | alt mej = | alt mini = 77 | alt maxi = 163 | km² = 4.29 | sitweb =http://www.beyries.fr/ |}} '''Veirias'''<ref>http://www.institutoccitan.com/index.php?option=com_content&task=view&id=166&Itemid=0&lang=oc</ref> (''Beyries'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Shalòssa]], situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Lanas (departament)|Lanas]] e la [[region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. == Geografia == [[Imatge:Map commune FR insee code 40041.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Localizacion vila | nòrd-oèst = [[Castanhós-Solens]] | nòrd = | nòrd-èst = [[Argelòs (Lanas)|Argelòs]] | oèst = | vila = Veirias | èst = | sud-oèst = [[Saut de Navalhas]] | sud = | sud-èst = [[Basserclas]] }} ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [bej'riəs]. Las fòrmas ancianas que son ''Beiries'' en 1291, ''Berris'' en 1305, ''de Beiries'' en 1334, ''Beirie'' (mapa de 1714), ''Beyrie'' en 1733 <ref name = bbf>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour'', ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 60-61</ref>. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], [[Ernèst Negre|Negre]], Astor (los dus darrèrs citats per Bénédicte Boyrie) qu'i veden lo latin ''vitrina'' : veiria <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 81</ref>+ "-s" (plurau) : ''veirias'', fabrica de veire. Bénédicte Boyrie-Fénié qu'escriu Veirias ei l'equivalent deus ''Vedrinas'' deu [[Massís Central|Massís Centrau]] e deus ''Veirinas'' de [[Dordonha (departament)|Dordonha]]<ref name = bbf/>; mès per ''Vedrinas'', que i a ua objeccion fonetica absoluda, ''-dr-'' > ''-ir-'', lo latin ''petra'' non mia pas a ''*pèdra''; los ''Vedrinas'' e ''Vedrenas'' que vienen de ''veterina''. A véder [[Veirinas de Vern]]. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=40041 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2026]] |Fin=(2032) |Identitat=Jean-Guy Dubroca |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=[[2014]] |Fin=2026 |Identitat=Martine Hillotte |Partit=DVD |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=març de [[1971]] |Fin=2014 |Identitat=Albert Darricarrère |Partit=PS |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971|Identitat=|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Economia == {{...}} == Demografia == {{Demografia |insee=40041 |1793=194 |1800=175 |1806=197 |1821=212 |1831=219 |1836=224 |1841=230 |1846=245 |1851=223 |1856=211 |1861=213 |1866=208 |1872=206 |1876=186 |1881=174 |1886=183 |1891=171 |1896=180 |1901=179 |1906=176 |1911=154 |1921=146 |1926=143 |1931=145 |1936=129 |1946=111 |1954=100 |1962=107 |1968=83 |1975=82 |1982=85 |1990=94 |1999=86 |cassini=4134 |senscomptesdobles=1962}} ==Lòcs e monuments== [[Fichièr:Gleisa Veirias.jpg|thumb|right|La glèisa de sent Blasi]] [[Fichièr:Chateau beyries.jpg|thumb|right|Lo castèth de Veirias]] * Glèisa de sent Blasi de Veirias. * Castèth de Veirias, inscrivut Monument istoric (12/04/2001)<ref>[http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA40000035 Notícia basa Mérimée]</ref>. ==Personalitats ligadas dab la comuna== == Bibliografia == ==Véder tanben== * [[Comunas de las Lanas]] ==Ligams extèrns== ==Nòtas== <references/> {{Sisterlinks| commons=Category:Beyries| }} {{Portal Gasconha}} {{Comunas de las Lanas}} [[Categoria:Comuna de Shalòssa]] [[Categoria:Comuna de las Lanas]] [[Categoria:Lanas]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] nfmjz6813thskebbwnv8vginrfipute 0 42894 2508690 2415779 2026-09-13T22:21:19Z ~2026-49656-32 65238 Los crotzats, principalament de Frances, venquèron los turcs qui envasivan lo Orient Mejan. 2508690 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:Blason Languedoc.svg|thumb|100px|left|Escut deu Comtat de Tolosa]] [[Imatge:Raymond IV of Toulouse.jpg|200px|thumb|Pertrèit imaginari, Versalhas, sala de las crotzadas.]] '''Ramon IV de Tolosa''' (egaument conegut com '''Ramon de Sant Geli''') que ho comte de Sant Geli, duc de Narbòna, marqués de Gòtia, comte de Roergue, marqués de Provença, comte de Tolosa e [[comtat de Trípol|comte de Trípol]]. Que ho un senhor occitan e un crotzat de la [[Purmèra Crotzada]] qui participè a la conquesta de [[Trípol (Liban)|Trípol]], deu [[Krak deus Cavalièrs]] e de [[Jerusalèm]], e venquè los turcs Seldjoquids en anatolia. Qu'èra lo hilh de [[Ponç]], comte de Tolosa, e d'[[Almòdis de la Marcha]]. Moric en 1105 a [[Mont Pelegrin]]. {{clr}} {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia|color1="#ffffff"|color2="#ffffff"|icòna=Blason Languedoc.svg |abans=[[Guilhèm IV de Tolosa|Guilhèm IV]] |nom=[[Lista dels comtes de Tolosa|comte de Tolosa]] |periòde=1092-1105 |aprèp=[[Bertrand de Trípol|Bertand]]|nbap=2}} {{Inserir dinastia|color1="#ffffff"|color2="#ffffff"|icòna=Aragon arms.svg |abans=[[Bertrand Ièr de Provença|Bertrand Ièr]] |nom=[[Lista dei dirigents de Provença|marqués de Provença]] |periòde=v.1085-1105 |aprèp=idem}} {{Inserir dinastia|color1="#ffffff"|color2=gold|icòna=Armoiries Tripoli.svg |abans=Creacion |nom=[[Lista dels comtes de Trípol|comte de Tortosa (Trípol)]] |periòde=1102-1105 |aprèp=[[Guilhèm de Cerdanha|Guilhèm ''Jordan'']]}} {{Fin dinastia}} {{multibendèl|portal Occitània|portal Lengadòc|portal Provença|portal Roergue}} [[Categoria:Comte de Tolosa|Raimon 06]] [[Categoria:Òme crosat|Raimon 06]] [[Categoria:Naissença en 1042|Raimon IV de Tolosa]] [[Categoria:Ostal de Tolosa|Raimon 06]] [[Categoria:Comte de Sant Gèli]] [[Categoria:Comte de Roergue]] [[Categoria:Marqués de Provença|Raimon 04]] [[Categoria:Comte de Trípol|Raimon 01]] [[Categoria:Decès en 1105|Raimon IV de Tolosa]] [[Categoria:Purmèra crozada]] 2yljy95lxvchioxxxrzjjgxjb1jv55p 0 43166 2508701 2505525 2026-09-14T05:05:30Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508701 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[File:BnF ms. 854 fol. 133 - Cercamon (2).jpg|thumb|right|250px|Representacion de Cercamon dens un cansonèr deu sègle XIII]] '''Cercamon'''<ref name=TdF/><ref>''[https://www.yumpu.com/es/document/view/13697914/la-poesie-lyrique-des-troubadours-collegi-doccitania Istòria - antologia de la Literatura occitana: Sègle XII - Segonda mitat del sègle XX]'' per Domenja Blanchard, Collègi d'Occitània</ref><ref>https://web.archive.org/web/20230815231515/http://trobar-aquitaine.org/oc/l-art-daus-trobadors/lo-trobar/los-temas</ref><ref>[https://wikigram.locongres.com/index.php?title=3._G._Les_d%C3%A9monstratifs Lo Congrès permanent de la lenga occitana]</ref><ref>[https://arraton.fr/contes/en-terra-de-trobadors-10-11-ans/ Escòla Gaston Febus]</ref> o benlèu rarament '''Cercamòn'''<ref group=N>Lo siti web MedievalOc utiliza las doas grafias [https://medievaloc.com/2023/02/02/lo-trobador-gascon-marcabrun/ Cercamon] e [https://medievaloc.com/2023/02/04/cercamon-lo-trobador/ Cercamòn], benlèu derivat d'aquela grafia sus Wikipèdia.</ref>{{refnec}} (''Cercamoun'' en [[nòrma mistralenca]]; ''Cercamon, Cercamons, Cercalmont'' en [[occitan ancian]]<ref name=TdF>[[Frederic Mistral]], ''[https://books.google.com/books?id=6RsiKl5wNr4C&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Cercalmont%22&pg=PA517#v=onepage&q=%22Tr%C3%A9sor%20d%C3%B3u%20F%C3%A9librige%22%20AND%20%22Cercalmont%22&f=false Lo Tresaur dau Felibritge]'', [[sègle XIX]].</ref>) que ho un trobador originari, segon la soa [[vida (literatura)|vida]], de [[Gasconha]] ; qu'espelí de cap a las annadas [[1137]], [[1149]]. Segon [[Frederic Mistral]], son nom<ref group=N>''Cercalmont'' ven "Cèrca al Mond" en grafia classica de l'occitan.</ref> significa "Que cerca dins lo monde". Que's sap chic de causas en vertat sus la soa vita (de segur hèra posteriora aus son temps) e la soa [[vida]] que dit : ''Cercamon si fo uns joglars de Gascoingna, e trobet vers e pasoretas a la usanza antiga. E cerquet tot lo mon lai on el poc anar, e per so fetz se dire Cercamons''. De Cercamon que conservam : *[[Canson (literatura)|Canson]]s : **''Quant l'aura Doussa s'amarzis'' (9 coblas unisonans dab 2 tornadas de dus vers) **''Ab lo temps qe fai refreschar'' (7coblas unisonans) *[[Sirventés]] : **''Puoi nostre temps comens'a brunezir'' (8 coblas unisonans dab 2 tornadas de 4 vers) *[[Planh (literatura)|Planh]] : ** ''Lo plaing comenz iradament'' (un deus mei ancians d'aqueth genre liteari, vodat a [[Guilhèm X d'Aquitània]], mort lo [[9 d'abriu]] de [[1137]], hilh deu "purmèr trobador" [[Guilhèm de Peitieus (Guilhèm IX lo trobador)|Guilhèm IX]] - 9 coblas singulars, a8 a8 a8 a8 a8 b8, b tostemps medisha rima en -is) ==Veire tanben== ===Bibliografia=== *Riquer, Martín de. ''Los trovadores, historia literaria y textos''. Planeta : Barcelona, [[1975]]. {{commonscat|Cercamon}} ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== [https://web.archive.org/web/20080527062301/http://www.trobar.org/troubadours/cercamon/ Òbras completas] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Autoritats}} {{DEFAULTSORT:Cercamon}} [[Categoria:Trobador gascon]] [[Categoria:Literatura occitana]] [[Categoria:Escrivan occitan]] [[Categoria:Literatura gascona]] [[Categoria:Escrivan gascon]] {{LitOc}} {{multibendèl|portal Gasconha|portal Occitània|literatura}} 0nvwiauwmkqggigfr7a24uhlcqaonn4 0 67707 2508694 2465951 2026-09-14T03:19:15Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508694 wikitext text/x-wiki {{dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Biaune d'Alèir | nom2 = ''Beaune-d'Allier'' | imatge = Eglise_Beaune_d'Allier.jpg | descripcion = La glèisa de Biaune. | lògo = | escut = | ist = [[Borbonés]] | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | departament = [[Alèir (departament)|Alèir]] | arrondiment = [[Arrondiment de Montluçon|Montluçon]] | canton = [[Canton de Montmaraud]] | insee = 03020 | sitweb = | cp = 03390 | cònsol = Jacques Philip | mandat = [[2020]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat de comunas Comentric Montmaraud Nerís Comunautat]] | latitud = 46.2819444444 | longitud = 2.88583333333 | alt mej = | alt mini = 360 | alt maxi = 586 | km² = 24.2 | gentilici = |}} '''Biaune''' '''d'Alèir''' (en [[francés]] ''Beaune-d'Allier''<ref name=cass>[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=3275 Ficha comunala de Beuna sul site de l'EHESS]</ref>) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Borbonés]] dins le departament d’[[Alèir (departament)|Alèir]], dins la region d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. == Toponimia == Beuna ven del celtic ''Belena'', la tèrra de Belenos<ref>[http://books.google.fr/books?id=rsNpi7IVulEC&pg=PA160&dq=toponymie+g%C3%A9n%C3%A9rale+Beaune&hl=fr&ei=g74ZTI73GoK14QasqqGgCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC8Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false Ernèst Negre, ''Toponymie générale de la France'']</ref>. Dins le parlar locau la comuna se ditz [ˈbjonə]<ref>https://web.archive.org/web/20240629225622/https://editiontintenfass.de/en/catalog/444_l-p-tit-prince-der-kleine-prinz-beaunois</ref>. == Geografia == <gallery mode="packed" heights="180px"> Beuna dins lo canton de Montmaraud.png|Biaune (roge) dins le canton de Montmaraud (orange). Beuna dins la Comunautat de Comunas de la Region de Montmaraud.png|Beuna (roge) dins la Comunautat de Comunas de la Region de Montmaraud (jaune). </gallery> == Istòria == <gallery mode="packed" heights="180px"> Beuna (Alèir).png|Biaune sobre la carta de Cassini. </gallery> En [[1937]], le nom oficiau de la comuna deven ''Beaune-d'Allier'' (que davant èra ''Beaune''). La comuna de Biaune es dins le [[districte de Montmaraud]] puèi dins l'[[arrondiment de Montluçon]]. En [[1789]] Biaune depend <ref name=cass/>: * de la generalitat de [[Molins]] * de l'eleccion de [[Montluçon]] * de la subdelegacion de [[Montmaraud]] * del parlament de [[París]] * de la senescaucia de [[Molins]] * de la diocèsi de [[Borges]] === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Beuna]] '''Beuna'''}} {{Image label|x=0.38055798031|y=0.44596583641|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 184 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Luros-de-Bauna]] <br/>(2,6 km)}}}} {{Image label|x=0.63364806819|y=0.324083591588|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 195 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Bonnet-de-Four]] <br/>(3,7 km)}}}} {{Image label|x=0.273467277108|y=0.501081272271|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 304 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ids]] <br/>(4,2 km)}}}} {{Image label|x=0.365964861386|y=0.218295641819|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 972 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Besenet]] <br/>(5,5 km)}}}} {{Image label|x=0.23713976692|y=0.26279813974|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 731 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montvicq]] <br/>(6,3 km)}}}} {{Image label|x=0.456020137966|y=0.88245656362|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 575 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lapeyrouse (Puy-de-Dôme)|Lapeyrouse]] <br/>(6,5 km)}}}} {{Image label|x=0.820497737568|y=0.275026059863|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1574 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montmarault]] <br/>(6,5 km)}}}} {{Image label|x=0.108179292105|y=0.568847330157|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 311 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Colombier (Alèir)|Colombier]] <br/>(7,1 km)}}}} {{Image label|x=0.935138835708|y=0.470711942166|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 204 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Blomart]] <br/>(7,2 km)}}}} {{Image label|x=0.934050324356|y=0.607334741407|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 157 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vernusse]] <br/>(7,4 km)}}}} {{Image label|x=0.638369430184|y=0.0757930921031|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 254 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Priest-en-Murat]] <br/>(7,6 km)}}}} </div>{{clear|left}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 03020 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean-Jacques Mercier |Partit= |Qualitat= retirat de l'agricultura }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Clement |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Marie-Claude Moncelon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 03020 |1793=1045 |1800=866 |1806=937 |1821=1081 |1831=1171 |1836=1185 |1841=1200 |1846=1214 |1851=1223 |1856=1128 |1861=1096 |1866=1039 |1872=1128 |1876=1112 |1881=1125 |1886=1151 |1891=1123 |1896=1054 |1901=980 |1906=983 |1911=902 |1921=762 |1926=726 |1931=683 |1936=638 |1946=589 |1954=547 |1962=490 |1968=462 |1975=405 |1982=327 |1990=280 |1999=270 |2004= |2005= |2006=286 |2007=288 |2008=290 |2009=292 |cassini=3275 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas d'Alèir]]. ==Nòtas e referéncias == {{reflist}} {{commonscat|Beuna (Alèir)}} {{Multibendèl|Portal Borbonés|Portal Occitània}} {{Comunas d'Alèir}} [[Categoria:Comuna d'Alèir]] [[Categoria:Comuna de Borbonés occitanofòna]] sjjgr7m9ja2kwgw9cixmcz1bfowdt04 0 74544 2508702 2139227 2026-09-14T07:48:21Z Kontributor 2K 52367 escut 2508702 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Thun-Saint-Amand | nomcomuna2= | imatge=Thun-Saint-Amand (Nord, Fr) mairie.JPG | descripcion= | lògo= | escut=Blason famille fl de Landas.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Valenciennes|Valenciennes]] | canton=[[Canton de Saint-Amand-les-Eaux-Rive gauche|Saint-Amand-les-Eaux-Rive gauche]] | insee =59594 | sitweb= | cp =59158 | cònsol =Rose-Marie Caby | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud=3.45972222222 |latitud=50.4808333333 | alt mini =14 | alt mej = | alt maxi =38 | km² =3.71 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region dels [[Nauts de França]]. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=59594 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Rose-Marie Caby|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=59594 |1793= |1800=530 |1806=600 |1821=770 |1831=921 |1836=1109 |1841=1138 |1846=710 |1851=709 |1856=659 |1861=620 |1866=620 |1872=600 |1876=564 |1881=571 |1886=558 |1891=501 |1896=533 |1901=570 |1906=567 |1911=822 |1921=770 |1926=1306 |1931=1197 |1936=927 |1946=913 |1954=1158 |1962=1246 |1968=1283 |1975=1206 |1982=1127 |1990=1066 |1999=1033 |2004= |2005= |2006=1092 |2007=1104 |2008=1 113 |2009=1126 |cassini=37596 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =59594 }} [[Categoria:Comuna del Nòrd]] {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} 10gkfisrv1fihkr6387fvx27z6qy7f2 0 106115 2508703 2391794 2026-09-14T08:25:32Z Kontributor 2K 52367 escut 2508703 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Étricourt-Monancourt | nomcomuna2=Étricourt-Manancourt | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason famille fr de Rohan-Chabot.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Péronne|Péronne]] | canton= [[Canton de Combles|Combles]] | insee = 80298 | sitweb= | cp = 80360 | cònsol = Jean-Pierre Coquette | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 2.9861 | latitud= 50.035 | alt mini = 77 | alt mej = | alt maxi = 145 | km² = 11.02 }} '''Étricourt-Monancourt''' en [[picard]] (''Étricourt-Manancourt'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Sòma (departament)|Somme]] e la [[regions francesas|region]] de [[Picardia (region)|Picardia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Étricourt-Manancourt]]'''Étricourt-Manancourt'''}} {{Image label|x=0.693789793981|y=0.469261588818|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 316 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Équancourt]] (2,3km)}}}} {{Image label|x=0.455729394658|y=0.307804547792|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 56 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Léchelle (Pas de Calais)|Léchelle]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.293598463807|y=0.420673728665|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 136 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mesnil-en-Arrouaise]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.56118668129|y=0.24826350611|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 417 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ytres]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.398022998619|y=0.241519064976|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 111 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bus (Pas de Calais)|Bus]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.708620332211|y=0.755708634511|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 373 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nurlu]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.834938095117|y=0.490601558243|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 270 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fins]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.72667683177|y=0.201845369268|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 170 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Neuville-Bourjonval]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.876264825196|y=0.591201781603|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 166 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sorel (Somme)|Sorel]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.199562523914|y=0.284713114972|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 289 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rocquigny (Pas de Calais)|Rocquigny]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.391201914413|y=0.890173423623|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1316 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Moislains]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.107597640089|y=0.548879106431|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 446 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sailly-Saillisel]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.492951528992|y=0.0561921807209|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 932 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bertincourt]] (5,7km)}}}} {{Image label|x=0.668409640388|y=0.0804367151245|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 267 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ruyaulcourt]] (5,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 80298 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Pierre Coquette|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 80298 |1793=1024 |1800=1005 |1806=1105 |1821=1149 |1831=1345 |1836=1455 |1841=1450 |1846=1522 |1851=1417 |1856=1417 |1861=1505 |1866=1522 |1872=1527 |1876=1471 |1881=1339 |1886=1364 |1891=1242 |1896=1179 |1901=1177 |1906=1106 |1911=1173 |1921=639 |1926=817 |1931=718 |1936=675 |1946=607 |1954=644 |1962=624 |1968=612 |1975=531 |1982=502 |1990=452 |1999=400 |2004= |2005= |2006=446 |2007=466 |2008=486 |2009=506 |cassini=20851 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de Sòma}} [[Categoria:Comuna de Sòma]] 8ax4ul6jnidsfnx7l20feso511clmsw 0 106974 2508704 2454931 2026-09-14T08:48:24Z Kontributor 2K 52367 escut 2508704 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Taulinhan | nom2 = ''Taulignan'' | imatge = Taulignan - Porte de ville.jpg | descripcion = Anciana pòrta de vila de Taulinhan. | lògo = | escut = Blason famille fr de Taulignan.svg | escais = | ist = {{Daufinat}}<br/>{{Occitània}} | parçan = {{Tricastin}}{{Ref-Contradas-Jornalet}} | arrondiment = [[Arrondiment de Niom|Niom]] | canton = [[Canton de Grignan|Grignan]] | sitweb = | cp = 26770 | insee = 26348 | cònsol = Jean-François Siaud | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 44.4447222222 | longitud = 4.98166666667 | alt mej = | alt mini = 203 | alt maxi = 760 | km² = 34.65 |}} '''Taulinhan''' (''Taulignan'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] dau [[Daufinat]] situaa dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Droma (departament)|Droma]] e la [[regions francesas|region]] de [[Ròse-Aups]]. == Geografia == {{...}} === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Taulinhan]] '''Taulinhan'''}} {{Image label|x=0.724189589336|y=0.520154050633|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 310 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montbrison]] <br/>(3,6 km)}}}} {{Image label|x=0.310929186619|y=0.445025697728|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 207 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Salas (Droma)|Salas]] <br/>(3,7 km)}}}} {{Image label|x=0.743531094211|y=0.284466346494|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 360 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Ròcha Sant Segret e Becona]] <br/>(5,4 km)}}}} {{Image label|x=0.838975405467|y=0.591828601619|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 381 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lo Pègue]] <br/>(5,7 km)}}}} {{Image label|x=0.181459768955|y=0.648945465963|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1479 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Grignan]] <br/>(6,2 km)}}}} {{Image label|x=0.523489610798|y=0.872629202881|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 9771 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Valréas]] <br/>(6,5 km)}}}} {{Image label|x=0.280082935198|y=0.808479775795|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1702 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Grilhon]] <br/>(6,6 km)}}}} {{Image label|x=0.892742938156|y=0.665736045339|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 289 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rosset]] <br/>(7,0 km)}}}} {{Image label|x=0.32060456621|y=0.144381707584|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 44 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Aleyrac]] <br/>(7,0 km)}}}} {{Image label|x=0.814266401632|y=0.79385969159|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 433 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sant Pantali (Daufinat)|Sant Pantali]] <br/>(7,1 km)}}}} </div>{{clear|left}} == Istòria == {{Apertium|fr}} D'apr&egrave;s c&egrave;rts autors, Taulinhan i auri&aacute; agut coma berceau la villa d'un ric patricien romain trucat ''Taulinanus''. Ancian fief de la baronnie de Montauban, lo pa&iacute;s &egrave;ra antany environat de solids remparts perforats de div&egrave;rsas p&ograve;rtas poderosament fortificades. La principala &egrave;ra aquela de Enguille. La se truca commun&eacute;ment u&egrave;i la p&ograve;rta del N&ograve;rd. Los sieus dos torns redonds an connectat per una galari&aacute; #que surmontent de las [[m&acirc;chicoulis]]. A lo sieu primi&egrave;r escalona, del costat del bourg, i avi&aacute; mes lo c&ograve;rs de guarda. La resist&eacute;ncia #que #opausar en 1395, lo bourg de Taulinhan a las Companhi&aacute;s bretonnes, es lo un dels mai brilhants faches d'armas, #que s'i si&aacute; produsit, a {{la s-|XIV|e}}, en lo bas Dauphin&eacute;. &Ograve;mes, femnas e mainats #far bona guarda, pendent quatre mes, de la nautor de las si&aacute;s remparts. Lo sieu vigilance pas #prene final que quand agu&egrave;ron for&ccedil;at l'enemic a deslotjar la contr&eacute;e. La p&ograve;rta de Enguille de Taulinhan es lo un de las labors de gu&egrave;rra medievala los melhor conservats de la region. La {{data|12|de junh|1944}}, Taulinhan pat&iacute;s lo assaut d'una colomna alemanda #que #daissar d&egrave;tz u&egrave;ch victimas darri&egrave;r d'ela, abans de prosseguir la si&aacute; mortala randonn&eacute;e sus Valr&eacute;as<ref>[http://taulignan39-45.blogspot.Coma/ Taulinhan 39-45]</ref>. {{Original|fr}} D’après certains auteurs, Taulinhan aurait eu comme berceau la villa d’un riche patricien romain appelé ''Taulinanus''. Ancien fief de la baronnie de Montauban, le pays était jadis entouré de solides remparts percés de plusieurs portes puissamment fortifiées. La principale était celle d’Enguille. On l’appelle communément aujourd’hui la porte du Nord. Ses deux tours rondes sont reliées par une galerie que surmontent des [[mâchicoulis]]. À son premier étage, du côté du bourg, était placé le corps de garde. La résistance qu’opposa en 1395, le bourg de Taulinhan aux Compagnies bretonnes, est l’un des plus brillants faits d’armes, qui se soit produit, au {{s-|XIV|e}}, dans le bas Dauphiné. Hommes, femmes et enfants firent bonne garde, pendant quatre mois, du haut de leurs remparts. Leur vigilance ne prit fin que lorsqu’ils eurent forcé l’ennemi à évacuer la contrée. La porte d’Enguille de Taulinhan est l’un des ouvrages de guerre médiévaux les mieux conservés de la région. Le {{date|12|juin|1944}}, Taulinhan subit l'assaut d'une colonne allemande qui laissa dix huit victimes derrière elle, avant de poursuivre sa mortelle randonnée sur Valréas<ref>[http://taulignan39-45.blogspot.com/ Taulinhan 39-45]</ref>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=26348 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean-François Siaud|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=26348 |1793=1400 |1800=1716 |1806=1859 |1821=1885 |1831=2145 |1836=2202 |1841=2336 |1846=2320 |1851=2349 |1856=2247 |1861=2190 |1866=2167 |1872=2271 |1876=2310 |1881=2280 |1886=2331 |1891=2224 |1896=2221 |1901=2060 |1906=2082 |1911=2017 |1921=1581 |1926=1385 |1931=1419 |1936=1272 |1946=1133 |1954=1046 |1962=1135 |1968=1199 |1975=1202 |1982=1419 |1990=1586 |1999=1571 |2004= |2005= |2006= 1589 |2007= 1589 |2008=1 588 |2009=1 592 |cassini=37129 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Veire tanben == * [[Comunas de Droma]] == Ligams extèrnes == == Nòtas e referéncias == <references/> {{Multibendèl | Portal Daufinat | Portal Occitània}} {{Comunas de Droma}} [[Categoria:Comuna de Tricastin]] [[Categoria:Comuna de Droma]] [[Categoria:Comuna occitana dau Daufinat]] [[Categoria:Comuna d'Occitània]] ttxds06ua4ju619y5w110kpfsc4w9en 0 114834 2508707 2422984 2026-09-14T10:45:22Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508707 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta = oc |nom = Frabosa Sotana |nomItalian = Frabosa Sottana |imatge=Prato Nevoso Conca.jpg |blason = |reg =PMN |prov =CN |latitudgrad =44 |latitudminuta =18 |latitudsegonda = |longitudgrad =7 |longitudminuta =48 |longitudsegonda = |mej = |km² = {{formatnum:37.64}} |pop = {{formatnum:{{popit004|091}}}} |data-pop ={{popit004|0}} |dens = {{formatnum:{{ #expr: ({{popit004|091}}/37.64) round 2 }} }} |cp =12083 |tel = |istat = 004091 |còde_cadastre =D752 |Gentili = |Patron = |Fèste_patronala = |sit_web = }} '''Frabosa Sotana'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref><ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98b.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20220221070738/https://locongres.org/oc/actualites1/nouvelles-ressources/10295-noms-occitans-de-las-comunas-de-las-valadas</ref><ref name="Liberitutti">https://fr.calameo.com/read/000047076072695ed24eb</ref> (''Frabosa Sottana'' en [[italian]]) es una comuna de las [[Valadas Occitanas]]<ref>“Art. 9 bis Nome a tutela e valorizzazione della storia e della lingua occitana <br />1. Il Comune, in proprio ed in collaborazione con ogni ente o istituzione che abbia competenza in materia, si fa promotore della tutela della storia e della lingua occitana, valorizzandola, secondo i principi del documento espresso dall’associazione culturale “E’Kie’” ed accogliendone lo spirito, nei termini di una tutela attiva. <br />2. Nella formazione della Giunta Comunale il Sindaco favorisce l’inserimento di almeno un assessore in rappresentanza della popolazione in lingua occitana, nel caso in cui la medesima popolazione esprima un consigliere. <br />3. Quando si sarà giunti alla definizione di una grafia ufficializzata del Kiè, sarà cura del Comune redigere i cartelli indicatori di località e la toponomastica stradale in italiano ed in occitano, con pari dignità grafica, anche con il recupero di toponimi tradizionali e conformi agli usi locali, nel rispetto comunque sia della normativa riguardante il Codice della Strada sia delle disponibilità del bilancio comunale.”<br />[https://web.archive.org/web/20230521210132/https://www.comuniecitta.it/risorse/statuti/frabosa_soprana.pdf "Estatut de la comuna de Frabosa Sotana"] sul sit ''Comuni e città''.</ref> d’[[Itàlia]], dins la [[província de Coni]] e la region de [[Piemont]]. ==Geografia== Sias fracions son Alma Ressia, Artesina, Gòsi, Planvinhal, Prat Nevós, Miruelh e Riusec Sant Jaco. La comuna fai 1600 abitants residents, e mai de 6500 maisons de viletjatura, que buton la comuna piemontesa al premier pòst en Itàlia per numre d’alòtges estagionals. ==Istòria== Frabosa Sotana ven fondaa oficialament ental premier secle d.C. dai Romans, que la chamon Rocha Ferraria (da la montanha peirosa sobre lo país, richa de ferre). Per siei bòscs ven chamaa Ferraria a Boschos, puèi devengut Frabosa. Lhi Romans començon a esfruchar la val Maudanha, duerbent a Frabosa Sotana de cavas de marmo blanc e de minerals ferrós, mas cultivon decò la terra per produire gran, seèl e uva. Un moment de bonaür que ven enterromput dai Sarrasins, qu’arribon ental Monregalés entre 906 d.C. e 950, passant al sac monasteris e conquistant lhi còls alpins. Al segle XI, Frabosa Sotana s’unís a Frabosa Sobeirana, e ven chamaa per quarques segles “Frabosa di molins” o Molins, vista la presença de peiras da molin. Ental 1596 ven oficialament decretaa da la Cort Ducala de Turin la separacion entre Frabosa Sobeirana e Sotana. Ental 1630 Frabosa Sotana es menaçaa da la pèst que causa ben de victimas: lhi gaire sobrevivuts ental 1650 fondon una nòva parroquiala, qu’encuei es la glèisa de S. Jòrs. Ental 1670 lhi Savòia emponon lo prelièu obligatòri d’la sal, que drant se polia emportar liberament da la Liguria, e eira ensinto devia èsser chataa en quantitats fixaas dal Monopòli. Ental 1681 aquò causa de revòltas, frenaas dai Marqués Pallavicino, nominats dai Savòia Senhors des doas Frabosas. Ental 1872 nais la premiera fabrica per l’extracion de tana e una de botelhas a Sant Jaco. Al sègle XX, Frabosa es passaa da una economia dediaa a agricoltura e enlevament (mèl, broç e Rasquera lhi produchs tipics), a l’esvilup toristic emè la creacion des estacions d’esquì d’Artesina e Prat Nevós. {{ref}} {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] [[Categoria:Comuna de las Valadas Occitanas]] 0kpgptzxov899lzkckkf3ka0rjpwrw4 0 122093 2508677 1863940 2026-09-13T12:53:35Z Papel1971 48720 Papel1971 a desplaçat la pagina [[Ayna]] cap a [[Aýna]] : Nuova regola ortografica 1863940 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Ayna''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] d'[[Albacete (província)|Albacete]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha-La Mancha]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|02}} 9tuqafx0kwnfofa6owu7cfjfi7jyeg4 2508680 2508677 2026-09-13T12:54:21Z Papel1971 48720 2508680 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Aýna''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] d'[[Albacete (província)|Albacete]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de [[Castelha-La Mancha]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|02}} t0m5eoc7w54314jjbogmycsub7z90mt 10 122170 2508679 2130668 2026-09-13T12:53:54Z Papel1971 48720 2508679 wikitext text/x-wiki {{Metapaleta de navigacion | modèl =Comunas d'Albacete<!-- de modificar pas --> | tematica = Geografia | carta = es | estildejós = {{Geografia|colores}} | estilgrop = {{Geografia|colores}} | estiltítol = {{Geografia|colores}} | títol = [[Fichièr:Albacete-Bandera.svg|45px]] {{títolcolor|es|Comunas d'Albacete|Comunas d'}}{{títolcolor|es|Albacete}} |imatge=[[Image:Provincia Albacete.png|200px|Albacete]] | lista1 = {{·}} [[Abengibre]]{{·}} [[Alatoz]]{{·}} [[Albacete]]{{·}} [[Albatana]]{{·}} [[Alborea]]{{·}} [[Alcadozo]]{{·}} [[Alcalá del Júcar]]{{·}} [[Alcaraz]]{{·}} [[Almansa]]{{·}} [[Alpera]]{{·}} [[Aýna]]{{·}} [[Balazote]]{{·}} [[Ballestero, El]]{{·}} [[Balsa de Ves]]{{·}} [[Barrax]]{{·}} [[Bienservida]]{{·}} [[Bogarra]]{{·}} [[Bonete]]{{·}} [[Bonillo, El]]{{·}} [[Carcelén]]{{·}} [[Casas de Juan Núñez]]{{·}} [[Casas de Lázaro]]{{·}} [[Casas de Ves]]{{·}} [[Casas-Ibáñez]]{{·}} [[Caudete]]{{·}} [[Cenizate]]{{·}} [[Chinchilla de Monte-Aragón]]{{·}} [[Corral-Rubio]]{{·}} [[Cotillas]]{{·}} [[Elche de la Sierra]]{{·}} [[Férez]]{{·}} [[Fuensanta]]{{·}} [[Fuente-Álamo]]{{·}} [[Fuentealbilla]]{{·}} [[Gineta, La]]{{·}} [[Golosalvo]]{{·}} [[Hellín]]{{·}} [[Herrera, La]]{{·}} [[Higueruela]]{{·}} [[Hoya-Gonzalo]]{{·}} [[Jorquera]]{{·}} [[Letur]]{{·}} [[Lezuza]]{{·}} [[Liétor]]{{·}} [[Madrigueras]]{{·}} [[Mahora]]{{·}} [[Masegoso]]{{·}} [[Minaya]]{{·}} [[Molinicos]]{{·}} [[Montalvos]]{{·}} [[Montealegre del Castillo]]{{·}} [[Motilleja]]{{·}} [[Munera]]{{·}} [[Navas de Jorquera]]{{·}} [[Nerpio]]{{·}} [[Ontur]]{{·}} [[Ossa de Montiel]]{{·}} [[Paterna del Madera]]{{·}} [[Peñas de San Pedro]]{{·}} [[Peñascosa]]{{·}} [[Pétrola]]{{·}} [[Povedilla]]{{·}} [[Pozo Cañada]]{{·}} [[Pozohondo]]{{·}} [[Pozo-Lorente]]{{·}} [[Pozuelo]]{{·}} [[Recueja, La]]{{·}} [[Riópar]]{{·}} [[Robledo]]{{·}} [[Roda, La]]{{·}} [[Salobre]]{{·}} [[San Pedro]]{{·}} [[Socovos]]{{·}} [[Tarazona de la Mancha]]{{·}} [[Tobarra]]{{·}} [[Valdeganga]]{{·}} [[Vianos]]{{·}} [[Villa de Ves]]{{·}} [[Villalgordo del Júcar]]{{·}} [[Villamalea]]{{·}} [[Villapalacios]]{{·}} [[Villarrobledo]]{{·}} [[Villatoya]]{{·}} [[Villavaliente]]{{·}} [[Villaverde de Guadalimar]]{{·}} [[Viveros]]{{·}} [[Yeste]]{{·}} }} <noinclude> [[Categoria:Modèl Espanha|Albacete]] </noinclude> 0eyxwqaww9pzbwflcnakhs1vnm69o6e 0 135874 2508683 2490841 2026-09-13T16:01:23Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr President_Mohamed_Morsi.jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Infrogmation (per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Mohamed Morsi|]]) 2508683 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} '''Mohamed Morsi''' es un òme politic [[Egipte|egipcian]] que foguèt president del sieu país del [[30 de junh]] de [[2012]] fins al [[3 de julhet]] de [[2013]]. {{ORDENA:Morsi, Mohamed}} [[Categoria:President d'Egipte]] [[Categoria:Naissença en 1951]] [[Categoria:Decès en 2019]] 341om4lrv1j4lyfun11f69wlr510wo0 0 157199 2508706 2400309 2026-09-14T10:27:57Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508706 wikitext text/x-wiki La '''filosofia politica''' es la branca de la [[filosofia]] qu'estudia las questions relativas al poder politic, a l'[[Estat]], al [[govèrn]], a la [[lei]], a la [[politica]], a la [[patz]], a la [[justícia]] e al ben comun entre autras. Es considerada coma una de las brancas de la filosofia practica a costat de la filosofia del drech e de la filosofia morala. Coma recerca [[Filosofia|filosofica]], se diferéncia d'aquelas menenadas per las [[Sciéncias socialas|sciéncias umanas e socialas]] ([[sociologia]], [[istòria]], [[psicologia]], sciéncia politica) que, a la diferéncia d'aquelas ligadas a çò qu'existís istoricament e subretot, es fondada sus la recerca d'un universal, guidada per la question del just, del melhor e del legitim<ref>La question de la légitimité illustre bien cette différence : chez le sociologue [[Max Weber]], ce mot désigne les moyens par lesquels une personne ou une entité prend aux yeux des hommes le caractère de légitimité, alors que chez les philosophes, la légitimité est elle-même comme vérité l'objet de la recherche, par exemple par le biais de la notion centrale dans les publications de la [[Edat Modèrna|période moderne]] de '''droit naturel''' par opposition au '''droit positif''' (positif, c'est-à-dire existant historiquement).</ref>. Quitament s'aquela recerca arribariá a l'impossibilitat de son acabamement aquò cambiariá pas la natura de la recerca. Ara, la sciéncia politica es venguda inseparabla de la filosofia politica. == Definicion == Segon Leo Strauss, tot ensag de definir la filosofia politica supausa d'evitar doas decas<ref>[[:fr:Philosophie_politique#Philippe_Raynaud2006|Philippe Raynaud 2006]]<span contenteditable="false">, </span><abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">560</span></ref>: * La primièra consistís a considerar la filosofia politica pas que coma una dependéncia subaltèrna de la filosofia dins son ensems. Aquela generalizacion abusiva fa problèma, qu'evita las divergéncias prigondas entre l'istòria de la filosofia politica, e aquela la quita filosofia<ref name="Philippe Raynaud">[[:fr:Philosophie_politique#Philippe_Raynaud2006|Philippe Raynaud 2006]]<span contenteditable="false">, </span><abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">561</span></ref>. * La segonda consistís a i veire pas qu'un simple perlondament de l'analisi politica. En efièt, se la filosofia politica resulta de la pensada politica, tota pensada politica es pas una filosofia politica: <span class="citation" contenteditable="false">« un penseur politique qui ne serait pas un philosophe s'intéresserait ou s'attacherait avant tout à un ordre ou à une législation politique spécifique ; le philosophe politique s'intéresse et s'attache avant tout à la vérité »</span><ref>[[:fr:Philosophie_politique#Leo_Strauss1959|Leo Strauss 1959]]<span contenteditable="false">, </span><abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">12</span></ref>. Passat aquò, la filosofia politica poirá se déefinir <span class="citation" contenteditable="false">« par un rapport à la fois ''nécessaire'', ''indépassable'', et ''indéfiniment problématique'' avec les expériences et les opinions effectivement présentes dans la vie réelle de la cité »</span><ref name="Philippe Raynaud">[[:fr:Philosophie_politique#Philippe_Raynaud2006|Philippe Raynaud 2006]]<span contenteditable="false">, </span><abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">561</span></ref>. Per que son objècte es plan enraiçat dins la realitat umana, la filosofia politica se caracteriza per una tension de contunh entre la teoria e la practica: tot assumissent una portada universala, se deu far plaça a l'existent<ref name="Philippe Raynaud">[[:fr:Philosophie_politique#Philippe_Raynaud2006|Philippe Raynaud 2006]]<span contenteditable="false">, </span><abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">561</span></ref>. == Istoric == === Antiquitat === [[Socrates]] es mai sovent considerat coma lo fondator de la filosofia politica. Seriá estat lo primièr a formular una critica globala e absoluda d'un sistèma politic existent<ref>[[:fr:Philosophie_politique#Philippe_Raynaud2006|Philippe Raynaud 2006]]<span contenteditable="false">, </span><abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">562</span></ref>, pasmens s'un discors tenent de la sciéncia politica se trapa tanben a çò del seu contemporanèu [[Tucidides]], e qu'una filosofia politica se trapa a l'estat fragmentari dins çò que demora de l'òbra d'Eraclit. Lo debat inicial que fonda la ''filosofia politica'' coma un domèni essencial de la ''filosofia'' es dins lo dialòg ''Lo Fredon'' de [[Platon]], quand [[Socrates]] indica que dins sa jovença, deguèt abandonar las [[Sciéncias naturalas|sciéncas de la natura]] per s'interessar a las opinions de la Ciutat. Çò que se cal nomenar, amb Socrates sa ''segonda navigacion'', signa lo punt de partença de la Filosofia coma ''Filosofia Politica''. Aquel punt de partença es ja portaire d'una ambiguïtat, que se pòt trobar al començament de las òbras d'[[Aristòtel]], la ''Metafisica'' e la ''Politica''. En efièt, caduna se dich ''sciéncia primièra''. Lo primièr dels preztfachs de la ''filosofia politica'' atal foguèt de justificar d'en primièr las ''causas que son al delà de la Natura'' (méta ta phusikè). Per [[Aristòtel]], l'òme es un animal politic. Escrich dins ''Politica'': : « La ciutat compta dins la realitats qu'existisson naturalament, e (...) l'òme es per natura un animal politic. E çò qu'es sens ciutat, naturalament e non pas en seguida de las circonstanças, es o un èsser desgradat o al dessús de l'umanitat. Es comparable a l'òme tractat ignominiosament per Omèr de<span></span>: Sens familha, sens lei, sens fogal, perque, al meteis temps naturalament apatrid, es tanben un brandon de discòrdia e s'o pòt comparar a una pèça isolada al jòc de trictrac ». === Edat mejana === Dins lo contèxte de reviscol intellectual del sègle <span class="romain">XII</span>, la filosofia politica conegut, après mai d'un sègles de silenci, una renaissença amb lo ''Policraticus'' de Joan de Salisbury ([[1159]]). S'agís d'un vast tractat en uèit libres, d'inspiracion platonisanta e agustiniana. Joan de Salisbury ignorava la ''Politica'' d'Aristòtel. Prepausa un ideal de ciutat terrèstra capvirada a fins esperitalas, ont lo rei exercís son poder en estrecha collaboracion amb la Glèisa e se fisant dels conselhièrs laïcs<ref>Jacques Verger, ''La Renaissance du <span class="romain">XII</span>^e&nbsp;<span>siècle</span>'', Cerf, 1996, p. 116-117</ref>. Foguèt sonque a l'Edat Mejana a la recepcion dels tèxtes e comentaris de la pensada d'[[Aristòtel]], que se ne ven a parlar de filosofia primièra o de sciéncia dels primièrs principis a subjècte dels tèxtes d'Aristòtels ont l'[[Aristòtel|Estagirit]] analisa la polisemia dels sens de l'Èsser e la question de ''l'ousia'' (de l'esséncia). Çò que se nomenará [[Metafisica]] (en grèc: ''méta ta phusikè'', « çò qu'es al delà de la natura ») serà alara curiosament deligat dels estudis politics, en contradiccion amb lo quite perpaus d'Aristòtel, al començament dels seus obratges politics, ont dich que la filosofia primièra es la philosophie filosafia politica. Per [[Tomàs d'Aquin]], dins lo comentari que fa de l'espistòla de Pau als Romans, « lo poder dels princes, precisament puèi qu'es un poder, ven de Dieu ». Dins lo ''Comentari de las Senténcias'', escriu que « lo poder esperital e lo poder temporal venon l'un e l'autre del poder divin ». Sant Bonaventura, el, conciliava l'origina divina de l'autoritat e lo sistèma electiu; mostrant los dangièrs del sistèma ereditari e insistava sus l'idèa que mai sovent los cap elegits son los melhors. Pasmens considerava qu'aquela eleccion èra pas qu'una simpla designacion e qu'aparteniá a Dieu, es a dire al poser esperital representant Dieu, de conferir lo poder al cap d'aquel biais designat<ref>[http://books.google.fr/books?id=PtQKrvN7ZWMC&pg=PA31&lpg=PA31&dq=Bonaventure+%22origine+divine+de+l%27autorit%C3%A9%22&source=bl&ots=CzOpebskfK&sig=3B6LjjIyskAmNSSN0fcJygreVRI&hl=fr&sa=X&ei=4VxVU-28M-bZ0QXDtYGoCw&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=Bonaventure%20%22origine%20divine%20de%20l'autorit%C3%A9%22&f=false E. Cattin, L. Jaffro, E. Petit, ''Figures du théologico-politique'', Librairie philosophique J. Vrin, 1999]</ref>. === Epòca modèrne === [[Fichièr:Niccolo_Machiavelli.jpg|thumb|Retrach de Maquiavèl]] Sens obliar aquela dificultat nativa de la distinccion entre la filosofia primièra d'Aristòtel e la filosofia politica, aquela coneguèt als sègles [[Sègle XVII|<span class="romain">XVII</span>]]&#x20;&#x65;&#x20;[[Sègle XVIII|<span class="romain">XVIII</span>]]<span></span> un cambiament radical amb l'aparicion de las teorias del contracte social, desvelopats per [[Thomas Hobbes]] (''Leviatan'', [[1651]]), [[John Locke]] (''Tractat del govèrn civil'', [[1690]]), [[Jean-Jacques Rousseau]] (''Del contracte social'', [[1762]]) e [[Immanuel Kant]]. Aquelas teoricians cercavan un fondament del poder mens discutable que lo drech divin (teorizat per sant Bonaventura) e mens arbitrari que la fòrça (teorizada per [[Nicolau Maquiavèl|Maquiavèl]]). Lors teorias s'apiejavan su l'ipotèsi d'un estat de natura, estat fictiu dels òmes n'avent entre eles pas mai que per ligam lor qualitat comune d'èsser d'[[Homo sapiens|èssers umans]], cadun essent liure e egal a totes<ref>[https://web.archive.org/web/20150731014533/http://www.ac-grenoble.fr/PhiloSophie/logphil/notions/etatsoc/esp_prof/synthese/contrat.htm Maryvonne Longeart, ''Les théories du contrat social : Hobbes, Locke, Rousseau'']</ref>. Giulia Sissa estima que, dins la transicion d’una teoria de l’animal politica, naturalament clinat cap a la sociabilitat (Aristòtel), a un vejaire mecanista de la natura umana (Hobbes), lo fondament antropologic del politic torna èsser pensat<ref>[http://www.erudit.org/revue/as/2008/v32/n3/029714ar.html?vue=resume Giulia Sissa, « De l’animal politique à la nature humaine : Aristote et Hobbes sur la colère », ''Anthropologie et Sociétés'', Volume 32, numéro 3, 2008, p. 15-38.]</ref>. === Espòca contemporanèa === La filosofia politica es ara encara mai sovent capvirat a l'examen e la discussion de las teorias del contracte social elaboradas als sègle [[Sègle XVII|<span class="romain">XVII</span>]][[Sègle XVIII|<span class="romain">e XVIII</span>]]<span></span>. Una de las òbras ara mai comentadas de la filisofia politica contemporanèa se situa explicitament dins aquel vejaire dich « contractualista »: s'agís de la ''Teoria de la justícia'' de [[John Rawls]] (1971). D'autras dralhas foguèron pasmens obèrtas amb, d'òbras coma aquelas de Michel Foucault, de Cornelius Castoriadis, de Claude Lefort, de Jacques Rancière, de Jean-Pierre Dupuy o d'Yves Michaud. E encara, es a partir de la redescobèrta e de la discussion d'autors classics que se dessenhèron de perspectivas novèlas - coma o mòstra per exemple los analisis de Claude Lefort sus l'òbra de [[Nicolau Maquiavèl|Nicolas Maquiavèl]], autor del ''Prince'' (1512). Se cal mencionar tanben una fòrça recenta Teoria generala de la nacion d'Henri Temple, que vòl esboçar una fresca d'ensems del fach nacional, anant dels aspèctes psicologics, puèi sociologics, socioeconomics, juridics e fin finala politics: la plaça de l'òme dins sa nacion e la plaça de la nacion dins l'arquitectura del mond. Aquel autor revendica son ligam al nacionisme, corrent recent de lectura dels fenomèns mondials. == Doctrinas == * [[Anarquisme]] * [[Teocracia|Teoocracia]] * [[Comunisme]] * [[Liberalisme]] * [[Socialisme]] * Totalitarisme * Legitimisme * [[Utopia|Utopias]] politiques == Tèmas == * ciutadanetat * l'[[Estat]] * la lei naturala * lo [[drech]] e la [[justícia]] * lo [[drech natural]] * lo poder e l'autoritat * las [[Libertat (filosofia)|libertats]] politicas * las [[Lei|leis]] * las teorias du contracte social * [[sobeiranetat]] * teorias sociologicas del comportament politic == Autors majors en filosofia politica == === Antiquitat === * [[Aristòtel]] * [[Ciceron]] * [[Platon]] * Polib * [[Tacit]] * [[Tucidides]] * Xenofon === Edat Mejana  === * [[Al Farabi|Al-Farabi]] * [[Dante Alighieri]] * [[Eusèbi de Cesarèa]] * [[Maimonides]] * Marsil de Pàdoa * [[Agustin d'Ipòna|Sant Agustin]] * [[Tomàs d'Aquin]] === Periòde modèrne === <div class="" style="-moz-column-count:2; -moz-column-gap:10px;"> * Joseph de Maistre * [[Alexis de Tocqueville]] * [[Auguste Comte]] * [[Baruch Spinoza]] * Benjamin Constant * Edmund Burke * [[Immanuel Kant]] * [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] * Jean Bodin * [[Jean-Jacques Rousseau]] * Louis de Bonald * Johann Gottlieb Fichte * [[John Locke]] * [[John Stuart Mill]] * Juan Donoso Cortés * Antoine Blanc de Saint-Bonnet * [[Karl Marx]] * [[Montesquieu]] * [[Nicolau Maquiavèl|Nicolas Maquiavèl]] * [[Thomas Hobbes]] * [[David Hume]] * Vincent Bacallar </div> === Periòde contemporanèu === <div class="" style="-moz-column-count:2; -moz-column-gap:10px;"> * Alain Badiou * [[Albert Camus]] * Alexandre Kojève * Alfred Schütz * [[Antonio Gramsci]] * [[Ayn Rand]] * Daniel Bensaïd * Carl Schmitt * Charles Taylor * Cornelius Castoriadis * Eric Voegelin * Félix Guattari * [[Friedrich Hayek]] * Gilles Deleuze * Giorgio Agamben * Guy Debord * Hannah Arendt * Hans Jonas * Isaiah Berlin * [[Jacques Derrida]] * Jacques Rancière * [[Jean-Paul Sartre]] * John Dewey * [[John Rawls]] * Jürgen Habermas * [[Karl Popper]] * Leo Strauss * Marcel Gauchet * Michel Foucault * [[Michel Onfray]] * Pierre Manent * Raymond Aron * Robert Nozick * [[Rosa Luxemburg]] * [[Slavoj Žižek]] * [[Toni Negri]] * [[Walter Benjamin]] * Henri Temple </div> == Notas e referéncias == <div class="references-small decimal" style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;"> <references></references> </div> == Vejatz tanben == === Bibliografia === * {{Modèl:Obratge|auteur = [[Olivier Nay]]|titre = Histoire des idées politiques|éditeur = Armand Colin|année = 2007}} * {{Modèl:Obratge|auteur = Eric Zernik|titre = La pensée politique|éditeur = Ellipses|année = 2003}} * {{Modèl:Obratge| |auteur = [[Leo Strauss]]|titre = What is political philosophy ? and other studies|éditeur = University of Chicago Press|année = 1959}} * {{Modèl:Obratge|auteur = [[Philippe Raynaud]]|titre = Dictionnaire de philosophie politique|éditeur = PUF|année = 2006}} * {{Modèl:Obratge|auteur = [[Henri Temple]]|titre = Théorie générale de la nation. L'architecture du monde, préface de [[Gérard Lafay]]|éditeur = Rue des écoles, L 'Harmattan|année = 2014}} * {{Modèl:Obratge|langue = |auteur1 = [[Henri Temple]]|titre = Théorème du ''nationisme'' - Contemporaine évidence des nations|lieu = |éditeur = Cahiers de psychologie politique|année = 2015|pages totales = |isbn = |lire en ligne = http://lodel.irevues.inist.fr/cahierspsychologiepolitique/index.php?id=2979|passage = }} * Henri Temple, (Discours à Yalta, 3 février 2015) ''Changement de paradigme: Les nations comme fondement intellectuel, moral, psycho-sociologique, économique, démocratique et diplomatique de l’architecture du monde in site'' : Le réveil français, 2015 ; et en russe Anri Tamplh, ''Natsionalnoïé gosoudarstvo''... in Miéjdounarodnaïa Konférentsïa: Yalta 1945, éd. Astreïa, Moskva (Russie), 2015, p.190 et s. * Sentiment national et droits, in Le sentiment et le droit, CNRS, Ed. Univ. Sherbrooke (Canada), 2012. * Théorie générale de la nation-L'architecture du monde, L'Harmattan, mars 2014, 290 p. * Sentiment national et droits de l'homme, Cahiers de psychologie politique, en ligne, n° 25, août 2014  === Articles connèxes === * [[Politica]] * [[Filosofia]] * [[Estat]] * Filosofia del drech * Filosofia sociala * Teologia politica * Teorias del faissisme === Ligam extèrne === * [https://web.archive.org/web/20110128190725/http://la-philosophie.com/category/philosophie-politique/ Portalh de la filosofia politica sus LaPhilosophie.com] [[Categoria:Branca de la filosofia]] [[Categoria:Istòria de las idèas politicas]] [[Categoria:Filosofia politica]] [[Categoria:Politica]] ds758pu6t4jsxlmr9pf7nrlc0vgfwmh 0 165528 2508692 2411964 2026-09-14T00:00:31Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508692 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila|carta=|nom=Adèn|nom2=عدن|blason=|bandièra=|nom de division1=País|division1={{Iemèn}}|títol autoritat=|autoritat=|nom de division2=Governorat|division2=[[Governorat d'Adèn|Adèn]]|títol autoritat2=|autoritat2=|nom de division3=|division3=|títol autoritat3=|autoritat3=|nom de division4=|division4=|títol autoritat4=|autoritat4=|nom de division5=|division5=|títol autoritat5=|autoritat5=|nom de division6=|division6=|títol autoritat6=|autoritat6=|cp=|mapa=|imatge de mapa=|latitud=12.77355|longitud=45.026522|estatut=|altitud=|populacion=990000|annada_pop=|superfícia=|sits-toristics=|divèrs=|imatge=Old Town Aden Yemen.jpg|talha imatge=|legenda=La vièlha vila d'Adèn, situada dins lo cratèri d'un volcan atudat|url=|imatgeloc=}} '''Adèn''' es una vila de [[Iemèn]], situada a {{unité|170|km}} a l'èst de l'estrech [[Bab el Mandeb]]. Es poblada d'unes {{unité|990000|abitants}}. Es tanben un [[pòrt natural]], bastit sus un ancian site volcanic, ja utilizat pel reialme antic d'[[Reialme d'Awsan|Awsan]] entre los sègles VII e V. La vila dona son nom al [[golf d'Adèn]]. == Etimologia == Avent la meteissa etimologia qu'[[Jardin d'Edèn|Edèn]], Adèn vint de l'[[accadian]] ''edinnu'', que significa {{citation|plana}}<ref>{{Lien web|auteur=|titre=Online Etymology Dictionary|jour=|mois=|année=|url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=aden|site=|consulté le=17 juin 2016}}</ref>. == Geografia == Aden es compausat d'unas vilòtas: * [[Cratèri (Adèn)|Cratèri]], la vila portuària d'origina, * ''Little Aden'', la vila industriala, amb rafinariá de petròli, * Mualla, lo pòrt modèrne, * Tawahi, lo ''Steamer Point'' de l'epòca coloniala, * las estations de repaus de ''Gold Mohur'', * Khormaksar, situada sus l'[[istme]] que liga Adèn al continent, amb entre autre las missions diplomaticas de la vila, los burèls màger de l'Universitat d'Adèn e l'aeropòrt internacional de Khormaksar, anciana basa aeriana britannica e segon mai grand aeropòrt del Iemèn. Sul continent se situan los soscentres de Cheikh Othman, zona de l'ancian pòrt, Al-Mansora, vila planificada pels Britanics, e ''Madinat ash-Chaab'' (ancianament ''Madinat al-Itihad''), lo site designat coma la capitala de la ''South Arabian Federation'', ont se situan une installacion de dessalament de l'aiga de mar e de las facultats de l'Universitat d'Adèn. La capitala de la brèva [[Republica democratica populara del Iemèn|Republica democratica populare del Iemèn]], fins a l'unificacion del [[Yémen du Nord|Imèn del Nòrd]] e [[République démocratique populaire du Yémen|del Sud]], foguèt declarar [[Zona de liure escambi|zona de liura escambi]]. == Istòria == === Antiquitat === La posicion estrategica del pòrt, entre l'[[Índia]] e l'[[Euròpa]] ne fa dempuèi l'[[Antiquitat]] un luòc d'escambis comercials importants, per exemple es mencionat dins ''[[Periple de la mar Eritrèa|Lo periple de la mar Eritrèa]]'', jos lo ancian nom de Porto. Lo ''vilatge sul bòrd de mar'' es encara pauc desvelopat, sens fortificacion, una illa mai qu'una peninsula. Las civilizacions preïslamicas, los reialme [[imiaritas]] o [[Reialme de Saba|sabèu]] benlèu bastiguèron de torres de gaita, mas ne demora pas ca de rèstes de fortificacion. Segurament qu'es l'antica ''Eudaemon'' (''aürosa''). === Edat Mejana === [[Fichièr:Hogenberg.Aden.jpg|esquèrra|vinheta|250x250px|Adèn, una flòta portuguesa dins lo pòrt. in Braun & Hogenberg.1590]] Los istorians arabs ''Ibn al Mojawir'' e ''Abo Makhramah'' atribuisson la primièra fortificacion d'Adèn a ''Beni Zuree'a'', e ''Muhammad Sultan Azim Qamarbandi Naqsh'', ''Tarikh ul-Yemen''. L'objectiu sembla aver èsser doble: empachar l'accès de la fòrças ostilas, manténir las rendas contrarotlant la circulacion de las mèrças e en empachant la contrabanda. La forma originala pareis relativament fèble. Après [[1175]], la reconstruccion es mai solida e la vila populària atrach los marins e mèrças d'[[Egipte antica|Egipte]], de [[Sind]], d'[[Africa|Afri]]<nowiki/>ca e quitament de [[China imperiala|China]]. [[Zheng He]], dins son expedicion de 1413-1415, visita la region. En 1421, l'emperaire chinés [[Ming Yongle|Zhu Di]], de la [[dinastia Ming]], envia dos grands emissaris, lo Grand Eunuc [[Li Xing]] e lo Grand Eunuc e amiral Zhou Man de [[Zheng He]] encargat de transmetre un edicte imperial, amb don de capèl e de raubas, al rei d'Adèn. Los enviats, a bòrd de tres naus encargadas de tresaurs, de'n van de [[Sumatra]] per Adèn. Aquel eveniment es mencionat dins lo libre''Ying-yai Sheng-lan'' per [[Ma Huan]], qu'acompanha l'enviat imperial<ref>Ma Huan : Ying-yai sheng-lan, «The overall survey of the ocean's shores » (1433)</ref>. Adèn foguèt ocupada pels [[Empèri Portugués|Portugeses]] entre [[1513]]-[[1538]] e [[1547]]-[[1548]]. Foguèt governada per l'[[Empèri Otoman]] entre 1538-1547 e fins a [[1645]]. Après la dominacion otomana, es governada pel [[Sultanat de Lahej]] La vila, donada pel sultan Muhsin bin Fadi, intègra l'[[Empèri Britanic|Empèri colonial britanic]] en [[1838]] per i ocupar una posicion centrala entre le [[canal de Suèz]], [[Zanzibar]] e [[Bombai]] fins a l'independéncia de la Republica Populara del [[Iemèn dau Sud|Iemèn del Sud]]. === Dominacion britanica 1838-1963 === [[Fichièr:Aden_postcard.jpg|drecha|vinheta|250x250px|Aden vers 1910 (carte postale)]] Adèn, a l'epòca, es encara un vilatjòt amb una populacion de 600 [[Arabs]], de [[Somalians]], de [[Juif|Josieus]] e d'[[Indians]] - lotjats totes dins de cabanons de canavèras o sus de trenas mejans des roïnas, remembrant una epòca desapareguda de riquesa e astrada. [[Haines]] estima que pòt venir un grand centre comercial e aquela prevision venguèt veraia: lo periòde britanic n'en faguèt un dels pòrts mai provesit del mond. En 1838, lo Sultan [[Muhsin bin Fadl]] de l'Estat mejancièr de Lahej dina {{unité|194|km|2}} ({{unité|75|milas}} carrats), amb Adèn, a l'[[Empèri Britanic|Empèri britanic]]. Lo 19 de genièr de 1839, la [[British East India Company|''British East India Company'']] desbarca las [[Royal Marines|''Royal Marines'']] a Adèn, per ocupar lo territòri e arrestar las atacas de [[Pirata|piratas]] contra l'expedicion britanica en [[Índia]]. Lo pòrt se trapa gaireben a egala distança del [[Canal de Suèz]], de [[Bombai|Bombay]] e de [[Zanzibar]], totas regions alra jos influéncia britanica. Adèn foguèt un magazin e una estapa pels marins dins lo mond antic, permetent de tornar prene manjar e aiga. A la mitat del sègle XIX, venguèt necessari de fornir tanben lo carbon et l'aiga de caudièras de vapor. Adèn bastís alara una estacion de carbon a ''Steamer-Point''. La populacion creis: {{unité|6000}} en [[1839]], {{unité|15000}} en [[1842]], {{unité|17000}} en [[1856]], {{unité|19289}} en [[1872]], {{unité|34860}} en [[1889]] (e {{unité|35932}} en amb la garnison de Perim). Sa situacion goegrafica es utilizada per la contrabanda d'armas, activitat espandida dins lo [[golf d'Adèn]] e en [[Somalia]] e contra que le govèrn britanic s'engatja en 1909 als costats de la França e de l'Itàlia<ref>http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6456477b Journal officiel du 2 mai 1909 - Gallica</ref>. Fins a [[1937]], l'establiment d'Adèn es gerit coma una partida del [[Raj Britanic|Raj britanic]]. Son territòri d'origina es agrandit en [[1857]] de {{unité|13|km|2}} amb l'illa de [[Perim]], en [[1868]] de {{unité|73|km|2}} amb l'archipèl de las [[Khuriya Muriya]] e en [[1915]] de {{unité|108|km|2}} amb l'illa de [[Kamaran]]. En 1937, son estatut es modificat, l'establiment es desligat administrativament de l'Índia e ven la [[colonia d'Adèn]], una [[Crown colony]] britanica. Lo cambiament de govèrn provòca lo cambiament de las unitats monetàrias, la [[Ropia d'Índia|ropia]] venon shillings de l'Africa de l'Èst. Lo rèire país d'Adèn e l'[[Hadramaot]] son tanben mens ligats a la Grand Bretanha, puèi lo [[Protectorat d'Adèn]] es supervizat quitament d'empièi Adèn. En decembre de [[1947]] se debana le [[Pogròm d'Adèn]] contra los [[Jusieus|josieus]] de la vila. 82 josieus foguèron assassinats, d'escòlas incendiadas e mai de 100 comèrcis pilhats pendent aquelas susmautas [[Antisemitisme|antisemitas]]. L'origina de las violéncias s'explica per una cauma generala de tres jorns e una manifestacion dels abitants per contestar lo vòte de l'[[Organizacion de las Nacions Unidas]] sul [[Plan de partatge de la Palestina|plan de partage de la Palestine]]<ref>Reuters, « Rioting in Yemen », The Age, 8 décembre 1947 https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19471208&id=vcVVAAAAIBAJ&sjid=I8QDAAAAIBAJ&pg=3238,5912301&hl=fr</ref>. Après la pèrda del Canal de Suèz en [[1956]], Adèn ven la basa màger de la region pels Britanics. Adèn envia una equipa als Jòcs de l'Empèri britanic e del Commonwealth de 1962 a [[Perth (Austràlia Occidentala)|Perth]] en [[Austràlia]]. === Little Aden 1955-1967 === [[Fichièr:Aden02_flickr.jpg|drecha|vinheta|Aden en 1960]] ''Little Aden'' foguèt sempre dominat per la rafineriá de petròli, bastida per [[BP (entreprise)|British Petroleum]]. ''Little Aden'' èra plan coneguda dels marins per son pòrt petrolièr, amb una mission d'acuèlh, près de la BP d'Adèn. Las zonas d'ostalariá pel personal de la rafineriá son coneguts jols noms d'origina arabi de ''Bureika'' e ''Ghadir''. ''Bureika'' consistís subretot en dormitòris, lotjaments de fusta bastits per aculhir los milièrs d'ómes importats per bastir la rafineriá, mai tard venent de lotjaments familhals. ''Ghadir housing'' es bastit en pèira, subretot de la peirièras localas de granit. Fòrça d'aquelas lotjaments existisson e son ocupats pels mai rics abitants de ''Big Aden''. A ''Little Aden'' i a tanben fòrça vilatges tipics de pescadors, coma Ghadir e ses casièrs per lambrans. === Abans l'independéncia: 1963-1967 === Per estabilizar Adèn e lo Protectorat d'Adèn e los aparar de las envejas egipcianas, sostengudas per lo Imèn del nòrd, leo Britanics ensajan d'unir los Estats destriats de la region preparant lor independéncia. Lo 18 de genièr de 1963, la colonia d'Adèn es incorporada dins la ''[[Federacion dels emirats arabs del Sud]]'' contra la volontat del Imèn del nòrd, comunista, que revendica la vila e lo sud del Imèn. La populacion de la vila, l'Estat d'Adèn, e la Federacion son nomenats ''[[Federacion d'Arabia del Sud]]'' (FSA). Una susmauta contra la dominacion britanica, ''Aden Emergency'', comença per una ataca a la granada pel Front de liberacion nacionala (FLN), comunista, contra lo Naut Comissari britanic, lo [[12 de decembre|10 de decembre]] de [[1963]], tuant una persona e ne nafrant cinquanta. L'estat d'urgéncia es instaurat. En [[1964]], la Grand Bretanha anoncia son intencion de donar l'independéncia a la FSA en [[1968]], l'armada britanica demorant a Adèn. La situacion securitària ven pièger: FLN e FLOSY (Front per la Liberacion del Sud Iemèn Ocupat) rivalizan. En genièr de [[1967]], de susmautas de massa se debanèron entre FLN e FLOSY, dins lo vièlh quartièr arab d'Adèn vila, fins a la miègfebrièr, malgrat l'intervencion de las tropas britanicas. Pendent aquel periòde, se debanan tan d'atacas contra las tropas britanicas per las doas partidas qu'entre elas. Lo [[22 de novembre]] de [[1966]] una bomba faguèt espetar en vol un [[Douglas DC-3]] de la companhiá Aden Airways. I aguèt pas cap de subrevivent d'entre lo 30 passatgièrs e membres de l'equipatge<ref name="ASN221166">{{lien web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19661122-0|titre=Accident description|éditeur=Aviation Safety Network|consulté le=14 octobre 2009}}</ref>. Lo [[30 de junh]] de [[1967]], un segond avion [[Vickers Viscount]] en reparacion sus l'aeropòrt internacional d'Adèn, foguèt destruit al sol sens far de victima<ref name="ASN300667">{{lien web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19670630-2|titre=Accident description|éditeur=Aviation Safety Network|consulté le=14 octobre 2009}}</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20110918065220/http://aviation-safety.net/photos/displayphoto.php?id=19670630-2&vnr=3&kind=C Photo of burnt out aircraft]</ref>. Lo [[30 de novembre]] de [[1967]], los Britanics se retiran fin finala, daissant Adèn e lo rèste de la FSA jol contraròtle del FLN. Los ''Royal Marines'', las primièras tropas britanicas a s'installar a Adèn en [[1839]], son las derrièra de partir. === Independéncia: 1967-1975 === Adèn ven la capitala de la novèla ''Republica populara del Iemèn del Sud'', renomenada ''Republica democratica populara del Iemèn'' en [[1970]]. Amb l'unificacion del nòrd e del sud del Iemèn en [[1990]], Adèn es pas mai la capitala, mas demora la capitala del [[governorat d'Adèn]], que cobrís una superfícia semblabla a aquela de la colonia d'Adèn. === Istòria recenta === [[Fichièr:Street_Scene_Aden_Yemen.jpg|esquèrra|vinheta|Scène de rue dans la vieille ville d'Aden. 1999]] Pendent lo desviament d'avion del [[Vol 181 Lufthansa]], comencèt lo [[13 d'octobre]] de [[1977]], Adèn es l'abans darrièr arrèst previst pels piratas de l'aire. Lo govèrn rebuta tota interaccion amb los raubaires, la pista es blocada. Avent de [[carburant]] sonque per 20 minutas, lo pilòte es forçat a d'atterrir a costat de la pista dins lo sable. Lo [[29 de decembre]] de [[1992]], [[Al-Qaïda]] mèna sa primièra ataca terrorista coneguda a Adèn, lo bombardament de l'ostalaria ''Gold Mohur'' (/ ˌ ɡoʊld mɔər /), ont los militars americans abitualament demoran sus la rota de la Somalia per l'operacion [[Restore Hope]]. Un Iemenita e un torista austriac morís dins l'ataca. Adèn es brevament al centre de la ''Republica democratica del Iemèn'' secessionista, del 21 de mai a 7 de julhet de 1994. Lo [[3 de genièr]] de [[2000]], los membres d'Al-Qaïda ensajan d'atacar un destroièr american lança missils de [[Classe Arleigh Burke]] ''The Sullivans'' (DDG-68). Mas la nau transportant los explosius, subrecargada s'enfonza abans d'aprochar sa cibla. Lo [[12 d'octòbre]] de [[2000]], Al-Quaïda recomença lo meteis contra lo destroièr DDG-67 Cole, alara dins lo pòrt d'Adèn. Aquel còp capita e fa un trauc de {{unité|10|m|2}} dins la còca e fa mòrt de 17 marins e ne nafra 50 autres. En mai dels 2 terroristas. En febrièr de 2015, pendent la guèrra civila e la fugida del president [[Abd Rabbo Mansour Hadi]] cap a aquela vila, Adèn ven capitala ''de facto''<ref>http://www.lepoint.fr/monde/le-yemen-ecartele-entre-deux-capitales-aden-et-sanaa-26-02-2015-1908310_24.php</ref>. Es tanben lo teatre de la [[batalha d'Adèn]] de [[març]] a [[julhet]] de [[2015]]. Lo 6 de decembre de [[2015]], [[Jaafar Mohammed Saad]], governaire d'Adèn dempuèi lo 9 d'octobre precedent, es tuat dins un atemptat a la veitura explosiva revendicada per [[Daech]], que cerca a sièire son empresa sul país dins un contèxte de guèrra civila entre [[Houthis]] e leialistas<ref>http://www.leparisien.fr/international/yemen-le-gouverneur-d-aden-tue-daech-revendique-l-attentat-06-12-2015-5344041.php</ref>. Lo 9 de decembre de 2015 d'òme armats fan espetar una glèisa que data de l’epòca britanica. Al començament de 2016, de terroristas prenon la glèisa de la Santa Familha d'Adèn. Quatre religiosas [[Missionaris de la Caritat|missionàrias de la Caritatat]] e dotze personas son assassinadas dins una ataca lo 4 de març de 2016<ref>[https://web.archive.org/web/20160307072756/http://fr.lpj.org/2016/03/04/quatre-soeurs-de-mere-teresa-assassinees-au-yemen/ Quatre sœurs assassinées]</ref>. == Economia == Adèn possedís un aeropòrt internacional ([[Liste des codes AITA des compagnies aériennes|code AITA]] : ADE). La gestion del pòrt es concedida dempuèi lo 1èr de novembre de 2008 a DP World Aden, coentrepresa entre [[Dubai Ports World|''Dubai Ports World'']] e ''Yemen Gulf of Aden Port Corporation'', amb per mission de gerir e developar lo terminal de [[Contenedor|contenedors]]. === Tawahi === ''Tawahi'' (arabi: {{lang|ar|التواهي}}) es un quartièr d'Adèn. Pendent lo periòde coloniala britanica, aquel districte se desvolpèt. Lo quartièr compren tanben lo "Steamer Point", un pòrt colonial per las naus de passatgièrs e de naus cistèrnas. Uèi encara, las ostelarias mai toristicas e son concentradas. === Krater === [[Cratèri (Adèn)|Cratèri]], o ''Kraytar'', (arabi: {{lang|ar|كريتر}}), es lo nom oficiós d'un cratèri de volcan atudat situat dins aquel quartièr d'Adèn. Son nom officiel es ''Seera'', lo ''district de Sirah'', (arabei: {{lang|ar|صيرة}}). Aquela partida de la vila abriga près de {{unité|70000|abitants}}. === Transpòrts === [[Fichièr:Aden03_flickr.jpg|vinheta|Lo pòrt d'Adèn en 1960.]] La vila es desservida per l'Aeropòrt internacional d'Adèn a {{unité|9.5|quilomètres}} del centre. == Culture == A causa de son long periòde de colonizacion Britanic, Adèn es la vila e metropòli mai Anglofòna de la peninsula Arabica. En 1985, 15 % de la populacion de la vila d'Adèn parlava Anglés en segonda lenga. === Aden en literatura === [[Arthur Rimbaud]] i demorèt a partir de [[1880]] après sa partença de França. === Legendas === L'ocupacion umana vendriá del deluvi. Caín e Abèl serián enterrats endacòm dins la vila. === Personalitats === * [[Mukesh Ambani]], entreprenaire indian * [[Antonin Besse]] (1877-1951), òme d'afar francés * [[Eddie Izzard]], comedian britanic * [[Claude Moraes]], parlamentari europèi britanic * [[Arthur Rimbaud]]<ref>Sur le séjour de Rimbaud à Aden et ses activités commerciales voir : Jean-Jacques Lefrère, ''Arthur Rimbaud'', Fayard 2001, pp. 791-841 ; également Salah Stétié, "Rimbaud d'Aden", dans ''En un Lieu de brûlure'', Robert Laffont, 2009, pp. 443-458. </ref> (1854-1891), poèta puèi comerçant e explorator francés === Inerés toristica === [[Fichièr:National_Museum_Aden.jpg|vinheta|Lo Musèu Nacional]] * Las cistèrnas de Tawila - Ancian sistèma de culhidas d'aigas a l'interior du cratèri, constituit d'un malhum de canals e de 18 cistèrnas. * La fortalesa de Sira (sègle XI) * Lo minaret d'Adèn * Lo palai del Sultanat de [[Lahej]] (Musèu nacional) * Lo musèu militar d'Adèn * L'ostal d'[[Arthur Rimbaud]] * Los barris del djebel Hadid e del djebel Shamsan * Las còstas d'Adèn e ''Little Aden'' * La mosqueta Al-Aidaroos * Lo temple [[Zoroastrisme|zoroastrian]] * Las glèisas britanicas istoricas * Lo terminal dels paquebòts a « [[Steamer Point]] » * La « punta de l'elefant » a Gold Mohur == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Golf d'Adèn]] === Liens externes === * {{en}} [https://web.archive.org/web/20090403025614/http://portofaden.com/ Site officiel du port d'Aden] == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} {{commons|Aden}} d8117xutq8v6x27esuanvyafuvw4tws 0 169062 2508705 2471827 2026-09-14T09:06:01Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508705 wikitext text/x-wiki En [[matematicas]], una '''equacion del segond gra''', o '''equacion quadratica''', es una [[equacion]] polinomiala de gra 2, es e dire que pòt s'escriure sota la forma<span></span>:<center class=""><math>ax^2 + bx + c = 0 </math></center>ont ''x'' es l'inconeguda e las letras ''a'', ''b'' e ''c'' representon los coeficients, amb ''a'' diferent de 0. Dins l'[[ensemble]] dels nombres [[Nombre real| reals]], una tala equacion admet al maxi doas solucions, que correspondon a las abscissis dels eventuals punts d'interseccion de la [[parabòla]] d'equacion <math>y = ax^2 + bx + c</math> amb l'axe de las abscissis dins lo [[Plan (matematicas)|plan]] dotat d'una [[marca afina]]. La posicion d'aquesta parabòla al respècte de l'axe de las abscissis, e donc lo nombre de solucions (0, 1 o 2) es donada pel signe del discriminant. Aqueste darrièr permet tanben d'exprimir aisidament las solucions, que son tanben las raiças de la foncion del segond gra associada. Sul còrs dels [[Nombre complèxe|nombres complèxes]], una equacion del segon gra a sepmre exactament doas raiças destriadas o una raíç dobla. Dins l'algèbra dels [[quaternion|quaternions]], una equacion del segond gra pòt aver una [[Infinit|infinitat]] de solucions. == Istorica == Las equacions del segond gra son al centre de l'algèbra babiloniana, a depuèi lo sègle XVIII AbC<ref>{{harvsp|Høyrup|2010|p=39}}.</ref>. La tauleta d'argila BM 13901 foguèt qualificada « verai pichon manual d'algèbra, consacrat a l'equacion del segond gra e als sistèmas d'equacions, e donant las proceduras resolutòrias fondamentalas »<ref>{{harvsp|Caveing|1994|p=21}}.</ref>. Al sègle VIII, lo matematician indian Sridhar Acharya indica lo biais de calcular las doas raiças realas. Las equacions del segond gra foguèron estudiadas sistematicament per [[Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi|Al-Khwarizmi]] al sègle IX, dins un obratge titulat ''Abreujat del calcul per la restauracion e la comparason'' que, mejans lo mot « restauracion » (en [[arabi]]<span></span>: ''al-jabr'') donèt son nom a l'algèbra. Al-Khawarizmi destria sièis cas d'equacions del primièr o segond gra ont los paramètres <math>a</math>, <math>b</math> e <math>c</math> son totes positius<span></span>: # las carrats egalan las raiças<span></span>: <math>ax^2 = bx~; </math> # las carrats egalan los nombres : <math>ax^2 = c~; </math> # las raiças egalan los nombres: <math>bx = c~; </math> # los carrats e las raiças egalan los nombres : <math>ax^2+bx = c~; </math> # los carrats e los nombres egalan las raiças<span></span>: <math>ax^2+c = bx~; </math> # las raiças e los nombres egalan los carrart<span></span>: <math>bx+c = ax^2. </math> Mòstra los metòdes de resolucion seguent los rasonaments d'algèbra geomrtrica. == Elements clau == === Introduccion per l'exemple === se cerca las eventualas solucions de l'equacion venenta<ref>Cet exemple est présenté dans : ''[http://debart.pagesperso-orange.fr/histoire/nombre_d_or.html#equa2d le nombre d'or avec GéoPlan]'' par P. Debart de l'Académie d'Aix Marseille.</ref><span></span>:<center class=""><math>x^2 - x - 1 = 0. </math></center>Lo membre d'esquèrra es nomenat '''trinòmi del segond gra'''<ref name="bibmath">V. & F. Bayart ''[https://web.archive.org/web/20130923042102/http://www.bibmath.net/dico/index.php3?action=affiche&quoi=.%2Ft%2Ftrinome.html Étude du trinôme du second degré]'' par le site bibmath.net.</ref>. Es compausat de trrs tèrmes, totes de la mèsma forma: un nombre non nul que multiplica una poténcia entièra de ''x''. Cada tèrme es nomenat monòmi e, n'i a tres, se parla de trinòmi. La mai granda poténcia d'aquestes monòmis es dos; per aquesta rason, se parla de segond gra. L'expression 0''x''{{exp|2}}&nbsp;+&nbsp;''x''&nbsp;+&nbsp;1 es pas un trinòmi: ''x''&nbsp;+&nbsp;1, es un binòmi del primièr gra<ref group="Nòta">L'equacion que definís es pas l'objècre d'aqueste article, mas d'aqueste titulat [//oc.wikipedia.org/wiki/Equacion_del_primièr_gra Equacion del primièr gra].</ref>. Lo metòde consistís a ''forçar'' l'aparicion d'una primièra identitat remarcabla. S'escrich lo polinòmi del biais seguent:<span></span><span></span><span></span><center class=""><math>x^2-x-1 = x^2 - 2\cdot \frac 12\cdot x + \frac 14 - \frac 14 - 1. </math></center>Los tres primièrs tèrmes son aquestes d'una ''soma remarcabla''. L'aplicacion d'una identitat remarcabla permet d'escriure lo polinòmi del biais seguent:<center class=""><math>x^2-x-1 = \left(x - \frac 12\right)^2 - \frac 54. </math></center>Se pòt alara aplicar a aquesta diferéncia de carrats una segonda identitat remarcabla<span></span>:<center class=""><math>x^2-x-1 = \left(x - \frac 12\right)^2 - \left(\frac {\sqrt5}2\right)^2 = \left(x - \frac 12+ \frac {\sqrt5}2\right)\left(x - \frac 12- \frac {\sqrt5}2\right). </math></center>L'equacion iniciala s'exprimís alara jos forma d'un produch de dos factors<span></span>:<center class=""><math>\left(x - \frac 12+ \frac {\sqrt5}2\right)\left(x - \frac 12- \frac {\sqrt5}2\right)=0. </math></center>Un produch de dos factors es nul se, e solament se, un dels factors es nul. Aquesta remarca permet de trobar las doas solucions ''x''₁ e ''x''₂ :<center class=""> {| class="wikitable" | <math>x_1 = \frac {1 + \sqrt 5}2,\quad x_2 = \frac {1 - \sqrt 5}2</math> |} </center>Aquesta equacion admet pas qu'una unica raiç positiva ''x''₁, aquesta valor es nomenada [[nombre d'aur]]. Es tanben possible de resòlvre una equacion du segond gra sens la mendre coneissença d'algèbra, lo paragraf metòde grometric mòstra cossí far. === Discriminant === Se considèra l'equacion seguenta, ont ''a'', ''b'' e ''c'' designan de nombres reals e ''a'' es diferent de 0<span></span>:<center class=""><math>ax^2 + bx + c = 0. </math></center>Se pausa la definicion seguenta<ref>On trouve cette définition dans le site : ''[https://web.archive.org/web/20181211052440/https://euler.ac-versailles.fr/baseeuler/lexique/notion.jsp?id=2 Discriminant]'' par Euler, un site de l'Académie de Versailles.</ref>: Definicion del discriminant — Lo discriminant de l'equacion es la valor Δ definida per :<center><math>\Delta = b^2 - 4ac. </math></center> Aquò es a vegada tanben nomenat realizant notat <math>\rho</math>. Aquesta definicion es la font del teorèma associat a la resolucion de l'equacion del segond gra, dins lo cas ont se cerca de solucions realas<ref>''[https://web.archive.org/web/20190511102707/https://euler.ac-versailles.fr/baseeuler/lexique/notion.jsp?id=97 Équation du second degré dans '''R''']'' par Euler, un site de l'Académie de Versailles.</ref>: Resolucion de l'equacion — Se lo discriminant es estrictament positiu, l'equacion admet doas solucions x1 e x2 donadas per las formulas seguentas : <math>x_{1}={\frac {-b+{\sqrt \Delta }}{2a}}\quad {\text{et}}\quad x_{2}={\frac {-b-{\sqrt \Delta }}{2a}}.</math> Se lo discriminant es nul, l'equacion admet una raiça dobla:<math> ax^{2}+bx+c=a\left(x+{\frac b{2a}}\right)^{2}\quad {\text{et}}\quad x_{1}=x_{2}=-{\frac b{2a}}.</math> Se lo discriminant es estrictament negatiu, l'equacion admet pas de solucion reala, mas admet doas solucions complèxas. === Interpretacion grafica === [[Fichièr:Quadratic_equation_discriminant.png|vinheta|Lo signe del discriminant balha una informacion sul grafe de la foncion ''f''.]] Un biais d'estudiar l'equacion del paragrafe precedent es de considerar la foncion ''f'' de la variabla reala e a valors realas definida per:<center class=""><math>f(x) = ax^2 + bx + c. </math></center>L'equacion pòt encara s'escriure ''f''(''x'')&nbsp;=&nbsp;0. Las solucions de l'equacion son las abscissis dels punts d'interseccion del grafe de la foncion ''f'' e de l'axe dels ''x''. Lo grafe de la foncion ''f'' es nomenat una [[parabòla]], possedís una ''forma'' analòga a aquesta dels tres exemples presentats a drecha. Se ''a'' es positiu, las brancas de la parabòla son dirigidas cap al naut, coma pels exemples jaunes o blaus, senon las brancas son dirigidas cap al bas, coma l'exemple roge. Se le discriminant es estrictament positiu, coma per l'exemple blau, aquò significa que lo graf de ''f'' crosa l'axe de las abscissis en dos punts. Se lo discriminant es nul, la configuracion es aquesta de la parabòla roja, lo graf se situa o dins lo semiplan de las ordonadas positivas o dins lo semiplan de las ordonadas negativas e son unic extremum es sur l'axe de las abscissis. Dins lo cas d'un discriminant estrictament negatiu, coma per la paraòla jauna, lo grafe se situa encara dins un del dos semiplans precedents, mas aqueste còp l'extremum encontra pas l'axe de las abscissis. Atal, se lo discriminant es estrictament positiu, lo signe de las valors que pren la foncion ''f'' entre las solucions es l'opausat del signe de las valors presas per ''f'' a l'exterior del segment d'extremitats las solucions de l'equacion<ref>Ce paragraphe est explicité dans le site : ''[https://web.archive.org/web/20181211055822/https://euler.ac-versailles.fr/baseeuler/lexique/notion.jsp?id=100 Signe d'une fonction trinôme du second degré]'' par Euler, un site de l'Académie de Versailles.</ref>. == Resolucion dins l'ensemble dels reals == === Forma canonica === En vista de resòlvre l'equacion ''f''(''x'')&nbsp;=&nbsp;0, ont ''f'' es la foncion del paragraf precedent, un metòde consistís a l'escriure jos una forma mai adaptada. Coma la valor ''a'' es pas nula, es ja possible de la factorizar :<center class=""><math>f(x)=ax^2 + bx + c = a\left(x^2 + \frac ba x + \frac ca\right). </math></center>La metòde utilizada per la resolucion del primièr exemple s'aplica encara. Ne ven a « forçar » l'aparicion d’una identitat remarcabla de la forma <math> \left( A + B \right)^2 = A^2+2AB+B^2 \text{ avec } A = x \text{ et } B = \frac b{2a} </math> en apondant e en levant ''B''² :<center class=""><math>f(x) = a\left(x^2 + 2x\left(\frac b{2a} \right) + \left( \left(\frac {b}{2a} \right) ^2 - \left( \frac {b}{2a}\right) ^2 \right)_{\color{red}\nwarrow =0} + \frac ca\right) = a\left(\left(x + \frac b{2a}\right)^2 - \frac {b^2 - 4ac}{4a^2}\right). </math></center>Aquesta forma es a l'origina d'una proprietat e d'una definicion<ref name="Polynômes du second degré">C. Rossignol, ''[https://web.archive.org/web/20171013112352/http://www.ac-grenoble.fr/lycee/vincent.indy/IMG/pdf_second-degre.pdf Polynômes du second degré]'' sur le site de l'académie de Grenoble, 2008, <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;2.</ref>:Definicion de la forma canonica — L'equacion del segond gra pòt s'escriure jos la forma seguenta, dicha canonica, Δ designant : <math>f(x)=ax^2 + bx + c =a(x -\alpha)^2 + \beta = 0 \quad\text{avec}\quad \alpha = \frac {-b}{2a}, et \; \beta = f(\alpha) = -\frac {\Delta}{4a} = c -\frac{b^2}{4a}. </math> De notar que <math>\beta</math> representa l'extremum (maxim o minim) de la foncion <math>f(x)</math>, e qu"aqueste extremum s"atenh per <math>x = \alpha </math> : &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; - Se <math>a>0</math> la foncion <math>f(x)</math> es descreissenta puèi creissenta (foncion en U) e <math>\beta</math> es donc lo minim de la foncion. &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; - Se <math>a<0</math> la fonccion <math>f(x)</math> es creissanta puèi descreissenta (foncion en campana) e <math>\beta</math> es donc lo maxim de la foncion. Dins los dos cas, las coordonadas de l'extremum son donc <math>M\left(\frac {-b}{2a};c -\frac{b^2}{4a}\right)</math> === Exemples === Consideram l'equation seguenta<ref name="Ros">Aqueste exemple s'inspira del site ja sitat: C. Rossignol, ''Polynômes du second degré'', <abbr class="abbr" title="page">p.</abbr>&nbsp;2.</ref> :<center class=""><math>f(x) = 0 \quad\text{avec}\quad f(x) = x^2 - 4x + 4. </math></center>Dos metòdes permeton de trobar l'expression de la forma canonica. Peimièr, ''f'' es definida per una identitat remarcable; se'n deduch<span></span>:<center class=""><math>f(x) = (x-2)^2. </math></center>Es tanben possible d'utilizar las formulas de la definicion, i a aquí ''a''&nbsp;=&nbsp;1, ''b''&nbsp;=&nbsp;–4 e ''c''&nbsp;=&nbsp;4. Se'n deduch que lo discriminant Δ es nul e que lo coeficient α es egal a 2, çò que dona encara lo resultat precedent. Consideram ara lo novèl exemple :<center class=""><math>g(x) = 0 \quad\text{avec}\quad g(x) = 2x^2 - 6x + 1. </math></center>Se l'egalitat definissent ''g''(''x'') es pas pus una identitat remarcabla, lo segond metòde es sempre eficaç. Avèm ''a''&nbsp;=&nbsp;2, ''b''&nbsp;=&nbsp;–6 e ''c''&nbsp;=&nbsp;1. Çò que permet de realizar los calculs suivants :<center class=""><math> \alpha = -\frac b{2a} = \frac 64 = \frac 32,\quad \beta = g(\alpha) = g\left(\frac 32\right) = 2 \frac 94 - 6\frac 32 + 1 = \frac 92 - \frac {18}2 + \frac 22 = -\frac 72. </math></center>Se'n deduch la forma canonica<span></span>:<center class=""><math> g(x) = 2 \left( x - \frac 32 \right) ^2 - \frac {7}2. </math></center>Lo graf de la foncion <math>g(x)</math> es donc en forma de U e admet un minim al punt <math>M\left(\frac 32;-\frac 72\right)</math> === Resolucion de l'equacion f(x) = 0 === La resolucion de l'equacion <math>f(x) = 0</math> utiliza la forma canonica: ==== Discriminant estrictament negatiu ==== Se lo discriminant es estrictament negatiu, la valor β/''a''&nbsp;=&nbsp;-Δ/(4''a''{{exp|2}}) es estrictament positiva. La foncion ''f'' s'exprimís coma lo produch de ''a'' (non nul) e de la soma d'un tèrme positiu (''x''&nbsp;-&nbsp;α){{exp|2}} e d'un tèrme estrictament positiu β/''a'' (soma qu'es donc estrictament positiva, donc non nula) : ''f''(''x'')&nbsp;=&nbsp;''a''&nbsp;×&nbsp;[(''x''&nbsp;-&nbsp;α){{exp|2}}&nbsp;+&nbsp;β/''a'']. Se'n deduch que, quina que siá la valor de ''x'', son imatge per ''f'' es pas jamai nula, que produch de dos factors non nuls, çò que mòstra l'abséncia de solucion dins l'ensemble dels reals (R). Se pòt tamben trobar doas solucions se plaçant dins l'ensemble dels nombres complèxes. ==== Discriminant nul ==== Se le discriminant es nul, lo tèrme β tanben l'es e ''f''(''x'')&nbsp;=&nbsp;''a''.(''x''&nbsp;-&nbsp;α){{exp|2}}. Aquesta expression es nula se, e seulament se ''x'' es egal a α. Un còp encara, se torna trobar lo resultat exprimit dins lo segon paragraf. ==== Discriminant estrictament positiu ==== Se lo discriminant es estrictament positiu, en simplificant per ''a'', l'equacion s'escriu encara, se δ designa la raiç carrada del discriminant :<center class=""><math>(x-\alpha)^2 - \left(\frac {\delta}{2a}\right)^2 = 0\quad\text{avec}\quad \delta = \sqrt{b^2 - 4ac}. </math></center>Se reconeis una identitat remarcabla e l'equacion s'escriu encara:<center class=""><math>\left(x -\alpha + \frac {\delta}{2a}\right)\left(x -\alpha - \frac {\delta}{2a}\right)=0. </math></center>Un produch de dos nombres reals es nul se, e solament se, un dels dos factors del produch es nul, se'n deduch que l'equacion es equivalenta a una de las doas equacions<span></span>:<center class=""><math>x-\alpha - \frac {\delta}{2a}=0 \quad\text{ou}\quad x -\alpha + \frac {\delta}{2a}=0. </math></center>En remplaçant α e δ per lor valor, se trapa plan l'expressionja indicada de las doas solucions. == Proprietats == === Forma reducha === Una equacion del segond gra apareis pas sempre jos la forma estudiada fins ara. Consideram l'exemple<span></span>:<center class=""><math>(x+2)^3-(x-1)^3 = 0. </math></center>Un analisi tròp rapid poiriá daissar pensar que los metòdes presentadas aquí son pas adaptadas per una tala equacion. Per lo verificar, lo mai simple es de desvelopar lo tèrme d'esquèrra. S'obten, mejans doas identitats remarcablas<span></span>:<center class=""><math>(x+2)^3-(x-1)^3 =x^3 + 6x^2 + 12x + 8 - (x^3 - 3x^2 + 3x -1) = 9x^2 + 9x + 9. </math></center>L'equacion ven alara:<center class=""><math>9x^2 + 9x + 9 = 0. </math></center>Simplificant encara per 9, l'equacion s'escriu: ''x''{{exp|2}}&nbsp;+&nbsp;''x''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;0. Lo discriminant essent agal a –3, l'equacion admet pas de raiç reala. Per poder aplicar las tecnicas desvelopadas aquí, es util d'exprimir l'equacion jos la forma estudiada fins ara. Aquesta forma pòrte un nom. la forma reducha — La forma reducha d'una equacion del segond gra reala, es la seguenta, se ''a, b'' e ''c'' son tres nombres reals tal que ''a'' siá diferent de 0 : ax^{2}+bx+c=0. Existís tres formas importantas per exprimir una equacion del segond gra, la forma reducha, la forma canonica e, eventualament la forma factorizada, que s'escriu del biais seguent<span></span>:<center class=""><math>a(x - x_1)(x - x_2) = 0. </math></center>Jos la forma factorizada, las solucions son dirèctament disponibles. Son tanben egalas a ''x''₁ e ''x''₂. === Relacions entre coeficient e racinas === Se las solucions, encara nomenada raiças, existissent, quina que sián distinctas o doblas<ref>Si une unique racine existe et vaut α on dit néanmoins qu'il existe deux racines ''x''₁&nbsp;=&nbsp;''x''₂&nbsp;=&nbsp;α. Se parla alara de raiç dobla. Aquesta convencion possedís diferents interesses, entre autres aquete d'estalivar un cas particular, per exemple dins lo contèxte d'aquete paragraf.</ref>, i a dos biais diferents de notar lo polinòmi, la forma factorizada e aquesta reducha. Amb las notacions de l'article, s'obten se ''x''₁ e ''x''₂ son los dos raiças:<center class=""><math>ax^2 + bx + c = a(x - x_1)(x - x_2). </math></center>Un desvelopament de la forma de drecha permet d'obtenir una novèla expression de la forma reducha<span></span>:<center class=""><math>ax^2+bx +c= ax^2-a(x_1 + x_2)x+ax_1x_2. </math></center>En identificant los coeficients, se'n deduch de relacions entre los coeficients de l'equacion e sas solucions<span></span>:Relacions entre coeficients e raiças — Avèm doas relacions seguentas:<math>x_1 + x_2 = -\frac ba \quad \text{et}\quad x_1x_2 = \frac ca. </math> Las egalitats d'aquesta natura se generalizan per las equacions definidas per un polinòmi de gra qui que siá. Tal est l'obècte de l'article detalhat. === Discriminant reduch === A vegadas, los coeficients ''a'', ''b'' e ''c'' son de nombres entièrs e ''b'' es par. Dins aqueste cas, un factor 2 apareis a l'encòp al numerator e al denominator. Se se definit ''b' ''coma l'entièr verificant l'egalitat ''b''&nbsp;=&nbsp;2.''b' '', se simplifica los calculs : Definicion del discriminant reduch<ref name=bibmath/>|Lo discriminant reduch es la valor Δ' definida per: <center><math>\Delta' = b'^2 -ac. </math></center> Lo discriminant es egal a quatre còp lo discriminant reduch qu'es donc de mèsme signe que le discriminant. En consequéncia, se lo discriminant reduch es estrictament positiu, existís doas solucions destriadas, s'es nul las doas solucions son confondudas e s'es estrictament negatiu pas cap de solucion reala existís. Dins lp cas ont lo discriminant es positiu, las doas raiças ''x''₁ e ''x''₂ s'exprimisson, mejans lo discriminant reduch per las egalitats<span></span>:<center class=""><math>x_1 = \frac {-b' + \sqrt {\Delta'}}{a}\quad\text{et}\quad x_2 = \frac {-b' - \sqrt {\Delta'}}a. </math></center>Lo calcul presentada aquí es exacte, de biais independent del fach que ''a'', ''b'' e ''c'' sián entièrs. Se l'expression de ''b' ''es simpla, pòt èsser util de far usatge del discriminant reduch, puslèu que del discriminant. Consideram l'equacion seguenta<span></span>:<center class=""><math>\sqrt 5 x^2 - 6x + \sqrt 5 = 0. </math></center>Lo discriminant reduch es un pauc mai simple a calcular que lo discriminant<span></span>: es egal a 9&nbsp;-&nbsp;(<span style="font-size:larger; letter-spacing:0px;">√</span><span style="border-top:1px solid black; padding:1px 0 0 3px">5</span>){{2}} donc a 4. Se trapa, amb las formulas precedentas<span></span>:<center class=""><math>x_1 = \frac {3 + 2}{\sqrt 5} = \sqrt 5 \quad\text{et}\quad x_2 = \frac {3 - 2}{\sqrt 5} = \frac {\sqrt 5}5. </math></center> == Autres metòdes de resolucion == === Raiças evidentas === Las relacions entre los coeficients e raiças permeton a vegada una acceleracion dins la resolucion. Consideram l'equacion precedenta, lo tèrme <span style="font-size:larger; letter-spacing:0px;">√</span><span style="border-top:1px solid black; padding:1px 0 0 3px">5</span> jòga un ròtle singular. Es assajant de calcular son imatge pel polinòmi definissent l'equacion. Una solucion trobada a l'ajda d'aqueste metòde, es a dire consistissent a causir una valor « a l'azard » e a verificar que son imatge pel polinòmi es nula es nomenada raiç evidenta. Un còp la primièra solucion coneguda, las relacions entre coeficients e raiças permeton aisidament de trobar la segonda. Dins l'exemple prepausat, o mai simple es de remarcar que lo produch de las raiças, egal a ''c''/''a'' es aquí egal a 1. La segonda raiç es donc 1/<span style="font-size:larger; letter-spacing:0px;">√</span><span style="border-top:1px solid black; padding:1px 0 0 3px">5</span>. Lo metòde de la raiç evidenta permet de resòlvre simplament una equacion de gra mai naut, coma l'exemple seguent<ref>Ven d'un exercici de terminala de P. Amposta : ''[http://lycee.mathematiques.free.fr/docs/mCP22g01.pdf Gammes]'', du site « mathématiques au lycée ».</ref> :<center class=""><math>x^3 - 5x - 2 = 0. </math></center>Mai d'un metòdes son possibles per n'acabar. Aquesta de Cardan possedís l'avantatge d'èsser segur, mas demanda una mestresa dels [[Nombre complèxe|nombres complèxes]] e impausa de longs calculs. Lo metòde de las raiças evidentas es fòrça mai rapida. S'assag tradicionalament las valors 0, ±1 e ±2. Dins lo cas present, –2 es una raiç. Aquò significa que le polinòmi ''x''&nbsp;+&nbsp;2 divisa aqueste definissent l'equation. Trobar lo segon factor es pas tròp malaisit. Es un polinòmi del segond gra, que sol un polinòmi del segond gra, multiplicat per (''x''&nbsp;+&nbsp;2) es del tresen gra. Se ''ax''{{exp|2}}&nbsp;+&nbsp;''bx''&nbsp;+&nbsp;''c'' es lo segon factor, se calcula lo produch<span></span>:<center class=""><math>(x + 2)(ax^2 + bx + c) = ax^3 + (2a + b)x^2 + (2b+c)x + 2c = x^3 -5x - 2. </math></center>Se'n deduch ''a''&nbsp;=&nbsp;1, ''c''&nbsp;=&nbsp;–1 puèi ''b''&nbsp;=&nbsp;–2. Demora encor a resòlvre l'equacion :<center class=""><math>x^2 - 2x - 1 = 0. </math></center>Per una redaccion mai concisa, se pòt encara ''pretendre'' que 1&nbsp;+&nbsp;<span style="font-size:larger; letter-spacing:0px;">√</span><span style="border-top:1px solid black; padding:1px 0 0 3px">2</span> es una raiç evidenta. Coma la soma de las raiças del polinòmi del segond gra es egala a 2, la segonda raiç es egala a 1&nbsp;–&nbsp;<span style="font-size:larger; letter-spacing:0px;">√</span><span style="border-top:1px solid black; padding:1px 0 0 3px">2</span>. === Metòde geometric === [[Fichièr:603px-Quadrat_Gleichung_Euklid.png|vinheta|Resolucion de l'equacion <math>x^2 + 10x = 39</math>mejans un gnomòn.]] Los primièrs metòdes per resòlvre una equacion del segond gra son geometrics. Quitament sens coneisser los rudiments d'algèbra, es possible de resòlvre d'equacions del segond gra. Los Grècs utilizavan lo metòde seguent, per resòlvre çò qu'en lengatge contemporanèu se formalizariá per l'equacion<span></span>:<center class=""><math>x^2 + 10x = 39.</math></center>Se considèra que los dos tèrmes, de drecha e d'esquèrra designan de superfícias. Lo tèrme ''x''² designa l'airal d'un carrat de costat ''x'' e 10.''x'' designa l'aire de dos rectangles de costats 5 e ''x''. S'organiza lo carrat e los dos rectangles del biais indicat sus la figura de drecha, los dos rectangles son dessenaht en gris e lo carrat correspond al mai pichon dels dos e contenent lo simbòl ''x''² en son centre. Aquesta superfícia, que se nomena un gnomòn pren la forma d'un carrat se d'i apond un autre carrat de costat 5, que s'obten alara un carrat mai vaste, contenent a l'encòp los dos rectangles e lo carrat de costat ''x''. Lo carrat de costat ''x'' e los dos rectangles possedisson un airal de 39, s'apondèt un carrat d'airal 25, s'obten un grand carrat d'airal 64. En tèrmes algebrics, aquesta consideracion grafica s'escriu<span></span>:<center class=""><math>x^2 + 10x + 25 = 64.</math></center>Lo grand carrat es d'airal 64, son costa es de logor 8. E aqueste costat es, per construccion, egal a 5 + ''x''. En tèrmes algebrics, aquò sgnifica aplicar una identitat remarcabla, s'obten<span></span>:<center class=""><math>(x + 5)^2 = 64.</math></center>Se'n deduch la solucion ''x'' = 3. L'algèbra prepausa tanben una autra solucion : –13. Pels Grècs, aquesta autra solucion a pas cap de sens, ''x'' representa lo costat d'un carrat, es a dire una longor. E una longor es sempre positiva. D'autras solucions geometricas son prepausadas dins los articles [[Inconeguda (matematicas)]] e [[Nombre d'aur]]. === Per las relacions entre coeficients e raiças === Un autre metòde, amb de relacions entre los coeficients e las raiças, permet de trobar las solutions. Se supausa que l'equacion admet un discriminant positiu e se nòta ''s'' la soma de las solucions e ''p'' lor produit. Divisant l'equacion pel factor ''a'', qu'es pas nul per definicion, s'obten l'expression<span></span>:<center class=""><math>x^2 - sx + p=0. </math></center>Siá ''m'' la valor mejana de las doas solucions, es a dire l'abscissi de l'extremum de la parabòla. Se ''h'' es la semidistància entre las solucions e se ''x''₁ e ''x''₂ designan las doas raiças, s'obten las egalitats:<center class=""><math>x_1 = m + h \quad\text{et}\quad x_2 = m -h. </math></center>La soma de las doas raiças es egala a ''s'' e tanben a 2.''m'', çò que dona la valor de ''m''&nbsp;=&nbsp;''s''/2. Lo produch de las doas raiças e una identitat remarcabla mostran que ''m''{{exp|2}}&nbsp;–&nbsp;''h''{{exp|2}}&nbsp;=&nbsp;''p''. Un autre biais d'escriure aquesta egalitat es ''h''{{exp|2}}&nbsp;=&nbsp;''m''{{exp|2}}&nbsp;–&nbsp;''p''. Coma lo discriminant es positiu per [[ipotèsi]], lo tèrme de drecha es positiu. S'obten ''h'', puèi las valors de las raiças:<center class=""><math>x_1 = \frac {s + \sqrt{s^2 - 4p}}2 \quad\text{et}\quad x_2 = \frac {s - \sqrt{s^2 - 4p}}2. </math></center>Remplaçant ''s'' e ''p'' per lors valors, calculadas mejan de relacions entre los coeficients e las raiças, se trapa las formulas classicas. Los punts (''x''₁ , 0) , (''x''₂ , 0) , (0 , 1/a) , (0 , c) e (-b/a , c) son cociclics sus un cercle avent per [[diamètre]] los punts (0 , 1/a) e (-b/a , c) [[Fichièr:Degre_2.JPG|vinheta|Cercle passant per las raiças de l'equacion del segond gra.]] == Resolucion dins l'ensemble dels nombres complèxes == Quand lo discriminant de l'equacion del segond gra es negatiu, aquesta possedís pas de solucion dins l'ensemble dels reals, qu'es pas possible de prene la raiç carrada d'un nombre negatiu. Mas dins un ensemble especialament bastit per çò far<ref>Dominique Flament, ''Histoire des nombres complexes'' {{ISBN|2-271-06128-8}}.</ref>, l'ensemble dels [[Nombre complèxe|nombres complèxes]], existís de nombres que lo carrat es negatiu. L'equacion del segon gra ten de coeficients reals i admet alara sempre de solucions. Lo resultat se generaliza a las equacions del segond gra que los coeficients son complèxes. === Coeficients reals e discriminant estrictament negatiu === ==== Exemple ==== Considram l'equacion seguenta:<center class=""><math>x^2 + x + 1 = 0. </math></center>Jos sa forma canonica, l'equacion s'escriu<span></span>:<center class=""><math>x^2 + 2\frac 12 x + \frac 14 + \frac 34 = \left(x+\frac 12\right)^2 + \left(\frac {\sqrt3}2\right)^2 = 0. </math></center>La partida esquèrra de l'equacion es la soma de dos carrats, que l'un es estrictament positiu, donc pòt pas existir de solucion dins los nombres reals. Un autre biais de'n prene consciéncia es de calcular lo discriminant, aquí egal a –3. Se i designa l'unitat imaginària, es possible d'escriure 3/4 coma l'opausat d'un carrat, aqueste usatge lèva l'impossibilitat, l'equacion s'escriu<span></span>:<center class=""><math>\left(x+\frac 12\right)^2 - \left(\frac {\rm{i}\sqrt 3}2\right)^2 = 0. </math></center>Las identitats remarcablas s'aplican que siá dins '''C''', lo còrs dels nombres complèxes, o dins '''R''' aqueste dels nombres reals, coma dins tot anèl comutatiu. Se'n deduch una novèla escritura de l'equacion, que la diferéncia entre dos carrats es factorizabla<span></span>:<center class=""><math>\left(x + \frac 12 + \frac {\rm{i}\sqrt 3}2\right)\left(x + \frac 12 - \frac {\rm{i}\sqrt 3}2\right) = 0. </math></center>Çò que permet de'n deduire las doas solucions : <center class=""><math>x_1 = \frac {-1 + {\rm i}\sqrt 3}2\quad\text{et}\quad x_2 = \frac {-1 - {\rm i}\sqrt 3}2. </math></center>Las doas solucions son dichas conjugadas es a dire que lors partidas realas son egalas e lors partidas imaginàrias opausadas. Aquesta proprietat es veraia pas que dins lo cas d'una equacion quadratica de coeficients reals. ==== Cas general ==== Lo metòde utilizat per l'exemple s'aplica del mèsme biais pel cas general, se los coeficients son reals e lo discriminant estrictament negatiu. L'equacion s'escriu jos sa forma canonica:<center class=""><math>a\left(\left(x + \frac b{2a}\right)^2 - \left(\frac {\rm{i}\sqrt{|\Delta|}}{2a}\right)^2\right)=0. </math></center>Los simbols |Δ| designan la valor absoluda del discriminant. S'obten lo resultat seguent:Coeficients reals e discriminant negatiu — Se lo discriminant es estrictament negatiu, l'equacion admet doas solucions conjugadas x1 e x2, que s'escrivon:<math>x_1 = \frac {-b +{\rm i}\sqrt{|\Delta|}}{2a}\quad\text{et}\quad x_2 = \frac {-b -{\rm i}\sqrt{|\Delta|}}{2a}. </math> === Equacion z² = α === Resòlvre l'equacion z² = α ne ven a determinar les raiças carradas del nombre complèxe α, siá de nombres complèxes β coma β{{exp|2}}&nbsp;=&nbsp;α. Clarament, se β es solucion son opausat -β tanben. Se nota z&nbsp;=&nbsp;x&nbsp;+&nbsp;iy, α&nbsp;=&nbsp;a&nbsp;+&nbsp;ib e |α| designa lo modul de α. L'equacion s'escriu encara<span></span>:<center class=""><math>z^2 = (x + {\rm i}y)^2 = (x^2 - y^2) +{\rm i}2xy = a+{\rm i}b\quad\text{et}\quad x^2 - y^2 = a,\; 2xy = b. </math></center>Lo carrat del modul de ''z'' es egal al modul de α, se'n deduch:<center class=""><math>x^2 - y^2 = a,\; x^2 + y^2 = |\alpha| =\sqrt {a^2 + b^2}\quad\text{donc}\quad x = \pm \sqrt {\frac 12(a + \sqrt {a^2 + b^2})},\quad y = \pm \sqrt {\frac 12(-a + \sqrt {a^2 + b^2})}. </math></center>L'egalitat 2xy&nbsp;=&nbsp;''b'' permet de levar las valors autras que β e -β, ont β es definida per, se ε designa lo signe de ''b''.<center class=""><math>\beta = \sqrt {\frac 12(a + \sqrt {a^2 + b^2})} + \varepsilon {\rm i} \sqrt {\frac 12(-a+\sqrt {a^2 + b^2})}.</math></center>Un rapid calcul mòstra que β verifica β{{exp|2}}&nbsp;=&nbsp;α, e β et -β son donc plan las solas raiças carradas de α. La determinacion d'una raiç carrada d'un nombre complèxe es utila per resòlvre lo cas general de l'equacion del segond gra a de coeficients complèxes tractada al paragraf seguent. === Equacion del segond gra de coeficients complèxes (cas general) === Se supausa ara que ''a'', ''b'' e ''c'' son tres nombres complèxes tal que ''a'' siá non nul. Es sempre possible d'escriure l'equacion de l'article jos la forma canonica,que las transformacions utilizadas son tan valablas suls nombres complèxes. Simplificant per ''a'', l'equacion es equivalenta a<span></span>:<center class=""><math>\left(x + \frac b{2a}\right)^2 - \frac {\Delta}{4a^2} = 0\quad\text{avec}\quad \Delta = b^2 - 4ac. </math></center>Siá δ una raiç carrada del discriminant (lo paragraf precedent mòstra qu'existís una tala valor e cossí la determinar). L'equacion se resòlv alara coma dins lo cas real, es a dire que s'escriu<span></span>:<center class=""><math>\left(x + \frac b{2a}\right)^2 - \left(\frac {\delta}{2a}\right)^2 = 0\quad\text{avec}\quad \delta^2 = \Delta</math></center>L'identitat remarcable tractant de la diferéncia de dos carrats permet encara d'escriure dins l'ensemble dels nombres complèxes<span></span>:<center class=""><math>\left(x + \frac b{2a} + \frac {\delta}{2a}\right)\left(x + \frac b{2a} - \frac {\delta}{2a}\right) = 0. </math></center>Çò que permet d'enonciar le resultat :Cas dels coeficients complèxes — Una equacion del segond gra amb de coeficients dins los nombres complèxes admet doas solucions z1 e z2. Se lo discriminant es nul, ambedoas solucions son confondudas. Dins lo cas general, las solucions s'escrivon:<nowiki>https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/67d6ebfe0e4c7a578c28dc2bb764637763dd6bb7</nowiki>: '''Remarca''': Las solucions d'una equacion del segond gra amb de coeficients complèxes son mai sovent dos nombres complèxes que son pas conjugats, al contrari del cas d'una equacion del segond gra amb de coeficients reals que lo discriminant es estrictament negatiu. == Generalizacion amb d'autres còrs == Las formulas çai dejós (e lor demonstracion) demoran valablas se <math>a,b,c</math> apartenon a un còrs comutatiu ''K'' de caracteristica diferenta de 2, prenent al besonh <math>\delta</math> (raiç carrada de <math>\Delta</math>) dins una extension quadratica de ''K'' (coma se lo faguèt per <math>K=\R</math> dins lo cas <math>\Delta<0</math>). ; Exemples : Dins ''K'' = '''F'''{{ind|3}} = ℤ/3ℤ (qu'es un còrs finit de caracteristica 3), sián<span> </span>: :* <math>a=b=c=1</math>. Alara, <math>\Delta=-3=0</math> donc l'equacion <math>x^2+x+1=0</math> a una solucion dobla dins '''F'''{{ind|3}} : <math>x=\frac{-1\pm0}2=1</math> ; :* <math>a=c=1</math> et <math>b=0</math>. Alara, <math>\Delta=-4=-1</math>a pas de raiç carrada dins ''K'', mas n'a una, <math>\delta</math>, dins lo còrs finit '''F'''{{ind|9}} amb 9 elements. L'equacion <math>x^2+1=0</math> donc pas de solucion dins '''F'''{{ind|3}} mas sas doas solucions dins '''F'''{{ind|9}} son <math>\frac{0\pm\delta}2=\mp\delta</math>. == Calcul numeric == Une mesa en informatica « simpleta » del metòde de resolucion pòt menar a de resultats de precision mediòcre dins unas escasenças. Dins un ordinator, la precision dels nombres es limitada pel mòde de representacion. Quand s'utiliza la dobla precision segon la norma IEEE 754, la valor absoluda dels nombres es limita entre gaireben [10^–307 ; 10³⁰⁸]. === Error d'arredondit === Quand Δ > 0, lo calcul de <math> \dfrac{-b + \sgn(b)\sqrt{\Delta}}{2a}</math> ont sgn(''b'') es lo signe de ''b'', mena a calcular la diferéncia dels dos nombres <span style="font-size:larger; letter-spacing:0px;">√</span><span style="border-top:1px solid black; padding:1px 0 0 3px">Δ</span> e |''b''|. S'aqueste calcul se fa numericament, ne ven una pèrda de precision, subretot quand <span style="font-size:larger; letter-spacing:0px;">√</span><span style="border-top:1px solid black; padding:1px 0 0 3px">Δ</span> es plan pròche de |''b''|, es a dire quand 4''ac'' es petit al respècte de ''b''{{2}}. Se dich alara [[algoritme]] de calcul numericament instable. Michaël Baudin<ref name="scilab">{{lire en ligne|langue=en|url=http://www.scilab.org/content/download/249/1710/file/scilabisnotnaive.pdf|texte=Scilab is not naive}}, Consortium Scilab.</ref> prepausa l'exemple seguent: : <math>\varepsilon x^2 + (1/\varepsilon) x - \varepsilon. </math> Quand ε (positiu) ten cap a 0, sèm plan dins lo cas ont Δ = 1/ε² + 4ε² ≈ 1/ε² = ''b''². Lo comportament asimptotic dels raiças es : ''x''₁ ≈ 1/ε² : ''x''₂ ≈ ε² mas l'error de troncatura dona d'errors importantas al respècte d'aquestas valors esperadas. Press et coll<ref><span class="ouvrage" id="W.H._PressSaul_A._TeukolskyWilliam_T._VetterlingBrian_P._Flannery1992"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> W.H. <span class="nom_auteur">Press</span>, Saul A. <span class="nom_auteur">Teukolsky</span>, William T. <span class="nom_auteur">Vetterling</span> et Brian P. <span class="nom_auteur">Flannery</span>, <cite style="font-style:normal" lang="en">« 5. Quadratic and Cubic Equations : 5.6 »</cite>, dans <cite class="italique" lang="en">Numerical Recipes in C</cite>, Cambridge University Press, <time>1992</time></span>.</ref>. recomanda lo calcul de la valor intermediària : <math>q = - \frac{b + \sgn(b)\sqrt{\Delta}}{2}</math> : <math>x_1 = \frac{q}{a} \text{ ; } x_2 = \frac{c}q. </math> Remarcam que coma lo coeficient ''b'' es réputat grand (al mens dabans ''ac''), se pòt encora ganhar en precision en utilizant lo [[Équation du second degré#Discriminant réduit|discriminant redusit]]: : <math>b' = b/2 \text{ ; } \Delta' = b'^2 - ac \text{ ; } q' = - (b' + \sgn(b')\sqrt{\Delta'})</math> : <math>x_1 = \frac{q'}{a} \text{ ; } x_2 = \frac{c}{q'}. </math> Un biais equivalent<ref>Michel Pignat et Jean Vignès, ''Ingénierie du contrôle de la précision des calculs sur ordinateur''.</ref> consistís a calcula d'en primièr la raiç avent un signe efectiu « + » : <math> x_1=\dfrac{-b - \sgn(b)\sqrt{\Delta}}{2a}</math>, pròche de -b/a, e d'utilizar la proprietat sul produit dels raiças per determinar l'autra raiç mejans l'egalitat : <math> x_2=\frac c{ax_1}. </math> Aqueste novel algoritme es dich numericament estable, que pas cap d'error es amplificada per une de las estapas del calcul. === Despassament === Quand |''b''| pren de valors importantas, lo calcul de ''b''², pel discriminant, risca de crear una error de despassament (si ''b''² &#x3E; 10³⁰⁸). Se pòt prene per exemple : <math>x^2 + (1/\varepsilon) x + 1. </math> Quand ε (positiu) ten cap a 0, lo comportament asimptotic dels raiças es : ''x''₁ ≈ –1/ε : ''x''₂ ≈ –ε Mas alara que la valor finala de ''x''₁ es representabla (–10³⁰⁸ < –1/ε), lo calcul del discriminant provòca una error de despassament. Aquí encara, i a interés d'utilizar lo discriminant redusit: ''b{{'}}''² = ''b''²/4, çò que redusís d'un factor quatre lo risc de despassament. Se pòt enseguida factorizar de biais intelligent lo calcul del discriminant. Se |''b{{'}}'' | es grand dabans |''a''| o dabans |''c''| (e non nul), se pòt escriure: : <math>\Delta' = b'^2 \left( 1 - \frac{ac}{b'^2} \right) = b'^2 \left( 1 - \frac{a}{b'} \frac{c}{b'} \right) . </math> Se definís alara : <math>e = 1 - \frac{a}{b'}\frac{c}{b'}</math> que diminuís lo risc d'error de despassament, que o |''a''/''b{{'}}'' | < 1, o |''c''/''b{{'}}'' | < 1; puèi : <math>\sqrt{\Delta'} = \pm |b'| \sqrt{|e|}</math> e s'auça donc pas ''b{{'}}'' al carrat. Se al contrari |''c''| > |''b{{'}}'' | (non nul), se pòt alara escriure : <math>\Delta' = c \left ( b' \cdot \frac{b'}{c} - a \right ). </math> Se definís alara : <math>e = b' \cdot \frac{b'}{c} - a</math> que lo calcul diminuís lo risc d'error de despassament, que |''b{{'}}''/''c''| < 1, e : <math>\sqrt{\Delta'} = \pm \sqrt{| c |} \sqrt{|e|}. </math> === Sensibilitat a las pichonas variacions === Quand se calcula las derivadas parcialas dels raiças al respècte dels coeficients de l'equacion (supausant ''a'' ≠ 0 e Δ ≥ 0) : : <math>\left \{ \begin{align} \frac{\partial x_{1, 2}}{\partial a} =\ & \frac{c}{a \sqrt{\Delta}} + \frac{b \pm \sqrt{\Delta}}{2a^2} \\ \frac{\partial x_{1, 2}}{\partial b} =\ & \frac{-1 \pm b/\sqrt{\Delta}}{2a} \\ \frac{\partial x_{1, 2}}{\partial c} =\ & \pm \frac{1}{\sqrt{\Delta}} \end{align} \right .</math> se vei que se ''a'' o Δ son pròches de 0, alara las derivadas parcialas son fòrça grandas, çò que significa qu'una pichona variacion suls coeficients provòca una granda variacion de la valor de las raiças. Dins de alas condicions, una pichona error de troncatura pòt provocar una granda error sul resultat. Se lo discriminant es nul, tornam al mèsme problèma que quand ''a'' es pròche de zèro: : <math>\left \{ \begin{align} \frac{\partial x_{1, 2}}{\partial a} =\ & \frac{b}{2a^2} \\ \frac{\partial x_{1, 2}}{\partial b} =\ & \frac{-1}{2a} \\ \frac{\partial x_{1, 2}}{\partial c} =\ & 0. \end{align} \right . </math> Dins los dos cas, avèm un problèma dich « mal condicionat ». === Algoritme iteratiu === Un biais de passar los problèmas çai dessús consistís a utilizar un algoritme iteratiu, per exemple l'algoritme de Jenkins-Traud que permet d'obéner las raiças d'un polinòmi P quin que siá. Quand se coneis la primièra raiç ''x''₁, alara P pòt s'escriure : P(''x'') = (''x – x''₁)H ont H es un polinòmi de gra inferior de 1 a P — dins lo cas present, avèm H(''x'') = ''a''(''x – x''₂), veire la seccion ''[[Equacion del segond gra#Formz reducha|Forma reducha]]''. L'algoritme cerca aquesta primièra raiç utilizant una seguida de polinòmis (H_''i'') aprochant H. Aquesta seguida es bastida de biais recursiu: : <math>\left \{ \begin{align} \mathrm{H}_0(x) =\ & \mathrm{P}'(0) \\ (x - s_i) \cdot \mathrm{H}_{i + 1}(x) \equiv\ & \mathrm{H}_i(x) \mod(\mathrm{P}(x)) \end{align} \right .</math> ont (''s_i'') es una seguida de nombres. La primièra estapa consistís a calcular los cini premièrs tèrmes, H₀ a H₄, amb una seguida nulla (''s''₀ = … = ''s''₄ = 0). Aquò dona un òrdre de grandor de la raiç mai pichona e permet eventualament de normalizar los coeficients de l'equacion s'aquesta valor es tròp granda o tròp pichona. S'estalivam atal los problèmas de despassament o de sospassament. La segonda estapa consistís a calcular los nòus primièrs tèrmes prenent una seguida unifòrma. S'agís d'una valor complèae que l'argument se pren a l'azard (φ = <code>rand</code>), e que l'afixe R es la solucion de l'equacion : R² + |''b''|R = ''c'' que se pòt trobar de biais simple (per exemple amb lo metòde de Newton-Raphson), la foncion d'esquèrra essent monotòna e convèxa. Se pren donc : ''s'' = Re^iφ e se lo metòde convergís pas, se causit un autre argument. La tresena estapa consistís a calcular los tèrmes de rang superiors a 10 utilizant la rason: : <math>s_{i + 1} = s_i + \frac{\mathrm{P}(s_i)}{\overline{\mathrm{H}}_i(s_i)}</math> ont H es lo coeficient H normalizat, es a dire que sos coeficients son divisats pel coeficient del gra mai naut. Aqueste algoritme presenta de similituds amb Newton-Raphson, los polinòmis H_''i'' jogant lo ròtle de las derivadas. Aqueste algoritme pòt èsser adaptat se los coeficients de l'equation son reals; es alara mai rapid e estable. == Nòtas e referéncias == === Nòtas === <references group="Nòta"/> === Referéncias === {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Article connèxe === * Forma quadratica === Bibliografia === * J. Merker, ''Du trinôme du second degré à la théorie de Galois'', Presses universitaires de Franche-Comté (2007) {{ISBN|2848672056}} * <span class="ouvrage" id="Maurice_Caveing1994">Maurice <span class="nom_auteur">Caveing</span>, <cite class="italique">Essai sur le savoir mathématique dans la Mésopotamie et l'Égypte anciennes</cite>, Presses Univ. Septentrion, <time>1994</time>, 417&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">285939415X</span>)</small></span> * <span class="ouvrage" id="Jens_Høyrup2010">Jens <span class="nom_auteur">Høyrup</span>, <cite class="italique">L'algèbre au temps de Babylone</cite>, Vuibert/Adapt, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;« Inflexions », <time class="nowrap" data-sort-value="2010-08" datetime="2010-08">août 2010</time>, 162&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([[ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9782356560162</span>)</small></span> <references /> [[Categoria:Equacion]] tlr5ousdb8sh1axser8702xuyy9150n 0 175013 2508693 2343630 2026-09-14T00:52:39Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508693 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga |Lenga=Angas |País=[[Nigèria]] |Regions=[[Africa]] |personas=400 000 |n= |familha=[[lengas afroasiaticas]]<br />&nbsp;[[lengas chadicas]]<br />&nbsp;&nbsp;[[lengas chadicas de l'oèst|chadic de l'oèst]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;bole-angas<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;angas<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;angas |tipologia= |status= |academia= |iso-1= |iso-2= |iso-3=anc |iso-6= |iso-6P= |sil= |grop= |mòstra=}}<!--Article redigit en lengadocian--> L''''angas''' es una lenga [[lengas chadicas|chadica]] de la [[lengas per familha|familha]] [[lengas afroasiaticas|afroasiatica]] parlada en [[Nigèria]]. == Localisacion == L'angas es parlat dins la zòna de govèrn local de Pankshin, dins l'estat de Plateau<ref name="B1">Burquest 1973, p. 1.</ref>. == Classificacion == L'angas es una lenga chadica classada dins la branca bole-angas del [[lengas chadicas de l'oèst|chadic de l'oèst]], ont fa partida del grop angas. == Escritura == L'alfabet angas es<ref name="C">Chanard 2006.</ref>: {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- | a || b || ɓ || c | d || ɗ || dy || e || ə || f || g | h || ḥ || i || j || k || l |- | m || n || ṇ || ny || o | p || r || s || sh | t || u || v || w || y || z || ẓ || ’ |} == Referéncias == <references /> == Fonts == * {{en}} Donald A. Burquest, 1973, ''[https://web.archive.org/web/20210124090911/https://linguistics.ucla.edu/images/stories/Burquest.1973.pdf A Grammar of Angas]'', tèsa, UCLA. * {{fr}} C. Chanard , 2006, ''[https://web.archive.org/web/20180204115115/http://sumale.vjf.cnrs.fr/phono/PhonologieN.php Angas]'', Systèmes alphabétiques des langues africaines, d'après ''Alphabets des langues africaines, Unesco-SIL 1993'', Sumale, Llacan. {{Paleta lengas chadicas}} {{Portal Lengas}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga chadica de l'oèst]] [[Categoria:Lenga de Nigèria]] m66jp363porphknpv1wfun5oz48roe6 0 201518 2508681 2508516 2026-09-13T15:23:26Z Alaric 506 44932 2508681 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de la Cortina |imatge = Map canton code 23 12.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept={{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment dau Buçon|Arrondiment d'Aubuçon]] |vila= [[La Cortina]] |nbcom= 9 |canton=2312 |km²= 228,33 |cons= Philippe Breuil ([[PS]], puei divers mança) |datas= [[2001]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de la Cortina''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins l'[[arrondiment dau Buçon]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], aura de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], totas las comunas son dins lo [[canton d'Ausança]]. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment dau Buçon]] avant 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Bèiçac|Baiçac o Bèiçac]] |23019 | 14,49 | {{popfr23|019}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|019}}/14.49) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Claravau]] |23063 | 27,55 | {{popfr23|063}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|063}}/27.55) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |'''[[La Cortina]]''' |23067 | 41,42 | {{popfr23|067}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|067}}/41.42) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Malerèt|Malarèt]] |23119 | 11,8 | {{popfr23|119}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|119}}/11.8) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Manhac (Cruesa)|Manhac]] |23115 | 25,87 | {{popfr23|115}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|115}}/25.87) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Lo Mas d'Artija]] |23125 | 16,21 | {{popfr23|125}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|125}}/16.21) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Sent Marçau lo Vielh]] |23215 | 22,22 | {{popfr23|215}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|215}}/22.22) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Sent Mèrd la Bruelha]] o -Miard la Brolha |23221 | 40,19 | {{popfr23|221}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|221}}/40.29) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Sent Orador de Chirosa]] |23224 | 28,58 | {{popfr23|224}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|224}}/28.58) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, las comunas de [[Bèiçac|Baiçac o Bèiçac]], [[Malerèt|Malarèt]], [[Manhac (Cruesa)|Manhac]] e [[Sent Mèrd la Bruelha|Sent Miard la Brolha]] èran dau canton de [[Flaiac (Marcha)|Flaiac]], las autras cinc e l'anciana comuna dau [[Lo Truc (Cruesa)|Truc]] èran dau canton de Sent Danís (nom supausat), vilatge qu'èra [[chapluec]] de la comuna actuala de [[La Cortina]]; en 1793 o davant, la situacion s'inverset, La Cortina, dejà vilatge important, venguet borg e Sent Danís vilatjon. Los dos cantons èran dau districte de [[Falatin]] entre 1790 e 1795. En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet demenit, lo canton de Flaiac fuguet suprimit e las comunas citadas passèren totas dins lo canton de La Cortina <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguéren una refòrma cantonala, lo canton de la Cortina fuguet suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e passet entierament dins lo [[canton d'Ausança]] en aplicacion dau decret dau 17 de feurier de 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} 70osjrm2zj2he479murk319netcu71j 0 201525 2508678 2026-09-13T12:53:35Z Papel1971 48720 Papel1971 a desplaçat la pagina [[Ayna]] cap a [[Aýna]] : Nuova regola ortografica 2508678 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Aýna]] tgs5wcdwuqi9d9wuh20wzxl2djuqggi 0 201526 2508684 2026-09-13T16:10:51Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « '''Lo Truc''' (''Le Trucq'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Son n° INSEE èra 23256. ==Geografia== Lo Truc es situat au nòrd-oèst de [[La Cortina]] e a l'èst-nòrd-èst dau Lo Mas d'Ar... » 2508684 wikitext text/x-wiki '''Lo Truc''' (''Le Trucq'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Son n° INSEE èra 23256. ==Geografia== Lo Truc es situat au nòrd-oèst de [[La Cortina]] e a l'èst-nòrd-èst dau [[Lo Mas d'Artija|Mas d'Artija]]. Es sus un pueg a la limita dau Camp militar de [[la Cortina]]. A l'èst, un vilatjon pòrta lo nom del Truguet (diminutiu) e es surplombat per lo Pueg dau Truguet (881 m). ==Toponimia== ==Istòria== Lo 27 de feurier 1965, las comunas dau Truc e de La Cortina fusioneren e formeren la comuna de ''La Courtine-Le Trucq'', venguda simplament ''La Courtine'' en 1981 <ref>https://www.cghml.com/Recherche-par-commune/23/23256</ref>{{,}}<ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=10800</ref>. ==Demografia== {{Demografia |insee=23256 |1793=315 |1800=275 |1806=334 |1821=400 |1831=416 |1836=420 |1841=405 |1846=409 |1851=404 |1856=401 |1861=346 |1866=340 |1872=326 |1876=329 |1881=284 |1886=300 |1891=289 |1896=306 |1901=310 |1906=125 |1911=104 |1921=90 |1926=64 |1931=70 |1936=50 |1946=52 |1954=47 |1962=33 |cassini=38341 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== L'anciana egleisa Sent Geli dau Truc es en roina <ref>https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA00030661</ref>. ==Veire tanben== * [[La Cortina]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} nicdjspix3qvtidjpy9ht5sxdaqfkty 2508686 2508684 2026-09-13T17:14:27Z Alaric 506 44932 2508686 wikitext text/x-wiki '''Lo Truc''' (''Le Trucq'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Son n° INSEE èra 23256. ==Geografia== Lo Truc es situat au nòrd-oèst de [[La Cortina]] e a l'èst-nòrd-èst dau [[Lo Mas d'Artija|Mas d'Artija]]. Es sus un pueg a la limita dau Camp militar de [[la Cortina]]. A l'èst, un vilatjon pòrta lo nom dau Truguet (diminutiu) e es surplombat per lo Pueg dau Truguet (881 m). ==Toponimia== ''Truc'' es un apellatiu occitan que designa un mont, un pueg. </br> ''Truc'' es un mot prelatin <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 688</ref>. Quò es una varianta de ''cuc'', ''tuc'', d'origina preindoeuropèa <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 779</ref>. ==Istòria== Entre lo segle XIX e la disparicion dau Truc, la comuna aviá perdut 90% de sa populacion. La particularitat es la perda de dos terç de sa populacion tanleu la creacion dau Camp de la Cortina, que probable fasquet perdre a la comuna una granda partida de sas terras (veire lo grafic demografic). </br> Lo 27 de feurier 1965, las comunas dau Truc e de La Cortina fusioneren e formeren la comuna de ''La Courtine-Le Trucq'', venguda simplament ''La Courtine'' en 1981 <ref>https://www.cghml.com/Recherche-par-commune/23/23256</ref>{{,}}<ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=10800</ref>. ==Demografia== {{Demografia |insee=23256 |1793=315 |1800=275 |1806=334 |1821=400 |1831=416 |1836=420 |1841=405 |1846=409 |1851=404 |1856=401 |1861=346 |1866=340 |1872=326 |1876=329 |1881=284 |1886=300 |1891=289 |1896=306 |1901=310 |1906=125 |1911=104 |1921=90 |1926=64 |1931=70 |1936=50 |1946=52 |1954=47 |1962=33 |cassini=38341 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luecs e monuments== L'anciana egleisa Sent Geli dau Truc, bastida aus sègles XIII, XIV e XV, es en roina <ref>https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA00030661</ref>. ==Veire tanben== * [[La Cortina]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} bchob9o6ubbc2m7k8y5mlzvigejttur 0 201527 2508700 2026-09-14T04:57:00Z Nicolas Eynaud 6858 Redireccion cap a [[Michelangelo Buonarroti]] 2508700 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Michelangelo Buonarroti]] fkv8qiox8v2ykmsa1140e1f2umz0pdp