Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 3350 2508773 2499549 2026-09-16T04:48:37Z Briantin de Montrei 37340 Ravenna -> Ravena. Preconizacions del CNO 2508773 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{omon|Santa Sieu}} {{1000 fondamentals}} {{Infobox País | lengas_oficialas = [[italian]] e [[latin]] | capitala = Cap | tipe_govèrn = Monarquia teocratica electiva | títols_dirigents = Pontife | noms_dirigents = [[Leon XIV]] | densitat = 1800 | data_independéncia = 7 junh de [[1929]] | país_independéncia = Reialme d'Itàlia | superfícia_totala=0,49 | mapa = Vatican Europe Location.svg | còde_país = VA, VAT, 336 | populacion_totala = 882 | imne_nacional = ''Inno Pontificio'' | imne audio=United States Navy Band - Inno e Marcia Pontificale.ogg | domeni_internet =.va | indicatiu_telefonic=379 (de jure) +39 (de facto) | fus_orari = UTC+1 | moneda = [[Èuro]] | organizacions_internacionalas = Estat non membre (observator permanent), representat internacionalament per la Santa Sieu de l'[[ONU]] | ligam_bandièra = [[Bandièra de Vatican|Bandièra]]<ref name="VA">{{Ref-web |url=https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/insigne/sp_ss_scv_stemma-bandiera-sigillo_it.html |títol=Bandiera, Stemma e Sigillo della Santa Sede e dello Stato della Città del Vaticano |lenga=it |site=Site de la Santa Sieu |consulta=2 de febrièr de 2025}}</ref> | ligam_blason = [[Escut d'armas de Vatican|Escut d'armas]]<ref name="VA"/> }} '''Vatican''', oficialament l''''Estat de la Ciutat de Vatican''',<ref>en [[italian]]: ''Stato della Città del Vaticano''. S'utiliza tanben l'expression '''Ciutat de Vatican'''.</ref> es un [[estat]] [[estat sobeiran|sobeiran]] enclavat dins la [[vila]] de [[Roma|Roma]]. Vestigi deis [[Estats Pontificaus|Estats de la Glèisa]], es l'estat pus pichon dau monde actuau amb una superficia de 0,44 km². Es tanben lo mens poblat amb una populacion inferiora a {{formatnum:1000}} abitants. Vatican se compausa de doas entitats juridics distintas que son la [[Santa Sieu]], una entitat espirituala, e l'Estat de la Ciutat de Vatican qu'es una entitat temporala. Lo papa, cap espirituau e temporau de la [[Glèisa Catolica]], es lo liame entre lei dos. Assegura ansin lei foncions de cap d'Estat de Vatican amb un poder absolut. [[Istòria|Istoricament]], Vatican es l'eiretier deis [[Estats Pontificaus|Estats de la Glèisa]], un ensemble territòriau aparegut a la fin dau [[sègle VIII]] per assegurar l'autonòmia politica de la papautat. Après l'unificacion [[Itàlia|italiana]] dau sègle XIX, lo papa perdiguèt seis estats fins ais [[acòrdis de Latran]] de [[1929]] que li permetèron de restablir una aparéncia de poder temporau. Vatican es tanben un important centre culturau gràcias a son patrimòni arquitecturau fòrça riche, ai colleccions de sei [[musèu]]s e au ròtle internacionau de la [[Glèisa Catolica|Glèisa]]. De mai, l'endrech ocupa una plaça importanta dins l'[[istoriografia]] [[cristianisme|crestiana]]. Es lo luòc supausat de la tomba de [[Sant Pèire]] e un centre dau [[cristianisme]] dempuei lo rèine de l'emperaire [[Constantin I lo Grand|Constantin]] ([[306]]-[[337]]) qu'ordonèt la construccion d'una basilica a l'entorn de la [[tomba]] tre lo començament dau [[Sègle IV apC|sègle IV]]. Rebastida durant la [[Renaissença]], la [[Basilica de Sant Pèire]] es ansin una dei glèisas pus santas dau [[catolicisme]]. La [[plaça de Sant Pèire]], situat davant la basilica, tèn egalament un ròtle important car permet d'acuelhir lei fògas vengudas assistir ai ceremònias pontificalas coma la benediccion ''[[Urbi et orbi]]''. == Geografia == L'Estat de la Ciutat de Vatican s'estend sus una superficia de 44 [[ectara]]s e es totalament enclavat dins la vila de [[Roma]]. Segon leis [[acòrdis de Latran]], sei limits son marcats per un [[barri (arquitectura)|barri]]. L'unica excepcion es la [[plaça de Sant Pèire]] qu'es dubèrta. Un tèrç dau territòri es ocupat per de construccions e dos tèrç per d'espacis dubèrts (plaças, corts, jardins, etc.). La populacion es febla, generalament situada entre 400 e 600 abitants permanents (personaus eclesiastics, gardas soís, familhas dei personaus permanents), mai {{formatnum:3000}} trabalhaires intran cada jorn dins la Ciutat per assegurar son foncionament. Fòrça lengas son utilizadas au sen de l'Estat. Lo [[latin]] es la [[lenga oficiala]] e [[drech|juridica]] de la [[Glèisa Catolica]], lo [[francés]] es la lenga utilizada per la [[diplomacia]] pontificala e l'[[alemand]] es emplegada dins la [[Gàrdia Soïssa Pontificala|Gàrdia Soïssa]]. Pasmens, dins la vida vidanta, s'utiliza fòrça l'[[italian]] qu'es tanben la lenga de la Ciutat de Vatican ela meteissa. Fòrça eclesiastics parlan egalament d'autrei lengas. == Istòria == {{veire|Estats Pontificaus}} === La formacion deis Estats de la Glèisa === [[Fichièr:Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png|thumb|right|L'extension de l'[[Empèri Carolingian]] e deis Estats de la Glèisa durant lo rèine de [[Carlesmanhe]].]] {{veire|Carolingians}} Après lo transferiment de la capitala imperiala a [[Constantinòble]] en [[330]], leis emperaires [[Empèri Bizantin|romans]] gardèron un representant oficiau en [[Itàlia]], l'[[Exarcat de Ravena|exarca de Ravena]]. Destinat a facilitar e de melhorar la defensa de la peninsula, aqueu govèrn militar s'afondrèt en [[751]] amb la presa de [[Ravena]] per lei [[Lombards]] d'[[Aistolf]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gianluigi Barni, ''La conquête de l'Italie par les Lombards — VIe siècle — Les Événements'', París, Éditions Albin Michel, coll. « Le Mémorial des Siècles », 1975.</ref>. Pasmens, leis invasions lombardas inquietèron la papautat que demandèt l'ajuda militara dei rèis [[Carolingians|carolingians]]. En [[754]] e en [[756]], doas campanhas permetèron ai [[Francs]] de sometre lei Lombards. L'intervencion franca es a l'origina d'un important acòrdi politic<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Favier, ''Charlemagne'', París, Fayard, 1999, 769 p.</ref>. Lei papas sostenguèron desenant lo poder carolingian en legitimant la presa dau poder per [[Pepin lo Brèu]] puei en coronant emperaire d'Occident [[Carlesmanhe]] e sei successors. En cambi, lei Francs protegiguèron la [[Glèisa Catolica|Glèisa]] còntra seis adversaris. De mai, lei Carolingians donèron una partida de sei conquistas a la papautat per formar un Estat apartenent dirèctament au sobeiran pontife. Un faus [[Drech|juridic]], la [[donacion de Constantin]], foguèt establit per justificar aquelei transformacions territòrialas car la region èra teoricament totjorn una part de l'[[Empèri Bizantin|Empèri Roman d'Orient]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nicolas Huyghebaert, « Une légende de fondation : le Constitutum Constantini », ''Le Moyen Âge'', n° 85, 1979.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Élie Griffe, « Aux origines de l'État pontifical. Le couronnement impérial de 800 et la Donatio Constantini », ''Bulletin de littérature ecclésiastique'', 1958, t. 59, n° 4, pp. 193-211.</ref>. Aquò permetèt ai papas d'estendre son autoritat nominala en [[Latium]], en [[Sabina]] e en [[Ómbria]]. Dins la realitat, un ensemble de [[baron]]s romans prenguèt lo contraròtle efectiu de la màger part de la region. En [[774]], après una victòria novèla còntra lei [[Lombards]], [[Carlesmanhe]] apondiguèt lo [[ducat de Benevent]] e de drechs sus divèrsei bens de la vau de [[Pò]] ai domenis pontificaus. === De l'Edat Mejana a la disparicion deis Estats Pontificaus === ==== Lo periòde medievau ==== [[Fichièr:Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png|thumb|[[Itàlia]] vèrs [[1250]].]] Durant lo [[sègle IX]], lo poder carolingian declinèt. Una causa e consequéncia d'aquel afebliment foguèt lo desvolopament de la [[feudalitat]], movement que toquèt egalament leis Estats de la Glèisa. Lei papas venguèron ansin de senhors italians e lei pus ambiciós assaièron d'estendre sei possessions territòrialas. En [[1077]], aquò menèt a una extension considerabla dei domenis pontificaus en direccion de la vau de Pò a l'eissida d'una ensemble de donacions realizadas per la comtessa [[Matilda de Toscana]]. Pasmens, en s'integrant dins lo jòc feudau, lei papas deguèron egalament faciar leis ambicions de rivaus pus poderós coma leis [[Sant Empèri Roman Germanic|emperaires germanics]] e lei [[França|rèis de França]]. La populacion romana se revoutèt tanben còntra mai d'un papa. Durant l'[[Edat Mejana]], lei papas foguèron implicats dins plusors conflictes importants. Lo premier es aqueu còntra leis emperaires germanics. Fragmentèt la societat italiana entre partisans de l'emperaire e partisans dau papa ([[Guelfs e Gibelins]]). Lei papas tenguèron ansin una plaça centrala dins l'afebliment dau [[Sant Empèri Roman Germanic|Sant Empèri]] en [[Itàlia]], especialament en combatent leis ambicions de [[Frederic Barbarossa]] ([[1155]]-[[1190]])<ref>Marcel Pacaut, ''Frédéric Barberousse'', París, Fayard, 1967.</ref> e de [[Frederic II Hohenstaufen]] ([[1220]]-[[1250]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georgina Masson, ''Frédéric II de Hohenstaufen'', Albin Michel, 1963.</ref>. Pasmens, a la mòrt de Frederic II, son bastard [[Manfred (rèi de Sicília)|Manfred]] capitèt de prendre lo contraròtle dau [[reiaume de Sicília]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Yves Frétigné, ''Histoire de la Sicile : des origines à nos jours'', París, Pluriel, 2019, pp. 209-213.</ref>. Per defugir la restauracion d'un estat poderós dins lo sud d'Itàlia, lei papas [[Urban IV]] e [[Clement IV]] demandèron l'ajuda dau fraire de [[Loís IX de França|Sant Loís]], [[Carles Ièr d'Anjau|Carles d'Anjau]]. L'intervencion francesa entraïnèt plusors guèrras que s'acabèron per la disparicion de la dinastia Hohenstaufen en [[1268]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Julius Norwich, ''Histoire de la Sicile : De l'Antiquité à Cosa Nostra'', París, Tallandier, 2018, p. 180.</ref>. Dins aquò, [[Itàlia]] s'afonsèt dins l'anarquia e lei papas acceptèron la proteccion dei rèis de França de [[1309]] a [[1378]]. I obtenguèron lo [[Comtat Venaicin]] e [[Avinhon]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Rose-Léone Mouliérac-Lamoureux, ''Le Comtat Venaissin pontifical'', Institut vauclusien d’études rhodaniennes, 1977.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henri Dubled, ''Histoire du Comtat Venaissin'', Carpentràs, 1981.</ref>. ==== La Renaissença ==== [[Fichièr:Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png|thumb|right|[[Itàlia]] en [[1559]] a l'eissida dei [[Guèrras d'Itàlia]].]] Durant la [[Renaissença]], lei papas venguèron tornarmai de princes italians fòrça implicats dins leis afaires temporaus de la peninsula. Revendicant l'ensemble dei vilas aguent apartengut ai domenis pontificaus durant lei sègles precedents, s'engatjèron dins plusors conflictes en [[Romanha]] e dins lei marchas d'[[Ancona]]. La temptativa pus famosa es probable aquela dau papa [[Alexandre VI|Alexandre VI Borgia]] ([[1492]]-[[1503]]). Mai interessat per la [[politica]] que per la [[teologia]], laissèt son fiu [[Cesar Borgia]] organizar la conquista de plusors vilas gràcias a una armada ben organizada<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ivan Cloulas, ''Les Borgia'', Fayard, 1987.</ref>. Pasmens, la formacion d'un estat pontificau fòrt èra pas dins l'interès deis autrei poissanças italianas. De mai, a partir de [[1498]], Itàlia foguèt tanben l'enjòc d'una [[Guèrras d'Itàlia|tiera de conflictes]] entre [[França]] e [[Espanha]]. Ansin, lei temptativas d'extension dei possessions dau papa s'acabèron per de reviradas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine Shaw e Michael Mallett, ''The Italian Wars, 1494-1559 : War, State and Society in Early Modern Europe'', Londres / Nòva York, Routledge, 2018, 2{{a}} edicion, 424 p.</ref>. A partir dau sègle XVI, sei frontieras s'estabilizèron e leis extensions ulterioras foguèron mai que mai lo resultat de l'integracion de vilas enclavadas : [[Ferrara]] en [[1598]], [[Urbino]] en [[1631]], [[Castro]] en [[1649]] e [[Ronciglione]] en [[1649]]. ==== La premiera disparicion deis Estats Pontificaus ==== Lei periòdes [[Revolucion Francesa|revolucionari]] e [[Napoleon Bonaparte|napoleonenc]] menacèron la subrevida deis Estats Pontificaus. D'efiech, per lei [[republican]]s, la [[teocracia]] romana èra un regime monarquic absolutista opausat ai principis novèus. Tre [[1791]], la populacion dau Comtat se revoutèt e demandèt son integracion au sen de [[França]]. En [[Itàlia]], l'armada revolucionària ataquèt leis [[Estats Pontificaus]] en [[1797]] e lo papa [[Piu VI]] deguèt cedir [[Romanha]] a la [[Republica Cisalpina]] après de negociacions amb lo [[generau]] [[Napoleon Bonaparte|Bonaparte]]. Pasmens, lo [[Directòri (França)|Directòri]] insistiguèt per abatre lo poder temporau de la papautat. Un an pus tard, leis Estats Pontificaus foguèron donc tornarmai envaïts amb l'ajuda dei patriotas italians. Expulsat, lo papa s'exilièt en [[Espanha]] e una [[Premiera Republica Romana|Republica Romana]] foguèt proclamada. Après sa presa dau poder, [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] restaurèt leis [[Estats Pontificaus]] (mens [[Romanha]]), mai assaièt tanben de vassalizar lo papa. [[Piu VII]] s'opausant a aquelei temptativas, Napoleon tornèt ocupar lei territòris pontificaus e leis incorporèt dins l'Empèri Francés ò dins lo [[Reiaume d'Itàlia]]. Gardat sota susvelhança, lo papa foguèt exiliat a [[Savona]] puei a [[Fontainebleau]]. Pasmens, la desfacha francesa e lo [[congrès de Viena]] li permetèron de recuperar sei possessions italianas en [[1814]]-[[1815]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Marc Ticchi, ''Pie VII : Le pape vainqueur de Napoléon ?'', Perrin, 2022, 416 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Thierry Lentz, ''Le Congrès de Vienne : une refondation de l'Europe (1814-1815)'', París, Perrin, 2013, 385 p.</ref>. ==== L'unificacion italiana e la disparicion deis Estats Pontificaus ==== [[File:Itàlia - Unificacion.png|thumb|Unificacion e expansion d'[[Itàlia]] entre [[1859]] e [[1919]].]] Durant lo sègle XIX, leis Estats Pontificaus conoguèron un lòng periòde d'immobilisme durant lei pontificats de [[Leon XII]] ([[1823]]-[[1829]]), de [[Piu VIII]] ([[1829]]-[[1830]]), de [[Gregòri XVI]] ([[1831]]-[[1846]]) e de [[Piu IX]] ([[1846]]-[[1878]]). En [[1831]], una premiera revòuta necessitèt una intervencion militara [[Àustria|austriana]] per restablir l'òrdre. En novembre de [[1848]], [[Piu IX]] deguèt s'enfugir de [[Roma]] en causa d'una insureccion novèla. La populacion proclamèt la [[Segonda Republica Romana|II{{a}} Republica Romana]] que foguèt destrucha per un [[còrs expedicionari]] [[França|francés]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Reverso, ''La République romaine de 1849 et la France'', Anzio, L'Harmattan, 2008, 208 p.</ref>. Lo mantenement d'una [[garnison]] [[França|francesa]] per protegir [[Roma]] empediguèt pas la perseguida dei revòutas dins lei regions perifericas. En abriu de [[1860]], [[Romanha]] s'insurgiguèt e votèt son integracion dins lo [[Reiaume de Sardenha|Reiaume de Piemont-Sardenha]]. En setembre, lei fòrças piemontesas ocupèron lei Marchas e [[Ómbria]] per intrar lo [[Reiaume de Nàpols]]. Organizèron un plebiscit en novembre per leis annexar. Lo poder temporau de la papautat foguèt alora reduch a la region de Roma onte foguèt defendut per lei [[França|Francés]] fins a la casuda dau Segond Empèri<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Guenel, ''La Dernière Guerre du pape, les Zouaves pontificaux au secours du Saint-Siège 1860-1870'', Rènnas, Presses universitaires de Rennes, 1998, 195 p.</ref>. [[Roma]] foguèt presa per leis [[Itàlia|Italians]] lo 20 de setembre de [[1870]] après lo retirament de la garnison francesa e una brèva guèrra de nòu jorns. Un [[plebiscit]] permetèt de legitimar l'annexion e establiguèt la capitala italiana dins la vila<ref>'''[[italian|(it)]]''' Raffaele Cadorna e Giuseppe Talamo, ''La liberazione di Roma nell'anno 1870 ed il plebiscito'', Milan, A. Mondadori, 1970, 527 p.</ref>. Una lèi d'Asseguranças foguèt votada en mai de [[1871]] per assegurar lei prerogativas [[Sobeiranetat|sobeiranas]] dau papa (drech de representacion [[diplomacia|diplomatica]], [[proprietat]] dau palais de Vatican, de [[Latran]] e dei [[Castelli Romani]]). [[Piu IX]] refusèt aquel acòrdi e se considerèt presonier<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « Pie IX », dins Philippe Levillain (dir.), ''Dictionnaire historique de la papauté'', París, Fayard, 1994.</ref>. === La question romana e la creacion de l'Estat de la Ciutat de Vatican === [[Fichièr:Firma dei Patti Lateranensi.jpg|thumb|right|Signatura deis [[acòrdis de Latran]].]] {{veire|Question romana|Acòrdis de Latran}} [[Leon XIII]] ([[1878]]-[[1903]]) e [[Piu X]] ([[1903]]-[[1914]]) gardèron la meteissa linha que [[Piu IX]]. Per aver causa ganhada, aquelei papas assaièron de trebolar lo foncionament deis institucions italianas [[Non expedit|en enebissent]] ai [[catolicisme|catolics]] d'i participar plenament<ref>'''[[italian|(it)]]''' Saretta Marotta, « L'evoluzione del dibattito sul "non expedit" all'interno della Curia romana tra il 1860 e il 1889 », ''Rivista di storia della Chiesa in Italia'', vol. 68, nº 1, Gennaio-Giugno, 2014, p. 120.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giacomo Martina, ''Pio IX: 1851-1866'', Roma, Università gregoriana, 1986, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giacomo Martina, ''Pio IX: 1851-1866'', Roma, Università gregoriana, 1990, pp. 273-277.</ref>. Pasmens, aquela [[politica]] donèt ges de resultat e foguèt abandonada per [[Beneset XV]] ([[1914]]-[[1922]]). La question foguèt finalament reglada per de negociacions entre [[Piu XI]] ([[1922]]-[[1939]]) e [[Benito Mussolini]]. Signats lo 11 de febrier de [[1929]], leis [[acòrdis de Latran]] fondèron l'Estat de la Ciutat de Vatican actuau. La papautat abandonèt sei revendicacions territòrialas e se contentèt d'una aparéncia de poder temporau : * la sobeiranetat pontificala foguèt reconeguda per [[Itàlia]] sus la Ciutat de Vatican. * la proprietat pontificala de plusors bastiments (palais de Castel Gandolfo, lei basilicas de [[Sant Joan de Latran]], de [[Santa Maria Majora]] e de [[Sant Pau Fòra lei Muralhas]], divèrsei bastiments administratius de la [[Glèisa Catolica|Glèisa]], etc) foguèt reconeguda. Un estatut d'immunitat diplomatica similara a aqueu d'una [[ambaissada]] li foguèt acordat. Leis acòrdis preveguèron tanben d'autrei mesuras coma una compensacion financiera per la pèrda deis Estats Pontificaus e la signatura d'un [[concordat]] relativament avantatjós per la Glèisa. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la Republica Italiana mantenguèt lo tèxte en plaça fins a una reforma en [[1984]] per suprimir l'estatut de [[religion d'Estat]] dau [[catolicisme]] en [[Itàlia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Gaudemet, « L'Accord du 16 février 1984 entre l'Italie et le Saint Siège », ''Annuaire Français de Droit International'', vol. 30, n° 1,‎ 1984, pp. 209–220.</ref>. Aquò cambièt pas lei limits e lei prerogativas de Vatican. == Organizacion politica == {{veire|Papa|Lèi Fondamentala de l'Estat de la Ciutat de Vatican}} Vatican es una [[monarquia]] [[Monarquia absoluda|absoluda]] [[Monarquia electiva|electiva]] e [[teocracia|teocratica]] que son foncionament es actualament definit per la [[Lèi Fondamentala de l'Estat de la Ciutat de Vatican|lèi fondamentala]] dau 26 de novembre de [[2000]]. Lo [[papa]] dispausa dei poders [[poder executiu|executiu]], [[poder legislatiu|legislatiu]] e [[justícia|judiciària]]. Pasmens, dins lei fachs, lei poders son largament delegats a de prelats de la [[Glèisa Catolica|Glèisa]]. Lo [[poder executiu]] es ansin generalemnt delegat a un governaire qu'es egalament encargat de la representacion [[diplomacia|diplomatic]]<ref>Article 2 de la Lèi Fondamentala de l'Estat de la Ciutat de Vatican.</ref>. Lo [[poder legislatiu]] es exercit per una comission de cinc a sèt cardenaus. De mai, l'eleccion dau sobeiran pontife es l'òbra d'un collègi de cardenaus que dèvon se prononciar a la majoritat dei dos tèrç, çò que permet d'elegit un candidat consensuau. Lo papa es elegit a vida, mai pòu abdicar. La [[diplomacia]] ocupa una plaça importanta dins leis activitats internacionalas de Vatican<ref>'''[[francés|(fr)]]''' « Dossier : La politique étrangère du Vatican », ''Diplomatie'', n° 4,‎ julhet-aost de 2003.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Jean-Baptiste Noé, ''Géopolitique du Vatican'', PUF, 2015, 254 p.</ref>. Aquò es l'eiretatge d'una lònga tradicion d'intervencion que data l'[[Antiquitat]]. Foguèt a l'origina de plusors conflictes amb lei sobeirans e leis estats europèus regardant lei relacions entre la Glèisa e l'Estat, l'autonòmia dei clergats locaus ò divèrsei questions socialas. La [[Reforma]] e lo desvolopament de la [[filosofia]] dei [[Sègle de las luses|Lutz]] la fragilizèron, mai la papautat demòra una autoritat [[morala]] reconeguda au nivèu internacionau. En particular, dempuei la fin dau sègle XX, la papautat es fòrça engatjada dins la defensa de la [[patz]], dei valors de la Glèisa, dins la defensa dei catolics e dins la proteccion de l'environament. == Cultura == Coma sèti de la [[Glèisa Catolica]], la Ciutat de Vatican a una influéncia culturala fòrça importanta dins lo monde entier. === Lei monuments === La Ciutat de Vatican es classada au [[Patrimòni Mondiau de l'Umanitat]] de l'[[UNESCO]] dempuei [[1984]]. D'efiech, la màger part de sei bastiments son de caps d'òbra de l'arquitectura de la [[Renaissença]] ò dau periòde [[barròc]]. Lei pus coneguts son probable la [[plaça de Sant Pèire|plaça]] e la [[basilica de Sant Pèire]], lo [[Palais Apostolitic]] e la [[Pinacotèca de Vatican|Pinacotèca]]. La [[plaça de Sant Pèire|plaça]] e la [[basilica de Sant Pèire]] tènon un ròtle centrau dins la [[Glèisa Catolica]] car es lo luòc d'acamp de la fòga durant plusors ceremònias importantas (en particular, la benediccion ''[[urbi et orbi]]'' dau papa). La plaça es una granda esplanada d'estil barròc que constituís lo pòrge de la basilica. D'una superficia de 2,3 ectaras, pòu acuelhir {{formatnum:300000}} personas. La [[basilica de Sant Pèire]] es la glèisa dau [[papa]] e de la Ciutat de Vatican<ref>En revènge, la [[basilica de Sant Pèire]] es pas la catedrala de l'evesque de Roma. Lo sèti de la [[diocèsi]] es la [[basilica de Sant Joan de Latran]].</ref>. Es actualament l'edifici pus important de la [[Glèisa Catolica]]. Sa construccion se debanèt entre [[1506]] e [[1626]] e foguèt dirigida per d'[[arquitectura|arquitèctes]] e d'[[art|artistas]] prestigiós coma [[Bramante]] ([[1444]]-[[1514]]), [[Michelangelo Buonarroti|Miquèl Àngel]] ([[1475]]-[[1564]]), [[Carlo Maderno]] ([[1556]]-[[1629]]) ò [[Lo Bernin]] ([[1598]]-[[1680]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Linda Murray, ''La Haute Renaissance et le maniérisme'', París, Editions Thames & Hudson, 1995, 287 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Lees-Milne, ''Saint Peter's — the story of Saint Peter's Basilica in Rome'', Londres, Hamish Hamilton, 1967.</ref>. Lo [[Palais Apostolitic]] es un important complèxe palatin que data de la [[Renaissença]]. S'i tròban leis apartaments oficiaus dau papa, lei burèus de la [[Curia Romana]], la [[Bibliotèca Apostolitica Vaticana]] e una partida dei [[musèus de Vatican]]. Plusors caps d'òbra de l'art de la [[Renaissença]] ([[capèla Sixtina]], [[capèla Nicolina]], [[apartaments Borgia]], etc.) se tròban tanben dins aqueu palais<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ufficio Pubblicazioni Musei Vaticani, ''Les Musées du Vatican'', Edizioni Musei Vaticani, 2010.</ref>. <gallery> Fichièr:2018-01-04 12-04-48 IMG 4120.jpg|{{center|Vista de la [[plaça de Sant Pèire]] dempuei la basilica}} Fichièr:Řím, Svatopetrské náměstí, fontána.jpg|{{center|Una [[Fònts de la plaça de Sant Pèire|fònt]] de la plaça de Sant Pèire}} Fichièr:Obelisque Saint Peter's square Vatican City.jpg|{{center|[[Obelisc de Vatican|Obelisc]] de la plaça de Sant Pèire}} Fichièr:Basilica di San Pietro in Vaticano September 2015-1a.jpg|{{center|Vista de la [[basilica de Sant Pèire]] dempuei la plaça}} Fichièr:Basílica de San Pedro, Ciudad del Vaticano low light.jpg|{{center|Nau de la basilica de Sant Pèire}} Fichièr:Basílica de San Pedro, Ciudad del Vaticano, 2022-09-17, DD 15-17 HDR.jpg|{{center|Vista interiora dau [[dòma (arquitectura)|dòma]] de la basilica de Sant Pèire}} Fichièr:Saint Peter's Square - Vatican City - DSC00638.jpg|{{center|Vista dau [[Palais Apostolitic]] dempuei la plaça de Sant Pèire}} Fichièr:Rome Sistine Chapel 01.jpg|{{center|[[Capèla Sixtina]]}} Fichièr:VaticanMuseumStaircase.jpg|{{center|[[Escaliers de Bramante]] dins lei [[musèus de Vatican]]}} Fichièr:Vatican-Musee-PlafondSalleCartes.jpg|{{center|Galariá dei cartas dins lei musèus de Vatican}} Fichièr:Museums in the Vatican City.jpg|{{center|[[Musèus de Vatican]]}} Fichièr:The Sistine Hall of the Vatican Library (2994335291).jpg|{{center|Sala Sixtina de la [[Bibliotèca de Vatican]]}} Fichièr:Vatican 5.jpg|{{center|[[Jardins de Vatican]]}} </gallery> === Lei musèus === {{veire|Musèus de Vatican}} Lei [[musèus de Vatican]] constituïsson un ensemble de dotze [[musèu]]s que son organizats a l'entorn de 5 galariás e de {{formatnum:1400}} salas dedicadas a l'[[Egipte Antic]], ais [[escultura]]s [[Antiquitat|anticas]], a l'[[epigrafia]] antica, ais [[Etruscs]], a la [[cartografia]], a la [[tapissariá]], a la [[pintura]], a la [[filatelia]], a la [[numismatica]] e ais arts extraeuropèus. Son formats per leis òbras d'art aquistadas per la [[Glèisa Catolica|Glèisa]] e fan partida dei pus grandas colleccions d'[[art]] dins lo monde. La [[Bibliotèca Apostolitica Vaticana]] es tanben aubergada per lei musèus. En [[2019]], amb 6,9 milions d'intradas, èran l'institucion culturala pus visitada de la [[peninsula Italica]]. === Lei centres d'estudis === Vatican gerís plusors [[universitat]]s e facultats pontificalas mai que mai encargadas d'ensenhar la [[teologia]], lo [[drech canonic]], lo [[drech]], la [[filosofia]] e lei [[sciéncia sociala|sciéncias socialas]]. Permèton de formar lei quadres de la [[Glèisa Catolica|Glèisa]], mai d'estudiants laïcs son egalament admés dins lei cors. Au totau, 22 establiments e {{formatnum:20000}} estudiants fan partida d'aquel ensemble. Lei pus importants son l'[[Universitat Pontificala de Latran]], l'[[Universitat Pontificala Salesiana]], l'[[Universitat Pontificala de la Santa Crotz]] e l'[[Universitat Pontificala Gregoriana]]. I a tanben una [[Acadèmia Pontificala dei Sciéncias]]. Es una institucion prestigiosa amb 75 [[Prèmi Nobel|Prèmis Nobel]] elegits coma sòci entre [[1901]] e [[2016]]<ref>I a 80 sòcis que son acceptats après una eleccion per leis autrei sòcis e una validacion per lo papa. Es pas necessari d'èsser [[catolicisme|catolic]] per integrar l'Acadèmia que dispausa dins seis estatuts d'una independéncia complèta per definir seis aisses de recèrca.</ref>. Sei trabalhs cuerbon sièis domenis principaus : lei [[sciéncia fondamentala|sciéncias fondamentalas]], lei [[sciéncia|sciéncias]] e la [[tecnologia]], lei sciéncias liadas ai problèmas dau [[Tèrç Monde]], l'[[etica]] e la politica scientifica, la [[bioetica]] e l'[[epistemologia]]. Assegura la publicacion de plusors revistas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christophe Dickès (dir.), ''Dictionnaire du Vatican et du Saint-Siège'', París, Bouquins, 2013, p. 50.</ref>. === Lei mèdias de Vatican === {{veire|Radiò Vatican|L'Osservatore Romano}} [[Radiò Vatican]] es una estacion de [[radiò]], fondada lo 12 de febrier de [[1931]], qu'emet de programas dins 47 [[lenga]]s e dins 70 país diferents. En [[2006]], son nombre d'auditors jornadiers èra estimat entre 20 e 30 milions de personas (3 milions unicament en [[Polonha]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Francis Balle, Jean Rouilly e Jean-Marc Virieux, ''La Politique audiovisuelle extérieure de la France : rapport au ministre des affaires étrangères'', París, La Documentation française, 1996, p. 255.</ref>. Lei programas son principalament [[religions|religiós]] e la radiò difusa lei celebracions e lei preguieras [[papa|pontificalas]], lei benediccions ''[[Urbi et orbi]]'', leis audiéncias generalas, etc. Pasmens, difusa tanben de [[jornau]]s d'informacions e d'emissions [[sciéncia|scientificas]]. ''[[L'Osservatore Romano]]'', creada lo 1{{èr}} de julhet de [[1861]], es lo [[jornau]] de Vatican. Publica lei comunicats oficiaus e lei tèxtes dau [[papa]] e sèrv de jornaus oficiaus en publicant, per exemple, lei nominacions episcopalas. L'edicion jornadiera es en [[italian]], mai 7 edicions setmanieras existisson dins de lengas coma lo [[francés]], l'[[alemand]] ò l'[[espanhòu]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Acòrdis de Latran]]. * [[Basilica de Sant Pèire]]. * [[Bibliotèca Apostolitica Vaticana]]. * [[Capèla Sixtina]]. * [[Catolicisme]]. * [[Cristianisme]]. * [[Estats Pontificaus]]. * [[Gàrdia Soïssa Pontificala]]. * [[Glèisa Catolica Romana|Glèsia Catolica Romana]]. * [[Lèi Fondamentala de l'Estat de la Ciutat de Vatican]]. * ''[[L'Osservatore Romano]]''. * [[Musèus de Vatican]]. * [[Palais Apostolitic]]. * [[Papa]]. * [[Plaça de Sant Pèire]]. * [[Radiò Vatican]]. * [[Roma]]. * [[Santa Ses|Santa Sieu]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Francesco Margiotta Broglio e Philippe Levillain (dir.), ''Dictionnaire historique de la papauté'', París, Fayard, 2003. * '''[[francés|(fr)]]''' Christophe Dickès (dir.), ''Dictionnaire du Vatican et du Saint-Siège'', París, Bouquins, 2013, 1120 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Barbara Furlotti, ''Les musées du Vatican : Rome'', París, Eyrolles, 2009, 156 p. * '''[[francés|(fr)]]''' Anja Grebe, ''Vatican : tous les chefs-d'œuvre'', Flammarion, París, 2014, 528 p. * '''[[anglés|(en)]]''' Thomas F. X. Noble, ''The Republic of St. Peter : The Birth of the Papal State, 680-825'', University of Pennsylvania Press, 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Joël-Benoît d'Onorio, ''Le Saint-Siège dans les relations internationales'', París, Éditions du Cerf / Éditions Cujas, 1989. * '''[[francés|(fr)]]''' Charles Pichon, ''Histoire du Vatican'', Société d'éditions françaises et internationales, 1946. * '''[[francés|(fr)]]''' Paul Poupard, ''Le Vatican'', coll. « Que sais-je ? », PUF, 1981. * '''[[francés|(fr)]]''' Sergio Romano, ''La Foi et le Pouvoir : Le Vatican et l'Italie de Pie IX à Benoît XVI'', Buchet-Chastel, 2007. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Vatican|Vatican}} {{païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Vatican]] [[Categoria:1000 articles fondamentals]] qgglteyktcbeh67ue2vyzacgad69ame 0 5267 2508766 2508738 2026-09-16T04:41:55Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau manierisme au sègle XIX */ 2508766 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin dei composicions complèxas, dei colors artificialas e dei figuras estiradas per privilegiar d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistificat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. === La pintura modèrna e contemporanèa === === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] 0hdv93xjzu5jzw3mgro346dxnddornq 2508767 2508766 2026-09-16T04:42:07Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau manierisme au sègle XIX */ 2508767 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin dei composicions complèxas, dei colors artificialas e dei figuras estiradas per privilegiar d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistificat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. === La pintura modèrna e contemporanèa === === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] 16tbuyofkdva36d1eb8sxhang5t9xd0 2508768 2508767 2026-09-16T04:42:27Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau manierisme au sègle XIX */ 2508768 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin dei composicions complèxas, dei colors artificialas e dei figuras estiradas per privilegiar d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistificat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. === La pintura modèrna e contemporanèa === === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] 0hdv93xjzu5jzw3mgro346dxnddornq 2508778 2508768 2026-09-16T04:57:11Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau manierisme au sègle XIX */ 2508778 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin dei composicions complèxas, dei colors artificialas e dei figuras estiradas per privilegiar d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistificat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. === La pintura modèrna e contemporanèa === === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] sa7arfddsrfkt91aygu6427x7yro1ul 0 9870 2508784 2506738 2026-09-16T08:45:53Z ~2026-42973-50 65264 2508784 wikitext text/x-wiki {{Infobox Foncion |foncion=President elegit dels Estats Units|bandièra=Flag of the President of the United States.svg|blason=Seal of the President of the United States.svg|ligam_blason=Sagèl presidencial|ligam_bandièra=Drapèla presidenciala||titular=|inici=|tipe=Cap d'Estat|residéncia=[[Ostal Blanc]]|luòc=[[Estats Units d'America]]|creacion=30 d'abril de 1789|primièr_titular=[[George Washington]]}} Lo president dels [[Estats Units d'America]] es al còp [[cap d'Estat]] e cap de govèrn. Aquesta es la [[Lista dels presidents dels Estats Units d'America]]. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- style="background:#cccccc" ! Numèro ! colspan=2 | President !! començament del mandat ! fin del mandat ! Partit !! Vicepresident(a.s) |- style="background:#dddddd" || 1 || [[George Washington]] ||[[Fichièr:Portrait of George Washington-transparent.png|50px]] || [[30 d'abril]] de [[1789]] || [[3 de març]] de [[1797]] || <small>(cap)</small>|| [[John Adams]] |- style="background:#e6e6aa" || 2 || [[John Adams]] || [[Fichièr:Johnadamsvp.flipped.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1797]] || [[3 de març]] de [[1801]] || Partit Federalista ||[[Thomas Jefferson]] |- style="background:#ffddaa" | 3 || [[Thomas Jefferson]] || [[Fichièr:T_Jefferson_by_Charles_Willson_Peale_1791_2.jpg |50px]] || [[4 de març]] de [[1801]] || [[3 de març]] de [[1809]] || Partit Democrata-Republican || Aaron Burr / <br /> George Clinton |- style="background:#ffddaa" | 4 || [[James Madison]] || [[Fichièr:James Madison (cropped 3x4 close).jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1809]] || [[3 de març]] de [[1817]] || Partit Democrata-Republican || George Clinton(D)/<small>''(cap)''</small>/Elbridge Gerry(D)/<br /><small>''(cap)''</small> |- style="background:#ffddaa" | 5 || [[James Monroe]] || [[Fichièr:James Monroe 02.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1817]] || [[3 de març]] de [[1825]] || Partit Democrata-Republican || Daniel Tompkins |- style="background:#ffddaa" | 6 || [[John Quincy Adams]] || [[Fichièr:John Quincy Adams.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1825]] || [[3 de març]] de [[1829]] || Partit Democrata-Republican || John C. Calhoun |- style="background:#ddeeff" | 7 || [[Andrew Jackson]] || [[Fichièr:Andrew jackson head.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1829]] || [[3 de març]] de [[1837]] || Partit Democrata || John C. Calhoun (R)<br /><small>''(cap)''</small> / [[Martin Van Buren]] |- style="background:#ddeeff" | 8 || [[Martin Van Buren]] || [[Fichièr:Martin Van Buren.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1837]] || [[3 de març]] de [[1841]] || Partit Democrata || Richard Mentor Johnson |- style="background:#ffffcc" | 9 || [[William Henry Harrison|William Harrison]] || [[Fichièr:William Henry Harrison by James Reid Lambdin, 1835.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1841]] || [[4 d'abril]] de [[1841]] (D) || Partit ''Whig'' || John Tyler |- style="background:#ffffcc" | 10 || [[John Tyler]] || [[Fichièr:John Tyler.jpg|50px]] || [[4 d'abril]] de [[1841]] || [[3 de març]] de [[1845]] || Partit ''Whig'' (W) ||<small>''(cap)''</small> |- style="background:#ddeeff" | 11 || [[James K. Polk|James Polk]] || [[Fichièr:Polkpolk.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1845]] || [[3 de març]] de [[1849]] || Partit Democrata || George M. Dallas |- style="background:#ffffcc" | 12 || [[Zachary Taylor]] || [[Fichièr:Zachary Taylor by Joseph Henry Bush, c1848.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1849]] || [[9 de julhet]] de [[1850]] (D) || Partit ''Whig'' || Millard Fillmore |- style="background:#ffffcc" | 13 || [[Millard Fillmore]] || [[Fichièr:Millard Fillmore.jpg|50px]] || [[9 de julhet]] de [[1850]] || [[3 de març]] de [[1853]] || Partit ''Whig'' || <small>''(cap)''</small> |- style="background:#ddeeff" | 14 || [[Franklin Pierce]] || [[Fichièr:Franklin Pierce.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1853]] || [[3 de març]] de [[1857]] || Partit Democrata || William R. King (D)<br /><small>''(cap)''</small> |- style="background:#ddeeff" | 15 || [[James Buchanan]] || [[Fichièr:James Buchanan.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1857]] || [[3 de març]] de [[1861]] || Partit Democrata || John C. Breckinridge |- style="background:#ffe1e1" | 16 || [[Abraham Lincoln]] || [[Fichièr:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1861]] || [[15 d'abril]] de [[1865]](A) || Partit Republican || Hannibal Hamlin / <br /> Andrew Johnson (U) |- style="background:#ddeeff" | 17 || [[Andrew Johnson]] || [[Fichièr:Andrew Johnson.jpg|50px]] || [[15 d'abril]] de [[1865]] || [[3 de març]] de [[1869]] || Partit Democrata (U) || <small>''(cap)''</small> |- style="background:#ffe1e1" | 18 || [[Ulysses Grant]] || [[Fichièr:Ulysses S. Grant 1870-1880.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1869]] || [[3 de març]] de [[1877]] || Partit Republican || Schuyler Colfax/<br />Henry Wilson (D)<br /><small>''(cap)''</small> |- style="background:#ffe1e1" | 19 || [[Rutherford Hayes]] || [[Fichièr:President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1877]] || [[3 de març]] de [[1881]] || Partit Republican || William A. Wheeler |- style="background:#ffe1e1" | 20 || [[James Garfield]] || [[Fichièr:James Abram Garfield, photo portrait seated.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1881]] || [[19 de setembre]] de [[1881]] (A) || Partit Republican || Chester Arthur |- style="background:#ffe1e1" | 21 || [[Chester Arthur]] || [[Fichièr:Chester Alan Arthur.jpg|50px]] || [[19 de setembre]] de [[1881]] || [[3 de març]] de [[1885]] || Partit Republican || <small>''(cap)''</small> |- style="background:#ddeeff" | 22 || [[Grover Cleveland]] || [[Fichièr:Grover Cleveland portrait.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1885]] || [[3 de març]] de [[1889]] || Partit Democrata || Thomas A. Hendricks (D)/<br /><small>''(cap)''</small> |- style="background:#ffe1e1" | 23 || [[Benjamin Harrison]] || [[Fichièr:Benjamin harrison.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1889]] || [[3 de març]] de [[1893]] || Partit Republican || Levi Morton |- style="background:#ddeeff" | 24 || [[Grover Cleveland]]<br /><small>''(2nd còp)''</small> || [[Fichièr:Grover Cleveland portrait.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1893]] || [[3 de març]] de [[1897]] || Partit Democrata || Adlai E. Stevenson |- style="background:#ffe1e1" | 25 || [[William McKinley]] || [[Fichièr:Mckinley.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1897]] || [[14 de setembre]] de [[1901]] (A) || Partit Republican || Garret A. Hobart (D)/<br /><small>''(cap)''</small>/ [[Theodore Roosevelt]] |- style="background:#ffe1e1" | 26 || [[Theodore Roosevelt]] || [[Fichièr:T Roosevelt.jpg|50px]] || [[14 de setembre]] de [[1901]] || [[3 de març]] de [[1909]] || Partit Republican || <small>''(cap)''</small>/ Charles Fairbanks |- style="background:#ffe1e1" | 27 || [[William Taft]] || [[Fichièr:William Howard Taft.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1909]] || [[3 de març]] de [[1913]] || Partit Republican || James S. Sherman (D)<br /><small>''(cap)''</small> |- style="background:#ddeeff" | 28 || [[Woodrow Wilson]] || [[Fichièr:Woodrow Wilson (1912).jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1913]] || [[3 de març]] de [[1921]] || Partit Democrata || Thomas R. Marshall |- style="background:#ddeeff" |- style="background:#ffe1e1" | 29 || [[Warren G. Harding]] || [[Fichièr:Warren G Harding portrait as senator June 1920.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1921]] || [[2 d'agost]] de [[1923]] (D) || Partit Republican || Calvin Coolidge |- style="background:#ffe1e1" || 30 || [[Calvin Coolidge]] || [[Fichièr:Calvin Coolidge photo portrait head and shoulders.jpg|50px]] || [[2 d'agost]] de [[1923]] || [[3 de març]] de [[1929]] || Partit Republican || <small>''(cap)''</small><br /> Charles Dawes |- style="background:#ffe1e1" | 31 || [[Herbert Hoover]] || [[Fichièr:President Hoover portrait.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1929]] || [[3 de març]] de [[1933]] || Partit Republican || Charles Curtis |- style="background:#ddeeff" || 32 || [[Franklin D. Roosevelt]] || [[Fichièr:FDR in 1933.jpg|50px]] || [[4 de març]] de [[1933]] || [[12 d'abril]] de [[1945]] (D) || Partit Democrata || John Nance Garner/ <br /> Henry A. Wallace/<br /> [[Harry Truman]] |- style="background:#ddeeff" || 33 || [[Harry Truman]] || [[Fichièr:Harry-truman.jpg|50px]] || [[12 d'abril]] de [[1945]] || [[20 de genièr]] de [[1953]] || Partit Democrata || <small>''(cap)''/</small> Alben Barkley |- style="background:#ffe1e1" | 34 || [[Dwight D. Eisenhower]] || [[Fichièr:Eisenhower official.jpg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[1953]] || [[20 de genièr]] de [[1961]] || Partit Republican || [[Richard Nixon]] |- style="background:#ffe1e1"|| |- style="background:#ddeeff" | 35 || [[John F. Kennedy]] || [[Fichièr:John F Kennedy.jpg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[1961]] || [[22 de novembre]] de [[1963]] (A) || Partit Democrata || [[Lyndon Johnson]] |- style="background:#ddeeff" | 36 || [[Lyndon Johnson]] || [[Fichièr:Lbj2.jpg|50px]] || [[22 de novembre]] de [[1963]] || [[20 de genièr]] de [[1969]] || Partit Democrata || <small>''(cap)''/</small> Hubert Humphrey |- style="background:#ffe1e1" | 37 || [[Richard Nixon]] || [[Fichièr:Nixon_30-0316a.jpg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[1969]] || [[9 d'agost]] de [[1974]] (R) || Partit Republican || Spiro Agnew/Spiro Agnew(R)/<br /><small>''(cap)''</small>/<br />Gerald Ford |- style="background:#ffe1e1" | 38 || [[Gerald Ford]] || [[Fichièr:Gerald R. Ford, Official White House photograph 1974 (2).jpg|50px]] || [[9 d'agost]] de [[1974]] || [[20 de genièr]] de [[1977]] || Partit Republican || <small>''(cap)''</small><br />Nelson Rockefeller |- style="background:#ddeeff" | 39 || [[Jimmy Carter]] || [[Fichièr:Jimmy Carter.jpg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[1977]] || [[20 de genièr]] de [[1981]] || Partit Democrata || Walter Mondale |- style="background:#ffe1e1" || 40 || [[Ronald Reagan]] || [[Fichièr:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[1981]] || [[20 de genièr]] de [[1989]] || Partit Republican || [[George H. W. Bush]] |- style="background:#ffe1e1"|| |- style="background:#ffe1e1" ||41 || [[George H. W. Bush]] ||[[Fichièr:George_H._W._Bush,_President_of_the_United_States,_1989_official_portrait_(cropped).jpg|50px]]|| [[20 de genièr]] de [[1989]] || [[20 de genièr]] de [[1993]] || Partit Republican || Dan Quayle |- style="background:#ddeeff" || 42 || [[Bill Clinton]] || [[Fichièr:Bill Clinton.jpg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[1993]] || [[20 de genièr]] de [[2001]] || [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] || [[Al Gore]] |- style="background:#ffe1e1" || 43 || [[George Walker Bush]] || [[Fichièr:George-W-Bush.jpeg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[2001]] || [[20 de genièr]] de [[2009]] || Partit Republican || Dick Cheney |- style="background:#ddeeff" || 44 || [[Barack Obama]] ||[[Fichièr:Official portrait of Barack Obama.jpg|50 px]]|| [[20 de genièr]] de [[2009]] || [[20 de genièr]] de [[2017]] || [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] || Joe Biden |- style="background:#ffe1e1" || 45 || [[Donald Trump]] ||[[Fichièr:Donald Trump official portrait.jpg|50px]] || [[20 de genièr]] de [[2017]] || [[20 de genièr]] de [[2021]] || Partit Republican || Mike Pence |- style="background:#ddeeff" || 46 || [[Joe Biden]] ||[[Fichièr:Joe Biden official portrait 2013 (cropped) 2.jpg|50 px]]|| [[20 de genièr]] de [[2021]] || [[20 de genièr]] de [[2025]] || [[Partit Democrata (Estats Units)|Partit Democrata]] || [[Kamala Harris]] |} * Interrupcions del mandat per: : (A) Assassinat. : (D) Mòrt naturala. : (R) Renonciament. * Dins d'autres partits: : (U) Democrata, vicepresident de Lincoln. : (W) Democrata, vicepresident del candidat ''Whig''. [[Categoria:Lista de caps d'Estat|Estats Units]] [[Categoria:President dels Estats Units d'America|*]] [[he:נשיא ארצות הברית#רשימת הנשיאים]] e26b82svqm8z73rgtfav07kue7hns8u 4 12599 2508745 2505044 2026-09-15T12:58:41Z MediaWiki message delivery 18686 /* La vostra wiki estarà aviat només en mode lectura */ seccion nòva 2508745 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{/Entèsta}} == Una version pels mainatges? == Adieu a totes, Dempuèi 2015, la version basca de Wikipèdia a creat un projècte de divulgacion nomenat Txikipedia qu'es dedicat als mainatges de 8-13 ans. Ja extistís una version occitana de Vikidia, però non es un grand succès pr'amor d'una manca d'editors. Mas, perqué sostenir un projècte d'aquela ampliada, sembra inutil, estupid, non? Daissatz-me qualques linhas per explicar: * Txikipedia non es pas un site separat, mas una seccion integrada dins Wikipèdia. Aiçò permet una visibilitat fòrça mai granda que Vikidia, que demòra marginala e pauc coneguda. Dins lo cas de l'occitan, aiçò poiriá ajudar a faire venir de joves lectros (e editors) directament cap a Wikipèdia occitana, sens los dispersar sus mai d’un site. * La Wikipèdia occitana es mai activa e mai coneguda que la Vikidia occitana. Aital, un Txikipedia occitan beneficiariá de la comunitat ja existenta sus Wikipèdia, quitament se pichona. Seriá mai simple de coordonar los esfòrces, d’atraire de nòus contributors, de melhorar la qualitat dels articles, e tanben crear de nòus projèctes. * Lo public dels 8-13 ans es estrategic: son los futurs parlants de la lenga nòstra. Un contengut adaptat a aquel nivèl ajuda a normalizar la preséncia de l’occitan dins lo mond numeric e educatiu. Los professors e las escòlas poirián utilizar aquelas ressorsas coma material didactic en lenga occitana, çò qu’es fòrça limitat actualament. * Lo projècte basc a demostrat que lo ligam entre lenga, joventut e Wikipèdia pòt èsser fòrça eficaç. Per l’occitan, seriá una mena de revitalizacion simbolica: mostrar que la lenga pòt parlar de tot, quitament dins una version simplificada pels enfants. Seriá tanben un biais de diferenciar Wikipèdia occitana dins lo mond de las lengas minoritàrias, en mostrant un engatjament cap al public jove. Per suportar aquel projècte qu'es fòrça important per ieu, es NECESSARI lo sosten d'autras personas per alargar los limtis, decidir de las prioritats, descriure clarament l'estatut e prepausar de basas per aquela collaboracion. Coralament, [[Utilizaire:Lhanars|Lhanars]] ([[Discussion Utilizaire:Lhanars|d]]) 16 setembre de 2025 a 15.55 (UTC) == <span lang="ca" dir="ltr">La vostra wiki estarà aviat només en mode lectura</span> == <div lang="ca" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Llegiu aquest missatge en una altra llengua]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] La [[foundation:|Fundació Wikimedia]] canviarà el trànsit entre els seus centres de dades. Això garantirà que la Viquipèdia i les altres wikis de Wikimedia romanguin disponibles fins i tot si es produeix un desastre. Tot el trànsit es durà el '''{{#time:j xg|2025-09-24|ca}}'''. La prova començarà a les '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. Malauradament, a causa de limitacions de [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]] cal limitar la possibilitat d'editar durant el canvi. Ens disculpem per aquesta disrupció, i estem treballant per minimitzar-la en el futur. Es mostrarà un avís a totes les wikis de la Fundació Wikimedia 30 minuts abans que tingui lloc aquesta operació. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">This banner will remain visible until the end of the operation.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''Durant una estona, podreu llegir, però no pas editar les wikis durant una estona breu.''' *No podreu editar durant com a màxima una hora el {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ca}}. *Si proveu d'editar o desar canvis durant aquestes interrupcions, veureu un missatge d'error. Esperem que no es perdi cap edició durant aquest període de temps, però no us ho podem garantir. Si veieu el missatge d'error, espereu fins que tot torni a funcionar. Llavors hauríeu de poder desar la vostra edició. Tot i així, us recomanem que primer feu una còpia dels vostres canvis, per si un cas. ''Altres efectes'': *Els treballs automàtics de rerefons aniran més lents, i alguns es podrien aturar. Potser els enllaços vermells no s'actualitzaran tan ràpidament com és habitual. Si creeu un article que ja ha estat enllaçat en algun altre lloc, l'enllaç pot mantenir-se en vermell més estona de l'habitual. Alguns ''scripts'' de llarga durada s'hauran d'aturar. * Esperem que les implementacions de codi es produeixin com qualsevol altra setmana. No obstant això, algun codi concret es podria congelar puntualment si l'operació ho requereix. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] no estarà disponible durant uns 90 minuts. Aquest projecte es podria ajornar si fos necessari. Podeu [[wikitech:Switch_Datacenter|llegir la planificació a wikitech.wikimedia.org]]. Es comunicarà qualsevol canvi a la planificació. '''Si us plau, compartiu aquesta informació amb la vostra comunitat viquimedista.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 18 setembre de 2025 a 15.42 (UTC) <!-- Message mandat per User:Trizek (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Donnez votre avis : votez pour le conseil d'administration 2025</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Bonjour à tous, La période de vote pour les [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|élections 2025 du conseil d'administration]] est désormais ouverte. Les candidats se présentent pour deux (2) sièges au conseil. Pour vérifier votre éligibilité en tant qu'électeur, veuillez consulter la [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|page relative à l'éligibilité des électeurs]]. Pour en savoir plus à leur sujet, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|lisez leurs déclarations de candidature et regardez leurs vidéos de présentation]]. Lorsque vous serez prêt, rendez-vous sur la [[m:Special:SecurePoll/vote/405|page de vote SecurePoll pour voter]]. '''Le vote est ouvert du 8 octobre à 00h00 UTC au 22 octobre à 23h59 UTC.''' Bien à vous, Abhishek Suryawanshi<br />Président, Comité des élections<section end="announcement-content" /> </div> [[Utilizaire:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discussion Utilizaire:MediaWiki message delivery|d]]) 9 octobre de 2025 a 04.48 (UTC) <!-- Message mandat per User:RamzyM (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Aidez-nous à décider du nom du nouveau projet ''Abstract Wikipedia''</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="function1"/> Bonjour ! Participez à choisir un nom pour le nouveau projet de wiki ''Abstract Wikipedia'' (« Wikipédia abstraite ») ! Ce projet sera un wiki qui permettra aux utilisateurs et utilisatrices de combiner les fonctions des [[:f:|Wikifonctions]] et les données de Wikidata afin de générer des phrases naturelles dans les langues prises en charges. Ces phrases pourront ensuite être réutilisées sur les Wikipédia (ou ailleurs). Le scrutin se déroulera en deux tours, chacun étant suivi par un examen juridique des candidats ; ils commenceront respectivement le 20 octobre et le 17 novembre. Notre objectif est d’avoir un nom de projet final choisi à la mi-décembre 2025. Si vous souhaitez participer, '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|lisez le détail du scrutin et votez maintenant]]''' sur Meta-Wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 20 octobre de 2025 a 11.43 (UTC) <!-- Message mandat per User:Sannita (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="fr" dir="ltr">À la recherche de bénévoles pour rejoindre plusieurs comités du mouvement</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Chaque année, généralement d’octobre à décembre, plusieurs comités du mouvement cherchent de nouveaux bénévoles. Pour en savoir plus sur les comités, consultez leurs pages Meta-wiki : * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Comité des affiliations (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Commission de médiation (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Comité d'examen des cas (CRC)]] Les candidatures aux comités sont ouvertes à partir du 30 octobre 2025. Les candidatures au Comité des affiliations sont closes le 11 décembre 2025, et les candidatures à la commission de médiation et au Comité d'examen des cas sont closes le 11 décembre 2025. Pour savoir comment postuler, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|consultez la page de nomination sur Meta-wiki]]. Publiez sur la page de discussion ou envoyez un e-mail à cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org pour toute question que vous pourriez avoir. Pour l'équipe de soutien du comité, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 30 octobre de 2025 a 14.12 (UTC) <!-- Message mandat per User:MKaur (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Rappel : aidez-nous à décider du nom du nouveau projet ''Abstract Wikipedia''</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="function2"/> Bonjour ! Rappel : aidez-nous à choisir un nom pour le nouveau projet de wiki ''Abstract Wikipedia'' (« Wikipédia abstraite »). Le vote final commence aujourd’hui. Les noms finalistes sont : <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. Si vous souhaitez participer, '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|lisez la présentation du scrutin et votez maintenant]]''' sur Méta-Wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 20 novembre de 2025 a 14.22 (UTC) <!-- Message mandat per User:Sannita (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Wikipedia 25: cercasi volontari per registrare un benvenuto sonoro == <div lang="en" dir="ltr"> <div lang="it" dir="ltr"> [[File:Work-in-progress sketch of the Confetti mascot easter egg.jpg|frameless|250px|right]] {{int:please-translate}} {{int:Hello}}, scusate se scrivo in italiano! Per il [[:m:Wikipedia 25|25° compleanno di Wikipedia]] e per creare delle [[:m:Wikipedia 25/Easter egg experiments|sorpresine per i lettori]] come proposto dalla Wikimedia Foundation, sto invitando i volontari delle varie Wikipedie dell'area italiana a registrare la frase "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nella loro lingua regionale. Il messaggio audio comparirà "a sorpresa" sulla Wikipedia in italiano e sulle altre wikipedie aderenti al progetto degli [[:m:Wikipedia 25/Easter egg experiments|Ester eggs experiments]]. Farà parte di una raccolta di suoni che include tutte le registrazioni di "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nelle varie lingue registrate, più alcuni altri suoni provenienti da Commons. Quando un utente cliccerà sulla mascotte del Globetto (Baby Globe) che suona con un sintetizzatore, verrà riprodotto un suono casuale da questa raccolta. Quindi, la frase nella tua lingua non verrà riprodotta ogni volta, ma solo alcune volte e in modo casuale. '''Briefing su come registrare il benvenuto sonoro su Wikipedia''' ([[:m:Talk:Wikipedia_25/Easter_egg_experiments#c-CDekock-WMF-20251209155700-Song_Ng%C6%B0-20251201160400|da qui]]): #la registrazione audio deve essere più corta di 10 secondi, e consistere solo nella frase "Benvenuti su Wikipedia" o "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nella tua lingua regionale; #il file va caricato su [[:commons:Special:UploadWizard|Wikimedia Commons]] e bisogna chiederne la protezione da parte di un admin di modo da impedire che sia vandalizzato o spostato; #condividi il link del file su Commons [[:m:Talk:Wikipedia_25/Easter_egg_experiments#Are_there_ideas_or_elements_that_you_would_love_to_see_implemented_on_your_language_Wikipedia?|qui]] notificando l'utente CDekock-WMF; #'''deadline''' per fornire i link agli audio su Commons dei "Benvenuti su Wikipedia": '''mercoledi 21 gennaio 2026'''. Registriamo più audio possibile. {{Int:Feedback-thanks-title}} --[[User:Una tantum|Una tantum]] ([[User talk:Una tantum|talk]]) </div> </div> 14 genièr de 2026 a 15.44 (UTC) <!-- Message mandat per User:Una tantum@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Una_tantum/sandbox/MM/It_fallback_v2&oldid=29928398 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 16 genièr de 2026 a 19.45 (UTC) <!-- Message mandat per User:ZI Jony@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Utilizaire:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discussion Utilizaire:MediaWiki message delivery|d]]) 18 genièr de 2026 a 13.21 (UTC) <!-- Message mandat per User:Tiven2240@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Révision annuelle du code universel de conduite et des lignes directrices de l'application</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Nous vous informons que la période de relecture annuelle du Code de conduite universel et des règles d'applications est actuellement ouverte. Vous pouvez faire vos commentaires sur les modifications que vous souhaitez apporter jusqu'au 9 février 2026. C'est la première d'une série d'étapes nécessaires pour la révision annuelle. Vous trouverez [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|d'autres informations et les discussions auxquelles participer sur la page UCoC de Meta]]. Le [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Comité de coordination du code universel de conduite]] (U4C &mdash; Universal Code of Conduct Coordinating Committee) est un groupe global dont le rôle est de fournir une implémentation équitable et cohérente de l'UCoC. Cette relecture annuelle a été envisagée et mise en place par l'U4C. Pour plus d'informations et les responsabilités de l'U4C, veuillez lire la [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Charte de l'U4C]]. Veuillez partager ces informations avec les autres membres concernés de votre communauté. -- En coopération avec l'U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|discussion]])<section end="announcement-content" /> </div> 19 genièr de 2026 a 21.01 (UTC) <!-- Message mandat per User:Keegan (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Migration vers Parsoid</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Lire ceci dans une autre langue]]</em> <div class="mw-translate-fuzzy"> Bonjour à tous et toutes ! Je suis heureux de vous informer que, dans le cadre de la prochaine étape du projet d’[[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|unification des analyseurs syntaxiques]], Parsoid sera bientôt activé en tant qu’analyseur d’articles par défaut sur votre $wiki. Nous augmentons progressivement le nombre de wikis utilisant Parsoid, avec l’intention d’en faire l’analyseur de wikicode par défaut pour la prochaine version maintenue à long terme de MediaWiki. Cela rendra nos wikis plus fiables et plus cohérents entre les utilisations par le contributorat, le lectorat et les outils, et facilitera le développement de futures fonctionnalités du wikicode. </div> Si cela perturbe votre flux de travail, ne vous inquiétez pas ! Vous pourrez toujours désactiver Parsoid pour le wiki dans vos préférences utilisateur, ou uniquement sur la page en cours en utilisant le sous-menu Outils, comme décrit dans la documentation de [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]]. Il y a [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|plus d’informations sur notre stratégie de déploiement]] disponible, y compris les tests effectués avant d’activer Parsoid pour un nouveau wiki. Pour signaler des bogues et des problèmes, vous pouvez consulter notre documentation des [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|problèmes connus]] et si vous avez trouvé un nouveau bogue, créez un ticket phab et en l’étiquetant avec [[phab:project/view/5846|<i lang="en">Content Transform Team</i>]] qui représente l’équipe Transformation du contenu sur Phabricator. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 23 genièr de 2026 a 21.59 (UTC) <!-- Message mandat per User:ABreault (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 --> == Proposicion per permetre la participacion en grafia mistralenca == Bonjorn a totes, Notifiqui en particular @[[User:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]], @[[User:Jfblanc|Jfblanc]] e @[[User:Lembeye|Lembeye]], los tres administrators actius d'aqueste wiki. Fa qualque temps, parlèri amb [[User:Maxime Ravel|Maxime Ravel]], un utilizaire fòrça actiu sus Wikidata e Wikipèdia en francés sus de tematicas ligadas a la lenga e la cultura provençalas, de la possibilitat de contribuïr sus Wikipédia en occitan en grafia mistralenca. Son argument èra que es una grafia fòrça utilizada en Provença, e mai dins de publicacions academicas. Ieu pensi que poiriá èsser positiu de permetre a de personas que mestrejan pas la grafia classica de participar al wiki. Mon idèa èra de permetre la preséncia d'una version d'aquestes articles en grafia mistralenca (coma jospagina) en complement de la version classica, que demòra de tot biais la fòrma basica e centrala (s'agís pas de remplaçar una grafia per l'autra, aquò seriá impossible de manténer sus l'ensemble del wiki). Maxime me diguèt que conossiá una autra persona que poiriá èsser motivada per contribuïr en grafia mistralenca. Ieu soi volontari per seguir aquestes articles e far la transcripcion en grafia classica. Per donar un exemple concret del resultat, ai creat dos modèls ({{m|Vejatz grafia mistralenca}} e {{m|Vejatz grafia classica}}), qu'ai utilizats sus l'article [[Annalisa Chevalier]]. Que ne pensatz ? [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 24 genièr de 2026 a 11.52 (UTC) :Bonjorn, :Per çò faire, caldriá passar per una modificacion de la [[Wikipèdia:Carta lingüistica]]. :(Personalament, soi en contra, avèm pas prossas mans per ajudar, e duplicar los articles existents ajudarà pas.) — [[User:Jfblanc|Joan Francés Blanc]] ([[User talk:Jfblanc|me´n parlar]]) 24 genièr de 2026 a 12.17 (UTC) :: Bonjorn, siáu tanben pas favorable a aquela possibilitat. Gerir la diversitat dialectala es ja pas totjorn simple e ai un dobte seriós sus la possibilitat de gerir doas grafias. En revènge, serai pas opausat a la mesa en plaça d'un sistèma de conversion permetent de passar de la grafia classica a la grafia mistralenca per la lectura (un tau sistèma existís sus lei projèctes en chinés ò en sèrbi). S'es ben fach, aquò podriá benlèu de redigir un article tant en grafia classica que mistralenca. Coralament, --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 24 genièr de 2026 a 12.28 (UTC) :::@[[User:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] : sas cossí fonciona aqueste sistèma de conversion ? Mon idèa èra de propausar quicòm aital, simplament sabiái pas qu'i aviá de melhoras solucions tecnicas. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 24 genièr de 2026 a 12.43 (UTC) ::::@[[User:CaféBuzz|CaféBuzz]] : non, mai aquò sembla un començament per cercar : [[:meta:Automatic conversion between simplified and traditional Chinese]] e [[:meta:Wikipedias in multiple writing systems]]. --[[Utilizaire:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] ([[Discussion Utilizaire:Nicolas Eynaud|d]]) 24 genièr de 2026 a 17.59 (UTC) ::::::::@[[User:Nicolas Eynaud|Nicolas Eynaud]] : mercés. S'ai pas mal comprés, la transcripcion d'un sistèma a l'autra se fa automaticament per un biais tecnic (logicial). Non vesi pas cossí aquò se poiriá implementar dins nòstre cas. [[Utilizaire:CaféBuzz|CaféBuzz]] ([[Discussion Utilizaire:CaféBuzz|d]]) 25 genièr de 2026 a 09.21 (UTC) ::::::::: Adieu [[User:CaféBuzz|CaféBuzz]] (e leis autrei !). Ieu tròbi ta prepausicion interessanta e lo biais que l'as implantada dins l'article [[Annalisa Chevalier]] absoludament perfiech . Per èstre mai precís, una tala iniciativa pòu rompre l'argument nèci que voudriá veire dins lo provençau una lenga diferenta de la rèsta de l'occitan. L'usatge de la grafiá mistralenca es pron fòrt en Provença, verai, e mai institucionau. M'agrada mièlhs de veire una tala iniciativa puslèu que de donar d'arguments an aquelei que reclamariá una wiki de mai en grafiá mistralenca per la rason que considèron lo provençau e l'occitan coma doás lengas desseparadas. Se sa grafiá vengue possibla d'emplegar aicí, alòr aquest argument vendrà vuege. Evidentament, fau pas que s'agisse de convertir l'ensem de la WP en grafiá mistralenca (levat s'a n'un coratjós particulier li pren l'enveja) mai de permetre an aquelei que la mestrejan de venir contribuïr a son nivèu. Mi sembla que dins ta requèsta, a degun l'es demandat de duplicar totei leis articles existents ò de sistematizar la practica.[[Utilizaire:Matieu Sokolovic|Matieu Sokolovic]] ([[Discussion Utilizaire:Matieu Sokolovic|d]]) 4 febrièr de 2026 a 13.16 (UTC) == IMPORTANT: Admin activity review == Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[:m:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[:m:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[:m:Admin activity review|admin activity review]]. We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years): # [[User:Lembeye]] (administrator) These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards. However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[:m:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki. Thanks, [[Utilizaire:EPIC|EPIC]] ([[Discussion Utilizaire:EPIC|d]]) 14 febrièr de 2026 a 18.04 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|discussion]])</bdi> 19 març de 2026 a 11.15 (UTC) <!-- Message mandat per User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message mandat per User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Utilizaire:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discussion Utilizaire:MediaWiki message delivery|d]]) 3 abril de 2026 a 17.11 (UTC) <!-- Message mandat per User:ZI Jony@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Utilizaire:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Discussion Utilizaire:MediaWiki message delivery|d]]) 26 abril de 2026 a 00.58 (UTC) </bdi> <!-- Message mandat per User:Codename Noreste@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == <span lang="fr" dir="ltr">Votez maintenant aux élections 2026 de l'U4C</span> == <div lang="fr" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Les votants éligibles sont invités à participer à l'élection 2026 du [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Comité de coordination du Code de conduite universel]]. De plus amples informations – notamment sur la vérification de l'éligibilité, le processus de vote, les candidats et un lien vers le scrutin – sont disponibles sur Meta à la [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|page d'informations sur les élections de 2026]]. Le scrutin se termine le 2 juin 2026 à [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00 h 00 UTC]. Veuillez voter si votre compte est éligble. Les résultats seront disponibles avant le 14 juin 2026. -- en coopération avec l'U4C.<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 27 mai de 2026 a 17.14 (UTC) <!-- Message mandat per User:Keegan (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|discussion]])</bdi> 23 junh de 2026 a 17.11 (UTC) <!-- Message mandat per User:Codename Noreste@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="ca" dir="ltr">Enllaç de desplegament de contactes legals i de seguretat al peu de pàgina del vostre wiki</span> == <div lang="ca" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Contactes dels departament Legal i de Seguretat''' Hola comunitat, la Fundació Wikimedia ha proporcionat una [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|pàgina única de contacte legal i de seguretat]], que s'ha d'enllaçar al peu de pàgina del vostre wiki, per garantir l'accés a informació legal precisa. Es tracta d'un requisit reglamentari. Ja hem implementat enllaços als projectes en anglès, alemany, italià, espanyol i altres, i properament els implementarem al vostre wiki. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Si us plau, llegiu-ne més a la pàgina del projecte]] i deixeu qualsevol comentari en aquest fil o a la [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|pàgina de discussió]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 25 junh de 2026 a 13.29 (UTC) <!-- Message mandat per User:Sannita (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == Critèris == Adissiatz, Voudriáu saupre ont s'atròban lei critèris de notorietat per leis articles. (Deve confessar qu'a mon vejaire, es pas aisat de compréner tot d'una lei filosofias dei diferentei versions lingüisticas...) Grandmercé ! [[Utilizaire:Maxime Ravel|Maime]] 30 junh de 2026 a 20.51 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 24 julhet de 2026 a 12.24 (UTC) </bdi> <!-- Message mandat per User:DreamRimmer@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="ca" dir="ltr">La vostra wiki estarà aviat només en mode lectura</span> == <div lang="ca" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Llegiu aquest missatge en una altra llengua]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] La [[foundation:|Fundació Wikimedia]] canviarà el trànsit entre els seus centres de dades. Això garantirà que la Viquipèdia i les altres wikis de Wikimedia romanguin disponibles fins i tot si es produeix un desastre. Tot el trànsit es durà el '''{{#time:j xg|2026-09-23|ca}}'''. La prova començarà a les '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. Malauradament, a causa de limitacions de [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]] cal limitar la possibilitat d'editar durant el canvi. Ens disculpem per aquesta disrupció, i estem treballant per minimitzar-la en el futur. Es mostrarà un avís a totes les wikis de la Fundació Wikimedia 30 minuts abans que tingui lloc aquesta operació. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">This banner will remain visible until the end of the operation.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''Durant una estona, podreu llegir, però no pas editar les wikis durant una estona breu.''' * No podreu editar durant com a màxima una hora el {{#time:l j xg Y|2026-09-23|ca}}. * Si proveu d'editar o desar canvis durant aquestes interrupcions, veureu un missatge d'error. Esperem que no es perdi cap edició durant aquest període de temps, però no us ho podem garantir. Si veieu el missatge d'error, espereu fins que tot torni a funcionar. Llavors hauríeu de poder desar la vostra edició. Tot i així, us recomanem que primer feu una còpia dels vostres canvis, per si un cas. ''Altres efectes'': * Els treballs automàtics de rerefons aniran més lents, i alguns es podrien aturar. Potser els enllaços vermells no s'actualitzaran tan ràpidament com és habitual. Si creeu un article que ja ha estat enllaçat en algun altre lloc, l'enllaç pot mantenir-se en vermell més estona de l'habitual. Alguns ''scripts'' de llarga durada s'hauran d'aturar. * Esperem que les implementacions de codi es produeixin com qualsevol altra setmana. No obstant això, algun codi concret es podria congelar puntualment si l'operació ho requereix. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] no estarà disponible durant uns 90 minuts. Aquest projecte es podria ajornar si fos necessari. Podeu [[wikitech:Switch_Datacenter|llegir la planificació a wikitech.wikimedia.org]]. Es comunicarà qualsevol canvi a la planificació. '''Si us plau, compartiu aquesta informació amb la vostra comunitat viquimedista.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 15 setembre de 2026 a 12.58 (UTC) <!-- Message mandat per User:Trizek (WMF)@metawiki en utilizant la lista a https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> 9gaantkorin110o5l1eh5gf8etxp2qk 0 30528 2508782 2352194 2026-09-16T05:41:24Z François Fontan 58351 Foto de lo Gio per FRANÇOIS FONTAN 2508782 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan | imatge = Jean-Giono-1932.png | légende = Retrach de Joan Giono en 1937. | nom = Joan Giono | nom de naissance = | surnom = | activitats = [[Escrivan]] | data de naissença = [[30 de març]] de [[1895]] | luòc de naissença = [[Manòsca]] | data de decès = [[9 d'octobre]] de [[1970]] | luòc de decès = [[Manòsca]] | lenga = [[francés]] | mouvement = | genre = [[Roman]], [[novèla]], [[ensag]], [[teatre]] | distincions = [[Legion d'Onor]]<br />[[Prèmi Prince Pèire deMonègue|Prèmi literari Prince Pèire de Monègue]] | adjectifs dérivés = | òbras principalas = * ''[[Colline (roman)|Colline]]'' (1929) * ''[[Un de Baumugnes]]'' (1929) * ''[[Regain (roman)|Regain]]'' (1930) * ''[[Le Grand Troupeau]]'', ''[[Roman (littérature)|roman]]'' (1931) * ''[[Solitude de la pitié]]'', recueil de nouvelles (1932) * ''[[Le Chant du monde (roman)|Le Chant du monde]]'' (1934) * ''[[Un roi sans divertissement]]'', ''[[Chronique (littérature)|chronique]]'' (1947) * ''[[Les Âmes fortes]]'', ''[[Roman (littérature)|roman]]'' (1950) * ''[[Le Hussard sur le toit]]'' (1951) * ''[[L'Homme qui plantait des arbres]]'' (1953) | complément = | signature = }} '''Joan Giono''' (Manòsca 1895-1970) es un [[escrivan]] [[provençau]], enfant solet d'un sabatièr anarquista d'una familha d'origina [[Piemont|piemontesa]]<nowiki/>e d'una alisaira d'origina picardo-provençala. Son òbra romanesca a per quadre lo mond païsan provençau. Inspirada per son imaginacion e sei vesenças de [[Grècia]] antica, depinta la condicion de l'òme dins lo mond, tras lei questions moralas e metafisicas, e possesís una portada universala : Joan Giono es luenh d'èsser l'autor [[regionalisme|regionalista]] que se pòt creire. Es demorat sus la talvèra de totei lei corrents de literatura de son temps. ==Bibliografia parciala== * ''Colline'' (Còla), Grasset, París, [[1929]] * ''Un de Baumugnes'' (Un de Baumunhas) id id [[1929]] (portat a l'ecran per [[Marcèu Panhòl]] en [[1934]] sos lo títol d'''[[Angèle]]'' (Angèla)) * ''Regain'' (Reviure), id id [[1930]] (portat a l'ecran per [[Marcèu Panhòl]] en [[1937]] : ''[[Regain]]'') * ''Jean le Bleu'' (Joan lo Blu), id id [[1932]] (amb un estrach qu'empaumonet ''La Femme du boulanger'' (La frema dau fornier) a [[Marcèu Panhòl]]) * ''Que ma Joie demeure'' (Ma jòia que demòre), [[1935]] * ''Refus d'obéissance'' (Refús d'obesir), Gallimard, París, [[1937]] * ''Moby Dick'', [[1940]], traduccion dau roman de [[Herman Melville]] * ''Le Hussard sur le toit'' ([[L'Ussard sus la teulissa]]), Gallimard, París, [[1951]] (portat a l'ecran per Jean-Paul Rappeneau en [[1995]] : ''Le Hussard sur le toit'') * ''L'òme que plantava d'arbres'', [[1953]] * ''Le Déserteur'' (Lo desertor), René Creux éditor, [[1966]] {{DEFAULTSORT:Giono, Joan}} [[Categoria:Escrivan provençau]] [[Categoria:Personalitat provençala]] [[Categoria:Escrivan francés]] [[Categoria:Escrivan occitan]] [[Categoria:Acadèmia Goncourt]] [[Categoria:Naissença en 1895]] [[Categoria:Decès en 1970]] l59tst9fi2m8pa4c7ydjdg6jgh679ih 0 37886 2508769 2508727 2026-09-16T04:44:02Z Briantin de Montrei 37340 2508769 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |nom= ''Ravenna<br />Ravêna'' |imatge=PiazzaDelPopolo01.jpg |blason= |reg=EMR |prov=RA |istat=039014 |cp=48100 |tel=0544 |latitudgrad=44 |latitudminuta=25 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=12 |longitudminuta=11 |longitudsegonda=0 |mej=4 |km²=653,82 |pop=156 564 |data-pop=2026 |dens=233 |còde_cadastre= H199 |Gentili= ''ravennati'' |Patron= ''Sant'Apollinare'' |Fèsta_patronala=[[23 de julhet]] |sit_web=http://www.comune.Ravenna.it/}} [[Ravena]]<ref name=P-CLO>{{P-CLO|p=130|consulta=14 de setembre de 2026}}</ref><ref name=DLOAPN>{{DLOAPN}}</ref> (''Raveno'' en [[nòrma mistralenca]]{{TDF}}<!--<ref>https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page1925.jpg</ref>-->; ''Ravêna'' en [[romanhòl]]; ''Ravenna'' en [[italian]]) es una vila [[Itàlia|italiana]], capluòc de la [[província de Ravenna|província omonima]] en la [[regions d'Itàlia|region]] d'[[Emília-Romanha]]. Èra la vila capitala d'estats successius, de [[401]] fins a [[751]]: l'[[Empèri Roman d'Occident]] fins a [[476]]; lo [[Reialme d'Odoacre]] fins a [[493]]; lo [[Reialme Ostrogotic]] fins a [[540]]; e l'[[Exarcat de Ravena]] fins a [[751]]. Sa [[populacion]] èra estimada a {{formatnum:156564}} abitants en [[2026]]. Sa [[Aira|superfícia]] totala es 653,82&nbsp;km², la segonda d'Itàlia après [[Roma]]. Lo [[gentilici]] es '''ravenat -ada'''<ref name=P-CLO/> o '''ravenés -esa'''<ref name=DLOAPN/> (''ravgnân -a'' en [[romanhòl]] e ''ravennato -a'' en [[italian]]). ==Nòtas e referéncias== {{Referéncias}} ==Veire tanben== {{Multibendèl|Portal Itàlia}} [[Categoria:Vila d'Emília-Romanha|Ravena]] is5qmbgpxgt9k0la95pka549crnr3lu 0 54101 2508763 2235403 2026-09-16T01:35:36Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508763 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:HebrewU-MtScopus.JPG|thumb|right|300px|]] ɤ<!--Article redigit en lengadocian--> L''''Universitat Ebraïca de Jerusalèm''' (en [[ebrieu]] האוניברסיטה העברית בירושלים, prononciacion ''hā’Universitah hā‘Ivrith bYirūšāláyim'') apelada correntament ''HUJI'' — que la majoritat dels campus se tròban a [[Jerusalèm]] — es un dels principals establiments [[Universitat|universitaris]] en [[Israèl]]. Foguèt la primièra universitat [[josieu|josieva]] au [[Mandat Britanic de Palestina]], fondada en [[1918]] coma una de las institucions de l'Estat d'Israèl en camin. Es istoricament la primièra de las uèch universitats israelianas, e es internacionalament reconeguda coma una de las cent melhoras institucions academicas del mond<ref>http://www.tuxboard.com/?classement-des-universites-mondiales-2009</ref>. <gallery> File:Academy of the Hebrew Language.JPG|[[Academy of the Hebrew Language]] File:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|[[The National Library of Israel]] File:Bezalel.jpg|[[Bezalel Academy of Art and Design]] File:Amfiteatron-al-shem-Rothberg.JPG| </gallery> == Ligams extèrnes == * {{he}} {{en}} [https://web.archive.org/web/20081217083104/http://www.huji.ac.il/huji/index.htm Site oficial] == Referéncias == <references /> {{DEFAULTSORT:Jerusalèm}} [[Categoria:Universitat israeliana]] [[Categoria:Jerusalèm]] 05s4gksa2tykxrfch1h8ulba0oo5r4u 0 93263 2508757 2174465 2026-09-15T15:43:56Z Kontributor 2K 52367 escut 2508757 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=bre | nomcomuna=Sant-Karadeg | nomcomuna2=Saint-Caradec | imatge=cap | descripcion= | lògo=cap | escut=Blason famille bzh Le Sénéchal de Carcado.svg | escais= | region ist ={{Bretanha}} | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Saint-Brieuc|Saint-Brieuc]] | canton= [[Canton de Loudéac|Loudéac]] | insee =22279 | sitweb= | cp =22600 | cònsol =Alain Guillaume | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Caradocéen, Caradocéenne (en [[francés]]) | longitud=-2.848055556 | latitud=48.191666667 | alt mini =84 | alt mej =92 | alt maxi =191 | km² =21.94 }} '''Sant-Karadeg''' en [[breton]] ('' Saint-Caradec'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Bretanha|bretona]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Còstas d'Arvòr (departament)|Còstas d'Arvòr]] e la [[regions francesas|region]] de [[Bretanha (region)|Bretanha]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=22279 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Alain Guillaume|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=22279 |1793=1820 |1800=1924 |1806=1841 |1821=1818 |1831=2179 |1836=2142 |1841=2024 |1846=2079 |1851=2022 |1856=1856 |1861=1839 |1866=1849 |1872=1738 |1876=1707 |1881=1664 |1886=1651 |1891=1636 |1896=1508 |1901=1512 |1906=1405 |1911=1423 |1921=1371 |1926=1334 |1931=1265 |1936=1228 |1946=1272 |1954=1194 |1962=1206 |1968=1104 |1975=1119 |1982=1091 |1990=1088 |1999=1144 |2004= |2005= |2006=1 199 |2007=1 199 |2008=1 198 |2009=1 198 |cassini=30817 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Bretanha}} {{Comunas de| insee =22279 }} [[Categoria:Comuna de Bretanha]] [[Categoria:Comuna de las Còstas d'Arvòr]] opkqkdvi4egd4jet9hc60p4w8g0f0xf 0 100890 2508752 2493026 2026-09-15T15:12:21Z Kontributor 2K 52367 escut 2508752 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Hambye | nomcomuna2=Hambye | imatge=FranceNormandieHambyeMairie.jpg | descripcion=La mairie | lògo= | escut=Blason famille fr Paynel.svg | escais= | region ist ={{Normandia}} | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Coutances|Coutances]] | canton=[[Canton de Gavray|Gavray]] | insee =50228 | cp =50450 | cònsol =Nadège Besnier | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Hambions ou Hambyons (en [[francés]]) | longitud= -1.26444444444 | latitud= 48.9477777778 | alt mini = 47 | alt mej = | alt maxi = 166 | km² = 29.57 }} '''Hambye''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Normandia|normanda]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] e la [[regions francesas|region]] de Normandia. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Hambye]]'''Hambye'''}} {{Image label|x=0.728010921343|y=0.289781792748|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 114 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Guislain]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.427068129737|y=0.195908839674|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 213 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Martin-de-Cenilly]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.501013780869|y=0.837311582244|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 165 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sourdeval-les-Bois]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.218821372012|y=0.70679550707|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 92 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Baleine]] (4,6km)}}}} {{Image label|x=0.148487423978|y=0.564131341071|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 535 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Denis-le-Gast]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.885598152682|y=0.443742147896|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 134 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Maupertuis (Marga)|Maupertuis]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.557192406236|y=0.0816722788606|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 690 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Notre-Dame-de-Cenilly]] (5,4km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=50228 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Nadège Besnier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=50228 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 1750 |1968= 1558 |1975= |1982= 1241 |1990= 1218 |1999= 1120 |2005= |2006= |2007= 1171 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Normandia}} {{Comunas de| insee =50228 }} [[Categoria:Comuna de Normandia]] [[Categoria:Comuna de la Marga]] l3ythled86oviv0oh4miv85l47ou6q1 0 100962 2508754 2213570 2026-09-15T15:14:01Z Kontributor 2K 52367 escut 2508754 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= La Haye-Pesnel | nomcomuna2= La Haye-Pesnel | imatge= FranceNormandieLaHayePesnelHotelDeVille.jpg | descripcion= L'hôtel de ville | lògo= | escut=Blason famille fr Paynel.svg | escais= | region ist= | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment d'Avranches|Avranches]] | canton= [[Canton de La Haye-Pesnel|La Haye-Pesnel]] ([[capluòc]]) | insee = 50237 | cp = 50320 | cònsol = Robert Levivier | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Haylands (en [[francés]]) | longitud= -1.39555555556 | latitud= 48.7963888889 | alt mini = 62 | alt mej = | alt maxi = 134 | km² = 6.29 }} '''La Haye-Pesnel''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Normandia|normanda]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Bassa Normandia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|La Haye-Pesnel]]'''La Haye-Pesnel'''}} {{Image label|x=0.537154062467|y=0.739024141859|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 208 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Champcervon]] (2,0km)}}}} {{Image label|x=0.421046769803|y=0.254966171391|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 182 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Hocquigny]] (2,3km)}}}} {{Image label|x=0.258826285743|y=0.644475018954|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 798 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Lucerne-d'Outremer]] (2,5km)}}}} {{Image label|x=0.594396307239|y=0.87619698663|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 114 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Les Chambres]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.397379507869|y=0.123134574814|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 941 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Folligny]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.92150216971|y=0.520778578315|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 180 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Mouche (Marga)|La Mouche]] (3,5km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 50237 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Robert Levivier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 50237 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 1125 |1968= 1193 |1975= 1288 |1982= 1355 |1990= 1284 |1999= 1320 |2005= |2006= |2007= 1361 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Normandia}} {{Comunas de| insee = 50237 }} [[Categoria:Comuna de Normandia]] [[Categoria:Comuna de la Marga]] n1ctxx6wdit34kl3f7wm9q9h4xwd97a 0 102582 2508758 2505259 2026-09-15T17:56:20Z Kontributor 2K 52367 escut 2508758 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Maciac | nom2 = ''Massiac'' | imatge = Massiac 1.JPG | descripcion = Vista de Maciac. | lògo = | escut = Blason famille fr d'Espinchal.svg | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | departament = {{Cantal}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sant Flor|Sant Flor]] | canton = [[Sant Flor]]-1 (<small>[[Canton de Maciac|Maciac]] davant 2015)</small> | intercom = ''Hautes Terres Communauté'', doncas benlèu Tèrras Naltas / Nautas Comunautat | insee = 15119 | cp = 15500 | cònsol = Didier Achalme | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = maciac, maciaga | latitud = 45.2519444444 | longitud = 3.19805555556 | alt mej = 540 | alt mini = 511 | alt maxi = 1005 | km² = 34.78 |}} '''Maciac''' (''Massiac'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhata]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] delh [[Cantal (departament)|Cantal]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. == Geografia == {{...}} === Perimètre delh territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = Maciac | nòrd = [[Grenier-Montgon|Graneirs e Magon]]<br /><small>([[Naut Léger]])</small> | nòrd-èst = | èst = [[Lubilhac]] <br /><small>([[Naut Léger]])</small> | sud-èst = [[La Chapèla Laurenç]] | sud = [[Sant Mari lo Plan]] <br> [[Sant Poncy|Sant Pònci]] | sud-oèst = [[Molompise]] <br> [[Bonnac (Cantal)|Bonnac]] | oèst = [[Auriac (Cantal)|Auriac]] | nòrd-oèst = [[Bleila]] }} == Toponimia == === Maciac === La prononciacion de Maciac es [ma'sha].<ref>''Des bruyères d'Auvergne aux ronces du S.T.O.'', Robert Lesafre, Les Lettres Libres, París, 1986</ref> conformament a la fonetica [[auvernhat (dialècte)|auvernhata]]. Las fòrmas ancianas son ''Maticiaco'', vèrs 560-675, ''vicaria de Maciago'', en 933, ''vicaria Maciacensi'', en 945 <ref name="ReferenceA">IEO Cantal, Communes Cantal.xls.pdf</ref>. La fòrma de 933 (o 953 per Dauzat e Rostaing), ''Maciago'' deviá èsser la fòrma orala alh sègle IX, davant que tombèsse ''-o'' final (''Maciago'' > ''*Maciag'' > ''Maciac''). La finala es per tots los toponimistas lo sufixe gallés ''-āco(n)'', latinizat generalament en ''-acum'', mas i a pas acòrdi sobelh nom d'òme, mèstre de la proprietat antica qu'èra probablament Maciac. Dauzat e Rostaing prepausan lo nom crestian ''Matthaeus'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 440</ref>, los Féniés chausisson ''Macius'' e Jean-Pierre Chambon ''Maticius'' <ref name="ReferenceA"/>, latinizacion delh nom gallic ''Maticios''. Totas las originas precedentas fòrçan a escriure '''Maciac''' pusleu que ''Massiac''. Xavier Delamarre, que prepausa ''Maccios'' per de toponimes foneticament près, [[Massy (Essonne)]], [[Macé]] ([[Orne (departament)|Orne]], [[Macey (Auba)]], [[Machy (Somme)]], [[Massieu]], [[Massieux]], [[Massac (Aude)]], [[Maçac]], [[Massac]], plaça pas ''Maciac'' dins la lista,<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 185</ref> perque ''-i'' z-es pas absorbit. === ''Saint-Victor'' === Las fòrmas ancianas son ''Sanctus Victor'', en 1185, ''Saint-Vitteur'', en 1401, ''Sainct-Victour'', en 1628, ''Sainct-Victort'', en 1666, ''Sainct-Victourt'', en 1667, ''Saint-Victor-près-Massiac'', en 1784 <ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496862q14xbJ</ref>. Lo nom d'aquel vialatge dispareissut èra ''Sant''/''Sent Victor'' ([-tur]). === Chabanas === Las fòrmas ancianas son ''Villaige de Chabanes'', en 1656, ''Chabans'', en 1741, ''Chabanes'', en 1861. Lo sens es « cabana, chabana », del latin ''capanna'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 127</ref>. === Buçac === Las fòrmas ancianas son ''Buffar'', en 1656, ''Bussac'', en 1666, ''Bussat'', en 1784 <ref>http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496854n165tX</ref>. S'es pas un transferiment, ''Buçac'' es una anciana granda proprietat antica, qu'aviá per mestre ''Bucius'' (nom latin), amel sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 122, a ''Bucey''</ref>, latinizacion del sufixe gallic ''-āco(n)''. === Sant-Estefe === *Atestacion per [[Cristan Omelhier]]<ref>https://dicodoc.eu/oc/diccionaris?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=OMLH&q=&q2=Sant-Mari&submit=Cercar</ref> == Istòria == En 1837, la comuna de ''Saint-Étienne'' (en francés) foguèt rapartida entre Maciac e [[Bonnac (Cantal)|Bonnac]]. La mesma annada, la comuna de ''Saint-Victor-aux-Chabannes'' (en francés) foguèt rapartida entre Maciac e [[Molompise]].<ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=21543</ref> == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=15119 |Títol= Lista delhs cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Didier Achalme |Partit= [[UMP|LR]] |Qualitat= retirat de quadre comercial, conselhèir departamental (2015- ), </br>president de la CC (2020- ) }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat= Michel Destannes |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat de la banca }} {{Elegit |Debuta= [[2007]] |Fin= 2008 |Identitat=Guy Coumoul |Partit= |Qualitat= dentista }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2007 |Identitat=Alain Marleix |Partit= RPR, pueis [[UMP]] |Qualitat= jornalista, conselhèir general (1988-2015), deputat (1993-2007, 2010-2017), secretari d'Estat aus Ancians Combatents (2007-2008), secretari d'Estat a l'Interior e a las collectivitats territorialas (2008-2010) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra delh canton de Maciac ([[chapluòc]]); es ara delh canton de [[Sant Flor]]-1. == Demografia == {{Demografia |insee=15119 |1793=1580 |1800=1425 |1806=1569 |1821=1821 |1831=1905 |1836=1868 |1841=2200 |1846=2208 |1851=2206 |1856=2069 |1861=2040 |1866=2256 |1872=2000 |1876=1922 |1881=2048 |1886=2009 |1891=2069 |1896=2037 |1901=1974 |1906=2201 |1911=2006 |1921=1759 |1926=1709 |1931=1747 |1936=1828 |1946=1804 |1954=1788 |1962= 1771 |1968= 1756 |1975= 1884 |1982= 1838 |1990= 1881 |1999= 1857 |2004=1838 |cassini=21543 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr43|0}} la populacion èra de {{popfr15|119}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr15|119}}/34.78) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-15119 Maciac sobelh site de l'Insee] ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee =15119}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de Cantal]] 5y2lnn5j1fgg8u2hla4hp830rmiec9s 0 106559 2508751 2391771 2026-09-15T15:00:02Z Kontributor 2K 52367 escut 2508751 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Vaudricourt | nomcomuna2=Vaudricourt | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason-gueules-orle-argent.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment d'Abbeville|Abbeville]] | canton= [[Canton de Friville-Escarbotin|Friville-Escarbotin]] | insee = 80780 | sitweb= | cp = 80230 | cònsol = M. Dominique Henocque | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 1.5503 | latitud= 50.1214 | alt mini = 37 | alt mej = | alt maxi = 68 | km² = 2.98 }} '''Vaudricourt (Somme)''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Sòma (departament)|Somme]] e la [[regions francesas|region]] de [[Picardia (region)|Picardia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Vaudricourt]]'''Vaudricourt'''}} {{Image label|x=0.660227996609|y=0.492441462053|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 947 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Blimont]] (1,2km)}}}} {{Image label|x=0.316797750689|y=0.68178528335|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 719 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bourseville]] (2,3km)}}}} {{Image label|x=0.31558120772|y=0.210428410411|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 189 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Brutelles]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.462057900047|y=0.87076765567|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 4518 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Friville-Escarbotin]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.845927085717|y=0.764549681835|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 832 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nibas]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.0715795095883|y=0.632887365673|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 802 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Woignarue]] (4,0km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 80780 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= M. Dominique Henocque|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 80780 |1793=381 |1800=394 |1806=373 |1821=400 |1831=576 |1836=605 |1841=615 |1846=583 |1851=577 |1856=555 |1861=543 |1866=558 |1872=540 |1876=520 |1881=490 |1886=438 |1891=437 |1896=400 |1901=412 |1906=395 |1911=384 |1921=327 |1926=336 |1931=345 |1936=328 |1946=317 |1954=381 |1962=409 |1968=404 |1975=384 |1982=457 |1990=465 |1999=451 |2004= |2005= |2006=439 |2007=437 |2008=425 |2009=414 |cassini=39033 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de Sòma}} [[Categoria:Comuna de Sòma]] 34mftvl2zepyw9c8702bmqi7xedwap5 0 107041 2508756 2485631 2026-09-15T15:37:29Z Alaric 506 44932 divèrs 2508756 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lo Mas de L'Artija | nom2 = ''Le Mas-d'Artige'' | imatge = Le Mas-d'Artige église.jpg | descripcion = La glèisa Sent Pèir e Sent Pau | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Ausança|Ausança]] ([[Canton de la Cortina|La Cortina]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 23125 | cp = 23100 | cònsol = Sylvie Masson | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 45.735 | longitud = 2.20305555556 | alt mini = 686 | alt maxi = 921 | km² = 16.21 |}} ''Lo Mas de L'Artija''{{Bdtopoc}}, '''Lo Mas d'Artijas'''<ref name="Lemosin.net">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160303212930/http://www.lemosin.net/23125.htm|títol=Le Mas-d'Artige|autor=Xavier Lansade|editor=lemosin.net}}</ref> o '''Le Mas d'Artija'''<ref>https://web.archive.org/web/20211021212329/http://www.armorial-limousin.fr/blasons_auzances.htm</ref> o '''Lo Mas d'Artija''' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 132</ref> (''Le Mas-d'Artige'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Segon Xavier Lansade, lo parlar de la comuna es l'[[auvernhat]].<ref name="Lemosin.net"/> ==Geografia== <mapframe zoom=11 latitude=45.73 longitude=2.202222 height=500 width=700 align=center text="Lo Mas d'Artija (roge) e Vilafert (jaune) emb las comunas vesinas." > [{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q199523", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q625213", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q471676", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q193684", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q200880", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q1061517", "properties": { "fill": "#ff1010", "stroke": "#ff0000" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geopoint", "ids": "Q1061517", "properties": { "fill": "#ff0", "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff1111", "title": "Lo Mas de L'Artija" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geopoint", "ids": "Q3559174", "properties": { "fill": "#ff0", "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff9911", "title": "Vilafèrt" }}] </mapframe> ==Istòria== En 1831 s’i annexet la comuna vesina de [[Vilafert]] <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=40188</ref>. ===Toponimia=== Se parla d'un ''Jean du Mas'' en 1428, e d'un ''Anthoine Clément du Mas de l'Artige'' en 1485 (terrier de Pijairòu).<ref>Diccionari de Henri Hemmer, p. 924. [https://archives.creuse.fr/ark:/22575/s005b36086ce37d1/5b36086ce423c en linha sus lo site daus archius departamentaus de la Cruesa], vuda n°59.</ref> Lo nom ven dau vilatge de '''L'Artija''', vesin de la font de [[Cruesa (aiga)|Cruesa]]. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23125 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sylvie Masson |Partit= |Qualitat= quadra d'entrepresa}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Gilles Magrit |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= administrator de societats}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23125 |1793=373 |1800=247 |1806=289 |1821=253 |1831=480 |1836=503 |1841=477 |1846=501 |1851=474 |1856=433 |1861=452 |1866=455 |1872=440 |1876=450 |1881=388 |1886=356 |1891=347 |1896=354 |1901=340 |1906=406 |1911=394 |1921=396 |1926=345 |1931=304 |1936=297 |1946=268 |1954=207 |1962=180 |1968=145 |1975=110 |1982=92 |1990=84 |1999=110 |cassini=21489 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|125}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|125}}/16.21) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> RD_982_Le_Mas-d'Artige_(2).jpg|La RD 982. Le_Mas-d'Artige_croix_cimetière_(4).jpg|Crotz de cementèri. Source_de_la_Creuse.jpg|Font de Cruesa. Le_Mas-d'Artige_gare.jpg|L'anciana gara. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] rczp5w53ywevuj4vvedkhk4wr16wlns 2508759 2508756 2026-09-15T19:40:35Z Alaric 506 44932 2508759 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lo Mas de L'Artija | nom2 = ''Le Mas-d'Artige'' | imatge = Le Mas-d'Artige église.jpg | descripcion = La glèisa Sent Pèir e Sent Pau | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Ausança|Ausança]] ([[Canton de la Cortina|La Cortina]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 23125 | cp = 23100 | cònsol = Sylvie Masson | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 45.735 | longitud = 2.20305555556 | alt mini = 686 | alt maxi = 921 | km² = 16.21 |}} ''Lo Mas de L'Artija''{{Bdtopoc}}, '''Lo Mas d'Artijas'''<ref name="Lemosin.net">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160303212930/http://www.lemosin.net/23125.htm|títol=Le Mas-d'Artige|autor=Xavier Lansade|editor=lemosin.net}}</ref> o '''Le Mas d'Artija'''<ref>https://web.archive.org/web/20211021212329/http://www.armorial-limousin.fr/blasons_auzances.htm</ref> o '''Lo Mas d'Artija''' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 132</ref> (''Le Mas-d'Artige'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Segon Xavier Lansade, lo parlar de la comuna es l'[[auvernhat]].<ref name="Lemosin.net"/> ==Geografia== <mapframe zoom=11 latitude=45.73 longitude=2.202222 height=500 width=700 align=center text="Lo Mas d'Artija (roge) e Vilafert (jaune) emb las comunas vesinas." > [{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q199523", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q625213", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q471676", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q193684", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q200880", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q1061517", "properties": { "fill": "#ff1010", "stroke": "#ff0000" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geopoint", "ids": "Q1061517", "properties": { "fill": "#ff0", "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff1111", "title": "Lo Mas de L'Artija" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geopoint", "ids": "Q3559174", "properties": { "fill": "#ff0", "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff9911", "title": "Vilafèrt" }}] </mapframe> ==Toponimia== Se parla d'un ''Jean du Mas'' en 1428, e d'un ''Anthoine Clément du Mas de l'Artige'' en 1485 (terrier de Pijairòu).<ref>Diccionari de Henri Hemmer, p. 924. [https://archives.creuse.fr/ark:/22575/s005b36086ce37d1/5b36086ce423c en linha sus lo site daus archius departamentaus de la Cruesa], vuda n°59.</ref> Lo nom ven dau vilatge de ''L'Artija'', vesin de la font de [[Cruesa (aiga)|Cruesa]] o d'''Artjas''. </br> I a pas de fòrmas ancianas [signe d'una fondacion recenta]. Lo ''mas'' ven dau latin ''mansus'', « bastiments d'espleita agricòla », puei « espleita rurala ocupada per un sol tenencier », puei « vilatjon ». Lo determinant es lo resultat dau prelatin ''artica'', correspondent donc au nom dau vilatge vesin, a l'origina « boija », puei « terra desboijada » <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 132</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 439</ref>. </br> Lo chapluec de la comuna es a La Gana (dau lemosin ''gana'', passatge a ga). ==Istòria== En 1831 s’i annexet la comuna vesina de [[Vilafert]] <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=40188</ref>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23125 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sylvie Masson |Partit= |Qualitat= quadra d'entrepresa}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Gilles Magrit |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= administrator de societats}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23125 |1793=373 |1800=247 |1806=289 |1821=253 |1831=480 |1836=503 |1841=477 |1846=501 |1851=474 |1856=433 |1861=452 |1866=455 |1872=440 |1876=450 |1881=388 |1886=356 |1891=347 |1896=354 |1901=340 |1906=406 |1911=394 |1921=396 |1926=345 |1931=304 |1936=297 |1946=268 |1954=207 |1962=180 |1968=145 |1975=110 |1982=92 |1990=84 |1999=110 |cassini=21489 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|125}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|125}}/16.21) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> RD_982_Le_Mas-d'Artige_(2).jpg|La RD 982. Le_Mas-d'Artige_croix_cimetière_(4).jpg|Crotz de cementèri. Source_de_la_Creuse.jpg|Font de Cruesa. Le_Mas-d'Artige_gare.jpg|L'anciana gara. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 6146wo7oczycg3dhmbal7dt74ycusut 2508761 2508759 2026-09-15T19:46:19Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2508761 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lo Mas de L'Artija | nom2 = ''Le Mas-d'Artige'' | imatge = Le Mas-d'Artige église.jpg | descripcion = La glèisa Sent Pèir e Sent Pau | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Ausança|Ausança]] ([[Canton de la Cortina|La Cortina]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 23125 | cp = 23100 | cònsol = Sylvie Masson | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 45.735 | longitud = 2.20305555556 | alt mini = 686 | alt maxi = 921 | km² = 16.21 |}} ''Lo Mas de L'Artija''{{Bdtopoc}}, '''Lo Mas d'Artijas'''<ref name="Lemosin.net">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160303212930/http://www.lemosin.net/23125.htm|títol=Le Mas-d'Artige|autor=Xavier Lansade|editor=lemosin.net}}</ref> o '''Le Mas d'Artija'''<ref>https://web.archive.org/web/20211021212329/http://www.armorial-limousin.fr/blasons_auzances.htm</ref> o '''Lo Mas d'Artija''' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 132</ref> (''Le Mas-d'Artige'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Segon Xavier Lansade, lo parlar de la comuna es l'[[auvernhat]].<ref name="Lemosin.net"/> ==Geografia== <mapframe zoom=11 latitude=45.73 longitude=2.202222 height=500 width=700 align=center text="Lo Mas d'Artija (roge) e Vilafert (jaune) emb las comunas vesinas." > [{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q199523", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q625213", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q471676", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q193684", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q200880", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff9911" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q1061517", "properties": { "fill": "#ff1010", "stroke": "#ff0000" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geopoint", "ids": "Q1061517", "properties": { "fill": "#ff0", "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff1111", "title": "Lo Mas de L'Artija" }}, { "type": "ExternalData", "service": "geopoint", "ids": "Q3559174", "properties": { "fill": "#ff0", "stroke": "#ff0000", "marker-color": "ff9911", "title": "Vilafèrt" }}] </mapframe> ==Toponimia== Se parla d'un ''Jean du Mas'' en 1428, e d'un ''Anthoine Clément du Mas de l'Artige'' en 1485 (terrier de Pijairòu).<ref>Diccionari de Henri Hemmer, p. 924. [https://archives.creuse.fr/ark:/22575/s005b36086ce37d1/5b36086ce423c en linha sus lo site daus archius departamentaus de la Cruesa], vuda n°59.</ref> Lo nom ven dau vilatge de ''L'Artija'', vesin de la font de [[Cruesa (aiga)|Cruesa]] o d'''Artjas''. </br> La prononciacion es [lu mâ d'ar'tiʒɔ] per una grafia '''Lo Mas d'Artija'''. I a pas de fòrmas ancianas [signe d'una fondacion recenta]. Lo ''mas'' ven dau latin ''mansus'', « bastiments d'espleita agricòla », puei « espleita rurala ocupada per un sol tenencier », puei « vilatjon ». Lo determinant es lo resultat dau prelatin ''artica'', correspondent donc au nom dau vilatge vesin, a l'origina « boija », puei « terra desboijada » <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 132</ref>{{,}}<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 439</ref>. </br> Lo chapluec de la comuna es a La Gana (dau lemosin ''gana'', passatge a ga). ==Istòria== En 1831 s’i annexet la comuna vesina de [[Vilafert]] <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=40188</ref>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23125 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Sylvie Masson |Partit= |Qualitat= quadra d'entrepresa}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Gilles Magrit |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= administrator de societats}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23125 |1793=373 |1800=247 |1806=289 |1821=253 |1831=480 |1836=503 |1841=477 |1846=501 |1851=474 |1856=433 |1861=452 |1866=455 |1872=440 |1876=450 |1881=388 |1886=356 |1891=347 |1896=354 |1901=340 |1906=406 |1911=394 |1921=396 |1926=345 |1931=304 |1936=297 |1946=268 |1954=207 |1962=180 |1968=145 |1975=110 |1982=92 |1990=84 |1999=110 |cassini=21489 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|125}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|125}}/16.21) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> RD_982_Le_Mas-d'Artige_(2).jpg|La RD 982. Le_Mas-d'Artige_croix_cimetière_(4).jpg|Crotz de cementèri. Source_de_la_Creuse.jpg|Font de Cruesa. Le_Mas-d'Artige_gare.jpg|L'anciana gara. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 0nnwhf0splt2qsknoizmniq9dab8wi6 0 107088 2508762 2291724 2026-09-15T21:27:54Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508762 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Marçau lo Vielh | nom2 = ''Saint-Martial-le-Vieux'' | imatge = Saint-Martial-le-Vieux_croix_Sarsoux_(2).jpg | descripcion = Crotz dau cementèri de ''Sarsoux'' (Sarson ?) | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Ausança|Ausança]] ([[Canton de la Cortina|La Cortina]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 23215 | cònsol = Alain Sivade | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.3125 | latitud = 45.6891666667 | alt mini = 723 | alt maxi = 935 | km² = 22.22 |}} '''Sent Marçau lo Vielh''' (''Saint-Martial-le-Vieux'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== L'egleisa es a Sent Marçau, la mairariá es a ''Sarsoux'' (près de la Sarsona/Sarsòna). [[Imatge:Map commune FR insee code 23215.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Marçau lo Vielh | nòrd = [[Sent Orador de Chirosa]] | nòrd-èst = [[La Masiera Nauta]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | èst = | sud-èst = [[Confin de Sarsòna]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud = | sud-oèst = [[Sant Remei]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | oèst = | nòrd-oèst = [[La Cortina]] }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23215 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alain Sivade |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean Robineaux |Partit=sense |Qualitat= retirat de la foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Monteil |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23215 |1793=680 |1800=497 |1806=501 |1821=606 |1831=709 |1836=810 |1841=861 |1846=813 |1851=750 |1856=802 |1861=716 |1866=683 |1872=680 |1876=649 |1881=720 |1886=722 |1891=734 |1896=604 |1901=612 |1906=606 |1911=588 |1921=508 |1926=510 |1931=451 |1936=400 |1946=256 |1954=220 |1962=170 |1968=137 |1975=116 |1982=95 |1990=103 |1999=109 |cassini=33198 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|215}} abitants. ==Luecs e monuments== <gallery> Saint-Martial-le-Vieux_monument_aux_morts_(1).jpg Forêt_du_GSF_de_Châteauvert.jpg|Panèu de la forest de Chasteuverd. Saint-Martial-le-Vieux_mairie.jpg|La mairariá. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] dzpdouugbhfop6bpec98ohe619aqged 0 107259 2508746 2508743 2026-09-15T13:51:45Z Alaric 506 44932 fin toponimia 2508746 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Manhac | nom2 = ''Magnat-l'Étrange'' | imatge = Magnat-l'Étrange_église_2_clochers-mur_(1).jpg | descripcion = Lo doble clochièr | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Ausança|Ausança]] ([[Canton de la Cortina|La Cortina]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 23115 | cònsol = Jérémy Brugère | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 45.7947222222 | longitud = 2.27916666667 | alt mini = 636 | alt maxi = 868 | km² = 25.87 |}} '''Manhac'''<ref name="Lemosin.net">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160403121137/http://www.lemosin.net/23115.htm|títol=Magnat-l'Étrange|autor=Xavier Lansade|editor=lemosin.net}}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20211021212329/http://www.armorial-limousin.fr/blasons_auzances.htm</ref> o ''Manhac e Lestrange''{{Bdtopoc}} (''Magnat-l'Étrange'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Segon [[Xavier Lansade]], lo parlar de la comuna es l'[[auvernhat]]<ref name="Lemosin.net"/>. ==Geografia== ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Manhac | nòrd = [[Sent Jòrgi e Negremont|Sent Jòrge Nègremont]] | nòrd-èst = | èst = [[Sent Anhan de Cròc]] | sud-èst = [[Malarèt]] | sud = [[Baissac (Cruesa)|Baissac]] | sud-oèst = [[Claravau]], </br> [[La Cortina]] | oèst = [[Possanjas|Pocenjas]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Manhac'' es format dau nom latin d'òme ''Magnius'', o daus còps ''Mannius'' e dau sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 422</ref>. </br> Ives Lavalada fornís de las fòrmas ancianas : ''Li Morgue de Mainac'' au segle XII e en 1204, ''Mainac'', ''Magniac'', ''Maigniac'' au sègle XII, ''Magnacum'' en 1212, ''Manhac'' en 1257, ''Maignac'' en 1400, ''Maignat'' en 1441, etc. ''Manhac'' ven del nom latin d'òme ''Magnus'', « grand », emb lo sufixe d'apertenéncia ''-iacum'' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 127</ref>. </br> [[Xavier Delamarre]] constata que los noms dau tipe ''Manhac'', ''Magnac'', ''Magné'', etc, son franc nombrós en [[Gàllia]]. ''Manhac'' es la proprietat d'un gau ''Magn(i)os'' « La Ròcha », que los latinofònes comprenián coma « la proprietat de (senher) ''Grand'' » <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 186, 301, 355</ref>. == Istòria == {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23115 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= julhet de [[2022]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jérémy Brugère|Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= abriau de 2022 |Identitat=Carole Picano |Partit= |Qualitat= agricultritz}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Philippe Breuil|Partit=[[PS]] |Qualitat= ensenhaire}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Lucien Mestat|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat=Philippe Breuil |Partit=[[PS]] |Qualitat= ensenhaire (2001-2015) }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23115 |1793=1200 |1800=1108 |1806=1220 |1821=1390 |1831=1373 |1836=1530 |1841=1571 |1846=1604 |1851=1638 |1856=1579 |1861=1595 |1866=1607 |1872=1710 |1876=1842 |1881=1696 |1886=1825 |1891=1592 |1896=1652 |1901=1609 |1906=1508 |1911=1505 |1921=960 |1926=954 |1931=828 |1936=819 |1946=703 |1954=559 |1962=460 |1968=462 |1975=384 |1982=318 |1990=245 |1999=212 |cassini=20623 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|115}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|115}}/25.87) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Magnat-l'Étrange_mairie_(1).jpg|L'ostau de comuna. Magnat-l'Étrange_paysage.jpg|Près del borg. Magnat-l'Étrange_barrage_Beissat_(3).jpg|Lo barratge ''de Baissac'' sus la Roseliá. Magnat-l'Étrange_barrage_Beissat_retenue.jpg Rozeille_Magnat-l'Étrange_D90_aval.jpg|Roseliá en avau dau pont de la RD90. Magnat-l'Etrange_Carte_postale_10.jpg|Vista generala, començament dau segle XX. Chateau_Magnat_fin_chantier_été_2012.JPG|Façada sud dau chastèu de Manhac. Magnat-l'Étrange_château_faîtage.jpg|L'afrest dau chastèu. Magnat-l'Étrange_château_lucarne.jpg|Dona-jorn (fenestron) dau chastèu. Magnat-l'Étrange_monument_aux_morts_(3).jpg Église_de_l'Assomption-de-la-Très-Sainte-Vierge_de_Magnat-l'Étrange1.JPG|La gleisa de l'Assompcion. Double_cloché_de_l'église_de_Magnat_l'étrange.jpg Magnat-l'Étrange_église_modillons_(3).jpg|Modilhons e chapitèu escultat. Intérieur_de_l'église_de_Magnat_de_l'étrange.jpg|La nau. Retable_XVII_de_l'église_de_Magnat_l'étrange_.jpg|Lo retaule dau segle XVII. Magnat-l'Étrange_église_statue_lion.jpg|Estatua de leon (sègle XIII o XIV) </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] sz7wzoblznnmrulj1lpc9fo3ljtc2mq 2508747 2508746 2026-09-15T14:00:01Z Alaric 506 44932 2508747 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Manhac | nom2 = ''Magnat-l'Étrange'' | imatge = Magnat-l'Étrange_église_2_clochers-mur_(1).jpg | descripcion = Lo doble clochièr | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Ausança|Ausança]] ([[Canton de la Cortina|La Cortina]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 23115 | cònsol = Jérémy Brugère | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 45.7947222222 | longitud = 2.27916666667 | alt mini = 636 | alt maxi = 868 | km² = 25.87 |}} '''Manhac'''<ref name="Lemosin.net">{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160403121137/http://www.lemosin.net/23115.htm|títol=Magnat-l'Étrange|autor=Xavier Lansade|editor=lemosin.net}}</ref><ref>https://web.archive.org/web/20211021212329/http://www.armorial-limousin.fr/blasons_auzances.htm</ref> o ''Manhac e Lestrange''{{Bdtopoc}} (''Magnat-l'Étrange'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Segon [[Xavier Lansade]], lo parlar de la comuna es l'[[auvernhat]]<ref name="Lemosin.net"/>. ==Geografia== ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Manhac | nòrd = [[Sent Jòrgi e Negremont|Sent Jòrge Nègremont]] | nòrd-èst = | èst = [[Sent Anhan de Cròc]] | sud-èst = [[Malarèt]] | sud = [[Baissac (Cruesa)|Baissac]] | sud-oèst = [[Claravau]], </br> [[La Cortina]] | oèst = [[Possanjas|Pocenjas]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Manhac'' es format dau nom latin d'òme ''Magnius'', o daus còps ''Mannius'' e dau sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 422</ref>. </br> Ives Lavalada fornís de las fòrmas ancianas : ''Li Morgue de Mainac'' au segle XII e en 1204, ''Mainac'', ''Magniac'', ''Maigniac'' au sègle XII, ''Magnacum'' en 1212, ''Manhac'' en 1257, ''Maignac'' en 1400, ''Maignat'' en 1441, etc. ''Manhac'' ven del nom latin d'òme ''Magnus'', « grand », emb lo sufixe d'apertenéncia ''-iacum''. ''Lestrange'' es lo nom d'una familha que fuguet proprietària. Un de sos membres tornèt de [[Russia]] la grana del chaul gigant de Manhac <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 127</ref>. </br> [[Xavier Delamarre]] constata que los noms dau tipe ''Manhac'', ''Magnac'', ''Magné'', etc, son franc nombrós en [[Gàllia]]. ''Manhac'' es la proprietat d'un gau ''Magn(i)os'' « La Ròcha », que los latinofònes comprenián coma « la proprietat de (senher) ''Grand'' » <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 186, 301, 355</ref>. == Istòria == {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23115 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= julhet de [[2022]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Jérémy Brugère|Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= abriau de 2022 |Identitat=Carole Picano |Partit= |Qualitat= agricultritz}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Philippe Breuil|Partit=[[PS]] |Qualitat= ensenhaire}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Lucien Mestat|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat=Philippe Breuil |Partit=[[PS]] |Qualitat= ensenhaire (2001-2015) }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23115 |1793=1200 |1800=1108 |1806=1220 |1821=1390 |1831=1373 |1836=1530 |1841=1571 |1846=1604 |1851=1638 |1856=1579 |1861=1595 |1866=1607 |1872=1710 |1876=1842 |1881=1696 |1886=1825 |1891=1592 |1896=1652 |1901=1609 |1906=1508 |1911=1505 |1921=960 |1926=954 |1931=828 |1936=819 |1946=703 |1954=559 |1962=460 |1968=462 |1975=384 |1982=318 |1990=245 |1999=212 |cassini=20623 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|115}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|115}}/25.87) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Magnat-l'Étrange_mairie_(1).jpg|L'ostau de comuna. Magnat-l'Étrange_paysage.jpg|Près del borg. Magnat-l'Étrange_barrage_Beissat_(3).jpg|Lo barratge ''de Baissac'' sus la Roseliá. Magnat-l'Étrange_barrage_Beissat_retenue.jpg Rozeille_Magnat-l'Étrange_D90_aval.jpg|Roseliá en avau dau pont de la RD90. Magnat-l'Etrange_Carte_postale_10.jpg|Vista generala, començament dau segle XX. Chateau_Magnat_fin_chantier_été_2012.JPG|Façada sud dau chastèu de Manhac. Magnat-l'Étrange_château_faîtage.jpg|L'afrest dau chastèu. Magnat-l'Étrange_château_lucarne.jpg|Dona-jorn (fenestron) dau chastèu. Magnat-l'Étrange_monument_aux_morts_(3).jpg Église_de_l'Assomption-de-la-Très-Sainte-Vierge_de_Magnat-l'Étrange1.JPG|La gleisa de l'Assompcion. Double_cloché_de_l'église_de_Magnat_l'étrange.jpg Magnat-l'Étrange_église_modillons_(3).jpg|Modilhons e chapitèu escultat. Intérieur_de_l'église_de_Magnat_de_l'étrange.jpg|La nau. Retable_XVII_de_l'église_de_Magnat_l'étrange_.jpg|Lo retaule dau segle XVII. Magnat-l'Étrange_église_statue_lion.jpg|Estatua de leon (sègle XIII o XIV) </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] c67ljr5omtqurm17pf0foaqtew9jv72 0 129876 2508775 2449625 2026-09-16T04:50:37Z Briantin de Montrei 37340 Ravenna -> Ravena. Preconizacions del CNO 2508775 wikitext text/x-wiki La '''Republica de Venècia''', o la '''Serenissima Republica de Venècia''' (en [[Venèt (lenga)|venèt]]: ''Serenìsima Repùblica de Venessia'';<ref>{{Ref-libre|títol=Die Braut von Bärenfels|url=https://books.google.com/books?id=qRdWDwAAQBAJ&pg=PT234&dq=%22Seren%C3%ACsima+rep%C3%B9blica+de+Venessia%22&hl=it&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjurd_Mu9OIAxXOTaQEHaoNH0oQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%22Seren%C3%ACsima%20rep%C3%B9blica%20de%20Venessia%22&f=false|editor=Forever|data=2018-05-07|isbn=978-3-95818-269-1|lenga=de|nom=I. L.|cognòm=Krauss}}</ref> en [[italian]]: ''Serenissima Repubblica di Venezia''), èra un estat constituit pauc a pauc a l'[[Edat Mejana]] a l'entorn de la ciutat de [[Venècia]], e que se desvolopèt amb l'annexion de territòris divèrs e d'establiments comercials lo long de las còstas de la [[mar Adriatica]], en [[Mediterranèa]] orientala e en [[Itàlia]] del nòrd, fins a venir una de las principalas poténcias economicas europèas. Venècia tenguèt alara una plaça de las primièras pels escambis economics entre l'Occident e l'Orient mediterranèu, bizantin o musulman. La [[Republica serenissima|Serenissima]], amb las seunas institucions [[oligarquia|oligarquicas]] remarcablament establas pendent prèp d'un milleni, tenguèt un ròtle politic essencial. A partir del [[sègle XVI]], coneguèt un periòde de declin politic e de regression territoriala un pauc amagada per una extraordinària florason artistica, abans de desapareisser, en [[1797]], vencuda per [[Napoleon Bonaparte]], general d'una republica revolucionària al respècte del modèl venecian. La Serenissima, amb lo rèsta del seu domèni territorial, passèt alara amb lo [[tractat de Campo Formio]] jos la sobeiranetat [[Àustria|autriaca]]. == Istòria == {{Article detalhat|Istòria de Venècia}} === La creacion === [[Image:Republik Venedig.png|left|thumb|300px|La Republica de Venècia vèrs [[1000]].]] Venècia dependiá dempuèi sa fondacion al [[sègle VI]] de l'[[Empèri Bizantin]] mas la flaquessa de l'[[Exarcat de Ravena]] e de las [[tribun (Venècia)|tribuns de las illas]] fàcia als [[Lombards]] favorizèt l'emergéncia d'un poder local personificat pel primièr duc o « [[dòga de Venècia|dòga]] », [[Paolo Lucio Anafesto|Paolucio Anafesto]] (697-717), personatge als tèrmes de la legenda e de l'istòria. Los primièrs dògas demoravan a [[Eraclea]] (ara [[Cittanova]]), coma o aviá fach lo representant del poder bizantin o ''[[magister militum]]''. Lo segond dòga de la tradicion, [[Marcello Tegalliano]] (717-726), el meteis seriá estat ''[[magister militum]]'' quand Paolo Lucio tractava amb lo sobeiran lombard [[Liutprand]]. Lo tresen dòga - e primièr istoric - foguèt l'''hypatus'' [[Orso Ipato]] (726 a 737), ''hypatus'' significant gaireben « cònsol » en grèc. Ensajèt de saquejar la tutèla bizantina pendent la crisi iconoclasta e foguèt assassinat. Lo poder foguèt exerçat pendent cinc ans per de ''magistri militum'' abans de tornar al filh d'Orso, [[Teodato Ipato|Teodato]]. Aquel transferèt lo seu sèti a [[Malamocco]]. Al [[sègle IX]], Venècia s'emancipèt de l'Empèire bizantin e a l'[[esquisma de 1054]], causiguèt l'[[Glèisa catolica romana|obediança de Roma]]. Al [[sègle X]], lo dòga [[Angelo Participazio]] mudèt fin finala a [[Rialto]], aprèp lo sètge de [[Pepin d'Itàlia]]. Es lo començament vertadièr de l'existéncia de [[Venècia]] sus l'escena internacionala. === L'espandiment medieval === [[File:Empèri Bizantin - Partiment après la Quatrena Crosada.png|thumb|Partiment de l'Empèri Bizantin après la Quatrena Crosada (vèrs 1214).]] Mas lo vam de Venècia s'apiejava d'en primièr sus las relacions comercialas amb [[Constantinòple]]. En 1082, encara nominalament integrats a l'empèri bizantin, los Venecians recebèron d'importants privilègis comercials, en prèmi de l'ajuda navala qu'aportèron al basilèus [[Alexis Ier Comnèna|Alexis Comnèna]] contra les Normands, que fasián lo sètge de [[Durazzo]]. L'espandiment se faguèt d'en primièr cap a la [[mar Adriatica]]. Al [[sègle X]], los Venecians s'assegurèron lo contraròtle de la còsta dalmata. Rebutèron entre autres los piratas [[Dalmàcia|dalmatas]] que damatjava lo lor comèrci. Coma los autres tres grands pòrts d'Itàlia, [[Gènoa]], [[Pisa]] e [[Amalfi]], Venècia èra una [[ciutat-estat]] qu'establissiá lo seu poder per la proximitat maritima, en italian ''[[Republica maritima|Repubblica Marinara]]''. Passèt los seus concurrentas sus mai d'una estapa, la primièra èra la [[Quatrena Crosada]]. En 1202-1204, los Crosats l'ajudèron a conquerir qualquas etapas cap a l'Orient ([[Zadar|Zara]], las [[illas ionianas]]) puèi se lancèron a l'assaut de Constantinòple alara qu'èra pas a l'origina la tòca de l'expedicion. Lo desmantelament de l'Empèri bizantin fondèt la grandor de Venècia. Recebèt maites territòris, coma fòrça illas grègas e una partida de la vila de Constantinòple. Aquelas posicions li assegurèron lo contraròtle comercial de tota la Mediterranèa orientala. Fins alara la reina de l'Adriatica, venguèt un punt de passatge obligat entre l'Orient maritim et l'Occident continental. Lo mercant [[Marco Polo]] simboliza son esperit d’entrepresa al [[sègle XIII]]. La Republica de Venècia èra al cap d'un ensems de possessions maritimas. Sa dominacion sus la [[Tierra Firme|Tèrra Fèrma]] èra pauca. En Itàlia del nòrd, lo seu territòri anava pas al delà de [[Vicença]], [[Verona]], [[Pàdoa]] e de las còstas du [[Friol (Udine)|Friol]]. L'espandiment venecian passèt a una segonda etapa l'endeman de la [[Guèrra de Chioggia]] (1378-1381). Mai d'un còp entre lo [[sègle XIII]] e lo darrièr tèrç del [[sègle XIV]], Venecians e Genoans se combatèron ferotjament. La guèrra de Chiogga consacrèt un temps la primautat de Venècia sus [[Republica de Gènoa|Gènoa]], mas ambedoas vilas contunhèron longtemps de se disputar. La ciutat dels dògats venguèt lo centre dels escambis mediterranèus fins al començament de las [[guèrras d'Itàlia]] (1494). La Republica dominava l'''[[economia mond]]'' de l'epòca mercé al seu contraròtle sus la majoritat de la còsta [[Mar Adriatica|Adriatica]] (coma gaireben totas las vilas-Estats [[Dalmàcia|dalmatas]]), de las illas de la [[mar Egèa]], que [[Creta]] e [[Chipre]] e mercé a la seuna influéncia notabla a l'[[Edat Mejana]]. Venècia se trapava {{cita|al còr del sistèma de circulacion mai vast de l'epòca, estendut a la mar entièra}}<ref>"Braudel_La_Mer" {{fr}}Fernand Braudel, « La mer », Fernand Braudel (dir.), ''La Méditerranée. L'espace et l'histoire. Les hommes et l'héritage'', Paris, Flammarion, France Loisirs, p.66</ref>. Prenguèt {{cita|la mai granda partida de las compras de pèbre e d'[[espècia (cosina)|espècia]] del Levant, al mens venguts de l'[[Ocean Indian]] a las escalas del Levant}} e èra {{cita|par excelléncia lo revendaire d'aquelas denadas preciosas a l'Occident, sobretot en Alemanha, mai grand consomator d'Euròpa}}<ref>"Braudel_La_Mer" </ref>. L'istoriana [[Élisabeth Crouzet-Pavan]] constata que los mercants venecians èran actius sus totas las plaças comercialas, de Constantinòple a la Creta, de Brujas a l'Armenia, de l'Africa del Nòrd a l'Eubèa. Aquela dominacion èra assegurada per la superioritat tecnica de las [[galèra (nau)|galèras]] sortidas de l'[[Arsenal de Venècia]] qu'èra, dins la primièra mitat del [[sègle XV]], lo primièr emplegaire de l'Occident amb, dètz e sèt mila emplegats, la flòta mercanda veneciana comptant alara vint e cinq mila marins<ref> "ISBN_297939094X" {{fr}}Daniel Hugenin et Erich Lessing, ''La Gloire de Venise'', Terrail, 1993 {{ISBN|297939094X}}</ref>. Al [[sègle XIV]], cobesa de regnar sus l'[[mar Adriatica|Adriatica]], la Republica de Venècia estendèt la seuna influéncia sus las vilas balneàrias d'[[Istria]]. La peninsula foguèt despartida en dos: l'entorn maritim tornèt a la Serenissima, l'interior de las tèrras als [[Habsborg]]s. E Aquela situacion demorèt pendent quatre sègles, fins a la casuda de Venècia, en 1797. [[Imatge:Venezia Ducato 1400.jpg|thumb|left|Ducat venècia, començament del [[sègle XIV]]]] Lo revengut per capita en [[1400]] èra alara quinze còp pus naut qu'aquel de [[París]], [[Madrid]] o [[Londres]]<ref>{{fr}}[[Jacques Attali]], ''Une brève histoire de l'avenir'', éditions fayard, 2006</ref>. En 1423, dins lo seu discors sus l'estat de la ciutat, lo dòga [[Tommaso Mocenigo]] pòt comptar tres mila naus mercants, tres cent naus de guèrra<ref> name="ISBN_297939094X" </ref>. La Serenissima èra al trescòl de sa poténcia. L’Estat agís coma una gigantèsca companhiá de navigacion: cada ans, arma, jos l’autoritat del Senat, quinze a vint naus de 300 a {{unitat|500|tonèls}}, navigant totjorn amassats per dos o quatre, cap a l’Orient, l’Egipte, l’Africa del Nòrd, e de totjorn mai cap als pòrts angleses e flamands. L'administracion èra eficaça e rigorosa: la ciutat sens país interior importava de merças alimentàrias (cerealas, vianda, òlo e vin) qu'èra un [[monopòli]] d'Estat. === Las guèrras d'Itàlia === Al [[sègle XV]], la Republica fasiá partida de las cinq principalas poténcias en Itàlia, als costats del [[ducat de Milan]], del [[reialme de Napòls]], de la [[republica de Florença]], e dels [[Estats Pontificaus|Estats del Papa]]. Aqueles diferents Estats s'afrontavan per la supremacia en Itàlia. Venècia ne profeitèt per espandir lo seu territòri sus la tèrra fèrma ([[Bergama]], [[Brescia]], [[Lodi]], [[Friol (Undine)|Friol]]), subretot als despens del ducat de Milan. La [[patz de Lodi]] en 1454 assegurava un ''statu quo'' entre aquelas poténcias regionalas mas la dintrada de grandas poténcias estrangièras a la fin del [[sègle XV]] perturbèt l'equilibri. En 1494, lo rei [[Carles VII de França]] dintrèt en Itàlia puèi sometèt Napòls. Venècia prenguèt l'iniciativa de la reaccion. Reüniguèt una coalicion, la santa Liga, constituida dels principals Estats italians (levat Florença e Napòls). Mas l'armda capitèt pas de blocar a [[batalha de Fornoa|Fornoa]] lo retorn del rei en França. En [[1499]], Venècia prenguèt [[Cremona]], [[Rimini]] en [[Romanha (Itàlia)|Romanha]] e [[Trieste]]. Aquela creissença sus la Tèrra Fèrma inquietèt los seus vesins que formèron en 1508 una liga contra ela: la [[Liga de Cambrai]]. Comptava d'enemics redotables, a saber lo papa, l'emperaire, los reis de França, d'Anglatèrra, d'Espanha e d'Ongria. Sens comptar Florença e Ferrare. Le papa [[Juli II]], que le poder temporal èra menaçat pels Venecians en Romanha, prononcèt l'[[excomunicacion]] de la Republica lo 27 d'abril de [[1509]]. Alara, podava doncas pas mai celebrar d'oficis religioses sul seu territòri. Parallelament, lo rei [[Loís XII de França]] capitanejava las operacions militàrias. Dintrèt en Venèt e desfisèt las tropas venecianas a [[batalha de Ghiaradadda|Ghiaradadda]]. Malgrat la granda desfacha, Venècia capitèt miraculosament de salvar lo seu Estat. La ciutat foguèt pas presa e quitament demorèt sus la Tèrre Fèrma mercé al sosten dels païsans o dels mestierals<ref>{{fr}}[[Patrick Boucheron]], « 1509. Louis XII est vainqueur à Agnadel », [[Alain Corbin]] (dir.), ''1515 et les grandes dates de l'histoire de France'', Le Seuil, France Loisirs, p.165-169</ref>. Melhor, en 1511, la Liga de Cambrai se tornèt contra lo rei de França: lo papa, los Espanhòls e los Angleses lo cacèron d'Itàlia. Qualques ans mai tard, las alianças cambièron encara. Los Venecians sostenguèron aquel còp lo rei [[Francés Ièr de França]] que s'engatjava dins une reconquèsta del Milanés. Aquel sosten se revelèt decisiu a la [[batalha de Marignan|victòri francoveneciana de Marignan]] en 1515. Dins los ans seguents, Itàlia demorèt un camp de batalha. Francés I{{èr}} e [[Carles Quint]] s'i afrontèron. Venècia foguèt una de las raras capitalas italianas que foguèt pas presas. === Pèrda de la supremacia comerciala e maritima (sègle XVI-1797) === L'istorian [[Fernand Braudel]] dona dos rasons per explicat lo declin de la Republica a partir del [[sègle XVI]]: {{cita|çò que donèt rason de Venècia, son las rotas del mond que se desplaçan lentament de la Mediterranèa cap a l'Atlantic; son los Estats nacionals que grandisson. A partir del [[sègle XVI]], Venècia butat aqueles còrs espeses: Espanha, França, l'una e l'autra amb de pretencions imperialas; mai encara sorgiguèt l'Empèri turc, colòs d'una autra edat, mas colòs, contra que s'agotava}}<ref>{{fr}}Fernand Braudel, « Venise », Fernand Braudel (dir.), ''La Méditerranée. L'espace et l'histoire. Les hommes et l'héritage'', París, Flammarion, France Loisirs, p.317</ref>. La primièra rason, del cambi de las ancianas rotas comercialas, arriba a la fin del [[sègle XV]] quant, d'un caire, [[Cristòl Colomb]] aborda en America e quand, d'un autre caire, [[Vasco de Gama]] passèt le [[Cap de Bona Esperança]] e jonhèt las [[Indias orientalas|Indias]] en 1498. De nòu espacis e de nòu itineraris prometors se dubriguèron atal pels armators e marcands. Contournant Africa, la rota del Cap de Bona Esperança permetava als Europèus d'anar cercar de sedas e espècias d'Orient sens passar per l'abitual intermediari venecian. Venècia, coma lo rèsta de la Mediterranèa, se trobèt marginalizada e lo seu trafic mermèt. Pasmens, la creissénça de la consomacion mondiala permetèt a la Republica de recobrar lo seu nivèl de comèrci dins los ans 1560. Un retorn que deu pas amagar lo fach qu'èra pas mai lo mai grand pòrt europèu. Jamai recobrèt la seuna posicion dominanta en mai qu'a partir de la fin del [[sègle XVI]], los Nordics (Angleses e Olandeses) dintrèron dins lo comèrci mediterranèu e lo detornèron per lo lor profèit. La segonda rason del declin venecian demòra dins la seuna confrontacion amb los grands Estats vesins. La republica de Venècia, en despach de sa riquessa e de son rai cultural, pesava politicament e militàriament pauc fàcia al [[Reialme de França]] o lo [[Reialme d'Espanha]]. Mas foguèt lo darrièr vengut dins l'ensems de las grandas potencias europèas, l'[[Empèri Otoman]], que li causèt mai grandas preocupacions. Los Turcs prenguèron un per un los establiment de Venécia sus las rotas del Levant. En [[1571]], los Venecians furniguèron prèp de la mitat de las naus de la flòta crestian qui desfisèt los Otomans. Èra la [[Batalha de Lepant (1571)|batalha de Lepant]]. Malgrat aquel succés, Venècia contunhava a perdre de terren. Un an aprèp Lepant, deguèt abandonar [[Chipre]] e, en 1669, [[Crèta|Candia]]. En 1718, la [[Tractat de Passarowitz|patz de Passarovitz]] signa la pèrda de la [[Peloponés|Morèa]] que la Republica aviá capitat a conquerir de nòu en 1697. Lo [[patriciat]] de Venise aviá en consequéncia rebastit lo seu fondament economic. L'expleitacion agricòla de la [[Tierra Firme|Tèrra Fèrma]] (seda, ris, cambre, abaliment de fedas) atirèt los capitals fins alara investits dins lo comèrci alunhat. Malgrat aquel contèxte dificil, complicat per las epidèmias de [[pèsta]] a la fin del [[sègle XVI]], l'Estat èsra tolerant dins lo caire de la [[religion]]; rebutant tot fanatisme, procedèt a cap d'execucion per [[eretgia]] pendent los ans de la [[Contraraforma]] alara que la populacion domorèt majoritàriament catolica. Fàcia a la menaça turca, Venècia deguèt se ligar a [[Àustria]], qu'èra venguda la principala potencia en Itàlia del Nòrd. Son economia foguèt fòrça saquejada per las guèrras. Aprèp prèp un milleni d'independéncia, la Republica de Venècia foguèt ocupada per las tropas de [[Napoleon Bonaparte]] lo [[12 de mai]] de [[1797]] al tèrma de la [[campanha d'Itàlia (1796-1797)|campanha d'Itàlia]]. L'invasion dels Franceses acabèt lo sègle que Venècia coneguèt l'apogèu de son rai, venent la vila europèa mai eleganta e rafinat del [[sègle XVIII]], amb una fòrta influéncia sus l'[[art]], l'[[arquitectura]] e la [[literatura]]. Lo [[Tractat de Campo Formio]] signat lo 18 d'octobre de 1797 entre França e l’[[Empèri d'Àustriac]], liurèt l’ex-« Serenissima Republica » dins aqueles que la transformèron sul còp dins una [[Província veneciana d'Àustria|provícia de lor Empèri]]. Existiguèt una efemèra [[Republica de Sant Marc]] en 1848-1849 creada a la seguida de l'insurreccion de la vila contra l'[[Empèri d'Àustriac]]. == Institucions == Lo sistèma de govèrn d'aquel Estat, pron original per l'epòca, èra la Republica. Mas una republica oligarquica, coma [[Republica de Florença|Florença]], las [[Vila liura d'Empèri|vilas liuras]] d'Empèri, las [[Païses Basses|Províncias Unidas]], e la [[Soïssa|Confederacion soïssa]]. Las grandas familhas de la vila, representadas al Grand Conselh, elisián lo [[Dòga de Venècia|Dòga]] (Duc) que menava la politica sa vida durant. Los Venets elaborèron al cors dels sègles una organizacion institucionala originala e fòrça complèxe visant, d'un caire a concentrar los poders entre un nombre reduisit (42 en tot) de familhas patricianas d'anciana origina, d'un autre caire per evitar tota evolucion cap a un sistèma de tipe monarquic, malgrat la preeminéncia d'un personatge, lo [[Dòga de Venècia|Dòga]], que simbolisava lo poder de l'Estat e representava la ''Serenissima Republica''. [[File:Fonctionnement de la république de Venise.png|thumb|Foncionament de la republica de Venècia]] === Lo Concio === A l'origina, lo ''concio'', assemblada populara veneciana (equivalent a l'''arengo'' de las autras ciutats italianas a la meteissa epòca), aviá lo poder legislatiu e elisiá lo dòga, cap de l'Estat investit dels poders executiu e judiciari. Al ''concio'', se substituava pauc a pauc lo « Grand Conselh ». Lo concio foguèt reünit en 1380 a l'ocasion de la [[Guèrra de Chioggia|batalha de Chioggia]]. Venècia aviá pas encara conegut la fòrta expansion demografica del sègle seguent, mas una de las doas grandas fasas d'agrandiment de l'Arsenal ja s'èra facha al començament del [[sègle XIII]]. === Grand Conselh === Lo Grand Conselh (''Maggior Consiglio'' en [[italian]]) - autoritat suprèma - se substituent a l'assemblada populara nomenada ''concio''. De quin emanián totas las autras institucions: lor multiplicacion e l'embonh de las competéncias favorizèron la collegialitat de las décisions mas tanben la vigiléncia recipròca. Èra compausat d'òmes de mai de 25 ans, membres de las familhas patricianas inscrichas al [[Libre d'aur (Venècia)|Libre d'aur]] (''Libro d'Oro'') repertoriant l'ensems de la noblessa veneciana. Lo patriciat èra títol estrictament ereditari, i èsser admés, èra totalament impossible per tot autra classa de Venècia. Quitament esposar una femna del bas pòble excluisiá un patrician dels seus drechs d'accès al Grand Conselh. L'aristocracia veneciana se compausava subretot d'armators, de negociants e de banquièrs, que los revenguts se fondavan mai sul comèrci que sus la tèrra. Per la ''Serrata del Consiglio'' (« verolhatge del conselh ») en 1297, l'accès al Grand Conseil foguèt reservat a aqueles que los aujòls n'èran ja membres. Reünit totes los dimenges, lo Grand Conselh prengava las decisions politicas, promulgava las leis e causissiá los nauts magistrats. La tendéncia a delegar los poders d'un còrs nombrós a une comission reducha d'especialista foguèt una caracteristica durable de l'organizacion d'aquela republica oligarquica. === Senat === Organ legislatiu compausat de 120 a 250 membres maximum, lo Senat èra cargat de la politica exteriora e de la nominacion dels ambaissadors. Los ambaissadors venecians d'aquela epòca envièron de rapòrts secrets sus la politica e las rumors circulant dins las corts europèas, çò que constituís una font d'informacion pels [[istorian]]s modèrnes. === Lo Dòga === {{article detalhat|Dòga de Venècia}} Lo cap de l'executiu portava lo títol de ''dòga'' (« duc »). Èra teoricament elegit a vida. Lo caractèr viatger se perpetuèt sens cambi pendent de sègles alara que lo dòga perdava pauc à pauc tot poder personal. La foncion de dòga èra reservat a un membre d'una familha [[patrician]]a causida dins un cercle redusit, mas la transmission jamai venguèt ereditària malgrat las tentativas de quelques uns. Aquelas acabèron en mai de far evoluar lo mòde de designacion del dòga de biais a exclure tota possibilitat de transmission ereditària o d'acaparrement per de faccions. En seguida, los dògas desmissionèron plan sovent per se retirar dins une vida monastica, jos la pression dels [[oligarquia|oligarcs]], quand èran discreditats per lor accion politica. === Lo Collègi Suprèma === Compausat del [[Dòga]], dels seus sièis conselhèrs, del cancelièr e du president del Conselh dels dètz, lo Collègi Suprèma èra l'organ suprèma de la Republica. === Lo Collègi === Assemblada dels principals membres de l'Estat, compausat de 26 nòbles : * La [[Senhoriá de Venècia]] : ** lo [[Dòga]] e los seis conselhèrs ; ** tres deputats de la ''[[Quarantia]] Criminala'' : los ''Capi di Quaranta'' (cambiats cada dos meses); * siès ''Savis-Grands'' eissits del Senat ; * cinq Savis dichs ''de Tèrra Fèrma'' que gerissián los afars de tèrre fèrma ; * cinq Saviss ''dels Òrdres'', que gerissián los afars de la Mar. Totas las demandas e memòris son introduchs al Collègi, que los distria als mai conselhs e al Senat. Lo Collègi dona alara la responsa del Senat per escrich (la ''Parte''). === Conselh dels Dètz === Creat en 1310 a títol provisòri, puèi rendut definitiu en 1335, lo [[Conselh dels Dètz]] es una institucion judiciària destinada a sanccionar los complòts ordits contra la Republica. Constituit en realitat de 17 membres, dispausèron de poders particuliarament espandits, li permetent quitament de destituir lo dòga. == Territòris otramar == Amb los sègles, Venècia ocupèt fòrça territòris del bacin de l'Adriatic e la Méditerranèa orientala, amb de preferéncia per las illas e los pòrts podent servir lo seus interèsts comercials. Coma de colonias d'expleitacion, aqueles territòris forniguèron vin, cerealas, fruchs, mièl, fusta e materials de construccion. Existiguèt dos grops dons aquel empèri venecian que las limitas sovent varièron<ref name="Clio_Empire_venitien">[https://web.archive.org/web/20101129180407/http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/l_empire_venitien.asp L'empire vénitien]. Article de Élisabeth Crouzet-Pavan sur Clio.fr</ref> : === Las possessions de Venècia === Lo Golf correspond a l'[[mar Adriatica|Adriatica]]. Del [[sègle IX]] a [[sègle XI|XI]], Venècia aviá per l'objectiu de dominar totes las broas d'aquela mar perque aviá consciéncia dels riscs d'asfixia pel seu comèrci se un enemic aviá l'idèa de barrar lo Golf. Èran partida d'aquelas possessions, pas totjorn al meteis temps: * [[Trieste]] e l'[[Istria]] * [[Zadar|Zara]] * [[Republica de Ragusa|Ragusa]], qu'afirmèt enseguida son independéncia * [[Spalato]] {{cita|Sens dopte aquelas ciutats sonque reconeguèron a Venècia pas qu'une sobeiranetat alunhada}}<ref> "Clio_Empire_venitien" </ref>. Mas çò qu'importava als Venecians, èra d'obligar totes los trafics adriatics a transitar pel pòrt de Venècia. La flòta de la Serenissima èra aquí per tornar a l'òrdre las ciutats reguitnairas per aquel monopòli comercial. === Las possessions del Levant === La [[Quatrena crosada]] permetèt lo primièr espandiment de Venècia dins l'orient grèc. Mercé a l'ajuda logistica portada als Crosats, los Venecians participèron al desmantelament de l'[[Empèri Bizantin]] en [[1204]]. Recebèron las còstas e las illas de la [[mar Ioniana]], la mai granda partida del [[Peloponés]], las [[Cicladas]] e qualques [[Sporads]], de plaças en [[Eubèa]], de posicions de [[Gallipoli]] e de [[Rodosto]] suls Estreches, los tres ochens de [[Constantinòple]] enfin, amb la [[basilica Santa Sofia]]. La restauracion de l'Empèri Bizantin en [[1261]] eliminèt los Vénicians de qualques d'aqueles territòris. Mas las sortidas sus la méditerranèa per la [[Rota de la Seda]], abans font de riquessa per Bizanci, demorèron dins la lors mans e aquelas dels [[Republica de Gènoa|genoés]]. Al començament del [[sègle XV]], la Republica possedava: * las [[Illas Ionianas]], que [[Corfou]] * [[Parga]] * [[Creta]] (o "Candia"), comprada al marqués de Montferrat. Escala fòrça importanta sus la rota de [[Chipre]], de [[Beirot]] o d'[[Alexàndria]]. * [[Coron (Grècia)|Coron]] e [[Modon]], « los uèlhs de la Republica » a l'extrèma sud de Peloponés. * l'[[Eubèa]] (o "[[Negrepont]]") * [[Chipre]], que Venècia aviá succedit als Lusignan. * [[Lajazzo]] * [[Acra]] (?) Aquel ensems formava d'escalas, de plaças estrategicas sus la rota de Constantinòple, de la [[Mar Negra]], de [[Siria]] o d'[[Egipte]]. === Las possessions en 1797 === A la casuda en 1797, la Republica de Venècia compreniá las províncias seguentas: * Lo [[Dogado]] (« Estat del dòga ») ou « Ducat de Venècia » (La vila de [[Venècia]] e una pichona emprisa sus la tèrra fèrma) ; ==== ''Domini di Terraferma'' (« domènis de tèrre fèrma ») ==== * [[Padoan]] ([[Pàdoa]], [[Bassano del Grappa|Bassano]], [[Abano Terme|Abano]], [[Este]]) ; * [[Polesina]] de [[Rovigo]] ; * [[Veronés]] ([[Verona]], [[Peschiera del Garda|Peschiera]]) ; * [[Vicentin]] ([[Vicença]], [[Asiago (Italie)|Asiago]]) ; * [[Bressan]] ([[Brescia]], [[Salon]], [[Lonato]], [[Chiari]]) ; * [[Bergamac]] ([[Bergama]]) ; * [[Cremasc]] ([[Crema]]) ; * [[Marga Trevisena]] ([[Trevise]], [[Feltre]], [[Bellune]] e [[Pieve di Cadore]]) ; * [[Friol (Undine)|Friol]] ([[Udine]], [[Sacile]], [[Pordenone (Itàlia)|Pordenone]]) ; De [[1805]] a [[1814]], las províncias del ''Domini di Terraferma'' foguèron absorbidas dins lo [[Reialme d'Itàlia (1805-1814)|reialme d'Itàlia]] e formèron los departaments Adriatic, Brenta, Bacchiglione, Adige, Serio, Mella, Tagliamento, Piave e de Passeriano. ==== ''Stato da Màr'' (« Estat de la Mar ») ==== * [[Istria]] ([[Pola]], [[Capo d'Istria]]) * còsta [[Dalmàcia|dalmatas]] : [[Nona]], [[Zadar|Zara]], [[Trau]], [[Spalato]], [[Sebenico]], [[Clissa]], [[Cettigne]], [[Signia]], l'[[Herzégovine]], [[Cattaro]] * Las illas dalmatas dempuèi [[Osera]] fins a [[Curzola]] * En [[Albania veneciana]] : [[Parga]], [[Preveza]], [[Vonitsa]], [[Butrinto]] * Las [[Illas Ionianas]] Aquelas províncias foguèron partejadas en [[1797]] pel [[tractat de Campo Formio]] : * Las tres primièras daissadas a Àustria. Aquela las cedèt en 1805 foguèron administradas pel [[Reialme d'Itàlia (1805-1814)|Reialme d'Itàlia]], mas integradas a las [[Províncias illirianas]] francesas a lor creacion en 1809. * Las illas Ionianas e las possessions continentalas tocantas formèron los tres [[departaments francés de Grècia]] (1799). Una [[Republica de las Sèt Illas]] foguèt formada jos la proteccion de [[Russia]] e de l'[[Empèri Otoman]], puèi en 1807 de França, abans de venir la [[Republica de las Illas ionianas]] jol protectorat del [[Reialme Unit]] a partir de [[1814]]. == Nòtas e referéncias == <references/> == Vejatz tanben == === Bibliografia === * {{it}}Luigi Tomaz, ''In Adriatico nell'antichità e nell'alto medioevo'', Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conserve 2001. * {{it}}Luigi Tomaz, ''Il confine d'Italia in Istria e Dalmazia. Duemila anni di storia'', Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve 2007. * {{it}}Luigi Tomaz, ''In Adriatico nel secondo millennio'', Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve, 2010. === Font === * {{fr}}Freddy Thiriet; Histoire de Venise; Que sais-je ? » PUF, París; 1952 * {{fr}}André Zysberg & René Burlet; Venise, la Serenissima e la mar; Gallimard; París; 2006; isbn=2070535193}} * {{fr}}Élisabeth Crouzet-Pavan, ''Venise triomphante. Les horizons d'un mythe'', París, Albin Michel, 1999 === Articles connèxes === * [[Cronologia de Venècia]] * [[Istòria de Venècia]] * [[Ducat]] * [[Sequin]] === Ligams extèrnes === * {{fr}}[http://www.vivre-venise.com/histoire-de-venise/les-institutions-de-la-republique.html Les instutions de la République de Venise sur ''vivre-venise.com''] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20101129180407/http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/l_empire_venitien.asp L'empire vénitien.] Article d'Élisabeth Crouzet-Pavan sus Clio.fr * {{fr}}[http://www.venise-serenissime.com Venise La Serenissima] * {{fr}}[http://www.storiadivenezia.net/sito/index.php?option=com_content&view=article&catid=41%3Aricerca&id=87%3Atesti&Itemid=30.htm Tèxtes per l'istòria de Venècia] {{DEFAULTSORT:Venise, Republica}} [[Categoria:Republica de Venècia| ]] [[Categoria:Ancian país d'Euròpa]] nx1eo0p1g0ygt4vmq5uk00wlpfssik0 0 133882 2508781 2458876 2026-09-16T05:30:55Z Briantin de Montrei 37340 Duchat en nòrdoccitan. 2508781 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{esbòs}} Un '''ducat''' o '''duchat''' es un territòri administrat per un [[duc]] o una duquesa. {{Multibendèl|Portal Edat Mejana|Portal Renaissença|Portal Euròpa}} {{Autoritats}} [[Categoria:Ducat]] ni4jh41xif6x6pht80lbwl09zrqi3dp 0 133901 2508764 2508732 2026-09-16T03:08:13Z Briantin de Montrei 37340 2508764 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png|vinheta|Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins durant lo periòde de l'exarcat de Ravenna.]] L''''Exarcat de Ravenna''' (en [[latin]] ''Exarchatus Ravennatis''; en [[grèc]] ''Ἐξαρχᾶτον τῆς Ῥαβέννης'', romanizat: ''Exarcháton tís Ravénis''), tanben conegut coma l''''Exarcat d'Itàlia''' (''Exarchatus Italiae''), èra un [[exarcat]] (districte administratiu) de l'[[Empèri Bizantin|Empèri Roman d'Orient]] situada en [[Itàlia]], governat per un [[exarc]] resident a [[Ravena]]. Existiguèt entre lei sègles [[sègle VI|VI]] e [[sègle VIII|VIII]] e gropèt totei lei possessions bizantinas dins la [[peninsula]] en vista de facilitar e de melhorar lor defensa còntra leis atacas barbaras. Maugrat sa disparicion en 751 après la conquista de Ravena per lei [[Lombards]], lei Bizantins capitèron de tenir lo sud d'Itàlia fins au sègle X. L'exarcat aguèt una influéncia importanta sus l'[[istòria]] d'[[Itàlia]] que plusors pòchis de resisténcia bizantinas evolucionèron per formar d'estats independents, especialament lei regions de [[Republica de Venècia|Venècia]] e de [[Estats Pontificaus|Roma]]. == Liames intèrnes == * [[Empèri Bizantin]]. * [[Itàlia]]. == Bibliografia == * '''[[italian|(it)]]''' André Guillou e Filippo Bulgarella, ''L'Italia Bizantina. Dall'esarcato di Ravenna al tema di Sicilia'', Turin, UTET Libreria, 1988. * '''[[italian|(it)]]''' Giorgio Ravegnani, ''I bizantini in Italia'', Bolonha, Il Mulino, 2006. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Ravenna, Exarcat de}} [[Categoria:Empèri Bizantin]] [[Categoria:Istòria d'Itàlia]] mc2y8mhypn6yolcgh5bqzgqx0bl5irc 2508765 2508764 2026-09-16T03:11:34Z Briantin de Montrei 37340 2508765 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png|vinheta|Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins durant lo periòde de l'exarcat de Ravenna.]] L''''Exarcat de Ravenna''' (en [[latin]] ''Exarchatus Ravennatis''; en [[grèc]] ''Ἐξαρχᾶτον τῆς Ῥαβέννης'', romanizat: ''Exarcháton tís Ravénis''), tanben conegut coma l''''Exarcat d'Itàlia''' (''Exarchatus Italiae''), èra un [[exarcat]] (districte administratiu) de l'[[Empèri Bizantin|Empèri Roman d'Orient]] situada en [[Itàlia]], governat per un [[exarca]] resident a [[Ravena]]. Existiguèt entre lei sègles [[sègle VI|VI]] e [[sègle VIII|VIII]] e gropèt totei lei possessions bizantinas dins la [[peninsula]] en vista de facilitar e de melhorar lor defensa còntra leis atacas barbaras. Maugrat sa disparicion en 751 après la conquista de Ravena per lei [[Lombards]], lei Bizantins capitèron de tenir lo sud d'Itàlia fins au sègle X. L'exarcat aguèt una influéncia importanta sus l'[[istòria]] d'[[Itàlia]] que plusors pòchis de resisténcia bizantinas evolucionèron per formar d'estats independents, especialament lei regions de [[Republica de Venècia|Venècia]] e de [[Estats Pontificaus|Roma]]. == Liames intèrnes == * [[Empèri Bizantin]]. * [[Itàlia]]. == Bibliografia == * '''[[italian|(it)]]''' André Guillou e Filippo Bulgarella, ''L'Italia Bizantina. Dall'esarcato di Ravenna al tema di Sicilia'', Turin, UTET Libreria, 1988. * '''[[italian|(it)]]''' Giorgio Ravegnani, ''I bizantini in Italia'', Bolonha, Il Mulino, 2006. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Ravenna, Exarcat de}} [[Categoria:Empèri Bizantin]] [[Categoria:Istòria d'Itàlia]] oltgvgkoc04ivsdpnsm89c54qa7kh41 2508770 2508765 2026-09-16T04:45:07Z Briantin de Montrei 37340 Briantin de Montrei a desplaçat la pagina [[Exarcat de Ravenna]] cap a [[Exarcat de Ravena]] : Ravena segon las Preconizacions del CNO e segon lo Diccionari d'après lo parlar niçard. 2508765 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png|vinheta|Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins durant lo periòde de l'exarcat de Ravenna.]] L''''Exarcat de Ravenna''' (en [[latin]] ''Exarchatus Ravennatis''; en [[grèc]] ''Ἐξαρχᾶτον τῆς Ῥαβέννης'', romanizat: ''Exarcháton tís Ravénis''), tanben conegut coma l''''Exarcat d'Itàlia''' (''Exarchatus Italiae''), èra un [[exarcat]] (districte administratiu) de l'[[Empèri Bizantin|Empèri Roman d'Orient]] situada en [[Itàlia]], governat per un [[exarca]] resident a [[Ravena]]. Existiguèt entre lei sègles [[sègle VI|VI]] e [[sègle VIII|VIII]] e gropèt totei lei possessions bizantinas dins la [[peninsula]] en vista de facilitar e de melhorar lor defensa còntra leis atacas barbaras. Maugrat sa disparicion en 751 après la conquista de Ravena per lei [[Lombards]], lei Bizantins capitèron de tenir lo sud d'Itàlia fins au sègle X. L'exarcat aguèt una influéncia importanta sus l'[[istòria]] d'[[Itàlia]] que plusors pòchis de resisténcia bizantinas evolucionèron per formar d'estats independents, especialament lei regions de [[Republica de Venècia|Venècia]] e de [[Estats Pontificaus|Roma]]. == Liames intèrnes == * [[Empèri Bizantin]]. * [[Itàlia]]. == Bibliografia == * '''[[italian|(it)]]''' André Guillou e Filippo Bulgarella, ''L'Italia Bizantina. Dall'esarcato di Ravenna al tema di Sicilia'', Turin, UTET Libreria, 1988. * '''[[italian|(it)]]''' Giorgio Ravegnani, ''I bizantini in Italia'', Bolonha, Il Mulino, 2006. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Ravenna, Exarcat de}} [[Categoria:Empèri Bizantin]] [[Categoria:Istòria d'Itàlia]] oltgvgkoc04ivsdpnsm89c54qa7kh41 2508772 2508770 2026-09-16T04:45:23Z Briantin de Montrei 37340 2508772 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png|vinheta|Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins durant lo periòde de l'exarcat de Ravena.]] L''''Exarcat de Ravena''' (en [[latin]] ''Exarchatus Ravennatis''; en [[grèc]] ''Ἐξαρχᾶτον τῆς Ῥαβέννης'', romanizat: ''Exarcháton tís Ravénis''), tanben conegut coma l''''Exarcat d'Itàlia''' (''Exarchatus Italiae''), èra un [[exarcat]] (districte administratiu) de l'[[Empèri Bizantin|Empèri Roman d'Orient]] situada en [[Itàlia]], governat per un [[exarca]] resident a [[Ravena]]. Existiguèt entre lei sègles [[sègle VI|VI]] e [[sègle VIII|VIII]] e gropèt totei lei possessions bizantinas dins la [[peninsula]] en vista de facilitar e de melhorar lor defensa còntra leis atacas barbaras. Maugrat sa disparicion en 751 après la conquista de Ravena per lei [[Lombards]], lei Bizantins capitèron de tenir lo sud d'Itàlia fins au sègle X. L'exarcat aguèt una influéncia importanta sus l'[[istòria]] d'[[Itàlia]] que plusors pòchis de resisténcia bizantinas evolucionèron per formar d'estats independents, especialament lei regions de [[Republica de Venècia|Venècia]] e de [[Estats Pontificaus|Roma]]. == Liames intèrnes == * [[Empèri Bizantin]]. * [[Itàlia]]. == Bibliografia == * '''[[italian|(it)]]''' André Guillou e Filippo Bulgarella, ''L'Italia Bizantina. Dall'esarcato di Ravenna al tema di Sicilia'', Turin, UTET Libreria, 1988. * '''[[italian|(it)]]''' Giorgio Ravegnani, ''I bizantini in Italia'', Bolonha, Il Mulino, 2006. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Ravenna, Exarcat de}} [[Categoria:Empèri Bizantin]] [[Categoria:Istòria d'Itàlia]] gwvruyfb6v3qnguie9wa26x0fymushs 0 140592 2508748 1920100 2026-09-15T14:37:49Z Too Classy for This World 54901 Too Classy for This World a desplaçat la pagina [[MSNBC]] cap a [[MS NOW]] 1920100 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=canal de television american|carta=}} '''MSNBC''' es un canal de television d'informacion continua difusada per cable als [[Estats Units]] e a [[Canadà]]. La cadena, que foguèt lançada lo 15 de julh de 1996, deu son nom a la combinason de las siglas de [[MSN]] (un servici de [[Microsoft]]) e del canal de television [[NBC]]. ab04kzo2zlasy08wwp3vfbcuwg6xfen 2508783 2508748 2026-09-16T06:28:44Z Too Classy for This World 54901 2508783 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=canal de television american|carta=}} '''MS NOW''' (anteriorament conegut coma '''MSNBC''') es un canal de television d'informacion continua difusada per cable als [[Estats Units]] e a [[Canadà]]. La cadena, que foguèt lançada lo 15 de julh de 1996, deu son nom a un acronim que significa «Ma Font per Nòvas, Opinions e lo Mond»; son nom anterior èra una combinason de las siglas de [[MSN]] (un servici de [[Microsoft]]) e del canal de television [[NBC]]. Uèi, l'entrepresa es independentament financièra e editorialament de totes dos. Es possedida per [[Versant]]. ofidbgtmbod5pw4ir9ktvvnwnizqobe 0 149402 2508776 2454640 2026-09-16T04:51:24Z Briantin de Montrei 37340 Ravenna -> Ravena. Preconizacions del CNO 2508776 wikitext text/x-wiki {{Infobox sobeiran | nom = | imatge = Nuremberg chronicles f 135v 3.jpg | legenda = Alaric Ièr representat dins la cronica de Nuremberg | naissença = ? | mòrt = 410 | país = [[Reialme visigòt|Rei dels visigòts]] | epòca = Antiquitat | règne = 395 a 410 | conjunt = | davancièr = [[Atanaric]] | successor = [[Ataülf]] }} <!-- Article redigit en lengadocian --> '''Alaric''' foguèt [[rei dels visigòts]] de 395 a 410. Èra filh de [[Badengaud]] o d'[[Alaviv]],<ref> {{en}} Herwig Wolfram, ''[http://books.google.cat/books?id=xsQxcJvaLjAC&printsec=frontcover&dq=History+of+the+Goths&as_brr=3&hl=ca&cd=2#v=onepage&q=&f=false History of the Goths]''. Thomas J. Dunlap, trans. Berkeley: University of California Press, 1988.</ref> e èra de la dinasta dels Balts o [[Baltungs]]. Nasquèt a Tomis ([[Estíria]]) vèrs [[370]], jos [[Ermanric]]. Se maridèt amb una filha del seu oncle e precedent rei dels visigòts, [[Atanaric]], e sògre del futur rei [[Teodoric Ièr]] e paire d'una filha que se maridèt amb [[Brond]], rei dels [[anglosaxons]]. Succediguèt al paire coma cap a la mòrt d'aquel vèrs [[387]] quand auriá 17 ans, de tota manièra se sap que ja èra cap a la mort de l'emperaire [[Teodòsi I|Teodòsi]] (17 de genièr de [[395]]). Lo títol que portavan alara los sobeirans visigòts era''Tokaif'' (Cap principal). Quand èra jove, los visigòts emigrèron cap a l'oèst, fugissent l'ataca dels [[huns]]; entre [[387]] e [[389]] obtenguèt 15 victòrias mas se sap pas contra qui. A l'epòca l'[[arrianisme]] ja s'èra espandit pels visigòts aprèp lo passatge al govèrn de Frigitern (vers [[376]]-[[383]]) e de l'evesque arian de Macedònia Tofilau que difusèt aquela doctrina, e que foguèt acceptada per Alaric e los seus sens pr'amor renunciar a totas las practicas paganas. ==Campanha de Grècia == [[Fichièr:Visigoth migrations.jpg|thumb|300px|Migracions visigoticas]] En [[394]] l'emperaire d'Orient Teodòsi li donèt lo comandament dels auxiliars gòts de l'Empèri dins sa luta contra [[Eugèni]]. En [[395]], moriguèt Teodòsi, los visigòts trenquèron l'aliança amb Roma; aprèp que li foguèt negat lo títol de ''[[Magister Militum]]'', que demandava, Alaric ataquèt [[Constantinòple]]; foguèt rebutat e enseguida, segon Socrates per instigacion de Rufin, devastèt Grècia ([[395]] e [[396]]), sacatjant [[Corint]], [[Argos (Argolida) |Argos]], [[Esparta]] e [[Megara]], e foguèt salvada [[Atenas]] amb lo pagament d'un grós rescat. Lo General [[Estilicon]] desbarquèt a Corint e capitèt a los expulsar de Grècia cap a l'[[Reialme d'Epir |Epir]], mas lo nòu emperaire d'Orient, [[Arcadi]], amb la paur que tornen, donèt a Alaric los insignes de governaire d'[[Illiria]] e lo títol de ''Magister Militum per Illyricum'', çò que permetèt de conservar la patz pendent cinc ans ([[396]] a [[401]]). Alaric foguèt proclamat rei pels magnats visigòts en [[398]]. Lo 18 de novembre de [[401]], profeitent qu'Estilicon s'èra anat a la frontièra del Danubi per frenar las atacas dels [[vandals]] e dels [[alans]], Alaric envasiguèt Itàlia, assetjèt [[Aquileia]] e en [[febrièr]] de [[402]] se presentèt davant [[Milan]] e ataquèt [[Ravena]] sens succès. Estilicon, amb las legions del Ren e de mercenaris barbars, ataquèt e desfaguèt [[Hasta]] e [[Pollentia]]; dins aquel combat, del 6 d'abril de [[402]], foguèron fachs presonièrs la femna e los filhs d'Alaric. Una ataca sorpresa visigòta a [[Verona]] foguèt rebutat pel general Saule e fin finala Alaric tornèt a Illiria. Estilicon, per atraire lo rei visigòt a çò del, li tornèt la seuna femna muller e los seus filhs e li prepausèt una aliança. En [[405]] [[Onori]], emperaire d'Occident, designèt tanben Alaric ''Magister Militum per Illyricum'', amb de limitas territorialas que entrèron en contradiccion amb las reivindicacions de l'Empèri d'Orient, e tenben recebèt una compensacion economica e d'autres promesas; tot aquò per tòca d'atraire dins sa man e qu'afronte lo seu rival, Arcadi. Alaric establiguèt la capitala a Aemona. Moriguèt Arcadi en 408, Roma abandonèt las intencions d'atacar l'Orient; alara Alaric exigiguèt {{unitat|4000|[[Liura (unitat de massa)|liuras]]}} d'aur en scompensacion.<ref>{{en}}Ermatinger, James Wilseriá. The decline and fall of the Roman Empire. Greenwood Publishing Group, 2004, p.45. ISBN 0313326924.</ref> A la demanda d'Estilicon, lo govèrn roman acceptèt e li paguèt aquela quantitat, mas lo partit nacionalista roman, segurament insitat pel govèrn de [[Constantinòple]], acusèt Estilicon de preparar la liurason de l'Empèri a Alaric, e fomentar. Esclatèt una revòlta de tropas çò qu'obliguèt Estilicon a se refugiar dins una glèisa, essent assassinat alara que ne sortissiá (malgrat la promesa que li èra facha que siá salve); la man executritz foguèt Olimp, mas los òrdres venguèron de l'Emperaire Onori ([[23 d'agost]] [[408]]). Estilicon mòrt, las promesas fachas a Alaric foguèron pas respectadas. == Segonda campanha d'Itàlia == Sens lo comandament d'Estilicon, l'armada romana se desintegrava e Alaric podèt avançar sens oposicion cap a Itàlia; ocupèt Aquileia, Albino, [[Cremona]] e d'autres ciutats, mas passèt per Ravena sens l'atacar, luòc ont s'èra refugiat Onori. Arribèt a Roma en ivèrn de [[408]]; la retirada foguèt comprada en cambi de plan de moneda, e alara passèt en [[Toscana]], i demorent l'ivèrn e que s'uniguèron a el los esclaus fugitius, de grops d'[[huns]] e de [[gòts]]. Comencèt a negociar amb Onori, exigissent la cession del [[Venèt]], [[Norica]] e [[Dalmàcia]], una pension annadièra, e lo tìtol ''Magister Militum Praesentalis'' per l'Occident, mas Onori refusèt aqueslas pretensions n'ofrissent d'altras que capitèron pas a relizar. Alaric tornèt a Roma ([[409]]) e ocupèt [[Òstia]] copant l'avitalhament. Lo Senat roman aviá nomenat emperaire a [[Prisc Atal]], un òme d'origina Iònica qu'èra prefècte de la ciutat, que sembla qu'aviá de simpatias arrianas, e que concediguèt a Alaric lo títol de ''Magister Utriusque Militiae'' alara que lo seu conhat [[Ataülf]] recebèt lo títol de ''Comes domesticorum equitus''. A l'estiu de [[410]], com Atal voliá pas o puslèu podava pas respectar las seunas promessas, Alaric lo depausèt (14 d'agost de [[410]]) e tornèt negociar amb Onori, mas pendent las estipulacions lo general visigòt Sar, que dirigiá un grop important de visigòts e d'autres barbars al servici de l'Empèri, e qu'èra l'enemic jurat dels Balts o Baltungs, ataquèt los visigòts e las necociacions s'arrestèron. === Lo sac de Roma === Alaric tornèt a Roma e los esclaus d'una dama romana de religion arriana, nomenada "Proba", li dubriguèron la pòrta Salària (24 d'agost de [[410]]). Alaric donèt tres jorns als seus òmes per sacatjar la ciutat, mas ordenèt de respectar los temples e las femnas e enebiguèt los mòrts sens justificacion, mas los soldats incendièron la majòra partida de la ciutat aprèp lo sacatge; los ciutadans romans s'èran refugiats dins los temples de Sant Pèire e Sant Pau. Aprèp siès jorns sortiguèron cap al sud, menant coma ostatges l'ex emperaire Atal e [[Galla Placídia]], fraire d'Onori. Devastèt [[Campània]], [[Apúlia]] e [[Calàbria]] e arribèt a l'[[Estrech de Messina]], ont preparèt la conquèsta de [[Sicília]], que podava pas far perque una tempèsta dispersèt las naus. Alara voliá passar en Africa mas moriguèt d'una corta malautiá abans d'acabar los preparatius, quand assetjava [[Cosença]]. Li succediguèt lo seu conhat [[Ataülf]], qu'aviadament faguèt la patz amb l'Empèri, sortissent d'Itàlia en cambi de la concession del govern de [[Gàllia]]. Alaric foguèt enterrat prèp de Cosentia, sus la riba del riu Busentinus. Las principalas fonts pel seu reialme son [[Zosim I]] e [[Jordannes]], e en mendra mesura Orosi, Jerònim, Procopi e Isidòr de Sevilha. == Referéncias == {{Commonscat|Alaric I}} <references/> == Vejatz tanben == {{clr}} {{Debuta dinastia}} {{Inserir dinastia | abans = [[Atanaric]] | nom = [[Lista dels sobeirans visigòts|Rei dels Visigòts]] | periòde = ([[395]]-[[410]]) | aprèp = [[Ataülf]] }} {{Fin dinastia}} [[Categoria:Rei visigòt]] [[Categoria:Decès en 410]] be8tg8yl67r8mbqitn8zxyhzl6obk1x 0 149517 2508777 2187847 2026-09-16T04:53:08Z Briantin de Montrei 37340 Ravenna -> Ravena. Preconizacions del CNO 2508777 wikitext text/x-wiki La '''Tarraconensa''' (en [[latin]]: '''''Provincia Hispania Tarraconensis''''') èra una [[província romana]] del [[Diòcesi Hispaniarum]] amb per capitala Tarraco ([[Tarragona]]) en l'epòca del [[Bas Empèri Roman]] (284-486). La Tarraconensa foguèt creada pendent la reforma provinciala de l'emperaire [[Dioclecian]] (284-305), alara qu' ''[[Hispania Citerior]]'' foguèt dividida en tres províncias: la ''Gallaecia'', la ''Cartaginensis'' e la ''Tarraconensis''. La Tarraconensa èra limitada al sud amb la Cartaginensis, a l'èst amb la Gallaecia, e al nòrd amb l'Aquitània e la Narbonensis. La limita miègjornala de la Tarraconensa demorèt fixada al nòrd de Sagunt, atal coïcidissiá amb la frontièra del [[convent jurídic Tarraconés]]. Aprèp de la conquèsta visigòta d'Ispània la Tarraconensa venguèt una província del [[reialme visigòt]], situacion que durèt fins a 713. A partir d'aquela data la província foguèt conquerida pels arabs e lo terriòri, mas o mens, de l'anciana Tarraconensa foguèt nomenat ''[[Ath-Thaghr al-Alà]]'' (Frontièra Superiòra). Cal notar que d'istorians de còps qu'i a nomenan Tarraconensa l'anciana província romana d' ''[[Hispania Citerior]]''. <ref>{{ca}}Enciclopèdia Catalana: [http://www.enciclopedia.cat/fitxa_v2.jsp?NDCHEC=0065288&BATE=la%2520Tarraconense Tarraconense]</ref> == Precedents: la crisi del sègle III == Al mitan del [[sègle III]], l'[[Emperi Roman]] casèt dins una profonda crisi economica e politica que faguèt tanben trantolar las estructuras de la Província Hispània Citerior. La flaquessa imperiala pejorèt amb las invasions devastatrices del barbars que destruïguèron fòrça ciutats, que [[Tarraco]]. L'abandon de las tèrras fertilas èra una consequéncia del perilh que las òrdas barbaras poirán saquejar lo territòri, las matèrias primièras capitèron pas a se comercializar a causa de l'insecuritat dels camins, lo poder de compra generalizat e la possibilitat d'o pèrdre tot. En mai de totes aqueles obstacles, una granda partida dels productes devián èsser liurada a l'Estat per mantenir l'armada e los foncionaris (''Annona''). Los tributs per l'Estat, en mai de la devaluacion monetària e l'inflacion, anavan se fasián cada còp mai frequents, alara que los soldats e los foncionaris n'abusavan. Lo banditisma existissent, tipic en epòcas de crisi, obliguèt al començament del [[sègle III]], a multiplicar los luòcs guardats amb policièrs, per totas las vilas aviadament se tornèt bastir de barris, o ont èra pas possible se bastiguèt de nòvas, que [[Barcino]]. Qualques ciutats de defensa dificil foguèron abandonadas. Malgrat la manca de donadas, tant escrichas qu'arqueologicas se pòt deduire que l'arrèst de la creissença de las ciutats, e la suspenduda de la construccion d'edificis, publics o privats, èra pas l'òbra exclusiva de las invasions barbaras, mas de la crisi economica generalizada e cronica. ==La reforma de Dioclecian e lo govèrn de la Tarraconensa== {{Article detalhat|Reformas de Dioclecian}} Amb l'arribada al tròn imperial de [[Dioclecian]] en 284 e la creacion del sistèma de la [[Tetrarquia]] aquel tornèt oganizar lo sistèma administratiu de l'Emperi. Alara las províncias eretadas del Naut Empèri foguèron divisidas en d'autres menoras, que al seu torn foguèron gropadas en una nòva entitat nomenada diocèsi, supervisada per un ''vicarius'' directament designat per l'emperaire. Ispània tombèt dins los domènis de l'August d'Occident [[Maximian]] e foguèt organizada en [[Diocesis Hispaniarum]] amb per capitala [[Emerita Augusta]], essent atribuïda al Cesar [[Constanci Clor]]. L'anciana província [[Hispana Citerior]] foguèt divisida en divèrsas províncias: * la ''[[Gallaecia]]'' a partir dels convents Bracaraugustanus, Lucensis, Asturicensis e una part del Cluniensis * la ''[[Cartaginense|Cartaginensis]]'' amb los convents Cartaginensis, una part del Cluniensis e las illas Balearas * l' ''Hispania Tarraconensis'', compausada dels convents Tarraconensis, Caesarugustanus e una part del Cluniensis. [[Fichièr:Western Roman Empire 3500.png|250px|thumb|Territòris de l'[[Empèri Roman d'Occident]] ]] La província Tarraconensa aviá lo reng pretorian e èra governada per un governaire nomenat [[Praeses]], assistit per un comandant militar nomenat [[Dux]]. A l'epòca de l'emperaire [[Constantin I]] la ''Diocesis Hispaniarum'' ensems amb los Diocèsi de las ''Galiae'' e ''Britannia'' foguèron integradas dins de la [[Prefectura del Pretòri de las Gàllia]] e, per de rasons de proximitat e facilitat d'avitalhament, li foguèt apondut la província nòrd africana ''Mauretania Tingitana'', redusida a la zòna mai septentrionala a l'entorn a l'Estrech de Gibartar e sens connexion dirècta per tèrra amb la ''Mauretania Caesariensis''. ==La represa del sègle IV== {{Article detalhat|Empèri Roman d'Occident}} Dins lo [[sègle IV]] la província mantenguèt una situacion de calme e securetat, alunhada dels conflictes frontalièrs e internes de l'Emperi, demorèron fidels los governaires a l'emperaire d'occident levat a la fin del sègle pendent l'epóca dels usurpators de [[Magne Maxim]] (383 a 388) e [[Flavi Eugeni]] (392 a 394), a que jurèt fidelitat encara que aprèp de las derrotas, a l'inciativa de [[Teodòsi I]], que ne patiguèt, la província tornèt integrar al poder legitim sens necessitat d'èsser envasida. Aquel calme se traduguèt en un naut gra de prosperitat economica, mantenguent las linhas dessenhadas pendent lo Naut Empèri mais amb la noveltat de l'implantacion de fòrça villae per tota la província, subretot dins la val de l'Èbre e lo Levant. Aqueslas vilas èran, d'n primièr, d'unitats d'expleitacion agraria de tipe latifundi, mas tanben de luxoses demoranças decoradas amb de sumptuoses pasiments de [[Mosaïc roman|mosaïc]], [[fresca]]s, e estatuas de marbre e d'autres objèctes de luxe. Al meteis temps la circulacion monetària èra abundanta, subretot en moneda fiduciària-AE 2, 3 e 4 -, fins al començament del [[sègle V]], encara que en la província funcionava sens moneda pròpria mas amb de monedas occidentals -Roma, Trèveris, Arles, Milan ...- a qualques exemplars orientals. A la mòrt de l'emperaire [[Teodosi I]] la província, amb tota la partida occidentala de l'Empèri, foguèt assignada a [[Onori]], lo seu filh primogenit, jos la tutèla de Estilicon. ==La guèrra civila a las invasions del sègle V== {{Article detalhat|Invasions barbaras}} [[Fichièr:Western Roman Empire 409.png|250px|thumb|La guèrra civila e las invasions barbaras del sègle V ]] A partir de l'an [[406]] la situacion de l'Empèri Romà d'Occident tornèt crítica a causa dels moviments d'Estilicon per contenir los visigòts d'[[Alaric Ièr]] memèt las garnisions de l'armada imperiala al Ren fins al minim necessári per garantir la securetat frontalièra, tant i a que los [[vandals]], [[sueus]] e [[alans]] capitèron a perforar la frontièra imperiala e envasir la Gàllia en 406. Lo govèrn d'[[Onori]] a Ravena foguèt incapable de respondre a aquela novèla menaça e lo governaire de Britània se proclamèt emperaire coma Constantin III, envasissent amb las seunas tropas la Gàllia. En 409 los pòbles barbars, jos la pression d'aquela armada romana organizada, capitèron a intrar dins la Península pels Pirinèus occidentals malgrat los esfòrces de Didim e Veriniano, familiars de Teodòsi. Dins aquel contèxte la prima de 409 Geronci se rebellèt contra [[Constantin III]] e prenguèt lo tòn a Maxim. Geronci fixèt la seuna demorença a [[Caesaraugusta]] per poder afrontar Constant, filh del descaigut Constantin e nomenat August pel seu paire, qu'o menaçava dempuèi [[Tarraco]]. Geronci passèt a l'ataca contra els seus ancians superiors e ara enemics, envasissent Gàllia e obtenguent divèrsas victòrias menoras, mas essent derrotat davant la preséncia d'una armada enviada per Onori dempuèi Itàlia. Fin finala las seunas tropas s'uniguèron al costat imperial e Geronci deguèt fugir amb un pichon cercle cap a Hispania, ont foguèt depausat e obligat a se suicidar. La Tarraconense foguèt l'unica província de la Diòcesi Hispaniarum que foguèt pas dirèctament afectada pel banditisma dels sueus, vandals e alans. Aquela situacion passificada èra favorizada per l'accion dels [[visigòts]], qu'avián lo reng de federats, e doncas, servicials e aliats de l'Empèri. Aqueles, installats al sud de la Gállia e a [[Tolosa]] amb la cort del rei [[Ataülf]], dintrèron en Hispania per a la sotmetre de nòu a l'autoritat imperiala e liberèt las zònas ocupadas pels pòobles barbars. Los visigòts demorèron dins la zòna centrala d'Hispania agissent al nom e jols òrdres de la cort imperiala situada a Ravena. Mas davant la flaquessa de la cort de Ravena lo rei [[Euric]] tornèt intrar dins la Península per i realizar una campanha brutala, amb nombròsas chasples e sacatges, forçant l'Emperi a espandir lo ''foedus'' amb aquel pòble e reconeissent ''de facto'' l'independéncia. En [[459]] l'emperaire [[Juli Valeri Majorian]] travessèt la provincia sul camin de ''Carthago Nova'' ont s'èra reünida una flota de l'Empèri d'Occident e d'Orient, incloses los aliats visigòts, per atacar los vandals de Genseric al nord d'Africa; mas l'expedicion aboquèt en [[461]]. A partir de quand, l'influéncia de la cort imperiala de Ravena sus la província Tarragonesa, e en general, sus tots los territòris del dicèsi d' ''Hispaniarum'', dispareissent complètament quand l'Empèire roman d'Occident foguèt abolit en 476 e définitivament quand los Visigòts consolidèron lo seu reialme sens cap mai de tutèla. ==Jòl reialme dels Visigòts pendent los sègles VI e VII== {{Article detalhat|Reialme visigòt}} La Tarraconensa, coma una bona partida de l'ordenançament territorial roman, contunhèt d'èsser una de las divisions administrativas del [[Reialme dels Visigòts]] dins los sègle VI e VII. La Tarraconensa foguèt utilizada coma basa pels diferents reis visigòts per defendre las seunas possessions de la ''Gallia Narbonensis'' e arrestar lass atacas dels reis francs de l'anciana Gàllia. ===Los ''Dux'' provincials=== [[Fichièr:Hispania 700 AD.PNG|250px|thumb|La guerra civila e las invasions barbaras del sègle V ]] Los governaires visigòt d'una província èra lo ''Dux provinciae''; las lors competéncias èran basicament d'òrdre militar. De las foncions dels governaires provincials gòts (nomenats ''dux'' - ''duces'', es a dire ''dux provinciae'' - ''duces provinciarum'') gardem paucas donadas. Las províncias èran nomenadas sovent ''ducatus''. Los ''Duces'' avián autoritat sus tota la província e suls comtes (''comites'') de las ciutats. Se sap pas s'avián de foncions judiciárias, solament se sap que, dins qualques casses, segon la personalitat de las personas jutjadas, se sotmetiá l'afar al rei, aquel darrièr podava delegar al dux o al comte. Sembla que la principala foncion èra militara e avián lo capitanejat d'una armada que constituiá lo mai grand contingent de tropas de la província (los comtes dispausavan tanben de contingents locals). Lo nombre de soldats del ''dux'' en temps de patz seriá estat d'uns tres cents alara que los contingents dels comtes èra probablament d'un centenar. Quitament se los ciutadans romans èran exclusits de qualques foncions se supausa que podavan venir ducs provincials, coneissem lo nom roman d'un dux. Lo fach que la foncion pòsca èsser tenguda per de romans e que lo dux aviá lo comandament de tropas, confirmaria qu'i aviá ges de crenhença de ostilitat de la populacion romana. Seriá probable que los romans poguèsson pas pretendre al pòste de comte a causa de la desconeissença presumida de las leis e costumas gòtas, que per las seuna foncions judiciárias se calguèt coneisser. ===Los ''Comes'' municipals=== L'autoritat locala mai nauta visigòta èra lo ''Comes civitatis'' -[[Comte]] de la ciutat- amb jurisdiccion suls abitants de nacionalitat visigòta d'una ciutat e el territòri a l'entorn jos la seuna dependéncia, alara que los abitants ''romans'' o ''ispans'' dispausavan d'autoritats pròpias. Per aquó se crei qu'existissiá de comtes sonque dins ciutats qu'avián de ciutadans visigòts. Lo comte de la ciutat èra nomenat pel rei e normalment èra un òme ric e de nòbla descendéncia. Los comtes percebián un salari del tresaur public e podavan pas fixar los tributs suls ciutadans romans. La principala funcion del comte èra de caire militar, essent jol seu comandament la garnison militara de la localitat e aviá lo contraròtle dirècte sus l'oficièr militar major, lo [[Thiufadi]]. Alara lo comte teniá tascas administrativas en que èraa ajudat per un foncionari nomenat ''Vicarius''. Lo ''vicarius'' podava pas impausar de tributs als romans e tampauc podavan confiscar de propietats sens òrdre judiciári. Parallelament a la foncion militara e administrativa lo comte aviá la jurisdiccion suls afars civils e criminals, mas daissavan la majoritat dels afars, sobretot los civils, al ''Iudex loci''. Qualques afars èran jutjats pel comte e lo ''Iudex loci'' ensems, encara que lo comte aviá un drech d'apellacion sus las decisions del jutge local. De meteis biais lo comte podava castigar lo jutge local se complissiá pas son dever. Per çò qu'es dels delictes comeses pels gòts devián èsser denonciats davant lo comte o lo ''Iudex loci''. L'arrestacion tocava a aquel darrièr mas podava realizar l'arrestacion deviá sollicitar l'ajuda del comte, que deviá metre a la seuna man d'òmes armats. == L'invasion islamica == [[Fichièr:Califato de Córdoba-1000.png|250px|thumb|La frontièra superiòra ([[Ath-Thaghr al-Alà]]) compreniá la partida sud de l'anciana Tarraconensa. ]] Los [[musulmans]] debarquèron en [[711]] a [[Gibartar]] e lèu venquèron los [[visigòt]]s a la [[batalha de Guadalete]]. Amb la destruccion del reialme dels [[Visigòts]] lo sistèma d'administracion territoriala d'Ispània eretat de l'[[Empèri Roman]] desapareguèt, e amb el, la província Tarraconensa. Pasmens que la zòna orientala de la província foguèt lo darrièr bastion de resisténcia dels darrièrs monarcas visigòts, [[Aquila II]] (711 - 713) e [[Ardon]] (713 - 720). La prima de [[714]] los musulmans arribèron dins la val de l'Èbre e un còp qu'èra assegurada la rèiregarda sotmetent [[Còrdoa|Corduba]], [[Sevilha|Spali]], [[Mérida (Espanha)|Mérida]] e [[Toledo|Tulaytula]], l'ocupacion del territòri passava pel domèni dels centres urbans mai importants del Reialme dels [[Visigòts]], que [[Cesaraugusta|Cesaracosta]]. L'entrada dels musulmans a Cesaracosta se faguèt de biais pacífic, mas de nòbles [[visigòt]]s e de dignataris eclesiastics fugiguèron cap als Pirenèus. Aprèp de la conquèsta de la Tarraconensa el [[vali d'Ispània]] [[As-Samh ibn Màlik al-Khawlaní]] envasiguèt la [[Narbonesa]] establissent la capitala a [[Arbona (Narbona)]] en 720, ofrissent als habitants de generoses condicions e una pacificacion avida amb las autras ciutats. Amb [[Arbona (Narbona)|Arbona]] assegurada, e sobretot profeitent del pòrt, los marins àrabs venguèron mèstres de la Mediterranèa occidentala, sotmetent aviadament las ciutats contraròtladas pels comtes visigòts. En 721 arribèron prodèls per preparar el [[Batalha de Tolosa (721)|Sètge de Tolosa]], qu'èra la clau per dominar la [[Gàllia Aquitània]] de meteis biais qu'avián fach per la [[Narbonesa]], mas los plans capitèron pas a causa de la derrota. Las fòrças arabas, s'establiguèron solidament a Gàllia Narbonesa e provesida aisidament per mar contunhèron atacar cap a l'èst arribant fins a [[Autun]] en 725. En 731 lo vali berbèr de Narbona e la region de Cerdanha [[Uthman ibn Naissa]] provoquèt [[Abd-ar-Rahman ibn Abd-Al·lah al-Ghafiqí]] jol pretèxt de l'opression que sofrissián los berbèrs al nòrd d'Africa e faguèt un pacte conclusissent una trèva amb lo duc d'Aquitània [[Odon lo Grand]]. En represalhas al-Ghafiqí envièt una mission per capturar Uthman, que pendent la batalha de Llívia foguèt assetjat e tuat. Fin finala la quasi totalitat de la Tarraconensa foguèt integrada al ''[[Ath-Thaghr al-Alà]]'', la frontièra èra l'[[emirat de Còrdova]], jol capitanejat de familhas de gòts convertits a l'islam -[[Muladita|muladites]]-, lo [[Banu-Qasi]]. ==La conquesta franca de Gotia== [[Fichièr:Ducat de Gotia.jpg|250px|thumb|Lo [[Ducat de Gotia]] compreniá la partida nòrd de l'anciana Tarraconensa visigòta e l'anciana [[Septimània visigotica]].]] En 732 al-Ghafiqí tornèt atacar lo reialme dels francs prenent la rota de [[Pampalona (Navarra)|Pampalona]] e [[Roncesvals]] per penetrar en [[Gàllia Aquitània]]. Aprèp la [[Batalha de Bordèu]] conqueriguèt la ciutat e la saquetjèt amb viruléncia. Lo duc d'Aquitània Odon lo Grand anèt al davant dels envasidors que passavan la Dordonha mas foguèt derrotat a la [[batalha de la Garona de 732|batalha de la Garona]], çò que lo faguèt obligat a tornar en relacion amb [[Carles Martèl]] li oferissent sosmission e ajuda per tener targa als musulmans. Carles Martel enviguèt aviadament una armada alara qu'Al-Ghafiqí avançava irresistibla. Aprèp aver sacatjar la region de Peitieus al-Ghafiqí contunhèt l'avençada cap al nòrd en direccion a l'abadia de [[Sant Martin de Tors]], mas pel camin entre Peitieus e Tors se trapèron contra las fòrças del duc Odon e los prodèls enviats per Carles Martel, donèt la decisiva [[batalha de Tors]] l'[[octubre]] del [[732]]. Las tropas arabas voguèron vencidas e al-Ghafiqí moriguèt. Los subrevivents se retirèron en desòrdre cap a Narbona. Aprèp de la [[batalha de Tors]] las nòvas agressions dels musulmans dins la zòna d'[[Arle]]<ref>{{es}} Francisco Codera y Zaidín, ''[http://books.google.cat/books?id=gks3EdDM4pQC&pg=PA325&lpg=PA325&dq=Ocba+737+Berre&source=bl&ots=MsbAJFcGbb&sig=3TZasjJd4Ag15LLwtWr7otrPQzs&hl=ca&ei=GsQjSuTSNOG6jAeo0LS1Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1#PPA325,M1 Estudios Criticos de Historia Arabe Española]'', p. 324-5</ref> e l'aliança de [[Maurontus]] amb [[Yússuf ibn Abd-ar-Rahman al-Fihrí]] contra los francs<ref>{{en}} Geary, Patrick J. Before France and Germany. Oxford University Press: 1988</ref> obliguèron Carles Martel a lançar una nòva expedicion amb una granda armada de [[francs]] e los de [[Borgonha]] que prenguèron d'Avinhon. Aprèp la presa de la ciutat Carles Martel travessèt lo [[Ròse]] e dintrèt en Gàllia Narbonesa e comencèt lo [[Sètge d'Arbuna (737)|Sètge d'Arbuna (Narbona)]] en 737, ciutat que fin finala capitèt pas a prendre. En 742 la [[Revòlta berber del Valiat de l'Andalus]], e aprèp la [[Revòlta iemenita del Valiat de l'Andalus]] en 745 comencèt la reconquista omeia de 756. En 759, aprèp un sètge de sèt ans, los francs capitèron la [[Sètge d'Arbuna (759)|conquista d'Arbuna]]. En [[785]] las meteissas elitas localas qu'avián capitulat davant los musulmans liurèron la ciutat de [[Girona|Djarunda]], qu'èra governada pel [[vali]] de [[Madinat Barshiluna]] [[Matruh ibn Sulayman ibn Yaqdhan al-Arabí|Matruh ibn Sulayman]],<ref>Segons Antoni Rovira i Virgili, lo governaire Mohamet es un personatge legendari</ref> a las tropas de [[Carlesmanhe]]. A l'automne de [[800]] comencèt lo sètge de Barcelona amb las tropas d'[[Aquitània]], [[Bascoat]], [[Borgonha]], [[Septimània]]<ref>[[Cronicon de Moissac]]</ref> e divèrsas [[maquinària de sètge]]. Lo cap musulman [[Harun]], aparentat amb de nòbles gòts de la ciutat, assegurèt lo govèrn interim, mas aprèp un sètge long la fam obliguèt los abitants de [[Barcelona|Barshiluna]] a dubrir las pòrtas a las tropas de l’armada cristiana de [[Loís lo Pietós]] comandat pel duc [[Guilhèm de Gellona]] lo [[3 d'abril]] de [[801]]. == Vejatz tanben == ==Nòtas e referéncias== <References/> == Bibliografia == * {{ca}}Freixenet, Dolors: ''L'empremta d'un imperi. La romanització''. Barcelona, Ed. Barcanova (1991). ISBN 84-7533-551-9 [[Categoria:Província romana]] [[Categoria:Istòria de l'Espanha antica]] ipcas9916f4gpg1x994oc317199f1ny 0 164690 2508774 2481409 2026-09-16T04:50:20Z Briantin de Montrei 37340 Ravenna -> Ravena. Preconizacions del CNO 2508774 wikitext text/x-wiki '''Pompèu''', dich '''Pompèu lo Grand''' ([[latin]]: ''Cnaeus Pompeius Magnus'') es un general e òme d'Estat [[Roma antica|roman]], nascut lo [[29 de setembre]] de 106 AbC<ref>Vell. </ref> dins lo Picèn, dins l'actuala region de las [[Marchas]] en [[Itàlia romana|Itàlia]] e mòrt lo [[28 de setembre]] de [[-48|-48 AbC]] a [[Pelusi]], en [[Dinastia dels Ptolemèus|Egipte]] orientala. Se marida cins còps e una de las esposa èra [[Julia (filha de Juli Cesar)|Julia]], la filha de [[Juli Cesar]]. Comença sa carrièra militara jols òrdres de son paire, puèi, remarcat per [[Luci Corneli Sulla|Sulla]] que li accordís sa fisança, empòrta sos primièrs succès militars importants en Sicília e en Africa en [[-82|82 AbC.]] De [[-77|77 Abc]] a [[-72|72 AbC]], Pompèu es engatjat de menar en Ispània una guèrra dificila contra Sertori, que constituiguèt dins la [[Peninsula Iberica|peninsula iberica]] un Estat independent. S'essent cobèrt de glòria per sa victòria suls piratas en Mediterranèa en [[-67|67 AbC]] puèi per sas conquèstats en Orient l'an seguent essent imperator, conclutz amb [[Juli Cesar|Cesar]] e Cras lo [[Primièr triumvirat|primièr triumvir]], que los tres se partejan lo poder a Roma en [[-60|60 AbC]]. En [[-52|52 AbC]], es nomenat pel Senat cónsul unic de Roma, fach excepcional, per tornar establir l'òrdre e lo calme dins la ciutat, en presa a d'afrontaments. Es l'adversari de Cesar quand lo [[Guèrra civila de Cesar|guèrra civila]] que se desencadena en [[-49|49 AbC.]] Malgrat de l'oposicion de Caton, inquiet de son influéncia grandissenta dins los afars de l'Estat, la majoritat dels senators se plaça reire el e declara Cesar enemic public. Après uae campanha dificila en Grècia en [[-48|48 Abc]] contra las fòrças de Cesar, que s'acaba per sa desfacha contra lors de la batalhas de Farsala, Pompèu se refugia en Egipte, ont es assassinat jos l'òrdre de Ptolemèu XIII, sus la plaja de Pelusi lo 28 de setembre [[-48|48 AbC]] Brilhant general, foguèt declarat tres trionfs pendent sa vida. Es chafrat per Sulla e sos soldats « Pompèu lo Grand » en referéncia a [[Alexandre lo Grand]]. Coma administrator, Pompèu vòl èsser bon bastssaire. Fonda Nicopolis, dins la província del [[Pont Euxin]]. Revendica la creacion de plan d'autras ciutats en Orient, coma Pompeiopolis, en [[Cilícia]], e tanben en Ispània. A Roma, fa bastir lo [[teatre de Pompèu]] e d'autres temples. Es tanben l'instigator de la creacion de las províncias romanas de [[Siria (província romana)|Siria]] e de [[Bitínia|Pont-Bitínia]]. == Biografia == === Originas === Pompèu es lo filh de Gnae Pompei Estrabon, originari del Picèn, una region situada en Itàlia centrala. Estrabon possedís de domènis tan vasts ques en mesura de levar lel meteis de tropas d'entre los tenents<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Valère-Maxime Valère-Maxime], V, 2, 9</ref>. Cònsol en [[-89|-89 AbC.]] se fa remarcar per sos succès pendent [[Guèrra Sociala|guèrra sociala]] e, enseguida, per l'òdi del pòbles de Roma per son avarícia, çò que ferà dire a [[Plutarc]]<span></span>: « Jamas paire capitèt a obténer tan d'òdi e son filh tan de glòria<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Plutarque Plutarque], ''Vie de Pompée'', 1</ref> ». La fortuna de Pompèu Estrabon èra ja considerable, aquela de Pompèu es una de las mai importantas de son temps, estimada a al mens dos cents milions de sesterces<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Claude_Nicolet Claude Nicolet], ''Rome et la conquête du monde méditerranéen 264–27 av. ''</ref>. === Jovença e formacion === Pompèu es, de mai jove, entraïnt al manejament de l'espasa o al lançar la javalina a caval. Recep d'elements d'education ellenic, destinada a li ensenhar l'eloquéncia, mas, menat lèu a partejar amb son paire la vida rufa dels camps militars, a pas l'escasença d'acabar aquela educacion. Se Plutarc parla de « son eloquéncia persuasiva »<ref>Plutarque, ''Vie de pompée'', I</ref> Ciceron tempera aquel jutjament<span></span>: « Pompèu, se seriá fa un nom mai grand dins l'eloquéncia, se una autra ambicion l'aviá pas entraïnat cap a la glòria mai manifèsta dels guerrièrs. »<ref>Cicéron, ''Brutus, ou dialogues sur les orateurs illustres'', LXVIII</ref>. En [[-90|90 AbC]], la [[Guèrra Sociala|Guèrra sociala]] comença en Itàlia. En efièch, los aliats italians se revòltan contra Roma après l'assassinat del tribun de la plèba Livi Drus, qu'aviá pausat una mocion al Senat per tòca de far accedir aqueles pòbles a la citadanetat romana. Pompèu es al costats de son paire pendent aquela guèrra coma tribun militar. Assistís e agís al sètge d'Asculum que dona a son paire un butin extraordinari pendent lo pilhatge de la vila per sas tropas, li valent lo pòste de cònsol per l'an [[-89|89 AbC]]. Es pendent aquel sètge que Pompèu encontra lo jove [[Ciceron]], de meteissa edat qu'el. Pompèu enseguida es testimòni de las primièras guèrras civilas, qu'opausan lo partit popular de Mari al conservator [[Luci Corneli Sulla|Sulla]]. En [[-87]], morís lo paire<ref>Plutarque, vie de Pompée, I</ref>, folzejat segon Plutarc, o benlèu simplament de dissentariá que tocava son armada<ref>{{harvsp|Teyssier|2013|p=49}}</ref>. Pendent los obsèquis, una fola ostila manifèsta son òdi pel defunt e arraca lo còrs de son lièch funèbre. === Pompèu e Sulla === La mòrt del paire coïncidís amb lo trionf dels « ''populares'' » de Cinna e Mari, que fan regnar la terror a Roma. Mai de 10 000 mòrts se compta sul [[Forum roman|Forum]]. Pompèu, coma « ''optimate'' », se deu de se far pas remarcar. Sa ostal roman es saquejada pel gardas del còr de Cinna<ref>{{harvsp|Seager|1994|id=Seager2002|p=25}}</ref>. Al tornar a Roma, es perseguit per recapte del butin du pilhatge pendent lo sac d'[[Ascoli Piceno|Asculum]]. Sas promesas amb la filha del jutge, Antistia, li assegura lèu l'absolucion. Sulla torna d'Orient en [[-83]] amb sas legions e debarca a [[Brindisi|Brindes]] per caminar cap a Roma. En efièch, aviá fach la patz amb lo rei Mitridat a Dardanos. Pòt ara tornar en Itàlia per afrontar los ''populares''. Sulla dispausa de mai de 40 000 òmes. Pompèu, el, se trapa dins son domèni du Picenum e se ten dins lo camp de Sulla. lèva en consequéncia una armada dins la region e capita a reünir tres legions, unes 15 000 òmes. Amb son armada, rebuta los partisans de Mari del Picenum, ligant atal tota la region a Sulla. Lo cònsol Carbo envia sos legats Carrinas, Brut e Celi per acabar amb los actes de Pompèu. Malgrat de fòrça inferioras en nombre, aquel darrièr lor tend una emboscada e se destria pendent lo combat. Plutarc conta que Pompèu, tuant lo primièr enemic, un cap gallés fasent partit de la cavalaria marianista, que s'avançava, pròca la desbrandada de sos adversaris. Pompèu fa son ligam amb Sulla en [[-83|83 Abc]]. Aquel darrièr aprecia l'aliança de Pompèu, que las tropas constituisson una pièja de pas negligir. Entre eles i a Cras, que ven fòrça lèu lo rival de Pompèu pendent aquela guèrra. Sulla, el, e aprodelat per Pompèu, camina cap a Roma, ont lo filh de Mari fa assassinar totes aqueles que sopçona la simpatia per Sulla. D'entre las victimas i a Antisti, lo sògre de Pompèu. Lo cònsol Carbo, el, fugís en Sicília. Alara que Sulla dintra dins Roma, la mitat de son armada, que Pompèu, afronta las tropas marianistas dins lo centre de l'Itàlia. Pompèu se destriant encara espotissent una armada superiora en nombre en Òmbria per una emboscada ausarda. Per se ligar a Pompèu, Sulla li ofris sa nòra, Æmilia Scaura, coma esposa. Æmilia es ja maridada e prensa mas divòrcia de son marit. Pompèu fa del meteis amb sa femna Antistia. Alara qu'Æmilia morís en jasilha pauc de temps après, lo maridatge confirma la fidelitat de Pompèua a Sulla, çò qu'ajuda fòrça a l'avançament de sa carrièra. En [[-82|82 AbC]], Pompèu es encargat de rebutar las tropas marianistas de Sicília e d'Africa. Venç aisidament los partisans de Cai Mari en Sicília puèi debarca en [[Província d'Africa|Africa]]. D'aquel epòca data son chafre de ''Adulescentulus Carnifex'' (« l'Adolescent maselièr ») a causa de sa frejor e de sa crudeltat sul camp de batalha. Per exemple li es reprochat l'execucion ignominiosa del cònsol Carbo en Sicília, que pasmens l'aviá sostengut alara que l'aviá accusat de recapte unes ans abans. En Africa, afronta lo marianista Domici. Alara que debarca dins la région, mai 7 000 soldats de Domici se ligan a el, çò que li fa una armada de mai de 40 000 òmes. Après aver vencut Domici, Pompèu dintra en [[Numidia]] per far tornar l'infuéncia romana dins aquel reialme que Domici i aviá plaçat un sobeiran favorable als ''populares''. Pompèu sortís victoriós d'aquela campanha. A causa de sas victòrias successivas e de sas proesas personalas sul camp de batalha, es acclamat ''imperator'' per sas tropas, alara qu'es encara pas qu'un cavalièr, çò qu'es un fach excepcional per l'epòca. Aviá pas cap de carga oficiala. Après la Numidia, Sulla li ordona de tornar a Roma. Revengut victoriós de sas campanhas contra los darrièrs partisans del partit de Mari, recep de [[Luci Corneli Sulla|Sulla]] lo chafre (''cognomen'') de « ''Magnus'' », çò que significa « lo Grand » en referéncia a [[Alexandre lo Grand]]. Aquel chafre (sens dobte sarcastic a causa de l'edat de Pompèu) lo flatava discrètament e jutjarà bon de l'utilizar mai tard, quand sa glòria militara serà a apogèu. [[Luci Corneli Sulla|Sulla]] alara [[Dictator (Roma antica)|dictator de Roma]] decidís de li far un trionf. Aquel jorn, Pompèu vòl eclipsar sos ainats amb un carri de trionf tirat per quatre elefants<ref>{{harvsp|Teyssier|2013|p=101}}</ref>, remembrant sas conquèstas africanas, mas los elefants capitan pas a passar la pòrta de la vila, font d'un grand embolh de Pompèu e lo divertiment del public. Es pendent aquel periòde qu'a un ligam amb una cortesana nomenada Flora, que dura pasmens pas que Sulla li ofrís una novèla esposa, Mucia Tercia, la femna de Mari lo Jove, lo filh del quita Mari. En [[-80|80 AbC]], Sulla n'acaba amb la politica e se retira dins sa vila de [[Campània]]. Morís [[-78|78 AbC]]. Pompèu es exclusit de son testament: malgrat la desaprobacion de Sulla, aviá piejat la candidatura al consulat de Lepid. Sulla li aviá alara predich que Lepid serà una dificultat<ref>Plutarque, ''Vie de Pompée'', XIV</ref>. Los eveniments li donan rason. === Pompèu contra Lepid === Après la mòrt de Sulla, lo cònsol Lepid e sos partisans s'opausan a çò que se realize los obsèquis que cal a un òme de son reng. Pompèu, utilizant son prestigi, vòl se destriar d'esperel, e los obliga a renonciar a lor projècte e torna a Sulla totes los onors<ref>[http://remacle.org/bloodwolf/historiens/appien/combes13.htm Appien, ''Histoire des Guerres civiles'', Livre I, chap.]</ref>. Aqueles obsèquis son lo primièr exemple de funeralhas nacionalas romanas. Lepid, que se trapa en [[Gàllia cisalpina|Gàllia Cisalpina]] amb sos partisans, ven en conflicte amb lo senat. Los senators confian a son collèga Catul lo pretzfach de reprimir la rebellion e li jonhon Pompèu, sens que se sap exactament a quin títol, coma legat de Catul, o independent<ref>{{harvsp|Seager|1994|id=Seager2002|p=31}}</ref>. En [[-77|77 AbC]]. Pompèu amassa sas legions, camina contra [[Modena|Mutina]] e fa lo sèti d'un dels luòctenents de Lepid, Brut (lo paire de Marc Juni Brut, l'assassin de Juli Cesar) La victòria es aisidament obtenguda contra de fòrça pauc motivadas. Brut es tuat dins d'escasenças escuras. L'episòdi mòstra un dels aspèctes a vegada escur de Pompèu: li es reprochat d'aver fach executar Brut, alara qu'aquel s'èra rendut. Pendent aquel temps, Lepid decidís de caminar sus Roma evitant Pompèu. Catul, apren la novèla de la victòria de Pompèu, reünit una armada e afronta aquela de Lepid a las pòrtas de Roma. L'armada de Lepid, pauc motivada, se desbranda e fugís en [[Etrúria]]. Pompèu, que caminava amb son armada cap a Roma, crosa los fugidor e ne chapla fòrça. Lepid, el, fugís en [[Sardenha]] ont morís pauc après. === Pompèu en Ispània === En [[-77|77 AbC]], màger representant dels ''optimates'', Pompèu es enviat en [[Ispània]] per lutar contra los darrièr partisans de Mari menats per Sertori e Marc Perperna Veiento. La mission n'est pas facile car Sertorius bénéficie de sosten de las populacions localas. Dispausa de 60 000 òmes, subretot recrutats dins la populacion locala amb 8 000 cavalièrs. De son costat, Pompèu passa los Alps per un camin fòrça long, al cap de 30 000 fantassins e de 1 000 cavalièrs. A la prima de [[-76|76 AbC]], après aver desfach de tribús gallesas e de nòu organizar la província de Gàllia transalpina, passa en [[Espanha]] e fa son ligam amb Quint Caecili Meteèl Pi, procònsol d'[[Hispania Ulterior|Ispània ulterior]]. Sertori es un excellent general que ten Pompèu en pauca estima, que nomena "l'escolan de Sulla"<ref>{{harvsp|Teyssier|2013|p=120}}</ref>. La fortuna de las armas cambia mai d'un còp de camp: Pompèu es vencut per Sertori, coma a Lauro, sus las ribas du Sucro (ont Sertori deu pasmens sacrificar son ala esquèrra per rebutar son enemic sus l'ala drecha), ont es ferrir, o encara près de Sagont, ont Metèl li pòrta secors. Obten pasmens de victòrias contra sos luòctenents. Après aver mandat al senat una letra menaçanta evocant sa possibla desfacha al cas que d'ajuda e de blat li serián pas tornat, Pompèu recebèt doas legions de mai en [[-74|74 AbC]]. A partir d'alara, Pompèu e Metèl començon a prene l'avantatge sus lor adversari en progressant lentament mas segurament, prenent las vilas enemigas las unas après los autres, çò qu'a per efièch de provocar de manca totjorn mai nombrosas dins lo camp de Sertori. En 73 AbC, Pompèu contunha sol una campanha victoriosa al centre de l'Espanha, que se sap pas los detalhs. L'an seguent, après una novèla ofensiva de Pompèu e de Metèl, los Marianistas contraròtlan pas mai que Lusitània. Segon Apian, Sertori ven alara l'alcoolic e gorrin, perdent pauc a pauc son autoritat suls òmes. Vesent la possibla desfacha de Sertori fàcia a las tropas de Pompèu e de Metèl, Perpenna, son principal luòctenent, l'assassina pendent un banquet en [[-72|72 AbC]], çò que precipita la casuda dels marianistas dins la region. La mòrt de Sertori permet donc a Pompèu de l'emportar e d'acabar pauc après la pacificacion d'Ispània. Après que torna en Itàlia pels [[Pirenèus]]. Al pas entre Gàllia e l'Ispània, al [[pòrt de Panissars]], fa bastir un monument conegut jol nom de Trofèu de Pompèu (trobat en 1984), remembrant las ciutats e los pòbles sometits pendent sa campanhas<ref>{{Article|langue=ca|auteur1=Jordi Castellví|titre=Entre Gàl·lia i Hispània, el trofeu de Pompeu|périodique=Vallespir|numéro=12|date=hivern 2016|pages=12-13|consulté le=23 janvier 2017|id=}}</ref>. === Pompèu contra Espartac === [[Fichièr:Last_battle.gif|esquèrra|vinheta|Los darrièrs eveniments de la guèrra contra Espartac en 71 AbC. La mapa mòstra los combats qu'opausan Crass e lo gladiator. Se pòt remarcar las legions de Pompèu que rejongan lo nòrd per prene los subrevivents.]] En [[-71|71 AbC]], torna en [[Itàlia romana|Itàlia]] amb sas legions alara que la peninsula crenta la revòlta servila dirigida per [[Espartac]]. Aquel fugís d'una escòla gladiators de [[Càpoa]] e saquejèt lo Picenum, region natala de Pompèu, amb 100 000 òmes en armas. Cras, qu'es encarga de lo véncer, conéis de revèrs<ref>{{harvsp|Hinard|2000|p=695-696}}</ref>. Fa alara una error, qu'e regretarà: demandar al senat de donar l'òrdre à Pompèu de venir l'ajudar. Fin finanala avalís lo grop màger de revoltats e Espartac es tuat. De son costat, ganhant alara l'afeccion del pòble de Roma, Pompèu fa s'escampilhar la darrièra benda erranta (unes 5 000 òmes), qu'ensajan de fugir pel nòrd. Cras, qu'acababa de destruire la benda màger dels revoltats sens provocar un parelh entosiasme, ne ven amar. Se après aquel episòdi provòca de tensions entre los dos rivals, lors interés convergissent los menan pasmens a se ligar contra lo Senat. === Lo consulat de Pompèu e de Cras === De retorn a Roma, Pompèu se presenta al consulat per l'an seguent. Sa candidatura es totalament anormala qu'a pas seguit lo ''[[cursus honorum]]'', camin obligat per accedir al consulat. Sa popularitat es tala que se pòt pas far autra causa que de li acordar una dispensa. Cras pausa tanben sa candidatura. Son ambedos elegits cònsols per l'an [[-70|70 AbC]]. Los dos generals, contra la tradicion, puslèu que de licenciar lors soldats, los mantemon campats en armas près de Roma. Pompèu assegura qu'il licenciarà sas legions après son trionf. Cras, el, afirma que licenciarà las sieunas pas que se Pompèu lo fa d'en primièr<ref>Appien, ''Guerres civiles'', CXXI</ref>. Pompèu celèbra alara son trionf, alara que Cras deu se contentar d'une ovacion, onor mendre. Los dos òmes se rendon fin finala a las suplicas del pòble e se reconcilian en public sul Forum puèi desmobilizan lors tropas, çò qu'alinha l'espèctre d'una novèla guèrra civila. Pendent son mandat consular, Pompèu ganha la favor del pòble tornant als tribuns de la plèba los poders que lor avián estat levat jos [[Luci Corneli Sulla|Sulla]], es a dire l'initiativa legislativa e lo drech de veto sus las decisions d'autres magistrats o del Senat. Torna tanben als cavalièrs lo drech de sèti dins los tribunals<ref>Plutarque, ''Vie de Pompée'', XXI</ref>. Pasmens se pas cap d'istorians o menciona, se pòt supausar que los cavalièrs deguèron lor testimoniar financièrament lor reconeissença<ref>{{harvsp|Teyssier|2013|p=139-140}}</ref>. Atal, Pompèu, qu'aviá contribuit a la victòria dels ''optimates'' jos Sulla, torna sus l'escaquièr politic. Provòca pasmens la fisança de fòrça senators, crentant la dictatura. A la fin de lor mandat, Pompèu coma Cras renoncian al proconsulat que lor torna. Lo comandament d'una província es per un ancian cònsol l'escasença o de se cobrir de glòria per l'un o l'autre expleit militar, o de s'enriquir a las cargas dels administrats. Cras es ja plan fòrça ric. E Pompèu, ja afiá fach sas pròvas militarament. Se contenta de tener son sèti al Senat, qu'es, a 37 ans, un dels mai joves membres, esperant que li siá atribuit un comandament militar a sa mesura. Deura pacientar un pauc peu. === Pompèu contra los piratas === [[Fichièr:Bellum_piraticum_Pompeii_67_aC.png|vinheta|Mapa de la Mediterranèa amb los territòris romans e los noms e plaças dels 25 legats nomenats per Pompèu per lutar contra los piratas.]] Pendent l'ivèrn de [[-67|67 AbC]], Pompèu recep, per la ''lex Gabinia '', la mocion portant lo nom du tribun de la plèba Gabini, un ''imperium'' excepcional per avalir la pirateriá de [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]]. En efièch, per lors raids de contunh, los piratas que perturbavan fòrça lo transpòrt de viures cap a Roma dempuèi [[Sicília]] e l'Egipte menaçan d'afamar la peninsula italiana. Los senators, amb Quint Lutaci Catul, un dels dos cònsols de l'an [[-78|78 AbC]], que crenta una novèla dictatura, son reticents a li acordar de tals poders. La lei es pasmens adoptada jos la pression del pòble. Pompèu realiza sa foncion metodicament. Dispausa de 500 naus de guèrra e de 120 000 òmes, l'equivalent de vint legions. La Mediterranèa es divizada en tretze zonas, caduna donada a un dels 24 legats al cap d'una flòta. La mar es lèu netejada de l'oèst cap a l'èst e los piratas son rebutats cap a lors reparis de [[Cilícia]] dins l'èst del bacin mediterranèu. A aquel moment Pompèu va pel primièr còp Atenas. Fòrça popular, Pompèu es acclamat per la fola ateniana que prenguèt pas los bens dels temples de la vila. Per véncer los piratas definitivament, lo quita Pompèu, al cap de seissenta naus, lèu rejonh per fòrça autres, lor balha alra lo còp final atacant lo pòrt de Coracesium. Obten los capitulacion e sap fa mòstra magnanimitat per aqueles que se rendon, installant un grand nombre d'entre eles amb lors familhas dins la vila de Soli, que se torna nomenar Pompeiopolis. En efièch, aquela vila, fondada per Mitridat, foguèt sacatjada e destrucha pendent la darrièra guèrra contra lo Pont. Pompèu torna colonizar alara aquela vila amb los piratas repentits. Compliguèt sa mission en tres meses e venguèt fòrça ric metent la man sul butin que los piratas avián comolat pendent d'annadas. === Pompèu en Orient === Alara que demorava en Grècia après sa victòria suls piratas, Pompèu guinha capa a l'Orient, ont Lucul a de mal avéncer lo rei del Pont Mitridat VI Eupator. En [[-66|66 AbC]], la ''lex Manilia'', iniciada pel tribun de la plèba Cai Manili, pièjat enntre antre per Ciceron, balha de nòu a Pompèu dels poders d'''imperium'' excepcionals en Asia menora. Fòrça senators avertits per la tendéncia a la creissença del poder personal dels generals, s'i opausan en van. [[Fichièr:PonticKingdom.png|vinheta|Lo Reialme del Pont a son apogèu, lo Reialme d'Armenia es en verc]] [[Fichièr:Mithridates_VI_Louvre.jpg|esquèrra|vinheta|Lo rei Mitridat VI]] Pompèu va en Galàcia per relevar Lucul de son comandament. Segon Dion Cassi<ref>Dion Cassius, ''Histoire romaine'', Livre XXXVI, 43</ref>, sa primièra accion seriá estat prepausar la patz a Mitridat. Li auriá mandat un messatgièr, sens obtenir de responsa. Pompèu conclutz alara una aliança amb lo rei dels [[Empèri Part|Parts]] Fraates e li ofrís los territòris de l'Armenia. Espaventat, Mitridat auriá alara demandat la patz. Fàvccia a las exigéncias exorbitantas de Pompèu, sos soldats se revòltan e lo rei pòt pas los calmar sonque pretendent que sos emisssaris avián pas estat cargats de negociar, mas d'observar çò que fasián los Romans. Pompèu va en Galàcia per relevar Lucul de son comandament. L'entrevista es d'en primièr cortés, mas las voces pujan, fins a que los dos òmes s'emponhen, retenguts per lors gardas del còrs. Après aquel encontre, Lucul deu tornar a Roma e daissa lo comandament de las dos legions d'Asia menora a Pompèu. Aquel darrièr dispausa atal de mai 60 000 òmes e de 3 000 cavalièrs, siá una desena de legions, sens comptar los nombroses auxillariss<ref>{{harvsp|Teyssier|2013|p=180}}</ref>, per n'acabar amb lo rei del Pont. D'en primièt, Mitridat evita lo combat e destrusís la regions traversadas per las tropas de l'imperator per los afamer<ref>{{harvsp|Teyssier|2013|p=184}}</ref>. Puslèu que de percaçar Mitridat, Pompèu passa per l'Armenia Minora, una província fertila del Reialme del Pont. Mitridat decidís d'atirar Pompèu en Armenia per prevocar l'ostilitat del rei Tigrani II contra los Romans. Pompèu agafa lo rer del Pont e dona una batalha de nuèch contra sas fòrças. Las armadas de Pompèu fan mai de 10 000 mòrts<ref>{{harvsp|Teyssier|2013|p=187}}</ref>. Mitridat es vencut e fugís pel Reialme del Bosfòr, sus bòrds de la [[Mar d'Azov|Mer d'Azov]], abans d'aver ordonat a totas las plaças fòrtas ponticas de resistir als Romans. Dins unes meses, Pompèu n'acaba amb lo vielh rei. Pompèu se trapa als confins del reialme d'Armenia e decidís de ne far un Estat client de Roma. Conscient de l'inutilitat de tota resisténcia, Tigrani II, un monarca vielh, daissa a Roma una partida de sas possessions (Siria e Fenícia, una partida de Capadòcia e de Cilícia e tanben la Sofèna)<ref>{{harvsp|Seager|2002|p=56}}</ref> e consentís a Pompèu una importanta contribucion financièra après una encontra amb aquel darrièr. Per la sola via diplomatica, Pompèu sometèt l'Armenia tota e anexièt fòrça territòris. Pòt donc se lançar al percaç Mitridat, passant pel [[Caucàs]]. Davalant l'Araxe e tornant pojar lo cors del Cir, Pompèu dintra dins lo reailme dels Albans e venç lo rei Oroses. En [[-65|65 AbC]], après aver ivernat a çò dels Albans e los aver vencuts, somet lo reialme vesin dels Ibèrs jol reialme d'Artoques emprotant una victòria decisiva sul Cir. Pauc après, Oroses, lo rei dels Albans, se revòltan e tornan la ostilitats. Lèva una armada de 60 000 òmes e 12 000 cavalièrs. Mas aquela es compausada pas que de pastres e païsans sens formacion militara que Pompèu espotís de nòu sus l'Abas. Jamai una armada romana s'èra riscada tan luènh de la Mediterranèa. Aquelas bèlas victòrias permeton a Roma de s'espandre capa a la [[Bitínia]], lo Pont e la Siria, pausant atal las basas de la futura dominacion de l'[[Empèri Roman|Empèri roman]] en Orient. La campanha es acabada. Pasmens se Mitridat siá encara en fugida, Pompèu sometèt los Armenians, los Albans e los Ibèrs del Caucàs. Pòt procedir al restabliment de la patz dins aquela region trocejada per las guèrras. D'en primièr, s'acaba la guèrra entre l'Empèri part e lo Reialme d'Armenia per via diplomatica. Rejonh enseguida amb totas sas legions son legat Afrani en Siria. En camin va a Zela, ont una armada romana es desfacha per Mitridat. Pompèu tend a far enterrar los rèstes dels soldats romans que son tombat sul camp de batalha<ref>{{harvsp|Teyssier|2013|p=212}}</ref>. Un còp Siria, fonda [[Siria (província romana)|província de Siria]], nòu territòri de la [[Republica Romana|Republica]]. I promulga de leis e fa  venir fòrça magistrats romans per administrar aquela novèla província. Abant de tornar en Itàlia, Pompèu vòl encara reglar dos problèmas<span></span>: ordenar la Judèa, en plena guèrra civila, e contrarotlar Aretas III, rei dels [[Nabatèus]]<ref>{{harvsp|Seager|1994|id=Seager2002|p=59}}</ref>. === Pompèu en Judèa === En [[-63|63 AbC]], Pompèu es a [[Damasc]] per reglar lo problèma de la [[Judèa]], alara en guèrra fratricida qu'opausa Aristobul II a son fraire Ircan II. Cadun dels dos fraires demanda l'ajuda de Pompèu per véncer l'autre. Coma Aristobul foguèt fòrça complesent per Mitridat e pels piratas alara qu'Ircan èra puslèu favorable a Roma, Pompèu s'aprocha d'aquel darrièr<ref>Jerphagnon L., ''Histoire de la Rome Antique, Les Armes et les Mots'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;135, éd. </ref>. Marcha contra Aristobul que s'èra retirat dins la fortalesa d'Alexandreion. Acabat aquel novèl arbitratge, Pompèu ordona son son enemic de rendre totas las plaças places qu'ocupa. Après un nòu viratorn d'Aristobul, decidís de se'n prene a [[Jerusalèm]]. Pel camin, las legions de Pompèu s'arrèstan a [[Jerico]] e lor imperator estudia los plans de la fortalesa de Jérusalèm. Es a aquel moment qu'un messatgièr li aprend que Mitridat, que s'èra refugiat dins le Bosfòr, s'èra suicidit. La guèrra contra lo Pont es fin finala acabada e l'objectiu de Pompèu en Orient es capitat. Pasmens ne vòl acabar amb Aristobul. Un còp intrat a Jerusalèm, que la populacion èra divisada, fa lo sètge dels partisans d'Aristobul retirats sul [[Mont del Temple]]. Aquel es ganhat d'assalt e, d'aquel episòdi, l'istòria reten que Pompèu penetrèt dins lo Sant dels Sants del temple de Jerusalèm, çò que constituisssiá un sacrilègi pels Josieus, mas i tòca pas res<ref>Flavius Josèphe, ''Antiquités juives'', XIV, 72</ref>. L'assalt del Temple fa mai de 12 000 mòrts, mas fòrça pauc del costat de Pompèu. La Judèu es sul pic somesa. Mas Pompèu restaura pas la reialtat<span></span>: solament torna integrat Ircan dins sas foncions de grand prèire del temple de Jerusalèm<ref>{{harvsp|Teyssier|2013|p=230}}</ref>. Pompèu, qu'es de segur a l'apogèu de sa glòria en Orient, envisatja de projèctes per assetar sa poténcia, coma caminar cap a la mar Roja, o alara far una expedicion en [[Dinastia dels Ptolemèus|Egitpe]]. Lo [[Faraon]] Ptolemèu XII li demanda de mestrejar una revòlta dins son país. MAs Pompèu renoncia a tot aquò per tornar cap a la Siria. === Pompèu administrator === Après sa campanha liuç en Judèa, Pompèu transforma la regions que conquerís al benfici de Roma. Obten la capitulacion d'aquelas plaças fòrtas del Pont e pòt tanben procedir a la nòva organizacion politica de l'Orient. Daissa doas legions en Judèa jos comandament de Scaur. Installat a Sinòp, creèt las províncias de [[Siria (província romana)|Siria]] e de Pont-Bitínia (constituida de la [[Bitínia]] e de la mitat occidentala del reialme del Pont). L'organizacion d'aquela província demorarà un dels legats mai durables<span></span>: [[Plini lo Jove]] ne fa encara mencion al sègle I<ref name="ReferenceB">{{harvsp|Seager|1994|id=Seager2002|p=60}}</ref>. S'espandís tanben a la [[Cilícia]]. A Amisos, recep dotze princes e reis de las regions conqueridas. A aquelas qu'èran favorables a Rome, Pompèu garda lor títol fasent de lor territòris un Estat tap, client de Roma. Deuran li tornar de fòrtas somas d'argent e li balhar de soldats. Es atal que los reialmes del Bosfòr, de Capadòcia, d'Armenia, los principar de Galàcia e de Colquid venon d'Estats vassals de la Republica romana. [[Fichièr:Map_of_the_Ancient_Rome_at_Caesar_time_(with_conquests)-es.svg|vinheta|La [[Republica Romana|Republica romana]] al temps de Cesar, en burèl, las conquèstas de Pompèa]] Pompèu vòl imitar [[Alexandre lo Grand]] fondant de novèlas vilas. Revendica la creacion de uèit vilas en [[Capadòcia]], mai vint en [[Cilícia]]. Aquò es plan exagerat<span></span>: mai sovent, s'agís de localitats ja existisssenta renomenadas e agrandidas, coma Magnopolis, que la construccion conencèt jos Mitridat. Nicopolis, fondada a luòc ont Pompèu aviá vencut Mitridat, constituís sens dobte l'excepcion. Pasmens torna bastir mai d'una ciutats destruidas per la guèrra en Cilícia, en Capadòcia e en Cele-Siria. Mai, promulga de leis, balha la citadanetat romana e de notables locals e ordona la destruccion de totas las fortalesas de la region per empachar la creacion de fogals de resisténcia. Toutes aquelas mesuras lo fa popular en Orient e obtenon l'adesion dels cavalièrs romans establit dins la region. Sa mission en Orient es acabada, es lo temps per el de tornar a Roma. === Retorn de Pompèu a Roma === Pompèu torna en Itàlia en decembre de [[-62|62 AbC]]. Debarca a [[Brindisi|Brindes]] amb sas legions e, quitament abant de recebre l'òrdre del Senat, licencia sas tropas, provocan surpresa e solaç general. L'istorian Vellei Patercul traduch aque sentiment : « Fòrça gents, en efièch, avián afirmat que tornariá pas à Roma sens èsser acompanhat de son armada, e que limitariá a son grat la libertat dels ciutadans. »<ref>Velleius Paterculus, ''Histoire romaine'', Livre second, XL</ref>. Lo solaç es tal que se'n ven a l'aclamar de pertot. Sa popularitat es alara a son zenit. Lo Senat éèra espaventata  l'idèa que Pompèa pòsca prene lo poder amb sas legions e instaurar una novèla dictatura. Mai, Pompèu ara fòrça ric mercé al tresaurs comolats en Orient. A son retorn a Roma, divòrcia de son esposa Mucia Tertia, dont l'inconducha es notòri. Cerca enseguida a contractar una novèla union e demanda la man d'una neboda Caton per de nòu atirar las favors dels ''optimates''. A Roma los maidatges son l'objècte de fòrça manòbras politicas. Per aquela union, Pompèu cerca donc a se conciliar de senators mai conservators. Es un fracas, amb lo refús regde de Caton, refusant de veira sa libertat politica alinada d'aquel biais e li fa dire que « ...es pas per las femnas que se pòt prene Caton... »<ref>Plutarque, ''Vie de Caton d'Utique'', 30</ref>. Plutarc repròcha a Caton son manca de sens politic dins aquela escasença, que, son refús, menarà Pompèu a se tornar cap a Cesar, que li ofrirà sa filha en maridatge, amb de consequéncias desastrosas per l'Estat: « ...èra obligar Pompèu a se virar del costat de Cesar, e de contractar un maridatge que, unissent la poténcia de Pompèa a aquela de Cesar, manca de capvirar l'empèri de Roma, e perdèt al mens la republica. » Lo jorn de son quaranta e cinquen anniversari, celèbra son trionf ''de orbi universo'' (« sul mond entièr »), qu'aviá estat ajornat de sièis meses pel Senat que vei encara amb mesfisança aquel general victoriós cobèrt de glòria e de succès<ref>Jerphagnon L., ''op. cit.'', 2002, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;136.</ref>. Pompèu vòl far atribuir de tèrras al sieus veterans e ratificar los actes qu'aviá pausat en Orient. Fisançós dins sa popularitat, crei i capitat aisidament. Buta a l'opposicion de fòrça senators, coma aquela de Caton, que l'opinion es facha, mas tanben aquela de Lucul, qu'a pas obliat l'umiliacion que Pompèu li aviá facha en Orient<ref>Plutarque, ''Vie de Lucullus'', 42</ref>. Aquela aliança de la vertut e de la rancòr irita Pompèu. Ara fòrça ric, crei poder i capitar fasent de pes sus l'eleccion dels cònsols de l'an 60. Financia l'election de son ancian legat Afrani. Aquel es coma previst elegit cònsol en [[-60|60 AbC]]<nowiki/>mas a per collèga Metèl Celer, del clan dels Metelli, que Pompèu aviá ofensat en divorciant de lor mièjadòrre Mucia<ref>{{harvsp|Seager|1994|id=Seager2002|p=79}}</ref>. Un còp elegit, Afrian es pas una pièja pro eficaça, de contunh contrat per Metèl Celer. Pompèu demanda alara al tribun de la plèba Flavi de pausar una mocion per crompar de tèrras en Itàlia per las distribuir al sieus legionaris. Metèl Celer caput s'i opausa, comença alara un afar pla estranh. Lo tribun Flavi apond a sa mocion una lei agrària que permet l'atribucion de tèrras a de simples ciutadans, çò que provòca la colèra dels ''optimates''. Debant l'oposicion de Metèl Celer e en tota legalitat, Flavi lo fa metre en prison. Celer reünís lo Senat dins la prison, mas Flavi se seta debant l'intrada per empachar los senators de passar. Coma Flavi, qu'es tribun de la plèba, es intocable, Metèl respond en traucant la paret per escotar los senators debant las menaças de Flavi. Se cal creire Dion Cassi, «''Pompèu s'enrogís aprenent aquel eveniment''»<ref>Dion Cassius, Histoire romaine, XXXVI, 50</ref>. Quand Flavi menaça Celer de lo privar de proconsulat après son mandat se plega pas, aquel darrièr s'obstina. Pompèu, impoderós, deu provisòriament renonciar<ref>{{harvsp|Seager|1994|id=Seager2002|p=/82}}</ref>. === Lo primièr triumvirat === Pauc après, Cesar torna en Itàlia a la fin de son mandat de propretor d'Ispània. Segur que torna mas endeutat, mas ven fòrça popular a Roma. Vòl venir cónsol en 59. Per asetar son projècte, a besonh de sostens. Es cap a Cras e Pompèu que vira. Podent pas èsser lo primièr dins Roma, Pompèu vei aquel ligam de biais favorable, qu'encara vòl obténer de tèrras pels sieus veterans e veire sos actes en Orient ratificats. En [[-60|60 AbC]], Pompèu conclutz donc lo primier triumvirat amb [[Juli Cesar]] e Cras, un pacte que l'ecrivan Varron nomena « lo mostre dels tres caps ». Amb aquela aliança contra l'oligarquia senatoriala dirigida per Caton, Crass e Pompèu capitan a far elegir Cesar cònsol en [[-59|59 Abc]]. La violéncia ven omnipresenta a Roma, ont se realiza de vertadièra batalhas. Pompèu cridèt sos veterans, que terrorizan los partisans dels ''optimates''. Per obligar son novèl amic Pompèu, Cesar fai alara passar una lei agrària e ratificar sos actes en Orient, malgrat l'oposicion de son collèga conservator Bibul, mens abil qu'aviá estat Metèl Celer. Fàcia a las violéncias quotidianas, Bibul s'embarra a çò d'el fins a lafin del consulat<ref>Suétone, Vie de Jules César, XX</ref>. [[Fichièr:Julia_caesaris.jpg|esquèrra|vinheta|Julia, filha de Cesar, femna de Pompèu]] Per enforçar l'alliança, en mai 59 AbC, Pompèu esposa Julia, la filha de Juli Cesar. Pasmens se en aparéncia aviá aténh sos objectius, Pompèu sortís pas veritadièrament ganhant dels eveniments. Semblariá qu'a de vertadièrs sentiments per sa novèla esposa Julia<span></span>: coma es prensa, se retira amb ela dins sa vila d'Albe. Segon Plutarc, Pompèu abandona la politica al benefici de Julia e se daissa portar per "'' l'amor que li inspira sa jova esposa'' ". Sa popularitat es al mai bas - lo temps es alunhat ont èra nomenat «Magnus»<ref>{{harvsp|Seager|1994|id=Seager2002|p=94}}</ref> - alara que César, plan actiu, tira las castanhas del fuòc. A la fin de l'an 59 AbC, lo clima politic es pesant: un certa Luci Vetti pretend que s'èra encargat, amb l'ajuda d'unes gladiators, d'assassinar Pompèu. Dich aver renonciat a aquel acte e demoncia totes los instigators diferents, belèu manipulat per Cesar<ref>{{harvsp|Hinard|2000|p=754}}</ref>. En [[-58|58 AbC]], Cesar se'n va Roma a la fin de son consulat coma procònsol de [[Gàllia cisalpina|Gàllia Cisalpina]] e d'Illíria. Cras, s'occupant dels sieus afars, fòra de Roma. Pompèu es lo sol triumvir present dins la ciutat. Es sul pic pres dins una tempèsta politica. Lo nòu tribun de la plèba, Clòdi Pulcher ataca los senators ''optimates'', coma Caton e Ciceron. Vòl subretot se venjar de Ciceron, qu'aviá testimoniat contra el dins un afar de sacrilègi en 62. Pompèu, fòrça isolat, s'aliar inprudentament amb aquel dangierós personatge, que far regnar la terror pagant de servicis de bendas armadas. Clòdi capita a far exiliar Ciceron per procediment illegals contra los partisans de [[Catilina]], executats sens procès regular. Ciceron es sacrificat per Pompèu, qu'es pasmens censat èsser son alliat. Se cal creire Plutarc, quand Ciceron va veire Pompèu per implorar son ajuda, aquel darrièr, vergonhós, s'escapa per una rèire pòrta<ref>Plutarque, vie de Cicéron, XL</ref>. L'11 de març de 58, Ciceron quita Rome per escapar a une condamnacion. Pompèu pòt plan sentir la coardiá que mostrèt dins aquel afar, que Clòdi se vira contra el. Ataca Pompèu e lo cònsol en pòste Gabini, un ancian legat de Pompèu. Fa d'accions en justícia de clients de Pompèu. Aquel darrièr es plan insultat per Clòdi e los sieus sul Forum quand ven sosténer sos clients. Los òmes de Pompèu a aqueles de Clòdi lèu s'emponhan sul quita Forum<ref>{{harvsp|Teyssier|2013 |p=285}}</ref>. Furiós e umiliat, Pompèu es ara decidit a far tornar Ciceron a Roma. Fa venir a Roma fòrça clients de tota l'Itàlia. Lo 4 d'agost de [[-57|57 AbC]], obten un vòte cancelant l'exili de Ciceron. La leisson a pas escapat als senators conservators, las dels desòrdres, que s'apròchan de Pompèu. [[Fichièr:Pompdraw.gif|vinheta|Reconstitucion de l'interior del Teatre de Pompèu]] Coma Roma es menaçada de famina - una situacion ont Clòdi, qu'aviá fa passar una lei prevesent la distribucion gratuita de blat al pòble, portava una partida de responsabilitat -, de susmautas espetan dins la vila. Ciceron prepausa que Pompèu siá encargat de remediar a la situacion. Li es confiat lo pretzfach de s'ocupar de l'annòna (es a dire l'avitalhament en blat de la vila) pendent cinc ans. Pompèu restablís lèu l'avitalhament en blat dempuèi l'[[Província d'Africa|Africa]] que ven mai popolar. En [[-57|57 AbC,]] Pompèu recep dins sa vila d'Albe la visita del [[faraon]] d'Egi[[Dinastia dels Ptolemèus|pte]] Ptolemèu XII. Aque aviá estat caçat del poder per una susmauta populara e ven demandar l'ajuda de Roma per tornar pujar a son tròn. Pompèu l'aculhís calorosament. Al començament de [[-56|56 AbC]], tota l'atentcon del senat es absorbada per l'afar d'Egipte. Un oracle sibillin vient complicar l'afar: cal pas refusar son amistat al rei d'Egipte, mas cal pas li acordar d'armada, çò qu'exclusís d'acordar a aquel que serà encargat de restaurar Ptolemèu XII sus son tròn un comandament militar. Diferentes mocions se succedisson al Senat, lo nom de Pompèu essent avançat, mas l'afar es fin finala abandonada. Lo prestigi de Pompèu ne sortís pas grandit. De nòu s'apròcha dels sieus dons companhs del triumvirat. Alara que Cesar se trapa a Luca, Cras e Pompèu l'i jonhan en abril. Aquela famosa «entrevista» o «conferéncia» de Luca faguèt parlar. Cadun vòl protegir sos interesses. Las grandas linhas de l'acòrdi son conegudas: Cras e Pompèu vòlon obténer un segon consulat en 55, alara que Cesar vòl veire renovelar son comandament en Gàllia. En [[-55|55 AbC]], las elections consularas, qu'avián estat ajornadas, se debanan amb dificultats dins un clima de granda violença. Un còp elegit, Pompèu et Cras tenon paraula e fan votar la lei ''Licinia Pompeia'' que proroga los poders de Cesar en gàllia per una durada de cinc ans. Pompèu inaugura lo primièr teatre roman de pèire de Roma<ref>{{harvsp|Seager|1994|id=Seager2002|p=124}}</ref> coma un portic e una exèdra qu'abriga una estatua lo representant en trionfator del mone<ref>{{harvsp|Teyssier|2013|p=301}}</ref>. Ptolemèu XII Aulèta es encara a Rome e Pompèu carga Gabini, alara procònsol de Siria, de marchar sus l'Egipte per matar la susmauta del pòble, sens l'acòrdi del Senat. Gabini ne sortís venceire e restablís Ptolenèu XII sul tròn, mejan Pompèu, en escambi de 10 000 talents. L'an seguent, a l'eissida de son mandat consular, Pompèu ven procònsol de l'Ispània per cinx ans amb lo comandament de quatre legions. Cras, el, obten lo proconsulat de Siria. Quitament s'es procònsol, Pompèu demora en Itàlia e carga sos legats d'administrar la província a sa plaça. Segon la lei, pòt pas intrar dins Roma alara qu'es procònsol. Pauc de temps après, sa femna, Julia, après un primièr avortament, es de nòu prensa. Malaurosament, la filha unica de Cesar morís en jacilha e l'enfant tampauc viu. Pompèu e Cesar partejan lo tristum e condolenças, mas la mòrt de Julia trenca lors ligams familhals. Lucan ne resuma per un vers<ref>Lucain, ''La Pharsale'', 1, 120</ref> las consequéncias politicas catastroficas<span></span>: « Ta mòrt (Julia) trenquèt lor fe (Pompèu e Cesar) e permetèt als caps de suscitar la guèrra. ». L'an seguent, Cras, procònsol de Siria, son filh [[Publius Crassus|Publi]] t la mai granda partida de son armada son avalits pels Parts à [[Batalha de Carrhes|Carrhes]] en [[-53|53 AbC.]] Lo triumvirat acaba d'existir. === Pompèu coma recors fàcia al desòrdre === [[Fichièr:Denier_à_l'effigie_de_Pompée.jpg|vinheta|233x233px|Denièr amb la cara de Pompèu 49-48 AC.).]] Cesar, e non pas Pompèu, es ara lo novèl grand general de Roma a causa de sas victòria en Gàllia, e lo fragil equilibri del poder entre eles es menaçat. L'ància del public aumenta, de rumors circulan qu'a Pompèu li seriá ofèrt la dictatura per restablir la lei e l'òrdre. Cesar prepausa un segond ligam matrimoniala a Pompèu: li ofrís sa pichona neboda Octavia (la sòrre del futur emperaire [[August]]). Aquel còp, pasmens, Pompèu refusa. En [[-52|52 AbC]], esposa Cornelia Metella, la plan jova veusa de Publi, lo filh de Cras, e la filha de Scipion, un dels mai grands enemics de Cesar. Pompèu se vira totjorn mai cap al camp dels ''optimates''. Se pòt presumir qu'aqueles darrièrs pensavan qu'èra lo mendre de dos mals. Lo 18 de genièr de -52, Clòdi es assassinat per Milon. que, en represalha, sos partisans brutlan la Curia, ont sèti lo Senat, comença un periòde d'anarquia. Lo senat, pres de panica, crida Pompèu. Una majoritat de senators es prèsta de li autrejar la [[Dictator (Roma antica)|dictatura]], mas jos l'influéncia de Bibul e de Caton, lo Senat adòpta un compromés e fa votar una lei que nomena Pompèu cònsol unic (''consul solus'') en [[-52|52 AbC]], tot li conservant son mandat de procònsol d'Ispània, çò que dona de poders extraordinaris mas limitats. Lo pòble accèpta aquela nominacion e Pompèu comença un tresen consulat, a l'encontra del principi de collegialitat e d'una lei de Sulla qu'exigissiá un delai de detz ans entre dos consulats. Un dictator podava pas legalament èsser punit per las mesuras presas pendent son govèrn. Al contrari, coma cònsol unic, Pompèu es responsable de sas accions<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Plutarque Plutarque], ''Vie de Pompée'', LVII ; [//fr.wikipedia.org/wiki/Suétone Suétone], ''Vies des douze césars, Jules César'', 26</ref>. Reagís amb rapiditat e eficacitat, fasent intrar de legionaris dins Roma per restablir l'òrdre e votar doas leis<span></span>: ''de vi'', per lutar contra la violéncia, e ''de ambitu'', per lutar contra la corrupcion electorala. En abril, quand Milon es inculpat per l'assassinat de Clòdi, Pompèu va al tribunal amb de soldats qu'espandisson los partisans de Milon. Lor preséncia perturba tan Ciceron, l'avocat de Milon, que sana son plaidejament. Milon es condamnat e deu s'exilia. Pendent son consulat, Pompèu ofrís de jòcs a la plèba per far obliar las tensions politicas de Roma. Son teatre es, segon el, la rason de sas festivitats. Pompèu se dona per collèga son novèl sògre Metèl Scipion pendent los cinc darrièrs meses de son consulat. A la fin de son mandat, li dona grat lo Senat per aver restablit l'òrdre sens aver utilizat la fòrça legionària. Las elections consularas son organizadas per l'an [[-51|51 AbC]] e Pompèu daissa la plaça als successors Sulpici Ruf e Claudi Marcèl. === De la confrontacion cap a la guèrra === Lo poder proconsular accordat a Cesar auriá degut s'acabar lo 31 de decembre de 50 AbC, après la prolongacion de cinc ans qu'aviá estat consentida a l'encontra de Lucques. Mas en març de [[-51|51 AbC]], Cesar envia una letra al Senat demandant una prolongacion de son'' imperium<span></span>'': que s'acabe en [[-49|49 AbC]], sens qu'aja d'interrupcion entre la fin del proconsulat e lo començament de son segond consulat previst lo 1èr de genièr de [[-48|48 AbC]] Pompèu avent obtengut aquela favor del senat, Cesar vòl lo meteis avantatge. L'intransigéncia de Caton fa fracassar lo compromés<ref>{{harvsp|Teyssier|2013|p=320}}</ref>. Lo cònsol Marc Claudi Marcèl fa la situacion encara mai dificila prepausant de remplaçar lo procònsol de las Gàllias e de l'illíria abant l'expiracion de son mandat, la victòria suls Galleses es segura. Oficialament, Pompèu s'opausa a aquela prepausicion<span></span>: segon el, la question se deu pas abordar abant lo 1èr de març de 50, data de fin del proconsulat de Cesar. En [[-50|50 AbC]], la guèrra de las Gàllias es acabada. Per s'aprochar de la politica romana, Cesar va a Ravena en Gàllia cisalpina amb una sola legion. Amb son butin gallés, paga secretament lo tribun de la plèba Cai Scriboni Curio, en qui Pompèu aviá plaçat sa fisença, pagant totes sos deutes. Jol pretèxte de la necessitat du renforçament de l'armada en Orient en vista d'una guèrra amb los Parts, lo Senat ordona a Cesar e a Pompèu de li enviar una legion cadun. Pompèu reclama abilament la legion qu'aviá prestat a Cesar per la [[guèrra de las Gàllias]]. Aquel darrièr accèpta e torna al Senat la l^a e la XV^a legion. La guèrra contra los Parts se realiza pas e las dos legions son estacionadas a Càpoa. [[Fichier:Tête_de_Jules_César.jpg|vinheta|[[Juli Cesar]]]] Ongan Pompèu ven fòrça malaut. Son restabliment es aculhit pertot en Itàlia per de manifestacions de jòia, que flatan sa vanitat e li inspiran un sentiment de securitat pas plan fondat. A aquela escasença fa la declaracion celèbra, se vantant que quin que siá lo luòc d'Itàlia ont bat del pé, ne sortiriá de legions. Lo 1èr de decembre, passat obertament dins lo camp de Cesar, Curion prepausa que Cesar e Pompèu abandonen ambedos lo comandament. Sa mocion es adoptada per 370 voces contra 22. Tot sembla donc indicar qu'una majoritat de senators vòlon encora evitar lo pièger. Furiós, Metèl Scipion buta alara Pompèu al conflicte l'obligant a prene lo cap de dos legions estacionadas a Càpoa e de levar d'autres tropas. Lo 1èr de genièr de 49 AbC Curion manda al Senat una letra de Cesar<span></span>: aquel es prèst a se demetre de son comandament se Pompèu ne fa del meteis. La letra irrita los ''optimates'' que pasmens pòdon pas contestar la logica legala de la demanda. Metèl Scipion prepausa pasmens qu'òrdre siá donat a Cesar d'emmandar son armada dins un delai prescrich per eviter èsser declarat enemic del pòble (''hostis'') a la fin de son mandat de procònsol. Fòra de la sessilha al Senat, Marc Antòni e l'autre tribun, Cassi, opausan lor veto a aquela mocion mas son lèu expulsats del Senat. Pasmens, Ciceron ensag d'evitar la guèrra en prepausant a Pompèu d'autorisar Cesar a governar las doas províncias que ten la carga fins a las eleccions consulàrias. Las versions d'aquelt episòdi divergisson. Segon Apian, Pompèu n'auriá estat satisfach, mas los cònsols s'i serián opausats<ref>Appien, ''Guerres Civiles'', II, 32</ref>, alara que segon Plutarc, Pompèu auriá refusat<ref>Plutarque, ''Vie de Pompée'', LXIII</ref>. Ciceron auriá alara fach una darrièra proposicion, Cesar gardant pas qu'Illíria e una sola legion. Encara segon Plutarc, Pompèu es sul punt d'acceptar mas los senators, coma Scipion, Lentul e Caton, s'opausan a aquela solucion. La guèrra civila ven inevitabla. === La guèrra civila === La situacion se precipita e a la fin, lo Senat, sus prepausicion de Pompèu, declara que l'Estat es en dangièr e confia la Republica als cònsols e als procònsols, la meton practicament entre las mans de Pompèu. Aquèl fa declarar Cesar fòra la lei lo 7 de genièr de [[-49|49 AbC]] mejans un ''senatus consultum ultimum''<ref>{{harvsp|Hinard|2000|p=781}}</ref>. Marc Antòni, Cassi e Curion, que la securitat es pas mai garantida a Roma, fugisson a [[Ravena]] per rejònher Cesar, que reünís son armada e demanda a sas legions lor ajuda per combatre lo Senat. Cesar marcha alara sus Roma, passant lo [[Rubicon]] amb la Legion XIII (11 de genièr). En preisse, Pompèu amassa doas legions mas sap que ferán pas lo pes fàcia als veterans aguerrits de Cesar. Dins una Roma en la panica, la [[plèba]], traumatizada per la guèrra civila entre Sulla e Mari, vòl pas mai de sang. Los senators son espaventats se fisan a Pompèu. Aquel envia de messatgièrs pertot dins la Republica per mobilizar de legions<span></span>: en Orient, en Istània e en Africa. Mas pressat pel temps, que Cesar es ja a Ariminium, Pompèu quita Roma lo 17 de genièr e rejonh las legions de [[Campània]] amb sa familha e fòrça senators, coma Ciceron, Caton, los dos cònsol e tanben Brut. Alara que marcha cap a [[Càpoa]] per la [[Via Àpia]], lo bruch se fa per las vilas del nòrd d'Itàlia se ligan a Cesar. Un còp a Càpoa, Pompèu es rejonh per Tit Labien, luòctenent de Cesar en Gàllia, que li explica que l'accion de son cap es baujum. Pompèu envia un messatge a Cesar per tòca d'acabar amb la guèrra. Pasmens, a l'avançar rapid de Cesar, pòt pas demorar a Càpoa e va donc a [[Brindisi]], ont sos partisans, senators e cònsols lo rejongan. Renóncian a levar d'autras legions en Itàlia e preferís los anar cercar en Orient. Parten de Brindes lo 17 de març, Pompèu embarca per la [[Grècia]] mejans l'[[Mar Adriatica|Adriatica]] abant l'arribada de Cesar a las pòrtas de la vila amb 30 000 òmes. Pompèu escapa de pauc a Cesar mercé a las tendas qu'installèt dins la vila. Arribat dins la region, Pompèu installa son camp a Beroia en Macedònia e envia sa femna Cornelia e son filh Pompèu lo Jove a Mitilèna. De son costat, Cesar, mèstre d'Itàlia, na pas de flòta. Per assegurar los rèires, comença d'en primièr de reduire las fòrças de Pompèu estacionadas en [[Ispània]]: set legions jol comandament d'Afrani e de Varron. Cesar fa lo sètge tanben a [[Marselha|Massilia]] qu'aviá refusat de li obrir las pòrtas. Pompèu envia donc son legat Domici Ahenobarb per defendre la ciutat, mas aquela capitula après la reddition de las legions d'Ispània. Cesar, qu'utiliza la cleméncia coma d'una arma psicologica, remanda a Pompèu sos legats, Afrani, Varron et Domici. Los Pompeans emportan de succès en Illíria e en [[Província d'Africa|Africa]], ont las tropas cesarianas commandadas per Curion son avalidas. Aquelas victòria pesan pasmens pauc al comparar la pèrda d'Ispània. Malgrat aquela granda pèrda, Pompèu dispausa dels immensas fonts de l'Orient e utiliza un an entièr per amssar una granda armada. A las cinc legions que menèt d'Itàlia venon se n'apondre quatre mai venent d'Orient. Sa flòta, amb 600 naus, constituís un dels sieus atots màger. Li assegura lo contraròtle de la [[mar Adriatica]]. Cesar, que tornèt a Itàlia, s'embarca a Brindes e escapa a la flòta pompeana. Debarca en [[Epira|Epir]] amb sas legions lo 4 de genièr de [[-48|48 AbC]]. Demanda a Marc Antòni, qu'es en Itàlia, de lo rejònher en Grècia amb sas tres legions. Capita a debarcar a Lissus. Pompèu es alara enrodat per las armadas enemicas, Cesar al sud, Marc Antòni al nòrd. Quand doas armadas son prèstas de marchar contra el, Pompèu se retira rèire de fortificacions près de Dyrrachium. Cesar ven far lo sètge. Lo fàcia a fàcia contunha dins de condicions fòrça duras pels adversaris, qu'ambedos patisson de problèmas d'avitalhament. Cesar es incapable de prene lo camp de Pompèu d'assalt, alara que lo temperament prudent de Pompèu lo mena a evitar una batalha de reng e a esperar que lo desprovesiment acabe amb las fòrças de Cesar. D'esperel pròche de la famina, acaba per trencar lo cercle de Dyrrachium e per metre Cesar en mala posicion. Segon [[Plutarc]], manca pauc que Cesar morís pendent la batalha. Encara segon lel, Pompèu contunha pas amb son avantge, çò qu'auriá fa dire a Cesar que sos enemics l'aurián emportat aquel jorn se lor cap aviá saput véncer. Cesar se retira a Apollonia per reconstituir son armada e assegurar son avitalhament. Puslèu que de visar la reconquista d'Itàlia, que pel moment, èra sens defensas vertadièras, Pompèu ganha Teessàlia per la [[via Egnatia]] per jónher sas tropas a aquelas de son sògre Scipion que li mèna doas legions levadas en [[Siria (província romana)|Siria]]. Cesar, de son costat, pren lo camin mai cort, pel Pinde e rejònh las tropas de Domici Calvin, qu'aviá enviadas a l'encontre de Scipion. [[Fichièr:Battle of Pharsalus, 48 BC.png|vinheta|La batalha de Farsala]] En camin, Cesar empòrta Gomphi d'assalt e recep la reddicion de Metropolis amb manjar e moneda. Lo 29 julhet de [[-48|48 AbC]], Cesar arriba dins la plana de Farsala, una vila de Teessàlia. Dos jorns après, es rejonh per Pompèu que recebèt de Scipion de tropas frescas. Pompèu ensag de fatigar las tropas reduchas de Cesar e tanben estalivar las fòrças senatorialas per una accion d'usura, una seriá d'enganas e de desplaçaments breus. Los nòbles presents a l'entorn de Pompèu, segurs de la victòria al punt de se pelejan per de futurs e excellents pòstes en politica, l'incitan e lo persuadisson per qu'afronte Cesar en terren descobèrt. Lo matin del 9 d'agost, las doas armadas romanas s'encontran a la batalha de Farsala. Pendent batalha, Pompèu ensag de prene al revèrs las tropas de Cesar. Fin finala, mercé a la formacion d'una quatrena linha, Cesar contra la cavalaria advèrsa e pren a revèrs las fòrças de Pompèu, que pauc a pauc, fugisson. Aquela batalha ven decisiva<span></span>: las fòrças pompeanas son severament vencudas, las pèrdas de Cesar son sonque de 1 200, contra, 6 000 mòrts e 24 000 prisonièrs del costat de Pompèu. Los prisonièrs son graciats pel venceire. Fòrça pompeans rejongan l'Ispaània e l'Africa, coma Caton e Scipion, que pas mai seguisson Pompèu. El, fugís a Larissa e vòga cap a Mitilèna per rejónher sa femna e son filh. Vòl anar Ròdas per enseguida anar a [[Antakya|Antiòca]] per levar una autra armada. Pasmens, totas las pòrtas de l'Orient li son tancadas. Balha amb sos pròches de diferentas opcions<span></span>: o ganhar lo reialme dels [[Empèri Part|Parts]], o se refugiar pel rei de Numídia Juba, o encara anarprès del faraon Ptolemèu XIII d'Egipte, que li deu fòrça, que mercé al el son paire podèt tornar al poder en 55 AbC. Se daissa fin finala convéncer per adoptar la tresena solucion<ref>Plutarque, ''Vie de Pompée'', LXXXII</ref>{{,}}<ref>Appien, ''Guerres civiles'', II, 83</ref>. === La mòrt de Pompèu === La venguda de Pompèu plaça los conselhièrs del jove faraon, Potin, Aquillas et Teodòt, dins un mal pas. Doas opcions, lo caçar o l'aculhir, lor pareisson egalament dangierosas. Es Teodòt que prepausa alara de lo tuar, disent qu'atal faran un plaser a Cesar e crentaràn pas mai Pompèu<ref>Plutarque, Vie de Pompée, LXXXIII</ref>. A son arribada en Egipte le 28 de setembre de [[-48|48 AbC]], apròca la platja de Pelusa sus una [[trirema]]. Pòt apercébre las naus de guèrras egipciana mas, fòrça surprés, es aculhit sonque per una simpla barca. Pasmens se supausa una trapadèla, Pompèu i poja e fa fàcia a Aquillas e un cert Septim. [[Fichièr:La_mort_de_Pompée.jpg|vinheta|La mòrt de Pompèu (anonim)]] Pompèu reconeis Septim, qu'èra un del sieus centurions pendent guèrra contra los piratas. Alara que la barca egipciana atenh la riba, Pompèu sortís un pichon discors en grèc qu'aviá preparat e comença a lo legir. Es lo moment que, Septim sortís son glasi e trauca Pompèu per darrier. Aquillas el, sortís son ponhal e pica mai d'un còp, alara que los centurions de Pompèu son neutralizats. Pompèu cai e cobrís sa cara de sa tòga gemegant<ref>Plutarquee, ''Vie de Pompée'', LXXIX</ref>. Aquillas lo descapita e geta lo còrs sens cap sus la riba. Los soldats Egipcians sasisson le cadavre e arrancant los vestits. Aquel general del mai grand de Roma demorèt sus aquela plaja sens sepultura pendent unes jorns. La familha e los darrièrs fidèls de Pompèu, que demorèrona al larg, fugisson pel mar. Aquillas garda lo cap de Pompèu per lo mostrar a Cesar. Un esclau de Pompèu, Filip, lavarà lo còrs nud de son mèstre e ferà un lenhièr funèbre per li far omenatge. Cesar, que s'èra lançat al percaç Pompèu arriba en Egipte. Ptolemèu XIII pensava far plaser a César en assassinant Pompèu e li ofrissent lo cap son vielh enemic. Mas Cesar, per pitietat, o calcul politic, o ambedos, es prés d’un immens tristum e fa de funeralhas a son defunt enemic<ref>[//fr.wikipedia.org/wiki/Eric_Teyssier Eric Teyssier], ''Pompée l'anti-César.'', Perrin, 2013, p . 397</ref>. Executa totes los instigateors de l'assassinat de Pompèu: Aquillas, l'eunuc Potin e lo tribun Septim. La mòrt de Pompèu a mejans tèrmes a de consequéncias importantas en Egipte que Cesar despausarà Ptolemèu XIII e plaçarà [[Cleopatra VII|Cleopatre]], sa sòrre e esposa, sul tròn d'Egite. Cesar bastís un tombèl sus la plaja de Pelusa en l'onor de Pompèu le Grand e dona a sa femna Cornelia son cap, que serà inumat dins sa villa d'Alba, en Itàlia. == Maridatge e descendéncia == * Primièra eposa: Antistia, filha del praetor L. Antisci * Segonda espoda: Aemilia Scaura, sògra de [[Luci Corneli Sulla|Sulla]] * Tresena esposa: Mucia Tertia,  divòrcia d'ela per adultèri, segon Ciceron ** Pompèu lo Jove, executat en [[-45|45 AbC]], après la batalha de Munda ** Pompeia Magna, mariada a Faust Corneli Sulla, puèi a Luci Corneli Cinna, aujòla de Cnae Corneli Cinna Magnus (lo primier mari tde Claudia Antonia). Aquel darrièr complotèt contra l'emperaire August, mas foguèt clement per el<br> ** Sext Pompèu, que se rebèla en Sicília contra [[August]] * Quatrena esposa: Julia, filha de Cesar ** Son enfant, mascle per unes autors<ref>Velleius Paterculus, ii. 47.</ref>{{,}}<ref name="ReferenceA">Suétone, ''Vie de Jules César'', 26.</ref>{{,}}<ref>Lucain, v. 474, ix. 1049.</ref>, une filha per d'autres<ref>Plutarque, Vie de Pompée, 53.</ref>{{,}}<ref>Dion Cassius, xxxix. 64.</ref>, visquèt pas qu'unes jorns<ref>Dion Cassius, xl. 44.</ref>. * Cinquiena eposa: Cornelia Metella, filha de Metèl Scipion == Nòta e referéncias == {{Colomnas|nombre=2|<references/>}} == Vejatz tanben == === Bibliografia === * <span class="ouvrage" id="Fran.C3.A7ois_Hinard2000">François <span class="nom_auteur">Hinard</span> (<abbr class="abbr" title="directeur de publication">dir.</abbr></span>{{ouvrage|langue=fr|prénom1=François|nom1=Hinard|directeur1=oui|titre=Histoire romaine|sous-titre=Tome I. Des origines à Auguste|éditeur=Fayard|année=2000}} * <span class="ouvrage" id="Lucien_Jerphagnon2002">Lucien <span class="nom_auteur">Jerphagnon</span>, <cite class="italique">Histoire de la Rome Antique, Les Armes et les Mots</cite>, Paris, Tallandier, <time>2002</time></span>{{ouvrage|lien auteur1=Lucien Jerphagnon|nom1=Jerphagnon|prénom1=Lucien|titre=Histoire de la Rome Antique, Les Armes et les Mots|éditeur=Tallandier|lieu=Paris|année=2002}}. * <span class="ouvrage" id="Robin_Seager2002"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Robin <span class="nom_auteur">Seager</span>, <cite class="italique" lang="en">Pompey the Great. </cite></span>{{ouvrage|langue=en|prénom1=Robin|nom1=Seager|titre=Pompey the Great. A Political Biography|numéro d'édition=2|année première édition=1994|éditeur=Blackwell Publishing|année=2002}} * <span class="ouvrage" id="Pat_Southern2002"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Pat <span class="nom_auteur">Southern</span>, <cite class="italique" lang="en">Pompey the Great</cite>, Stroud, <time>2002</time></span>{{ouvrage|langue=en|nom1=Southern|prénom1=Pat|titre=Pompey the Great|éditeur=Stroud|année=2002}}. * <span class="ouvrage" id="David_Stockton1973"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> David <span class="nom_auteur">Stockton</span>, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">The First Consulship of Pompey</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Historia</span>'', <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;22,&#x200E; <time>1973</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;205-218</span>{{article|langue=en|nom1=Stockton|prénom1=David|titre=The First Consulship of Pompey|périodique=Historia|numéro=22|année=1973|pages=205-218}}. * <span class="ouvrage" id=".C3.89ric_Teyssier2013">Éric <span class="nom_auteur">Teyssier</span>, <cite class="italique">Pompée. </cite></span>{{ouvrage|lien auteur1=Éric Teyssier|nom1=Teyssier|prénom1=Éric|titre=Pompée. L'anti-César|éditeur=Perrin|année=2013|pages totales=430}}. * <span class="ouvrage" id="Manuel_Tr.C3.B6ster2009"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Manuel <span class="nom_auteur">Tröster</span>, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">Roman Hegemony and Non-State Violence. </cite></span></span>{{article|langue=en|nom1=Tröster|prénom1=Manuel|titre=Roman Hegemony and Non-State Violence. A Fresh Look at Pompey’s Campaign against the Pirates|périodique=Greece & Rome|numéro=56|année=2009|pages=14-33}}. * <span class="ouvrage" id="J._Van_Ooteghem1954">J. <span class="nom_auteur">Van Ooteghem</span>, <cite class="italique">Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire</cite>, Bruxelles, <time>1954</time></span>{{ouvrage|langue=fr|nom1=Van Ooteghem|prénom1=J.|titre=Pompée le Grand, bâtisseur d'Empire|lieu=Bruxelles|année=1954}}. * <span class="ouvrage" id="Graham_J._Wylie1990"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Graham J. <span class="nom_auteur">Wylie</span>, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">Pompey Megalopsychos</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">Klio</span>'', <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;72,&#x200E; <time>1990</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;445-456</span>{{article|langue=en|nom1=Wylie|prénom1=Graham J.|titre=Pompey Megalopsychos|périodique=Klio|numéro=72|année=1990|pages=445-456}}. === Articles connèxes === * [[Siria (província romana)]] === Ligams extèrnes === * [http://www.mediterranees.net/histoire_romaine/pompee/index.html Histoire romaine, Pompée] [[Categoria:Cònsol de la Republica romana]] [[Categoria:Naissença en -106]] [[Categoria:Naissença en Marchas]] [[Categoria:Decès en -48]] r8vbadjwr6l0vstn2bca88kqkct3ji8 0 195975 2508750 2465515 2026-09-15T14:52:11Z Alaric 506 44932 2508750 wikitext text/x-wiki '''Vilafert''' (''Villefert'' en francés) es una anciana comuna occitana, annexada au [[Lo Mas de L'Artija|Mas d'Artija]] en [[1831]]. Era dins lo [[departament de Cruesa]]. Compreniá los vilatges de Crespiat, La Viala e Vilafert. A la revolucion francesa se 'pelet un moment ''Librefert''. ==Geografia== ''Vilafert'' (nom supausat) es al nòrd-oèst dau [[Lo Mas d'Artija|Mas d'Artija]]. ==Toponimia== Lo nom es escrit ''Villeferre'' sus la mapa de Cassini, çò que balha un sens possible per un luec : sauvatja, desèrta [isolada ? convendriá a la geografia actuala, non pas a l'anciana] e una grafia possibla ''*Vilafèra'' ? ==Istòria== Sus la mapa de Cassini, es marcada coma paròfia. ==Demografia== {{Demografia |insee=15023 |1793=147 |1800=118 |1806=148 |1821=146 |cassini=40188 |}} == Referéncias == <references /> [[Categoria:Anciana comuna de Cruesa]] 1wdmtjg0h03md84ygr2g0b2pu948arw 2508753 2508750 2026-09-15T15:12:22Z Alaric 506 44932 monument 2508753 wikitext text/x-wiki '''Vilafert''' (''Villefert'' en francés) es una anciana comuna occitana, annexada au [[Lo Mas de L'Artija|Mas d'Artija]] en [[1831]] <ref></ref>. Era dins lo [[departament de Cruesa]]. Compreniá los vilatges de Crespiat, La Viala e Vilafert. A la revolucion francesa se 'pelet un moment ''Librefert''. ==Geografia== ''Vilafert'' (nom supausat) es al nòrd-oèst dau [[Lo Mas d'Artija|Mas d'Artija]]. ==Toponimia== Lo nom es escrit ''Villeferre'' sus la mapa de Cassini, çò que balha un sens possible per un luec : sauvatja, desèrta [isolada ? convendriá a la geografia actuala, non pas a l'anciana] e una grafia possibla ''*Vilafèra'' ? ==Istòria== Sus la mapa de Cassini, es marcada coma paròfia. La comuna fuguet suprimida lo 6 de julhet 1831 <ref name = gleisa/>. ==Demografia== {{Demografia |insee=15023 |1793=147 |1800=118 |1806=148 |1821=146 |cassini=40188 |}} ==Luecs e monuments== Demòra pas que de vestigis de l'anciana egleisa Sent Robèrt-Sent Laurenç, del segle XII o XIII (?). L'egleisa dependiá dau priorat de Pijairòu, dont Sent Robèrt èra lo patron <ref name = gleisa>Inventaire général du patrimoine culturel, https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA00030698</ref> (veire la fotò). == Nòtas == <references /> [[Categoria:Anciana comuna de Cruesa]] {{ Portal Lemosin }} 6tz8nwjaian423wsvntvvt0bs0x1wta 2508755 2508753 2026-09-15T15:17:08Z Alaric 506 44932 2508755 wikitext text/x-wiki '''Vilafert''' (''Villefert'' en francés) es una anciana comuna occitana, annexada au [[Lo Mas de L'Artija|Mas d'Artija]] en [[1831]] <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=40188</ref>. Era dins lo [[departament de Cruesa]]. Compreniá los vilatges de Crespiat, La Viala e Vilafert. A la revolucion francesa se 'pelet un moment ''Librefert''. ==Geografia== ''Vilafert'' (nom supausat) es al nòrd-oèst dau [[Lo Mas d'Artija|Mas d'Artija]]. ==Toponimia== Lo nom es escrit ''Villeferre'' sus la mapa de Cassini, çò que balha un sens possible per un luec : sauvatja, desèrta [isolada ? convendriá a la geografia actuala, non pas a l'anciana] e una grafia possibla ''*Vilafèra'' ? ==Istòria== Sus la mapa de Cassini, es marcada coma paròfia. La comuna fuguet suprimida lo 6 de julhet 1831 <ref name = gleisa/>. ==Demografia== {{Demografia |insee=15023 |1793=147 |1800=118 |1806=148 |1821=146 |cassini=40188 |}} ==Luecs e monuments== Demòra pas que de vestigis de l'anciana egleisa Sent Robèrt-Sent Laurenç, dau segle XII o XIII (?). L'egleisa dependiá dau priorat de [[Genciòus e Pijairòu|Pijairòu]], dont Sent Robèrt èra lo patron <ref name = gleisa>Inventaire général du patrimoine culturel, https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA00030698</ref> (veire la fotò). == Nòtas == <references /> [[Categoria:Anciana comuna de Cruesa]] {{ Portal Lemosin }} bj1kld9kdzfo1p3rszeux20n3rkamml 2508760 2508755 2026-09-15T19:43:43Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2508760 wikitext text/x-wiki '''Vilafert''' (''Villefert'' en francés) es una anciana comuna occitana, annexada au [[Lo Mas de L'Artija|Mas d'Artija]] en [[1831]] <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=40188</ref>. Era dins lo [[departament de Cruesa]]. Compreniá los vilatges de Crespiat, La Viala e Vilafert. A la revolucion francesa se 'pelet un moment ''Librefert''. ==Geografia== ''Vilafert'' (nom supausat) es al nòrd-oèst dau [[Lo Mas d'Artija|Mas d'Artija]]. ==Toponimia== Lo nom es escrit ''Villeferre'' sus la mapa de Cassini, çò que balha un sens possible per un luec : sauvatja, desèrta [isolada ? convendriá a la geografia actuala, non pas a l'anciana] e una grafia possibla ''*Vilafèra'' ? Verificar la prononciacion. ==Istòria== Sus la mapa de Cassini, es marcada coma paròfia. La comuna fuguet suprimida lo 6 de julhet 1831 <ref name = gleisa/>. ==Demografia== {{Demografia |insee=15023 |1793=147 |1800=118 |1806=148 |1821=146 |cassini=40188 |}} ==Luecs e monuments== Demòra pas que de vestigis de l'anciana egleisa Sent Robèrt-Sent Laurenç, dau segle XII o XIII (?). L'egleisa dependiá dau priorat de [[Genciòus e Pijairòu|Pijairòu]], dont Sent Robèrt èra lo patron <ref name = gleisa>Inventaire général du patrimoine culturel, https://pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/IA00030698</ref> (veire la fotò). == Nòtas == <references /> [[Categoria:Anciana comuna de Cruesa]] {{ Portal Lemosin }} 224q6wjzk9zxx7rsupjdsoltoj1yra9 0 201529 2508749 2026-09-15T14:37:49Z Too Classy for This World 54901 Too Classy for This World a desplaçat la pagina [[MSNBC]] cap a [[MS NOW]] 2508749 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[MS NOW]] i45hynd3pnjqdowwu1xynteea2gu0sr 0 201530 2508771 2026-09-16T04:45:07Z Briantin de Montrei 37340 Briantin de Montrei a desplaçat la pagina [[Exarcat de Ravenna]] cap a [[Exarcat de Ravena]] : Ravena segon las Preconizacions del CNO e segon lo Diccionari d'après lo parlar niçard. 2508771 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Exarcat de Ravena]] bms9i02stgvxenfs2frjsmqf8mfqql0 0 201531 2508779 2026-09-16T05:25:18Z Briantin de Montrei 37340 Creacion de la pagina amb « {{Omon|Pentapòli}} [[File:La Pentapoli della costa Adriatica.png|vinheta|En [[roge]], las cinc ciutats de la pentapòli adriatica. En [[irange]], autres ciutats de l'[[Exarcat de Ravena]].]] En [[Itàlia bizantina]], lo '''Ducat de la Pentapòli''' èra una circonscripcion militara governada per un [[duc]] (''dux'') nomenat per e jos l'autoritat de l'[[Exarcat de Ravena|exarca de Ravena]] (584-751). En realitat lo ducat comprenguèt doas pentapòlis (del gr... » 2508779 wikitext text/x-wiki {{Omon|Pentapòli}} [[File:La Pentapoli della costa Adriatica.png|vinheta|En [[roge]], las cinc ciutats de la pentapòli adriatica. En [[irange]], autres ciutats de l'[[Exarcat de Ravena]].]] En [[Itàlia bizantina]], lo '''Ducat de la Pentapòli''' èra una circonscripcion militara governada per un [[duc]] (''dux'') nomenat per e jos l'autoritat de l'[[Exarcat de Ravena|exarca de Ravena]] (584-751). En realitat lo ducat comprenguèt doas pentapòlis (del grèc "πεντάπολις", "cinc ciutats"): quala maritima (comprenent las ciutats de Rimini, Pesaro, Ancona, Senigallia e Fano) e quala annonària o montana (comprenent las ciutats de Gubbio, Cagli, Urbino, Fossombrone e Jesi). Per aquesta rason, lo ducat de còps s'anomena "doble pentapòli" o "decapòli". ==Nòtas e referéncias== {{Traduccion/Referéncia|it|Pentapoli bizantina}} {{Multibendèl|Portal istòria|Portal Edat Mejana|Portal Itàlia}} [[Categoria:Exarcat de Ravena]] [[Categoria:Istòria d'Itàlia]] [[Categoria:Empèri Bizantin]] dk61oz81il5ygdj18c6c3f523cau4q2 0 201532 2508780 2026-09-16T05:30:22Z Briantin de Montrei 37340 Redireccion cap a [[Ducat]] 2508780 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Ducat]] 10m7cxoas83ria5mh790u7ghc7pgs4m