Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 5267 2508791 2508778 2026-09-17T04:49:52Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau manierisme au sègle XIX */ 2508791 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin dei composicions complèxas, dei colors artificialas e dei figuras estiradas per privilegiar d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistificat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. === La pintura modèrna e contemporanèa === === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] kskwut8duaqxhmzgbvjmaxxiih3h07c 2508792 2508791 2026-09-17T04:54:04Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau manierisme au sègle XIX */ 2508792 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. === La pintura modèrna e contemporanèa === === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] d2frnuuf6ofd4audjho6ol69cpqvwfd 2508793 2508792 2026-09-17T04:59:20Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pintura modèrna e contemporanèa */ 2508793 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]]. === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] 75z0qs5hywgtad3r87wuodvukhjw6rz 0 15215 2508790 2486686 2026-09-17T00:09:16Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508790 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Provençau}} {| border="1" cellpadding="2" width=255 cellspacing="0" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9" |+ <big><big>'''Adolf Hitler'''</big></big> |- | style="background:#efefef" align="center" colspan=2 |[[Fichièr:Benito Mussolini and Adolf Hitler.jpg|200px]] |- !align=right|Cancelièr d'[[Alemanha]] entre: |[[30 de genièr]] de [[1933]] e [[30 d'abril]] de [[1945]] |- SIEGHEIL !align=right|''Führer und Reichskanzler'' (cap d'Estat d'Alemanha): | dempuèi lo [[2 d'agost]] de [[1934]] |- !align=right|Data de naissença: |[[20 d'abril]] de [[1889]] |- !align=right|Luòc de naissença: |Braunau am Inn, [[Àustria]] |- !align=right|Data de decès: |[[30 d'abril]] de 1945 |- !align=right|Luòc de decès: |[[Berlin]], [[Alemanha]] |- !align=right|Partit politic: | Partit Nacionalsocialista dels Trabalhadors Alemands ([[Nazisme]]) |} '''Adolf Hitler''' (20 d'abriu de 1889, [[Braunau am Inn]] – 30 d'abriu de 1945, [[Berlin]]) èra un òme politic [[Alemanha|alemand]], fondator, figura centrala e cap dau [[nazisme]] e dau [[Tresen Reich]] de 1933 a 1945. Sa [[politica]] [[Imperialisme|imperialista]], [[Expansionisme|expansionista]] e [[racisme|racista]] foguèt a l'origina dirècta de la partida [[Euròpa|europèa]] de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] qu'entraïnèt la [[mòrt]] de desenaus de milions de personas. Ansin, en causa de l'amplor sensa precedents dei destruccions, dei pilhatges, deis atrocitats e dei [[crime]]s que son de sa responsabilitat, dau [[racisme]] radicau de son [[ideologia]], dei tractaments inumans infligidas a sei victimas e dau traumatisme [[morala|morau]] liat a sei crimes, especialament lo [[Olocaust|chaple de milions]] de [[judaïsme|judieus]], d'[[Eslau]]s e de [[Presonier de guèrra|presoniers de guèrra]] dins de [[camp d'exterminacion|camps d'exterminacion]], son imatge es fòrça negatiu e son nom es vengut, dins la consciéncia collectiva e per l'istoriografia, un sinonim dau [[Mau]] absolut<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David Welch, ''Hitler: Profile of a Dictator'', Routledge (2001), p. 2.</ref>. == Jovença e formacion == === Jovença === [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-1989-0322-506, Adolf Hitler, Kinderbild.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'Adolf Hitler en 1889–1890.]] Adolf Hitler nasquèt lo 20 d'abriu de 1889 dins la[[vila]] [[Àustria|austriana]] de [[Braunau am Inn]] situada lòng de la [[frontiera]] entre [[Àustria-Ongria]] e [[Alemanha]]. Èra lo quatren fiu d'[[Alois Hitler]] (1837–1903), doanier a la retirada en [[1895]], e de [[Klara Pölzl]] (1860–1907). Lei relacions entre Adolf Hitler e son paire son depintadas coma marridas. En revènge, èran fòrça bònas entre lo fiu e la maire e son decès en [[1907]] toquèt prefondament Adolf Hitler. A sa [[mòrt]], [[Alois Hitler]] aviá laissat de ressorsas sufisentas per assegurar l'existéncia de sa familha. Adolf Hitler menèt alora una vida ociosa. Pauc trabalhaire, acomencèt d'estudis au collègi modèrne de Linz e descurbiguèt leis arts coma la [[musica]], lo [[teatre]] e l'[[arquitectura]]. A la [[mòrt]] de sa maire, decidèt de s'installar a [[Viena (Àustria)|Viena]] per venir artista. === Educacion e formacion === Adolf Hitler demorèt a [[Viena (Àustria)|Viena]] de [[1908]] a [[1913]] e a [[Munic]] de 1913 a [[1914]]. Son objectiu èra de venir [[art]]ista mai aqueleis [[annada]]s veguèron subretot l'acomençamen dau desvolopament de seis idèas politicas e de son [[antisemitisme]]. Foguèt d'efèct refusat per l'escòla dei Bèus Arts en 1907 e en 1908. Mau capitèt tanben d'intrar dins una escòla d'[[arquitectura]]. Contunièt alora son existéncia ociosa e visquèt de la venda de [[pintura]]s e d'[[aqüarela]]s. En parallèl de son activitat artistica, acomencèt de s'interessar a la [[politica]] e foguèt influenciat per [[Karl Lueger]] (1844–1910), premier cònsol sociau-crestian de [[Viena (Àustria)|Viena]], e per [[Georg von Schönerer]] (1842–1921), [[Pangermanisme|pangermanista]] opausat au [[catolicisme]] politic, qu'èran dos [[antisemitisme|antisemitas]] virulents. Descurbiguèt tanben l'òbra dau [[marxisme|marxista]] [[França|francés]] [[Georges Sorel]] (1847–1922), dei [[filosofia|filosòfs]] [[Alemanha|alemands]] [[Friedrich Nietzsche]] (1844–1900) e [[Arthur Schopenhauer]] (1788–1860) e dau monge racista e antisemita [[Adolf Lanz]] (1874–1954). Ne'n retirèt una òdi prefonda còntra lei [[Judaïsme|judieus]], lei socialistas, lei [[sindicat]]s, lo [[Parlament]] e lei [[Habsborg]] e establiguèt rapidament un liame entre marxisme, socialisme, parlamentarisme e judaïsme. Semblèt tanben marcat per leis institucions de la [[Glèisa Catolica]] que venguèron una fònt d'inspiracion de l'estructura intèrna dau NSDAP. En mai de 1913, desgostat dau [[cosmopolitisme]] de la [[capitala]] [[Àustria|austriana]], quitèt son país per s'installar en [[Alemanha]]. Demorèt alora a [[Munic]] fins au començament de la [[Premiera Guèrra Mondiala]]. I contunièt de viure gràcias a la venda de sei [[pintura]]s e de legir divèrsei libres politics e filosofics. === La Premiera Guèrra Mondiala === [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 146-1974-082-44, Adolf Hitler im Ersten Weltkrieg retouched.jpg|thumb|right|Adolf Hitler durant la [[Premiera Guèrra Mondiala]] (a drecha).]] La [[Premiera Guèrra Mondiala]] foguèt un episòdi important de la vida d'Adolf Hitler car renforcèt son [[antisemitisme]] e entraïnèt son adesion a un [[partit politic]] tre [[1919]]. Hitler, en despiech de sa [[nacionalitat]] [[Àustria|austriana]], s'engatjèt en aost de 1914 au sen de l'armada [[Bavièra|bavaresa]]<ref>En [[1871]], durant lei negociacions de formacion de l'Empèri Alemand, [[Bavièra]] aviá gardat son autonòmia e teniá ansin en 1914 d'unitats militaras, de representacions diplomaticas e d'administracions pròprias.</ref>. A partir d'octòbre de 1914, participèt ai combats sus lo frònt de l'Oèst onte tenguèt lo ròtle d'estafeta, es a dire de soudat cargat de transmetre leis òrdres de l'estat-major de son [[regiment]] au frònt, ambé lo reng de [[caporau]]. Guierdonat de la [[Crotz de Fèrre]], foguèt bleçat en octòbre de [[1916]], tocat a la camba per de brigas d'[[obús]], e en octòbre de [[1918]], grèvament tocat ais [[uelh]]s per un nívol d'[[iperita]]. Acabèt ansin la guèrra dins un [[espitau]] de [[Pomerània]]. En novembre de 1918, s'entornèt a [[Munic]] onte sembla relativament passiu durant sièis mes. Puei, en junh de 1919, foguèt cargat per son superior de menar d'activitats de [[propaganda]] anticomunista au sen de l'armada. Aquò li permetèt de descubrir sei talents d'orator. De mai, durant aqueu periòde, emetèt per lo premier còp l'idèa d'un « [[antisemitisme]] rasonat » consistissent en « una lucha metodica au nivèu [[lei|legau]] per eliminar lei privilègis dei judieus » e obtenir son « bandiment ». == L'ascension vèrs lo poder == === L'adesion au NSDAP e sa transformacion en partit de massa === En setembre de 1919, Adolf Hitler foguèt cargat d'una mission novèla e deguèt infiltrar e susvelhar un gropuscul [[nacionalisme|nacionalista]] fondat per [[Anton Drexler]], un obrier de Munic. Dich Partit Obrier Alemand (Deutsche Arbeiterpartei), aqueu [[partit politic|partit]] venguèt lo [[NSDAP|Partit Nacionau Socialista dei Trabalhaires Alemands]] (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, [[NSDAP]]) en [[1920]]. Hitler i rescontrèt [[Gottfried Feder]], premier teorician dau NSDAP, e [[Ernst Röhm]], futur cap dei [[SA]]. Tre [[1921]], escartèt [[Anton Drexler|Drexler]] de la direccion e venguèt lo cap dau partit. Hitler realizèt una transformacion prefonda dau [[NSDAP]] que passèt de 60 sòcis en 1919 a {{formatnum:55000}} en [[1923]]. Creèt un [[jornau]] (''Völkischer Beobachter'') que sa publicacion venguèt quotidiana en 1923. Aquela meteissa, sa reputacion comencèt de passar lei limits de [[Bavièra]] e Hitler venguèt una figura majora de l'extrèma drecha [[Alemanha|alemanda]]. Rescontrèt alora divèrsei personalitats, coma [[Hermann Göring]], [[Rudolf Hess]], [[Otto Strasser|Otto]] e [[Gregor Strasser]], [[Alfred Rosenberg]] ò [[Wilhelm Frick]], que venguèron per la seguida d'actors importants dau [[nazisme]] e dau [[Tresen Reich]]. Pasmens, doas tendàncias apareguèron rapidament au sen dau partit a l'entorn dei fraires Strasser, anticapitalistas que volián transformar l'economia alemanda, e d'[[Alfred Rosenberg]] que donava au contrari la prioritat a l'antibolchevisme. === Lo putsch de Munic e la redaccion de Mein Kampf === [[Fichièr:FrMeinKampf20050214.jpg|thumb|right|Edicion 1934 en [[francés]] de [[Mein Kampf]].]] {{veire|Putsch de la braçariá}} En 1923, Adolf Hitler aprofichèt lei trèbols liats au caòs economic entraïnat per l'[[ocupacion de Ruhr]] per organizar un còp d'estat a partir de [[Munic]]. Pasmens, lo projècte mau capitèt totalament en causa de la resisténcia de la polícia. 16 sòcis dau [[NSDAP|partit nazi]] foguèron tuats. Hitler foguèt arrestat e condamnat a cinc ans de preson. Pasmens, en causa d'un clima generau d'indulgéncia a regard dei caps [[nacionalisme|nacionalistas]], i demorèt solament nòu mes entre 1923 e [[1924]]. {{veire|Mein Kampf}} Aprofichèt son periòde d'embarrament per redigir ''Mein Kampf'', un libre ont expausèt seis idèas e sa [[biografia]]. En fòra de son òdi per la [[democracia]], per lo [[socialisme]], per lo « judeo-bolchevisme » e per [[França]] « enemiga mortala dau pòble alemand », i afirmèt l'existéncia d'una lucha [[darwinisme|darwinista]] entre diferentei « raças » mai ò mens inegalas. A la cima de la piramida raciala compausada per Hitler, se trobava la « raça alemanda » (tanben dicha « raça dei Senhors », « raça nòrdica », « raça superiora » ò « raça ariana ») que necessitava d'èsser « purificada » de totei leis elements estrangiers, es a dire « non alemand », [[judaïsme|judieus]], [[omosexualitat|omosexuaus]] ò [[malautiá|malauts]]. Per aquò, èra necessari « d'anientar » lei [[judaïsme|judieus]], que representavan per Hitler la menaça principala còntra la « raça superiora », e de conquistar « l'espaci vitau », dich ''Lebensraum'', dau pòble alemand. Aquela segonda concepcion despassava lo [[pangermanisme]] tradicionau dei nacionalistas [[Alemanha|alemands]] car revendicava un territòri immens e indefinit, en direccion de l'Èst, poblat de « raças inferioras » d'origina [[Eslau|eslava]]. === La reorganizacion dau partit === [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 102-13774, Adolf Hitler.jpg|thumb|right|Hitler durant un discors en [[1927]].]] Après sa liberacion, Hitler tirèt lei leiçons de la revirada de sa temptativa de putsch e decidèt de transformar lo poder per conquistar lo poder d'un biais [[lei|legau]]. De 1924 a [[1926]], reorganizèt donc lo [[NSDAP]] per li donar un aspèct mens revolucionari e estendre son influéncia dins lei regions dau [[nòrd]] d'[[Alemanha]]. En particular, acomencèt de se raprochar dei mitans [[industria]]us e arrestèt de sostenir lei tendàncias anticlericalas e [[paganisme|paganas]] dau [[partit politic|partit]]. La reorganizacion dau partit entraïnèt la fondacion de divèrseis associacions coma leis escadrons de proteccion [[SS]] (''[[Schutzstaffel]]''), lei [[Jovenças Hitlerianas]] (''[[Hitlerjugend]]'') e divèrsei gropaments nacionau-socialistas destinats ais estudiants, ai professors, ai fremas... etc. Hitler acomencèt tanben d'elaborar lei rituaus nazis, lo mite dau ''Führer'', unic guida de sauvar lo país (e d'assegurar la coësion d'un partit devesit per de corrents opausats), lo salut hitlerian e l'aplicacion absoluda dau principi dau cap (''Führerprinzip''). Dins aquò, en despiech d'aqueu renfòrçament de l'estructura intèrna dau partit e de {{formatnum:100000}} sòcis mau capitèt de conquistar un electorat larg ais eleccions de [[1928]] ambé solament {{formatnum:810000}} sufragis en sa favor (2,6% dei vòtes exprimits) e 12 deputats. === La crisi de 1929 e l'ascension dau partit === {{veire|Crisi economica de 1929}} La [[crisi economica de 1929]] foguèt l'eveniment decisiu que permetèt a Hitler d'aquistar lo poder. D'efèct, l'economia [[Alemanha|alemanda]] s'afondrèt en causa de sa despendéncia ais [[exportacion]]s e lo taus de [[caumatge]] agantèt 30% de la populacion activa en [[1932]]. Lei politicas liberalas dei partits sociau-democratas e conservadors agravèron la crisi e descreditèron alora lei partits moderats au profiech dei [[comunisme|comunistas]]<ref>Lo [[Partit Comunista d'Alemanha]] ([[KPD]]) conoguèt tanben de progrès electoraus de remarca en 1929–1933 : 54 deputats en 1928, 77 en [[1930]], 89 en julhet de 1932, 100 en novembre de la meteissa annada e encara 81 en març de 1933 en despiech de l'arrestacion de la quasi totalitat de sei caps.</ref> e subretot dei [[nazisme|nazis]]. Ansin, aprofichant lo caòs economic e de tematicas vagas coma la « comunautat dau pòble » (''Volksgemeinschaft''), Hitler capitèt de melhorar rapidament lei resultats electoraus dau [[NSDAP]] : 6,4 milions d'electors e 107 deputats en 1930, 13,75 milions de votz e 230 elegits en julhet de 1932 e 11,75 milions de sufragis e 196 parlamentaris en novembre de la meteissa annada. Totjorn, dins lo corrent de 1932, Hitler agantèt lo segond torn de l'eleccion presidenciala onte foguèt batut per lo [[manescau]] [[Paul von Hindenburg]] (19,5 milions de vòtz còntra 13,5). Au començament de l'[[annada]] 1933, lo [[NSDAP|partit nazi]] èra donc vengut lo premier partit d'[[Alemanha]] ambé mai d'un milion d'un sòci. Son influéncia èra fòrça fòrta au sen dei classas mejanas e tocava una minoritat importanta dau [[proletariat]]. == La presa dau poder == === Leis idèas d'Adolf Hitler === {{veire|Nazisme}} ==== Leis ideològues principaus dau nazisme ==== En 1933, quand lo [[NSDAP]] èra lèst a prendre lo poder, son [[ideologia]] èra una mescla entre divèrsei tendàncias opausadas e de còps contradictòrias. Hitler chausiguèt de privilegiar una linha definida per lei trabalhs per [[Alfred Rosenberg]], [[Walter Darré]] e eu meteis. Pasmens, lei racinas de la pensada nazi se tròban pus generalament dins la pensada racista e antisemita desvolopada en Alemanha a partir de la fin dau sègle XIX. [[Alfred Rosenberg|Rosenberg]] jonhèt lo movement [[nazisme|nazi]] tre 1921 e son òbra èra dominada per lo concèpte de raça, per l'anticomunisme e per la nocion d'espaci vitau. Sòci de la [[Societat Thule]], desvolopèt fòrça l'idèa de ''[[Lebensraum]],'' l'espaci necessari au desvolopament de la raça germanica'','' e adaptèt l'[[antisemitisme]] dau sègle XIX e dei premiereis [[annada]]s dau sègle XX a la societat de l'entre doas guèrras. Enfin, a travèrs lo desvolopament d'una ideologia anticatolica, desvolopèt una [[mitologia]] nacionala germanica e un [[paganisme|neopaganisme]] inspirat per la cavalariá [[Edat Mejana|medievala]]. [[Walter Darré]] èra lo cap d'un movemennt païsan [[racisme|racista]] e jonhèt lo [[NSDAP]] en 1930. Entre 1928 e 1930, publiquèt dos obratges que fondèron una doctria basada sus lei liames « dau sang e dau sòu ». I definiguèt una « raça nòrdica » intrinsècament eroïca, colonisatritz e guerriera que sa superioritat èra basada sus una ereditat ben preparada. [[Walter Darré|Darré]] defendiguèt donc l'adopcion d'una politica [[eugenisme|eugenista]] (creacion de domenis ereditaris) per regenerar la noblesa alemanda e lo « sang dei caps » (''Führerblut''). Enfin, Hitler utilizèt una gròssa partida de la sieuna òbra teorica ja expausada dins ''[[Mein Kampf]]''. Pasmens, una particularitat de son programa foguèt sa volontat de desvolopar un nacionalisme « popular » eissit dau pòble e non un nacionalisme « sofisticat » impulsat per leis elèits tradicionaus. Premier, voliá restaurar la grandor de la [[nacion]] e atacava donc lo [[comunisme]], la [[Glèisa Catolica]] e lei [[judaïsme|judieus]]. Criticava tanben lo [[parlament]]arisme e defendiá lo « principi dau cap » (''Führerprinzip'') qu'èra l'observança estricta de la ierarquia. Aqueu cap deviá èsser lo rebat dau « caractèr nacionau » (''Volkstum'') e dau pòble (''Volk''). Segon Hitler, l'[[Estat]] èra donc una comunautat d'egaus dirigits per una [[aristocracia]] formada dei melhors. Deviá pereu èsser centralizat e fòrt, basat sus un partit unic qu'èra lo fondament dau [[govèrn]]. Aquelei principis èran resumits dins la famosa devisa « Un Pòble, un Empèri, un Guida » (''Ein Volk, Ein Reich, Ein Führer''). ==== Politicas raciala e sociala ==== En fòra de sa vision de l'organizacion [[estat]]ala, l'autra originalitat deis idèas d'Adolf Hitler èra sa preocupacion de la sauvagàrdia de la « raça alemanda ». Premier, voliá protegir sa « puretat », çò que foguèt a l'origina de l'adopcion d'un [[drech de sang]] estricte regardant l'atribucion de la [[nacionalitat]] [[Alemanha|alemanda]]. Pasmens, adoptèt tanben l'idèa de ''[[Lebensraum]]'' e revendicava donc l'unificacion deis Alemands au sen d'un estat unic e la cession de [[colonialisme|colonias]] en [[Polonha]] e en [[Ucraïna]] per permetre lo « desvolopament normau » d'[[Alemanha]]. Lo rèsta d'[[Euròpa]] deviá èsser organizat per servir leis interès de l'economia alemanda, especialament sei besonhs en matèrias premieras. Enfin, per protegir leis Alemands, èra necessari de luchar còntra l'influéncia « corruptritz » dei [[judaïsme|judieus]]. Per aquò, Hitler prepausava de sasir sei bens, d'annular sei drechs politics e d'organizar son expulsion. === L'aliança ambé lei conservadors e la formacion dau govèrn Hitler === Lei succès electoraus dau [[NSDAP|partit nazi]] en 1930 e en 1932 permetèron pas a Hitler d'obtenir la majoritat absoluda. Pasmens, lei [[conservatisme|conservadors]], egalament sensa majoritat parlamentària, li prepausèron una aliança esperant aprofichar lo sostèn popular dau [[NSDAP]] per crear un regime autoritari favorable a seis interès. D'efèct, una partida dei [[conservatisme|conservadors]] [[Alemanha|alemands]], gropats a l'entorn d'[[Alfred Hugenberg]] e de [[Franz von Papen]], pensavan poder contraròtlar Hitler au sen d'un gabinet conservador. En genier de 1933, capitèron de convencre [[Paul von Hindenburg|Hindenburg]], inicialament opausat au projècte, de lo nomar coma cancelier a la tèsta d'un [[govèrn]] que teniá solament dos ministres nazis ([[Hermann Göring]] e [[Wilhelm Frick]]). === L'eliminacion dei comunistas e leis eleccions dau 5 de març de 1933 === [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 146-1977-148-19A, Berlin, Reichstagsbrand.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] dau Reichstag durant l'incendi de la nuech dau 27 au 28 de febrier de 1933.]] Tre sa nominacion coma cancelier, Hitler se preocupèt d'assegurar son poder e d'eliminar adversaris e aliats de circonstància entre febrier e març de 1933. Per aquò, utilizèt a son profiech divèrsei [[lei|lèis]] que li permetèron d'eliminar lei [[comunisme|comunistas]] [[Alemanha|alemands]] e d'obtenir la majoritat absoluda au [[Reichstag]]. D'efèct, tre lo 1{{èr}} de febrier, lei [[nazisme|nazis]] capitèron de prendre lo contraròtle dei fòrças de polícia e Hitler obtenguèt la dissolucion dau parlament. D'eleccions novèlas foguèron fixadas per lo 5 de març. A partir dau 6 de febrier, acomencèt la repression còntra lei [[comunisme|comunistas]] e Hitler utilizèt la [[constitucion]] de 1919 per enebir lei reünions publicas e suspendre la [[premsa]]. Puei, dins la nuech dau 27 au 28 de febrier, l'[[incendi dau Reichstag]], organizat per lei [[nazisme|nazis]], permetèt d'accusar lo [[KPD]] de complòt còntra l'[[Estat]]. De miliers de caps dau [[partit politic|partit]] foguèron arrestats e una ordonància suspendiguèt lo [[drech]] de [[grèva]]. Devesits e tocats per la repression, lei partits de senèstra mau capitèron de reagir. Leis eleccions dau 5 de març s'acabèron per una victòria dau [[NSDAP]] que ganhèt 288 deputats sus 647. Aviá la majoritat gràcias ais elegits dei nacionalistas e dei conservadors. Pasmens, lei [[comunisme|comunistas]], lei [[socialisme|socialistas]] e divèrsei pichonei formacions de senèstra totalizavan 208 parlamentaris e lei formacions centristas 96. L'arrestacion dei deputats [[comunisme|comunistas]] permetèt alora au [[NSDAP]] d'aquistar la majoritat absoluda e donèt ''[[de facto]]'' lei plens poders a Hitler. === L'eliminacion de l'oposicion politica === [[Fichièr:Adolf Hitler Berghof-1936.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'Adolf Hitler en 1933.]] L'eliminacion de tota oposicion politica aguèt luòc entre lo 6 de març (arrestacion dei deputats [[comunisme|comunistas]]) e lo 14 de julhet de 1933. Gràcias a sa majoritat absoluda au [[Reichstag]] e la promesa de la signatura d'un [[concordat]] per contentar lei centristas, Hitler obtenguèt lo vòte oficiau dei plens poders lo 24 de març per una durada de quatre ans<ref>Coma leis institucions de la [[Republica de Weimar]] foguèron jamai abolidas, lo [[Reichstag]] deguèt vòtar la prolongacion dei plens poders en [[1937]], en [[1941]] e en 1945.</ref>. Lo 22 de junh, lo partit socialista foguèt dissòus. Puei, lei pressions dei [[nazisme|nazis]] còntra lei partits centristas e leis autrei partits conservators entraïnèron la demission dei ministres non nazis e finalament la dissolucion volontària d'aquelei formacions. Hitler prenguèt alora un decret per enebir la recreacion dei partits e lo [[NSDAP]] venguèt alora lo partit unic d'[[Alemanha]]. === L'eliminacion de l'oposicion sindicala === Lo [[govèrn]] [[nazisme|nazi]] se contentèt pas de l'eliminacion dei [[partit politic|partits politics]] de senèstra. D'efèct, lo 2 de mar de 1933, Hitler ordonèt l'arrestacion dei caps dei [[sindicat]]s e l'ocupacion de sei bastiments. Totei leis organizacions sindicalas foguèron alora integradas per fòrça dins un [[Frònt Alemand dau Trabalh]] (''[[Deutsche Arbeitsfront]]''). Definitivament organizat per una lèi adoptada lo 24 d'octòbre de 1934, aqueu frònt reorganizèt lo mond dau trabalh segon lei concepcions hitlerianas gràcias a la creacion d'una « solidaritat » entre emplegaires e emplegats, generalament au profiech dei premiers<ref>De temptativas de sostèn de revendicacions obrieras foguèron rapidament arrestadas (1933–1934) per la direccion nazi.</ref>. En particular, s'ocupèt d'assegurar la [[propaganda]] au sen de la classa obriera, dau contraròtle dei [[caumatge|caumaires]] — estremats dins de camps — e de l'endoctrinament politic dei trabalhaires internats. === Lei reorganizacions de l'educacion e de l'administracion === Per completar son contraròtle dau mond politic, Adolf Hitler menèt una reorganizacion prefonda de l'educacion e de l'administracion per lei sometre au [[nazisme]]. Regardant l'ensenhament, l'educacion deviá d'ara endavant « pas amolonar de conóissenças, mai obtenir dei còrs sans ». Aquò necessitèt una purga important dau còrs ensenhant ambé l'eliminacion dei professors [[comunisme|comunistas]], [[judaïsme|judieus]] ò politicament ostils au regime novèu. Puei, Hitler, tre 1933, ordonèt de reorganizacion la formacion deis ensenhants que venguèron tanben lei caps dei [[Jovenças Hitlerianas]] e foguèron formats dins de centres especiaus tenguts per lei [[nazisme|nazis]]. En mai d'aquò, l'unifòrme nazi foguèt impausat ais escolans e ais institutors. L'objectiu èra de politizar l'ensenhament per aprendre ais enfants leis idèas de raças, de superioritat dei pòbles germanics e la necessitat de conquistar lei territòris de l'Èst per assegurar la subrevida d'[[Alemanha]]. La reorganizacion deis administracions se debanèt en 1933 e en 1934. Premier, Hitler obtenguèt lo drech de modificar lei jutjaments tròp indulgents. Un tribunau especiau foguèt tanben creat per s'ocupar dei crimes politics. Regardant leis autreis administracions [[estat]]alas, d'estructuras parallèlas foguèron creadas per lei doblar e lei contraròtlar. Puei, lo 30 de genier de 1934, una [[lei|lèi]] prononcièt la dissolucion deis assembladas e deis institucions localas per unificar lo Reich. En plaça, una administracion dirècta foguèt creada sota l'autoritat dirècta dau Ministèri de l'Interior. Enfin, consequéncia logica de la supression dei Länder, la [[chambra auta]] dau Parlament ([[Reichsrat]]) foguèt suprimida lo 14 de febrier. === La somission dau monde culturau === [[Fichièr:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|thumb|right|Autodafé organizat per d'estudiants de [[Berlin]] lo 10 de mai de 1933.]] La somission dau mond [[cultura]]u gropa divèrsei mesuras pertocant leis afaires [[religion|religiós]] e la [[propaganda]] dau regime per crear e desvolopar una ideologia novèla basada sus la superiotat de la « raça ariana ». Lei mitans religiós foguèron contentats ambé la signatura d'un concordat que donèt au [[catolicisme]] l'estatut de [[religion d'Estat]] e la libertat d'exercici. En cambi, lo clergat deviá arrestar seis activitats politicas. Per lo rèsta, lo nazisme s'ocupèt de purgar lei mitans intellectuaus (autodafés) e 5 000 personnas s'exilèron. De Chambras de la cultura foguèron creada per cada domeni culturau e plaçada sota la direccion de partisans dau regime. De ceremònias grandiosas foguèron tanben organizadas per Hitler per mòstrar la poissança novèla de l'Estat. === La creacion d'un estat repressiu e la purga dau NSDAP === L'aspèct pus important de la mesa au pas dau país per Hitler foguèt la creacion d'un aparelh repressiu fòrça desvolopat e fòrça violent. Ansin, tre la nominacion d'Adolf Hitler coma cancelier, aqueu darrier ordonèt la dubertura de [[camp de concentracion|camps de concentracion]] ([[Camp de Dachau|Dachau]], [[Oranienburg-Sachsenhausen]]... etc.) per internar [[comunisme|comunistas]], [[socialisme|socialistas]], [[sindicat|sindicalistas]] ò [[judaïsme|judieus]] ({{formatnum:30000}} presoniers tre lo mes d'abriu de 1933). Fisada a [[Joseph Goebbels]], ministre de l'Educacion dau pòble e de la Propaganda, una activitat intensa de [[propaganda]] sostenguèt la repression còntra lei partits de senèstra gràcias a una epuracion de la premsa e dei mèdias. De mai, lo 1{{èr}} de mai de 1933, [[Hermann Göring]] creèt una polícia secrèta en [[Prússia]]. Aquela fòrça fusionèt rapidament ambé d'unitats similaras per formar, sota la direccion de [[Heinrich Himmler]] e de [[Reinhard Heydrich]], la [[Gestapo]] que venguèt la polícia politica dau regime. {{veire|Nuech dei Lòngs Cotèus}} Pasmens, au sen de l'estat repressiu nazi, un ròtle fondamentau foguèt rapidament tengut per la [[SS]] de [[Heinrich Himmler]]. D'efèct, tre [[1931]], foguèt cargat de trobar lei sabotaires e leis agents infiltrats au sen dau [[partit politic|partit]]. Puei, Hitler decidèt d'eliminar l'ala socializant dau partit per renfòrçar son aliança ambé lei mitans d'afaires. L'operacion foguèt fisada a la [[SS]] que deguèt eliminar plusors caps de la [[SA]], coma [[Ernst Röhm]], qu'assostava la màger part dei revolucionaris dau [[NSDAP]]. Dicha [[Nuech dei Lòngs Cotèus]], aquela purga intèrna se debanèt dins la nuech dau 29 au 30 de junh de 1933 e s'acabèt per la decapitacion de la [[SA]] que foguèt alora marginalizada au sen dau Reich. Plusors centenaus de sòcis dau [[NSDAP]], compres de responsables istorics coma [[Gregor Strasser]], ò d'adversaris politics d'Hitler foguèron tanben [[assassinat]]s ambé lo sostèn de l'armada, dau president Hindenburg e dei conservadors. En [[1936]], [[Heinrich Himmler]] venguèt lo cap de la polícia renfòrçant mai la poissança de la [[SS]] sota l'autoritat dirècta d'Hitler. Puei, en [[1939]], foguèt creat lo Servici Centrau de la Seguretat dau Reich (RSHA), dirigida per [[Reinhard Heydrich]] per plaçar sota una direccion unica, somesa a Hitler, la polícia secrèta, la [[Gestapo]], lo servici de seguretat e la polícia criminala. === Hitler ''Reichsführer'' === A la fin de 1933, Hitler èra vengut pron poderós per obtenir la ratificacion de son autoritat per lo pòble. En novembre de 1933, un premier plebiscit (95% de vòtes favorables) li permetèt de retirar [[Alemanha]] de la [[Societat dei Nacions|SDN]] e de poblar lo Reichstag unicament ambé de deputats [[nazisme|nazis]]. Puei, après la [[mòrt]] dau president Hindenburg, un segond plebiscit organizat lo 19 d'aost (89% de vòtes favorables) li conferiguèt lo títol de ''Führer''. Aquò li donèt l'estatut de cap de l'Estat e li permetèt de passar a la seguida de son programa. == Lo ''Führer'' dau Tresen Reich == === La restauracion de la poissança alemanda === ==== Lo redreiçament de la situacion economica ==== De 1933 a 1939, lo regime redreicèt la situacion economica dau país e obtenguèt una popularitat fòrta au sen de la populacion. D'efèct, una politica de grands trabalhs puei lo rearmament dau país favorizèron l'activitat [[industria]]la e permetèron de redurre lo [[caumatge]]. Ansin, maugrat una aumentacion deis inegalitats economicas e una demenicion dau nivèu de vida dei classas mejanas, principalament liada a una demenicion dei salaris, lo govèrn hitlerian capitèt d'assegurar la [[patz]] sociala dins lei [[vila]]s. Dins lei zònas ruralas, Hitler contentèt tanben largament la populacion gràcias a una aumentacion dei pretz [[agricultura|agricòla]] e un sostèn que permetèt de redurre lei deutes dei païsans. En 1937, [[Alemanha]] aviá retrobat son reng de segonda poissança economica mondiala e sa produccion èra un tèrç pus importanta qu'en 1928. ==== L'exclusion dei « raças inferioras » e deis « elements desviants » ==== [[Fichièr:The day after Kristallnacht.jpg|thumb|right|Botiga destrucha durant la [[Nuech de Cristau]].]] Element motor de l'[[ideologia]] [[nazisme|nazi]], lo racisme e la « lucha entre lei raças » venguèron rapidament de dimensions majoras de la politica hitleriana. Fins au començament de la [[Segonda Guèrra Mondiala]], dos periòdes pòdon mai ò mens èsser definidas. De 1933 a 1937, lo regime nazi assaièt subretot d'exclure lei [[judaïsme|judieus]], « raça inferiora » e enemiga de la « raça alemanda superiora », de la societat e dau país. Puei, a partir de [[1938]], apareguèt una politica d'exterminacion qu'anava pauc a pauc venir sistematica. Enfin, en parallèl dei persecucions còntra lei [[judaïsme|judieus]], de mesuras identicas foguèron a cha pauc adoptadas còntra lei [[Tziganes]], leis [[omosexualitat|omosexuaus]] e leis autreis « elements desviants ». Ansin, de 1933 a 1937, la [[lei|lèi]], completada per d'accions violentas pontualas, foguèt l'otís principau de la politica [[antisemitisme|antisemita]] dau regime. Tres ensems de mesuras i aguèron una importància majora. D'efèct, premier, de [[pogròm]]s e un boicòt foguèron organizats tre la prima de 1933 mai se turtèron a l'indiferéncia de la màger part dei ciutadans e, de còps, a de protestacions. L'operacion s'acabèt donc per una revirada. Hitler decidiguèt donc de melhorar l'organizacion e d'utilizar lei ressorsas legislativas. Ansin, tre lo mes d'abriu, divèrsei mestiers foguèron defenduts ai [[judaïsme|judieus]]. Puei, lo movement s'accelerèt a partir de [[1935]] ambé l'adopcion dei lèis de Nuremberg que prenguèron fòrça mesuras antisemitas : exclusion dau [[conscripcion|servici militar]], interdiccion d'anar dins certanei luòcs publics coma lei [[cinèma]]s, interdiccion dei [[maridatge]]s entre judieus e « Alemands », supression dau drech de vòte... etc. 13 decrets completèron aquelei lèis qu'entraïnèron la disparicion de 80% dei comèrcis tenguts per de judieus. De mai, d'autrei [[pogròm]]s aguèron tornarmai luòc mai la preparacion dei Jòcs Olimpics obliguèt lo regim de moderar — provisòriament — sa politica racista. {{veire|Nuech de Cristau}} A partir de 1937–1938, la [[politica]] [[antisemitisme|antisemita]] dau regime cambièt de forma evolucionant de l'exclusion a l'eliminacion. D'en premier, aquela darriera foguèt territoriala : lei [[judaïsme|judieus]] foguèron obligats de quitar lo país per l'estrangier en causa de la supression de sei mejans de subsisténcia e d'una aumentacion de la violéncia. D'[[impòst]]s supplementaris foguèron impausats e d'activitats economicas novèlas coma leis agéncias immobilieras foguèron enebidas. De mai, plusors [[sinagòga]]s foguèron incendiadas (Munic lo 9 de junh de 1938, Nuremberg lo 10 d'aost de 1938...) avans l'entraïnament de la [[Nuech de Cristau]] entre lo 28 e lo 29 d'octòbre de la meteissa [[annada]]. Per venjar la mòrt d'un conselhier de l'ambassada alemanda de [[París]], lei nazis organizèron un [[pogròm]] gigant dins tot lo Reich. Lo bilanç foguèt fòrça important ambé 91 [[mòrt]]s, 267 [[sinagòga]]s cremadas, {{formatnum:7500}} botigas destruchas e l'arrestacion de {{formatnum:30000}} jusieus que foguèron desportats dins de [[camp de concentracion|camps de concentracion]] per la [[Gestapo]]. Puei, lo 12 de novembre, un [[impòst]] novèu foguèt creat, pagat solament per la communautat jusieva, per remborsar lei degalhs. Enfin, lo regim decidiguèt « l'arianizacion » de totei leis entrepresas jusievas. L'objectiu d'aquela politica d'exclusion economica e sociala èra l'emigracion dei jusieus en fòra d'Alemanha. {{formatnum:220000}} quitèron efectivament lo país entre 1933 e 1938. A partir d'aquela annada, lo govèrn desvolopèt tanben una politica d'expulsion fòrçada que regardèt principalament lei judieus vivent en [[Àustria]] e en [[Checoslovaquia]]. Puei, tre lo començament deis annadas 1940, la politica d'eliminacion evolucionèt de l'eliminacion territoriala a l'eliminacion fisica. ==== L'expansionisme e la destruccion dau sistèma de Versalhas ==== [[Fichièr:Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png|thumb|right|Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.]] [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-1987-0922-503, Wien, Einmarsch deutscher Truppen, Spähpanzer.jpg|thumb|right|Intrada dei [[blindatge|blindats]] [[Alemanha|alemands]] dins [[Viena (Àustria)|Viena]].]] De 1933 a 1939, Hitler capitèt de roïnar lo [[Tractat de Versalhas|sistèma de Versalhas]] e de menar a bòn tèrme lei premiereis etapas de sa politica d'expansion territòriala. Per aquò, deguèt premier neutralizar la menaça [[França|francesa]] gràcias au desvolopament de relacions coralas ambé lei [[Reialme Unit|Britanics]]. Òr, sensa lo sostèn de [[Londres]], [[París]] ausèt pas utilizar la fòrça còntra la restauracion de la [[conscripcion]] obligatòria (1935) e còntra la remilitarizacion de [[Renània]]. Après aquelei succès, l'objectiu d'Adolf Hitler foguèt l'annexion d'[[Àustria]]. Tre julhet de 1934, i aviá laissat sei partisans organizar un còp d'estat e [[Assassinat|assassinar]] lo cancelier [[Engelbert Dollfuss|Dollfuss]]. Pasmens, la reaccion d'[[Itàlia]], que mobilizèt de fòrças lòng de la [[frontiera]] [[Àustria|austriana]] l'empachèt de sostenir dirèctament lei [[nazisme|nazis]] austrians que foguèron finalament batuts. En despiech de sa revirada, Hitler observèt l'abséncia de reaccion de [[França]] e dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]]. Decidèt de se raprochar de [[Benito Mussolini]] e d'obtenir son acòrdi avans d'organizar una segonda temptativa. Aquò foguèt facilitat per la rompedura entre lei Francobritanics e leis Italians après l'invasion d'[[Etiopia]] en 1935. Un an pus tard, una aliança èra concluda entre [[Berlin]] e [[Roma]]. Ansin, en març de 1938, poguèt annexar [[Àustria]] sensa resisténcia (''[[Anschluss]]''). A partir de 1937, [[Japon]] jonhèt tanben l'aliança entre [[Alemanha]] e [[Itàlia]]. Puei, demandèt l'annexion dei territòris [[alemand|germanofòns]] de [[Checoslovaquia]]. L'afaire èra pus malaisat car lo país èra un aliat important de [[França]] que decidèt de mobilizar una partida de sei tropas lo 23 de setembre de 1938. Pasmens, l'abséncia de sostèn britanic e la paur dau [[comunisme]] minèron la resolucion francesa e favorizèron la signatura deis acòrdis de Munic (30 de setembre). Aqueu tractat permetèt a Hitler d'ocupar lei regions montanhosas de Checoslovaquia onte [[Praga]] aviá bastit sei defensas. Aprofichant la feblessa militara dei [[Checoslovaquia|Checoslovacs]], Hitler ordonèt alora d'ocupar la totalitat dau país : [[Republica Chèca|Boèmia-Moràvia]] venguèron un [[protectorat]] alemand e [[Eslovaquia]] una republica independenta aliada au [[Tresen Reich]]. Pasmens, la disparicion de [[Checoslovaquia]] mau contentèron [[França]] e lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] que decidèron de protegir militarament [[Polonha]], buta seguenta deis ambicions hitlerianas. Dins lo corrent de l'estiu de 1939, Hitler deguèt luchar còntra [[París]], [[Londres]] e [[Varsòvia]] per obtenir lo sostèn de [[Moscòu]]. Aprofichèt l'abséncia de projèctes clars de part deis Aliats per prepausar un acòrd territòriau de partiment de l'[[Euròpa]] Orientala entre [[Alemanha|Alemands]] e [[URSS|Sovietics]], çò que foguèt acceptat per [[Stalin]]. Lo 23 d'aost de 1939, la signatura dau [[Pacte Molotov-Ribbentrop]] laissèt a Hitler lei mans liuras a l'èst e la partida [[Euròpa|europèa]] de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] comencèt lo 1{{èr}} de setembre de 1939. === La Segonda Guèrra Mondiala === ==== Lei succès militars de 1939–1942 ==== [[Fichièr:Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png|thumb|right|Extension dei conquistas d'[[Alemanha]] durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]].]] [[Fichièr:Bundesarchiv Bild 183-H28708, Paris, Eiffelturm, Besuch Adolf Hitler.jpg|thumb|right|Hitler a [[París]] en junh de [[1940]].]] De 1939 a [[1942]], Hitler conoguèt una tiera de victòrias militaras que li permetèron de sometre la màger part dau [[continent]] [[Euròpa|europèu]]. D'efèct, la declaracion de guèrra francobritanica foguèt pas seguida d'ofensivas sus la [[frontiera]] occidentala dau Reich que poguèt aisament esquichar la resisténcia [[Polonha|polonesa]] dins lo corrent de setembre de 1939 ambé l'ajuda [[URSS|sovietica]] e gràcias au ''[[Blitzkrieg]]'', utilizacion novèla e combinada dei [[carri de combat|carris]] e de l'aviacion. Dins aquò, maugrat la desfacha de son aliat, [[París]] e [[Londres]] refusèron d'abandonar la lucha que se desplacèt en [[Escandinàvia]] ([[campanha de Norvègia]]). Aquò permetèt a obtenir d'assegurar sei rotas comercialas ambé lei jaciments de [[fèrre]] de [[Suècia]]. Puei, en mai de 1940, ordonèt d'atacar [[França]]. Lo ''[[Blitzkrieg]]'' capitèt de rompre aisament lei defensas aliadas e [[França]] deguèt demandar un armistici après solament sièis setmanas de combat. Lei dos tèrç de son territòri foguèron ocupats e lo rèsta plaçat sota la direccion d'un govèrn collaborator. En revènge, lo [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] contunièt la guèrra e resistiguèt ai bombardaments alemands sus sei vilas ([[batalha d'Anglatèrra]]). Pasmens, isolat, deguèt trobar d'aliats dins lei Balcans ([[Iogoslavia]], [[Grècia]]) que foguèron rapidament vencuts en març-abriu de 1941. L'unic frònt onte lei [[Reialme Unit|Britanics]] podián infligir de còps ais Alemands èra lo frònt [[africa]]n mau defendut per leis [[Itàlia|Italians]]. En 1941, Hitler deguèt donc i mandar un còrs expedicionari per renfòrçar lei tropas de Mussolini. Puei, en junh de 1941, Hitler decidèt d'envaïr l'[[URSS|Union Sovietica]] per conquistar lo ''[[Lebensraum]]'' [[Alemanha|alemand]] en Euròpa de l'Èst. Suspresas, lei fòrças [[URSS|sovieticas]] subiguèron de desfachas grèvas dins lei regions frontalieras e perdiguèron de miliers d'òmes. Pasmens, gràcias a de renfòrç e a l'arribada dei condicions [[ivèrn|ivernencas]], rebutèron l'[[Batalha de Moscòu|ofensiva alemanda còntra Moscòu]] (octòbre de 1941 – genier de 1942). Après aquela desfacha, Hitler enebiguèt a sei generaus tot movement de retirada, çò que permetèt ais Alemands d'arrestar lei còntra-ofensivas sovieticas e de gardar sa coesion. Segon plusors generaus alemands, aquela decision sauvèt la ''Wehrmacht'' de la destruccion. Ansin, Hitler comencèt d'intervenir mai dins lei decisions militaras onte seis intervencions anavan rapidament aver de consequéncias nefastas per l'armada alemanda. De mai, per solidaritat ambé [[Japon]], declarèt la guèrra ais [[Estats Units d'America]] permetent ai [[Reialme Unit|Britanics]] de trobar un aliat poderós sus lo frònt de l'Oèst. ==== Lo pilhatge d'Euròpa e leis atrocitats dau regime nazi ==== [[Fichièr:Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png|thumb|Esquèma generau dau sistèma concentracion nazi e de la politica d'exterminacion dau Tresen Reich]] [[Fichièr:Nazi Holocaust by bullets - Jewish mass grave near Zolochiv, west Ukraine.jpg|thumb|right|Cababres de [[judaïsme|judieus]] assassinats en [[Ucraïna]].]] [[Fichièr:Ebensee concentration camp prisoners 1945.jpg|thumb|right|Presoniers liberats d'un camp nazi en 1945.]] [[Fichièr:Eines von 3 Massengräbern in Bergen-Belsen, so wie es von den Befreiern vorgefunden wurde, 1945.jpg|thumb|right|Cadabres descubèrts dins lo [[camp de Bergen-Belsen]].]] Tre la començament de l'expansion territòriala dau Reich en 1938, Hitler apliquèt sa [[politica]] destinada a assegurar la primautat e la subrevida de la « raça superiora ». Pasmens, aquò s'accelerèt a partir de 1939. Quatre axes principaus la compausèron. Dins lei país ocupats d'[[Escandinàvia]] e lei [[Païses Basses|País Bas]], la violéncia de l'ocupacion [[Alemanha|alemanda]] foguèt lòngtemps febla ò moderada. D'efèct, per Hitler, leis abitants d'aquelei regions fasián partida de la « raça superiora » e devián èsser integrats au pòble alemand gràcias a una politica de maridatges mixtes. Dins aquò, ambé lo desvolopament de movement de resisténcia, l'ocupacion venguèt pauc a pauc pus dura coma l'illustrèt la [[famina]] que toquèt lei [[Païses Basses|País Bas]] en 1944–1945. Dins lo rèsta dei país occidentaus, l'objectiu deis Alemands èra subretot d'utilizar lo teissut industriau au profiech de son esfòrç de guèrra. Ansin, organizèron un pilhatge eficaç dei ressorsas economics (pagament d'indemnitats d'ocupacion fòrça importantas, requisicion de man d'òbra... etc.) mai relativament pauc de violéncias còntra lei populacions — au mens, a respèct dei regions de l'Èst. Pasmens, reprimiguèron lei movements de resisténcia, çò qu'entraïnèt de còps de batalhas importantas. Dins lei regions d'Euròpa Orientala, la situacion foguèt diferenta car aquelei regions èran destinadas a la colonizacion dei populacions alemandas. Lo pilhatge foguèt donc la nòrma e lei chaples d'abitants, de [[judaïsme|judieus]] e de [[comunisme|comunistas]] se multipliquèron. Aquò s'agravèt mai ambé l'acomençament dau reculament deis armadas alemandas car la man d'òbra foguèt requisicionada per de trabalhs militars e car leis infrastructuras foguèron sistematicament destruchas per alentir lei [[URSS|Sovietics]]. Enfin, de represalhas saunosas foguèron organizadas còntra lei vilas que se revoutèron coma [[Varsòvia]]. Enfin, lo darrier axe de la mesa en plaça de l'òrdre nazi foguèt l'exterminacion dei « raças inferioras » ([[judaïsme|judieus]], [[Eslau]]s, [[Tzigane]]s... etc.) e deis « elements desviants » (comunistas, [[Aktion T4|malauts mentaus]], omosexuaus... etc.). Per aquò, de chaples generaus foguèron organizats après la presa de certanei vilas per l'armada e la [[SS]] ([[Odessa]], [[Kiev]]... etc.) e de grops d'execucion mobils (''[[Einsatzgruppen]]'') foguèron creats per reünir e executar lei butas dau regime. En parallèl, lo ret de [[camp de concentracion|camps de concentracion]] veguèt sei condicions de vida venir pus duras per tuar lentament lei presoniers de fam ò de [[malautiá]]. Puei, a partir de 1942, foguèron bastits de [[camp d'exterminacion|camps d'exterminacion]] per accelerar, segon un procès industriau, la politica d'anientament dei « raças inferioras ». En 1945, lo bilanç uman d'aquela politica de pilhatge e d'exterminacion èra sensa precedents. Au mens 19,3 milions de presoniers ò de civius èran estats assassinats dins lei camps ò per leis unitats militaras alemandas e au mens 29 milions de personas èran mòrtas durant leis operacions militaras de la [[Segonda Guèrra Mondiala]] entraïnada per l'ataca de [[Polonha]]. De desenaus de milions de personas avián tanben perdut son ostau (25 milions unicament en [[URSS]]) e de milions d'Alemands foguèron caçats d'Euròpa Orientala per lei venceires. Enfin, lo traumatisme morau èra considerable, especialament en comparason ambé l'apòrt d'[[Alemanha]] ai progrès de la [[sciéncia]] e de la [[filosofia]]. ==== Lei reviradas e la desfacha ==== [[Fichièr:Segonda Guèrra Mondiala - Euròpa (1942-1945).png|thumb|Conquista dau Tresen Reich per leis armadas aliadas de 1942 a 1945.]] A partir de 1942–1943, la situacion militara [[Alemanha|alemanda]] se desgradèt, especialament sus lo frònt de l'Èst onte lei fòrças sovieticas infligiguèron de desfachas saunosas a la ''Wehrmacht''. Aquelei reviradas aguèron de consequéncias sus lo comportament d'Hitler que venguèt mai e mai taciturne e s'alunchèt pauc a pauc de la realitat dau terren. Sei preocupacions principalas venguèron la reorganizacion raciala d'[[Euròpa]] e la preparacion d'ofensivas irrealistas. Dins aquò, son poder demorèt incontestat per la populacion que subiguèt pauc leis efèctes de la guèrra fins a la fin de [[1944]] gràcias au pilhatge dei ressorsas europèas. Certanei militars assaièron sensa succès de l'assassinar e organizèron un atemptat còntra eu lo 20 de julhet de 1944. Pasmens, lo projècte mau capitèt e lo fanatisme e la deméncia dau regime aumentèron. Hitler e la propaganda de [[Joseph Goebbels|Goebbels]] insistiguèron d'ara endavant sus leis armas novèlas ([[V1]], [[V2]], [[Stg 44]]... etc.) qu'anavan permetre la victòria finala dau Reich. Ordonèt tanben l'acceleracion de l'exterminacion dei [[judaïsme|judieus]] (arrestacion de {{formatnum:440000}} judieus [[Ongria|ongrés]] unicament en julhet de 1944). Enfin, esperèt formar una aliança comuna ambé leis Occidentaus per luchar còntra lo bolchevisme incarnat per l'[[URSS]]. Pasmens, a partir d'abriu de 1945, [[Berlin]] venguèt l'objectiu deis armadas [[URSS|sovieticas]]. Coma lei mes precedents, Hitler organizèt de còntra-ofensivas irrealistas ambé d'armadas imaginàrias e mobilizèt tota la populacion per la defensa de la capitala sensa se preocupar dei civius. Ordonèt tanben de destrurre leis infrastructuras necessàrias a la subrevida de la populacion per defugir l'asserviment dau pòble alemand per lei « raças inferioras ». Enfin, refusant d'èsser capturat e jutjat, se suicidiguèt dins lo blocaus de la cancelariá lo 30 d'abriu. Ordonèt a sa garda personala de cremar son cadabre que foguèt retrobat per lei [[URSS|Sovietics]] a l'eissida de la [[batalha de Berlin]]. Acabèron de lo cremar e dispersèron lei rèstas dins un endrech secrèt per empachar la creacion d'un luòc de commemoracion nazi. == Liames intèrnes == * [[Nazisme]]. * [[Segonda Guèrra Mondiala]]. * [[Tresen Reich]]. == Liames extèrnes == * {{fr}} [http://www.ina.fr/archivespourtous/index.php?vue=notice&from=fulltext&cs_page=5&cs_order=0&mc=Hitler,%20Adolf&num_notice=41&total_notices=52 Archius de l'INA : Entrevista entre Hitler e Franco a Hendaia en octòbre de 1940] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20060624044708/http://www.armees.com/Pour-le-FBI-Hitler-etait-vivant.html Article e dorsièr de descargar sus los archius americans concernissent Hitler, las enquèstas de l'FBI e las donadas relativas a un complòt american destinat a lo suprimir en 1933] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110710132901/http://www.diploweb.com/p7dura2.htm Lo lengatge doble dins l'hitlerisme] per Guy Durandin, professor onorari de psicologia sociala a l'Universitat René Descartes-Paris V. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references /> {{Commons|Adolf Hitler|Adolf Hitler}} {{Commons|Adolf Hitler}} {{DEFAULTSORT:Hitler, Adolf}} [[Categoria:Cap d'Estat o de govèrn de la Segonda Guèrra Mondiala|Hitler]] [[Categoria:Cancelièr d'Alemanha|Hitler, Adolf]] [[Categoria:Personalitat del Tresen Reich|Hitler, Adolf]] [[Categoria:Personalitat de la Republica de Weimar|Hitler, Adolf]] [[Categoria:Racisme|Hitler, Adolf]] [[Categoria:Personalitat politica alemanda|Hitler, Adolf]] [[Categoria:Nacional-socialista|Hitler, Adolf]] [[Categoria:Criminal nazi|Hitler, Adolf]] [[Categoria:Naissença en 1889|Hitler, Adolf]] [[Categoria:Decès en 1945|Hitler, Adolf]] [[Categoria:Decès per suicidi|Hitler, Adolf]] q810qrycu8q85o2lzlox0jksoybpc7o 0 71503 2508795 2494813 2026-09-17T05:31:17Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2508795 wikitext text/x-wiki {{Entèsta label|BA}} {{Taxobox debuta | animal | ''Panthera tigris'' | Panthera tigris tigris in Bandhavgarh National Park, 2006-05.jpg | [[Tigre de Bengala]] (''Panthera tigris tigris'')}} {{Taxobox | embrancament | Chordata}} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata}} {{Taxobox | classa | Mammalia}} {{Taxobox | sosclassa | Theria}} {{Taxobox | infraclassa| Eutheria}} {{Taxobox | òrdre| Carnivora}} {{Taxobox | sosòrdre | Feliformia}} {{Taxobox | familha | Felidae}} {{Taxobox | sosfamilha | Pantherinae}} {{Taxobox | genre | Panthera}} {{Taxobox UICN | EN | }} {{Taxobox CITES | I | 22/10/1987 }} {{Taxobox fin}} Lo '''tigre''' ('''''Panthera tigris''''') es un [[mamifèr]] [[carnivòr]] de la [[familha (biologia)|familha]] dels [[Felid]]s (''[[Felidae]]'') del genre ''[[Panthera]]''. De forradura fòrt caracteristica rossa raiada de negre, es lo mai grand felin salvatge del monde. L'[[espècia]] es dividida en nòu [[sosespècia]]s amb de diferéncias menoras en tèrmes de talha o de comportament. [[Superpredator]], caça subretot los [[cervidae|cèrvis]] e los [[singlar]]s, mas pòt tanben atacar de presas de talha pus importanta coma los [[bufle]]s. Fins al sègle XIX, lo tigre aviá la reputacion de manjar los Òmes. Es una animal solitari; lo mascle possedís un territòri que conten los domenis de plusors [[femèla]]s e participa gaireben jamai a l'[[educacion]] dels pichons. S'adapta a tot tipe d'abitat, s'encontra dins tota [[Asia]], malgrat que son [[airal de reparticion]] aja demenit fòrça. L'espècia es considerada coma en dangièr per l'[[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]] e es aparada sus l'ensemble dels païses ont viu. Caçadas fins a la mitat del sègle XX, las populacions de tigres descreissián fòrça, passant d'un efectiu estimat a {{formatnum:100000}} subjèctes en 1900 a prèp de {{formatnum:3500}} tigres<ref>{{en}}[http://catkingdom.tribe.net/thread/5b8d2af0-062c-46f4-bb41-ee3eaec71d7d|titre= World tiger population shrinking fast, WWF warns] Associated Press [https://web.archive.org/web/20110128052257/http://catkingdom.tribe.net/]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[url=https://web.archive.org/web/20100919202051/http://fr.news.yahoo.com/4/20100916/tts-asie-tigres-ca02f96.html%5DDem%C3%B2ramens de 3500 tigres salvatges en Asia, segon un estudi Reuters [http://fr.news.yahoo.com/]</ref>, la majoritat vivent en [[Índia]]. La diminucion de son abitat e lo braconatge alimentant la [[medecina tradicionala chinesa]] son las menaças principalas pesant sus l'espècia. « Rei dels animals » e [[Tigre (astrologia chinesa)|signe del zodiac]] [[China|chinés]], lo tigre es tanben fòrça present dins la mitologia [[Indoïsme|indo]], servent de montura a [[Durga]]. Figura emblematica representant la fòrça e la feror, aquel felin es pintat dins fòrça quadres de caça, e a figurat dins fòrça òbras [[Musica|musicalas]] e [[Literatura|literàrias]]: [[Shere Khan]] del ''[[Lo Libre de la Jungle|Libre de la Jungle]]'' de [[Rudyard Kipling]]. == Descripcion morfologica == === Còrs === [[Fichièr:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Se diferéncia l'[[esqueleta]] del tigre d'aquel del [[leon]] amb sos membres mai corts, e d'aquel del [[Leopard]] per sa talha superiora.]] Lo tigre es lo mai grand felin salvatge, es tanben lo pus gròs [[predator]] sus la tèrra fèrma darrièr l'[[ors kodiak]] e l'[[ors polar]]. Aquel felin a un còrs pus long qu'aquel del leon; aquò lo fa paréisser fòrça mai massís. Las mesuras del tigre vàrian fòrça d'una sosespècia a l'autre: un tigre de Sumatra mascle pesa pas mai de {{unitat|140|kg}} per {{unitat|2.3|mètres}} de longor totala alara qu'un tigre de Siberia pòt aténher {{unitat|300|kg}} per {{unitat|3.3|mètres}} de long<ref> "jackson105"{{fr}}, Los felins, p.105</ref>. La nautor al garròt del tigre pòt atal variar de 0,85 a un mètre, sa longor totala amb la coa de 2 a {{unitat|3.7|mètres}} e son pes de 65 a {{unitat|300|kg}}<ref>larousse66{{fr}} Larousse dels félins, p.66</ref>. Lo recòrd de pes es aquel d'un tigre de Siberia en [[1950]] amb {{unitat|384|kg}}<ref> id jackson95, opcit, p.95</ref>. Las [[aurelha]]s del tigre son redondas, lor fàcia extèrna es negra amb una granda taca blanca al mitan. Las [[pupilha]]s son redondas, l'[[Irís (anatomia)|irís]] es de color daurada a verda, a vegada blava. Lo nas es ròse amb a vegadas de tacas negras, las [[vibrissa]]s son nombrosas sus un morre cort. Lo front es bombut. Lo còl es cobèrt d'una forradura fòrça mai densa e espessa formant una colareta, subretot pel mascle. Las [[canina]]s del tigre son las mai longas de totes los felins actuals: pòdon aténher una longor de nòu centimètres. Coma totes los membres del genre ''[[Panthera]]'', l’[[osoíd]] es en partida ossificada, aquò li permet de rugir<ref>{{en}} {{Vratislav Mazak, Panthera tigris,in Mammalian species 8 de mai de 1981 n°152[https://web.archive.org/web/20051030114117/http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-152-01-0001.pdf ]</ref>. === Pelatges === [[Fichièr:Tigress with cubs in Kanha Tiger reserve.jpg|thumb|Lo pelatge del tigre es un dissimulacion eficaça.]] Lo tigre a una forradura jauna clar a iranjat escur raiada de negre. Lo pelatge es blanc crèma sus la fàcia intèrna dels membres, la peitrina, la gòrja, las [[gauta]]s, la [[maissa]] inferiora e lo dessús dels uèlhs. Las raiaduras de color negra son mai o mens abondantas segon las [[sosespècia]]s, a vegadas dobles suls costats. Son diferentas d'un subjècte a l'autre e d'un costat a l'autre permetent una identificacion segura<ref> "jackson97"{{opcit}}, p. 97</ref>. Los tigres vivent dins las selvas son pus escurs e an mai de raias. En [[ivèrn]], lo pel es pus clar e dense pel [[tigre de Siberia]] e lo [[tigre de la Caspiana]]<ref> id "CSG3" </ref>{{,}}<ref> id"larousse66" </ref>. La [[coa]] es en primièr raiada puèi ven anelada a l'extremitat. Lo [[tigre blanc]], a vegadas presentat dins los zòos o los circs, es pas una sosespècia o una raça geografica del tigre. Qualques especimèns salvatges foguèron observats en Índia, mas es un subjècte capturat en 1951, Mohan, que venguèt l'aujòl de gaireben totes los tigres blancs captius<ref> id "jackson105" </ref>. Gaireben totes los tigres blancs an de raias negras a brun clar sus un pelatge blancàs; los uèlhs son blaus. Se considèra qu'es una mutacion genetica encontrada dins d'autres mamifèrs, coma lo [[cat]] e lo [[lapin]]<ref>{{en}} {{Roy Robinson, The white tigers of Rewa and gene homology in the felidae in Genetica 11 de decembre de 1968 ISSN=0016-6707 [https://archive.is/20121208202513/http://www.springerlink.com/content/p1v2353p20385405/]</ref>. Existís pas de cas d'[[albinisme]] reconegut.<ref>{{en}} {{[url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/albinos2.html] Albino Tigers, Maxine Annabell [https://web.archive.org/web/20110221031408/http://www.lairweb.org.nz/tiger/] ed: Tiger Territory</ref>. Lo [[tigre daurat]], o en anglés ''golden tiger'', a un pelatge blanc amb de traças rossas formant coma de raiaduras<ref>{{en}}[url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/tabby.html]Golden Tabbies, Maxine Annabell [https://web.archive.org/web/20110221031408/http://www.lairweb.org.nz/tiger/] ed: Tiger Territory</ref>. De tigres negres foguèron senhalats de temps en temps, mas la sola pròva de lor existéncia es una pèl confiscada per la polícia en octobre de 1992. Lo pelatge presenta una largor anormala de raiaduras que se jonhon totalament sus l'espatla e la tèsta, provocant l'illusion d'un tigre negre. <ref> id "CSG3" </ref>. <gallery> Fichièr:Singapore Zoo Tigers.jpg|Tigre blanc Fichièr:Golden tiger 1 - Buffalo Zoo.jpg|Tigre daurat </gallery> === Permanéncias fisicas === Un tigre fa de passes de 55 a 80 cm de long. La traça de pata mesura 10 a 14 cm de larg e 16 cm de long<ref>{{fr}} Le tigre : ses mœurs - son histoire - son avenir, Kailash Sankhala (trad. Florent Jouty) MLP Editions 1998 ISBN 2-7434-1070</ref>. Es un plan bon nadaire. Travèrsa aisidament los rius larg de 6 a {{Unitat|8|km}} e lo recòrd es aquel d'un [[tigre de Sumatra]] que traversèt una partida de mar de {{Unitat|29|km}} de larg<ref>"CSG3" {{en}} [https://web.archive.org/web/20120501013554/http://www.catsg.org/catsgportal/cat-website/catfolk/tiger-03.htm] Tiger ''Panthera tigris'' (Linnaeus, 1758) : Description and Behavior ''Part Two'', Cat Specialist group, 1996 [http://www.catsg.org]</ref>. Lo tigre pòt córrer a la velocitat maximala de {{Unitat|50|km/h}}, mas sus de distàncias pichonas, d'una vintena de mètres<ref> "NGM" </ref>. == Evolucion de l'espècia e sosespècias == === Evolucion de l'espècia === La linhada de las pantèras, las ''[[Pantherinae]]'', divergiguèt fa 10,8 milions d'ans de l'aujòl comun dels ''[[Felidae]]'', puèi fa 6,4 milions d'ans, la linhada de las pantèras nebulosas ''[[Neofelis]]'' e aquelas de las ''[[Panthera]]''<ref> PourLaScience {{fr}} L'évolution des chats| journal, Stephen O'Brien et Warren Johnson, Abril de 2008, ISSN 0 153-4092 basat sus {{en}} ''The late Miocene radiation of modern felidae : a genetic assessment'', W. Johnson et al. in Science (2006) e {{en}} ''The near eastern origin of cat domestication'', C. Driscoll e in al. Science (2007)</ref>. Lo mai vièlh aujòl comun als ''Panthera'' que se possedís de [[fossil]]s es ''[[Panthera palaeosinensis]]'', que viviá de la fin del [[Pliocèn]] al començament del [[Pleïstocèn]]. Lo tigre apareguèt fòrça abans lo jaguar, lo leopard e la pantèra e es estrechament parentat a la [[pantèra de las nèus]]: tigre e pantèra de las nèus aurián divergit fa dos milions d'ans<ref> "IUCNOnce">{{UICN 22732 ''Panthera uncia'' (Schreber, 1775) </ref>{{,}}<ref>La posicion del [[clade]] a respièch dels autres ''[[Panthera]]'' es encara pas plan clara.</ref>. Segon l'avís general, l'origina de l’espècia es localizada dins l'Èst e lo Nòrd-Èst d'Asia. Lo territòri del tigre se seriá aprèp espandit sus las [[illas de la Sonda]] puèi cap a [[Índia]]. De pròvas fossilas de sa preséncia al [[Japon]] e sus l'[[Bornèo|illa de Bornèo]]<ref>{{en}} Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes, John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, ed :Cambridge University Press, 1999, iSBN 0521648351 ISBN 978-0-521-64835-6, en linha [http://books.google.fr/books?id=dbQ8AAAAIAAJ]</ref>. Fa {{formatnum:73000}} ans, lo tigre gaireben s'apaguèt a causa de las erupcions del volcan [[Toba]] a [[Sumatra]]; aquò pòt explicar la flaca diversitat genetica de l’espècia actuala<ref> id PourLaScience </ref>. === Sosespècias === La primièra descripcion del tigre foguèt efectuada per Linné en 1758 dins son libre ''[[Systema Naturae]]''. L'espècia ''Panthera tigris'' aviá tradicionalament uèit sosespècias diferentas; pasmens, en 2004, un estudi menat sus tres marcadors genetics diferents de 130 tigres a revelat una novèla sosespècia, lo [[tigre de Malàisia]] (''Panthera tigris jacksoni'')<ref>{{fr}} Un nouveau cousin pour les tigres, Cécile Dumas, in Nouvel observateur 7 de decembre de 2004</ref>. La classificacion de nòu sosespècias foguèt adoptada par l'UICN en 2008<ref> id "UICNTigris" </ref> puèi per de fondacions de proteccion del tigre coma ''Save the tiger fund'' o ''21st Century Tiger''<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20010721091848/http://21stcenturytiger.org/ Tiger facts]sus e {{en}} [https://web.archive.org/web/20080509131028/http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/TigerSubspecies/AmurSiberianTigers/default.htm Tiger subspecies] sus [http://www.savethetigerfund.org/ ''Save the tiger fund'']</ref>. E mai, se vei que l'UICN efectuèt un cambiament d'autor per l'espècia (de [[Carl von Linné|Linné]] a [[Vratislav Mazák|Mazák]])<ref> id "UICNTigris" </ref>. La basa de donada [[National Center for Biotechnology Information|NCBI]] reconeis solament las sièis sosespècias encara viventas<ref>NCBI 9694 ''Panthera tigris'' </ref> e aquela del [[Sistèma d'informacion taxonomica integrada|SITI]] demorèt al modèl de uèit sosespècias<ref>ITIS 183805 ''Panthera tigris'' (Linnaeus, 1758) }}</ref>. Las recèrcas sus las sosespècias de tigres se contunhan per establir los plans de salvagarda mai adaptats possible<ref> id "Riding1" John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, {{opcit}}, p. 35-49</ref>{{,}}<ref>Per exemple, se lo tigre de China del Sud (''Panthera tigris amoyensis''), en dangièr critic d'atudament, aparten a la meteissa sosespècia que lo tigre d'Indochina (''Panthera tigris corbetti''), se pòt alara temptar de reproduccions en captivitat amb aquel per renfortir lo còde genetic del tigre de China du Sud.</ref>. Las nòu sosespècias presentadas aicí son aquelas reconegudas per l'[[UICN]], que tres atudadas: * lo [[tigre de Siberia]] (''Panthera tigris altaica'') es lo mai grand dels tigres. Son pelatge es clar amb de raiaduras pus brunas que negras. Los mascles an sovent un colar espés de pels blancs. Sas populacions s'espandisson sus [[Manchoria]], lo Nòrd-Èst de [[China]], [[Russia]] e benlèu la [[Corèa del Nòrd]] ; * lo [[tigre de China miègjornala]] (''Panthera tigris amoyensis'') es de talha plan compacta, sas raias son fòrça espaçadas, cortas e largas. Sosespècia en dangièr critic d'extincion; se tròba los darrièrs tigres chineses dins una resèrva del sud de China. Foguèt declarat « nosible » per [[Mao Zedong]], çò que precipitèt son extincion. Lo govèrn chinés tempta uèi de salvar los darrièrs especimèns; * lo [[tigre de Bali]] (''Panthera tigris balica'') revèrta lo tigre de Sumatra, foguèt fòrça desconegut al moment de sa disparicion, al començament dels ans 1930. Se trapava solament sus l'illa de [[Bali]] ; * lo [[tigre d'Indochina]] (''Panthera tigris corbetti'') es relativament pichon, son pelatge es de color escura, amb de raias mai finas e mai nombrosas que lo tigre de Bengale. Las marcas blancas son pus prononciadas. Son airal de reparticion cobrís [[Tailàndia]], la [[China]] del sud, [[Cambòtja]], [[Birmania]], [[Laos]], [[Vietnam]] ; * lo [[tigre de Malàisia]] (''Panthera tigris jacksoni'') es una sosespècia descricha en 2004, revertant lo tigre d'Indochina e viu en [[Malàisia]] ; * lo [[tigre de Java]] (''Panthera tigris sondaica'') es una sosespècia atudada; lo darrièr tigre de Java foguèt apercebut en 1972 e despareguèt benlèu dins los ans 1980, consequéncia de la destruccion de son abitat ligada a l'espleitacion intensiva de la fusta de [[tèc]]<ref>John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, {{opcit}}, p. 18</ref>. Semblava lo tigre de Sumatra e s'encontrava solament sus l'[[illa de Java]] ; * lo [[tigre de Sumatra]] (''Panthera tigris sumatrae'') es la pus pichona sosespècia de tigres encara viventa<ref> "jackson105" </ref>. Lo pelatge es fòrça escur, lo blanc del ventre es mendre, e las raias son doblas, finas e fòrça serradas. Los mascles an una forradura de còl espessa. Es present solament sus l'illa de [[Sumatra]] ; * lo [[tigre de Bengala]] (''Panthera tigris tigris'') a de raiaduras plan espaçadas sul fons brun iranjat. Se trapa subretot en [[Índia]], mas tanben [[Bangladèsh]], [[Botan]], [[Nepal]], a l'Oèst de [[Birmania]] e dins lo Sud de [[China]]. Es la sosespècia pus espandida; * lo [[tigre de la Caspiana]] (''Panthera tigris virgata'') es una sosespècia atudada dins los ans 1970. Aquel tigre èra de granda talha, amb un ventre blanc e sa tèsta aviá una longa colareta. Los territòris dels tigres de la Caspiana s'espandissián en [[Afganistan]], [[Iran]], [[Turquia]], [[Mongolia]], e lo centre de [[Russia]]. <gallery> Fichièr:Tiger in the snow at the Detroit Zoo March 2008 pic 2.jpg|[[Tigre de Siberia]] Fichièr:Panthera tigris amoyensis.jpg|†? [[Tigre de China miègjornala]] Fichièr:BaronOscarVojnich3Nov1911Ti.jpg|† [[Tigre de Bali]] Fichièr:Tiger 032.jpg|[[Tigre d'Indochina]] Fichièr:Malayan Tiger Cubs.jpg|[[Tigre de Malàisia]] Fichièr:Panthera tigris sondaica 01.jpg|† [[Tigre de Java]] Fichièr:Panthera tigris sumatran subspecies.jpg|[[Tigre de Sumatra]] Fichièr:Ranthambore Tiger.jpg|[[Tigre de Bengala]] Fichièr:Panthera tigris virgata.jpg|† [[Tigre de la Caspiana]] </gallery> === Ibrides === [[Fichièr:Liger couple.jpg|thumb|Un parelh de ligres dins un pargue de Corèa del Sud.]] De crosaments en captivitat se faguèron entre tigre e [[leon]]. Lo [[ligre]] es lo resultat del crosament entre un leon e una tigra, lo [[tiglon]] aquel d'un tigre e d'una leona. Lo [[ligre]] es en general mai grand que sos dos parents alara que lo [[tiglon]] es pus pichon. Possedís de caractèrs fisics entre aqueles de lor paire e aqueles de lor maire e son capables de rugir coma un tigre o un leon. Segon lo site ''Messybeast'', la diferéncia de talha entre lo [[ligre]] e lo [[tiglon]] es deguda a un [[gèn]] que s'exprimís diferentament segon lo [[sèxe]]<ref>{{en}}[http://www.messybeast.com/genetics/growth-dysplasia.htm] Why are ligers so much bigger than tigons, Sarah Hartwell [http://www.messybeast.com Messy beast]</ref>{{,}}. Los ligres e tiglons femèlas son a vegadas [[fertila]]s amb una de las espècias que ne son eissits. Aqueles crosaments se fan solament en [[captivitat]] perque los tigres e leons s'encontran rarament dins la natura<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20190127041309/http://www.lairweb.org.nz/tiger/hybridisation.html] Hybridisation, Maxine Annabell [https://web.archive.org/web/20110221031408/http://www.lairweb.org.nz/tiger/] ed: Tiger territory</ref>. Sovent eissits de crosaments forçats per obtenir un felin « fòra de nòrma », aqueles ibrides, sens utilitat per la conservacion de las espècias, sofrisson sovent de problèmas de santat fisica e mentala<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20101213123740/http://bigcatrescue.org/cats/wild/ligers.htm] Where do Ligers Come From?, Big Cat Rescue, [http://www.bigcatrescue.org]</ref>. Lo dogla seriá lo crosament entre un [[leopard]] mascle e una tigra e lo tigard lo crosament entre un tigre e una leoparda<ref>{{en}}[http://www.lairweb.org.nz/tiger/others.html] Other hybrid cats, Maxine Annabell [https://web.archive.org/web/20110221031408/http://www.lairweb.org.nz/tiger/] ed: Tiger territory</ref>. == Comportament == === Territorialitat === [[Fichièr:Tiger by Rosier.JPG|thumb|left|Los tigres aiman l'aiga e se repausan sovent dins una sompa o un estanh als periòdes cauds de la jornada<ref> id "jackson100" </ref>.]] Solitari, lo tigre aima pas partejar son territòri, subretot entre mascles. Lo tigre mascle possedís un territòri que conten doas a tres domenis reservats a las femèlas; lo recòrd es de sèt femèlas sul territòri d'un mascle<ref> "Larousse68" </ref>. Los mascles percorron lor territòri regularament, aquò li pren qualques setmanas<ref> "Larousse182" Rémy Marion, {{opcit}}, p. 182</ref>. Totes los tigres, mascles o femèlas, marcan lor territòri amb lor [[urina]] o lors [[excrement]]s. Per evitar los intruses, pòdon tanben senhalar lor preséncia en grafinhant los arbres. Fòra dels periòdes de reproduccion, o quand la femèla elèva los pichons, los encontres son evitats: Kailash Sankhala observèt qu'un parelh de tigres dins un meteis claus del zoo de Delhi anavan jamai suls meteis camins e avián de zonas separadas dins lor espaci<ref>"KS35" Kailash Sankhala, {{opcit}}, p. 35</ref>. Excepcions a la solitud dels tigres: son sovent los mascles que demòran prèp de las femèlas, e que a vegadas accèptan de partejar una presa. De joves tigres fraires se ligan a vegadas per atacar de presas pus grandas. Pasmens, aqueles comportaments son pas frequents, e los encontres entre tigres se redusisson sovent al periòde de reproduccion<ref>"Larousse183" Rémy Marion, {{opcit}}, p. 183</ref>. Lo tigre possedís sovent qualques tutas sus son [[territòri]], e utiliza la mai adaptada pels besonhs del moment. Lo territòri d'un tigre vària fòrça segon la disponibilitat de las presas. Per exemple, dins qualques regions d'[[Índia]] o de [[Nepal]], ont las presas son abondantas, lo territòri dels mascles cobrís entre 30 e {{unitat|72|km|2}} e aquel de las femèlas pòt èsser inferior a {{unitat|20|km|2}}. Mas en [[Siberia]], ont las presas son raras, cal de 800 a {{unitat|1000|km|2}} de territòri per un mascle e fins a {{unitat|400|km|2}} per una femèla<ref> "jackson100" </ref>. === Vocalizacions === Lo tigre a un grand repertòri de [[vocalizacion]]s, diferentas segon lor utilizacion: senhal de preséncia, apèl d'una femèla, crida d'ataca... Los rugiments se pòdon ausir a tres quilomètres de distància<ref> jackson101 Jackson, {{opcit}}, p.101</ref>, Son generalament utilizats per senhalar lor preséncia a las femèlas e als tigres de passatge, mas pòdon a vegadas indicar que la caça a capitat<ref>id jackson101" </ref>. === Caça e alimentacion === ==== Metòdes de caça ==== Lo tigre es un [[predator]] crepuscular: caça de preferéncia al levar e al tombar del jorn, mas pòt tanben caçar pendent la jornada<ref>id "Larousse68" </ref>. Pista las presas a la vista e a l'ausida, e utiliza pauc son odorat per aquela activitat<ref> id "jackson98" Jackson, {{opcit}}, p. 98</ref>. Los tigres preferisson atacar de subjèctes joves o vièlhs. Lo tigre apròcha sa presa a l'[[afust]] e l'ataca pel costat o darrièr. Se sa presa es pichona, lo tigre la tua en li rompent las vertèbras cervicalas; s'es granda, preferisson de la mòrdre a la gòrja e atal l'estofar<ref> id "Larousse68" </ref>. La mordida a la gòrja permet d'evitar las banas e las batas de sas presas e las empacha de tornar se levar<ref>id"CSG4" {{en}} [https://web.archive.org/web/20111116172707/http://www.catsg.org/catsgportal/cat-website/catfolk/tiger-04.htm titre=Tiger ''Panthera tigris'' - Description and Behavior - Part Three]Cat Specialist Group [http://www.catsg.org/]</ref>. Lo tigre es abituat a menar la presa dins los bartasses per la manjar al calme; pòt tanben la cobrir de fuèlhas o de tèrra per l'escondre<ref> id "jackson100" Jackson, {{opcit}}, p. 100</ref>. Arriba que de tigres caçan ensemble mas es pauc frequent. La probabilitat de capitar una caça vària segon los subjèctes e l'abitat : per exemple, dins lo [[Pargue Nacional de Ranthambore]], solas 10 % de las caças capitan, alara que dins las selvas densas d'un [[Pargue Nacional de Kanha]], la mejana es de 5 %<ref> id "Letigre32" </ref>. ==== Alimentacion ==== Una tigra de Bengala sola consoma sièis quilogramas de carn per jorn, çò que, segon la talha de las presas, representa 40 a 70 presas per an<ref> id "Letigre32">{{fr}} The Year of the Tiger (Le tigre), Michael Nichols e Geoffrey C. Ward (trad Florence Illouz), National Geographic, ISBN 2-7441-2875-9</ref>. Un tigre en mejana deu caçar una granda presa cada sèt a dètz jorns<ref> id "jackson100" </ref>. Un tigre pòt manjar de 14 a 40 kg de carn en un còp.<ref> id "CSG4" </ref>. Lo tigre se noirís que de carn, es un animal [[Carnivora|carnivòr]]. Las principalas presas del tigre son de pes mejan (de cinquanta a dos cents quilogramas), caça subretot los [[singlar]]s e los [[cervidae|cèrvis]]<ref> id"Larousse68" </ref>. Lo regim alimentari del tigre vària segon las sosespècias e segon son abitat; enclusís [[gaur]], [[sambar]], [[bufle]], [[cèrvi axis]], [[monin]], etc. S'ataca a vegadas als animals espinoses [[pòrc espic|pòrcs espics]], mas tanben a de presas pus grandas coma los [[ors]]es, de [[leopard]]s, de pichons [[rinocèros]] e [[elefant]]s<ref> id "Larousse68" </ref> o de [[Crocodilia]]s<ref> id "Larousse182" </ref>. Predator [[oportunista]], lo tigre se pòt atacar al [[bestial]], o a una caraunhada<ref> id "Larousse183" </ref>. Se necessari, pòt tanben manjar de pars<ref> id "Larousse183" </ref>. ==== Manjaire d'Òme ? ==== Lo tigre es lo felin amb una granda reputacion de manjaire d'Òmes, subretot en Índia. Aquò significa pas que l'èsser uman fa partida de son regim alimentari, mas pòt s'atacar a l'Òme. La tigra escaissada « la manjaira d'Òme de Champawat » que foguèt tuada pel caçaire [[Jim Corbett]] en [[1907]] aviá tuat 438 personas<ref> id "NGM">{{fr}} [[national geographic|National geographic magazine]], ''À travers le livre de la jungle'', « Lieux et personnages », hors-série n°2, janvier 2003</ref> en uèi ans<ref> id "jackson100" </ref>. Dempuèi lo començament del sègle XX, las victimas son fòrça mens nombrosas, mas dins los ans 1950, se comptava prèp de {{formatnum:5000}} mòrts cada an<ref> id "NGM" </ref>. Los principals accidents mortals se produson a l'ocasion de contacte imprevist entre l'òme e l'animal. La pèrda de [[canina]]s es un punt determinant: lo tigre, incapable de se noirir de grandas presas, se replega sus de presa pus flacas coma l'òme. Las tigras pòdon transmetre lo gost de la car umana a lors pichons e perpetuar atal una linhada de manjaires d'Òmes<ref> id "NGM" </ref>. === Cicle de vida === [[Fichièr:Panthera tigris altaica 31 - Buffalo Zoo.jpg|thumb|left|La tigra s'ocupa sola de sos pichons.]] Lo periòde de reproduccion se pòt far a tot moment de l'an, mas i a un pic d'ocurréncia que vària segon la zona geografic<ref>, entre la fin de novembre e lo començament d'abril en Índia, entre decembre e febrièr en Manchoria e entre febrièr e abril en Nepal.</ref>. Durant l'[[estrus]] que dura mai de nòu jorns<ref>id"jackson105" </ref>, la femèla senhala sa preséncia per de gemiments e de rugiments repetits acompanhat d'un marcatge olfactiu pus frequent. Pendent la cort, los contactes son frequents: los tigres se mossegan lo morre, se fretan un contra l'autre. Quand la femèla es prèsta, pren la posicion tipica dels felins: s'assètan, las patas mai longas davant e aquelas de darrièr mièg plegadas, lo mascle la penètra e la sasís per la pèl del còl pendent l'[[ejaculacion]]. Per finir, la tigra s'escampa violentament e se vira sovent contra lo mascle, abans de començar un periòde de repaus<ref> id "KS36" </ref>. L'[[acoblament]] es brèu mas se pòt repetir mai d'un còp per jorn<ref>Jackson, {{opcit}}, p. 15</ref>. La femèla fa nàisser dins un luòc isolat<ref>Una balma, sos de ròcas o lo trauc d'un arbre</ref> dos o tres pichons en mejana (sèt al maximum) aprèp 93 a {{unitat|114|jorns}} (o entre 3 e 4 meses) de portadura<ref>id "jackson105" </ref>. Los joves tigres demòran cècs fins a sièis a catorzen jorns; pesan a la naissença de 750 a {{unitat|1600|g}}. Es la tigra que fa l'[[educacion]] dels pichons; lo tigre participa. La tigra los desplaça sovent d'una tuta a l'autra per los aparar dels predators. Començan de jogar quand an un mes<ref>"jackson103">Jackson, {{opcit}}, p. 103</ref>; la tigra dona pas de carn abans quaranta jorns e lo desmamatge se fa a dos meses<ref> id"KS36" </ref>. Los joves demòran amb la maire per aprendre la caça. Al contrari dels [[lion]]s, los tigres joves manjan en primièr. La tigra es fòrça protectritz, eliminant o evitant lo dangièr (tigres mascles, lo paire comprés, Òmes, etc.) Vèrs un an, los joves pòdon caçar sols<ref> id "jackson103" </ref>. Los conflictes per las presas se multiplican vèrs dètz-e-uèit a vint-e-un meses e los mascles son los primièrs que daissan lo cercle familial<ref> id "KS36" </ref>. Dins la natura, los tigres fan lor maduretat sexuala de tres a sièis ans pels mascles e a gaireben tres ans per la femèla<ref> id "jackson105" Jackson, {{opcit}}, p. 105</ref>. Lo tigre se reprodusís pas mai a partir del catorzen an<ref >id "CSG5" </ref>. La maire torna en cicle eustral detz-e-uèit a vint meses aprèp la naissença<ref> id"KS36" Kailash Sankhala, {{opcit}}, « Les relations familiales : La brave mère », p.34-49</ref>. Un estudi fach al [[Pargue Nacional del Chitwan]], en [[Nepal]], a mostrat una [[mortalitat infantila]] de 34 % per los joves de mens d'un an e de 29 % pel segond an. Pel primièr an, 73 % de las [[mòrts]] foguèron degudas a la pèrda de la portada entièra per causa d'[[inondacion]], d'[[encendi]] o d'[[infanticidi]]. == Ecologia e reparticion == === Abitat del tigre === [[Fichièr:Canopy Walk View.jpg|thumb|La selva densa es lo principal abitat del tigre.]] Se trapa dins las [[Selva tropicala umida|selvas umidas tropicalas]] fins a la [[Taiga]] de la Russia d'Orient Extrèm en passant per las [[mangròva]]s dels [[Sundarbans]], lo tigre s'adapta plan, pasmens que preferís los terrens de granda vegetacion utils per ne far un bon terren de caça e un bon abric<ref> id "Larousse68" </ref>. En [[2008]], al [[Botan]], alara que se pensava que lo tigre anava fins a {{formatnum:3000}} mètres<ref> id "Larousse68" </ref>, de patadas e de [[fotografia]]s lo mòstran anant entre {{formatnum:3700}} e {{formatnum:4300}} mètres<ref>{{fr}} Au Bhoutan des tigres du Bengale ont été localisés à des altitudes inégalées jusque là, Guillaume Talbot, Bulletin électronique 6 de junh de 2008[http://www.bulletins-electroniques.com][https://web.archive.org/web/20081126065259/http://www.bulletins-electroniques.com/actualites/54900.htm]</ref>. === Reparticion === L'airal de reparticion del tigre a fòrça demenit dempuèi lo sègle XIX. S'espandissent de l'Èst de [[Turquia]] a l'Orient Extrèm rus, sus las illas de [[Sumatra]], de [[Java]] e de [[Bali]]: dins gaireben tota Asia, levat de la serrada d'[[Imalaia]]. Uèi, los darrièrs tigres subrevivon solament dins catòrze païses: [[Índia]], [[Nepal]], [[Botan]], [[Bangladèsh]], [[Birmania]], [[Laos]], [[Tailàndia]], [[Cambòtja]], [[Malàisia]], [[Indonesia]] (illa de Sumatra), [[Republica Populara de China|China]], [[Russia]] e benlèu la [[Corèa del Nòrd]]. Dins lo [[Pargue Nacional de Kaziranga]], las estimacions oficialas comptan 90 a 100 subjèctes, constituissent benlèu la concentracion pus densa al monde. == Conservacion del tigre == === Menaças === ==== Enemics naturals ==== Son pauc los enemics naturals. Pasmens, las ardadas de [[dhole]]s pòdon atacar e tuar un tigre. Los orses tanben pòdon tuar de tigres mascles o joves<ref>Jackson, {{opcit}}, p. 102</ref>. ==== Caça ==== [[Fichièr:Chasse au tigre du roi Georges V.jpeg|thumb|Dos tigres cochats sus la linha de caça pendent una caça del rei [[George V del Reialme Unit|George V]] sus l'espatla d’[[elefants]] en [[Índia]] en 1912.]] La caça dels [[trofèu]]s foguèt una causa importanta de regression del tigre al sègle XIX e al començament del sègle XX. La caça del tigre foguèt un espòrt dels [[colon]]s e dels [[raja|maharadjahs]]. <ref>{{en}} Born to Be Wild : Tiger persecution and advocacy, Katheryn Malcolm Norris, 9 de mai de 2005[http://scholar.lib.vt.edu/theses/available/etd-06032005-162347/unrestricted/TITLEANDABSTRACT.pdf][http://scholar.lib.vt.edu]{{en}}</ref>. Lo comèrci de la pèl accelerèt aquela caça. Al començament del sègle XX, una pèl costava 200 [[Ropia indiana|ropias]], e un [[tapís]] amb la tèsta fins a 300. Las forraduras foguèron negociadas pels marchands locals puèi vendudas coma sovenir<ref> id "KS79" Kailash Sankhala, {{opcit}}, p. 79</ref>. Pendent los ans 1950 a 1960, se comptava mai de tres mila tigres; foguèron tuats coma trofèus<ref>Kailash Sankhala, {{opcit}}, « Biographie du tigre »,p. 15</ref>. La caça del tigre es uèi enebida dins totes los païses ont viu lo felin. Le [[braconatge]] e la desparicion de son abitat e de sas presas son uèi ara las causas principalas de la baissa de populacions. ==== Destruccion de son abitat ==== Lo tigre sofrís de la destruccion de son abitat: desforestacion e pèrda dels abitats naturals, creissença demografica, disparicion de las presas, agrandiment de las zonas cultivadas e aumentacion de la [[pollucion]]. Los subjèctes mens e mens nombroses, e a vegadas mai e mai alunhats penan per s'encontrar e se reproduire. ==== Medecina tradicionala ==== En [[Asia]], s'utiliza de partidas del còrs del tigre, coma los òsses, per fabricar de remèdis tradicionals<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20091203072259/http://www.wwf.ch/fr/lewwf/notremission/especes/organisationsinternationales/souvenirs/souvenir5.cfm]Medecina tradicionala chinesa[http://www.wwf.ch/] ed: WWF Soïssa</ref>{{,}}<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20131110144901/http://ipsnouvelles.be/news.php?idnews=9983] La faune sauvage menacée par la médecine traditionnelle chinoise, Malini Shankar, lo 14 octobre de 2008 [http://ipsnouvelles.be/] ed: Inter Press Service, 21 agost de 2009}}</ref>. Lo trafec d'òsses a demenit en Índia e en Russia<ref> id "PandaMag119p21" {{fr}} Tigres, entre les griffes des hommes, WWF-France, Panda magazine, decembre de 2009 ISBN 0248 8124, p. 21</ref>. En China, es enebit dempuèi 1993 d'utilizar d'extraits de tigre dins la farmacopèa e l'òs de [[sailong]] a remplaçat l'òs de tigre. A Taiwan, 59% de las farmacias fornissián de preparacions amb d'òs de tigre dins los ans 90 e mens d'1% en 2009. Mas en Cambòtja, Indonesia, Laos, Birmania e Vietnam, la luta contra lo braconatge es fòrça flaca e los mercats demòran<ref> id "PandaMag119p21" </ref>. === Proteccion === ==== Istoric de las accions de proteccion ==== En 1969, lo director del zoo de Delhi declarèt que {{cita|Lo tigre es a mand de desaparéisser !}}<ref> id "PandaMag119p15" Panda magazine, op. cit., p. 15</ref>. La caça del tigre foguèt enebida en 1970, en 1973 lo Projècte Tigre foguèt lançat per [[Indira Gandhi]] en Índia<ref> id "Letigre25"Michael Nichols et Geoffrey C. Ward, {{opcit}}, p. 25</ref>: los pargues nacionals son transformats en resèrvas, qu'es enebit d'accedir al centre. Lo programa fonciona: dins los ans 1980, las autoritats indianas anóncian que las populacions de tigre an mai que doblat<ref> id "Letigre25" </ref>. Pasmens, lo projècte relentiguèt a la mòrt d'[[Indira Gandhi]] en 1984. E mai los resultats del Projècte Tigre son criticats: lo comptatge èra pauc precís, e los administrators avián tendéncia a coflar lors resultats per justificar l'argent pagat per l'Estat<ref> id "Letigre25" </ref>. A partir de 1986, se descobriguèt amb suspresa que los tigres « dispareissián »: se pren alara consciéncia del [[braconatge]] que provesís la farmacopèa tradicionala chinesa. La revelacion del braconatge provoquèt una crisi dins la comunautat dels conservators: totes los esfòrces semblavan vans, lo trafec d'òsses de tigre continuava en [[Indochina]] e en [[Siberia]]. Aprèp que los querelaires trobèron un acòrd<ref>Equipar un colar emetor per cada tigre, tracar los braconièrs dins tota [[Asia]]</ref>, s'entreprenguèt d'accions internacionalas<ref> id"Letigre29" Michael Nichols et Geoffrey C. Ward, {{opcit}}, p. 29</ref>: * En 1994, los representants de fòrça païses ont vivon los tigres se reüniguèron per lutar ensemble contra lo comèrci illegal del tigre ; * En 1995, la campanha ''Save the tiger fund'', financiada per la societat [[ExxonMobil|Exxon]] e lo ''National Fish and Wildlife Foundation'', a per objectiu d'enforçar l'accion de las resèrvas<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20080511161411/http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/TigerConservation/LandscapelevelConservation/default.htm] Strengthening Landscape-level Tiger Conservation, Save The Tiger Fund [http://www.savethetigerfund.org]</ref>, per exemple en instaurant de corredors silvèstres per empachar l'isolament de las populacions de tigres, e arrestar lo comèrci illegal<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20080511192415/http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/TigerConservation/Stoppingtrade/default.htm]Stopping the Trade in Tiger Parts, Save The Tiger Fund [https://web.archive.org/web/20110226154008/http://savethetigerfund.org/]</ref>. * L'interdiccion del comèrci d'òsses de tigre en China foguèt lo resultat de fòrça pressions exercidas per la comunautat internacionala. En 2010, tretze caps de govèrn que [[Vladimir Potine]] e [[Robert Zoellick]] (president de la [[Banca Mondiala]]) se reüniguèron per balhar 350 milions de dolars per la conservacion del tigre<ref>[http://www.futura-sciences.com/fr/news/t/developpement-durable-1/d/le-tigre-sauve-par-un-sommet_26293/ Le tigre sauvé par un sommet ?] in [[Futura-sciences]]</ref>. ==== Estatut legal ==== L'ensemble de las sosespècias de tigre es classat dins l'[[annèxe I de la CITES]] dempuèi 1975, levat lo [[tigre de Siberia]] qu'èra sus l'[[annèxe II de la CITES]] fins a 1987, aquò significa que son [[comèrci]] es enebit levat autorizacion excepcionala<ref>Per exemple, [[Ozbequistan]] obtenguèt en 2009 un [[quòta d'exportacion]] de tres especimèns salvatges vivents de tigre de Siberia</ref>. L'espècia es tanben considerada coma ''En dangièr'' (EN) per l'[[UICN]] dempuèi 1986<ref> id "UICNTigris" UICN 15955 ''Panthera tigris'' (Mazak, 1968)</ref>. Las sosespècias pòdon aver un estatut diferent: le tigre de Siberia foguèt considerat coma ''En dangièr critic d'extincion'' (CE) de 1996 a 2008 per tornar trobar l'estatut d'''En dangièr'', lo tigre de China e lo tigre de Sumatra son considerats coma ''En dangièr critic d'extincion'' dempuèi 1996 e lo tigres de la Caspiana, de Bali e de Java son considerats coma ''Atudats'' (EX). Lo tigre es aparat per la legislacion nacionala dins de païses ont es present a l'estat salvatge<ref> nid "jackson103" Jackson, {{opcit}}, p. 103</ref>. === Populacion === ==== Preséncia in situ ==== En 1900, s'estimava que la populacion de tigra èra de {{formatnum:100000}} individús que {{formatnum:40000}} en Índia<ref> id "jackson103" </ref>. En 2008, lor populacion s'estimava per l'[[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]] entre {{formatnum:1361}} e {{formatnum:2056}} especimèns capables de se reproduire<ref> id "UICNTigris" </ref> que {{formatnum:1411}} subjèctes en Índia<ref>{{en}}[http://projecttiger.nic.in/whtsnew/status_of_tigers_in_india_2008.pdf] Status of tigers, co-predators and prey in India 2008 [http://projecttiger.nic.in/] ed: Project Tiger</ref>. {|class="wikitable" style="text-align:center;" |+Estimacion de las populacions dels tigres salvatges per país segon l'UICN en [[2008]]<ref> id "UICNTigris" </ref> |- |[[Bangladèsh]] |[[Botan]] |[[Cambòtja]] |[[China]]<ref>Totas sosespècias confondudas.</ref> |[[Corèa del Nòrd]] |[[Índia]] |[[Indonesia]] |[[Laos]] |[[Malàisia]] |[[Birmania]] |[[Nepal]] |[[Russia]] |[[Tailàndia]] |[[Vietnam]] |- |200-419 |67-81 |11-50 |37-50 |Inconnu |{{formatnum:1165}}-{{formatnum:1657}} |441-679 |7-23 |300-493 |150 |350-370 |331-393 |250-720 |100 |} {|class="wikitable" style="text-align:center;" |+Estimacion de las populacions dels tigres salvatges per sosespècia segon l'UICN en [[2008]]<ref> id "UICNTigris" </ref> |- |[[Tigre de Siberia]] |[[Tigre de China miègjornala]] |[[Tigre de Bali]] |[[Tigre d'Indochina]] |[[Tigre de Malàisia]] |[[Tigre de Java]] |[[Tigre de Sumatra]] |[[Tigre de Bengala]] |[[Tigre de la Caspiana]] |- |331-393 |Benlèu atudat<ref>Non apercebut par un scientific dempuèi los ans 1970. Qualques observacions non oficialas.</ref> |Atudat |{{formatnum:2500}}<ref>Donadas extrapoladas.</ref> |493-{{formatnum:1480}} |Atudat |441-679 |{{formatnum:1782}}-{{formatnum:2527}} |Atudat |} Uèi, i a en [[Índia]] vint-e-tres resèrvas naturalas especialament creadas per preservar lo tigre. En [[Nepal]], tres resèrvas pòdon pretendre abrigar de tigres. Lo tigre es present dins dètz-e-nòu resèrvas en [[Tailàndia]], catòrze airals aparats de [[Vietnam]], cinc resèrvas a [[Sumatra]]<ref> id "jackson103" </ref>, tres resèrvas en [[Russia]] e una en [[China]]<ref> id "jackson103" </ref>. ==== Preséncia ex situ ==== [[Fichièr:The Circus Is Leaving Town.jpg|thumb|Las rotlòtas son plan sovent estrechas per i abrigar de tigres.]] L'elevatge conservatòri permet de mantenir una populacion de tigres viventa que qu'arribe a la populacion salvatja, mas tanben, mercé a l'afeccion del public per aquela espècia de sostenir los programas de proteccion ''in situ''. Una autra accion dels zoos es de permetre las accions de recèrcas sul tigre per conéisser sa [[biologia]]. Pasmens, los ensags de [[reintroduccion]] de tigres nascuts en captivitat an pas capitat<ref> id "Larousse166" </ref>. Lo tigre se reprodusís fòrça plan en captivitat e benlèu los tigres en captivitat son pus nombroses que los tigres salvatges. En 2004, lo ''studbook international'' (registre internacional) compta 660 tigres<ref>id "WAZA" {{en}} [url=https://web.archive.org/web/20081012205211/http://www.waza.org/virtualzoo/factsheet.php?id=112-007-002-005&view=Cats&main=virtualzoo] Virtual Zoo : Tiger, WAZA 2008 [http://www.waza.org/ World Association of Zoos and Aquariums]</ref>. Lo 19 de març de 2009, un pauc mai de {{formatnum:1400}} tigres son inscriches sus la basa [[ISIS]]: que, mai de 400 tigres de Siberia, prèp de 300 tigres de Bengala, mai de 200 tigres de Sumatra e una cinquantena de tigres de Malàisia e de tigres d'Indochina e per finir, 390 tigres d'origina non especificada o eissits d'ibridacion<ref>{{en}} [[ISIS]], ''Panthera tigris'' sul site d'[https://app.isis.org/abstracts/abs.asp ISIS Species Holdings]</ref>. Los tigres se tròban tanben dins los zoos privats, ont las condicions de detencion son a vegadas contràrias al dreches dels animals: sofrisson sovent de problèmas nutricionals o son l'objècte d'un elevatge intensiu. Dins los [[circ]]s i a tanben fòrça tigres pels espectacles de [[domdatge]]: las condicions de detencion d'aqueles animals son tanben denonciadas (gàbias tròp estrechas e dreçatges violents<ref>{{fr}} [url=https://web.archive.org/web/20090310044700/http://www.spa.asso.fr/174-contre-le-cirque.htm] Contra lo circ, SPA [http://www.spa.asso.fr]</ref>. Pasmens, de pargues per animals retirat del circ existisson, coma aquel del [[circ Pinder]]<ref>{{fr}} [url=https://web.archive.org/web/20090319121432/http://cirquepinder.com/pinderland.html] Pinderland</ref>. Tanben, existisson de centres d'elevatge en captivitat que lor sola preocupacion es de far créisser lo nombre d'aqueles felins pel profièch: per exemple, un tigre blanc se pòt vendre a {{unitat|60000|$}}<ref>{{en}} [url=https://web.archive.org/web/20080905085921/http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/snowtigers.htm] Snow Tigers, Bigcat Rescue</ref>. == Representacions artisticas del tigre == <gallery> Fichièr:Illustrations de Icones animalium quadrupedum viviparorum et oviparorum-Tigre.jpeg|Representacion d'un tigre al sègle XVI. Fichièr:Henri Rousseau - Surprise!.jpg|''Surprise !'' del [[Henri Rousseau|Doanièr Rousseau]]. Fichièr:Tora kawabata.jpg|Dessenh d'un tigre Fichièr:Marc - Der Tiger.jpg|''Le tigre'' de [[Franz Marc]]. </gallery> == Nòtas e referéncias == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> == Annèxes == === Bibliografia === * {{fr}} The Year of the Tiger (Le tigre) in National Geographic, Michael Nichols e Geoffrey C. Ward (trad: Florence Illouz)2000 ISBN 2-7441-2875-9 * {{fr}} Le tigre : ses mœurs - son histoire - son avenir, Kailash Sankhala, (trad: Florent Jouty) ISBN 2 7434 1070}} * {{fr}} Les tigres ouvrage, Pascal Picq e François Savigny, 2004 ed: Odile Jacob ISBN 2-7381-1342-7 * {{en}} Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes, John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, 1999, ed: Cambridge University Press ISBN 0-521-64835-1 ISBN 978-0-521-64835-6 [http://books.google.fr/books?id=dbQ8AAAAIAAJ] [[Categoria:tigre]] kyk5srkhx1f1fqc2jckblc17l6v7712 0 76460 2508797 2165626 2026-09-17T08:06:35Z Alaric 506 44932 *Fauet existís pas, Faget/Faiet e los derivats es lo nom normal se l'etime es bon. 2508797 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Fauet | nom2 = ''Feyt'' | imatge = Chavanon Feyt Bourg-Lastic D2089 amont.JPG | descripcion = [[Chavanon]] a Fèit. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Feyt_(Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussel]] | canton = [[Canton d'Eygurande]] | insee = 19083 | cp = 19340 | cònsol = Franck Rebuzzi | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | gentilici = | latitud = 45.6903 | longitud = 2.4756 | alt mini = 637 | alt mej = | alt maxi = 804 | km² = 19.56 |}} '''Fèit''' [fɛj] (''Feyt'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 19083.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== '''Fèit''' es mencionat coma ''Fisco'' o ''Faisco'' en documents ancians (''Vicaria de Faisco o Faix''), que donariá una forma ''*fesc''. Tanben se tròba de mencions de ''Fahet'' en mai de las que compausan la forma ''Faix-Fayte/Feix-Fayte''. '''Fèit''' ven de ''Faiet'' (derivat del latin ''fagus'' 'fag-fai/fau' + sufix collectiu -etus) que passèt a [fɛj'et] (tampament de -ai- pretonic en -ei-) puèi [fɛjt]>[fɛj]. ''*Fauet'' existís pas. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 19083 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Franck Rebuzzi |Partit= |Qualitat= tecnician}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= ? |Identitat= Bernard Rouge|Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 19083 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=528 |1846=494 |1851=513 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=373 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=350 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=192 |1968=178 |1975=145 |1982=116 |1990=119 |1999=121 |cassini=13648 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|083}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|083}}/19.56) round 2}}}} ab/km². == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] rg4o84pcinejtr23e05oeu192hd8xm1 0 107088 2508789 2508762 2026-09-16T21:33:37Z Alaric 506 44932 2508789 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Marçau lo Vielh | nom2 = ''Saint-Martial-le-Vieux'' | imatge = Saint-Martial-le-Vieux_croix_Sarsoux_(2).jpg | descripcion = Crotz dau cementèri de ''Sarsoux'' (Sarson ?) | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Ausança|Ausança]] ([[Canton de la Cortina|La Cortina]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 23215 | cònsol = Alain Sivade | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.3125 | latitud = 45.6891666667 | alt mini = 723 | alt maxi = 935 | km² = 22.22 |}} '''Sent Marçau lo Vielh''' (''Saint-Martial-le-Vieux'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== L'egleisa es a Sent Marçau, la mairariá es a ''Sarsoux'' (près de la Sarsona/Sarsòna). [[Imatge:Map commune FR insee code 23215.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Marçau lo Vielh | nòrd = [[Sent Orador de Chirosa]] | nòrd-èst = [[La Masiera Nauta]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | èst = | sud-èst = [[Confin de Sarsòna]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud = | sud-oèst = [[Sant Remei]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | oèst = | nòrd-oèst = [[La Cortina]] }} ==Toponimia== La prononciacion es [sen mar'saw lu viej]. Las fòrmas ancianas son ''Sancto Marciale'' vas 1374, ''sancti Marcialis prope Cortinam'' (près de la Cortina) au segle XIV. Ives Lavalada escriu ''Sent Marçau lo Viélh'' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 184</ref>. </br> ''Martialis'' ( > ''Marçau'') es lo prumier avesque de [[Limòtges]], au segle III <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 614</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23215 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Alain Sivade |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean Robineaux |Partit=sense |Qualitat= retirat de la foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean Monteil |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23215 |1793=680 |1800=497 |1806=501 |1821=606 |1831=709 |1836=810 |1841=861 |1846=813 |1851=750 |1856=802 |1861=716 |1866=683 |1872=680 |1876=649 |1881=720 |1886=722 |1891=734 |1896=604 |1901=612 |1906=606 |1911=588 |1921=508 |1926=510 |1931=451 |1936=400 |1946=256 |1954=220 |1962=170 |1968=137 |1975=116 |1982=95 |1990=103 |1999=109 |cassini=33198 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|215}} abitants. ==Luecs e monuments== <gallery> Saint-Martial-le-Vieux_monument_aux_morts_(1).jpg Forêt_du_GSF_de_Châteauvert.jpg|Panèu de la forest de Chasteuverd. Saint-Martial-le-Vieux_mairie.jpg|La mairariá. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] crpx3a70xgt1ilf3ebgsq4c8m11679b 0 107146 2508796 2292081 2026-09-17T06:51:03Z Alaric 506 44932 divèrs 2508796 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Miard la Brolha | nom2 = ''Saint-Merd-la-Breuille'' | lògo = | imatge = Saint-Merd-la-Breuille_église.jpg | descripcion = La gleisa Sent Miard. | escut = Blason ville fr Saint Merd la Breuille (23).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Ausança|Ausança]] ([[Canton de la Cortina|La Cortina]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 23221 | cp = 23100 | cònsol = Guy Faugeron | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.43138888889 | latitud = 45.7438888889 | alt mini = 717 | alt maxi = 846 | km² = 40.19 |}} '''Sent Miard la Brolha''' <ref name = ilav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 41</ref> (''Saint-Merd-la-Breuille'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 23221.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Miard la Brolha | nòrd = | nòrd-èst = [[Giac]] <small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small>, </br> [[Vernuejol]] <small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small> | èst = [[La Ròcha]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud-èst = [[Fauet|Fèit]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud = [[Eiguranda|Aiguranda]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud-oèst = [[Sent Orador de Chirosa]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Flaiac (Marcha)|Flaiac]] }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son ''Sancti Medardi-la Bruelha'' au segle XIV, ''La Breuilhe'' en 1618. Lo passatge de ''Merd'' a ''Miard'' es una diftongason [[Auvernhat|auvernhassa]]. Segon Ives Lavalada, ''La brolha'' a lo sens de « folhatge, luòc plantat d'aubres », lo nom es derivat [ ? ] de ''bruelh'', au femenin, dau celtic ''brogilos'' (pitit bòsc claus, puei lòc barrat boisat o cultivat) <ref name = ilav/>. '''Sent Miard''' (atestacion ''Sanctus Medardus'', en latin, au segle XIV) es un agiotoponime : 'quò's un nom de luec que fa referéncia a un nom de sent. S'agís de ''Sanctus Medardus'' (456 - 8 de junh 545), avesque de [[Noyon]] en [[Picardia (region)|Picardia]] (França), dont lo nom ven dau germanic ''Math-hard''<ref name="ReferenceA">Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, Paris, reedicion 1984, p. 613</ref>. En occitan, a part en [[Gasconha]] occidentala e meridionala que consèrva inalterat lo ''-d-'' intervocalic, ''Medard'' es una fòrma sabenta. Una de las fòrmas occitanas d'origina populara (per evolucion normala) es ''Mesard'' (''-d-'' intervocalic > ''-z-'', grafiat ''-s-''), coma a [[Sent Mesard (Canton de Leitora)|Sent Mesard]], mas pus au nòrd ''-z-'' intervocalica dispareis, çò que dona ''Meard'' e, per evitament de l'iatus, ''Merd'', ''Mèrd'', ''Miard'', etc. En francés, la fòrma populara es normalament ''Mar(d)'' (grafiat ''Mard'', ''Mars'', ''Marc''). Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing'''La Bruelha''' o pusleu '''La Brolha''' sembla la femenizacion (interpretacion personala) de ''Lo Bruelh'', que seriá un pitit bòsc, (eventualament) environat d'un mur o d'una gòrça (un randau, un plais, una brò, una boissonada...); lo mot es d'origina celtica (''*brogilu-''), vengut ''bròlh'' en occitan ancian <ref name="ReferenceA"/>, puei generalament diftongat en ''bruelh'' o ''bruèlh''. Per interpretar 'quela feminizacion, i a lo cas de la comuna francesa de [[La Breille-les-Pins]] (Maine-et-Loire), atestada en latin en 1142-1146 jos la fòrma de ''silva Brolia'', que ''Brolia'' i sembla un adjectiu. NB. I a un maine nommat ''La Brolha'' , a 2 o 3 km au nòrd-est dau borg. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23221 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2032]] |Identitat=Guy Faugeron|Partit=[[PS]] |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23221 |1793=1235 |1800=1087 |1806=824 |1821=1276 |1831=1235 |1836=1266 |1841=1163 |1846=1284 |1851=1249 |1856=1232 |1861=1087 |1866=1104 |1872=1077 |1876=1080 |1881=1033 |1886=1046 |1891=1077 |1896=1128 |1901=1135 |1906=1035 |1911=1051 |1921=905 |1926=813 |1931=740 |1936=719 |1946=648 |1954=538 |1962=461 |1968=416 |1975=330 |1982=271 |1990=238 |1999=238 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|221}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|221}}/40.19) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Saint-Merd-la-Breuille_église_chevet.jpg|Lo chabeç de la gleisa. Saint-Merd-la-Breuille_mairie.jpg|L'ostau de comuna. Saint-Merd-la-Breuille_église_portail.jpg|Lo portau. Saint-Merd-la-Breuille_église_choeur.jpg|Lo còr. Saint-Merd-la-Breuille_calvaire_à_côté_église.jpg|Lo calvari a costat de la gleisa. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ds03j6gv29lw5m8h2jrz124xmyq5gib 0 107161 2508798 2444718 2026-09-17T08:29:29Z Alaric 506 44932 2508798 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Orador de Chirosa | nom2 = ''Saint-Oradoux-de-Chirouze'' | imatge = Saint-Oradoux-de-Chirouze_église.jpg | descripcion = La gleisa Sent Bertomeu (Bartomiu...) | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Ausança|Ausança]] ([[Canton de la Cortina|La Cortina]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 23224 | cp = 23100 | cònsol = Henri Granet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.33361111111 | latitud = 45.7341666667 | alt mini = 753 | alt maxi = 936 | km² = 28.58 |}} '''Sent Orador de Chirosa''' o '''Sent Orador d'Eschirosa'''<ref>http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k4413512/texteBrut</ref> (''Saint-Oradoux-de-Chirouze'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23224.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Orador de Chirosa | nòrd = [[Malarèt]] | nòrd-èst = [[Flaiac (Marcha)|Flaiac]] | èst = [[Sent Mèrd la Bruelha|Sent Miard la Brolha]] | sud-èst = [[Eiguranda|Aiguranda]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small>, </br> [[La Masiera Nauta]] <small>([[Corresa (departament)|Corresa]])</small> | sud = [[Sent Marçau lo Vielh]] | sud-oèst = | oèst = [[La Cortina]] | nòrd-oèst = [[Baissac (Cruesa)|Baissac]] }} ==Toponimia== La prononciacion es [sent oradur dɛ ʃi'ruzɔ]. Lo nom es citat ''Sancti Adoratoris'', sens data. Demòra ren d'Eschiroza, benleu destruita per los [[Vikings|normands]] au segle IX. ''Orador'', fòrma acceptabla ''Aurador'' [cf. la prononciacion de la prumiera sillaba, qu'es pas [u] ), significa « oratòri, chapela ». ''Chirosa'' es un adjectiu d'epòca romanica format sus la basa prelatina ''*kariu-'', « peira » emb lo sufixe ''-osus'', qu'indica la qualitat <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 188</ref>, donc « peirosa ».</br> ''Aurador'' pòt tanben èsser un nom de sent, ''Adorator'', a costat dau mot ''aurador'' (i a pas de certitude) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 620</ref>; Sent Adorator es un avesque e martir dau segle V en [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvernha]]<ref>https://nominis.cef.fr/contenus/saint/8831/Saint-Adorateur.html</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23224 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Henri Granet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Philippe Soulet|Partit= |Qualitat= quadre superior }} {{Elegit |Debuta= [[2010]] |Fin= 2014 |Identitat=Alain Gavillet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2010 |Identitat= Pierre Salagnac |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Fernand Roulet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1977]] |Fin= 1995|Identitat=Marcel Maginier |Partit= [[PS]]|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23224 |1793=587 |1800=525 |1806=542 |1821=769 |1831=777 |1836=836 |1841=804 |1846=810 |1851=776 |1856=716 |1861=690 |1866=709 |1872=680 |1876=630 |1881=663 |1886=711 |1891=702 |1896=703 |1901=707 |1906=544 |1911=516 |1921=377 |1926=406 |1931=357 |1936=331 |1946=274 |1954=209 |1962=148 |1968=116 |1975=71 |1982=65 |1990=55 |1999=74 |2004=84 |cassini=33883 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|224}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|224}}/28.58) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Saint-Oradoux-de-Chirouze_mairie-école.jpg|Ostau de comuna, escòla. Saint-Oradoux-de-Chirouze_étang_Méouze_(1).jpg|L'estanh de *Meusa (nom supausat). Saint-Oradoux-de-Chirouze_Mottes_(9).jpg|Una de las mòtas castralas. Saint-Oradoux-de-Chirouze_église_nef_(1).jpg|La nau de la gleisa. Saint-Oradoux-de-Chirouze_monument_aux_morts_(5).jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 1bbhqfa3eaxvic3h33f4fdt4dc6vomv 0 120321 2508785 2470815 2026-09-16T15:54:15Z François Fontan 58351 Nòva categoria per Fontan de François (Oc) 2508785 wikitext text/x-wiki {{Infobox Identitat |tematica =esport |tematica2 =tennis |carta =fr | nom = | nomdebateg = | imatge =Richard Gasquet.jpg | legenda =Richard Gasquet en 2011 | talhaimatge(en px) =200 | datadenaissença =[[18 de junh]] de [[1986]] | luòcdenaissença =[[Serinhan]] | datadedecès = | luòcdedecès = | paísdorigina = | profession =jogaire de [[tennis]] professional | títol1 = | començamentderenhe = | finderenhe = | títol2 = | dinastia = | gradmilitar = | arma = | començamentdecarrièra = | findecarrièra = | coronament = | investitura = | predecessor = | successor = | conflicte = | comandament = | fachesdarmas = | distincions =n° 1 mondial del juniors en 2002<br/>7{{n}} reng mondial en 2007 | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = | mestressas = }} '''Richard Gasquet''', nascut lo [[18 de junh]] de [[1986]] a [[Serinhan]], es un jogaire de [[tennis]] professional que viu a [[Neuchâtel]] ([[Soïssa]]). Richard Gasquet foguèt n° 1 mondial del juniors en 2002, an que venguèt professional. Atenguèt lo 7{{n}} reng mondial en 2007. == Torneges (5) == === ''ATP Tour'' === * 2005: Nottingham, Anglatèrra * 2006: Nottingham, Anglatèrra * 2006: Gstaad, Soïssa * 2006: Lion, França * 2007: Bombai, Índia == Dobles (1) == === ''ATP Tour'' === * 2006: Mètz, França amb [[Fabrice Santoro]] {{DEFAULTSORT:Gasquet, Richard}} [[Categoria:Naissença en 1986]] [[Categoria:Jogaire de tennis]] [[Categoria:Esportiu Occitan]] [[Categoria:Jogaire Occitan de tennis]] atf0c870qaim7locqq1o2ujr2qcvcxy 0 133901 2508788 2508772 2026-09-16T21:13:11Z Briantin de Montrei 37340 2508788 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[File:Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png|vinheta|Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins durant lo periòde de l'exarcat de Ravena.]] L''''Exarcat de Ravena''' (en [[latin]] ''Exarchatus Ravennatis''; en [[grèc]] ''Ἐξαρχᾶτον τῆς Ῥαβέννης'', romanizat: ''Exarcháton tís Ravénis''), tanben conegut coma l''''Exarcat d'Itàlia''' (''Exarchatus Italiae''), èra un [[exarcat]] (districte administratiu) de l'[[Empèri Bizantin|Empèri Roman d'Orient]] situada en [[Itàlia]], governat per un [[exarca]] resident a [[Ravena]]. Existiguèt entre lei sègles [[sègle VI|VI]] e [[sègle VIII|VIII]] e gropèt totei lei possessions bizantinas dins la [[peninsula]] en vista de facilitar e de melhorar lor defensa còntra leis atacas barbaras. Maugrat sa disparicion en 751 après la conquista de Ravena per lei [[Lombards]], lei Bizantins capitèron de tenir lo sud d'Itàlia fins au sègle X. L'exarcat aguèt una influéncia importanta sus l'[[istòria]] d'[[Itàlia]] que plusors pòchis de resisténcia bizantinas evolucionèron per formar d'estats independents, especialament lei regions de [[Republica de Venècia|Venècia]] e de [[Estats Pontificaus|Roma]]. == Liames intèrnes == * [[Ducat de la Pentapòli]]. * [[Empèri Bizantin]]. * [[Itàlia]]. == Bibliografia == * '''[[italian|(it)]]''' André Guillou e Filippo Bulgarella, ''L'Italia Bizantina. Dall'esarcato di Ravenna al tema di Sicilia'', Turin, UTET Libreria, 1988. * '''[[italian|(it)]]''' Giorgio Ravegnani, ''I bizantini in Italia'', Bolonha, Il Mulino, 2006. == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Ravenna, Exarcat de}} [[Categoria:Empèri Bizantin]] [[Categoria:Exarcat de Ravena]] [[Categoria:Istòria d'Itàlia]] pkamxk2y9frfkcz02d2z217v01hg45d 14 198093 2508787 2455575 2026-09-16T16:11:46Z François Fontan 58351 Esortiu OCCITANS françois fontan 2508787 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Ciclista]] [[Categoria:Personalitat occitana per profession]] [[Categoria:Esportiu Occitan]] oq1vsqy62krs84ss18vpvb9cbj426cb 0 201531 2508794 2508779 2026-09-17T05:19:42Z Briantin de Montrei 37340 2508794 wikitext text/x-wiki {{Omon|Pentapòli}} [[File:La Pentapoli della costa Adriatica.png|vinheta|En [[roge]], las cinc ciutats de la pentapòli adriatica. En [[irange]], autres ciutats de l'[[Exarcat de Ravena]].]] En [[Itàlia bizantina]], lo '''Ducat de la Pentapòli'''<ref group=Nt>Variacion dialectala:<br/>*'''Ducat dera Pentapòli''' en [[gascon]];<br/>*'''Duchat de la Pentapòli''' en [[nòrd-occitan]], [[gavaudanés (sosdialècte)|gavaudanés]], e [[Bas-vivarés (parlar)|bas-vivarés]].</ref> èra una circonscripcion militara governada per un [[duc]] (''dux'') nomenat per e jos l'autoritat de l'[[Exarcat de Ravena|exarca de Ravena]] (584-751). En realitat lo ducat comprenguèt doas pentapòlis (del grèc "πεντάπολις", "cinc ciutats"): quala maritima (comprenent las ciutats de Rimini, Pesaro, Ancona, Senigallia e Fano) e quala annonària o montana (comprenent las ciutats de Gubbio, Cagli, Urbino, Fossombrone e Jesi). Per aquesta rason, lo ducat de còps s'anomena "doble pentapòli" o "decapòli". ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=Nt/> ===Referéncias=== {{Traduccion/Referéncia|it|Pentapoli bizantina}} {{Multibendèl|Portal istòria|Portal Edat Mejana|Portal Itàlia}} [[Categoria:Exarcat de Ravena]] [[Categoria:Istòria d'Itàlia]] [[Categoria:Empèri Bizantin]] nm78gux8zsdasnartvxc344ctkexorj 14 201533 2508786 2026-09-16T15:55:10Z François Fontan 58351 Categoria de François Fontan. 2508786 wikitext text/x-wiki [[Categoria:Esportiu Occitan]] sp4u4j89wxd0q1gpt8bialmfomy33bn 0 201534 2508799 2026-09-17T09:10:45Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg= {{Novela Aquitània}} |dept= {{Corresa}} {{Cruesa}} |créacion= 1èr de genier de [[2017]] |nbcom=71 |caplòc= [[Ussèl (Corresa)|Ussèl]] |president= Pierre Chevalier ([[UMP|LR]]) |pop= 31 994 |datapop=[[2022]] |superf= 1784,60 |ectaras= 178460 |dens= 18 |budget= |sitweb= https://hautecorrezecommunaute.fr/ |imatgesfin= |}} File:FileLocali... » 2508799 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg= {{Novela Aquitània}} |dept= {{Corresa}} {{Cruesa}} |créacion= 1èr de genier de [[2017]] |nbcom=71 |caplòc= [[Ussèl (Corresa)|Ussèl]] |president= Pierre Chevalier ([[UMP|LR]]) |pop= 31 994 |datapop=[[2022]] |superf= 1784,60 |ectaras= 178460 |dens= 18 |budget= |sitweb= https://hautecorrezecommunaute.fr/ |imatgesfin= |}} [[File:FileLocalisation_EPCI_de_Haute-Corrèze_Communauté_dans_le_Limousin,_France.png|thumb|right|300px|Localizacion dins lo Lemosin]] [[File:Localisation_EPCI_de_Haute-Corrèze_Communauté_dans_la_Corrèze,_France.png|thumb|left|250px|Comunas de Corresa]] [[File:Localisation_EPCI_de_Haute-Corrèze_Communauté_dans_la_Creuse_France.png |thumb|right|250px|Comunas de Cruesa]] '''Nauta Corresa Comunautat''' es una intercomunalitat [[França|de la Republica Francesa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]], lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Son còdi SIREN es 200066744. La lenga autoctòna es l'occitan [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] e l'occitan [[Auvernhat]]. * Ficha Banatic : [https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200066744-cc-haute-correze-communaute] * Ficha INSEE : [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200066744]. ==Istòria== La comunautat de comunas fuguet creada lo 1er de genier [[2017]], per fusion obligada (lei NOTRe) de : * ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat !Canton davant 2015 |- |[[Baissac (Cruesa)|Baissac]] |23019 | 14,49 | {{popfr23|019}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|019}}/14.49) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Claravau]] |23063 | 27,55 | {{popfr23|063}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|063}}/27.55) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[La Cortina]] |23067 | 41,42 | {{popfr23|067}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|067}}/41.42) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Malarèt]] |23119 | 11,8 | {{popfr23|119}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|119}}/11.8) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Manhac (Cruesa)|Manhac]] |23115 | 25,87 | {{popfr23|115}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|115}}/25.87) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Lo Mas d'Artija]] |23125 | 16,21 | {{popfr23|125}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|125}}/16.21) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Sent Marçau lo Vielh]] |23215 | 22,22 | {{popfr23|215}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|215}}/22.22) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Sent Mèrd la Bruelha|Sent Miard la Brolha]] |23221 | 40,19 | {{popfr23|221}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|221}}/40.29) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Sent Orador de Chirosa]] |23224 | 28,58 | {{popfr23|224}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|224}}/28.58) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |} ==Las intercomunalitats d'Aude== [[Imatge:19-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats de Corresa]] [[Imatge:23-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats de Cruesa]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} [[Categoria:Comunautat de comunas de Corresa]] [[Categoria:Comunautat de comunas de Cruesa]] nprnc6mc17d6ko28dijpghsd3z5ae5j