Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 203 2508850 2489521 2026-09-19T00:12:47Z Mistico Dois 45295 2508850 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{decembre}} Lo [[10 de decembre]] es lo 344{{e}} [[jorn]] de l'[[an]] (345{{e}} en cas d'[[annada bissextila]]) del [[calendièr gregorian]] == Eveniments == == Naissenças == * [[1891]] - [[Nelly Sachs]], escrivana alemanda, [[Prèmi Nobel de Literatura]] (m. [[1970]]) * [[1926]] - [[Leon Kossoff]], pintre britanic (m. [[2019]]) * [[1931]] - [[Pèire Pessamessa]], romancièr occitan * [[1920]] - [[Clarice Lispector]], escrivana brasilièra n. en [[Ucraïna]] (m. [[1977]]) * [[1980]] - [[Sarah Chang]], violonista americana d'origina coreana == Decèsses == * [[1896]] - [[Alfred Nobel]], inventor suedés, creator del [[Prèmi Nobel]] (n.[[1833]]) * [[1936]] - [[Luigi Pirandello]], escrivan italian, Prèmi Nobel de Literatura (n.[[1867]]) * [[1999]] - [[Franjo Tuđman]], primièr president de [[Croàcia]] (n.[[1922]]) ---- Vejatz tanben: * [[9 de decembre]] | [[11 de decembre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[categoria:Jorns]] o2yp5qg3vyyrohb48fiqol283p64bvm 0 426 2508851 2071038 2026-09-19T00:13:50Z Mistico Dois 45295 2508851 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{Julhet}} == Eveniments == * [[1776]] - declaracion d'Independéncia dels [[Estats Units]] == Naissenças == * [[1753]] - [[Jean-Pierre Blanchard]], inventor francés (m. [[1809]]) * [[1799]] - Rei [[Òscar Ièr de Suècia]] (m. [[1859]]) * [[1804]] - [[Nathaniel Hawthorne]], escrivan american (m. [[1864]]) * [[1807]] - [[Josèp Garibaldi]], patriòta [[Itàlia|italian]] (m. [[1882]]) * [[1854]] - [[Alexandru Marghiloman]], primièr ministre de Romania (m. [[1925]]) * [[1807]] - [[Albert Sechehaye]], lingüista soís (m. [[1946]]) * [[1872]] - [[Calvin Coolidge]], president dels Estats Units (m. [[1933]]) * [[1877]] - [[Albèrt Dauzat]], lingüista occitan (m. [[1955]]) * [[1900]] - [[Robert Desnos]], poèta francés (m. [[1945]]) * [[1918]] - [[Taufa'ahau Tupou IV]], rei de [[Tònga]] (m. [[2006]]) * [[1921]] - [[Gerard Debreu]], economista frances, Prèmi Nobel (m. [[2004]]) * [[1927]] - [[Gina Lollobrigida]], actritz italiana * [[1931]] - [[Stephen Boyd]], actor britanic (m. [[1977]]) * [[1948]] - [[Walter Bockmayer]], realizator e actor alemand * [[1949]] - [[Horst Seehofer]], president d'Alemanha * [[1952]] - [[Álvaro Uribe Vélez]], president de [[Colómbia]] * [[1959]] - [[Victoria Abril]], actritz espanhòla * [[1964]] - [[Edi Rama]], primièr ministre d'Albania * [[1972]] - [[Nina Badrić]], cantaira croata * [[1974]] - [[Mick Wingert]], actor american == Decèsses == * [[1541]] - [[Pedro de Alvarado]], ''conquistador'' espanhòl (n. [[1485]]) * [[1623]] - [[William Byrd]], compositor anglés (n. c. 1542) * [[1826]] - [[John Adams]], president dels Estats Units (n. [[1735]]) * 1826 - [[Thomas Jefferson]], president dels Estats Units (n. [[1743]]) * [[1831]] - [[James Monroe]], president dels Estats Units (n. [[1758]]) * [[1848]] - [[François-René de Chateaubriand]], escrivan francés (n. [[1768]]) * [[1881]] - [[Johan Vilhelm Snellman]], filosòf e jornalista finlandés (n. [[1806]]) * [[1905]] - [[Élisée Reclus]], geograf libertari francés (n. [[1830]]) * [[1910]] - [[Giovanni Schiaparelli]], astronòm italian (n. [[1835]]) * [[1921]] - [[Antoni Grabowski]], engenhaire quimic e escrivan esperantista polonés (n. [[1857]]) * [[1934]] - [[Marie Curie]], scientifica francesa d'origina polonesa, [[Prèmi Nobel de Quimia]] (n. en [[Polonha]] en [[1867]]) * [[1938]] - [[Otto Bauer]], politician austrian (n. [[1881]]) * [[1943]] - [[Władysław Sikorski]], militar e primièr ministre de Polonha (n. [[1881]]) * [[1948]] - [[Monteiro Lobato]], escrivan brasilièr (n. [[1882]]) * [[1952]] - [[Jan Kucharzewski]], primièr ministre de Polonha (n. [[1876]]) * [[1982]] - [[Antonio Guzmán Fernández]], president de la Republica Dominicana (n. [[1911]]) * [[1985]] - [[Jan de Quay]], primièr ministre dels Païses Basses (n. [[1901]]) * [[1992]] - [[Ástor Piazzolla]], compositor argentin (n. [[1921]]) * [[1995]] - [[Eva Gabor]], actritz ongresa (n. [[1919]]) * [[2003]] - [[Barry White]], musician de soul e disco' american (n. [[1944]]) * [[2019]] - [[Leon Kossoff]], pintre britanic (n. [[1926]]) ---- Vejatz tanben: * [[3 de julhet]] | [[5 de julhet]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] tf3cyv63x5zcnvglhv9dwx6djrkqx7w 0 4445 2508826 2491924 2026-09-18T12:34:34Z Jiròni 239 /* Rescaufament climatic */ 2508826 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Coal.jpg|thumb|right|Un tròç de [[carbon]], combustible fossil pus utilizat dempuei la [[Revolucion industriala]].]] Lei '''combustibles fossils''' (ò '''combustibles mineraus''') son de combustibles eissits de la transformacion de matèrias [[quimia organica|organicas]] dins de condicions [[anaeròbi]]as. Fòrça lent, aqueu procès implica de transformacions liadas ai condicions de pression e de [[temperatura]] que s'observan dins lei jaç prefonds que la crosta terrèstra. Entraïna la formacion de compausats idrogenocarbonats que pòdon èsser utilizats coma fònt d'[[energia]] ò coma precursor en sintèsi organica. Lei tres principaus son lo [[carbon]], lo [[petròli]] e lo [[gas naturau]]. Aguent un poder calorific important, aquelei produchs son principalament utilizats per la produccion d'[[energia]] [[electricitat|electrica]] ò per fabricar de [[Carburant|carburants]]. Ansin, la [[Revolucion industriala]] a entraïnat un desvolopament considerable de sa produccion e de sa consumacion e, maugrat l'aparicion de solucions alternativas coma lo [[energia nucleara|nuclear]], èran encara a l'origina de 85% de l'energia producha per l'umanitat a la fin deis ans 2010. Dins aquò, aquel usatge massís a de consequéncias importantas sus l'environament car lei combustibles son una fònt importanta de polluents. En particular, son venguts la causa premiera de la pollucion atmosferica urbana e lo factor major dau [[rescaufament climatic]]. == Descripcion == === Mecanisme de formacion dei combustibles fossils === La formacion dei combustibles fossils es la consequéncia d'un procès de descomposicion de matèrias [[Quimia organica|organicas]] dins de condicions [[anaeròbi]]as. D'efiech, aqueu procès entraïna la formacion de [[querogèn]], una substància [[quimia organica|organica]] [[Ròca sedimentària|sedimentària]] que sa [[pirolisi]] es a l'origina dirècta de la formacion deis [[idrocarbur]]s presents dins la [[Escòrça terrèstra|crosta terrèstra]]. ==== La descomposicion de la biomassa ==== {{veire|Biomassa}} Lei combustibles fossils son eissits de [[Quimia organica|matèrias organicas]] [[mòrt]]as que subisson un procès particular de descomposicion. D'efiech, dins la màger part dei cas, la [[biomassa]] es rapidament descompausada per l'activitat microbiologica per formar de nutriments, d'[[aiga]] ò de [[gas]]. En particular, dins de condicions [[aeròbia]]s – es a dire se lo [[dioxigèn]] pòu circular liurament – totei lei cadenas [[carbòni|carbonadas]] dei teissuts [[vida|vivents]] son transformadas en [[dioxid de carbòni]] (CO₂). Se parla alora d'un procès de « mineralizacion complèta » de la matèria [[quimia organica|organica]]. Pasmens, dins certaneis estendudas d'[[aiga]] suavas ([[ocean]]s, [[lac]]s, [[palun]]s...), la matèria [[Quimia organica|organica]] en cors de descomposicion pòu se trobar expausadas a de condicions [[anaeròbia]]s, es a dire un mitan onte se tròba ges de [[dioxigèn]]. Per exemple, es lo cas dins de [[palun]]s onte la sedimentacion es rapida entraïnant l'aclapament rapid deis [[organisme]]s [[mòrt]]s. Dins una tala situacion, la mineralizacion de la matèria organica s'arresta quand la quantitat de [[dioxigèn]] inicialament presenta es totalament consumada. Lo procès de descomposicion contunia mai es d'ara endavant menat per d'autrei microorganismes a l'origina de [[Reaccion quimica|reaccions quimicas]] diferentas. ==== La formacion dau querogèn e sa pirolisi ==== {{veire|Querogèn}} En l'abséncia de [[dioxigèn]] dins un jaç [[Ròca sedimentària|sedimentari]] contenent de matèrias [[quimia organica|organicas]], la descomposicion es unicament assegurada per de [[bactèri|bacteria]]s [[anaeròbia]]s. Per subreviure, aquelei [[bactèri|bacteria]]s extrason l'[[oxigèn]] e l'[[azòt]] de la matèria organica laissant un residú, dich [[querogèn]], qu'es majoritàriament format de l'[[esquelèta]] idrogenocarbonada dei teissuts [[quimia organica|organics]]. Lent, aqueu procès se debana dins la [[Escòrça terrèstra|crosta terrèstra]] a de prefondors de plusors miliers de [[mètre]]s. Après sa formacion, se la [[tectonica dei placas]] entraïna l'enfonsament de jaç contenent de quantitats importantas de [[querogèn]], aquela substància pòu èsser somesa a de condicions de pressions e de temperaturas fòrça autas. Dins lo corrent d'aquela davalada, l'[[aiga]] es pauc a pauc expulsada dei sediments entraïnant la formacion d'una [[ròca]] mesclant lo [[querogèn]] e de substàncias [[minerau|mineralas]]. Puei, quand una prefondor de plusors miliers de [[mètre]]s amb una temperatura situada entre 50° e 120°C es agantada, lo [[querogèn]] es susceptible de subir una [[pirolisi]] qu'entraïna sa descomposicion en [[molecula]]s pus simplas (constituents dei combustibles fossils, [[aiga]], [[dioxid de carbòni]]...). La prefondor e la temperatura an un ròtle important dins aqueu procès. Per exemple, la formacion de [[petròli]] es maximala entre -{{formatnum:2000}} e -{{formatnum:3000}} m. Aquela de [[gas naturau]] es preponderanta en dessota de -{{formatnum:3500}} m. ==== La formacion dei jaciments ==== La transformacion dau [[querogèn]] en [[idrocarbur]]s es un fenomèn que s'observa dins la màger part dei jaç sedimentaris. Pasmens, i es sovent fòrça minoritari. La formacion de jaciments de combustibles fossils necessita donc de condicions especificas. Cinc cas principaus existisson. {{veire|Carbon}} Lo premier regarda lei sediments onte lo [[querogèn]] es lo produch majoritari. Una tala situacion arriba generalament quand lo combustible se fòrma a partir de [[vegetalia|vegetaus]] « superiors » ([[arbre|aubres]], [[falguièra|feuse]]s, [[consòuda]]s...). La premiera etapa de la sedimentacion es la formacion de [[torba]] a partir d'acumulacions de [[vegetalia|vegetaus]] dins un mitan saturat d'[[aiga]]. Aqueu procès dura quauquei miliers d'ans e tèn una plaça particulara dins lei combustibles fossils que sa formacion necessita normalament plusors desenaus de milions d'ans. L'aclapament de la [[torba]] e sa [[pirolisi]] menan a l'aparicion de [[lignit]], de [[carbon de tèrra]] e d'[[antracita]] qu'es una forma de [[carbòni]] quasi pura<ref>En causa d'aqueleis etapas successivas de [[pirolisi]], lei venas d'[[Antracita|antracitas]] son generalament pus prefondas qu'aquelei de [[lignit]] ò de [[carbon de tèrra]].</ref>. D'un biais minoritari, aquela pirolosi entraïna tanben la formacion de [[petròli]] e de [[gas naturau]]. Aqueu darrier, que sa concentracion vèn significativa a partir de la transformacion en [[carbon de tèrra]], es dich [[grisó]]. Constituís un perilh mortau per lei minaires car pòu causar d'[[explosion]]s. {{veire|Petròli}} Quand lo querogèn es minoritari dins lo depaus [[Ròca sedimentària|sedimentari]], lo [[querogèn]] a tendància de se transformar en [[petròli]]. En causa de la [[pression]], es expulsat en fòra de son jaç [[geologia|geologica]] d'origina e migra vèrs lei zònas de pression pus febla. A donc tendància de montar vèrs la superficia. Es imitat per l'[[aiga]]. Se durant sa remontada, aquelei substàncias son arrestadas per un jaç impermeable, pòdon formar un jaciment onte lo [[petròli]] subronda l'[[aiga]]. {{veire|Gas naturau}} La formacion de [[gas naturau]] a generalament luòc quand un jaciment de [[petròli]] s'enfonsa mai dins lei prefondors de la [[Tèrra]]. En causa de l'aumentacion de la [[temperatura]], lo [[petròli]] subís una segonda reaccion de [[pirolisi]] que mena a l'aparicion de [[gas naturau]] e de [[betum]] (ò [[asfalt]])<ref>En causa d'aquela migracion segondària dau jaciment vèrs lei prefondors, lei jaciments de gas son generalament pus prefonds que lei jaciments de [[petròli]].</ref>. Se lo jaç estanc pòu empedir la pèrda de gas, aquò entraïna l'aparicion d'un jaciment de gas. Dins lo cas contrari, demòra unicament una mescla de [[betum]] e de [[petròli]]. {{veire|Arenas bituminosas}} Leis [[arenas bituminosas]] correspondon ais endrechs onte lo [[petròli]] es pas estat arrestat per un jaç impermeable e es arribat a proximitat de la superficia. Dins aqueu cas, la preséncia de [[dioxigèn]] permet a de [[bacteria]]s de tornar començar sa descomposicion. Aquò laissa generalament de betums e d'autreis [[idrocarbur]]s pesucs amb una fraccion residuala mai ò mens importanta de [[petròli]]. {{veire|Sistres bituminós}} Lei [[sistres bituminós]] son una mescla de [[ròca]]s e de [[querogèn]] non pirolisat. Es donc un combustible fossil arrestat a un estadi « avans lo petròli ». Es possible de realizar sa [[pirolisi]] per produrre dau [[petròli]] dins una [[usina]] mai lo bilanç [[energia|energetic]] es generalament negatiu. A l'ora d'ara, es donc un procès industriau fòrça rar qu'es utilizat dins certanei país per de rasons d'[[independéncia]] energetica ò de dificultats per s'avitalhar en [[petròli]] convencionau. === Combustibles fossils principaus === ==== Lo carbon ==== {{veire|Carbon}} Lo [[carbon]] es una [[ròca]] [[ròca sedimentària|sedimentària]] de [[color]] [[negre|negra]] ò marron sorn. N'existís diferentei qualitats que son definidas per son taus de [[carbòni]] : [[torba]] (mens de 50%), [[lignit]] (50-60%), [[carbon de tèrra]] (60-90%) e [[antracita]] (mai de 93%). Son poder calorific aumenta amb aquela concentracion. Esplechat dempuei lo periòde [[Edat Mejana|medievau]] en [[Republica Populara de China|China]]<ref>L'explorator [[Republica de Venècia|venecian]] [[Marco Polo]] ([[1254]]-[[1324]]) depintèt son utilizacion per coire d'aliments.</ref>, la descubèrta de sei proprietats [[combustion|combustiblas]] permetèt la [[Revolucion Industriala]] dau sègle XIX. Uei, es principalament utilizat per la produccion d'[[electricitat]], per lo [[caufatge]] individuau e dins la [[siderurgia]] per la fabricacion de [[còc]]. {|class="wikitable centre" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="background:#aababa" |-align="center" bgcolor="#c8c8c8" !Produchs !Taus de carbòni<br />(en %) !Poder calorific<br />(en kJ/kg) |- |[[Antracita]] |align="center"|93 - 97 |align="center"|{{formatnum:33500}} - {{formatnum:34900}} |- |Carbon maigre e carbon de tèrra antracitós |align="center"|90 - 93 |align="center"|34 900 - 36 000 |- |Carbon mieg gras |align="center"|80 - 90 |align="center"|{{formatnum:35000}} - {{formatnum:37000}} |- |Carbon gras ò bituminós |align="center"|75 - 90 |align="center"|{{formatnum:32000}} - {{formatnum:37000}} |- |Flamejant |align="center"|70 - 80 |align="center"|{{formatnum:32700}} - {{formatnum:34000}} |-bgcolor="#d0c0b8" |[[Lignit]] |align="center"|50 - 60 |align="center"|< {{formatnum:25110}} |-bgcolor="#b0d8b0" |[[Torba]] |align="center"|< 50 |align="center"|{{formatnum:12555}} |+ Comparason dau [[poder calorific superior]] (PCS) de l'[[antracita]], de quatre tipes de [[carbon de tèrra]], dau [[lignit]] e de la [[torba]]. |} <gallery> Fichièr:Peat artisanal exploitation2.jpg|[[Fotografia]] d'una [[torbièra|torbiera]] Fichièr:Lignite Klingenberg.jpg|[[Fotografia]] d'un tròc de [[lignit]] Fichièr:Coal bituminous.jpg|[[Fotografia]] d'un tròç de [[carbon de tèrra]] Fichièr:Coal anthracite.jpg|[[Fotografia]] d'un tròc d'[[antracita]] Fichièr:Koks Brennstoff.jpg|[[Fotografia]] de tròç de [[còc]] utilizats en [[siderurgia]] </gallery> ==== Lo petròli ==== {{veire|Petròli}} Lo [[petròli]] es una [[ròca]] [[liquid]]a de [[color]] sorna. Coma per lo [[carbon]], divèrsei qualitats son estadas definidas en foncion de sa [[densitat]] a 60[[Gra Fahrenheit|°F]]. Aquela valor es convertida en [[densitat API|gra API]] : * lei [[petròli]]s amb una densitat inferiora a 10°API son considerats coma fòrça pesucs. Tènon una proporcion importanta de betums e d'òlis pesucas. * lei bruts situats entre 10°API e 22,3°API son considerats coma pesucs. Son caracterizats per de concentracions autas de betums, de compausats aromatics e naftalenics e de compausats contenent d'[[atòm]]s d'[[azòt]], d'[[oxigèn]] ò de [[sofre]]. * lei [[petròli]]s entre 22,3°API e 31,1°API son dichs mejans. Permet de produrre de carburants de qualitat bòna dins leis installacions de [[cracatge]]. * lei bruts amb una densitat superiora a 31,1°API fòrman lei petròlis leugiers. Son fòrça recercats car permèton de produrre aisament de carburants ([[esséncia]], [[querosèn]], [[gasòli]]) que son lei fraccions pus rendablas. La natura deis [[idrocarbur]]s constituïssent lo petròli ([[parafina|parafinics]], [[naftalèn|naftalenics]], [[aromaticitat|aromatics]]) son tanben utilizadas per destriar lei bruts entre elei. La concentracion de [[sofre]] es egalament una proprietat importanta car constrenh lei procès de [[rafinatge petrolier|rafinatge]]. De mai, amb l'adopcion creissenta de nòrmas antipollucion pus estrictas, lo taus de [[sofre]] autorizat dins lei carburants es regularament abaissat. L'[[industria]] [[petròli|petroliera]] apareguèt dins lo corrent dau sègle XIX mai son desvolopament se debanèt subretot durant lo sègle XX. Uei, es una matèria premiera indispensabla au foncionament de la societat modèrna. D'efiech, es utilizat per la produccion de carburants, de produchs quimics ([[solvent]]s, cosmetics, medicaments, produchs alimentaris...), d'[[engrais]] e la màger part dei materiaus plastics<ref>'''[[anglés|(en)]]''' P.G. Levi e J.M. Cullen, ''Mapping global flows of chemicals: From fossil fuel feedstocks to chemical products'', ''Environmental Science and Technology'', Vol. 52/4, 2018, pp. 1725-1734.</ref>. <gallery> Fichièr:Puy de Poix, gisement bitumeux.JPG|[[Fotografia]] d'una fònt bituminosa naturala a proximitat de [[Clarmont-Ferrand]] Fichièr:Petroleum.JPG|[[Fotografia]] d'una mòstra de [[petròli]] brut </gallery> ==== Lo gas naturau ==== {{veire|Gas naturau}} Lo [[gas naturau]] es una mescla d'[[idrocarbur]]s [[gas]]ós principalament compausada de [[metan]], d'autreis [[idrocarbur]]s ([[propan]], [[butan]], [[idrocarburs superiors]]...), de [[dioxid de carbòni]], de compausats sofrats (especialament l'[[idrogèn sulfurós]]) e de compausats [[azòt|azotats]]. Segon son origina, sa composicion e la natura de son jaciment, se destrian plusors diferents de gas naturau : * lo gas naturau non associat designa la forma pus esplechada. « Non-associat » significa qu'es pas associat amb un jaciment de [[petròli]]. Es generalament format d'idrocarburs anant dau [[metan]] (CH₄) a l'[[eptan]] (C₇H₁₆), de [[dioxid de carbòni]], d'[[idrogèn sulfurós]] e de [[diazòt]]. En certanei jaciments, s'observan tanben de quantitats pichonas d'[[èli]], d'[[argon]], de [[mercuri (element)|mercuri]] e de [[plomb]]. * lo gas associat es present en solucion dins lo [[petròli]]. Fins a son utilizacion coma fònt d'[[energia]], èra cremat car aviá ges d'interès. Uei, es generalament separat e tornar injectar dins lo jaciment per i mantenir la [[pression]] e maximizar la produccion de [[petròli]]. * lo gas biogenic es eissit de la fermentacion de [[sedimentacion|sediments]] [[quimia organica|organics]]. Coma la [[torba]], es un combustible fossil que son cicle de formacion es relativament rapide. Pasmens, se lei jaciments biogenics representan au mens 20% dei resèrvas coneguts de gas naturau, son pichons e dispersats. De mai, contènon de quantitats importantas de [[dioxid de carbòni]] que limitan sa valor marchanda. * lo [[gas de carbon]] es present dins lei pòres dau [[carbon]]. Subretot format de [[dioxid de carbòni]] e de [[metan]], es subretot conegut per la menaça que representa per lei minaires ([[explosion]] de [[grisó]]). Pasmens, son esplecha es possibla e es l'objècte d'estudis dins lei regions onte lo carbon contèn una proporcion importanta de metan ([[Estats Units d'America|Estats Units]], [[Republica Populara de China|China]]...). * lo [[gas de sistre]] sembla fòrça au gas de carbon mai son extraccion pausa de problemas particulars car lei jaciments son sovent fòrça estenduts e la concentracion de gas i es generalament febla. Aquò necessitèt lo desvolopament dei tecnicas d'[[idrofracturacion]] que consistisson a injectar d'[[aiga]] e d'additius quimics dins lei jaciments per fòrçar la sortida dau gas. * leis [[idrat de metan|idrats de metan]] son d'estructuras solidas presentas dins lei prefondors dei regions [[ocean]]icas frejas. Son formats de [[molecula]]s [[quimia organica|organicas]] en forma de gàbia qu'empresonan una [[molecula]] de [[metan]]. Descubèrts durant leis ans 1960 en [[URSS]], son esplecha es pas possibla a l'ora d'ara. Es pasmens l'objècte d'estudis importants dempuei lo començament dau sègle XXI. Lo [[gas naturau]] es principalament utilizat coma fònt d'[[energia]] per la produccion d'[[electricitat]] e per lo caufatge. Existís pereu d'aplicacions en [[petroquimia]] per produrre de [[molecula]]s particularas destinadas a la fabricacion de [[polimèr]]s, de medicaments, de solvents ò de [[carburant]]s. ==== Leis idrocarburs non convencionaus ==== {{veire|Idrocarbur non convencionau}} Lo tèrme « [[idrocarbur non convencionau]] » designa lei jaciments de combustibles fossils malaisats d'esplechar en causa de sa localizacion (prefondor tròp importanta, region polara...), de sa concentracion tròp febla ò de la necessitat d'utilizar de tecnicas de [[foratge]] novèlas. L'exploracion e l'esplecha d'aquelei jaciments son generalament realizadas après l'agotament dei jaciments tradicionaus. Congrean de còsts importants e entraïnan l'aparicion de riscs environamentaus novèus e grèus (utilizacion de produchs quimics coma solvent, bilanç energetic negatiu, destruccion d'endrechs preservats, produccion d'idrocarburs amb de concentracions importantas de [[sofre]]...). <gallery> Fichièr:VKG Ojamaa kaevandus.jpg|[[Fotografia]] d'una mina de [[sistres bituminós]] Fichièr:Tar Sandstone California.jpg|Tròç d'[[sabla bituminosa|arenas bituminosas]] </gallery> == Produccion e consumacion == === Produccion === La produccion de combustibles fossils es fòrça inegala car lei jaciments son pas despartits d'un biais unifòrm. De mai, segon la precocitat de l'esplecha e la talha dei jaciments, certanei minas ò potz son estats abandonats car la perseguida de l'activitat i èra pas economicament viabla. La produccion de combustibles fossils es donc sovent un enjòc [[estrategia|estrategic]] per leis [[estat]]s productors car permèton d'assegurar d'exportacions fòrça rendablas ò de mantenir l'independéncia energetica dau país. La ressorsa pus sensibla es probablament lo [[petròli]] que fa partida dei matèrias premieras pus importantas per la societat modèrna. Son contraròtle es ja estat l'objècte de plusors guèrras e la màger part deis estats productors se son gropats au sen d'un [[cartèu]], dich [[Organizacion dei País Exportators de Petròli]] (OPEP) per assaiar de mantenir de pretz favorables a seis interès. Pasmens, aquelei país son uei durament concurrenciats per leis estats qu'an començat l'esplecha d'[[idrocarbur]]s non convencionaus. En [[2018]], mai d'un país non sòci de l'OPEP figuravan ansin entre lei productors pus importants : {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''País productors de petròli''' |- |'''Reng''' |'''País''' |'''Produccion (Mbbl/j)''' |- |1 |[[Fichièr:Flag of the United States.svg|20px]] [[Estats Units d'America]] |15,31 |- |2 |[[Fichièr:Flag of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Arabia Saudita]] |12,29 |- |3 |[[Fichièr:Flag of Russia.svg|20px]] [[Russia]] |11,44 |- |4 |[[Fichièr:Flag of Canada.svg|20px]] [[Canadà]] |5,21 |- |5 |[[Fichièr:Flag of Iran.svg|20px]] [[Iran]] |4,71 |- |6 |[[Fichièr:Flag of Iraq.svg|20px]] [[Iraq]] |4,61 |- |7 |[[Fichièr:Flag of the United Arab Emirates.svg|20px]] [[Emirats Arabis Units]] |3,94 |- |8 |[[Fichièr:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] [[Republica Populara de China|China]] |3,80 |- |9 |[[Fichièr:Flag of Kuwait.svg|20px]] [[Kowait]] |3,05 |- |10 |[[Fichièr:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Brasil]] |2,68 |} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''País per resèrvas de petròli ''' |- |'''Reng''' |'''País''' |'''Resèrvas demostradas (miliards de barrius)''' |- |1 |[[Fichièr:Flag of Venezuela.svg|20px]] [[Veneçuèla]] |303,3 |- |2 |[[Fichièr:Flag of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Arabia Saudita]] |297,7 |- |3 |[[Fichièr:Flag of Canada.svg|20px]] [[Canadà]] |167,8 |- |4 |[[Fichièr:Flag of Iran.svg|20px]] [[Iran]] |155,6 |- |5 |[[Fichièr:Flag of Iraq.svg|20px]] [[Iraq]] |147,2 |- |6 |[[Fichièr:Flag of Russia.svg|20px]] [[Russia]] |106,2 |- |7 |[[Fichièr:Flag of Kuwait.svg|20px]] [[Kowait]] |101,5 |- |8 |[[Fichièr:Flag of the United Arab Emirates.svg|20px]] [[Emirats Arabs Units]] |97,8 |- |9 |[[Fichièr:Flag of the United States.svg|20px]] [[Estats Units d'America]] |61,2 |- |10 |[[Fichièr:Flag of Libya.svg|20px]] [[Libia]] |48,4 |} Lo [[gas naturau]] presenta de tensions mens importantas car es una ressorsa amb mens d'aplicacions. Pasmens, aquò pòu èsser lo cas, especialament en [[Euròpa]] ont divèrsei país son dependents deis exportacions de gas [[Russia|russas]]. D'un biais generau, lei productors de gas son egalament de productors de [[petròli]] car lei dos tipes de produchs se tròban sovent dins lei meteissei regions : {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''País productors de gas naturau''' |- |'''Reng''' |'''País''' |'''Produccion (10⁹m³)''' |- |1 |[[Fichièr:Flag of the United States.svg|20px]] [[Estats Units d'America]] |831,8 |- |2 |[[Fichièr:Flag of Russia.svg|20px]] [[Russia]] |669,5 |- |3 |[[Fichièr:Flag of Iran.svg|20px]] [[Iran]] |239,5 |- |4 |[[Fichièr:Flag of Canada.svg|20px]] [[Canadà]] |184,7 |- |5 |[[Fichièr:Flag of Qatar.svg|20px]] [[Qatar]] |175,5 |- |6 |[[Fichièr:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] [[Republica Populara de China|China]] |161,5 |- |7 |[[Fichièr:Flag of Australia.svg|20px]] [[Austràlia]] |130,1 |- |8 |[[Fichièr:Flag of Norway.svg|20px]] [[Norvègia]] |120,6 |- |9 |[[Fichièr:Flag of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Arabia Saudita]] |112,1 |- |10 |[[Fichièr:Flag of Algeria.svg|20px]] [[Argeria]] |92,3 |} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''País per resèrvas de gas naturau''' |- |'''Reng''' |'''País''' |'''Resèrvas demostradas(10¹⁸ m³)''' |- |1 |[[Fichièr:Flag of Russia.svg|20px]] [[Russia]] |{{formatnum:1375}} |- |2 |[[Fichièr:Flag of Iran.svg|20px]] [[Iran]] |{{formatnum:1127,7}} |- |3 |[[Fichièr:Flag of Qatar.svg|20px]] [[Qatar]] |872,1 |- |4 |[[Fichièr:Flag of Turkmenistan.svg|20px]] [[Turcmenistan]] |688,1 |- |5 |[[Fichièr:Flag of the United States.svg|20px]] [[Estats Units d'America]] |419,8 |- |6 |[[Fichièr:Flag of Venezuela.svg|20px]] [[Veneçuèla]] |223,8 |- |7 |[[Fichièr:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] [[Republica Populara de China|China]] |214,4 |- |8 |[[Fichièr:Flag of the United Arab Emirates.svg|20px]] [[Emirats Arabs Units]] |209,7 |- |9 |[[Fichièr:Flag of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Arabia Saudita]] |208,1 |- |10 |[[Fichièr:Flag of Nigeria.svg|20px]] [[Nigèria]] |188,8 |} Lo [[carbon]] es lo mens estrategic dei combustibles fossils car son usatge es uei abandonat dins mai d'un país. De mai, lei resèrvas disponiblas son fòrça importantas e podrián aumentar aisament se d'esfòrç èran concentrats per assaiar de trobar de jaciments novèus. Pasmens, demòra un combustible utilizat per certaneis estats tant per de rasons socialas (l'emplec dins lo sector minier) qu'economicas (tecnologia aisada de concebre) : {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''País productors de carbon''' |- |'''Reng''' |'''País''' |'''Produccion (10⁶ tonas equivalentas petròli)''' |- |1 |[[Fichièr:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] [[Republica Populara de China|China]] |{{formatnum:1828,8}} |- |2 |[[Fichièr:Flag of the United States.svg|20px]] [[Estats Units d'America]] |364,5 |- |3 |[[Fichièr:Flag of Indonesia.svg|20px]] [[Indonesia]] |323,3 |- |4 |[[Fichièr:Flag of India.svg|20px]] [[Índia]] |308,0 |- |5 |[[Fichièr:Flag of Australia.svg|20px]] [[Austràlia]] |301,1 |- |6 |[[Fichièr:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Sud-Africa]] |143,2 |- |7 |[[Fichièr:Flag of Colombia.svg|20px]] [[Colómbia]] |57,9 |- |8 |[[Fichièr:Flag of Kazakhstan.svg|20px]] [[Cazacstan]] |50,6 |- |9 |[[Fichièr:Flag of Poland.svg|20px]] [[Polonha]] |47,5 |- |10 |[[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px]] [[Alemanha]] |37,6 |} {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''País per resèrvas de carbon''' |- |'''Reng''' |'''País''' |'''Resèrvas demostradas(10⁶ tonas)''' |- |1 |[[Fichièr:Flag of the United States.svg|20px]] [[Estats Units d'America]] |{{formatnum:250219}} |- |2 |[[Fichièr:Flag of Russia.svg|20px]] [[Russia]] |{{formatnum:160364}} |- |3 |[[Fichièr:Flag of Australia.svg|20px]] [[Austràlia]] |{{formatnum:147435}} |- |4 |[[Fichièr:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] [[Republica Populara de China|China]] |{{formatnum:138819}} |- |5 |[[Fichièr:Flag of India.svg|20px]] [[Índia]] |{{formatnum:101363}} |- |6 |[[Fichièr:Flag of Indonesia.svg|20px]] [[Indonesia]] |{{formatnum:37000}} |- |7 |[[Fichièr:Flag of Germany.svg|20px]] [[Alemanha]] |{{formatnum:36103}} |- |8 |[[Fichièr:Flag of Ukraine.svg|20px]] [[Ucraïna]] |{{formatnum:34375}} |- |9 |[[Fichièr:Flag of Poland.svg|20px]] [[Polonha]] |{{formatnum:26479}} |- |10 |[[Fichièr:Flag of Kazakhstan.svg|20px]] [[Cazacstan]] |{{formatnum:25605}} |} === Consumacion === La consumacion de combustibles fossils es en aumentacion regulara dempuei la [[Revolucion industriala]]. D'efiech, leis economias modèrnas an de besonhs mai e mai importants en [[energia]]. Gràcias a son poder caloric important e sa facilitat de transpòrt e d'estocatge, lei combustibles fossils son una solucion aisada per lei contentar. Ansin, en [[2018]], lo [[carbon]], lo [[petròli]] e lo [[gas naturau]] representavan 84,7% de la produccion d'energia primària mondiala<ref name="Rapòrt BP"/>. Aquela part demenís fòrça lentament en causa dau desvolopament deis energias renovelablas. Pasmens, contunia de progressar en valor absoluda a un ritme important : 7,3 miliards de tonas equivalentas petròli en [[1993]], 10,3 miliards en [[2010]] e 11,7 miliards en [[2018]]. === Utilizacions === [[Fichièr:Martigues Lavera juillet 2010.jpg|thumb|right|Complèx [[petroquimia|petroquimic]] dau [[Lo Martegue|Martegue]].]] Coma son apelacion l'indica, lei combustibles fossils son principalament utilizats coma fònt d'[[energia]]. D'efiech, lo [[carbon]], lo [[petròli]] e leis [[idrocarbur]]s eissits dau rafinatge ([[esséncia]], [[gasòli]], [[querosèn]]...) son aisats de transportar e sa [[combustion]] libera una gròssa quantitat d'[[energia]]. Ansin, lei combustibles fossils son la fònt d'[[energia]] principala dins lo domeni dei transpòrts terrèstres, aerians o maritims dempuei lo començament de la [[Revolucion Industriala]] e l'invencion de la [[maquina de vapor]] e dau [[motor de combustion]]. Lei transpòrts representan donc l'utilizacion premiera dei combustibles fossils. Per exemple, ais [[USA|Estats Units d'America]], un [[barriu]] de [[petròli]] es utilizat a 81% per produrre de [[carburant]]s. La produccion d'[[electricitat]] es un usatge segondari dei combustibles fossils qu'es fòrça similara a la premiera. D'efiech, son utilizats coma fònt d'energia per activar lei turbinas dei [[Centrala termica|centralas termicas]]. Lo [[carbon]] es lo combustible preferit per aqueu ròtle car son còst es feble e la [[tecnologia]] necessària a son utilizacion es aisada d'aquistar. Ansin, 39% de l'electricitat mondiala èra producha gràcias a eu en [[2000]] e 38% en [[2018]]. Maugrat son aspècte fòrça polluent, aquela part demòra constanta. De son caire, lo [[gas naturau]] conoís una aumentacion regulara car sa part es passada de 18% en [[2000]] a 23% en [[2018]], principalament per de rasons environamentalas. Enfin, l'utilizacion de petròli es venguda rara durant lo meteis periòde (de 8% a 3%) tant en causa de son còst que de sa natura polluenta. Enfin, l'industria quimica es un utilizaire important de combustibles, magerament d'[[idrocarbur]]s simples, que son utilizats per d'aplicacions fòrça variadas anant dei materiaus de construccion ([[asfalt]] per lei [[rota]]s...) a la sintèsi de [[molecula]]s complèxas coma de [[plastic]]s, d'[[engrais]] ò de [[medicament]]s. == Durabilitat == === Resèrvas mondialas === Lei resèrvas mondialas de combustibles fossils son mau coneguts car de jaciments novèus son regularament descubèrts. De mai, lei progrès [[tecnologia|tecnologics]] permèton pauc a pauc de considerar l'esplecha de jaciments aparevans delaissats. Pasmens, es relativament segur que lei resèrvas son mau despartidas sus la [[planeta]] e que son de fònts de tensions geopoliticas importantas. Enfin, i a de variacions segon lei matèrias consideradas e lei mòdes de calcul (resèrvas demostradas, resèrvas estimadas... etc.). Ansin, en [[2018]], lei resèrvas demostradas de [[carbon]], de [[petròli]] e de [[gas naturau]] èran respectivament de {{formatnum:1054}} miliards de tonas, de {{formatnum:1727}} miliards de [[barriu]]s e de 196 trilions de mètres cube<ref name="Rapòrt BP">'''[[Anglés|(en)]]''' ''BP Statiscal Review of World Energy 2019 - 68_th edition'', [https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf].</ref>. Aquò representava 132 ans de consumacion de carbon, 50 ans de [[petròli]] e 51 ans de [[gas naturau]]<ref name="Rapòrt BP"/>. Pasmens, aquelei chifras son en aumentacion regulara en causa deis esfòrç importants consentits per lei companhiás petrolieras per cercar de jaciments novèus. De mai, son unicament compausadas d'estimacions prudentas. Dins lei fachs, aquelei resèrvas son probablament ben pus importantas<ref>Aquela diferéncia s'explica per lei mòdes de calcul en vigor dins l'industria petroliera. D'efiech, quand un jaciment novèu es descubèrt, lei [[geologia|geològs]] dònan tres chifras : la valor 1P (ò P90) correspond a un volum que sa probabilitat d'èsser esplechat es de 90%, la valor 2P (ò P50) que correspond a un volum que sa probabilitat d'èsser esplechat es de 50% e la valor 3P (ò P10) que correspond a un volum que sa probabilitat d'èsser esplechat es de 10%. Lei resèrvas demostradas son calculadas amb lei valors 1P. Dins aquò, amb lei progrès tecnics, es regularament possible d'extraire de quantitats novèlas d'idrocarburs. Ansin, lo volum totau d'idrocarburs susceptible d'èsser esplechat es superior ai resèrvas demostradas.</ref>. === Recèrca de solucions de substitucion === [[Fichièr:Kerncentrale Doel in werking.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'una [[centrala nucleara]], un exemple d'alternativa ai combustibles fossils dins lo domeni de la produccion d'[[electricitat]].]] En causa dei duradas considerablas necessàrias a sa formacion, lei combustibles fossils son de ressorsas renovelablas. Se la cèrca [[geologia|geologica]] e l'[[engenhariá]] son capablas de descubrir regularament de jaciments novèus e de'n esplechar una fraccion totjorn mai importanta, son agotament es inevitable. Lei problemas pus importants regardan lo petròli qu'es la ressorsa pus critica en causa de son ròtle dins la fabricacion de carburants e dins son utilizacion per la fabricacion de [[molecula]]s [[quimia organica|organicas]] per l'industria quimica. Pasmens, lo [[gas naturau]] tèn egalament un ròtle relativament similar. La recèrca de solucions de substitucion ai combustibles fossils es donc un domeni important dins mai d'un sector coma aqueu de la produccion d'[[electricitat]] e dau transpòrt. Es motivada per la necessitat de fònts d'[[energia]] novèla avans l'agotament dei jaciments, per lo còst dau [[petròli]] e per lei questions environamentalas. Dins lo domeni de l'[[energia]], se desvolopan ansin l'usatge deis energias renovelablas (idroelectric, eolian, solar...). Pasmens, aquelei fònts demandan d'investiments importants e dins lo cas de l'[[energia nucleara]], presenta de riscs fòrça importants que necessitan un mestritge [[tecnologia|tecnologic]] malaisat d'aquistar e de conservar. L'escomessa tecnica es encara pus importanta en matèria de transpòrt onte lei solucions alternativas ([[agrocarburant]]s, veïculs electrics...) son pas encara capablas de remplaçar totalament lei combustibles fossils. === Pollucions === Lei combustibles fossils son una fònt majora de pollucion, principalament en causa de sa [[combustion]] qu'emet de gas [[toxicitat|toxics]] per la santat umana e favorizant l'[[Efièch de sèrra|efiech de sèrra]]. Pasmens, lei combustibles fossils entraïnan d'autrei pollucions grèvas. ==== Toxicitat ==== [[Fichièr:Exval.jpeg|thumb|right|Naufragi de l'''Exxon Valdez'' de lòng de la costat d'Alaska en [[1989]].]] Leis efiechs toxics dei combustibles fossils son de natura variada. Lo [[carbon]] es subretot toxic per lo [[sistèma respiratòri]], leis articulacions e leis [[uelh]]s dei minaires. En particular, favoriza l'aparicion de la [[silicòsi]] qu'es una [[malautiá]] caracterizada per una reduccion definitiva de la capacitat pulmonària. Dins de cas pus grèus, pòu causar l'aparicion de [[cancèr]]s dau [[palmon|paumon]] e dau [[laringe]]<ref>Certanei carbons contènon tanben de quantitats importantas de [[radon]], un [[gas]] [[radioactivitat|radioactiu]].</ref>. Lo [[petròli]] es toxic per la màger part deis organismes e sa preséncia en quantitat importanta dins la natura es una fònt de pollucion grèva, especialament per lei mitans aquatics. D'efiech, contèn un nombre important de produchs persistents e cancerigèns que pòdon tocar tot un [[ecosistèma]] durant de periòdes relativament lòngs (fins a plusors decennis). Ansin, leis accidents dins lo domeni dau transpòrt d'idrocarburs entraïnan generalament de pollucions espectaclosas ([[marèia negra]]...). Dins aquò, leis emissions volontàrias, coma aquelei realizadas per lei petrolièrs, dins leis [[ocean]]s son un problema pus grèu per l'environament en causa de sei frequéncias superioras. ==== Pollucion atmosferica ==== [[Fichièr:SmogNY.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un periòde de pollucion atmosferica a [[Nòva York]] en [[1988]].]] La [[combustion]] complèta de combustibles fossils emet normalament d'[[aiga]] e de [[dioxid de carbòni]]. Pasmens, dins lei fachs, la [[combustion]] es rarament complèta car lei reglatges dei [[motor]]s son sovent imperfècts, çò qu'entraïna l'emission de [[monoxid de carbòni]] e d'[[idrocarbur]]s mai ò mens complèxs. De mai, leis impuretats ò leis additius presents dins lei combustibles entraïnan l'aparicion de substàncias suplementàrias coma d'[[oxid d'azòt]] NO_x, d'[[ozòn]], de particulas finas, de poussas metallicas ò de compausats [[sofre|sofrats]] (principalament lo [[dioxid de sofre]]). En causa de l'urbanizacion creissenta de la populacion, la pollucion atmosferica es venguda un problema important dins leis aglomeracions. D'efiech, lei polluents atacan lo sistèma respiratòri. En [[França]], en [[2007]], auriá entraïnat la mòrt de {{formatnum:48000}} personas. Dins lo mond, per lo periòde 1990-2006, èra la cinquena causa de decès après la [[malnutricion]], lei riscs alimentars, l'[[ipertension arteriala]] e lo [[tabagisme]]. Un agravament es probable amb lo desvolopament dei país [[asia]]tics, [[africa]]ns e sud-americans. ==== Rescaufament climatic ==== {{veire|Rescaufament climatic}} Lo darrier ponch environamentau problematic liat a l'utilizacion de combustibles fossils es lo [[rescaufament climatic]] entraïnat per plusors [[gas]] eissits de sa combustion. D'efiech, la concentracion de [[dioxid de carbòni]] es a aumentar dins l'[[atmosfèra]] terrèstra dempuei la [[Revolucion industriala]] en causa de l'utilizacion massisa d'aquelei combustibles. Ansin, es passada d'aperaquí 260 ppm dins leis ans 1860 a mai de 400 ppm dins lo corrent deis ans 2010. En mai d'aquò, certanei deis autrei gas formats durant la combustion de combustibles fossils son d'agents poderós de l'efiech de sèrra. L'usatge dei combustibles fossils es lo principau factor dau [[rescaufament climatic]], per lo biais dei [[gas d'efièch de sèrra]] tals que lo [[dioxid de carbòni]] massivament emés per lor [[combustion]] e lo [[metan]] emés durant l'extraccion e lo transpòrt dau gas naturau. Segon la revista ''[[Nature (revue)|Nature]]'' (genier de 2015), un terç dei [[Réserve pétrolière|resèrvas de petròli]], la mitat d'aquelei de gas e 80 % d'aquelei de charbon deurián demorar sos tèrra de 2010 a 2050 per que siá respectat l'objectiu de lindau maximau d'auça dei temperaturas de 2°C d'aici a 2100<ref>{{Ligam web|url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2015/01/07/pour-limiter-le-rechauffement-a-2-c-combien-de-petrole-gaz-et-charbon-en-moins_4550929_3244.html|títol=Pour limiter le réchauffement à {{tmp|2|°C}}, combien de pétrole, gaz et charbon en moins ?|périodique=[[Le Monde]]|date= 2015-1-7|auteur= Pierre Le Hir}}.</ref>. En mai, plusors projèctes d’extraccion de petròli, de gas e de charbon dins le mond, qualificats de « [[Bomba carbòni|bombas carbòni]] », son en cors d’estudi o d’expleitacion dins le mond<ref>{{Ligam web |langue=en |títol=CarbonBombs.org |url=https://carbonbombs.org/ |site=CarbonBombs.org |consultat le=2025-09-25}}.</ref>. Aquelei projèctes suscitan l’inquietud de per son impacte potenciau sus lo clima, en rason dau volum d’emissions de gas d'efiech de sèrra qu’implicarián s' aquelei reservas èran plenament esplechadas, car comprometrián la possibilitat de contenir lo rescaufament climatic a 1.5°C<ref>{{Article |prénom1=Kjell |nom1=Kühne |prénom2=Nils |nom2=Bartsch |prénom3=Ryan Driskell |nom3=Tate |prénom4=Julia |nom4=Higson |títol=“Carbon Bombs” - Mapping key fossil fuel projects |périodique=Energy Policy |volume=166 |pages=112950 |date=2022-07-01 |issn=0301-4215 |doi=10.1016/j.enpol.2022.112950 }}.</ref>. [[TotalEnergies]] se plaçariá au segond reng mondiau en matèria d’extraccion de « bombas carbòni »<ref>{{Article |langue=fr |títol=« Bombes carbone » : TotalEnergies, numéro deux mondial des mégagisements fossiles |périodique=[[Le Monde]] |date=2023-10-31 |lire en ligne=https://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2023/10/31/bombes-carbone-totalenergies-numero-deux-mondial-des-megagisements-fossiles_6197487_4355770.html |consulté le=2025-09-25}}.</ref>. De nombrosas conferéncias sus lo clima se tenon dempuei de decennis per ensajar de contenir lo rescaufament climatic. La pus mediatizada foguèt la [[Conferéncia de París de 2015 sus lei cambiaments climatics]] (COP21). Malgrat aquelei mesas en garda repetidas, lo consensus scientific sus l'impacte de l'esplecha dei combustibles fossils sus lo clima, e lei risques d'accident sus lei [[Platafòrma petroliera|platafòrmas en mar]], lei grandas entrepresas dei sectors petrolier e gasier, aprofiechant d'una certa abséncia de reglementacion internationala sus l'expleitacion en mar dei idrocarburs, perseguisson aquela esplecha. == Liames intèrnes == * [[Sabla bituminosa|Arenas bituminosas]]. * [[Biomassa]]. * [[Carbon]]. * [[Carburant]]. * [[Gas naturau]]. * [[Idrocarbur]]s. * [[Petròli]]. * [[Querogèn]]. * [[Rescaufament climatic]]. * [[Sedimentacion]]. * [[Sistre bituminós]]. * [[Torba]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Ecologia]] [[Categoria:Quimia]] duuh14chio8o7sylklbk7glj3g59p1p 0 5267 2508842 2508810 2026-09-18T21:21:11Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pintura modèrna e contemporanèa */ 2508842 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements se succediguèron rapidament dins de movements d'avans-gàrdia. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses Uuniversitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] 7zwc5wxrlgev5smayzu0vazra5ylq6i 2508843 2508842 2026-09-18T21:23:17Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pintura modèrna e contemporanèa */ 2508843 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements d'avans-gàrdia se succediguèron rapidament. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses universitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] i8sap40fvx7yg65l8iqdmpkgtdnj61e 2508855 2508843 2026-09-19T07:43:34Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pintura modèrna e contemporanèa */ 2508855 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements d'avans-gàrdia se succediguèron rapidament. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses universitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo centre de la pintura d'avans-gàrdia se desplacèt en partida ais [[USA|Estats Units]], especialament amb l'aparicion de l'[[expressionisme abstrach]] de [[Jackson Pollock]] ([[1912]]-[[1956]]). La segonda mitat dau sègle XX veguèt una multiplicacion dei corrents (pop art, art conceptuau, retorn de la figuracion, etc.) e un questionament dau primat de la pintura au sen deis arts. La pintura perdiguèt ansin sa plaça dominanta dins l'esfèra artistica, tot en demorant una practica viventa. === Lei tradicions picturalas non occidentalas === == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] tieegn1fc0s0tyfobsm4c9g1bc2av3a 2508856 2508855 2026-09-19T08:36:52Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lei tradicions picturalas non occidentalas */ 2508856 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements d'avans-gàrdia se succediguèron rapidament. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses universitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo centre de la pintura d'avans-gàrdia se desplacèt en partida ais [[USA|Estats Units]], especialament amb l'aparicion de l'[[expressionisme abstrach]] de [[Jackson Pollock]] ([[1912]]-[[1956]]). La segonda mitat dau sègle XX veguèt una multiplicacion dei corrents (pop art, art conceptuau, retorn de la figuracion, etc.) e un questionament dau primat de la pintura au sen deis arts. La pintura perdiguèt ansin sa plaça dominanta dins l'esfèra artistica, tot en demorant una practica viventa. === Lei tradicions picturalas non occidentalas === En defòra de l'Occident, mai d'una tradicion picturala importanta se desvolopèt d'un biais autonòm. Dins mai d'una region, aquò foguèt a l'origina de culturas artisticas ancianas e continua, basadas sus de concepcions, de tecnicas e de critèris pròpris diferents d'aquelei en vigor en [[Euròpa]]. La tradicion [[Republica Populara de China|chinesa]] fa partida dei pus ancianas e dei pus continuas dau monde, amb una istòria de mai de dos millenaris. Es fòrça liada a la [[calligrafia]] e a la [[poesia]]. D'efiech, parteja lei meteisseis instruments e supòrts ([[pincèu]], [[tencha]], etc.) e acòrda una plaça centrala au païsatge concebut tant coma una reproduccion fidèla que coma una evocacion espirituala. Aquò menèt au desvolopament d'una pintura sabenta, practicada per leis eleits letruts, que son prestigi li permetèt de raionar dins lei país vesins<ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Cahill, ''La Peinture chinoise'', Skira Flammarion, coll. « Les trésors de l'Asie », 1977 (1re éd. 1960), 211 p.</ref>. En [[Japon]], la pintura foguèt ansin premier influenciada per [[Republica Populara de China|China]]. Pasmens, desvolopèt pauc a cha pauc de formas originalas coma lo ''[[yamato-e]]'' e l'art de l'[[estampa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Akiyama Terukazu, ''La peinture japonaise'', Skira, Flammarion, 1977, 216 p.</ref>. Dins lo monde [[islam|islamic]], onte la representacion figurada foguèt divèrsament acceptada segon leis epòcas e lei contèxtes, la pintura s'espandiguèt mai que mai dins l'art de la miniatura e de l'enluminura de manuscrits, especialament dins leis espacis [[Iran|persan]], [[Empèri Otoman|otoman]] e [[Empèri Mogòl|mogòl]]. La miniatura persana, fòrça sofisticada, venguèt un art reconegut amb la [[calligrafia]] dins lo quadre de « l'art dau libre ». En [[Índia]], de tradicions complèxas de miniaturas fòrça richas venguèron egalament una part importanta de l'art sabent. Una part d'aquelei tradicions picturalas non europèas aguèt una influéncia significativa sus la pintura occidentala au grat de lor « descubèrta » per leis Europèus. D'efiech, plusors tradicions suscitèron un interès viu au sen deis eleits occidentaus. Per exemple, a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, l'[[orientalisme]] foguèt una mena de mòda intellectuala per lei culturas d'[[Orient Mejan]]. De fenomèns similars s'observèron en [[RPC|China]] e en [[Japon]] ò en [[Africa]] durant lo sègle XIX. Per exemple, leis « arts negres », en vòga dins lei mitans que contestavan la pintura tradicionala, influencièron fòrça lei premiers cubistas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ernst Hans Josef Gombrich, ''Histoire de l'Art'', París, Phaidon, 1963, p. 573.</ref>. == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] cqfzxq6si4wz04p0wy4t5yhh1e3hljh 2508857 2508856 2026-09-19T08:43:29Z Nicolas Eynaud 6858 /* De la Preïstòria a l'Antiquitat */ 2508857 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. <gallery> Fichièr:20,000 Year Old Cave Paintings Hyena.png|{{center|Pintura de la [[bauma de Chauvet]]}} Fichièr:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|{{center|Pintura egipciana antica}} Fichièr:Large Krater with Armored Men Departing for Battle, Mycenae acropolis, 12th century BC (3402016857).jpg|{{center|Amfòra pintada grèga}} Fichièr:Fresco of a Macedonian soldier, from the Tomb of Agios Athanasios, 4th century BC.jpg|{{center|Exemple de pintura ellenistica}} Fichièr:Roman fresco Villa dei Misteri Pompeii 001.jpg|{{center|Fresca de l'[[Ostau dei Mistèris]]}} </gallery> === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements d'avans-gàrdia se succediguèron rapidament. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses universitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo centre de la pintura d'avans-gàrdia se desplacèt en partida ais [[USA|Estats Units]], especialament amb l'aparicion de l'[[expressionisme abstrach]] de [[Jackson Pollock]] ([[1912]]-[[1956]]). La segonda mitat dau sègle XX veguèt una multiplicacion dei corrents (pop art, art conceptuau, retorn de la figuracion, etc.) e un questionament dau primat de la pintura au sen deis arts. La pintura perdiguèt ansin sa plaça dominanta dins l'esfèra artistica, tot en demorant una practica viventa. === Lei tradicions picturalas non occidentalas === En defòra de l'Occident, mai d'una tradicion picturala importanta se desvolopèt d'un biais autonòm. Dins mai d'una region, aquò foguèt a l'origina de culturas artisticas ancianas e continua, basadas sus de concepcions, de tecnicas e de critèris pròpris diferents d'aquelei en vigor en [[Euròpa]]. La tradicion [[Republica Populara de China|chinesa]] fa partida dei pus ancianas e dei pus continuas dau monde, amb una istòria de mai de dos millenaris. Es fòrça liada a la [[calligrafia]] e a la [[poesia]]. D'efiech, parteja lei meteisseis instruments e supòrts ([[pincèu]], [[tencha]], etc.) e acòrda una plaça centrala au païsatge concebut tant coma una reproduccion fidèla que coma una evocacion espirituala. Aquò menèt au desvolopament d'una pintura sabenta, practicada per leis eleits letruts, que son prestigi li permetèt de raionar dins lei país vesins<ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Cahill, ''La Peinture chinoise'', Skira Flammarion, coll. « Les trésors de l'Asie », 1977 (1re éd. 1960), 211 p.</ref>. En [[Japon]], la pintura foguèt ansin premier influenciada per [[Republica Populara de China|China]]. Pasmens, desvolopèt pauc a cha pauc de formas originalas coma lo ''[[yamato-e]]'' e l'art de l'[[estampa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Akiyama Terukazu, ''La peinture japonaise'', Skira, Flammarion, 1977, 216 p.</ref>. Dins lo monde [[islam|islamic]], onte la representacion figurada foguèt divèrsament acceptada segon leis epòcas e lei contèxtes, la pintura s'espandiguèt mai que mai dins l'art de la miniatura e de l'enluminura de manuscrits, especialament dins leis espacis [[Iran|persan]], [[Empèri Otoman|otoman]] e [[Empèri Mogòl|mogòl]]. La miniatura persana, fòrça sofisticada, venguèt un art reconegut amb la [[calligrafia]] dins lo quadre de « l'art dau libre ». En [[Índia]], de tradicions complèxas de miniaturas fòrça richas venguèron egalament una part importanta de l'art sabent. Una part d'aquelei tradicions picturalas non europèas aguèt una influéncia significativa sus la pintura occidentala au grat de lor « descubèrta » per leis Europèus. D'efiech, plusors tradicions suscitèron un interès viu au sen deis eleits occidentaus. Per exemple, a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, l'[[orientalisme]] foguèt una mena de mòda intellectuala per lei culturas d'[[Orient Mejan]]. De fenomèns similars s'observèron en [[RPC|China]] e en [[Japon]] ò en [[Africa]] durant lo sègle XIX. Per exemple, leis « arts negres », en vòga dins lei mitans que contestavan la pintura tradicionala, influencièron fòrça lei premiers cubistas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ernst Hans Josef Gombrich, ''Histoire de l'Art'', París, Phaidon, 1963, p. 573.</ref>. == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] ct7ozr3hcs90ef5vn2imv7iyz7buvgz 2508858 2508857 2026-09-19T08:50:12Z Nicolas Eynaud 6858 /* Lo periòde medievau */ 2508858 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. <gallery> Fichièr:20,000 Year Old Cave Paintings Hyena.png|{{center|Pintura de la [[bauma de Chauvet]]}} Fichièr:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|{{center|Pintura egipciana antica}} Fichièr:Large Krater with Armored Men Departing for Battle, Mycenae acropolis, 12th century BC (3402016857).jpg|{{center|Amfòra pintada grèga}} Fichièr:Fresco of a Macedonian soldier, from the Tomb of Agios Athanasios, 4th century BC.jpg|{{center|Exemple de pintura ellenistica}} Fichièr:Roman fresco Villa dei Misteri Pompeii 001.jpg|{{center|Fresca de l'[[Ostau dei Mistèris]]}} </gallery> === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. <gallery> Fichièr:Good shepherd 01 small.jpg|{{center|Pintura paleocrestiana dins de catacombas}} Fichièr:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|{{center|Miniatura bizantina}} Fichièr:Meister aus Tahull 001.jpg|{{center|Fresca religiosa dau periòde romanic}} Fichièr:Bible Jan de Selmberk.jpg|{{center|Enluminuras de la fin de l'Edat Mejana}} Fichièr:F0459 Louvre Giotto Stigmates INV309 rwk.jpg|{{center|Pintura de Giotto}} </gallery> === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements d'avans-gàrdia se succediguèron rapidament. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses universitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo centre de la pintura d'avans-gàrdia se desplacèt en partida ais [[USA|Estats Units]], especialament amb l'aparicion de l'[[expressionisme abstrach]] de [[Jackson Pollock]] ([[1912]]-[[1956]]). La segonda mitat dau sègle XX veguèt una multiplicacion dei corrents (pop art, art conceptuau, retorn de la figuracion, etc.) e un questionament dau primat de la pintura au sen deis arts. La pintura perdiguèt ansin sa plaça dominanta dins l'esfèra artistica, tot en demorant una practica viventa. === Lei tradicions picturalas non occidentalas === En defòra de l'Occident, mai d'una tradicion picturala importanta se desvolopèt d'un biais autonòm. Dins mai d'una region, aquò foguèt a l'origina de culturas artisticas ancianas e continua, basadas sus de concepcions, de tecnicas e de critèris pròpris diferents d'aquelei en vigor en [[Euròpa]]. La tradicion [[Republica Populara de China|chinesa]] fa partida dei pus ancianas e dei pus continuas dau monde, amb una istòria de mai de dos millenaris. Es fòrça liada a la [[calligrafia]] e a la [[poesia]]. D'efiech, parteja lei meteisseis instruments e supòrts ([[pincèu]], [[tencha]], etc.) e acòrda una plaça centrala au païsatge concebut tant coma una reproduccion fidèla que coma una evocacion espirituala. Aquò menèt au desvolopament d'una pintura sabenta, practicada per leis eleits letruts, que son prestigi li permetèt de raionar dins lei país vesins<ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Cahill, ''La Peinture chinoise'', Skira Flammarion, coll. « Les trésors de l'Asie », 1977 (1re éd. 1960), 211 p.</ref>. En [[Japon]], la pintura foguèt ansin premier influenciada per [[Republica Populara de China|China]]. Pasmens, desvolopèt pauc a cha pauc de formas originalas coma lo ''[[yamato-e]]'' e l'art de l'[[estampa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Akiyama Terukazu, ''La peinture japonaise'', Skira, Flammarion, 1977, 216 p.</ref>. Dins lo monde [[islam|islamic]], onte la representacion figurada foguèt divèrsament acceptada segon leis epòcas e lei contèxtes, la pintura s'espandiguèt mai que mai dins l'art de la miniatura e de l'enluminura de manuscrits, especialament dins leis espacis [[Iran|persan]], [[Empèri Otoman|otoman]] e [[Empèri Mogòl|mogòl]]. La miniatura persana, fòrça sofisticada, venguèt un art reconegut amb la [[calligrafia]] dins lo quadre de « l'art dau libre ». En [[Índia]], de tradicions complèxas de miniaturas fòrça richas venguèron egalament una part importanta de l'art sabent. Una part d'aquelei tradicions picturalas non europèas aguèt una influéncia significativa sus la pintura occidentala au grat de lor « descubèrta » per leis Europèus. D'efiech, plusors tradicions suscitèron un interès viu au sen deis eleits occidentaus. Per exemple, a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, l'[[orientalisme]] foguèt una mena de mòda intellectuala per lei culturas d'[[Orient Mejan]]. De fenomèns similars s'observèron en [[RPC|China]] e en [[Japon]] ò en [[Africa]] durant lo sègle XIX. Per exemple, leis « arts negres », en vòga dins lei mitans que contestavan la pintura tradicionala, influencièron fòrça lei premiers cubistas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ernst Hans Josef Gombrich, ''Histoire de l'Art'', París, Phaidon, 1963, p. 573.</ref>. == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] bsqiofsa6kzze65u4gma3thdxbrlr1x 2508859 2508858 2026-09-19T09:00:22Z Nicolas Eynaud 6858 /* La Renaissença */ 2508859 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. <gallery> Fichièr:20,000 Year Old Cave Paintings Hyena.png|{{center|Pintura de la [[bauma de Chauvet]]}} Fichièr:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|{{center|Pintura egipciana antica}} Fichièr:Large Krater with Armored Men Departing for Battle, Mycenae acropolis, 12th century BC (3402016857).jpg|{{center|Amfòra pintada grèga}} Fichièr:Fresco of a Macedonian soldier, from the Tomb of Agios Athanasios, 4th century BC.jpg|{{center|Exemple de pintura ellenistica}} Fichièr:Roman fresco Villa dei Misteri Pompeii 001.jpg|{{center|Fresca de l'[[Ostau dei Mistèris]]}} </gallery> === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. <gallery> Fichièr:Good shepherd 01 small.jpg|{{center|Pintura paleocrestiana dins de catacombas}} Fichièr:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|{{center|Miniatura bizantina}} Fichièr:Meister aus Tahull 001.jpg|{{center|Fresca religiosa dau periòde romanic}} Fichièr:Bible Jan de Selmberk.jpg|{{center|Enluminuras de la fin de l'Edat Mejana}} Fichièr:F0459 Louvre Giotto Stigmates INV309 rwk.jpg|{{center|Pintura de Giotto}} </gallery> === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. <gallery> Fichièr:Jan Van Eyck La Madone au Chanoine Van der Paele 1434.jpg|{{center|''La Verge au canonge Van der Paele'' de [[Jan van Eyck]]}} Fichièr:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|{{center|''La Giaconda'' de [[Leonardo da Vinci]]}} Fichièr:Tizian 041.jpg|{{center|''L'Assompcion de la Verge'' de [[Tician]]}} Fichièr:Michelangelo Buonarroti - Jugement dernier.jpg|{{center|''Lo Darrier Jutjament'' de [[Miquelàngel]]}} Fichièr:Rafael - ressureicaocristo01.jpg|{{center|''La Resureccion'' de [[Raffaello Sanzio|Rafèu]]}} </gallery> === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements d'avans-gàrdia se succediguèron rapidament. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses universitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo centre de la pintura d'avans-gàrdia se desplacèt en partida ais [[USA|Estats Units]], especialament amb l'aparicion de l'[[expressionisme abstrach]] de [[Jackson Pollock]] ([[1912]]-[[1956]]). La segonda mitat dau sègle XX veguèt una multiplicacion dei corrents (pop art, art conceptuau, retorn de la figuracion, etc.) e un questionament dau primat de la pintura au sen deis arts. La pintura perdiguèt ansin sa plaça dominanta dins l'esfèra artistica, tot en demorant una practica viventa. === Lei tradicions picturalas non occidentalas === En defòra de l'Occident, mai d'una tradicion picturala importanta se desvolopèt d'un biais autonòm. Dins mai d'una region, aquò foguèt a l'origina de culturas artisticas ancianas e continua, basadas sus de concepcions, de tecnicas e de critèris pròpris diferents d'aquelei en vigor en [[Euròpa]]. La tradicion [[Republica Populara de China|chinesa]] fa partida dei pus ancianas e dei pus continuas dau monde, amb una istòria de mai de dos millenaris. Es fòrça liada a la [[calligrafia]] e a la [[poesia]]. D'efiech, parteja lei meteisseis instruments e supòrts ([[pincèu]], [[tencha]], etc.) e acòrda una plaça centrala au païsatge concebut tant coma una reproduccion fidèla que coma una evocacion espirituala. Aquò menèt au desvolopament d'una pintura sabenta, practicada per leis eleits letruts, que son prestigi li permetèt de raionar dins lei país vesins<ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Cahill, ''La Peinture chinoise'', Skira Flammarion, coll. « Les trésors de l'Asie », 1977 (1re éd. 1960), 211 p.</ref>. En [[Japon]], la pintura foguèt ansin premier influenciada per [[Republica Populara de China|China]]. Pasmens, desvolopèt pauc a cha pauc de formas originalas coma lo ''[[yamato-e]]'' e l'art de l'[[estampa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Akiyama Terukazu, ''La peinture japonaise'', Skira, Flammarion, 1977, 216 p.</ref>. Dins lo monde [[islam|islamic]], onte la representacion figurada foguèt divèrsament acceptada segon leis epòcas e lei contèxtes, la pintura s'espandiguèt mai que mai dins l'art de la miniatura e de l'enluminura de manuscrits, especialament dins leis espacis [[Iran|persan]], [[Empèri Otoman|otoman]] e [[Empèri Mogòl|mogòl]]. La miniatura persana, fòrça sofisticada, venguèt un art reconegut amb la [[calligrafia]] dins lo quadre de « l'art dau libre ». En [[Índia]], de tradicions complèxas de miniaturas fòrça richas venguèron egalament una part importanta de l'art sabent. Una part d'aquelei tradicions picturalas non europèas aguèt una influéncia significativa sus la pintura occidentala au grat de lor « descubèrta » per leis Europèus. D'efiech, plusors tradicions suscitèron un interès viu au sen deis eleits occidentaus. Per exemple, a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, l'[[orientalisme]] foguèt una mena de mòda intellectuala per lei culturas d'[[Orient Mejan]]. De fenomèns similars s'observèron en [[RPC|China]] e en [[Japon]] ò en [[Africa]] durant lo sègle XIX. Per exemple, leis « arts negres », en vòga dins lei mitans que contestavan la pintura tradicionala, influencièron fòrça lei premiers cubistas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ernst Hans Josef Gombrich, ''Histoire de l'Art'', París, Phaidon, 1963, p. 573.</ref>. == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] 4g3yl3r1btvbnswqjm2em7fg3naf253 2508861 2508859 2026-09-19T09:11:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau manierisme au sègle XIX */ 2508861 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. <gallery> Fichièr:20,000 Year Old Cave Paintings Hyena.png|{{center|Pintura de la [[bauma de Chauvet]]}} Fichièr:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|{{center|Pintura egipciana antica}} Fichièr:Large Krater with Armored Men Departing for Battle, Mycenae acropolis, 12th century BC (3402016857).jpg|{{center|Amfòra pintada grèga}} Fichièr:Fresco of a Macedonian soldier, from the Tomb of Agios Athanasios, 4th century BC.jpg|{{center|Exemple de pintura ellenistica}} Fichièr:Roman fresco Villa dei Misteri Pompeii 001.jpg|{{center|Fresca de l'[[Ostau dei Mistèris]]}} </gallery> === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. <gallery> Fichièr:Good shepherd 01 small.jpg|{{center|Pintura paleocrestiana dins de catacombas}} Fichièr:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|{{center|Miniatura bizantina}} Fichièr:Meister aus Tahull 001.jpg|{{center|Fresca religiosa dau periòde romanic}} Fichièr:Bible Jan de Selmberk.jpg|{{center|Enluminuras de la fin de l'Edat Mejana}} Fichièr:F0459 Louvre Giotto Stigmates INV309 rwk.jpg|{{center|Pintura de Giotto}} </gallery> === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. <gallery> Fichièr:Jan Van Eyck La Madone au Chanoine Van der Paele 1434.jpg|{{center|''La Verge au canonge Van der Paele'' de [[Jan van Eyck]]}} Fichièr:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|{{center|''La Giaconda'' de [[Leonardo da Vinci]]}} Fichièr:Tizian 041.jpg|{{center|''L'Assompcion de la Verge'' de [[Tician]]}} Fichièr:Michelangelo Buonarroti - Jugement dernier.jpg|{{center|''Lo Darrier Jutjament'' de [[Miquelàngel]]}} Fichièr:Rafael - ressureicaocristo01.jpg|{{center|''La Resureccion'' de [[Raffaello Sanzio|Rafèu]]}} </gallery> === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. <gallery> Fichièr:La montée du calvaire - dubreuil - ecouen.jpg|{{center|''La Montada ai Tres Crotz'', exemple de pintura manierista}} Fichièr:Peter Paul Rubens - The Adoration of the Magi - WGA20244.jpg|{{center|''L'Adoracion'' de Rubens, exemple de pintura barròca}} Fichièr:Meisje met de parel.jpg|{{center|''La Chata de la pèrla'' de [[Johannes Vermeer|Vermeer]], exemple de retrach olandés}} Fichièr:Le Serment des Horaces - Jacques-Louis David - Musée du Louvre Peintures INV 3692 ; MR 1432.jpg|{{center|''Lo Jurament deis Oracis'', exemple de [[Jacques-Louis David|David]], exemple de pintura neoclassica}} Fichièr:Ferdinand Guillemardet.jpg|{{center|Retrach pintat per [[Eugène Delacroix|Delacroix]] durant lo periòde romantic}} Fichièr:La mer orageuse dit aussi La vague.gif|{{center|''La Mar Chavanosa'' de Courbet}} === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements d'avans-gàrdia se succediguèron rapidament. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses universitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo centre de la pintura d'avans-gàrdia se desplacèt en partida ais [[USA|Estats Units]], especialament amb l'aparicion de l'[[expressionisme abstrach]] de [[Jackson Pollock]] ([[1912]]-[[1956]]). La segonda mitat dau sègle XX veguèt una multiplicacion dei corrents (pop art, art conceptuau, retorn de la figuracion, etc.) e un questionament dau primat de la pintura au sen deis arts. La pintura perdiguèt ansin sa plaça dominanta dins l'esfèra artistica, tot en demorant una practica viventa. === Lei tradicions picturalas non occidentalas === En defòra de l'Occident, mai d'una tradicion picturala importanta se desvolopèt d'un biais autonòm. Dins mai d'una region, aquò foguèt a l'origina de culturas artisticas ancianas e continua, basadas sus de concepcions, de tecnicas e de critèris pròpris diferents d'aquelei en vigor en [[Euròpa]]. La tradicion [[Republica Populara de China|chinesa]] fa partida dei pus ancianas e dei pus continuas dau monde, amb una istòria de mai de dos millenaris. Es fòrça liada a la [[calligrafia]] e a la [[poesia]]. D'efiech, parteja lei meteisseis instruments e supòrts ([[pincèu]], [[tencha]], etc.) e acòrda una plaça centrala au païsatge concebut tant coma una reproduccion fidèla que coma una evocacion espirituala. Aquò menèt au desvolopament d'una pintura sabenta, practicada per leis eleits letruts, que son prestigi li permetèt de raionar dins lei país vesins<ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Cahill, ''La Peinture chinoise'', Skira Flammarion, coll. « Les trésors de l'Asie », 1977 (1re éd. 1960), 211 p.</ref>. En [[Japon]], la pintura foguèt ansin premier influenciada per [[Republica Populara de China|China]]. Pasmens, desvolopèt pauc a cha pauc de formas originalas coma lo ''[[yamato-e]]'' e l'art de l'[[estampa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Akiyama Terukazu, ''La peinture japonaise'', Skira, Flammarion, 1977, 216 p.</ref>. Dins lo monde [[islam|islamic]], onte la representacion figurada foguèt divèrsament acceptada segon leis epòcas e lei contèxtes, la pintura s'espandiguèt mai que mai dins l'art de la miniatura e de l'enluminura de manuscrits, especialament dins leis espacis [[Iran|persan]], [[Empèri Otoman|otoman]] e [[Empèri Mogòl|mogòl]]. La miniatura persana, fòrça sofisticada, venguèt un art reconegut amb la [[calligrafia]] dins lo quadre de « l'art dau libre ». En [[Índia]], de tradicions complèxas de miniaturas fòrça richas venguèron egalament una part importanta de l'art sabent. Una part d'aquelei tradicions picturalas non europèas aguèt una influéncia significativa sus la pintura occidentala au grat de lor « descubèrta » per leis Europèus. D'efiech, plusors tradicions suscitèron un interès viu au sen deis eleits occidentaus. Per exemple, a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, l'[[orientalisme]] foguèt una mena de mòda intellectuala per lei culturas d'[[Orient Mejan]]. De fenomèns similars s'observèron en [[RPC|China]] e en [[Japon]] ò en [[Africa]] durant lo sègle XIX. Per exemple, leis « arts negres », en vòga dins lei mitans que contestavan la pintura tradicionala, influencièron fòrça lei premiers cubistas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ernst Hans Josef Gombrich, ''Histoire de l'Art'', París, Phaidon, 1963, p. 573.</ref>. == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] kkh11hwn9o6txinople008bop0fnhcr 2508862 2508861 2026-09-19T09:11:11Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau manierisme au sègle XIX */ 2508862 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. <gallery> Fichièr:20,000 Year Old Cave Paintings Hyena.png|{{center|Pintura de la [[bauma de Chauvet]]}} Fichièr:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|{{center|Pintura egipciana antica}} Fichièr:Large Krater with Armored Men Departing for Battle, Mycenae acropolis, 12th century BC (3402016857).jpg|{{center|Amfòra pintada grèga}} Fichièr:Fresco of a Macedonian soldier, from the Tomb of Agios Athanasios, 4th century BC.jpg|{{center|Exemple de pintura ellenistica}} Fichièr:Roman fresco Villa dei Misteri Pompeii 001.jpg|{{center|Fresca de l'[[Ostau dei Mistèris]]}} </gallery> === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. <gallery> Fichièr:Good shepherd 01 small.jpg|{{center|Pintura paleocrestiana dins de catacombas}} Fichièr:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|{{center|Miniatura bizantina}} Fichièr:Meister aus Tahull 001.jpg|{{center|Fresca religiosa dau periòde romanic}} Fichièr:Bible Jan de Selmberk.jpg|{{center|Enluminuras de la fin de l'Edat Mejana}} Fichièr:F0459 Louvre Giotto Stigmates INV309 rwk.jpg|{{center|Pintura de Giotto}} </gallery> === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. <gallery> Fichièr:Jan Van Eyck La Madone au Chanoine Van der Paele 1434.jpg|{{center|''La Verge au canonge Van der Paele'' de [[Jan van Eyck]]}} Fichièr:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|{{center|''La Giaconda'' de [[Leonardo da Vinci]]}} Fichièr:Tizian 041.jpg|{{center|''L'Assompcion de la Verge'' de [[Tician]]}} Fichièr:Michelangelo Buonarroti - Jugement dernier.jpg|{{center|''Lo Darrier Jutjament'' de [[Miquelàngel]]}} Fichièr:Rafael - ressureicaocristo01.jpg|{{center|''La Resureccion'' de [[Raffaello Sanzio|Rafèu]]}} </gallery> === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. <gallery> Fichièr:La montée du calvaire - dubreuil - ecouen.jpg|{{center|''La Montada ai Tres Crotz'', exemple de pintura manierista}} Fichièr:Peter Paul Rubens - The Adoration of the Magi - WGA20244.jpg|{{center|''L'Adoracion'' de Rubens, exemple de pintura barròca}} Fichièr:Meisje met de parel.jpg|{{center|''La Chata de la pèrla'' de [[Johannes Vermeer|Vermeer]], exemple de retrach olandés}} Fichièr:Le Serment des Horaces - Jacques-Louis David - Musée du Louvre Peintures INV 3692 ; MR 1432.jpg|{{center|''Lo Jurament deis Oracis'', exemple de [[Jacques-Louis David|David]], exemple de pintura neoclassica}} Fichièr:Ferdinand Guillemardet.jpg|{{center|Retrach pintat per [[Eugène Delacroix|Delacroix]] durant lo periòde romantic}} Fichièr:La mer orageuse dit aussi La vague.gif|{{center|''La Mar Chavanosa'' de Courbet}} </gallery> === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements d'avans-gàrdia se succediguèron rapidament. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses universitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo centre de la pintura d'avans-gàrdia se desplacèt en partida ais [[USA|Estats Units]], especialament amb l'aparicion de l'[[expressionisme abstrach]] de [[Jackson Pollock]] ([[1912]]-[[1956]]). La segonda mitat dau sègle XX veguèt una multiplicacion dei corrents (pop art, art conceptuau, retorn de la figuracion, etc.) e un questionament dau primat de la pintura au sen deis arts. La pintura perdiguèt ansin sa plaça dominanta dins l'esfèra artistica, tot en demorant una practica viventa. === Lei tradicions picturalas non occidentalas === En defòra de l'Occident, mai d'una tradicion picturala importanta se desvolopèt d'un biais autonòm. Dins mai d'una region, aquò foguèt a l'origina de culturas artisticas ancianas e continua, basadas sus de concepcions, de tecnicas e de critèris pròpris diferents d'aquelei en vigor en [[Euròpa]]. La tradicion [[Republica Populara de China|chinesa]] fa partida dei pus ancianas e dei pus continuas dau monde, amb una istòria de mai de dos millenaris. Es fòrça liada a la [[calligrafia]] e a la [[poesia]]. D'efiech, parteja lei meteisseis instruments e supòrts ([[pincèu]], [[tencha]], etc.) e acòrda una plaça centrala au païsatge concebut tant coma una reproduccion fidèla que coma una evocacion espirituala. Aquò menèt au desvolopament d'una pintura sabenta, practicada per leis eleits letruts, que son prestigi li permetèt de raionar dins lei país vesins<ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Cahill, ''La Peinture chinoise'', Skira Flammarion, coll. « Les trésors de l'Asie », 1977 (1re éd. 1960), 211 p.</ref>. En [[Japon]], la pintura foguèt ansin premier influenciada per [[Republica Populara de China|China]]. Pasmens, desvolopèt pauc a cha pauc de formas originalas coma lo ''[[yamato-e]]'' e l'art de l'[[estampa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Akiyama Terukazu, ''La peinture japonaise'', Skira, Flammarion, 1977, 216 p.</ref>. Dins lo monde [[islam|islamic]], onte la representacion figurada foguèt divèrsament acceptada segon leis epòcas e lei contèxtes, la pintura s'espandiguèt mai que mai dins l'art de la miniatura e de l'enluminura de manuscrits, especialament dins leis espacis [[Iran|persan]], [[Empèri Otoman|otoman]] e [[Empèri Mogòl|mogòl]]. La miniatura persana, fòrça sofisticada, venguèt un art reconegut amb la [[calligrafia]] dins lo quadre de « l'art dau libre ». En [[Índia]], de tradicions complèxas de miniaturas fòrça richas venguèron egalament una part importanta de l'art sabent. Una part d'aquelei tradicions picturalas non europèas aguèt una influéncia significativa sus la pintura occidentala au grat de lor « descubèrta » per leis Europèus. D'efiech, plusors tradicions suscitèron un interès viu au sen deis eleits occidentaus. Per exemple, a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, l'[[orientalisme]] foguèt una mena de mòda intellectuala per lei culturas d'[[Orient Mejan]]. De fenomèns similars s'observèron en [[RPC|China]] e en [[Japon]] ò en [[Africa]] durant lo sègle XIX. Per exemple, leis « arts negres », en vòga dins lei mitans que contestavan la pintura tradicionala, influencièron fòrça lei premiers cubistas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ernst Hans Josef Gombrich, ''Histoire de l'Art'', París, Phaidon, 1963, p. 573.</ref>. == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] 3jp18ks9x6x093xb929nr1rtre6roqd 2508863 2508862 2026-09-19T09:12:55Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau manierisme au sègle XIX */ 2508863 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. <gallery> Fichièr:20,000 Year Old Cave Paintings Hyena.png|{{center|Pintura de la [[bauma de Chauvet]]}} Fichièr:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|{{center|Pintura egipciana antica}} Fichièr:Large Krater with Armored Men Departing for Battle, Mycenae acropolis, 12th century BC (3402016857).jpg|{{center|Amfòra pintada grèga}} Fichièr:Fresco of a Macedonian soldier, from the Tomb of Agios Athanasios, 4th century BC.jpg|{{center|Exemple de pintura ellenistica}} Fichièr:Roman fresco Villa dei Misteri Pompeii 001.jpg|{{center|Fresca de l'[[Ostau dei Mistèris]]}} </gallery> === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. <gallery> Fichièr:Good shepherd 01 small.jpg|{{center|Pintura paleocrestiana dins de catacombas}} Fichièr:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|{{center|Miniatura bizantina}} Fichièr:Meister aus Tahull 001.jpg|{{center|Fresca religiosa dau periòde romanic}} Fichièr:Bible Jan de Selmberk.jpg|{{center|Enluminuras de la fin de l'Edat Mejana}} Fichièr:F0459 Louvre Giotto Stigmates INV309 rwk.jpg|{{center|Pintura de Giotto}} </gallery> === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. <gallery> Fichièr:Jan Van Eyck La Madone au Chanoine Van der Paele 1434.jpg|{{center|''La Verge au canonge Van der Paele'' de [[Jan van Eyck]]}} Fichièr:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|{{center|''La Giaconda'' de [[Leonardo da Vinci]]}} Fichièr:Tizian 041.jpg|{{center|''L'Assompcion de la Verge'' de [[Tician]]}} Fichièr:Michelangelo Buonarroti - Jugement dernier.jpg|{{center|''Lo Darrier Jutjament'' de [[Miquelàngel]]}} Fichièr:Rafael - ressureicaocristo01.jpg|{{center|''La Resureccion'' de [[Raffaello Sanzio|Rafèu]]}} </gallery> === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. <gallery> Fichièr:La montée du calvaire - dubreuil - ecouen.jpg|{{center|''La Montada ai Tres Crotz'', exemple de pintura manierista}} Fichièr:Peter Paul Rubens - The Adoration of the Magi - WGA20244.jpg|{{center|''L'Adoracion'' de Rubens, exemple de pintura barròca}} Fichièr:Meisje met de parel.jpg|{{center|''La Chata de la pèrla'' de [[Johannes Vermeer|Vermeer]], exemple de retrach olandés}} Fichièr:Le Serment des Horaces - Jacques-Louis David - Musée du Louvre Peintures INV 3692 ; MR 1432.jpg|{{center|''Lo Jurament deis Oracis'', exemple de [[Jacques-Louis David|David]], exemple de pintura neoclassica}} Fichièr:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|{{center|''La Libertat guidant lo Pòble'' [[Eugène Delacroix|Delacroix]]}} Fichièr:La mer orageuse dit aussi La vague.gif|{{center|''La Mar Chavanosa'' de Courbet}} </gallery> === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements d'avans-gàrdia se succediguèron rapidament. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses universitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo centre de la pintura d'avans-gàrdia se desplacèt en partida ais [[USA|Estats Units]], especialament amb l'aparicion de l'[[expressionisme abstrach]] de [[Jackson Pollock]] ([[1912]]-[[1956]]). La segonda mitat dau sègle XX veguèt una multiplicacion dei corrents (pop art, art conceptuau, retorn de la figuracion, etc.) e un questionament dau primat de la pintura au sen deis arts. La pintura perdiguèt ansin sa plaça dominanta dins l'esfèra artistica, tot en demorant una practica viventa. === Lei tradicions picturalas non occidentalas === En defòra de l'Occident, mai d'una tradicion picturala importanta se desvolopèt d'un biais autonòm. Dins mai d'una region, aquò foguèt a l'origina de culturas artisticas ancianas e continua, basadas sus de concepcions, de tecnicas e de critèris pròpris diferents d'aquelei en vigor en [[Euròpa]]. La tradicion [[Republica Populara de China|chinesa]] fa partida dei pus ancianas e dei pus continuas dau monde, amb una istòria de mai de dos millenaris. Es fòrça liada a la [[calligrafia]] e a la [[poesia]]. D'efiech, parteja lei meteisseis instruments e supòrts ([[pincèu]], [[tencha]], etc.) e acòrda una plaça centrala au païsatge concebut tant coma una reproduccion fidèla que coma una evocacion espirituala. Aquò menèt au desvolopament d'una pintura sabenta, practicada per leis eleits letruts, que son prestigi li permetèt de raionar dins lei país vesins<ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Cahill, ''La Peinture chinoise'', Skira Flammarion, coll. « Les trésors de l'Asie », 1977 (1re éd. 1960), 211 p.</ref>. En [[Japon]], la pintura foguèt ansin premier influenciada per [[Republica Populara de China|China]]. Pasmens, desvolopèt pauc a cha pauc de formas originalas coma lo ''[[yamato-e]]'' e l'art de l'[[estampa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Akiyama Terukazu, ''La peinture japonaise'', Skira, Flammarion, 1977, 216 p.</ref>. Dins lo monde [[islam|islamic]], onte la representacion figurada foguèt divèrsament acceptada segon leis epòcas e lei contèxtes, la pintura s'espandiguèt mai que mai dins l'art de la miniatura e de l'enluminura de manuscrits, especialament dins leis espacis [[Iran|persan]], [[Empèri Otoman|otoman]] e [[Empèri Mogòl|mogòl]]. La miniatura persana, fòrça sofisticada, venguèt un art reconegut amb la [[calligrafia]] dins lo quadre de « l'art dau libre ». En [[Índia]], de tradicions complèxas de miniaturas fòrça richas venguèron egalament una part importanta de l'art sabent. Una part d'aquelei tradicions picturalas non europèas aguèt una influéncia significativa sus la pintura occidentala au grat de lor « descubèrta » per leis Europèus. D'efiech, plusors tradicions suscitèron un interès viu au sen deis eleits occidentaus. Per exemple, a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, l'[[orientalisme]] foguèt una mena de mòda intellectuala per lei culturas d'[[Orient Mejan]]. De fenomèns similars s'observèron en [[RPC|China]] e en [[Japon]] ò en [[Africa]] durant lo sègle XIX. Per exemple, leis « arts negres », en vòga dins lei mitans que contestavan la pintura tradicionala, influencièron fòrça lei premiers cubistas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ernst Hans Josef Gombrich, ''Histoire de l'Art'', París, Phaidon, 1963, p. 573.</ref>. == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] 4r2v6j16wbshoiwe15sxm0rtf3oz24w 2508864 2508863 2026-09-19T09:13:09Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau manierisme au sègle XIX */ 2508864 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. <gallery> Fichièr:20,000 Year Old Cave Paintings Hyena.png|{{center|Pintura de la [[bauma de Chauvet]]}} Fichièr:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|{{center|Pintura egipciana antica}} Fichièr:Large Krater with Armored Men Departing for Battle, Mycenae acropolis, 12th century BC (3402016857).jpg|{{center|Amfòra pintada grèga}} Fichièr:Fresco of a Macedonian soldier, from the Tomb of Agios Athanasios, 4th century BC.jpg|{{center|Exemple de pintura ellenistica}} Fichièr:Roman fresco Villa dei Misteri Pompeii 001.jpg|{{center|Fresca de l'[[Ostau dei Mistèris]]}} </gallery> === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. <gallery> Fichièr:Good shepherd 01 small.jpg|{{center|Pintura paleocrestiana dins de catacombas}} Fichièr:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|{{center|Miniatura bizantina}} Fichièr:Meister aus Tahull 001.jpg|{{center|Fresca religiosa dau periòde romanic}} Fichièr:Bible Jan de Selmberk.jpg|{{center|Enluminuras de la fin de l'Edat Mejana}} Fichièr:F0459 Louvre Giotto Stigmates INV309 rwk.jpg|{{center|Pintura de Giotto}} </gallery> === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. <gallery> Fichièr:Jan Van Eyck La Madone au Chanoine Van der Paele 1434.jpg|{{center|''La Verge au canonge Van der Paele'' de [[Jan van Eyck]]}} Fichièr:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|{{center|''La Giaconda'' de [[Leonardo da Vinci]]}} Fichièr:Tizian 041.jpg|{{center|''L'Assompcion de la Verge'' de [[Tician]]}} Fichièr:Michelangelo Buonarroti - Jugement dernier.jpg|{{center|''Lo Darrier Jutjament'' de [[Miquelàngel]]}} Fichièr:Rafael - ressureicaocristo01.jpg|{{center|''La Resureccion'' de [[Raffaello Sanzio|Rafèu]]}} </gallery> === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. <gallery> Fichièr:La montée du calvaire - dubreuil - ecouen.jpg|{{center|''La Montada ai Tres Crotz'', exemple de pintura manierista}} Fichièr:Peter Paul Rubens - The Adoration of the Magi - WGA20244.jpg|{{center|''L'Adoracion'' de Rubens, exemple de pintura barròca}} Fichièr:Meisje met de parel.jpg|{{center|''La Chata de la pèrla'' de [[Johannes Vermeer|Vermeer]], exemple de retrach olandés}} Fichièr:Le Serment des Horaces - Jacques-Louis David - Musée du Louvre Peintures INV 3692 ; MR 1432.jpg|{{center|''Lo Jurament deis Oracis'', exemple de [[Jacques-Louis David|David]], exemple de pintura neoclassica}} Fichièr:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|{{center|''La Libertat guidant lo Pòble'' de [[Eugène Delacroix|Delacroix]]}} Fichièr:La mer orageuse dit aussi La vague.gif|{{center|''La Mar Chavanosa'' de Courbet}} </gallery> === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements d'avans-gàrdia se succediguèron rapidament. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses universitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo centre de la pintura d'avans-gàrdia se desplacèt en partida ais [[USA|Estats Units]], especialament amb l'aparicion de l'[[expressionisme abstrach]] de [[Jackson Pollock]] ([[1912]]-[[1956]]). La segonda mitat dau sègle XX veguèt una multiplicacion dei corrents (pop art, art conceptuau, retorn de la figuracion, etc.) e un questionament dau primat de la pintura au sen deis arts. La pintura perdiguèt ansin sa plaça dominanta dins l'esfèra artistica, tot en demorant una practica viventa. === Lei tradicions picturalas non occidentalas === En defòra de l'Occident, mai d'una tradicion picturala importanta se desvolopèt d'un biais autonòm. Dins mai d'una region, aquò foguèt a l'origina de culturas artisticas ancianas e continua, basadas sus de concepcions, de tecnicas e de critèris pròpris diferents d'aquelei en vigor en [[Euròpa]]. La tradicion [[Republica Populara de China|chinesa]] fa partida dei pus ancianas e dei pus continuas dau monde, amb una istòria de mai de dos millenaris. Es fòrça liada a la [[calligrafia]] e a la [[poesia]]. D'efiech, parteja lei meteisseis instruments e supòrts ([[pincèu]], [[tencha]], etc.) e acòrda una plaça centrala au païsatge concebut tant coma una reproduccion fidèla que coma una evocacion espirituala. Aquò menèt au desvolopament d'una pintura sabenta, practicada per leis eleits letruts, que son prestigi li permetèt de raionar dins lei país vesins<ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Cahill, ''La Peinture chinoise'', Skira Flammarion, coll. « Les trésors de l'Asie », 1977 (1re éd. 1960), 211 p.</ref>. En [[Japon]], la pintura foguèt ansin premier influenciada per [[Republica Populara de China|China]]. Pasmens, desvolopèt pauc a cha pauc de formas originalas coma lo ''[[yamato-e]]'' e l'art de l'[[estampa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Akiyama Terukazu, ''La peinture japonaise'', Skira, Flammarion, 1977, 216 p.</ref>. Dins lo monde [[islam|islamic]], onte la representacion figurada foguèt divèrsament acceptada segon leis epòcas e lei contèxtes, la pintura s'espandiguèt mai que mai dins l'art de la miniatura e de l'enluminura de manuscrits, especialament dins leis espacis [[Iran|persan]], [[Empèri Otoman|otoman]] e [[Empèri Mogòl|mogòl]]. La miniatura persana, fòrça sofisticada, venguèt un art reconegut amb la [[calligrafia]] dins lo quadre de « l'art dau libre ». En [[Índia]], de tradicions complèxas de miniaturas fòrça richas venguèron egalament una part importanta de l'art sabent. Una part d'aquelei tradicions picturalas non europèas aguèt una influéncia significativa sus la pintura occidentala au grat de lor « descubèrta » per leis Europèus. D'efiech, plusors tradicions suscitèron un interès viu au sen deis eleits occidentaus. Per exemple, a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, l'[[orientalisme]] foguèt una mena de mòda intellectuala per lei culturas d'[[Orient Mejan]]. De fenomèns similars s'observèron en [[RPC|China]] e en [[Japon]] ò en [[Africa]] durant lo sègle XIX. Per exemple, leis « arts negres », en vòga dins lei mitans que contestavan la pintura tradicionala, influencièron fòrça lei premiers cubistas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ernst Hans Josef Gombrich, ''Histoire de l'Art'', París, Phaidon, 1963, p. 573.</ref>. == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] c9chkcbp2wpuzlnfplqyebnvt06agqw 2508865 2508864 2026-09-19T09:14:53Z Nicolas Eynaud 6858 /* Dau manierisme au sègle XIX */ 2508865 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. <gallery> Fichièr:20,000 Year Old Cave Paintings Hyena.png|{{center|Pintura de la [[bauma de Chauvet]]}} Fichièr:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|{{center|Pintura egipciana antica}} Fichièr:Large Krater with Armored Men Departing for Battle, Mycenae acropolis, 12th century BC (3402016857).jpg|{{center|Amfòra pintada grèga}} Fichièr:Fresco of a Macedonian soldier, from the Tomb of Agios Athanasios, 4th century BC.jpg|{{center|Exemple de pintura ellenistica}} Fichièr:Roman fresco Villa dei Misteri Pompeii 001.jpg|{{center|Fresca de l'[[Ostau dei Mistèris]]}} </gallery> === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. <gallery> Fichièr:Good shepherd 01 small.jpg|{{center|Pintura paleocrestiana dins de catacombas}} Fichièr:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|{{center|Miniatura bizantina}} Fichièr:Meister aus Tahull 001.jpg|{{center|Fresca religiosa dau periòde romanic}} Fichièr:Bible Jan de Selmberk.jpg|{{center|Enluminuras de la fin de l'Edat Mejana}} Fichièr:F0459 Louvre Giotto Stigmates INV309 rwk.jpg|{{center|Pintura de Giotto}} </gallery> === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. <gallery> Fichièr:Jan Van Eyck La Madone au Chanoine Van der Paele 1434.jpg|{{center|''La Verge au canonge Van der Paele'' de [[Jan van Eyck]]}} Fichièr:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|{{center|''La Giaconda'' de [[Leonardo da Vinci]]}} Fichièr:Tizian 041.jpg|{{center|''L'Assompcion de la Verge'' de [[Tician]]}} Fichièr:Michelangelo Buonarroti - Jugement dernier.jpg|{{center|''Lo Darrier Jutjament'' de [[Miquelàngel]]}} Fichièr:Rafael - ressureicaocristo01.jpg|{{center|''La Resureccion'' de [[Raffaello Sanzio|Rafèu]]}} </gallery> === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. <gallery> Fichièr:La montée du calvaire - dubreuil - ecouen.jpg|{{center|''La Montada ai Tres Crotz'', exemple de pintura manierista}} Fichièr:Peter Paul Rubens - The Adoration of the Magi - WGA20244.jpg|{{center|''L'Adoracion'' de Rubens, exemple de pintura barròca}} Fichièr:Meisje met de parel.jpg|{{center|''La Chata de la pèrla'' de [[Johannes Vermeer|Vermeer]], exemple de retrach olandés}} Fichièr:Le Serment des Horaces - Jacques-Louis David - Musée du Louvre Peintures INV 3692 ; MR 1432.jpg|{{center|''Lo Jurament deis Oracis'', exemple de [[Jacques-Louis David|David]], exemple de pintura neoclassica}} Fichièr:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|{{center|''La Libertat guidant lo Pòble'' de [[Eugène Delacroix|Delacroix]]}} Fichièr:Gustave Courbet 018.jpg|{{center|Scena de trabalh pintada per Courbet}} </gallery> === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements d'avans-gàrdia se succediguèron rapidament. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses universitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo centre de la pintura d'avans-gàrdia se desplacèt en partida ais [[USA|Estats Units]], especialament amb l'aparicion de l'[[expressionisme abstrach]] de [[Jackson Pollock]] ([[1912]]-[[1956]]). La segonda mitat dau sègle XX veguèt una multiplicacion dei corrents (pop art, art conceptuau, retorn de la figuracion, etc.) e un questionament dau primat de la pintura au sen deis arts. La pintura perdiguèt ansin sa plaça dominanta dins l'esfèra artistica, tot en demorant una practica viventa. === Lei tradicions picturalas non occidentalas === En defòra de l'Occident, mai d'una tradicion picturala importanta se desvolopèt d'un biais autonòm. Dins mai d'una region, aquò foguèt a l'origina de culturas artisticas ancianas e continua, basadas sus de concepcions, de tecnicas e de critèris pròpris diferents d'aquelei en vigor en [[Euròpa]]. La tradicion [[Republica Populara de China|chinesa]] fa partida dei pus ancianas e dei pus continuas dau monde, amb una istòria de mai de dos millenaris. Es fòrça liada a la [[calligrafia]] e a la [[poesia]]. D'efiech, parteja lei meteisseis instruments e supòrts ([[pincèu]], [[tencha]], etc.) e acòrda una plaça centrala au païsatge concebut tant coma una reproduccion fidèla que coma una evocacion espirituala. Aquò menèt au desvolopament d'una pintura sabenta, practicada per leis eleits letruts, que son prestigi li permetèt de raionar dins lei país vesins<ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Cahill, ''La Peinture chinoise'', Skira Flammarion, coll. « Les trésors de l'Asie », 1977 (1re éd. 1960), 211 p.</ref>. En [[Japon]], la pintura foguèt ansin premier influenciada per [[Republica Populara de China|China]]. Pasmens, desvolopèt pauc a cha pauc de formas originalas coma lo ''[[yamato-e]]'' e l'art de l'[[estampa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Akiyama Terukazu, ''La peinture japonaise'', Skira, Flammarion, 1977, 216 p.</ref>. Dins lo monde [[islam|islamic]], onte la representacion figurada foguèt divèrsament acceptada segon leis epòcas e lei contèxtes, la pintura s'espandiguèt mai que mai dins l'art de la miniatura e de l'enluminura de manuscrits, especialament dins leis espacis [[Iran|persan]], [[Empèri Otoman|otoman]] e [[Empèri Mogòl|mogòl]]. La miniatura persana, fòrça sofisticada, venguèt un art reconegut amb la [[calligrafia]] dins lo quadre de « l'art dau libre ». En [[Índia]], de tradicions complèxas de miniaturas fòrça richas venguèron egalament una part importanta de l'art sabent. Una part d'aquelei tradicions picturalas non europèas aguèt una influéncia significativa sus la pintura occidentala au grat de lor « descubèrta » per leis Europèus. D'efiech, plusors tradicions suscitèron un interès viu au sen deis eleits occidentaus. Per exemple, a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, l'[[orientalisme]] foguèt una mena de mòda intellectuala per lei culturas d'[[Orient Mejan]]. De fenomèns similars s'observèron en [[RPC|China]] e en [[Japon]] ò en [[Africa]] durant lo sègle XIX. Per exemple, leis « arts negres », en vòga dins lei mitans que contestavan la pintura tradicionala, influencièron fòrça lei premiers cubistas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ernst Hans Josef Gombrich, ''Histoire de l'Art'', París, Phaidon, 1963, p. 573.</ref>. == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] haxwiljudlq4zy3mwjaix3mbr5iagyy 2508866 2508865 2026-09-19T09:24:37Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pintura modèrna e contemporanèa */ 2508866 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. <gallery> Fichièr:20,000 Year Old Cave Paintings Hyena.png|{{center|Pintura de la [[bauma de Chauvet]]}} Fichièr:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|{{center|Pintura egipciana antica}} Fichièr:Large Krater with Armored Men Departing for Battle, Mycenae acropolis, 12th century BC (3402016857).jpg|{{center|Amfòra pintada grèga}} Fichièr:Fresco of a Macedonian soldier, from the Tomb of Agios Athanasios, 4th century BC.jpg|{{center|Exemple de pintura ellenistica}} Fichièr:Roman fresco Villa dei Misteri Pompeii 001.jpg|{{center|Fresca de l'[[Ostau dei Mistèris]]}} </gallery> === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. <gallery> Fichièr:Good shepherd 01 small.jpg|{{center|Pintura paleocrestiana dins de catacombas}} Fichièr:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|{{center|Miniatura bizantina}} Fichièr:Meister aus Tahull 001.jpg|{{center|Fresca religiosa dau periòde romanic}} Fichièr:Bible Jan de Selmberk.jpg|{{center|Enluminuras de la fin de l'Edat Mejana}} Fichièr:F0459 Louvre Giotto Stigmates INV309 rwk.jpg|{{center|Pintura de Giotto}} </gallery> === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. <gallery> Fichièr:Jan Van Eyck La Madone au Chanoine Van der Paele 1434.jpg|{{center|''La Verge au canonge Van der Paele'' de [[Jan van Eyck]]}} Fichièr:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|{{center|''La Giaconda'' de [[Leonardo da Vinci]]}} Fichièr:Tizian 041.jpg|{{center|''L'Assompcion de la Verge'' de [[Tician]]}} Fichièr:Michelangelo Buonarroti - Jugement dernier.jpg|{{center|''Lo Darrier Jutjament'' de [[Miquelàngel]]}} Fichièr:Rafael - ressureicaocristo01.jpg|{{center|''La Resureccion'' de [[Raffaello Sanzio|Rafèu]]}} </gallery> === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. <gallery> Fichièr:La montée du calvaire - dubreuil - ecouen.jpg|{{center|''La Montada ai Tres Crotz'', exemple de pintura manierista}} Fichièr:Peter Paul Rubens - The Adoration of the Magi - WGA20244.jpg|{{center|''L'Adoracion'' de Rubens, exemple de pintura barròca}} Fichièr:Meisje met de parel.jpg|{{center|''La Chata de la pèrla'' de [[Johannes Vermeer|Vermeer]], exemple de retrach olandés}} Fichièr:Le Serment des Horaces - Jacques-Louis David - Musée du Louvre Peintures INV 3692 ; MR 1432.jpg|{{center|''Lo Jurament deis Oracis'', exemple de [[Jacques-Louis David|David]], exemple de pintura neoclassica}} Fichièr:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|{{center|''La Libertat guidant lo Pòble'' de [[Eugène Delacroix|Delacroix]]}} Fichièr:Gustave Courbet 018.jpg|{{center|Scena de trabalh pintada per Courbet}} </gallery> === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements d'avans-gàrdia se succediguèron rapidament. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses universitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo centre de la pintura d'avans-gàrdia se desplacèt en partida ais [[USA|Estats Units]], especialament amb l'aparicion de l'[[expressionisme abstrach]] de [[Jackson Pollock]] ([[1912]]-[[1956]]). La segonda mitat dau sègle XX veguèt una multiplicacion dei corrents (pop art, art conceptuau, retorn de la figuracion, etc.) e un questionament dau primat de la pintura au sen deis arts. La pintura perdiguèt ansin sa plaça dominanta dins l'esfèra artistica, tot en demorant una practica viventa. <gallery> Fichièr:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg|{{center|''Impression, a Soleu levat'' de Monet}} Fichièr:Montagne Sainte-Victoire, par Paul Cézanne 108.jpg|{{center|''Venturi'' de Cesana}} Fichièr:Juan Gris, 1915, Nature morte à la nappe à carreaux (Still Life with Checked Tablecloth), oil on canvas, 116.5 x 89.3 cm.jpg|{{center|Exemple d'òbra cubista de [[Juan Gris]]}} Fichièr:Fugue.JPG|{{center|''Fuga'' de Kandinsky}} Fichièr:Calder-redmobile.jpg|{{center|Pintura expressionista abstracha d'[[Alexander Calder]]}} </gallery> === Lei tradicions picturalas non occidentalas === En defòra de l'Occident, mai d'una tradicion picturala importanta se desvolopèt d'un biais autonòm. Dins mai d'una region, aquò foguèt a l'origina de culturas artisticas ancianas e continua, basadas sus de concepcions, de tecnicas e de critèris pròpris diferents d'aquelei en vigor en [[Euròpa]]. La tradicion [[Republica Populara de China|chinesa]] fa partida dei pus ancianas e dei pus continuas dau monde, amb una istòria de mai de dos millenaris. Es fòrça liada a la [[calligrafia]] e a la [[poesia]]. D'efiech, parteja lei meteisseis instruments e supòrts ([[pincèu]], [[tencha]], etc.) e acòrda una plaça centrala au païsatge concebut tant coma una reproduccion fidèla que coma una evocacion espirituala. Aquò menèt au desvolopament d'una pintura sabenta, practicada per leis eleits letruts, que son prestigi li permetèt de raionar dins lei país vesins<ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Cahill, ''La Peinture chinoise'', Skira Flammarion, coll. « Les trésors de l'Asie », 1977 (1re éd. 1960), 211 p.</ref>. En [[Japon]], la pintura foguèt ansin premier influenciada per [[Republica Populara de China|China]]. Pasmens, desvolopèt pauc a cha pauc de formas originalas coma lo ''[[yamato-e]]'' e l'art de l'[[estampa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Akiyama Terukazu, ''La peinture japonaise'', Skira, Flammarion, 1977, 216 p.</ref>. Dins lo monde [[islam|islamic]], onte la representacion figurada foguèt divèrsament acceptada segon leis epòcas e lei contèxtes, la pintura s'espandiguèt mai que mai dins l'art de la miniatura e de l'enluminura de manuscrits, especialament dins leis espacis [[Iran|persan]], [[Empèri Otoman|otoman]] e [[Empèri Mogòl|mogòl]]. La miniatura persana, fòrça sofisticada, venguèt un art reconegut amb la [[calligrafia]] dins lo quadre de « l'art dau libre ». En [[Índia]], de tradicions complèxas de miniaturas fòrça richas venguèron egalament una part importanta de l'art sabent. Una part d'aquelei tradicions picturalas non europèas aguèt una influéncia significativa sus la pintura occidentala au grat de lor « descubèrta » per leis Europèus. D'efiech, plusors tradicions suscitèron un interès viu au sen deis eleits occidentaus. Per exemple, a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, l'[[orientalisme]] foguèt una mena de mòda intellectuala per lei culturas d'[[Orient Mejan]]. De fenomèns similars s'observèron en [[RPC|China]] e en [[Japon]] ò en [[Africa]] durant lo sègle XIX. Per exemple, leis « arts negres », en vòga dins lei mitans que contestavan la pintura tradicionala, influencièron fòrça lei premiers cubistas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ernst Hans Josef Gombrich, ''Histoire de l'Art'', París, Phaidon, 1963, p. 573.</ref>. == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] 1nds5d9de1lc09luso6ccuueebh1t4b 2508867 2508866 2026-09-19T09:31:21Z Nicolas Eynaud 6858 /* La pintura modèrna e contemporanèa */ 2508867 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. <gallery> Fichièr:20,000 Year Old Cave Paintings Hyena.png|{{center|Pintura de la [[bauma de Chauvet]]}} Fichièr:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|{{center|Pintura egipciana antica}} Fichièr:Large Krater with Armored Men Departing for Battle, Mycenae acropolis, 12th century BC (3402016857).jpg|{{center|Amfòra pintada grèga}} Fichièr:Fresco of a Macedonian soldier, from the Tomb of Agios Athanasios, 4th century BC.jpg|{{center|Exemple de pintura ellenistica}} Fichièr:Roman fresco Villa dei Misteri Pompeii 001.jpg|{{center|Fresca de l'[[Ostau dei Mistèris]]}} </gallery> === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. <gallery> Fichièr:Good shepherd 01 small.jpg|{{center|Pintura paleocrestiana dins de catacombas}} Fichièr:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|{{center|Miniatura bizantina}} Fichièr:Meister aus Tahull 001.jpg|{{center|Fresca religiosa dau periòde romanic}} Fichièr:Bible Jan de Selmberk.jpg|{{center|Enluminuras de la fin de l'Edat Mejana}} Fichièr:F0459 Louvre Giotto Stigmates INV309 rwk.jpg|{{center|Pintura de Giotto}} </gallery> === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. <gallery> Fichièr:Jan Van Eyck La Madone au Chanoine Van der Paele 1434.jpg|{{center|''La Verge au canonge Van der Paele'' de [[Jan van Eyck]]}} Fichièr:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|{{center|''La Giaconda'' de [[Leonardo da Vinci]]}} Fichièr:Tizian 041.jpg|{{center|''L'Assompcion de la Verge'' de [[Tician]]}} Fichièr:Michelangelo Buonarroti - Jugement dernier.jpg|{{center|''Lo Darrier Jutjament'' de [[Miquelàngel]]}} Fichièr:Rafael - ressureicaocristo01.jpg|{{center|''La Resureccion'' de [[Raffaello Sanzio|Rafèu]]}} </gallery> === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. <gallery> Fichièr:La montée du calvaire - dubreuil - ecouen.jpg|{{center|''La Montada ai Tres Crotz'', exemple de pintura manierista}} Fichièr:Peter Paul Rubens - The Adoration of the Magi - WGA20244.jpg|{{center|''L'Adoracion'' de Rubens, exemple de pintura barròca}} Fichièr:Meisje met de parel.jpg|{{center|''La Chata de la pèrla'' de [[Johannes Vermeer|Vermeer]], exemple de retrach olandés}} Fichièr:Le Serment des Horaces - Jacques-Louis David - Musée du Louvre Peintures INV 3692 ; MR 1432.jpg|{{center|''Lo Jurament deis Oracis'', exemple de [[Jacques-Louis David|David]], exemple de pintura neoclassica}} Fichièr:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|{{center|''La Libertat guidant lo Pòble'' de [[Eugène Delacroix|Delacroix]]}} Fichièr:Gustave Courbet 018.jpg|{{center|Scena de trabalh pintada per Courbet}} </gallery> === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements d'avans-gàrdia se succediguèron rapidament. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses universitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo centre de la pintura d'avans-gàrdia se desplacèt en partida ais [[USA|Estats Units]], especialament amb l'aparicion de l'[[expressionisme abstrach]] de [[Jackson Pollock]] ([[1912]]-[[1956]]). La segonda mitat dau sègle XX veguèt una multiplicacion dei corrents (pop art, art conceptuau, retorn de la figuracion, etc.) e un questionament dau primat de la pintura au sen deis arts. La pintura perdiguèt ansin sa plaça dominanta dins l'esfèra artistica, tot en demorant una practica viventa. <gallery> Fichièr:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg|{{center|''Impression, a Soleu levat'' de Monet}} Fichièr:Montagne Sainte-Victoire, par Paul Cézanne 108.jpg|{{center|''Venturi'' de Cesana}} Fichièr:Juan Gris, 1915, Nature morte à la nappe à carreaux (Still Life with Checked Tablecloth), oil on canvas, 116.5 x 89.3 cm.jpg|{{center|Exemple d'òbra cubista de [[Juan Gris]]}} Fichièr:Fugue.JPG|{{center|''Fuga'' de Kandinsky}} </gallery> === Lei tradicions picturalas non occidentalas === En defòra de l'Occident, mai d'una tradicion picturala importanta se desvolopèt d'un biais autonòm. Dins mai d'una region, aquò foguèt a l'origina de culturas artisticas ancianas e continua, basadas sus de concepcions, de tecnicas e de critèris pròpris diferents d'aquelei en vigor en [[Euròpa]]. La tradicion [[Republica Populara de China|chinesa]] fa partida dei pus ancianas e dei pus continuas dau monde, amb una istòria de mai de dos millenaris. Es fòrça liada a la [[calligrafia]] e a la [[poesia]]. D'efiech, parteja lei meteisseis instruments e supòrts ([[pincèu]], [[tencha]], etc.) e acòrda una plaça centrala au païsatge concebut tant coma una reproduccion fidèla que coma una evocacion espirituala. Aquò menèt au desvolopament d'una pintura sabenta, practicada per leis eleits letruts, que son prestigi li permetèt de raionar dins lei país vesins<ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Cahill, ''La Peinture chinoise'', Skira Flammarion, coll. « Les trésors de l'Asie », 1977 (1re éd. 1960), 211 p.</ref>. En [[Japon]], la pintura foguèt ansin premier influenciada per [[Republica Populara de China|China]]. Pasmens, desvolopèt pauc a cha pauc de formas originalas coma lo ''[[yamato-e]]'' e l'art de l'[[estampa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Akiyama Terukazu, ''La peinture japonaise'', Skira, Flammarion, 1977, 216 p.</ref>. Dins lo monde [[islam|islamic]], onte la representacion figurada foguèt divèrsament acceptada segon leis epòcas e lei contèxtes, la pintura s'espandiguèt mai que mai dins l'art de la miniatura e de l'enluminura de manuscrits, especialament dins leis espacis [[Iran|persan]], [[Empèri Otoman|otoman]] e [[Empèri Mogòl|mogòl]]. La miniatura persana, fòrça sofisticada, venguèt un art reconegut amb la [[calligrafia]] dins lo quadre de « l'art dau libre ». En [[Índia]], de tradicions complèxas de miniaturas fòrça richas venguèron egalament una part importanta de l'art sabent. Una part d'aquelei tradicions picturalas non europèas aguèt una influéncia significativa sus la pintura occidentala au grat de lor « descubèrta » per leis Europèus. D'efiech, plusors tradicions suscitèron un interès viu au sen deis eleits occidentaus. Per exemple, a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, l'[[orientalisme]] foguèt una mena de mòda intellectuala per lei culturas d'[[Orient Mejan]]. De fenomèns similars s'observèron en [[RPC|China]] e en [[Japon]] ò en [[Africa]] durant lo sègle XIX. Per exemple, leis « arts negres », en vòga dins lei mitans que contestavan la pintura tradicionala, influencièron fòrça lei premiers cubistas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ernst Hans Josef Gombrich, ''Histoire de l'Art'', París, Phaidon, 1963, p. 573.</ref>. == Tecnicas e materiaus == == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] oyiufwc5r5ajr90497bxz63ga5q0qfg 2508872 2508867 2026-09-19T09:53:48Z Nicolas Eynaud 6858 /* Tecnicas e materiaus */ 2508872 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} == Istòria == {{veire|Istòria de la pintura}} ''<u>Avertiment :</u> un nombre fòrça important de tradicions picturalas existisson dins lo mond car la pintura es un art ancian aparegut d'un biais independent dins mai d'una region. La descripcion de l'ensemble d'aquelei tradicions es quasi impossibla. La seccion aicí dessota se contenta donc de presentar quauquei tradicions e movements picturaus famós liats a la formacion de la pintura contemporanèa. Es donc largament centrada sus l'istòria de la pintura occidentala e deis elements exteriors absorbits per aquela pintura.'' === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La pintura es una forma d'expression [[Homo sapiens|umana]] fòrça anciana. D'efiech, sei manifestacions conegudas pus vièlhas son lei [[Art rupèstre|pinturas rupèstras]] dau [[Paleolitic]] descubèrtas dins divèrsei [[bauma]]s frequentadas per de comunautats [[Preïstòria|preïstoricas]]. En [[Occitània]], lo site pus conegut es probable aqueu de la [[bauma de Chauvet]] ({{formatnum:35000}}-{{formatnum:31500}} avC<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pedro Lima, ''Chauvet-Pont d'Arc, le premier chef-d'œuvre de l'Humanité révélé par la 3D'', Synops Éditions, 2014, 204 p.</ref>). Pasmens, de sites pus ancians son atestats en [[Indonesia]] coma la bauma de [[Leang Bulu Sipong 4]] qu'assosta de pinturas realizadas fa {{formatnum:43900}} ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Maxime Aubert, Rustan Lebe, Adhi Agus Oktaviana e Muhammad Tang, « Earliest hunting scene in prehistoric art », ''Nature'', vol. 576, n° 7787,‎ decembre de 2019, pp. 442–445.</ref><ref>Dempuei lo començament dau sègle XXI, leis illas d'[[Inusulíndia]], especialament leis illas indonesianas, son lo luòc de descubèrtas de sites preïstorics importants. Aquò es a l'origina de modificacions regularas de la cronologia de l'aparicion deis arts picturaus.</ref>. Aquelei tradicions picturalas preïstoricas son constituïdas de representacions [[animalia|animalas]] fòrça realistas executadas amb de [[pigment]]s naturaus ([[òcre]], [[carbon]], etc.). Lor foncion demòra incertana. Avián benlèu una foncion rituala, magica ò chamanica<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David S. Whitley, ''Introduction to Rock Art Research'', Walnut Creek, Left Coast Press, 2005, p. 13.</ref>. Durant l'[[Antiquitat]], la pintura aquistèt de foncions [[societat|socialas]] e [[religion|religiosas]] mai definidas. Per exemple, en [[Egipte Antic|Egipte]], foguèc estacada ai practicas [[mòrt|funeràrias]]. Lei parets dei [[tomba]]s de l'eleit èran cubèrtas de scenas destinadas a acompanhar lo defunt dins l'en delà. De mai, aquela pintura seguissiá de convencions estrictas e duradissas (representacion dau còrs uman combinant perfieu e fàcia, ierarquia dei talhas en foncion de l'importància dei personatges, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Nadine Cherpion, ''Les peintres de l'Égypte ancienne. Leur langage. Leurs palettes. Leurs styles'', Safran, coll. « Connaissance de l'Egypte Ancienne », 2023, 384 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Joan Sureda, ''Les premières civilisations : Préhistoire, Égypte, Proche-Orient'', Larousse, coll. « Histoire universelle de l'art », setembre de 1989, 428 p.</ref>. De tradicions picturalas ben estructuradas son tanben estadas identificadas dins d'autreis airaus culturaus coma [[RPC|China]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gilles Béguin, ''L'Art bouddhique'', París, CNRS Éditions, 2009, pp. 279-331.</ref> ò [[Grècia Antica|Grècia]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Martin, ''L'art grec'', París, Librairie Générale Française, coll. « Le livre de poche », 1994, pp. 352-387.</ref>. Dins aqueu darrier cas, lei descubèrtas [[arqueologia|arqueologicas]] realizadas en [[Creta]] mostrèron l'existéncia d'un [[civilizacion minoïca|art minoïc]] colorat. La pintura grèga dau periòde classic èra vista coma un art prestigiós, mai es pauc coneguda en defòra deis òbras pintadas sus leis [[amfòra]]s. En revènge, la pintura [[Empèri Roman|romana]] laissèt de vestigis pus importants. Aquò permet d'i identificar d'estiles successius e lo mestritge de tecnicas complèxas ([[perspectiva]], [[engana-l’uèlh]], etc.)<ref>'''[[italian|(it)]]''' Ida Baldassarre, Angela Pontrandolfo, Agnès Rouveret e Monica Salvadori (trad. Danièle Robert), ''Pittura romana, dall'ellenismo al tardoantico'', Arle, Actes Sud, 2006, 400 p.</ref>. <gallery> Fichièr:20,000 Year Old Cave Paintings Hyena.png|{{center|Pintura de la [[bauma de Chauvet]]}} Fichièr:Maler der Grabkammer der Nefertari 001.jpg|{{center|Pintura egipciana antica}} Fichièr:Large Krater with Armored Men Departing for Battle, Mycenae acropolis, 12th century BC (3402016857).jpg|{{center|Amfòra pintada grèga}} Fichièr:Fresco of a Macedonian soldier, from the Tomb of Agios Athanasios, 4th century BC.jpg|{{center|Exemple de pintura ellenistica}} Fichièr:Roman fresco Villa dei Misteri Pompeii 001.jpg|{{center|Fresca de l'[[Ostau dei Mistèris]]}} </gallery> === Lo periòde medievau === Durant l'[[Edat Mejana]], la pintura occidentala foguèt mai que mai au servici de la [[religion]] [[cristianisme|crestiana]]. Cercava pas d'imitar fidelament lo monde visible, mai de transmetre lo messatge espirituau de la Glèisa. Aquò explica un art utilizant fòrça simbòls, de fons daurats e de figuras ieraticas sensa se preocupar de la perspectiva ò dau realisme. A l'èst, l'art crestian medievau s'inspirèt de l'eiretatge antic que se perlonguèt dins l'art paleocrestian e, mai que mai, dins l'art [[Empèri Bizantin|bizantin]] que dominèt lo monde crestian orientau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Grabar, ''Byzance : L’Art byzantin du Moyen Âge (du VIIIe au XVe siècle)'', París, Albin Michel, coll. « L’Art dans le monde », 1967, 204 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Étienne Coche de la Ferté, ''L’Art de Byzance'', París, Citadelles et Mazenod, coll. « L’Art et les grandes civilisations », 1992, 588 p.</ref>. En particular, leis artistas [[Empèri Bizantin|bizantins]] desvolopèron l'[[icòna]], un imatge sacrat encadrat per de règlas precisas, e l'art de la mosaïca. Lei caracteristicas principalas d'aquela pintura èran la frontalitat e la solemnitat dei figuras. En Occident, la pintura s'exprimiguèt principalament dins leis [[enluminura]]s dei manucrits, sus lei frescas muralas dei glèisas e sus lei panèus pintats. L'enluminura, realizada dins lei ''scriptoria'' [[monastèri|monasticas]], permetèt la conservacion e la transmission de saber-faire picturaus importants durant l'[[Edat Mejana]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Christopher De Hamel, ''Une histoire des manuscrits enluminés'', Londres, Phaidon, 1995, 272 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Garnier, ''Le langage de l'image au Moyen Âge : Signification et symbolique'', París, Le Léopard d'or, 1996, 263 p.</ref>. Puei, lei periòdes [[art romanic|romanic]] e [[Arquitectura gotica|gotic]] veguèron lo desvolopament d'una pintura religiosa abondosa, en particular amb l'aparicion dau [[retaule]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Duby e Michel Laclotte, ''Histoire artistique de l'Europe : Le Moyen Âge'', París, Seuil, 1995, 395 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Gabrielle Démians d'Archimbaud, ''Histoire artistique de l'Occident médiéval'', París, Armand Colin, coll. « Collection U Histoire médiévale », 1992, 355 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Alain Erlande-Brandenburg, ''L'Art gothique'', París, Citadelles & Mazenod, coll. « L'Art et les grandes civilisations » (n° 13), 2004, 621 p.</ref>. Pasmens, a la fin de l'[[Edat Mejana]], lo pintre [[Florença|florentin]] [[Giotto di Bondone|Giotto]] ([[1267]]-[[1337]]) rompèt amb aquelei tradicions en introdusent una representacion pus naturala de l'espaci, dau [[volum]] e deis [[emocion]]s [[Homo sapiens|umanas]]. Aquò foguèt una evolucion decisiva dins l'art picturau occidentau que constituïguèt lo començament de la [[Renaissença]] e de la pintura occidentala modèrna<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Giovanni Previtali, ''La fortuna dei Primitivi'', Turin, Einaudi, 1964.</ref>. <gallery> Fichièr:Good shepherd 01 small.jpg|{{center|Pintura paleocrestiana dins de catacombas}} Fichièr:RabulaGospelsFol13vAscension.jpg|{{center|Miniatura bizantina}} Fichièr:Meister aus Tahull 001.jpg|{{center|Fresca religiosa dau periòde romanic}} Fichièr:Bible Jan de Selmberk.jpg|{{center|Enluminuras de la fin de l'Edat Mejana}} Fichièr:F0459 Louvre Giotto Stigmates INV309 rwk.jpg|{{center|Pintura de Giotto}} </gallery> === La Renaissença === {{veire|Renaissença}} La [[Renaissença]] comencèt en [[Itàlia]] durant lo sègle XV e se difusèt en [[Euròpa]] dins lo corrent dau sègle seguent. Foguèt un eveniment centrau de l'[[istòria]] de la pintura occidentala que foguèt marcat per un renovelament prefond dei mejans e deis ambicions de la pintura sota l'efiech de la redescuberta de l'[[Antiquitat]], de l'influéncia dau movement [[umanisme|umanista]] e d'una observacion novèla de la [[natura]]. L'innovacion tecnica pus fondamentala dau periòde foguèt lo desvolopament de la perspectiva lineara que permetiá de representar la prefondor sus un supòrt plan<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref>. Formalizada per [[Filippo Brunelleschi]] ([[1377]]-[[1446]]) e [[Leon Battista Alberti]] ([[1404]]-[[1472]])<ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Beniscelli e Francesco Furlan, ''Leon Battista Alberti (1404-72) : tra scienze e lettere'', Genèva, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, 2005.</ref>, donèt ai pintres la possibilitat de bastir un espaci racionau e illusionista. En parallèl, l'estudi de l'[[anatomia]] e de la [[lutz]] permetèron de melhorar lei tecnicas de representacion dau còrs uman<ref name="Arasse 2008">'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse, ''L'Homme en perspective : Les primitifs d'Italie'', París, Hazan, 2008, 336 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Brève histoire de l'anatomie de l'Antiquité à André Vésale'', ADAPT-SNES, 2018.</ref>. Una autra evolucion determinanta foguèt la difusion de la [[pintura a l'òli]]. Perfeccionada durant lo sègle XV per lei pintres [[Flandra|flamands]], principalament per [[Jan van Eyck]] ([[1390]]-[[1441]]), aquela tecnica consistís a utilizar d'òli per liar lei pigments entre elei. A respècte dei tecnicas precedentas, ofrissiá una soplesa d'utilizacion pus importanta e una gamma de colors pus larga. Tanben, èra possible de realizar de retòcas e d'aplicar de [[glacís]]. Se difusèt donc pauc a cha pauc en [[Euròpa]] e venguèt la tecnica dominanta fins a l'aparicion dei pinturas modèrnas au sègle XX<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Xavier de Langlais, ''La technique de la peinture à l'huile : histoire du procédé à l'huile, de Van Eyck à nos jours : éléments, recettes et manipulations : pratique du métier : suivie d'une étude sur la peinture acrylique'', Flammarion, 2011.</ref>. [[Itàlia]] foguèt lo fogau principau d'aquela transformacion de la pintura occidentala. Lei rivalitats entre lei vilas de la peninsula accelèron lo fenomèn. Per exemple, a [[Florença]], leis artistas locaus se concentrèron sus lo [[dessenh]] e la [[arquitectura|construccion]] ; a [[Venècia]], l'accent foguèt puslèu plaçat sus la [[color]] e la [[lutz]]. Au començament dau sègle XVI, aquò foguèt a l'origina d'una activitat artistica fòrça intensa amb de personalitats coma [[Leonardo da Vinci]] ([[1452]]-[[1519]]), [[Tician]] ([[1488]]-[[1576]]), [[Miquelàngel]] ([[1475]]-[[1564]]) ò [[Raffaello Sanzio|Rafèu]] ([[1483]]-[[1520]]). Aqueu periòde veguèt tanben una transformacion de la reconoissença acordada au pintre que passèt pauc a cha pauc de l'estatut d'artesan a aqueu de creator, de còps famós, que son inventivitat e sa tecnica individuala èran lausadas. <gallery> Fichièr:Jan Van Eyck La Madone au Chanoine Van der Paele 1434.jpg|{{center|''La Verge au canonge Van der Paele'' de [[Jan van Eyck]]}} Fichièr:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|{{center|''La Giaconda'' de [[Leonardo da Vinci]]}} Fichièr:Tizian 041.jpg|{{center|''L'Assompcion de la Verge'' de [[Tician]]}} Fichièr:Michelangelo Buonarroti - Jugement dernier.jpg|{{center|''Lo Darrier Jutjament'' de [[Miquelàngel]]}} Fichièr:Rafael - ressureicaocristo01.jpg|{{center|''La Resureccion'' de [[Raffaello Sanzio|Rafèu]]}} </gallery> === Dau manierisme au sègle XIX === Après l'equilibri de la [[Renaissença]] Auta, la pintura occidentala conoguèt, entre lei sègles XVI e XIX, una succession rapida de movements e d'estils portats per lei transformacions [[religions|religiosas]], [[politica|politicas]] e [[societat|socialas]] d'[[Euròpa]]. Dins lo corrent dau sègle XVI, lo [[manierisme]] s'alunchèt ansin de la pintura de la premiera partida de la Renaissença en adoptant de composicions complèxas, de colors artificialas e de figuras estiradas e en privilegiant d'espacis desunits, d'imatges trebles e sorns, de colors acidas e crusas inspiradas per l'òbra de [[Miquelàngel]], l'exageracion dei formas e la cèrca dau movement. Tanben, èra un corrent sofistiticat, utilizant fòrça simbòls, destinat a un public cultivat<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Daniel Arasse e Andreas Tönnesmann, ''La Renaissance maniériste'', París, Gallimard, 1997, 496 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' André Chastel, ''Le Sac de Rome, 1527 : Du premier maniérisme à la contre-Réforme'', París, Gallimard, 1984, 376 p.</ref>. A partir de la fin dau sègle XVI, foguèt remplaçat per lo [[barròc]], largament sostengut per la [[Còntra-Reforma]], que despleguèt un langatge picturau de movement, de contrast e de teatralitat destinat a tornar afiermar la grandor de la religion [[Catolicisme|catolica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Victor-Lucien Tapié, ''Le Baroque'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je », 2000.</ref>. De figuras majoras de la pintura europèa, coma [[Caravaggio]] ([[1571]]-[[1610]]), [[Peter Paul Rubens|Rubens]] ([[1577]]-[[1640]]), [[Rembrandt]] ([[1606]]-[[1669]]) e [[Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez]] ([[1599]]-[[1660]]) fasián partida d'aqueu movement. En parallèl dau barròc, se desvolopèt l'art de la pintura olandesa destinada ai particulars. Au contrari de l'art religiós monumentau dau sud europèu, s'inscriguèt dins lo quadre d'una [[societat]] [[comèrci|marchanda]] e [[protestantisme|protestanta]]. Privilegièt donc lei composicions profanas modèstas coma lei retrachs, lei [[natura mòrta|naturas mòrtas]], lei païsatges e lei scenas de genre<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean Lombard, ''Peinture de genre et genres picturaux dans les Pays-Bas du XVIIe siècle'', París, L'Harmattan, 2022.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ruud Priem, Marc Restellini e Peter Sigmond, ''L'âge d'or hollandais : de Rembrandt à Vermeer avec les trésors du Rijksmuseum'', París, Pinacothèque de Paris, 2009, 304 p.</ref>. Au sègle seguent, lo [[rococò]], un estil leugier e rafinat, acompanhèt l'[[aristocracia]] [[Euròpa|europèa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Minguet, ''Esthétique du rococo'', París, J. Vrin, 1979, 304 p.</ref>. Puei, se debanèt un [[neoclassicisme|retorn]] ai règlas classicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Hugh Honour (trad. Pierre-Emmanuel Dauzat), ''Le Néo-classicisme'', París, Librairie générale française, coll. « le Livre de poche », 1998, 283 p.</ref>. En reaccion, lo [[romantisme]] dau sègle XIX donèt mai d'importància a l'[[emocion]], au movement, a la [[color]], amb de pintres coma [[Eugène Delacroix]] ([[1798]]-[[1863]]), [[Francisco de Goya]] ([[1746]]-[[1828]]) e [[William Turner]] ([[1775]]-[[1851]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Marcel Brion, ''Peinture romantique'', París, Albin Michel, 1967.</ref>. A partir deis [[ans 1850]], se debanèt una rompedura novèla amb l'arribada dau realisme dins l'òbra d'artistas coma [[Gustave Courbet]] ([[1819]]-[[1877]]). D'efiech, lei realistas decidèron de s'interessar a la vida ordinària e au monde dau trabalh. Abandonèron ansin lei subjèctes nòbles tradicionaus, çò que preparèt lei transformacions encara pus radicalas de la fin de la segonda mitat dau sègle. <gallery> Fichièr:La montée du calvaire - dubreuil - ecouen.jpg|{{center|''La Montada ai Tres Crotz'', exemple de pintura manierista}} Fichièr:Peter Paul Rubens - The Adoration of the Magi - WGA20244.jpg|{{center|''L'Adoracion'' de Rubens, exemple de pintura barròca}} Fichièr:Meisje met de parel.jpg|{{center|''La Chata de la pèrla'' de [[Johannes Vermeer|Vermeer]], exemple de retrach olandés}} Fichièr:Le Serment des Horaces - Jacques-Louis David - Musée du Louvre Peintures INV 3692 ; MR 1432.jpg|{{center|''Lo Jurament deis Oracis'', exemple de [[Jacques-Louis David|David]], exemple de pintura neoclassica}} Fichièr:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|{{center|''La Libertat guidant lo Pòble'' de [[Eugène Delacroix|Delacroix]]}} Fichièr:Gustave Courbet 018.jpg|{{center|Scena de trabalh pintada per Courbet}} </gallery> === La pintura modèrna e contemporanèa === La fin dau sègle XIX e lo sègle XX constituïguèron de periòdes de rompeduras acceleradas dins l'istòria de la pintura occidentala. D'efiech, plusors corrents successius ne'n contestèron de principis de basa coma aqueu de la representacion. Aquò foguèt a l'origina d'un renovelament continú dei prepausicions artisticas, totjorn en cors a l'ora d'ara. Lo ponch de partença d'aquela transformacion foguèt probable l'[[impressionisme]] deis [[ans 1870]] menat per de figuras coma [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]), [[Pierre-Auguste Renoir|Auguste Renoir]] ([[1841]]-[[1919]]) e [[Camille Pissarro]] ([[1830]]-[[1903]]). Lei tenents d'aqueu movement pintèron sovent en exterior per privilegiar la [[lutz]], leis impressions fugitivas e una tòca visibla. L'invencion dei tubes de pintura en [[1859]], facilitant lo trabalh en defòra de l'obrador, aguèt tanben un ròtle important dins lo desvolopament dau movement<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Béatrice Joyeux-Prunel, ''Les avant-gardes artistiques, 1848-1918'', París, Gallimard, 2015, pp. 105-107.</ref>. Aquò menèt a una rompedura amb la pintura academica e sei finicions detalhadas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jean-Philippe Breuille (dir.), ''L'impressionnisme et la peinture de plein air'', París, Larousse, 1992.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''L'Impressionnisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1994.</ref>. Puei, lei post-impressionistas, coma [[Pau Cesana]] ([[1839]]-[[1906]]) e [[Vincent van Gogh]] ([[1853]]-[[1890]]), renforcèron aquelei transformacions en seguissent de vias personalas anonciadoiras dei transformacions dau sègle seguent<ref>'''[[francés|(fr)]]''' John Rewald, ''Le post-impressionnisme : de van Gogh à Gauguin'', Hachette Littératures, 2004.</ref>. Durant aqueu periòde, un factor exterior pesèt d'un biais decisiu dins l'evolucion de la pintura : l'invencion e la difusion de la [[fotografia]]. D'efiech, en permetent una reproduccion fòrça fidèla de la realitat, la [[fotografia]] liberèt en partida la pintura de son ròtle de representacion dau reau. Aquò sostenguèt lei cèrcas dei pintres assaiant d'explorar de domenis novèus, coma l'expression, la subjectivitat ò la forma pura, que demòran mens accessibles ai fotografs. Au començament dau sègle XX, plusors movements d'avans-gàrdia se succediguèron rapidament. Lo [[fauvisme]] liberèt la [[color]], lo [[cubisme]] de [[Pablo Picasso]] ([[1881]]-[[1973]]) e [[Georges Braque]] ([[1882]]-[[1963]]) descompausèron lei formas e abandonèron la perspectiva tradicionala e l'[[expressionisme]] accentuèt la carga [[emocion|emocionala]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claudine Grammont e Pascal Rousseau, ''L'Abcdaire du fauvisme'', París, Flammarion, 1999, 216 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Sérullaz, ''Le Cubisme'', Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1963.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maurice Godé, ''L'Expressionnisme'', París, Presses universitaires de France, coll. « Perspectives germaniques », 1999, 368 p.</ref>. En parallèl, a partir deis [[ans 1910]], aquelei transformacions menèron a l'abstraccion amb de pintres coma [[Vassily Kandinsky]] ([[1866]]-[[1944]]), [[Piet Mondrian]] ([[1872]]-[[1944]]) e [[Kasimir Malevitch]] ([[1879]]-[[1935]]). Per lo premier còp, la pintura renoncièt totalament a la representacion d'objèctes identificables. L'abstraccion representava tanben lo despassament radicau de la nocion de genre, fondat sus lo subjècte<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Michel Seuphor, ''Dictionnaire de la peinture abstraite'', París, F. Hazan, 1957, 305 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Robert Maillard, John Ashbery et al., ''La Peinture abstraite'', F. Hazan, coll. « Dictionnaire de poche », 1980, 143 p.</ref>. Après la [[Segonda Guèrra Mondiala]], lo centre de la pintura d'avans-gàrdia se desplacèt en partida ais [[USA|Estats Units]], especialament amb l'aparicion de l'[[expressionisme abstrach]] de [[Jackson Pollock]] ([[1912]]-[[1956]]). La segonda mitat dau sègle XX veguèt una multiplicacion dei corrents (pop art, art conceptuau, retorn de la figuracion, etc.) e un questionament dau primat de la pintura au sen deis arts. La pintura perdiguèt ansin sa plaça dominanta dins l'esfèra artistica, tot en demorant una practica viventa. <gallery> Fichièr:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg|{{center|''Impression, a Soleu levat'' de Monet}} Fichièr:Montagne Sainte-Victoire, par Paul Cézanne 108.jpg|{{center|''Venturi'' de Cesana}} Fichièr:Juan Gris, 1915, Nature morte à la nappe à carreaux (Still Life with Checked Tablecloth), oil on canvas, 116.5 x 89.3 cm.jpg|{{center|Exemple d'òbra cubista de [[Juan Gris]]}} Fichièr:Fugue.JPG|{{center|''Fuga'' de Kandinsky}} </gallery> === Lei tradicions picturalas non occidentalas === En defòra de l'Occident, mai d'una tradicion picturala importanta se desvolopèt d'un biais autonòm. Dins mai d'una region, aquò foguèt a l'origina de culturas artisticas ancianas e continua, basadas sus de concepcions, de tecnicas e de critèris pròpris diferents d'aquelei en vigor en [[Euròpa]]. La tradicion [[Republica Populara de China|chinesa]] fa partida dei pus ancianas e dei pus continuas dau monde, amb una istòria de mai de dos millenaris. Es fòrça liada a la [[calligrafia]] e a la [[poesia]]. D'efiech, parteja lei meteisseis instruments e supòrts ([[pincèu]], [[tencha]], etc.) e acòrda una plaça centrala au païsatge concebut tant coma una reproduccion fidèla que coma una evocacion espirituala. Aquò menèt au desvolopament d'una pintura sabenta, practicada per leis eleits letruts, que son prestigi li permetèt de raionar dins lei país vesins<ref>'''[[francés|(fr)]]''' James Cahill, ''La Peinture chinoise'', Skira Flammarion, coll. « Les trésors de l'Asie », 1977 (1re éd. 1960), 211 p.</ref>. En [[Japon]], la pintura foguèt ansin premier influenciada per [[Republica Populara de China|China]]. Pasmens, desvolopèt pauc a cha pauc de formas originalas coma lo ''[[yamato-e]]'' e l'art de l'[[estampa]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Akiyama Terukazu, ''La peinture japonaise'', Skira, Flammarion, 1977, 216 p.</ref>. Dins lo monde [[islam|islamic]], onte la representacion figurada foguèt divèrsament acceptada segon leis epòcas e lei contèxtes, la pintura s'espandiguèt mai que mai dins l'art de la miniatura e de l'enluminura de manuscrits, especialament dins leis espacis [[Iran|persan]], [[Empèri Otoman|otoman]] e [[Empèri Mogòl|mogòl]]. La miniatura persana, fòrça sofisticada, venguèt un art reconegut amb la [[calligrafia]] dins lo quadre de « l'art dau libre ». En [[Índia]], de tradicions complèxas de miniaturas fòrça richas venguèron egalament una part importanta de l'art sabent. Una part d'aquelei tradicions picturalas non europèas aguèt una influéncia significativa sus la pintura occidentala au grat de lor « descubèrta » per leis Europèus. D'efiech, plusors tradicions suscitèron un interès viu au sen deis eleits occidentaus. Per exemple, a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, l'[[orientalisme]] foguèt una mena de mòda intellectuala per lei culturas d'[[Orient Mejan]]. De fenomèns similars s'observèron en [[RPC|China]] e en [[Japon]] ò en [[Africa]] durant lo sègle XIX. Per exemple, leis « arts negres », en vòga dins lei mitans que contestavan la pintura tradicionala, influencièron fòrça lei premiers cubistas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Ernst Hans Josef Gombrich, ''Histoire de l'Art'', París, Phaidon, 1963, p. 573.</ref>. == Tecnicas e materiaus == === Supòrts e materiaus === Una pintura es lo resultat de l'aplicacion, sus un supòrt, d'una matèria coloranta. La diversitat dei supòrts e dei materiaus emplegats es una dimension centrala de l'[[istòria]] de la pintura que condicionèt largament l'aspècte deis òbras. == Genres e composicion == == Aspèctes culturaus e economics == == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Graffiti]]. * [[Pintura occitana]]. </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Art}} [[Categoria:Art]] [[Categoria:Arts plasticas]] [[Categoria:Pintura| ]] fb7khccw2t3ai43510fx2mtxs4bhjl3 0 24197 2508840 2508517 2026-09-18T21:03:40Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Cima_aneto-01.jpg]] per [[:Imatge:Cima_Pico_Aneto.jpg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request)) 2508840 wikitext text/x-wiki {{Infobox Montanha | nom=Aneto | imatge=Cima Pico Aneto.jpg | legenda=La cima d’Aneto vista dempuèi lo [[glacièr d'Aneto]] | altitud=[[Lista UIAA dels 3000 pirenencs#ZONE 9 : Maladeta-Aneto|3404]] | ref altitud=<ref>Font : [http://www.recherche.enac.fr/~brisset/montagne/pyrenees/3000/liste.html Lista dels 3000 pirenencs per massís]</ref> | massís=[[Massís de la Maladeta]]<br />[[Pirenèus]] | latitud=42/37/55.78/N | longitud=0/39/28.25/E | ref coord=<ref>Font [http://www.mendikat.net/monte.php?numero=268es Ficha Mendikat] amb [[Projeccion cartografica]] [[Transvèrsa Universala de Mercator|UTM]]</ref> | país={{Espanha}} | region=[[Comunautat autonòma d'Aragon|Aragon]] | ligam region=[[Comunautats autonòmas d'Espanha|Comunautat]] | subdivision=[[província d'Òsca|Òsca]] | ligam subdivision=[[Províncias d'Espanha|Província]] | primièra ascension=[[20 de julhet]] de [[1842]] per Albert de Franqueville, Platon de Tchihatcheff, Pierre Sanio, Pierre Redonnet, Jean Sors e Bernard Arrazau | via=pel [[Refugi de la Renclusa]], traversada del [[massís de la Maladeta]] puèi del [[glacièr d'Aneto]] | edat= | ròcas=[[Granit]] [[ercinian]]<ref>{{en}} ''[http://adsabs.harvard.edu/abs/2007AGUFM.T23D1658M Thermal History of the Maladeta Pluton: Multiple Thermochronologic Controls on the Burial Heating and Exhumation of the Pyrenean Axial Zone]''</ref> | tipe=[[Pic piramidal|Piramidal]] | geolocalizacion=Pirenèus }} Lo '''pic d'Aneto''' —tanben se sòl tradicionalament nomenar la '''Maladeta''' (en catalan: ''Maleïda'')<ref>{{Ref-web|títol=Sus las peadas de Jacint Verdager en Aran e sus l'Aneto (sic)|url=https://www.jornalet.com/nova/11362/sus-la-peadas-de-jacint-verdaguer-en-aran-e-sus-laneto|site=[[Jornalet]]|lenga=oc}}</ref>— qu'ei lo punt mei haut deus [[Pirenèus]] dab 3404 m. Que hè partida deu [[massís de la Maladeta]] que ne'n constituish l’extremitat sud. Que's situa dens la comuna de [[Benasc]], dens la [[província d'Òsca]], au nòrd d'[[Aragon]], en [[Espanha]]. ==Ascension== La pujada que se hè generalament desempuish l'[[arruc de la Renclusa]] (2140 m). Enlà, l'itinerari que passa capvath la mei granda partida deu [[glacièr]] que s'espandish cap nòrd deu pic. Lo suc qu'ei dehendut per un cort passatge arrocalhós nomenat "pont de Maomet". Qu'ei format per bèth blòcs estables, dab ua hòrta exposicion au void de cada costat. A la cima que se trapa ua crotz impressionanta e ua vista contrastada, dab cap nòrd, lo massís de la Maladeta cobèrt de nèu e cap sud lo fosc e sec [[Haut Aragon]]. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} {{Portal Aragon}} [[Categoria:Pirenèus]] [[Categoria:Punt culminant]] [[Categoria:Montanha dels Pirenèus espanhòls]] [[Categoria:Òsca (província)]] [[Categoria:Geografia d'Aragon]] 2hlpu1zct9pfc74qujmzifxjzyqa4jv 8 32537 2508844 2424806 2026-09-18T22:10:52Z NguoiDungKhongDinhDanh 45002 Remove deprecated option. See [[:phab:T298199|T298199]] for more information. ([[:m:GS|global sysop]] action) 2508844 wikitext text/x-wiki # Aquesta pagina servís a definir los gadgets utilizats dins [[Special:Gadgets]] # Abans de la modificar, asseguratz-vos d'aver compres son foncionament descrich sus [[mw:Extension:Gadgets#Usatge]] # Cambietz pas lo nom d'un gadget existent (seriá alara desactivat per totes) # Se un gadget marcha pas, se pòt lo comentar en transformant * en # == Aparéncia == === Paginas === * AffMasLiens[dependencies=mediawiki.util]|AffMasLiens.js * AncreTitres[dependencies=mediawiki.util,user]|AncreTitres.js * dictionaryLookupHover|dictionaryLookupHover.js * EbauchesOff|EbauchesOff.css * LabelsOff|LabelsOff.css * ArchiveLinks[default]|ArchiveLinks.js * FlecheHaut|FlecheHaut.js * HomonymiesEnCouleur|HomonymiesEnCouleur.css * LastContrib|LastContrib.js * Popups|Popups.js === Onglets === * NavigAdmin[dependencies=mediawiki.util]|NavigAdmin.js * TriInterWiki[dependencies=user]|sortInterWiki.js == Modificacion == === Editor === * DotsSyntaxHighlighter|DotsSyntaxHighlighter.js * MagnusEditBox|MagnusEditBox.js * ResumeDeluxe[type=general|dependencies=user]|ResumeDeluxe.js * QPreview[dependencies=mediawiki.util]|QPreview.js * searchbox|lib-beau.js * TiretSignature|TiretSignature.js * WikEd[dependencies=jquery.textSelection]|WikEd.js * refToolbarBase[hidden]|refToolbarBase.js * ProveIt|ProveIt.js === Caractèrs === * CaracteresHTML|CaracteresHTML.js * CaracteresMagic|CaracteresMagic.js * CaracteresParser|CaracteresParser.js * CaracteresOff|CaracteresOff.css * specialchars|specialchars.js === ApondonRapid === * BandeauxEbauches[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api]|BandeauxEbauches.js == Darrièrs cambiaments == === Contribucions === * AdvancedContribs|AdvancedContribs.js * contribsrange|contribsrange.js === Seguiment === * OptimizedSuivi|OptimizedSuivi.js === Anullacion === * RevertDiff|RevertDiff.js == Recèrca == * AdvancedResearch|AdvancedResearch.js == Mantenença == * Accessibility[dependencies=mediawiki.cookie]|Accessibility.js * AvertissementImage|AvertissementImage.js * DeleteBot[rights=delete]|DeleteBot.js * Evaluation|Evaluation.js * OptimizedShort|OptimizedShort.js * SuppressionDeluxe[rights=delete]|SuppressionDeluxe.js * AllmessagesDeluxe|AllmessagesDeluxe.js fvkvjkoean83iixuahqkaqp7hv1f025 0 72194 2508852 2486660 2026-09-19T00:14:40Z Mistico Dois 45295 2508852 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} <center>[[Ans 1970|../..]] | [[Ans 1980]] | [[Ans 1990]] | [[Ans 2000]] | ''' Ans 2010''' | [[Ans 2020]] | [[Ans 2030]] | [[Ans 2040]] | [[Ans 2050|../..]]</center> == Istòria == '''2011''' : independéncia dau [[Sodan del Sud|Sodan dau Sud]]. <br/> '''2016''' : dins la [[Mar de Corau]], important episòdi de [[blanquiment dau corau|blanquiment]] de la [[Granda Barriera de Corau]]. Mai de 90% deis [[escuelh de corau|escuelhs de corau]] foguèron tocats per aqueu fenomèn e 30% dei coraus moriguèron entre març e novembre. == Cultura == == Sciéncias e tecnicas == '''2010''' : descubèrta de la [[ferroquina]], un derivat de la [[cloroquina]]. 30 còps pus eficaç que la [[molecula]] d'origina, es uei utilizat amb l'[[artemisina]] (→ [[1972]]) per luchar còntra lo [[paludisme]]. <br/> [[Fichièr:Nh-pluto-in-true-color 2x.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de [[Pluton (planeta nana)|Pluton]] realizada lo 29 de julhet per la sonda ''[[News Horizon]]''.]] '''2015''' : arribada de la sonda [[USA|estatsunidenca]] ''[[News Horizon]]'' dins lo sistèma de [[Pluton (planeta nana)|Pluton]]. Realizèt plusors [[fotografia]]s e mesuras de la [[planeta nana]] e de sei satellits (especialament [[Caront (luna)|Caront]]). Estudièt tanben la composicion de l'[[atmosfèra]] e de la superficia de [[Pluton (planeta nana)|Pluton]]. En particular, i descurbiguèt una superficia geologicament activa amb de [[montanha]]s de glaç d'[[aiga]] de 3 km d'autor e de regions liscas. <br/> '''2015''' : demonstracion, gràcias a l'estudi de mesuras realizadas per l'instrument VIRTIS de la sonda ''[[Venus Express]]'', de la preséncia de [[volcan]]s actius a la superficia de [[Vènus (planeta)|Vènus]]. == Decès == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Maurice Allais]], economista francés. * [[Baruj Benacerraf]], biologista estatsunidenc. * [[James Whyte Black]], mètge e fisiologista anglés. * [[Baruch Samuel Blumberg]], mètge estatsunidenc. * [[Willard Boyle]], fisician canadenc. * [[Solomon Burke]], musician estatsunidenc. * [[Georges Charpak]], fisician francés. * [[François Chassagnite]], trompetaire e cantaire occitan. * [[Jeff Conaway]], actor estatsunidenc. * [[Dino De Laurentiis]], director italian de cinèma. * [[Ronnie James Dio]], musician estatsunidenc. * [[Paulette Dubost]], actritz francesa. * [[Peter Falk]], actor estatsunidenc. * [[John Bennett Fenn]], quimista estatsunidenc. * [[Jean Ferrat]], cantaire, compositor e poèta francés. * [[Joe Frasier]], pugilista estatsunidenc. * [[Enric Garriga Trullols]], militant catalanista e occitanista. * [[Murray Gell-Mann]], [[fisica|fisician]] [[USA|estatsunidenc]]. * [[Herbert A. Hauptman]], matematician estatsunidenc. * [[Václav Havel]], autor de teatre e president checoslovac. * [[Gregory Isaacs]], musician jamaican. * [[Iskandar de Johor]], rèi de [[Malàisia]]. * [[Steve Jobs]], fondator d'[[Apple Inc.]] * [[Lech Kaczyński]], president polonés. * [[Har Gobind Khorana]], bioquimista indoestatsunidenc. * [[Néstor Kirchner]], president argentin. * [[Leon Kossoff]], pintre britanic. * [[Osama bin Laden]], fondator d'[[Al-Qaïda]]. * [[William Lipscomb]], quimista american. * [[John McCarthy]], informatician e matematician estatsunidenc. * [[Malcolm McLaren]], musician e entrepreneire britanic. * [[Carlos Monsiváis]], escrivan mexican. * [[Rudolf Mössbauer]], fisician alemand. * [[Leslie Nielsen]], actor canadenc. * [[Marshall Warren Nirenberg]], biologista estatsunidenc. * [[Antonio Ozores]], actor espanhòu. * [[Teddy Pendergrass]], cantaire estatsunidenc. * [[Norman Foster Ramsey]], fisician estatsunidenc. * [[Dennis Ritchie]], informatician estatsunidenc. * [[Ernesto Sabato]], escrivan argentin. * [[J. D. Salinger]], escrivan estatsunidenc. * [[José Saramago]], escrivan portugués. * [[Moacyr Scliar]], escrivan brasilièr. * [[Elizabeth Taylor]], actritz angloestatsunidenca. * [[Rosalyn Sussman Yalow]], bioquimista estatsunidenca. * [[Amy Winehouse]], cantaira anglesa. * [[Christa Wolf]], critic literari alemand. </div> == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> ijm15psial57ykyhprhia4o9pm4x52c 0 76433 2508839 2508821 2026-09-18T20:52:25Z Alaric 506 44932 2508839 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |nom=Chirac |carta=oc |nom2=Chirac-Bellevue |ist={{Lemosin}} |parçan= | lògo= cap | imatge= Chirac-Bellevue_-_église_(5).JPG | descripcion=L'egleisa Sent Seuvan |escut= |region= [[Novela Aquitània]] |departament={{Corresa}} | arrondiment=[[Arrondiment d'Ussèl]] | canton= Nauta Dordonha (Bòrt), [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] davant 2015 |intercom= [[Nauta Corresa Comunautat]] |insee=19055 |cp=19160 |cònsol=Stéphane Besse |mandat=[[2026]]-[[2032]] |longitud=2.3058 |latitud=45.4525 | alt mej= |alt mini=545 |alt maxi=691 |km²=20.65 |gentilici= rabessiers (chafre) |}} '''Chirac ''' (localament '''Lo borg d'a Chirac''' e ''Chirac-Bellevue'' en [[francés]]) es una comuna [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Toponimia== S'es pensat que lo nom veniá de l'occitan ''chèir'', ròca, pila de pèiras. R. Joudoux propausa un celtic: ''Syros'' o ''Cirros''. Sembla plus probable la tèsi d'un especialista local, André Lanly, qu'interprèta los noms de luòcs per los noms de proprietaris. En aqueste cas seriá ''Cyriacum'', la proprietat de Cyrus. Lo toponim deu aver passat a Cyracu (sinon aguès vengut *Chiriac). L'escais dels abitants es los ''rabassièrs'' perque i aviá de [[trufa]]s. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 19055.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chirac | nòrd = [[Mestas]] | nòrd-èst = [[Sent Victor (Corresa)|Sent Victor]] | èst = [[Sent Estefe la Genesta]] | sud-èst = [[Senta Maria la Panosa]] | sud = [[Liginhac]] | sud-oèst = [[Nòuvic (País d'Ussèl)|Nòuvic]] | oèst = [[Paliça]] | nòrd-oèst = [[Valhergas]] }} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=19055 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Stéphane Besse |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Robert Gantheil |Partit= divers drecha|Qualitat= retirat de l'ensenhament}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Jean Brive|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Jacques Champy |Partit= |Qualitat= retirat EDF }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19055 |1793=500 |1800=636 |1806=692 |1821=729 |1831=761 |1836=814 |1841=859 |1846=959 |1851=979 |1856=911 |1861=891 |1866=921 |1872=891 |1876=978 |1881=970 |1886=977 |1891=971 |1896=972 |1901=918 |1906=854 |1911=777 |1921=628 |1926=616 |1931=546 |1936=503 |1946=406 |1954=366 |1962=307 |1968=265 |1975=230 |1982=217 |1990=191 |1999=204 |max=800 |cassini=9380 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|055}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|055}}/20.65) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== <gallery> Gare_de_Chirac-Bellevue.jpg|Anciana gara dau Transcorresian. Grue_transcorrezien.jpg|Vagon chabra dau Transcorresian. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] i8tyumksiyqua483u2sy1871ycxufse 0 76479 2508874 2165648 2026-09-19T10:19:50Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508874 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = La Masiera Bassa | nom2 = ''Lamazière-Basse'' | imatge = Eglise_lamazière-basse-extérieur.jpg | descripcion = L'egleisa de la Masiera Bassa. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Lamazière-Basse_(Corrèze).svg | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = Nauta Dordonha (Bòrt), [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] davant 2015 | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 19102 | cp = 19160 | cònsol = Jean-Marc Soulier | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 45.3733 | longitud = 2.1714 | alt mej = | alt mini = 345 | alt maxi = 648 | km² = 44.04 |}} '''La Masiera Bassa''' (''Lamazière-Basse'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 19102.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = La Masiera Bassa | nòrd = [[Paliça]] | nòrd-èst = [[Nòuvic (País d'Ussèl)]] | èst = [[Sent Alari al Luc]] | sud-èst = ''[[Sent Pantaleon de la Pléu]]'' | sud = [[La Plèu]] | sud-oèst = [[Sent Alari Foissac]] | oèst = Mostier de Ventadorn | nòrd-oèst = [[Darnet]] }} [[Imatge:Lamazière-basse.jpg|thumb|600px|center]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=19102 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Marc Soulier |Partit= |Qualitat= retirat d'obrier}} {{Elegit |Debuta= març [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Jean-Pierre Delbègue|Partit= |Qualitat= retirat de l'ensenhament}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat= Alain Guéguen|Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat=Jean-Paul Valentin|Partit= aparentat [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= René Prach|Partit= sens|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin=1964 |Identitat= Jean Marie Serre <small>(1899-1964)</small> |Partit=[[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1944 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=19102 |1793=1055 |1800=1192 |1806=1169 |1821=1280 |1831=1549 |1836=1688 |1841=1705 |1846=1864 |1851=1984 |1856=1809 |1861=1739 |1866=1701 |1872=1544 |1876=1654 |1881=1525 |1886=1660 |1891=1629 |1896=1574 |1901=1620 |1906=1573 |1911=1517 |1921=1170 |1926=1228 |1931=1209 |1936=1055 |1946=739 |1954=583 |1962=508 |1968=422 |1975=355 |1982=350 |1990=326 |1999=286 |cassini=21771 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|102}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|102}}/44.04) round 2}}}} ab/km². == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] j7aprsk2k3rpc2cooshf7arsdf0k0yt 0 76489 2508860 2272377 2026-09-19T09:09:37Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2508860 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Liginhac | nom2 = ''Liginiac'' | imatge = Liginiac église sous la neige 2.jpg | descripcion = L'egleisa. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Liginiac (Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = Nauta Dordonha (Bòrt), [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] davant 2015 | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 19113 | cp = 19160 | cònsol = Jean Manzagol | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 45.4164 | longitud = 2.3342 | alt mini = 351 | alt mej = | alt maxi = 692 | km² = 28.53 |}} '''Liginhac''' (''Liginiac'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 19113.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Liginhac | nòrd = [[Chirac (Corresa)|Chirac]] | nòrd-èst = [[Senta Maria la Panosa]] | èst = | sud-èst = [[Sant Pèire (Chantal)|Sant Pèire]] <small>([[Cantal (departament)|Cantal]])</small> | sud = [[Serendon]] | sud-oèst = | oèst = [[Nòuvic (País d'Ussèl)]] </br> ''Lac de la Triosona'' | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son ''Leginhac'' e ''Liginac'' vers [[1315]]<ref name="NomNegre">{{Obratge|lang=fr|títol=Toponymie générale de la France: Formations préceltiques, celtiques, romanes|autor=[[Ernèst Negre]]||vol=1|annada=1990|pagina=470}}</ref>.<br>Pòt venir dau nom roman ''Liginius''<ref name="NomNegre"/>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta |insee=19113 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean Manzagol |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= julhet [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat= Frédéric Bivert|Partit= |Qualitat= chap d'entrepresa }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat=Jean Valade|Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta=març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Robert Meynie |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1993]] |Fin= 2001 |Identitat=Gérard Nussac |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1971]] |Fin= 1993 |Identitat= Roger Valade|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1971 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=19113 |1793=1150 |1800=1230 |1806=1208 |1821=1359 |1831=1293 |1836=1467 |1841=1486 |1846=1507 |1851=1515 |1856=1434 |1861=1526 |1866=1506 |1872=1502 |1876=1516 |1881=1563 |1886=1560 |1891=1506 |1896=1519 |1901=1523 |1906=1531 |1911=1579 |1921=1506 |1926=1534 |1931=1630 |1936=1615 |1946=990 |1954=890 |1962=858 |1968=725 |1975=601 |1982=618 |1990=603 |1999=629 |2004=611 |cassini=19521 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|113}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|113}}/28.53) round 2}}}} ab/km². == Luòcs e monuments == <gallery> Liginiac_Fête_du_bois.JPG Mareges2.JPG|Barratge de Maruèges (nom supausat), sus la Dordonha. Façade_barrage_de_Marège.jpg Usine_Marèges.JPG Liginiac_Ecole_été_2018.jpg Liginiac_Gare_été_2018.jpg|anciana gara dau Transcorresian. Liginiac_Mairie.jpg|La mairariá. Liginiac_Mairie_été_20218.jpg|Idem. Liginiac_église.jpg|L'egleisa. Liginiac_Eglise_été_2018.jpg Liginiac_007.jpg Liginiac_église_sous_la_neige_1.jpg Liginiac_église_sous_la_neige_3.jpg Liginiac_Charpente_de_l'église.JPG|Modilhon. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] gpizpjy3hd3aue4tng7o5p73avs4sbd 0 88026 2508835 2308847 2026-09-18T17:35:07Z Kontributor 2K 52367 escut 2508835 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Senta Ra(de)gonda | nomcomuna2= ''Sainte-Radégonde'' | imatge=Église Sainte-Radegonde.jpg | descripcion=L'egleisa vist de la mairariá. | lògo= | escut=Blason ville fr Sainte-Radégonde 86.svg | escais= | region ist ={{Peitau}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Montmaurilhon|Montmaurilhon]] | canton= [[Canton de Chauvigny|Chauvigny]] | insee = 86239 | sitweb= | cp = 86300 | cònsol = Claude Foucher | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 0.702777777778 |latitud= 46.6355555556 | alt mini = 100 | alt mej = | alt maxi = 138 | km² = 13.18 }} Probablament '''Senta Radegonda''' o '''Senta Ragonda'''<ref group="N">Fòrmas occitanas segon la toponimia</ref><ref name="Ragont" group="N"/> (''Sainte-Radégonde'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Peitau|peitavina]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Viena (departament)|Viena]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Peitau-Charantas]]</small>. ==Geografia== ===Comunas limitròfas=== {{Comunas limitròfas |elision = |comuna = |nòrd = |nòrd-est = |est = |sud-est = |sud = |sud-oest = |oest = |nòrd-oest = }} <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|gaucha||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Sainte-Radégonde]]'''Sainte-Radégonde'''}} {{Image label|x=0.700716644525|y=0.470092534044|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 581 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Puye]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.615754660356|y=0.693049156365|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 96 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lauthiers]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.338350803493|y=0.304346118629|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1025 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Archigny]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.130766755819|y=0.445742635872|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 233 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bellefonds]] (8,4km)}}}} {{Image label|x=0.313358668063|y=0.842633040521|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|16px|Comuna amb 6895 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chauvigny]] (8,5km)}}}} {{Image label|x=0.787907901903|y=0.80471068907|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 432 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Paizay-le-Sec]] (8,6km)}}}} {{Image label|x=0.139995375709|y=0.666924752974|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1669 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bonnes (Vinhana)|Bonnes]] (8,8km)}}}} {{Image label|x=0.952979182799|y=0.510644268896|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 374 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Bussière (Vinhana)|La Bussière]] (9,4km)}}}} {{Image label|x=0.67462857657|y=0.926556046167|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 149 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fleix]] (9,6km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per lhuec: * '''Senta Radegonda/Ragonda de/en Gastina'''<ref name="Ragont" group="N">L'atestacion "Saincte Ragont en Gastine" de 1393 es probablament peitavin, que ten la fòrma moderna "Ragund(e)/Ragond(e)". http://projetbabel.org/poitevin-saintongeais/prenom.php?q=Rad%C3%A9gonde. La fòrma "Ragonda" es probablament originari de l'occitan, que ten las fòrmas "Ragonda" e "Regonda".</ref> (fr ''Sainte-Radegonde-en-Gâtine '') - ''Ecclesia de Gastina'' (sens data); ''Sancte Radegundis de Gastina'' (sens data); ''Sancta Radegundis in Gastina'' en [[1383]]; ''Saincte Ragont en Gastine'' en [[1393]]; ''Saincte Radegonde en Gastine'' en [[1445]]; ''Sancta Radegundis in Vastina'' en [[1478]]; ''Saincte Radegonde de Gastine'' en [[1566]]; ''Ste-Radegonde-en-Gâtine'' en [[1779]]<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/P85547220|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 86239 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Claude Foucher|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 86239 |1793=261 |1800=259 |1806=278 |1821=300 |1831=328 |1836=277 |1841=276 |1846=323 |1851=282 |1856=313 |1861=265 |1866=259 |1872=231 |1876=251 |1881=234 |1886=276 |1891=280 |1896=294 |1901=312 |1906=302 |1911=313 |1921=278 |1926=291 |1931=289 |1936=279 |1946=280 |1954=302 |1962=258 |1968=229 |1975=195 |1982=184 |1990=168 |1999=163 |2004= |2005= |2006=146 |2007= 145 |2008=145 |2009=144 |cassini=31559# |senscomptesdobles=1962}} ==Lhuecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Viena]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Peitau | Portal Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de| insee = 86239 }} [[Categoria:Comuna de Peitau]] [[Categoria:Comuna de Vinhana]] ohfel0pn4ks3xz7tf4uy9t2vw3is9vs 0 121875 2508838 2502873 2026-09-18T19:02:32Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Machiavelli Principe Cover Page.jpg]] → [[File:Nicolo Machiavelli, Il Principe, 1550, title page.jpg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 2508838 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Nicolo Machiavelli, Il Principe, 1550, title page.jpg|thumb]] [[Fichièr:Santi di Tito - Niccolo Machiavelli's portrait.jpg|thumbnail|Retrach postum de Nicolau Maquiavèl. Palazzo Vecchio. Florença]] '''''Lo Prince''''' (''Il Principe'' {{it}} o ''De Principatibus'' {{la}}) es un tractat de [[politica]] escrich per [[Nicolau Maquiavèl]] ([[1469]] - [[1527]]). L'òbra, escricha en [[1513]], interrompèt temporàriament la redaccion dels ''[[Discorses sul primièr decenni de Titus Livi]]'', e completada mai tard lo primièr semestre de [[1514]]; foguèt dedicada a [[Laurenç II de Medici]] que tanben dediquèt lo darrièr capítol (XXVI), escrich possiblament per lo pregar de liberar e d'unificar politicament [[Itàlia]]. ''Lo Prince'' foguèt publicat postumament en [[1532]] e representa una estapa importanta dins lo desvolopament d'una concepcion realista de la politica. L'òbra foguèt considerada coma lo punt de despartir de la sciéncia politica modèrna que Maquiavèl, se fondant sul [[Naturalisme (filosofia)|naturalisme]] [[Renaissença|renaissentista]], trenca amb la dependéncia de la politica amb la morala, la religion o a l'idealizacion e realiza un analisi e descripcion de la societat que se basa sus la ''realitat efectiva'', segon de principis realistas e immanents. == Tèsi politica del Prince == Malgrat las conviccions republicanas de Maquiavèl, ''Lo Prínce'' defend una tèsi absolutista del poder politic, coma solucion a la flaquesa e fragmentacion dels pichons Estats italians per que pòscan far front a las poderosas monarquias francesa e espanhòla. Es dins aquel contèxte que cal interpretar la figura del ''prince nòu'' que demanda un Estat nacional Italian de fòrta coesion. == Estructura de l'òbra == Es dividida en quatre partidas principalas: * Capítols I-XI: Cossí advenisson e cossí demòran los principats, sobretot l'interessan los principats nòus. Dins lo capítol IX fa referéncia als principats eclesiastics e mòstra lo seu mesprètz per la politica temporala de la [[Glèisa]] (Lo libre publicat a Roma en 1532 amb privilègi papal siaguèt pr'aquò mes a l'[[Indèx dels libres proïbits de l'Inquisicion|Indèx dels libres proïbits]] per l'[[Inquisicion]] de 1559 a 1929.<ref>[https://web.archive.org/web/20100109095934/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01482418545691683008813/index.htm ''Nouus index librorum prohibitorum et expurgatorum'']</ref>). * Capítols XII-XIV: Sul problèma de la securitat e las armas, las considèra indispensablas e que lo prince siá al front de l'[[armada]]. * Capítols XV-XXIII: Comportament del prince al respècte dels subjèctes e amics. Fa una politica realista conscient que las aparéncias son sovent mai efectivas que la vertat, que, avegadas la morala se la cal daissar de costat (a la favor dels interesses collectius que lo governant deu de donar sobretot e sens èsser [[òdi|odiat]] pel seu pòble. * Capítols XXIV-XXVI: Estúdia la situacion contemporanèa de l'[[Itàlia]] de la seuna epòca per n'assegurar lo reviscòl. Dins aquel aspècte la posteritat se trufèt de Maquiavèl, considerant que el, "l'oportunista", "lo maquiavelic", pretendiá pas vertadièrament descriure la politica, mas unicament crear "una aisina" per l'Itàlia oprimida pels estrangièrs (e non pas un escrich vertadièrament dedicat a totòm que vòlga ne far usatge, es a dire, a tota l'umanitat). En definitiva encara que Maquiavèl dobta pas de la validitat de la [[morala]], la subordona a las finalitats de l'[[Estat]]. Pasmens destaca que lo prince non es lo mèstre del principat mas lo seu servitor. Maquiavèl vei un modèl contemporanèu de l'Estat nòu dins la figura de [[Cesar Borgia]]. == Vejatz tanben == * [[Miralh dels princes]] * ''[[La Mandragòra]]'' == Referéncias == <references/> == Bibliografia : == * MAQUIAVÈL Nicolau Lo Prince traduccion en occitan 2025 IEO Edicions ISBN: 978-2-85910-648-5 33vqplefx63cpdie1llzkf51d2tajgt 0 131832 2508828 2281383 2026-09-18T12:43:25Z Jiròni 239 2508828 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:RésineGemmage.JPG|thumb|180px|[[Pòt de resina]]]] [[Fichièr:résine.jpg|thumb|right|180px|Resina de [[Pin]]]] [[Fichièr:Resin with insect (aka).jpg|thumb|right|180px|La resina es utilizada per de fourmigas coma antiseptic, mas quand es liquida, pòt èsser una trapanèla mortala, a l'origina de las « [[Ambra|ambras d'insèctes]] »]] [[File:Protium Sp. MHNT.BOT.2016.24.54.jpg|thumb|''Protium Sp.'' - [[Musèu_d'Istòria_Naturala_de_Tolosa]]]] Las '''resinas''' vegetalas son de substàncias naturalas secretadas per de [[vegetal]]s. An l'aspècte d'un liquid pegant que sèca mai o mens rapidament al contacte de l'aire. Son sovent plan odorantas. Lo tèrme de « resinós » es sovent utilizat per designar los [[Pinophyta|conifèrs]] perque gaireben totes aqueles, coma los [[avet]]s, los [[pin]]s o los [[ciprès|cipreses]] produson en abondància de resinas. D'unas, coma lo [[pinastre]], fan l'objècte d'una espleita economica. Mas totes los conifèrs ne produson pas de resinas e existís fòra dels conifère, fòrça vegetals donant de resinas: coma los ''[[Dracaena]]'' donan de resinas rojas autrescòs utilizadas coma colorants, las ''[[Burseraceae]]'' donant de resinas d'[[encens]] o de [[mirra]], lo [[cambe|canabis]] dona una resina utilizada coma droga psicotròpa, eca. Las resinas sortisson de cellulas vegetalas dons de canals resinifèrs o dedins de la planta. Se distrian del [[latèx]] que demòran dins las parets cellulàris e que ne s'escapan sonque en cas de ferrida. Las resinas pòdon fossilizar e donar de matièrias coma l'[[ambra]]. Las resinas son comptabilizadas per la [[Food and agriculture organization|FAO]] e las [[ecocertificacion]]s forestièras coma « [[produchs forestièrs autres que la fusta]] ». == Presentacion == La resina pòt èsser solida o miègfluida, es insolubla dins l'aiga e dins l'[[Etèr (quimia)|etèr]] de petròli. Los conifèrs ''resinoses'' produson de [[colofana]]. La resina vegetala es utilizada dins la fabricacion de las [[Resina (plastic)|resinas industrialas]] dins l'industria del [[matièria plastic|plastic]]. == La resina del [[pinaster]] == Lo gema s'extrai dos principals composants per l'industria chimica: l'[[esséncia de terebentina]] (~ 20 %) e la [[colofana]] (~ 80 %). La resina conten una mescla d’[[acid resinic|acids resinics]] que la natura e las proporcions varian seguent l’espècia e la provenéncia geografica. == Usatge per l'Òme == La resina sembla aver èsser utilizada dempuèi la Preistòria coma pèga (puntas de flèchas o de lança) o pour estancar los canoès pels [[Amerindian]]s d'[[America del Nòrd]]. En [[Euròpa]], foguèt trapada, subretot dins las [[Lanas de Gasconha|Lanas]] en [[Occitània]] pel [[gematge]]. Se n'extrai d'[[òlis essencialas]] e foguèt utilzada per perfumar lo sucre e ne far de bonbons. == Usatge per la fauna satvatge == Los estudis fachs en [[Canton de Jura|Jura soïs]], en [[2003]], l’[[Universitat de Lausana]] mostrèt que la [[formiga]] (''[[Formica paralugubris]]'') profitariá de la proprietats [[antiseptic]]as de la resina de conifèr ([[Picea]]). Alara que la vida sociala e lor biotòp expausan particularament l'espècia a las malautiás, los cercaires concluson en 2007 qu’en culhant aquela resina e en l'espandissent dins la formiguièra, se defendan melhor contra las [[bacteria]]s e [[fungi]]s patogèns. En laboratòri, la resina arrestèt lo desvolopament de dos patogèns ubiquists e corrents dins lo mitan: la bacteria ''Pseudomonas fluorescens'' e lo fungi ''[[Metarhizium anisopliae]]''. Serián los composats volatils (que de [[terpèn]]s) e mai composats oleics que son en causa<ref>Font: Communicat de premsa del Fons nacional Soïs de la Recerca scientifica, 21 de junh de 2007 {{fr}}[https://web.archive.org/web/20080613190922/http://www.snf.ch/f/newspool/seiten/mm_07jun21.aspx en linha], [http://journals.royalsociety.org/content/g1474wn472704033 Accès a l'article (pagant)]</ref>. Las formiga dels boscs son consideradas coma plan utilas dins l'ecosistèma forestièr, mas es encara tròp leu per saber s'existís una [[simbiosi]] entre resinó e formigas. Dans les [[années 1980]], on avait déjà noté que certains oiseaux incluaient dans les matériaux de leur nid des végétaux émettant des substances volatiles à effets [[antiparasitaire]]s. La « [[propolis]] », autre forma de resina, es extracha per las abelhas de [[borron]]s e de [[rusca]]s d'arbres poiriá aver de foncions similàrias. == Voir aussi == * [[Gematge]] * [[Lanas de Gasconha]] * [[Ashish]] * [[Ambra]] === Ligams extèrnes === {{...}} === Nòtas e referéncias === <references /> [[Categoria:resina vegetala]] lsci3h7duub6r4f0cnqh0r5id0zekcn 0 134510 2508854 2296904 2026-09-19T01:30:07Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Flag_of_Kraków.svg]] per [[:Imatge:Flag_of_Kraków(2-3).svg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: different aspect ratio than statute.) 2508854 wikitext text/x-wiki <!--{{Infobox |tematica= |carta= }}--> [[File:Flag of Kraków(2-3).svg|thumb|right|Drapèu de la Republica de Cracòvia.]] [[File:Wmkrakow gb.jpg|thumb|right|Territòri de la Republica de Cracòvia.]] La '''Republica de Cracòvia''' o '''Vila Liura de Cracòvia''' fuguèt un estat [[Polonha|polonés]] pichon qu'existiguèt de [[1815]] a [[1846]]. Èra centrat sus la vila de [[Cracòvia]] e contrarotlat per [[Russia]], [[Prússia]] e [[Àustria]]. Pasmesns, aviá una constitucion intèrna qu'autorizèt una autonòmia importanta per la gestion deis afaires intèrns. En [[1830]]-[[1831]], la Republica fuguèt la basa d'avitalhament de l'insureccion polonesa e, après la guèrra, son autonòmia demeniguèt e la vila fuguèt ocupada per l'armada austriana de [[1836]] a [[1841]]. En [[1846]], se debanèt una insureccion còntra leis Austrians que fuguèt rapidament desfacha. Sa revirada entraïnèt l'annexion de Cracòvia a l'Empèri Austrian. 4uozkgm94xb5g8yk0fsa1tgbjyuu59z 0 142004 2508837 1900246 2026-09-18T18:55:02Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Freake 3378609601 2cbd985447 o.jpg]] → [[File:Edwards, Freake, and others - Polo LCCN2014693021.jpg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 2508837 wikitext text/x-wiki {{Infobox|tematica=|carta=}} [[Fichièr:Edwards, Freake, and others - Polo LCCN2014693021.jpg|thumb|Frederick Freake a l'entorn de 1912-1914]] Sir '''Frederick (Charles) Maitland Freake''' ([[Hampshire]], [[7 de març]] de [[1876]] – [[Moreton-in-Marsh]], [[Gloucestershire]], [[22 de desembre]] de [[1950]]), 3en baronet, siaguèt un jogaire de [[pòlo]] [[Anglatèrra|anglés]] [[polo]] que participèt als [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1900]] e puèis als [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1908]]. nwuajap8a2h1tm7t0lxxgfjcvv958z7 0 161427 2508841 2343228 2026-09-18T21:03:44Z CommonsDelinker 245 Bòt: A remplaçat [[:Imatge:Cima_aneto-01.jpg]] per [[:Imatge:Cima_Pico_Aneto.jpg]] ([[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request)) 2508841 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Cima Pico Aneto.jpg|vinheta|300x300px|La cima de l'[[Pic d'Aneto|Aneto]]<span></span>: un gigant endormit]] La '''mitologia pirenenca''' es l'ensemble dels recits, [[Conte|contes]], [[Legenda|legendas]] e cresenças divèrsas que lo subjècte dirècte es la cadena dels [[Pirenèus]] e sos pèmonts nòrd e sud. Los [[Pirenèus]] constituisson de segur un ensemble geografic coerent. Mas lo Pirenèus foguèron abitats per de pòbles diferents, parlant de lengas diferentas. Fòrça del [[francés]] e del [[Espanhòu|castelhan]], relativament recents, se parla, segon las regions, de variantas d'[[occitan]] ([[Lengadocian|lengadocian]], [[gascon]], [[bearnés]]…), [[catalan]], [[basc]] en mai dels sosdialèctes e parlars locals. Los Pirenèus, mai qu'una barradissa separant dos monds, foguèt un luòc de passatge, donc somés a de multiplas influéncias. Los estudis etnologics suls Pirenèus son tardièrs e fragmentaris sul penjal nòrd, mai avançadas al penjal sud subretot mercé a de cercaires coma Barandiarán, mas pauc de sintèsi foguèron realizadas fins al trabalh d'Olivier de Marliave, amb ''Trésor de la mythologie pyrénéenne'' paregut en 1987 e aquel d'Isaure Gratacos (''"fées et gestes", "femmes pyrénéennes'')". Ne sortís que, malgrat de grandas lacunas degudas al manca de collectatge sul terren, a l'arrèst de las transmissions oralas, se desgatgèt de grands tèmas comuns pròpris al mitan montanhòl: de dieus topics qu'evoluèron o cap a de sants protectors, especifics a una economia agropastorala, o de cambacrusas, de gigants e de nans, de fadas omnipresentas, brèu una mitologia composita qu'inclusís tanben d'aspèctes de mitologia [[Mitologia grèga|greco]][[Mitologia romana|romana]], de fonses celtics, veire preïndoeuropèu ([[Mitologia basca|lo domeni basc]]), lo [[cristianisme]], e los envasidors istorics, « barbars » [[Arrianisme|arians]] o arabis musulmans. La [[mitologia]] es une explicacion del mond<span></span>: dins los Pirenèus, se justifican tanben la naissença dels monts, de las fonts, dels rius, dels lacs, de las particularitats geologicas o meteorologicas. Se pòt establir de similituds amb d'autres mitan montanhòls, coma los Alps, e tanben de diferéncias. Per exemple, los Pirenèus an gaireben pas de tradicion relativa als glacièrs, que son rares e pauc importants, alara que los [[Alps]] coneisson de legendas de vilatges sebelits, de demònis, etc. Los glacièrs i son sovent considerats coma lo purgatòri, ont d'almas en pèna son prisonièras d'una glaç que los brutla coma lo fuòc<ref>(Rose-Claire Schulz, ''« Il vaut mieux souffrir du froid maintenant… », le purgatoire dans les glaciers'', in ''Imaginaires de la haute montagne'', Centre alpin et rhodanien d'ethnologie, diffusion Glénat, Grenoble, 1987)</ref>. == Dieus ancians == === Originas === [[Fichièr:Encantats.jpg|drecha|vinheta|Los ''Encantats'', dos personatges cambiat en monts]] Se pòt pas parlar de mitologia pirenenca sens parlar de [[Pirena]]. Pirena testimònia d'una colonizacion grèga per Mediterranèa, son nom evocant a l'encòp una nimfa e dels fòcs grandioses incendiant los monts. Es plan malaisit ara de desmesclar las legendas originalas de las infinidas variacions ulterioras. N'avèm una version escricha, dins las ''[[Guèrras Punicas]]'' del poèta latin Silius Italicus. Contant l'epopèia guerrièra dels [[Civilizacion cartaginesa|Cartagineses]] d'[[Annibal Barca|Annibal]], evòca, al passatge dels Pirenèus l'istòria de Pirèna, filha del rei Bebrix, que foguèt sedusida e abandonada per [[Eracles|Ercules]]. Desesperada, s'endintra pel bòsc, ont lo ferum la devòra. Ercules de retorn pòt pas que li bastir un tombèl. Diodor de Sicília dich, d'esperel, qu'aqueles monts essent cobèrts de boscs, los pastres i fan fuòc, los encendissent de biais grandiós, fasent nàicer de rius d'aur e d'argent fonduts<ref>Jean-Robert Pitte, ''Histoire du paysage français de la préhistoire à nos jours'', Tallandier, 2001.</ref>. D'autras legendas literàrias mesclan mai o mens aqueles primièrs recits, dins d'inombrablas versions. Abans aqueles començaments literaris, la mitologia pirenenca s'èra sens dobte ja constituida. Dins totes los massís montanhòls del mond, las cimas totjorn foguèron mai o mens divinizadas: en mai d'abitacion o domeni reservat foguèron personalizats d'un èsser divin. Las grandas cimas son assimiladas a de gigants endormits, coma l'[[Pic d'Aneto|Aneto]], que los abitants de [[Benasc]] disaon entendre gemir, las nuèches de tempèsta<ref>Bernat Ferrer i Frigola, ''Un fabulari que ressorgeix a cada revolt'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;64-65, Revista [[El Temps]], <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;<span>1159</span>, 29 août 2006.</ref>. Lo [[Puigmal]] èra un èsser vivent, intervenent fisicament per defendre la natura. Dempuèi la ''Tres Sorores'' del [[mont Perdut]], als [[Los Encantats|Encantats]], fòrça son los sucs que seriá de personatges metamorfosats a la seguida dels eveniments divèrs, sovent de malediccions d'origina crestiana, o cristianizats mai tard (punicion d'un blasèmi o d'una impietat). Aquel estat de causa o mòstra per la persistança de tradicions oralas. Sus de realitats concrètas, los Pirenèus abondan en rèstes arqueologics testimoniant de cultes ancians. [[Fichièr:Harrespil_Okabe.jpg|vinheta|Cromlèc d'Okabe, près de Sent Joan Pè de Pòrt.]] Los megalits ([[Dolmèn|dolmèns]], [[Menir|menirs]] o ''pèiras quilhadas'', pèiras de cupulas…) son de testimònis de cultes que se sap pas gaire, mas serviguèron de supòrt a una mitologia fòrça rica fabregada mai tard, que siá sonque per explicar lor preséncia<span></span>: pèiras quilhadas per de gigants (Roland), dels Moros, lo Diable ou de sants. Los [[Dolmèn|dolmèns]] serián estat los ostals de Moros gigants, que transportavan partot amb eles<span></span>: una pèira sul cap, e una jos cada braç<ref>Olivier de Marliave, ''Panthéon pyrénéen'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;66</ref>. Las cupulas e autras marcas dins la pèira venguèron les emprentas daissadas per las mans, los genolhs, los pés o lo cap dels sants o santas. Aquela cristianizacion populara se doblèt d'una cristianizacion « oficiala » realizada pels eclesiastics, que plantavan de croses suls megalits e qu'esitèron pas, mai radicalament, a los far petar amb de dinamita. En efièch, fins al sègle XIX contunhèron de ceremonias, que l'origina s'èra perduda, que son de rituals de feconditat tan explicits que l'autoritat religiosa èra obligats de se n'esmòure. Se cita lo cas del ''calhau d'Arriba-Pardin'', a [[Pobòu]], en val Larbost ont de nuèchs se debanavan una mena de bacanal, los òmes viran a l'entorn de la pèira, ''manu penem proferentes''<ref>''Tenent lor penis a la man'', Julien Sacaze, ''Le culte des pierres dans le pays de Luchon'', Bulletin de l'Association française pour l'avancement des sciences, Paris, 1878.</ref>. === Dieus pirenencs === [[Fichièr:StAventin-Remploi.jpg|vinheta|Altar antic en remplec dins la paret de la glèisa de [[Sent Avantin|Sent Aventin]]]] De cultes precrestians, ne demòra fòrça autars, inscripcions e unas efigias escultadas de dieus. Gaireben totes aqueles testimònis son sovent trapats coma remplecs dins las parets de las glèisas (çò qu'indica de segur la proximitat d'un ancian santuari mas significa pas obligatòriament lo contunh dels cultes sus un meteis luòc<ref>Se trapa en efèit dins los remplecs los autars votius mesclat als cips funeraris, alara que dins l'Antiquitat lo culte dels Dieus èran tengut alunhat del culte dels mòrts, e aqueles sebelit fòra de las limitas de la ciutat. </ref>). Los dius locals, onorats de longa, demòran ensems amb los dieus romans importats après la conquista e los assimilant a vegadas. Atala [[Abelion]], dieu solar que lo nom remembre [[Apollon]] e tanben lo Belen gallés, mas que poiriá donc tanben aver una origina cèlta. Paul Barrau de Lorde, en 1937, publica dins sas ''légendes onésiennes''<ref>''Bulletin municipal de la ville de Toulouse'', mai 1937, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;243-255</ref> una legenda dels ''dotze gigants del Larbost''. Legenda fabregada tota entièra, mas qu'utiliza mai o mens los noms dels dieus frequentament encontrats dins los Pierèus centrals, e subretot en [[Comenge]]<span></span>: los filhs de Leherenn<ref>A. E. Barry, ''Le dieu Leherenn d'Ardiège'', Rollin, Paris - Privat, Toulouse, 1889. </ref> (assimilat a ''Mart'', d'autars foguèron trobats a [[Ardièja]], en Comenge) e de Baïgorrixa (un dieu Baïcorrix, [[cip]] trobat a Montmajor), Alardos (val de luishon), Hunnu (de fach, lo dedicant d'un autar a un dieu Iscitt, trobat a [[Garin (Nauta Garona)|Garin]]), Andostenn ([[Antinhac|Antignac]]), Harblex, Erian, Serion, Abelion (autars a [[Sent Avantin]], a [[Sent Pèr d'Ardet]], etc.), Arix, Molox, Bontar, Barhossis et Illix (''Illix'', o ''Ilixo'', dieu de las fonts, donèt son nom a la vila de [[Banhèras de Luishon|Luishon]]). Se pòt apondre fòrça noms a aquela lista, coma lo dieu Erge qu'aviá son temple al suc del mont Martèl, ont se trapèt de cips e un fòrça bèl masc de bronze del sègle II. Artahe, Idiata, Garuna (lo flum [[Garona]]), e los ''Dei Montibus'' (dieus dels monts) onorats a l'oppidum de Sent Pèr d'Ardet. Lo dieu Baesert daissèt son toponim, entre [[Montrejau (Comenge)|Montrejau]] e [[Sent Gaudenç]], ''lo Bazèrt''. L'origina basca de fòrça d'aqueles noms se'n pòt pas dobtar, e confirma l'espandiment del domeni bascofòn dins una granda partida del Pirenèus: Baïgorrix es un dieu de las fonts frequent en Bascoat. Las divinitats bascas, [[Mari (mitologia)|Mari]], [[Sugaar]] de morèron dins la memòria collectiva amb astres divèrses dins l'evolucion, tot coma los multiples ''jaunak'' (« senhors »), Basajaun, Jaun Zuria, Jaunagorri… === Lo pastre de mila ans mens un jorn === La legendas pirenencas mai ancianas venon de segur d'aquela epòca: sens far referéncia dirèctament e de divinitats, se ligan a L'aparicion del cristianisme dins un mond ancian, aquel dels Jentil (los jentilak bascs), pòbles mitics precrestians defendeires de sabers perduts. Aquela nocion d'una epòca « diferenta » es omnipresenta: ''lo temps de la marrida lei'', çò dich en Arièja<ref>Charles Joisten, ''Les Êtres fantastiques dans le folklore de l'Ariège'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;24</ref>. Aquel cambiament radical es simbolizat per L'aparicion de la primièra nèu, anonciada per un patriarc, lo pastre de nòu cent e nòu ans, o nòu cent e nonenta nòu ans, o mila ans mens un jorn, segon las versions<ref>Eugène Cordier, ''Les légendes des Hautes-Pyrénées'', Cazenave, Lourdes, 1855 : ''Le Pasteur de 909 ans''.</ref>. Se nomena Mala Barba o Milaris e sa mòrt, après la casuda de la primièra nèu e l'exòdi de son pòble cap a de novèlas contradas, marca l'avenement de temps novèls. Lo gigant Mala Barba viviá a l'Alhet d'Estaube, près de [[Gèdra]]. En val d'Aure, demòra amb lo nom de ''Qutres-Uèlhs e Maula Barbe'', venguèt pas q'u'un cambacrusa<ref>F.-E. Petiteau, ''Contes, légendes et récits de la vallée d'Aure'', éditions Alan Sutton, 2006</ref>. Milaris elevava sos tropèls sul mont d'Ariza, près del [[Pic de Mieidia de Bigòrra|Pic del Miègjorn de Bigòrra]], e sa tomba, entre las vals de l'Espona e de l'Ossoet, seriá marca per ''era crotz de Beluòc'', escultada d'un Crist d'un costat, e d'un visatge de l'autre. Seriá l'Abelio? La legenda de la primièra nèu, provòcan lo desplaçament cap a las planas de las populacions pastoralas, se trapa en fòrça luòc ([[Andòrra]], per exemple), e pòt correspondre (çò qu'es pas totjorn lo cas) amb una cèrta realitat, l'existéncia de bordièras e de nuclèus pastorals situats en altitud a de temps alunhats, puèi abandonats. == Divinitats dels camps, dels bòscs e dels monts == [[Fichièr:Tantugou.jpg|esquèrra|vinheta|293x293px|''Tantugon'']] [[Fichièr:Dolmen_Tella_(Huesca).jpg|vinheta|Lo dolmèn de Tella (Huesca), repaire de ''Silvan''.]] Dins lo grand movement de l'evolucion, que tanben tòca las mitologias, los dieus totpoderoses venon pauc a pauc de divinitats segondàrias, en personatges misterioses, protectors mas sovent espaventoses, per acabar en cambacrusas. Las cresenças popularas encara èra pas atudadas al sègle XIX, quand lo cercaires e sabents començavan a enquestar. Atal lo personatge de Tantugon<ref>Julien Sacaze, ''Le dieu Tantugou, légende du pays de Luchon'' (in ''Revue de Comminges'', Tome III, 1887, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;116-118)</ref>, plan conegut en val de Loron e del Larbost, considerat coma un protector de las culturas, de las pasturas e dels tropèls. Es un de las multiplas formas ''Silvan'' latin, encargat del meteis ròtle. Se Tantugon presenta l'aspècte d'un aujòl respectable, d'autres s'apròchan de l'''òme salvatge'', un èsser entre l'òme e animal, pelut, coma lo basajaun (« senhor salvatge ») basc e sa femna, la ''basa andere''. Lo ''basajaun'' a encara un caractèr ambigú, protector mas inquietant, que que siá fòra del mond crestian. ''El Home grandizo'' que treva la val d'Onsera, en Naut Aragon, armat d'una maçuga e acompanhat d'un ors, es un protector, d'esperel se dich un dieu ancian. Davala dins la plana per la Setmana santa, gaita las ceremonias dels òmes, e torna pels monts se disent que, de segur, los òmes son venguts fòls<ref>Antonio Beltrán, ''Leyendas aragonesas'', Editorial Everest, León, 1990</ref>. Lo ''Silvan'' aragonés, aclapat dins lo dolmèn de Tella, malgrat son nom, es pas mai protector e venguèt un bandolièr de crénher<ref>Alberto Serrano Dolader, ''Guía mágica de la provincia de Huesca'', IberCaja, Zaragoza, 1994</ref>. Tanben, las aigas son lo domeni de las divinitats, sovent femeninas, que se mudan pauc a pauc en fadas, subretot per aquelas de las fonts. Las aigas dels gaudes, dels rius o dels estanhs son ocupadas per de ''sirènas'', de ''damas d'aiga ''o de ''dragas'', mena de fadas vivent dins d'espelugas o d'avencs. Lo ''[[Drac (mitologia)|drac]]'', pòt designar un dragon o tanben un fadet facecioses, mas tanben una creatura malefica ligada al dangièr de las aigas, de forma variabla, menant amb el d'enfants imprudents per los negar e jogant tanben, fin finala, un ròtle pedagogic. Lo ''drac'' es una de las multiplas formas del Diable. == Fadas == Las''' fadas (hadas''', '''encantadas''', '''dragas''') constituisson un pòbles destriat. Subretot femeninas, pòdons aver d'enfants los '''fadets''' '''(hadets''' o '''hadachs)'''. En Arièja<ref>Charles Joisten, ''Les Êtres fantastiques dans le folklore de l'Ariège'', <abbr class="abbr" title="Deuxième">2^e</abbr><abbr class="abbr" title="Deuxième"></abbr> édition augmentée, Toulouse, Loubatières, 2000</ref>, las ''dragas'' avián de companhs, los ''dragòts''. Tanben i a fòrça istòrias de changelings. Aquel mot es gaireben jamai utilizat dins los Pirenèus<ref>Levat l'excepcion notabla de Wentworth Webster, ''le Changeling (l'enfant substitué)'' in ''Légendes basques'', benlèu traduccion de la version originala en anglés.</ref>, mas l'enfant de la fada pòt èsser raubats als umans, a qui farà de revelacions sus de secrets al subjècte de la vida vidanta. Mai sovent, acaba per fugir per rejónher sa maire, just avant de revelar lo secret mai important (sovent, ''lo secret de la fuèlha, o del caton, o del boron del vèn''… qu'encara s'ignòra). Mai, es la fada que, avent un enfant laid e disgraciós, l'escàmbia amb lo bèl nenon d'un parelh d'umans. Aqueles pòdon alara pas que daissar lo ''fadet'' sens sonhs, lo daissar plorar, fins a que los sentiments mairals de la fada tornan, e restituís l'enfant raubat per tornar prene lo sieu. Sovent, pas res destria las fadas de las femnas ordinàrias, e es possible que maridan d'òmes e vivon dins lo mond del umans<span></span>: mas amb de condicions, coma d'interdits de lengatge. Lor esposes devon pas jamai los nomenar, per exemple,''fada'' o ''fòla''. La transgression de l'interdit provòca sens retorn la fin de l'armonia, la femna-fada desapareis<ref>Eugène Cordier, ''Les légendes des Hautes-Pyrénées'', « Les fées du Lavedan »</ref>. A vegadas, las fadas se senhalant per una particularitat fisica: talha pichona, o pès d'auca. Pòdon sorgir dins d'escasenças particularas, d'una font. Unas apareisson coma de '''[[Dama blanca|damas blancas]]''', près de las espelugas. A [[Montsegur (Arièja)|Montsegur]] e sul penjal del pic de Sent Bertomieu ont i a lac, s'i pòt veire una ''Dama blanca'' qu’es l'alma d'[[Esclarmonda de Fois (dama de L'Isla de Baish)|Esclarmonda]], sòrre del comte de Fois [[Ramon Rogièr de Fois|Ramon Rogièr]], brutlada viva amb los autres catars al ''Prat dels Cremats'', que trista torna trevar<ref>Charles Joisten, ''Les Êtres fantastiques dans le folklore de l'Ariège'', <abbr class="abbr" title="Deuxième">2^e</abbr><abbr class="abbr" title="Deuxième"></abbr> édition augmentée, Toulouse, Loubatières, 2000, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;129</ref>. En realitat aquela Esclarmonda morriguèt en 1215, de temps avant lo sèti tragic de 1244. Benlèu es una autra Esclarmonda, o, alara, la legenda prend pas en compte la cronologia. Se pòt assimilar a las fadas las ''lavadèras'', dotadas batedors d'aur, que melhor es d'encontrar pas de nuèch, que rarament se'n sortís vivent d'aquel encontre, e encara mens se se vòl panar lor linge fin e lors dentèlas. Sens èsser maleficas, se cal respectar las fadas e envasir pas lor domeni, es lo sens general de gaireben totas de legendas a lor subjèctes. Los exemples de fadas protectrises e benvolentas, coma las fadas-mairinas dels contes de [[Charles Perrault|Perrault]], son pro raras. I a pauc de diferéncias entre las ''fadas'' e las bruèissas. Segon sa legenda familiala, [[Carles XIV Joan de Suècia e III de Norvègia|Joan Baptista Bernadòta]], general de la Revolucion puèi de l'Empèri, fondator de la linada reiala de [[Suècia]], nasut a [[Pau]], vendriá per sa maire d'una familha Abadia vivent a [[Shirèish]], en Lavedan. Un jove pastre de la familha Abadia auriá desrevelhat de son encantament la fada de las aiga del lac d'Estanh, e l'auriá maridada<ref>Bernard Duhourcau, ''Pyrénées mystérieuses'', les guides noirs, Tchou, éd. 1985</ref>. Lo susprenent astre de Bernadòta seriá una explicacion que los istorians an pas explorada == Mitologia crestiana == [[Fichièr:Brandon-StAventin.jpg|vinheta|''Brandon'' de la Sant-Joan a Sent-Aventin, près de Luishon. Fotografia d'[[Eugèni Trutat]], 1898]] [[Fichièr:Bernadette_Soubirous.png|vinheta|[[Bernadeta Sobirós]]]] Als eròis de la mitologia grecoromana, e mai sovent de las mitologias paganas, succedisson tot naturalament los eròis de la [[mitologia crestiana]]: los sant e santas. L'aparicion del [[Cristianisme]] es pas una trencadura radicala dins los rites e cresenças, pel mai una adaptacion. E las glèisas alara foguèron bastidas sus d'edificis mai ancians, que sián per exemple de temples pagans. Se cal donc pas estonar que lo culte dels sants succediguèt a aquel de las multiplas divinitats protectrises dels bòscs e de las fonts amb de vertuts mai o mens miraculosas o pel mens curativas. Los sants del calendièr, subretot los màger, d'en primièr los [[Apòstol|apòstols]], son requits e aclimatats. Fòrça legendas situant aicí o alà lo passatge o la demorança d'un tal sant. Sant Pèire acompanha Jèsus dins una virada d'inspeccion pels camps. Mas es pas un fenomèn pirenenc pròpri. Las fèstas dels sants marcan tradicionalament lo calendièr. La [[Nuèch de la Sant Joan|sant Joan]] contunha las fèstas paganas del solstici, marcadas per la nuèch mai corta de l'an ont lo fuòc a un ròtle màger. Dos fuòc encedits pels monts se fan rebat. En Comenge, lo « brandon » es un grand tronc d'arbre, preparat de logas: es asclat en longor, las fendas essent pauc a pauc dobèrtas amb de cunhs, fins a paréisser a un fus. Quilhat, es encendit e se dança al torn, puèi cadun se lèva un tison qu'apararà l'ostal pendent l'an que ven. Los sants e santas locals, s'es possible de destriar çò que ven de la sola legenda, de çò qu'es un fondament istoric, son un rebat de la societat: pastres convertits, venguts ermitas e evangelizators, coma sant Urbez en Naut Aragon, confrontats a las invasions estrangièras e sometit al martiri, coma sant Aventin<ref>''Notice historique sur saint Aventin d'Aquitaine, martyr'', par un prêtre du diocèse, Toulouse, Bon et Privat, 1850. </ref> en [[Comenge]]. Las legendas se destrian entre los Romans, e los Arabs (Sarrasins, Moros), plan identificats coma anticrestians. Istoricament, semblariá que fòrça martiris serian puslèu deguts als tenents de l'[[arrianisme]], doctrina crestiana dissidenta, encara majoritària pendent un temps, mas dificil a explicar e de comprene per un pòble pauc sabent a las subtilitats teologics (Sant Gaudenç, sant Volusian, sant Udaut en Arièja o Eudald en Catalònah…). D'autras son constrenchs, dins aqueles temps trebolats, de prene las armas e morrisson al combat, Sants Calixt e Mercurial, sant Missolin en val d'Aure, nomenat Visorio al penjal sud, sant Vidian a [[Martras Tolosana]]. Los « professionals »<span></span>: prèires, evesques, etc. an una plaça màger e de legendas encara viventas: sant Leon de Baioana<ref><span class="ouvrage" id="Jaurgain.2C_Jean_de1917"><span class="nom_auteur">Jaurgain, Jean de</span>, <cite class="italique">L'Évêché de Bayonne et les légendes de saint Léon : étude critique</cite>, Saint-Jean-de-Luz, Mlle Béguet, <time>1917</time>, 152&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([https://web.archive.org/web/20160303194922/http://1886.u-bordeaux3.fr/items/show/9076 lire en ligne])</small></span><span class="ouvrage" id="Jaurgain.2C_Jean_de1917"></span></ref>, sant Grat d'Oloron, sant Bertrand de Comenge, sant Lizièr, sant Valièr, sant Gironç en [[Arièja (departament)|Arièja]]… Sant [[Sant Martin de Tors|Martin]], qu'èra pas pirenenc, foguèt naturalizat e una legenda donèt son nom a l'ors dels Pirenèus. De particularitats fisicas d'unes luòcs, marcadas dins lo ròc, semblants de pesadas, de detadas, veire formas de tèstas, coma de pèiras amb cupulas, son atribuidas a de sants o santas. L'arcàngel sant Miquèl, venceire del demòni, se placèt als sucs, luòcs espaventoses e inespitalièrs ont deviá se sèire lo diable. Los camins de pelegrinatge, subretot [[Camin de Sant Jaume|de Sant Jaume]], contribuiguèron a importar, exportar e difusar fòrça legendas de sants. Del costat sud, las ''romerias'', cap a una ''ermita'' (ermitatge, capelòta, bauma, o un simple''pilaret'') ont auriá viscut un sant local, pasmens se merman, son encara plan viventass e son un luòc social important. Se veirà mai luènh que las aparicions de la [[Maria (maire de Jèsus)|Verge Maria]], nombrosas als Pirenèus, creèron un dels [[Pelegrinatge|pelegrinatges]] mai importants al mond, amb santa [[Bernadeta Sobirós]]. A contre exemple, i a fòrça quantitat de sants « oficials » qu'an pas cap de reconeissença populara, son las victimas catolicas, dirèctas o indirèctas, de l'episòdi [[Catarisme|catar]]<span></span>: mai sovent, d'[[Inquisicion|inquisitors]] tuats per de populacions exasperadas, coma los inquisitors chaplats a [[Avinhonet de Lauragués|Avinhonet]] (1242) o sant Pèir de les Cadirètes en [[Espanha|Catalonha]]. S'i pòt apondre las victimas de la guèrra civila espanhòla a partir de 1936, mas se pòt pas exclure una mistificacion venenta, coma Ceferino Giménez Malla… Mai, los erètges de tota mena (catars, protestants, etc.) combatuts per la Glèisa acabèron per pèrdre tota referéncia religiosas per venir de creaturas salvatjas o de cambacrusas. == aparicions de Maria == [[Fichièr:Lourdes_bondieuseries_2.jpg|vinheta|Venta d'estatuas de Maria a Lordes]] [[Maria (maire de Jèsus)|La Verge Maria]] pren una plaça especiala dins l'agiografia pirenenca, pel nombre de santuaris que li son dedicats, per sos miracles vertadièrs o pretenduts, per sas aparicions e de pastres coma la mai coneguda, mas pas la sola, es [[Bernadeta Sobirós]]. Un grand nombre de glèisas e de capèlas foguèron bastidas, al mens segon la legenda, après la descobèrta mai o mens miraculosa d'una estatua, aquò sus abedos penjals pirenencs. Mai sovent, es un pastre o un vaquièr que constata qu'una de sas bèstas s'agenolha sempre al meteis luòc, o raspa lo sol, e s'escava una estatua de la Verge (Nòstra Dama de [[Borisp]]). Portada dins la glèisa del vilatge, l'estatua torna al luòc de la descobèrta, e se bastís un santuari ont se va en pelegrinatges. A Pietat (comuna de [[Barbadan Devath|Barbadan Debath]], près de [[Tarba]]), es un lauraire que descobrís l'estatua. a Eas ([[Gèdra]]), al pè del circ de Tromosa, son de pastres que veson doas colomas blancas se pausar près d'una font, e que ne concluson que la Verge Maria vòl sa capèla là aíci. Sens comptar son esfòrç, auçan un modèste oratòri e se'n van cercar una estatua, es Nòstra Dama de la Pinèda en Aragon. Los abitants de la Pineda los percaçan e tornan prene lor estatua alara que los panaires dormisson. A desrevelh, cercan… e trapan una novèla estatua, tan bèla que l'autra. Lo santuari d'Eas convenguèt al vam. D'autras descobèrtas d'estatuas son ligadas a una florason fòra de la sason, a una casuda de nèu que marca lo plan de l'edifici de bastir. Fin finala las aparicions de la Verge en persona son ancianas. A una epòca desconeguda, la Verge salva una joventa al negar li para un ram (un ''Bèth arram'') origina del pelegrinatge de [[L'Estela e Bètharram|L'Estela Bètharram]]. Se mòstra, en 1515, a Anglèsa de Sagasan, una pastorèla de [[Montlion]], sul futur santuari de Garaison. En 1587, aparéis a Medons a una femna [[Banhèras de Bigòrra]], Domenge Liloye, per anonciar una epidèmia de pèsta punitiva, e salvar las personas que beurán l'aiga d'una font miraculosa<ref>Denys-Shyne Lawlor, ''Les sanctuaires des Pyrénées'', trad. de <abbr class="abbr" title="Madame">M^me</abbr><abbr class="abbr" title="Madame"></abbr> la comtesse L. de L'Écuyer, Mame, Tours, 1882</ref>. Aquela ''santas femnas'' coneisseràn pas l'onor d'una canonizacion oficiala. D'autras apareisson son segnaladas de biais mens detalhat<ref>La construccion de la capèla Nòstra Dama de las Vinhas, a [[Bagiri]] (Nauta Garona) en 1498, es deguda, segon la legenda, a una apareisson mariala (vejatz [https://web.archive.org/web/20081113055613/http://www.tourisme-barbazan.com/bagiry.htm Bagiry]).</ref>, mas es frequent de constatar que Maria, succedís a d'autras<span></span>: las ''Damas blancas'' sovent presentas près d'espelugas avent conegut una ocupacion umaina a la preïstòria. Lo vam fenomenal de Lorda — que coïncidís amb l'arribada del camin de fèrre — eclipsèt los autres pelegrinatges, que movián pasmens fòrça gents. En 1859, una aparicion mariala encara se debana al vilatge comengés d'[[Arnaud Guilhèm]], al nòrd de [[Sent Gaudenç]]. == Gigant e nans == [[Fichièr:Basajaun.jpg|vinheta|''Basajaun'' e ''basaandere'']] [[Fichièr:Lamina2.jpg|vinheta|Un lamina jos la forma de nan pelut]] [[Fichièr:Laminak-Pont.jpg|vinheta|Los Laminak, bastissaires de ponts]] Las zònas montanhòlas, amb lors partidas gaireben pas accessiblas constituisson un refugi ideal per las creaturas fòra de las nòrmas « umanas ». Coma lo [[ieti]] [[Imalaia|imalaian]], l'almasti del [[Caucàs]], lo [[sasquatch]] nòrdamerican, i a dins los Pirenèus de gigants qu'an, dins una mesura mendre benlèu, des suspicion d'existéncia reala, piejada suls ipotèsis classics de subrevivença de [[Òme de Neandertal|Neandertalians]] o autres. Es lo cas del basajaun basc, figura tipica de l'''òme salvatge'', pas totjorn presentat coma gigant. Los ciclòps, que sián nomenats ''becut'' dins los Pirenèus gascons, ''ulhart'' en Arièja, ''Tartaro'' o ''Antxo''<ref>Diminutiu de l'espanhòl ''Sancho'', segon Wentworth Webster, ''Légendes basques'', Aubéron, Bordeaux, 2005</ref> en Bascoat, son omnipresents. Lors istòrias utilizan lo tème conegut de Polifèm e d'[[Ulisses]]<span></span>: aicí, son d'enfants, o de soldats, qu'acaban amb lo gigant crudèl. Las autras aventuras, totjorn sus la tematica de l’''ògre enganat'', fan d'el un palòt, plan fòrt mas estupid. Lo personatge de [[Roland]] es mai sovent considerat coma un gigant, que daissèt d'emprentas un pauc pertout, bien sûr la [[bèrca de Roland]], lo ''Pas de Roland'' (un ròc traucat), lo ''Salto de Roldan'' en Aragon, las marcas de sas mans, de sos genolhs, pesadas… Fòrça gigants jòga lo ròtle de cambacrusas. En Catalonha, ''Pla Falgars'', lo ''Pare gegant''. I a una marca del passatge de [[Gargantua]]<span></span>: dins los Nauts Pirenèus, auriá daissat l'''estron de [[La Fitòla]]''<ref>Olivier de Marliave, ''Trésor de la mythologie pyrénéenne'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;109.</ref>. Los nans, levat l'exepcion dels lamiñak bascs, son rarament constituits en « pichon pòble » o en societats coma endacòm mai. Son mai frequentament d'individús isolats, de gènis domestics, fadets, d'aspèctes fòrça variables. Fòrça an de pés d'auca. Lo ''trufandèc'' bearnés s'amusa amagar los objèctes de l'ostal. Gaireben totes se liuran de nuèch e de pichon malfachs, coma agaçant lo bestial dins los estables, trenar las crinièras dels cavals, etc., coma lo [[Drac (mitologia)|drac]]. Los ''minairons'' son nombroses, en Aragon e Catalonha. En Val d'Aran, se signala un esperit nomanat ''Erulet'' que, a la creacion del mond, que se volgavan pas aculhir ni al cèl ni en enfèrn, e que causiguèron alara de s'installar en Val d'Aran<ref>Joan Bellmunt i Figueras, ''Val d'Aran, Fets, costums i llegendes'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;271</ref>. [[Fichièr:Drac.jpg|esquèrra|vinheta|Lo Drac, jos la forma de l'ase roge]] == Lo Diable == === Formas del diable === Coma dins totas las mitologias influenciadas pel cristianisme, lo diable es omnipresent. Es lo mèstre del sabat (l'akelarre en Bascoat), jos la forma d'un èsser mostruós pareissent a un boc negre. Es lo Temptator, jos des formas variadissas coma per exemple l'aparéncia d'un Senhor que presenta plan. Tanben i a fòrça creaturas mai o mens dirèctament demoniacs: sèrps et [[Dragon|dragons]], ase roge que confla e confla, o encara lo [[Drac (mitologia)|Drac]], creatura multifòrma, sovent un dragon, mas subretot, gèni malefic ligat a l'aiga<span></span>: un ase roge pareis abandonat; un enfant sauta sus son esquina, puèi un autre. A cada còp, l'esquina de l'ase s'alonga, e quand totes los i son setats (mai sovent set), lo Drac cabuça dins l'aiga e los nega. Lo Diable apareis tanben sovent jos la forma d'un can blanc<ref>Eugène Cordier, ''Légendes des Hautes-Pyrénées'', « Le diable au <abbr class="abbr" title="13ᵉ siècle"><span class="romain">XIII</span><sup style="font-size:72%;line-height:normal;">e</sup></abbr><abbr class="abbr" title="13ᵉ siècle"></abbr><span> siècle</span> »)</ref> (o d'una canha blanca<ref>Frantz-Emmanuel Petiteau, ''Contes, légendes et récits du Louron et des Bareilles''</ref>). === Bruèis e bruèissa === [[Fichièr:Espantabrujas_en_Longás.jpg|vinheta|''Espantabrujas'' sus una cheminèa a Longás, en Aragon]] La cresença dins las bruèissas es universala. E a una importança particulara dins de luòcs coma Bascoat, entre autre a causa dels grands plaids que provoquèron una vertadièra psicòsi: los plaids de [[Zugarramurdi]] en Bascoat sud (1610), e los plaids en [[Labord]] intentats pel celèbre [[Pierre de Lancre]] (1609). Debutant per una rivalitat de familha, que se'n lancèron d'acusacions de brueissejariá que, presas al seriós seguent tortura, acusacions en cadena, acabèt per fòrça execucions. Sovent, subretot al penjal sud, se vei dins lo bastit tradicional, suls teulats dels ostals, d'acrotèris de forma diferents (troç de teulat quilhat en forma de bana, pèira quilhada sus las cheminèias, etc) qu'an per ròtle clarament anonciat de far fugir las bruèissas. == Bestiari == [[Fichièr:JeandelOurs.jpg|esquèrra|vinheta|Joan de l'Ors]] === L'ors === Dins los Pirenèus coma en [[Bulgaria]], en [[Romania]], dins los [[Balcans]], en [[Asia]], en [[Iogoslavia]] o pels Indians d’[[America del Nòrd]], l’ors fuguèt longtemps considerat coma l’aujòl de l’òme o encara coma un òme salvatge, sovent quitament aviá l'estatut d'un dieu. Alara, quand se quilha sus sas patas arrièras coma un òme, en [[Bearnés|Bearn]] es « lo pedescador », lo pèdescauç, o encara « lo Monssur » Pels [[Bascs]], es « ''Hartza'' » o « ''Artza'' »<ref><span class="ouvrage" id="Labat2012"><span class="ouvrage" id="Claude_Labat2012">Claude <span class="nom_auteur">Labat</span>, <cite class="italique">Libre parcours dans la mythologie basque : avant qu'elle ne soit enfermée dans un parc d'attractions</cite>, Bayonne; Donostia, Lauburu ; Elkar, <time>2012</time>, 345&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span></ref>. L’ors essent a vegada un simbòl de resurreccion et de fertilitat, la Glèisa s’obliguèt a far la guèrra a aqueles cultes animistas<ref>"Xan de l'Ours, la légende de l'homme sauvage" de Marc Large, préface de Renaud, Cairn éditions, 2008</ref>. De rituals d'aquela mena conhan a viure de biais continuent à vivre, tot lo long de la cadena<span></span>: amb los ''Carnavals de l'Ous''. Lo conte [[Joan de l'Ors|Joan de l'Ours]], qu'e un tèma gaireben universal (lo conte-tipe <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr><abbr class="abbr" title="numéro"></abbr>&nbsp;<span>301</span> B segon [[Classificacion d’Aarne e Thompson|Aarne-Thompson]]) es present jos de versions multiplas dins los Pirenèus. === Lo lop === La preséncia efectiva del lop en Pirenèus donèt de recits de caça aponduts d'una abondanta literatura orala coma las autras mitologias europèas. Fòrça recits contan qu'una joventa sortida de nuèch amb candèla, es raubada per un lop. Los testimònis veson desaparéisser dins la nuèch embavarilhar la candèla<ref>Frantz-Emmanuel Petiteau, ''Contes, récits et légendes de la vallée d'Aure'', éditions Alan Sutton, 2006</ref>. Lo tèma del lop garon frequent, coma aquel del « menairer de lops » (''Encortador de llops'', en Catalonha). === Lo caval e l'ase === Lo caval salvatge, coma l'ase roge, es sovent una de las formas del diable. La vision d'un caval pallinàs anóncia un malastre, coma aquel de l'Esterenguibel, en Bascoat, que mai a la particularitat d'aver pas de cap. === La sèrp === [[Fichièr:Augustins - La Femme au serpent - Oo (Haute-Garonne) - ME 254.jpg|vinheta|La pèira d'Oò (Musèu dels Agustins, Tolosa).]] La [[Serpentes|sèrp]] es un dels animals mai frequents dins las mitologias. Simbòl de las sciéncias ocultas, s'entorneja suls caducèus, es present dins totas las farmacopèas, fins ara. En reaccion, lo cristianisme ne fa l'incarnacion del diable, la sèrp de la temptacion d'Adam et Èva, sovent caucat per la Verge Maria o los sants. Las supersticions popularas ligadas a la sèrp demòran viventas. Pirèna, sedicida per Ercules fa daissar una sèrp. La ''pèira d'Oò'' (ara al [[Musèu dels Augustins]] a Tolosa) mòstra una femna amb una sèrp sortissent de son sèxe e mordent un dels sieus sens. Se pensava que la tèsta de la sèrp conteniá una pèira amb de vertuts profilacticas: en Arièja, una pichona pèira « magnetica » que se plaça entre la parpèla e l'uèlh per ne levar los coses estrangièrs. Existís de recits de sèrps portant al front una pèira preciosa. Fin finala i a dins los Pirenèus, un pauc pertot, de legendas de sèrps gigantas, coma la sèrp a l'origina del lac d'Isaby<ref>Eugène Cordier, ''Légendes des Hautes-Pyrénées'', « Le Serpent »</ref>, de sèps volantas (en Bascoat, [[Sugaar]], l'espós de la divessa [[Mari (mitologia)|Mari]], o encara l'Herensuge) e tanben de derivats de las sèrps, dels [[Dragon|dragons]] en nombre. === Los animals domestics === Los animals domestics, bestial, polalha, cans e cats fasent partit de la vida vidanta, e son presents de segur dins las tradicions. Las vacas e buòus jògan lo ròtle guidas d'una volontat divina<span></span>: una vaca negra mena los descendents de Milaris cap al territòris nòus, aqueles que van cap a la religion crestiana. De bovins, en s'agenolhant o raspant lo sol amb obstinacion, revèlan la sepultura amagada d'un sant o una estatua de la Verge, e es sovent un parelh que, d'esperel, causirà lo luòc ont se bastirà una glèisa, una capèla, o lo tombèl definitiu del sant, trencan lo conflicte entre dos vilatges mejancièrs. Una feda perduda, trobava per un òme que la pren sus las espatlas, comença a pesar fòrça: es lo diable, o una fada o, pel melhor un [[Drac (mitologia)|drac]] que se vòl far portar. Un can, sovent blanc, apareis a vegada de nuèch. Se jòga pas un grand ròtle, n'es d'un biais la signatura del diable<span></span>: coma dins de versions de la legende de [[Bos de Benac]] <ref>Eugène Cordier, ''Légendes des Hautes-Pyrénées'', « Le diable au <abbr class="abbr" title="13ᵉ siècle"><span class="romain">XIII</span><sup style="font-size:72%;line-height:normal;">e</sup></abbr><abbr class="abbr" title="13ᵉ siècle"></abbr><span> siècle</span> »</ref>. Una canha blanca, en val de Loron, èra reputada s'atacar la nuèch als passants, près d'un pont. Lo cat es tanben un animal ligat al diable, encara mai s'es negre. === Bestiari fabulós === La tradicion pirenenca es rica d'animals fabuloses, venent mai o mens de l'Antiquitat, mai sovent sonque amb un ròtle anecdotic per donar d'avantatges a aqueles que pòdon los prene, mas jamai sens riscas. Entre diables e monins, los ''simiòts'' en [[Valespir]] regnavan a l'entorn d'[[Arles]] avant que l'arribada dels rèstes dels sants Abdon e Sennen los bandiscan, mas son nombroses dins la tradicions catalanas. Se crenh lo [[basilic]]<span></span>: amb lo còs d'un pichon mamifèr, a una tèsta d'òme portant una corona. Viu al fons dels poses e dins las aigas sosterranhas, e malastre per qui crosa son agach, es petrificat sul pic. Se venç lo basilic li presentant un miralh: l'animal malefic se petrifica d'esperel. Mai cercat es lo mandagòt<ref>Olivier de Marliave, ''Panthéon pyrénéen'', <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;135</ref>, o matagòt. Aquel animal, qunad se pòt embarrar dins una caissa (lo salador qu'es près de la cheminèia, e que servís tanben de banc) « caga » cada matin una pèça d'aur. Las personas tròp rapidament enriquida son sopçonadas d'aver lo ''matagòt'', o lo ''magòt''<ref>''Mythologie populaire, Le Drac, l’Étouffe-Vieille et le Matagot d’après les traditions occitanes'' par [[Antonin Perbòsc|Antonin Perbosc]], Majoral du Félibrige, pour la ''Revue de Folklore français et de Folklore colonial de la Société du Folklore français et du Folklore colonial'' (1945)</ref>. Arriba (tròp rarament) que se trapa un pichon objècte: una notz, veire un estug d'agulhas, que conten de moscas o d'abelhas. Aqueles insèctes, mai sovent al nombre de tretze, demanda far de trabalh amb insisténcia e realizan sul pic las òbras mai penosas. Se la persona atal favorizada se daissa despassar, aquò pòt provocar de catastròfas e cal alara sacar aqueles auxiliars. Lo [[tamarro]] es un animal imaginari que pas degun a vist jamai. Existís dins la tradicion catalana, en Pallars, la partida pirenenca de la província de [[Lhèida]], endacòm mai en Occitània e [[Andòrra]]. Dins un conte andorran<ref>reculhit, illustrat e publicat per Sergi Mas, ''El Testament del Llop''</ref>, lo rei dels animals, un lop vièlh, se tafura de la luchas que se poirián passar a l'escasença de sa succession. Anóncia alara que designa lo tamarro coma son successor, e los animals, esperant l'arribada d'aquel novèl monarca, demòran tranquils. D'un biais mai corrent e recent, lo tamarro venguèt l'equivalent del celèbre [[dahú]]. De tradicions fòrça ritualizadas se realizavan en Catalonha. == Nòtas e referéncias == <div class="references-small decimal" style="-moz-column-count: 2;"> <references /> </div> == Annèxes == === Fonts e bibliografia === ==== Generalitats ==== * Sablayrolles Robert, Maraval Marie-Laure (Éd.), Guide archéologique de Midi-Pyrénées : 1000 av. J.-C. - 1000 apr. J.-C. ; monuments, musées et itinéraires ouverts au public, Pessac, Fédération Aquitania, 2010, 647 p. * Olivier de Marliave, ''Trésor de la Mythologie pyrénéenne'', Toulouse, Esper, 1987. * Olivier de Marliave et Jean-Claude Pertuzé, ''Panthéon pyrénéen'', Toulouse, Loubatières, 1990. * Olivier de Marliave, ''Dictionnaire de magie et sorcellerie dans les Pyrénées'', Bordeaux, Sud-Ouest, 2006. ISBN 2879016495 * Jean-Pierre Pinies, ''Croyances populaires des pays d'oc'', Rivages, ISBN 0290305403 * Jean Poueigh, ''Le folklore des pays d’oc : la tradition occitane'', Paris, Payot, 1952 * Bernard Duhourcau, ''Pyrénées mystérieuses'', les guides noirs, Tchou, éd. 1985 * Isaure Gratacos, ''Calendrier pyrénéen'', Bibliothèque historique, Toulouse, Privat, 2007. ISBN 2708958534 * Isaure Gratacos, ''Femmes pyrénéennes'', Mémoires Traditions Grand Sud, Toulouse, Privat, 2003. ISBN 2708958178 * Violet Alford, ''Fêtes pyrénéennes'', trad. Anne Foch, Toulouse, Loubatières, 2004. ISBN 2862663956 * J.-P. Rondou, ''Folklore pyrénéen'', Tarbes, imprimerie Croharé, 1911 * Denys-Shyne Lawlor, ''Les sanctuaires des Pyrénées'', trad. <abbr class="abbr" title="Madame">M^me</abbr><abbr class="abbr" title="Madame"></abbr> la comtesse de Lécuyer, Tours, Mame & Fils, 1882 * <span class="ouvrage" id="Karl-des-Monts.5B1876.5D"><span class="nom_auteur">Karl-des-Monts</span>, <cite class="italique">Les légendes des Pyrénées</cite>, Paris, M. Lévy, [1876], 284&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small style="line-height:1em;">([https://web.archive.org/web/20160303193147/http://1886.u-bordeaux3.fr/items/show/1360 lire en ligne])</small></span><span class="ouvrage" id="Karl-des-Monts.5B1876.5D"></span> ==== Regions ==== ; Bascoat * <span class="ouvrage" id="Barandiaran1989"><span class="ouvrage" id="Jos.C3.A9_Miguel_Barandiaran1989">José Miguel <span class="nom_auteur">Barandiaran</span> (<abbr class="abbr" title="traduction">trad.</abbr>&nbsp;</span></span><span class="ouvrage" id="Barandiaran1989"><span class="ouvrage" id="Jos.C3.A9_Miguel_Barandiaran1989">Olivier de Marliave, <abbr class="abbr" title="préface">préf.</abbr>&nbsp;Jean Haritschelhar, <abbr class="abbr" title="photographies">photogr.</abbr>&nbsp;Claude Labat), <cite class="italique">Mythologie basque</cite> [« Mitología vasca »], Toulouse, E.S.P.E.R, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span><span class="ouvrage" id="Barandiaran1989"><span class="ouvrage" id="Jos.C3.A9_Miguel_Barandiaran1989">« Annales Pyrénéennes », <time>1989</time>, 120&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small>&#x5B;détail des éditions&#x5D;</small> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2907211056</span> et <span class="nowrap">9782907211055</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/489680103&lang=fr 489680103]</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Barandiaran1989"></span> * <span class="ouvrage" id="Webster2005"><span class="ouvrage" id="Wentworth_Webster2005">Wentworth <span class="nom_auteur">Webster</span> (<abbr class="abbr" title="traduction">trad.</abbr>&nbsp;</span></span><span class="ouvrage" id="Webster2005"><span class="ouvrage" id="Wentworth_Webster2005">Nicolas Burguete, postface Un essai sur la langue basque par Julien Vinson.</span></span><span class="ouvrage" id="Webster2005"><span class="ouvrage" id="Wentworth_Webster2005">), <cite class="italique">Légendes basques : recueillies principalement dans la province du Labourd</cite> [« Basque legends »], Anglet, Aubéron, <time class="nowrap" datetime="2005-10-01"><abbr class="abbr" title="premier">1^er</abbr> octobre 2005</time> (<abbr class="abbr" title="première">1^re</abbr>&nbsp;<abbr class="abbr" title="édition">éd.</abbr> 1879), 328&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small>&#x5B;détail de l’édition&#x5D;</small> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2844980805</span> et <span class="nowrap">9782844980809</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/469481008&lang=fr 469481008]</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Webster2005"></span> * <span class="ouvrage" id="Cerquand2006"><span class="ouvrage" id="Jean-Fran.C3.A7ois_Cerquand2006">Jean-François <span class="nom_auteur">Cerquand</span>, <cite class="italique">Légendes et récits populaires du Pays Basque : Recueillis dans les provinces de Soule et de Basse-Navarre</cite>, Bordeaux, Aubéron, <time>2006</time> (<abbr class="abbr" title="première">1^re</abbr>&nbsp;<abbr class="abbr" title="édition">éd.</abbr> 1876), 338&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small>&#x5B;détail de l’édition&#x5D;</small> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2844980937</span> et <span class="nowrap">9782844980939</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/68706678&lang=fr 68706678]</span>, [//books.google.com/books?id=KboFAAAAQAAJ&printsec=frontcover lire en ligne])</small></span></span><span class="ouvrage" id="Cerquand2006"></span> * <span class="ouvrage" id="Vinson1967"><span class="ouvrage" id="Julien_Vinson1967">Julien <span class="nom_auteur">Vinson</span>, <cite class="italique">Folk-lore du Pays Basque</cite>, Paris, Maisonneuve et Larose, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span><span class="ouvrage" id="Vinson1967"><span class="ouvrage" id="Julien_Vinson1967">« Littératures populaires de toutes les nations » (<abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;15), <time>1967</time> (<abbr class="abbr" title="première">1^re</abbr>&nbsp;<abbr class="abbr" title="édition">éd.</abbr> 1883), 395&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small>&#x5B;détail de l’édition&#x5D;</small> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">1289447284</span> et <span class="nowrap">9781289447281</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/1060385&lang=fr 1060385]</span>, [http://1886.u-bordeaux3.fr/items/show/3970 lire en ligne])</small></span></span><span class="ouvrage" id="Vinson1967"></span> * <span class="ouvrage" id="BarandiaranDuvert1993"><span class="ouvrage" id="Jos.C3.A9_Miguel_BarandiaranMichel_Duvert1993">José Miguel <span class="nom_auteur">Barandiaran</span> et traduit et annoté par Michel Duvert, <cite class="italique">Dictionnaire illustré de mythologie basque</cite> [« Diccionario Ilustrado de Mitología Vasca y algunas de sus fuentes »], Donostia, Baiona, Elkarlanean, <time>1993</time>, 372&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> <small>&#x5B;détail des éditions&#x5D;</small> <small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2903421358</span> et <span class="nowrap">9782903421359</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/416178549&lang=fr 416178549]</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="BarandiaranDuvert1993"></span> * <span class="ouvrage" id="Barbier1991"><span class="ouvrage" id="Jean_Barbier1991">Jean <span class="nom_auteur">Barbier</span> (<abbr class="abbr" title="illustrations">ill.</abbr>&nbsp;</span></span><span class="ouvrage" id="Barbier1991"><span class="ouvrage" id="Jean_Barbier1991">Pablo Tillac), <cite class="italique">Légendes basques</cite> [« Légendes basques: d'après la tradition »], Donostia; Baiona, Elkar argitaletxea, <time>1991</time> (<abbr class="abbr" title="première">1^re</abbr>&nbsp;<abbr class="abbr" title="édition">éd.</abbr> 1931; Delgrave), 147&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span><span class="ouvrage" id="Barbier1991"><span class="ouvrage" id="Jean_Barbier1991"><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">8475299598</span> et <span class="nowrap">9788475299594</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/25047824&lang=fr 25047824]</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Barbier1991"></span> * ''Collectif'', ''La Tradition au Pays basque'', 1899, rééd. Elkarlanean, Donostia, 1982-2004, ISBN 84-8331-041-4 * <span class="ouvrage"><span class="ouvrage" id="Claude_Labat2012">Claude <span class="nom_auteur">Labat</span>, <cite class="italique">Libre parcours dans la mythologie basque : avant qu'elle ne soit enfermée dans un parc d'attractions</cite>, Bayonne; Donostia, Lauburu ; Elkar, <time>2012</time>, 345&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span><span class="ouvrage"><span class="ouvrage" id="Claude_Labat2012"><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">9788415337485</span> et <span class="nowrap">8415337485</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/795445010&lang=fr 795445010]</span>)</small></span></span><span class="ouvrage"></span> ; Pirenèus centrals * Hilarion Barthety, ''Pratiques de sorcellerie ou Superstitions populaires du Béarn'', Pau, librairie Léon Ribaut, 1874 * Abbé Dambielle, ''La Sorcellerie en Gascogne'', Auch, imprimerie Léonce Cocharaux, 1907 * Xavier Ravier, ''Le récit mythologique en Haute Bigorre'' (français-gascon), Aix-en-Provence, Edisud, 1986 * Eugène Cordier, ''Les légendes des Hautes-Pyrénées'', Cazenave, Lourdes, 1855 * Norbert Rosapelly, ''Traditions et coutumes des Hautes-Pyrénées'', Société académique des Hautes-Pyrénées, Tarbes, 1990 * Christian Desplat et Jean-François Le Nail, ''Contes et récits des pays de Bigorre'', Éché, Toulouse, 1985 * Frantz-E. Petiteau, ''Contes, récits et légendes de la vallée d'Aure'', éditions Alan Sutton, 2006 * Frantz-E. Petiteau, ''Contes, légendes et récits du Louron et des Bareilles'', éditions Alan Sutton, 2009 * Patrice Roques, ''Sorcellerie et superstitions dans les Pyrénées centrales du <abbr class="abbr" title="16ᵉ siècle"><span class="romain">XVI</span><sup style="font-size:72%;line-height:normal;">e</sup></abbr><abbr class="abbr" title="16ᵉ siècle"></abbr><span> siècle</span> au <abbr class="abbr" title="19ᵉ siècle"><span class="romain">XIX</span><sup style="font-size:72%;line-height:normal;">e</sup></abbr><abbr class="abbr" title="19ᵉ siècle"></abbr><span> siècle</span>'', éditions Lacour, Nîmes, 2002 * Adelin Moulis, ''Légendaire de l'Ariège'', rééd. Lacour, Nîmes, 1995 * Adelin Moulis, ''Contes merveilleux des Pyrénées (comté de Foix)'', Rediviva, Lacour, Nîmes, 1995 * Charles Joisten, ''Les Êtres fantastiques dans le folklore de l'Ariège'' (<abbr class="abbr" title="Deuxième">2^e</abbr><abbr class="abbr" title="Deuxième"></abbr> édition augmentée), Toulouse, Loubatières, 2000. ISBN 2-86266-323-9 ; Catalonha * Joan Soler i Amigó, ''Enciclopèdia de la fantasia popular catalana'', Barcanova, 1990 * Joan Soler i Amigó, ''Mitologia catalana, Dracs, gegants i dones d'aigua'', Barcanova, 1998 ; Aran * Joan Bellmunt i Figueras, ''Val d'Aran, Fets, costums i llegendes'', Pagès editors, Lleida, 1991, ISBN 84-7935-069-5 ; Aragon * Antonio Beltran, ''Leyendas aragonesas'', Leon (Espagne), Editorial Everest, sd, ISBN 84-241-2935-0 * Alberto Serrano Dolader, ''Guía mágica de la provincia de Huesca'', Iber Caja, 1994, ISBN 84-88793-25-1 * Severino Pallaruelo Campo, ''Viage por los Pirineos misteriosos de Aragón'', Zaragoza, 1984, ISBN 84-398-0732-5 === Articles connèxes === * [[Panteon pirenenc]] * [[Abelio]] * [[Pirena|Pirèna]] * [[Mitologia basca]] * [[Joan de l'Ors]] * [[Roland]] * [[Becut]] * [[Tantugon]] * [[Cambacrusa]] * [[Bos de Benac]] * [[Sarramauca]] * [[Simiòt]] * [[Julien Sacaze]] * [[Violet Alford]] * [[Olivier de Marliave]] * [[José Miguel de Barandiarán Ayerbe]] * [[Joan Soler i Amigó]] * [[Severino Pallaruelo]] [[Categoria:Mitologia pirenenca]] 9qenj4d7j1p00lc4cwgjmr3lce69a41 0 166750 2508829 2506553 2026-09-18T12:46:11Z Jiròni 239 /* Expleitacion de l'evea */ 2508829 wikitext text/x-wiki {{sostítol/Taxon|ns1=Hevea brasiliensis}} {{Taxobox debuta | vegetal | ''Hevea brasiliensis'' | Rubber tree leaves.JPG | Fuèlhas d’evea }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Rosidae }} {{Taxobox | òrdre | Euphorbiales }} {{Taxobox | familha | Euphorbiaceae }} {{Taxobox | genre | Hevea }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Hevea brasiliensis | ([[Carl Ludwig Willdenow|Willd.]] ex [[Adrien de Jussieu|A.Juss.]]) [[Johannes Müller Argoviensis|Müll.Arg.]], [[1865]] }} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | òrdre | Malpighiales }} {{Taxobox | familha | Euphorbiaceae }} {{Taxobox imtage | Imatge:Hevea_brasiliensis_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-071.jpg }} {{Taxobox fin}} L’'''arbre de cauchó''', l’'''evea''' o l’'''evea del Brasil''' (''Hevea brasiliensis'') es una [[Espècia (biologia)|espècia]] d’[[Arbre|arbres]], du [[Genre (biologia)|genre]] ''[[Hevea]]'' de la familha de las ''[[Euphorbiaceae]]''. Se'n tira un [[latèx]] qu'es utilizat per èsser transformat en [[cauchó]]. == Descripcion == [[Fichièr:Hevea_semillas2.jpg|esquèrra|vinheta|200x200px|Fruchs de l’evea.]] [[Fichièr:Latex_-_Hevea_-_Cameroun.JPG|esquèrra|vinheta|267x267px|Lo latèx se pren en fasent una una sagnada<span></span>: la pratica d'un talh de la rusca del tronc per copar des vaissèls laticifèrs.]] [[Fichièr:Ceylon_rubber.jpg|esquèrra|vinheta|320x320px|Culhida del latex a [[Sri Lanka|Ceilan]] (1920).]] Dins son mitan natural en [[Amazonas]], l’''Hevea brasiliensis'' es un arbre podent aténher mai de 30&nbsp;m de naut per una circonferéncia de 1&nbsp;m. L’evea a una rsuca verd grisenca. Las fuèlhas son compausadas de tres foliòlas dispausadas al tèrme d’un petiòl. L’evea perd sas fuèlhas e tornan cada an. Se forman periodicament, per estatge al tèrme de las unitats de creissença. Las flors son pichonas, jauna clar e acampadas en grapas. Los fruchs son compausats d’una capsula de tres lòtjas contenent caduna una grana d'unes 2&nbsp;cm, ovala, de color bruna decorada de tacas blanquinosas, aqueste fuch es dehiscent<ref>[https://archive.is/20120801162033/http://www.afd-lv.org/plant-ch/hevea/conaiss/DShevea.htm Connaissance des végétaux - Hévéa (Hevea brasiliensis) Description statique]</ref>. '''Lo teissit laticifèr''' Lo teissit laticifèr se trapa dins totas las partidas de l’arbre, de las raïces a las fuèlhas, passant per la rusca del tronc, sèti de l’expleitacion de latèx per l’evea. o vaissèls laticifèrs se desvelopan en forrèls concentrics dins lo libèr (rusca tendra) que conten tanben los vaissèls conductors de la saba compausada, lo floèm. Los vaissèls laticifèrs s’anastomosan de biais a formar un malhum continú a l’interior de cada forrèl. Las cellulas que compausan los vaissèls laticifèrs sont vivantas e possedissons totes los organits ([[Nuclèu (biologia)|nuclèu]], [[Mitocondria|mitocondrias]], plastas, etc) necessaris a lor foncionament. '''Lo latèx''' Lo [[latèx]] es diferent de la saba. Aquesta assegura la distribucion de l’aiga, de las sals mineralas o dels sucres alara que lo latèx es puslèu implicat dins los mecanismes naturals de defensa de l’arbre. Circula dins un malhum diferent de vaissèls<span></span>: los canals laticifèrs. Coma la resina, goteja alara d'una ferrida de la planta e forma en secant una barrièra protectritz. Lo latèx pres per sagnada es lo [[Citoplasma|citoplasme]], es a dire lo contengut liquid, de las cellulas laticifèras.Es compausat d’une suspension de particulas de cauchó, mas tanben d’organits com los lutoïds. Mas, los nuclèus e s mitochondrias demoran ligadas a las parets de las cellulas, asseguran tanben lo renovèlament del latèx après culhida. Las particulas de cauchó representan 25 a 45 % del volum del latèx e 90 % de la matèria seca. == Distribucion == Aquesta espècia es subretot originària de la granda [[Seuva Amazonica|selva amazonica]]: * lo [[Brasil]] ([[Estats de Brasil|Estats]] d'[[Amazonas (Brasil)|Amazonas]], del [[Mato Grosso]] o del [[Pará]]) ; * lo [[Peró]], la [[Bolívia]] e la [[Colómbia]]. Après que l’explorator angles [[Henry Alexander Wickham]] capitèt a levar 74 000&nbsp;granas d'evea brasilian al [[Jardins botanics reials de Kew|jardins botanics reial de Kew]] a [[Londres]], los britanics podèeon realizar la lors plantacions d'eveas dins las lor colonias, coma d'en primièr, [[Sri Lanka|Ceilan]]. D'autres poténcias colonialas imitèron lo [[Reialme Unit|Reilame Unit]] dins aquesta dralha coma la [[França]]. Sa cultura tanben s'espandiguèt dins totas las regions tropicalas, coma dins le Sud-Èst asiatic ([[Tailàndia]], [[Malàisia]], [[Indonesia]], [[Vietnam]], [[Índia]], [[China]]{{Nobr|, etc.}}), e tanben en Africa ([[Nigèria]], [[Libèria]], [[Cameron]], [[Còsta d'Evòri|Còsta d’Evòri]]). S'espandís sus unes 8,3&nbsp;milions d’ectaras. == Espleita de l'evea == [[Fichièr:Plantation_d'hévéas_au_Cameroun.JPG|vinheta|Plantacion d'eveas amb los gòts per prene lo latèx.]] Lo latèx se pren per sagnadas sus la rusca del tronc de l’evea. Amb un cotèl especific, los sagnaires practican un pichon talh davalant sus la mitat o lo tèrç de la circonferéncia del tronc. La sagnada comença en general a unes 1,50&nbsp;m de naut, quand los arbres atengan 50&nbsp;cm de circonferéncia a 1&nbsp;m de naut. A cada sagnada, la rusca es reviscolada en talhant una lamella prima d’unes 2&nbsp;mm d’espessor, sus tota la prigondor de la rusca. Es pasmens important de tocar pas lo toucher le cambium (sisa generatritz de la fusta) qu'aquò provòca de crètas. Las sagnadas se debanan periodicament. Existís de sistèmas mai o mens intensius, anant de la sagnada dos jorns sus tres a la sagnada setmanala, la frequéncia mai correnta se fa cada dos jorns. Quand tota la rusca de costa expleitat es consomada, se passa al seguent. Aquò se en general 6&nbsp;ans mai tars. Quand tota la rusca bassa es utilizada, se pòt practicar la sagnada nauta, punjanta. Aquesta, pasmens s'es mai delicata es fòrça productiva. Se pratica en quarts d'espiralas e pòt durar al mens 4&nbsp;ans. Es alara possible de tornar a la sagnada bassa sus la rusca ja sagnada que mentretant s'èra regenerada. L’arbre pòt atal produire de latèx a partir de l’edat de 5&nbsp;ans e pendent 30&nbsp;ans environ. Pasmens, dins fòrça regions e subretot en Tailàndia, primièr país productor, la tendencia es d'ecortar los cicles, amb una expleitacion sus mens de 20&nbsp;ans. A la fin del periòde d’expleitacion, l’evea es tombat e un novèl es plantat. Los progrèsses de la recerca permeton de realizar de plantacions amb un material vegetal nòu de performança melhoras. Lo latèx, sortissent del talh, raja dins lo gòt pendent unas oras. Puèi se tapa l’òsca per calhament del latèx e l'escorriment. La culhida se pòt far jos forma liquida just après la sagnada, o solida se se daissa calhar lo latèx dins lo gòt. En cas de culhida jos forma liquida, se pòt apondre un pauc d’amoniac per empachar la coagulacion precòça. Al contrari, lo procès de transformacion pòstculhida comença per l’apond d’un pauc d’acid (formic mai sovent) por far calhar lo latèx. == Aspèctes economics == L’Asia es la region productritz màger de cauchó natural (95 % du total mondial). La produccion mondiala es estimada a 9,7&nbsp;milions de tonas environ, que tres païses, [[Tailàndia]], [[Indonesia]] e [[Malàisia]], representan près dels tres quarts. Es al [[Libèria]] que se trapa la plantacion d'eveas mai vasta del mond<span></span>: 48000 ectaras, que sont la proprietat de [[Firestone Tire and Rubber Company|Firestone]], li gigant [[Estats Units d'America|american]] del [[pneumatic]] vengut dempuèi 1988 una filiala del grop japonés [[Bridgestone]]. == Aspèctes environamentals == Pels besonhs creissent de l'industria<ref>ANRPC. (2010). Natural Rubber Trends & Statistics. A monthly bulletin of market trends and statistics. Volume 2 No. 12. December 2010. Association of Natural Rubber Producing Countries, Kuala Lumpur, Malaysia</ref> (l'industria del pneumatic es responsabla a 70 % de la consomacion de cauchó dich ''natural''), de vastas monoculturas de l'''Hevea brasiliensis'' remplaçan sempre mai la sèlva tropicala<ref>Li, Z. & Fox, J.M. (2012). ''Mapping rubber tree growth in mainland Southeast Asia using time - series MODIS 250 m NDVI and statistical data''. Appl. Geogr. , 32 , 420 – 432</ref>{{,}}<ref>FAO. (2013). FAOSTAT [https://web.archive.org/web/20161119041745/http://faostat.fao.org/ Online Statistical Service]</ref>, e tanben dins de païses e sus de continents ont l'evea existissiá pas. La cultura industriala de l'evea aumentèt mai en Asia continentala del Sud e Sud-Oèst (mai de 2&nbsp;milions d'ectaras de 2000 a 2010), çò qu'enduch de trebolums environamentals e socioeconomics, l'evea venent alara tanben una menaça suplementària per la [[biodiversitat]]<ref>Joshi, L., Wibawa, G., Beukema, H., Williams, S., van Noordwijk, M., Used, S., & Tolerated, S. (2000). ''Technological change and biodiversity in the rubber agroecosystem of Sumatra''. in Tropical Agroecosystem, 133-155.</ref>{{,}}<ref>Fox, J. & Castella, J. - C. (2013). ''Expansion of rubber (Hevea brasiliensis) in Mainland Southeast Asia: what are the prospects for smallholders ?'' J. Peasant Stud. , 40 , 155 – 170</ref>. En una generacion (en 29&nbsp;ans, de 1983 a 2012), la superfícia de plantacion passèt de 5,5&nbsp;milions d'ectaras a 9,9&nbsp;milions (57 % de la superfícia dedicada al palmièr d'òli), mas amb un taus qu'atenguèt 71 % en Asia del sud-èst en 2015. Coma per l'[[eucaliptus]] o l'òli de palma<ref>Harris, N.L., Brown, K., Netzer, M., Killeen, T.J. & Gunarso, P. (2013). ''Projections of oil palm expansion in Indonesia, Malaysia and Papua New Guinea from 2010 to 2050''. Reports from the Technical Panels of the 2nd Greenhouse Gas Working Group of the Roundtable on Sustainable Palm Oil (RSPO). Roundtable on Sustainable Palm Oil (RSPO</ref>, la tendéncia s’accelèra<span></span>: pendnet los [[ans 2000]], l'industria del cauchó causèt la plantacion cada annada de près de 219 000&nbsp;ectaras suplementaris d'eveas (mai del doble dels 108 000&nbsp;ectaras/an de las 2&nbsp;decenniás precedentas){{,}}<ref name="JournEnv2015">Article du Journal de l'environnement, intitulé ''[http://www.journaldelenvironnement.net/article/apres-l-huile-de-palme-le-caoutchouc,57769?xtor=EPR-9 Après l'huile de palme, le caoutchouc hévéa caoutchouc Le caoutchouc va-t-il à son tour saigner la forêt ?]'', publié 17/04/2015</ref>. Amb lo desvelopament de l'automobila individuala en China, fòrça expèrts crenhon que l'explosion de las culturas d'eveas contunha, amb d'efièch creissents sus la biodiversitat e las populacions autoctònas, comparables a aquelas de las culturas d'òlo de palma<ref>Koh, L.P. & Wilcove, D.S. (2008). ''Is oil palm agriculture really destroying tropical biod iversity?'' Conserv. Lett. , 1 , 60 – 64</ref>, subretot dins las zonas tropicalas del sud-èst asiatic ([[Indonesia]], [[Malàisia]], [[Laos]], [[Cambòtja]], [[Vietnam]], sud-oèst de la [[Republica Populara de China|China]] e [[Filipinas]]), al prejudici de la sèlva primària, de sa biodiversitat<ref>Li, H., Aide, T.M., Ma, Y., Liu, W. & Cao, M. (2007). ''Demand for rubber is causing the loss of high diversity rain forest in SW China.'' Biodivers. Conserv. , 16 , 1731 – 1745</ref> e dels grands equilibris ecologics (d'[[Airal protegit|airals protegits]] an ja estat sacrificats per de plantacions). Per exemple, la resèrva naturala Snol (Cambòtja) foguèt en 4&nbsp;ans (de 2009 a 2013) cobèrta a mai de 70 % per 75 000&nbsp;ectaras d'eveas emalgrat la preséncia de nombrosass espècias menaçadas ([[banteng]], [[Cervus eldi|cerf d'Eldi]] e de monardss carnivòrs). La demanda asiatica en cauchó encora grandiguèt<ref>Rubberworld. (2014). [https://web.archive.org/web/20150418104245/http://www.rubberworld.com/RWmarket_report.asp?id=1180 IRSG Offers Latest World Rubber Industry Outlook. RubberWorld], Rubberworld.com</ref> (de 3,5 %/an dins los années 2010-2015), e + 5,3 % al subjècte dels pneumatics. Un estudi prospectiu d'Eleanor Warren-Thomas estima que de 2015 a 2024, 4,3&nbsp;nòus milions d’ectaras d'eveas riscan de remplaçar de la sèlva tropicala (la superfícia de cultura d'evea poiriá alara aténher 86 % sul periòde 2012-2024, çò que seriá catastrofic per la biodiversitat d'aquestas regions ja domatjada, per exemple pels [[Gibon|gibons]] e d'autras espècias dependentas de la sèlva primària, que poiràn pas que desapareisser, mas tanben per fòrça espècias aviaras, de ratapenadas e escarabats (declin podent aténher 75 %). L'erosion dels sòls, l'aument de la pollucion et de la turbiditat de l'aiga aumentariá tanben<ref name="WarrenThomas2015">Warren‐Thomas, E., Dolman, P. M., & Edwards, D. P. (2015). ''Increasing Demand for Natural Rubber Necessitates a Robust Sustainability Initiative to Mitigate Impacts on Tropical Biodiversity''. Conservation Letters ([http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/conl.12170/abstract résumé]).</ref>. Dins unes païses coma lo Vietnam, la cultura de l'evea ganha tanben lo gradient altitudinal, alara que la biodiversitat aviá sovent trobat refugi suls fòrts penjals e monts<ref>Nguyen, B.T. (2013) ''Large-scale altitudinal gradient of natural rubber production in Vietnam.'' Ind. Crops Prod. , 41 , 31 – 40</ref>, e en condicion de monocultura, lo risc d'apareisson d'una malautiá capabla de decimar los eveas aumenta tanben. Globalament, los servicis ecosistemics provesits per la sèlva son tanben plan degradats<ref>Hansen, K.K. & Top, N. (2006) ''Natural forest benefits and economic analysis of natural forest conversion in Cambodia'' - Working Paper 33. Cambodia Development Resource Institute, Phnom Penh, Cambodia</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * Referéncia [https://web.archive.org/web/20120501095724/http://www.efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=2 Flora of China] : [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200012583 ''Hevea brasiliensis''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{eFloras|2|200012583|Hevea brasiliensis}} * Referéncia Catalogue of Life : [https://web.archive.org/web/20160306092917/http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Hevea/species/brasiliensis/match/1/match/1 ''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A.Juss.) Müll.Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{CatalogueofLife espèce|Hevea|brasiliensis|(Willd. ex A.Juss.) Müll.Arg.}} * Referéncia Tela Botanica ([http://www.tela-botanica.org/page:eflore France métro]) : [http://www.tela-botanica.org/bdtfx-nn-120799 ''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Müll.Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span>{{Tela-métro|120799|''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Müll.Arg.}} * Referéncia Tela Botanica ([http://www.tela-botanica.org/page:isfgm Antilles]) : [http://www.tela-botanica.org/bdtxa-nn-5100 ''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Müll. Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span>{{Tela-antilles|5100|''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Müll. Arg.}} * Referéncia [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]] : [http://www.cbif.gc.ca/acp/fra/siti/regarder?tsn=506431 ''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex Adr. Juss.) Muell. Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> (<span class="plainlinksneverexpand"><small>+ [http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=506431 version anglaise]</small></span> <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>) * Referéncia NCBI : [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=3981 ''Hevea brasiliensis''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{NCBI|3981|''Hevea brasiliensis''}} * Referéncia [http://www.ars-grin.gov/ GRIN] : [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?18974 <small>espèce </small>''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Mull. Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{GRIN espèce|18974|''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Mull. Arg.}} === Bibliografia === * https://web.archive.org/web/20160303165708/http://www.cirad.fr/content/download/1131/9755/version/2/file/hevea.pdf * {{Lang|en|''International Rubber Research and Development Board''}} (IRRDB). https://web.archive.org/web/20080401075854/http://www.irrdb.com/default.asp * {{Lang|en|''International Rubber Study Group''}} (IRSG). http://www.rubberstudy.com/ * Centre de Coopération Internationale en Recherche Agronomique pour le développement (Cirad). * Unités de Recherche Cirad : - Performances des systèmes de production et de transformation tropicaux https://web.archive.org/web/20171219021658/http://www.cirad.fr/qui-sommes-nous/organigramme/departements-scientifiques/performances-des-systemes-de-production-et-de-transformation-tropicaux-persyst/presentation - Performance des systèmes de culture des plantes pérennes http://ur-systemes-de-perennes.cirad.fr/ - Ingénierie des agropolymères et technologies émergentes (UMR Iate) http://umr-iate.cirad.fr/ * Compagnon, P. 1986. ''Le caoutchouc naturel''. Biologie - Culture - Production. Maisonneuve et Larose éditeurs. 595&nbsp;<abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp; * Nath, T.K., Inoue, M. & De Zoysa, M. (2013). ''Small-Scale Rubber Planting for Enhancement of People’s Live lihoods: A Comparative Study in Three South Asian Countries.'' Soc. Nat. Resour ., 26 , 1066 – 1081. [[Categoria:Flòra (nom vernacular)]] akpjedu53dq6mnej4if7c5e96crgd4x 2508830 2508829 2026-09-18T12:48:04Z Jiròni 239 /* Expleitacion de l'evea */ 2508830 wikitext text/x-wiki {{sostítol/Taxon|ns1=Hevea brasiliensis}} {{Taxobox debuta | vegetal | ''Hevea brasiliensis'' | Rubber tree leaves.JPG | Fuèlhas d’evea }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Rosidae }} {{Taxobox | òrdre | Euphorbiales }} {{Taxobox | familha | Euphorbiaceae }} {{Taxobox | genre | Hevea }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Hevea brasiliensis | ([[Carl Ludwig Willdenow|Willd.]] ex [[Adrien de Jussieu|A.Juss.]]) [[Johannes Müller Argoviensis|Müll.Arg.]], [[1865]] }} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | òrdre | Malpighiales }} {{Taxobox | familha | Euphorbiaceae }} {{Taxobox imtage | Imatge:Hevea_brasiliensis_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-071.jpg }} {{Taxobox fin}} L’'''arbre de cauchó''', l’'''evea''' o l’'''evea del Brasil''' (''Hevea brasiliensis'') es una [[Espècia (biologia)|espècia]] d’[[Arbre|arbres]], du [[Genre (biologia)|genre]] ''[[Hevea]]'' de la familha de las ''[[Euphorbiaceae]]''. Se'n tira un [[latèx]] qu'es utilizat per èsser transformat en [[cauchó]]. == Descripcion == [[Fichièr:Hevea_semillas2.jpg|esquèrra|vinheta|200x200px|Fruchs de l’evea.]] [[Fichièr:Latex_-_Hevea_-_Cameroun.JPG|esquèrra|vinheta|267x267px|Lo latèx se pren en fasent una una sagnada<span></span>: la pratica d'un talh de la rusca del tronc per copar des vaissèls laticifèrs.]] [[Fichièr:Ceylon_rubber.jpg|esquèrra|vinheta|320x320px|Culhida del latex a [[Sri Lanka|Ceilan]] (1920).]] Dins son mitan natural en [[Amazonas]], l’''Hevea brasiliensis'' es un arbre podent aténher mai de 30&nbsp;m de naut per una circonferéncia de 1&nbsp;m. L’evea a una rsuca verd grisenca. Las fuèlhas son compausadas de tres foliòlas dispausadas al tèrme d’un petiòl. L’evea perd sas fuèlhas e tornan cada an. Se forman periodicament, per estatge al tèrme de las unitats de creissença. Las flors son pichonas, jauna clar e acampadas en grapas. Los fruchs son compausats d’una capsula de tres lòtjas contenent caduna una grana d'unes 2&nbsp;cm, ovala, de color bruna decorada de tacas blanquinosas, aqueste fuch es dehiscent<ref>[https://archive.is/20120801162033/http://www.afd-lv.org/plant-ch/hevea/conaiss/DShevea.htm Connaissance des végétaux - Hévéa (Hevea brasiliensis) Description statique]</ref>. '''Lo teissit laticifèr''' Lo teissit laticifèr se trapa dins totas las partidas de l’arbre, de las raïces a las fuèlhas, passant per la rusca del tronc, sèti de l’expleitacion de latèx per l’evea. o vaissèls laticifèrs se desvelopan en forrèls concentrics dins lo libèr (rusca tendra) que conten tanben los vaissèls conductors de la saba compausada, lo floèm. Los vaissèls laticifèrs s’anastomosan de biais a formar un malhum continú a l’interior de cada forrèl. Las cellulas que compausan los vaissèls laticifèrs sont vivantas e possedissons totes los organits ([[Nuclèu (biologia)|nuclèu]], [[Mitocondria|mitocondrias]], plastas, etc) necessaris a lor foncionament. '''Lo latèx''' Lo [[latèx]] es diferent de la saba. Aquesta assegura la distribucion de l’aiga, de las sals mineralas o dels sucres alara que lo latèx es puslèu implicat dins los mecanismes naturals de defensa de l’arbre. Circula dins un malhum diferent de vaissèls<span></span>: los canals laticifèrs. Coma la resina, goteja alara d'una ferrida de la planta e forma en secant una barrièra protectritz. Lo latèx pres per sagnada es lo [[Citoplasma|citoplasme]], es a dire lo contengut liquid, de las cellulas laticifèras.Es compausat d’une suspension de particulas de cauchó, mas tanben d’organits com los lutoïds. Mas, los nuclèus e s mitochondrias demoran ligadas a las parets de las cellulas, asseguran tanben lo renovèlament del latèx après culhida. Las particulas de cauchó representan 25 a 45 % del volum del latèx e 90 % de la matèria seca. == Distribucion == Aquesta espècia es subretot originària de la granda [[Seuva Amazonica|selva amazonica]]: * lo [[Brasil]] ([[Estats de Brasil|Estats]] d'[[Amazonas (Brasil)|Amazonas]], del [[Mato Grosso]] o del [[Pará]]) ; * lo [[Peró]], la [[Bolívia]] e la [[Colómbia]]. Après que l’explorator angles [[Henry Alexander Wickham]] capitèt a levar 74 000&nbsp;granas d'evea brasilian al [[Jardins botanics reials de Kew|jardins botanics reial de Kew]] a [[Londres]], los britanics podèeon realizar la lors plantacions d'eveas dins las lor colonias, coma d'en primièr, [[Sri Lanka|Ceilan]]. D'autres poténcias colonialas imitèron lo [[Reialme Unit|Reilame Unit]] dins aquesta dralha coma la [[França]]. Sa cultura tanben s'espandiguèt dins totas las regions tropicalas, coma dins le Sud-Èst asiatic ([[Tailàndia]], [[Malàisia]], [[Indonesia]], [[Vietnam]], [[Índia]], [[China]]{{Nobr|, etc.}}), e tanben en Africa ([[Nigèria]], [[Libèria]], [[Cameron]], [[Còsta d'Evòri|Còsta d’Evòri]]). S'espandís sus unes 8,3&nbsp;milions d’ectaras. == Espleita de l'evea == [[Fichièr:Plantation_d'hévéas_au_Cameroun.JPG|vinheta|Plantacion d'eveas amb los gòts per prene lo latèx.]] Lo latèx se pren per sagnadas sus la rusca del tronc de l’evea. Amb un cotèl especific, los sagnaires practican un pichon talh davalant sus la mitat o lo tèrç de la circonferéncia del tronc. La sagnada comença en general a unes 1,50&nbsp;m de naut, quand los arbres atengan 50&nbsp;cm de circonferéncia a 1&nbsp;m de naut. A cada sagnada, la rusca es reviscolada en talhant una lamella prima d’unes 2&nbsp;mm d’espessor, sus tota la prigondor de la rusca. Es pasmens important de tocar pas lo cambium (sisa generatritz de la fusta) qu'aquò provòca de crètas. Las sagnadas se debanan periodicament. Existís de sistèmas mai o mens intensius, anant de la sagnada dos jorns sus tres a la sagnada setmanala, la frequéncia mai correnta se fa cada dos jorns. Quand tota la rusca de costa expleitat es consomada, se passa al seguent. Aquò se en general 6&nbsp;ans mai tars. Quand tota la rusca bassa es utilizada, se pòt practicar la sagnada nauta, punjanta. Aquesta, pasmens s'es mai delicata es fòrça productiva. Se pratica en quarts d'espiralas e pòt durar al mens 4&nbsp;ans. Es alara possible de tornar a la sagnada bassa sus la rusca ja sagnada que mentretant s'èra regenerada. L’arbre pòt atal produire de latèx a partir de l’edat de 5&nbsp;ans e pendent 30&nbsp;ans environ. Pasmens, dins fòrça regions e subretot en Tailàndia, primièr país productor, la tendencia es d'ecortar los cicles, amb una expleitacion sus mens de 20&nbsp;ans. A la fin del periòde d’espleita, l’evea es tombat e un novèl es plantat. Los progrèsses de la recerca permeton de realizar de plantacions amb un material vegetal nòu de performança melhoras. Lo latèx, sortissent del talh, raja dins lo gòt pendent unas oras. Puèi se tapa l’òsca per calhament del latèx e l'escorriment. La culhida se pòt far jos forma liquida just après la sagnada, o solida se se daissa calhar lo latèx dins lo gòt. En cas de culhida jos forma liquida, se pòt apondre un pauc d’amoniac per empachar la coagulacion precòça. Al contrari, lo procès de transformacion pòstculhida comença per l’apond d’un pauc d’acid (formic mai sovent) por far calhar lo latèx. == Aspèctes economics == L’Asia es la region productritz màger de cauchó natural (95 % du total mondial). La produccion mondiala es estimada a 9,7&nbsp;milions de tonas environ, que tres païses, [[Tailàndia]], [[Indonesia]] e [[Malàisia]], representan près dels tres quarts. Es al [[Libèria]] que se trapa la plantacion d'eveas mai vasta del mond<span></span>: 48000 ectaras, que sont la proprietat de [[Firestone Tire and Rubber Company|Firestone]], li gigant [[Estats Units d'America|american]] del [[pneumatic]] vengut dempuèi 1988 una filiala del grop japonés [[Bridgestone]]. == Aspèctes environamentals == Pels besonhs creissent de l'industria<ref>ANRPC. (2010). Natural Rubber Trends & Statistics. A monthly bulletin of market trends and statistics. Volume 2 No. 12. December 2010. Association of Natural Rubber Producing Countries, Kuala Lumpur, Malaysia</ref> (l'industria del pneumatic es responsabla a 70 % de la consomacion de cauchó dich ''natural''), de vastas monoculturas de l'''Hevea brasiliensis'' remplaçan sempre mai la sèlva tropicala<ref>Li, Z. & Fox, J.M. (2012). ''Mapping rubber tree growth in mainland Southeast Asia using time - series MODIS 250 m NDVI and statistical data''. Appl. Geogr. , 32 , 420 – 432</ref>{{,}}<ref>FAO. (2013). FAOSTAT [https://web.archive.org/web/20161119041745/http://faostat.fao.org/ Online Statistical Service]</ref>, e tanben dins de païses e sus de continents ont l'evea existissiá pas. La cultura industriala de l'evea aumentèt mai en Asia continentala del Sud e Sud-Oèst (mai de 2&nbsp;milions d'ectaras de 2000 a 2010), çò qu'enduch de trebolums environamentals e socioeconomics, l'evea venent alara tanben una menaça suplementària per la [[biodiversitat]]<ref>Joshi, L., Wibawa, G., Beukema, H., Williams, S., van Noordwijk, M., Used, S., & Tolerated, S. (2000). ''Technological change and biodiversity in the rubber agroecosystem of Sumatra''. in Tropical Agroecosystem, 133-155.</ref>{{,}}<ref>Fox, J. & Castella, J. - C. (2013). ''Expansion of rubber (Hevea brasiliensis) in Mainland Southeast Asia: what are the prospects for smallholders ?'' J. Peasant Stud. , 40 , 155 – 170</ref>. En una generacion (en 29&nbsp;ans, de 1983 a 2012), la superfícia de plantacion passèt de 5,5&nbsp;milions d'ectaras a 9,9&nbsp;milions (57 % de la superfícia dedicada al palmièr d'òli), mas amb un taus qu'atenguèt 71 % en Asia del sud-èst en 2015. Coma per l'[[eucaliptus]] o l'òli de palma<ref>Harris, N.L., Brown, K., Netzer, M., Killeen, T.J. & Gunarso, P. (2013). ''Projections of oil palm expansion in Indonesia, Malaysia and Papua New Guinea from 2010 to 2050''. Reports from the Technical Panels of the 2nd Greenhouse Gas Working Group of the Roundtable on Sustainable Palm Oil (RSPO). Roundtable on Sustainable Palm Oil (RSPO</ref>, la tendéncia s’accelèra<span></span>: pendnet los [[ans 2000]], l'industria del cauchó causèt la plantacion cada annada de près de 219 000&nbsp;ectaras suplementaris d'eveas (mai del doble dels 108 000&nbsp;ectaras/an de las 2&nbsp;decenniás precedentas){{,}}<ref name="JournEnv2015">Article du Journal de l'environnement, intitulé ''[http://www.journaldelenvironnement.net/article/apres-l-huile-de-palme-le-caoutchouc,57769?xtor=EPR-9 Après l'huile de palme, le caoutchouc hévéa caoutchouc Le caoutchouc va-t-il à son tour saigner la forêt ?]'', publié 17/04/2015</ref>. Amb lo desvelopament de l'automobila individuala en China, fòrça expèrts crenhon que l'explosion de las culturas d'eveas contunha, amb d'efièch creissents sus la biodiversitat e las populacions autoctònas, comparables a aquelas de las culturas d'òlo de palma<ref>Koh, L.P. & Wilcove, D.S. (2008). ''Is oil palm agriculture really destroying tropical biod iversity?'' Conserv. Lett. , 1 , 60 – 64</ref>, subretot dins las zonas tropicalas del sud-èst asiatic ([[Indonesia]], [[Malàisia]], [[Laos]], [[Cambòtja]], [[Vietnam]], sud-oèst de la [[Republica Populara de China|China]] e [[Filipinas]]), al prejudici de la sèlva primària, de sa biodiversitat<ref>Li, H., Aide, T.M., Ma, Y., Liu, W. & Cao, M. (2007). ''Demand for rubber is causing the loss of high diversity rain forest in SW China.'' Biodivers. Conserv. , 16 , 1731 – 1745</ref> e dels grands equilibris ecologics (d'[[Airal protegit|airals protegits]] an ja estat sacrificats per de plantacions). Per exemple, la resèrva naturala Snol (Cambòtja) foguèt en 4&nbsp;ans (de 2009 a 2013) cobèrta a mai de 70 % per 75 000&nbsp;ectaras d'eveas emalgrat la preséncia de nombrosass espècias menaçadas ([[banteng]], [[Cervus eldi|cerf d'Eldi]] e de monardss carnivòrs). La demanda asiatica en cauchó encora grandiguèt<ref>Rubberworld. (2014). [https://web.archive.org/web/20150418104245/http://www.rubberworld.com/RWmarket_report.asp?id=1180 IRSG Offers Latest World Rubber Industry Outlook. RubberWorld], Rubberworld.com</ref> (de 3,5 %/an dins los années 2010-2015), e + 5,3 % al subjècte dels pneumatics. Un estudi prospectiu d'Eleanor Warren-Thomas estima que de 2015 a 2024, 4,3&nbsp;nòus milions d’ectaras d'eveas riscan de remplaçar de la sèlva tropicala (la superfícia de cultura d'evea poiriá alara aténher 86 % sul periòde 2012-2024, çò que seriá catastrofic per la biodiversitat d'aquestas regions ja domatjada, per exemple pels [[Gibon|gibons]] e d'autras espècias dependentas de la sèlva primària, que poiràn pas que desapareisser, mas tanben per fòrça espècias aviaras, de ratapenadas e escarabats (declin podent aténher 75 %). L'erosion dels sòls, l'aument de la pollucion et de la turbiditat de l'aiga aumentariá tanben<ref name="WarrenThomas2015">Warren‐Thomas, E., Dolman, P. M., & Edwards, D. P. (2015). ''Increasing Demand for Natural Rubber Necessitates a Robust Sustainability Initiative to Mitigate Impacts on Tropical Biodiversity''. Conservation Letters ([http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/conl.12170/abstract résumé]).</ref>. Dins unes païses coma lo Vietnam, la cultura de l'evea ganha tanben lo gradient altitudinal, alara que la biodiversitat aviá sovent trobat refugi suls fòrts penjals e monts<ref>Nguyen, B.T. (2013) ''Large-scale altitudinal gradient of natural rubber production in Vietnam.'' Ind. Crops Prod. , 41 , 31 – 40</ref>, e en condicion de monocultura, lo risc d'apareisson d'una malautiá capabla de decimar los eveas aumenta tanben. Globalament, los servicis ecosistemics provesits per la sèlva son tanben plan degradats<ref>Hansen, K.K. & Top, N. (2006) ''Natural forest benefits and economic analysis of natural forest conversion in Cambodia'' - Working Paper 33. Cambodia Development Resource Institute, Phnom Penh, Cambodia</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * Referéncia [https://web.archive.org/web/20120501095724/http://www.efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=2 Flora of China] : [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200012583 ''Hevea brasiliensis''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{eFloras|2|200012583|Hevea brasiliensis}} * Referéncia Catalogue of Life : [https://web.archive.org/web/20160306092917/http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Hevea/species/brasiliensis/match/1/match/1 ''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A.Juss.) Müll.Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{CatalogueofLife espèce|Hevea|brasiliensis|(Willd. ex A.Juss.) Müll.Arg.}} * Referéncia Tela Botanica ([http://www.tela-botanica.org/page:eflore France métro]) : [http://www.tela-botanica.org/bdtfx-nn-120799 ''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Müll.Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span>{{Tela-métro|120799|''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Müll.Arg.}} * Referéncia Tela Botanica ([http://www.tela-botanica.org/page:isfgm Antilles]) : [http://www.tela-botanica.org/bdtxa-nn-5100 ''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Müll. Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span>{{Tela-antilles|5100|''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Müll. Arg.}} * Referéncia [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]] : [http://www.cbif.gc.ca/acp/fra/siti/regarder?tsn=506431 ''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex Adr. Juss.) Muell. Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> (<span class="plainlinksneverexpand"><small>+ [http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=506431 version anglaise]</small></span> <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>) * Referéncia NCBI : [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=3981 ''Hevea brasiliensis''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{NCBI|3981|''Hevea brasiliensis''}} * Referéncia [http://www.ars-grin.gov/ GRIN] : [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?18974 <small>espèce </small>''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Mull. Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{GRIN espèce|18974|''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Mull. Arg.}} === Bibliografia === * https://web.archive.org/web/20160303165708/http://www.cirad.fr/content/download/1131/9755/version/2/file/hevea.pdf * {{Lang|en|''International Rubber Research and Development Board''}} (IRRDB). https://web.archive.org/web/20080401075854/http://www.irrdb.com/default.asp * {{Lang|en|''International Rubber Study Group''}} (IRSG). http://www.rubberstudy.com/ * Centre de Coopération Internationale en Recherche Agronomique pour le développement (Cirad). * Unités de Recherche Cirad : - Performances des systèmes de production et de transformation tropicaux https://web.archive.org/web/20171219021658/http://www.cirad.fr/qui-sommes-nous/organigramme/departements-scientifiques/performances-des-systemes-de-production-et-de-transformation-tropicaux-persyst/presentation - Performance des systèmes de culture des plantes pérennes http://ur-systemes-de-perennes.cirad.fr/ - Ingénierie des agropolymères et technologies émergentes (UMR Iate) http://umr-iate.cirad.fr/ * Compagnon, P. 1986. ''Le caoutchouc naturel''. Biologie - Culture - Production. Maisonneuve et Larose éditeurs. 595&nbsp;<abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp; * Nath, T.K., Inoue, M. & De Zoysa, M. (2013). ''Small-Scale Rubber Planting for Enhancement of People’s Live lihoods: A Comparative Study in Three South Asian Countries.'' Soc. Nat. Resour ., 26 , 1066 – 1081. [[Categoria:Flòra (nom vernacular)]] nx9anqxewjcrwp797z87ea8nsbt9nqz 2508831 2508830 2026-09-18T12:49:32Z Jiròni 239 /* Descripcion */ 2508831 wikitext text/x-wiki {{sostítol/Taxon|ns1=Hevea brasiliensis}} {{Taxobox debuta | vegetal | ''Hevea brasiliensis'' | Rubber tree leaves.JPG | Fuèlhas d’evea }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Rosidae }} {{Taxobox | òrdre | Euphorbiales }} {{Taxobox | familha | Euphorbiaceae }} {{Taxobox | genre | Hevea }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Hevea brasiliensis | ([[Carl Ludwig Willdenow|Willd.]] ex [[Adrien de Jussieu|A.Juss.]]) [[Johannes Müller Argoviensis|Müll.Arg.]], [[1865]] }} {{Taxobox filogenia bendèl}} {{Taxobox | òrdre | Malpighiales }} {{Taxobox | familha | Euphorbiaceae }} {{Taxobox imtage | Imatge:Hevea_brasiliensis_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-071.jpg }} {{Taxobox fin}} L’'''arbre de cauchó''', l’'''evea''' o l’'''evea del Brasil''' (''Hevea brasiliensis'') es una [[Espècia (biologia)|espècia]] d’[[Arbre|arbres]], du [[Genre (biologia)|genre]] ''[[Hevea]]'' de la familha de las ''[[Euphorbiaceae]]''. Se'n tira un [[latèx]] qu'es utilizat per èsser transformat en [[cauchó]]. == Descripcion == [[Fichièr:Hevea_semillas2.jpg|esquèrra|vinheta|200x200px|Fruchs de l’evea.]] [[Fichièr:Latex_-_Hevea_-_Cameroun.JPG|esquèrra|vinheta|267x267px|Lo latèx se pren en fasent una una sagnada<span></span>: la pratica d'un talh de la rusca del tronc per copar des vaissèls laticifèrs.]] [[Fichièr:Ceylon_rubber.jpg|esquèrra|vinheta|320x320px|Culhida del latex a [[Sri Lanka|Ceilan]] (1920).]] Dins son mitan natural en [[Amazonas]], l’''Hevea brasiliensis'' es un arbre podent aténher mai de 30&nbsp;m de naut per una circonferéncia de 1&nbsp;m. L’evea a una rsuca verd grisenca. Las fuèlhas son compausadas de tres foliòlas dispausadas al tèrme d’un petiòl. L’evea perd sas fuèlhas e tornan cada an. Se forman periodicament, per estatge al tèrme de las unitats de creissença. Las flors son pichonas, jauna clar e acampadas en grapas. Los fruchs son compausats d’una capsula de tres lòtjas contenent caduna una grana d'unes 2&nbsp;cm, ovala, de color bruna decorada de tacas blanquinosas, aqueste fuch es dehiscent<ref>[https://archive.is/20120801162033/http://www.afd-lv.org/plant-ch/hevea/conaiss/DShevea.htm Connaissance des végétaux - Hévéa (Hevea brasiliensis) Description statique]</ref>. '''Lo teissit laticifèr''' Lo teissit laticifèr se trapa dins totas las partidas de l’arbre, de las raïces a las fuèlhas, passant per la rusca del tronc, sèti de l’espleita de latèx per l’evea. o vaissèls laticifèrs se desvelopan en forrèls concentrics dins lo libèr (rusca tendra) que conten tanben los vaissèls conductors de la saba compausada, lo floèm. Los vaissèls laticifèrs s’anastomosan de biais a formar un malhum continú a l’interior de cada forrèl. Las cellulas que compausan los vaissèls laticifèrs sont vivantas e possedissons totes los organits ([[Nuclèu (biologia)|nuclèu]], [[Mitocondria|mitocondrias]], plastas, etc) necessaris a lor foncionament. '''Lo latèx''' Lo [[latèx]] es diferent de la saba. Aquesta assegura la distribucion de l’aiga, de las sals mineralas o dels sucres alara que lo latèx es puslèu implicat dins los mecanismes naturals de defensa de l’arbre. Circula dins un malhum diferent de vaissèls<span></span>: los canals laticifèrs. Coma la resina, goteja alara d'una ferrida de la planta e forma en secant una barrièra protectritz. Lo latèx pres per sagnada es lo [[Citoplasma|citoplasme]], es a dire lo contengut liquid, de las cellulas laticifèras.Es compausat d’une suspension de particulas de cauchó, mas tanben d’organits com los lutoïds. Mas, los nuclèus e s mitochondrias demoran ligadas a las parets de las cellulas, asseguran tanben lo renovèlament del latèx après culhida. Las particulas de cauchó representan 25 a 45 % del volum del latèx e 90 % de la matèria seca. == Distribucion == Aquesta espècia es subretot originària de la granda [[Seuva Amazonica|selva amazonica]]: * lo [[Brasil]] ([[Estats de Brasil|Estats]] d'[[Amazonas (Brasil)|Amazonas]], del [[Mato Grosso]] o del [[Pará]]) ; * lo [[Peró]], la [[Bolívia]] e la [[Colómbia]]. Après que l’explorator angles [[Henry Alexander Wickham]] capitèt a levar 74 000&nbsp;granas d'evea brasilian al [[Jardins botanics reials de Kew|jardins botanics reial de Kew]] a [[Londres]], los britanics podèeon realizar la lors plantacions d'eveas dins las lor colonias, coma d'en primièr, [[Sri Lanka|Ceilan]]. D'autres poténcias colonialas imitèron lo [[Reialme Unit|Reilame Unit]] dins aquesta dralha coma la [[França]]. Sa cultura tanben s'espandiguèt dins totas las regions tropicalas, coma dins le Sud-Èst asiatic ([[Tailàndia]], [[Malàisia]], [[Indonesia]], [[Vietnam]], [[Índia]], [[China]]{{Nobr|, etc.}}), e tanben en Africa ([[Nigèria]], [[Libèria]], [[Cameron]], [[Còsta d'Evòri|Còsta d’Evòri]]). S'espandís sus unes 8,3&nbsp;milions d’ectaras. == Espleita de l'evea == [[Fichièr:Plantation_d'hévéas_au_Cameroun.JPG|vinheta|Plantacion d'eveas amb los gòts per prene lo latèx.]] Lo latèx se pren per sagnadas sus la rusca del tronc de l’evea. Amb un cotèl especific, los sagnaires practican un pichon talh davalant sus la mitat o lo tèrç de la circonferéncia del tronc. La sagnada comença en general a unes 1,50&nbsp;m de naut, quand los arbres atengan 50&nbsp;cm de circonferéncia a 1&nbsp;m de naut. A cada sagnada, la rusca es reviscolada en talhant una lamella prima d’unes 2&nbsp;mm d’espessor, sus tota la prigondor de la rusca. Es pasmens important de tocar pas lo cambium (sisa generatritz de la fusta) qu'aquò provòca de crètas. Las sagnadas se debanan periodicament. Existís de sistèmas mai o mens intensius, anant de la sagnada dos jorns sus tres a la sagnada setmanala, la frequéncia mai correnta se fa cada dos jorns. Quand tota la rusca de costa expleitat es consomada, se passa al seguent. Aquò se en general 6&nbsp;ans mai tars. Quand tota la rusca bassa es utilizada, se pòt practicar la sagnada nauta, punjanta. Aquesta, pasmens s'es mai delicata es fòrça productiva. Se pratica en quarts d'espiralas e pòt durar al mens 4&nbsp;ans. Es alara possible de tornar a la sagnada bassa sus la rusca ja sagnada que mentretant s'èra regenerada. L’arbre pòt atal produire de latèx a partir de l’edat de 5&nbsp;ans e pendent 30&nbsp;ans environ. Pasmens, dins fòrça regions e subretot en Tailàndia, primièr país productor, la tendencia es d'ecortar los cicles, amb una expleitacion sus mens de 20&nbsp;ans. A la fin del periòde d’espleita, l’evea es tombat e un novèl es plantat. Los progrèsses de la recerca permeton de realizar de plantacions amb un material vegetal nòu de performança melhoras. Lo latèx, sortissent del talh, raja dins lo gòt pendent unas oras. Puèi se tapa l’òsca per calhament del latèx e l'escorriment. La culhida se pòt far jos forma liquida just après la sagnada, o solida se se daissa calhar lo latèx dins lo gòt. En cas de culhida jos forma liquida, se pòt apondre un pauc d’amoniac per empachar la coagulacion precòça. Al contrari, lo procès de transformacion pòstculhida comença per l’apond d’un pauc d’acid (formic mai sovent) por far calhar lo latèx. == Aspèctes economics == L’Asia es la region productritz màger de cauchó natural (95 % du total mondial). La produccion mondiala es estimada a 9,7&nbsp;milions de tonas environ, que tres païses, [[Tailàndia]], [[Indonesia]] e [[Malàisia]], representan près dels tres quarts. Es al [[Libèria]] que se trapa la plantacion d'eveas mai vasta del mond<span></span>: 48000 ectaras, que sont la proprietat de [[Firestone Tire and Rubber Company|Firestone]], li gigant [[Estats Units d'America|american]] del [[pneumatic]] vengut dempuèi 1988 una filiala del grop japonés [[Bridgestone]]. == Aspèctes environamentals == Pels besonhs creissent de l'industria<ref>ANRPC. (2010). Natural Rubber Trends & Statistics. A monthly bulletin of market trends and statistics. Volume 2 No. 12. December 2010. Association of Natural Rubber Producing Countries, Kuala Lumpur, Malaysia</ref> (l'industria del pneumatic es responsabla a 70 % de la consomacion de cauchó dich ''natural''), de vastas monoculturas de l'''Hevea brasiliensis'' remplaçan sempre mai la sèlva tropicala<ref>Li, Z. & Fox, J.M. (2012). ''Mapping rubber tree growth in mainland Southeast Asia using time - series MODIS 250 m NDVI and statistical data''. Appl. Geogr. , 32 , 420 – 432</ref>{{,}}<ref>FAO. (2013). FAOSTAT [https://web.archive.org/web/20161119041745/http://faostat.fao.org/ Online Statistical Service]</ref>, e tanben dins de païses e sus de continents ont l'evea existissiá pas. La cultura industriala de l'evea aumentèt mai en Asia continentala del Sud e Sud-Oèst (mai de 2&nbsp;milions d'ectaras de 2000 a 2010), çò qu'enduch de trebolums environamentals e socioeconomics, l'evea venent alara tanben una menaça suplementària per la [[biodiversitat]]<ref>Joshi, L., Wibawa, G., Beukema, H., Williams, S., van Noordwijk, M., Used, S., & Tolerated, S. (2000). ''Technological change and biodiversity in the rubber agroecosystem of Sumatra''. in Tropical Agroecosystem, 133-155.</ref>{{,}}<ref>Fox, J. & Castella, J. - C. (2013). ''Expansion of rubber (Hevea brasiliensis) in Mainland Southeast Asia: what are the prospects for smallholders ?'' J. Peasant Stud. , 40 , 155 – 170</ref>. En una generacion (en 29&nbsp;ans, de 1983 a 2012), la superfícia de plantacion passèt de 5,5&nbsp;milions d'ectaras a 9,9&nbsp;milions (57 % de la superfícia dedicada al palmièr d'òli), mas amb un taus qu'atenguèt 71 % en Asia del sud-èst en 2015. Coma per l'[[eucaliptus]] o l'òli de palma<ref>Harris, N.L., Brown, K., Netzer, M., Killeen, T.J. & Gunarso, P. (2013). ''Projections of oil palm expansion in Indonesia, Malaysia and Papua New Guinea from 2010 to 2050''. Reports from the Technical Panels of the 2nd Greenhouse Gas Working Group of the Roundtable on Sustainable Palm Oil (RSPO). Roundtable on Sustainable Palm Oil (RSPO</ref>, la tendéncia s’accelèra<span></span>: pendnet los [[ans 2000]], l'industria del cauchó causèt la plantacion cada annada de près de 219 000&nbsp;ectaras suplementaris d'eveas (mai del doble dels 108 000&nbsp;ectaras/an de las 2&nbsp;decenniás precedentas){{,}}<ref name="JournEnv2015">Article du Journal de l'environnement, intitulé ''[http://www.journaldelenvironnement.net/article/apres-l-huile-de-palme-le-caoutchouc,57769?xtor=EPR-9 Après l'huile de palme, le caoutchouc hévéa caoutchouc Le caoutchouc va-t-il à son tour saigner la forêt ?]'', publié 17/04/2015</ref>. Amb lo desvelopament de l'automobila individuala en China, fòrça expèrts crenhon que l'explosion de las culturas d'eveas contunha, amb d'efièch creissents sus la biodiversitat e las populacions autoctònas, comparables a aquelas de las culturas d'òlo de palma<ref>Koh, L.P. & Wilcove, D.S. (2008). ''Is oil palm agriculture really destroying tropical biod iversity?'' Conserv. Lett. , 1 , 60 – 64</ref>, subretot dins las zonas tropicalas del sud-èst asiatic ([[Indonesia]], [[Malàisia]], [[Laos]], [[Cambòtja]], [[Vietnam]], sud-oèst de la [[Republica Populara de China|China]] e [[Filipinas]]), al prejudici de la sèlva primària, de sa biodiversitat<ref>Li, H., Aide, T.M., Ma, Y., Liu, W. & Cao, M. (2007). ''Demand for rubber is causing the loss of high diversity rain forest in SW China.'' Biodivers. Conserv. , 16 , 1731 – 1745</ref> e dels grands equilibris ecologics (d'[[Airal protegit|airals protegits]] an ja estat sacrificats per de plantacions). Per exemple, la resèrva naturala Snol (Cambòtja) foguèt en 4&nbsp;ans (de 2009 a 2013) cobèrta a mai de 70 % per 75 000&nbsp;ectaras d'eveas emalgrat la preséncia de nombrosass espècias menaçadas ([[banteng]], [[Cervus eldi|cerf d'Eldi]] e de monardss carnivòrs). La demanda asiatica en cauchó encora grandiguèt<ref>Rubberworld. (2014). [https://web.archive.org/web/20150418104245/http://www.rubberworld.com/RWmarket_report.asp?id=1180 IRSG Offers Latest World Rubber Industry Outlook. RubberWorld], Rubberworld.com</ref> (de 3,5 %/an dins los années 2010-2015), e + 5,3 % al subjècte dels pneumatics. Un estudi prospectiu d'Eleanor Warren-Thomas estima que de 2015 a 2024, 4,3&nbsp;nòus milions d’ectaras d'eveas riscan de remplaçar de la sèlva tropicala (la superfícia de cultura d'evea poiriá alara aténher 86 % sul periòde 2012-2024, çò que seriá catastrofic per la biodiversitat d'aquestas regions ja domatjada, per exemple pels [[Gibon|gibons]] e d'autras espècias dependentas de la sèlva primària, que poiràn pas que desapareisser, mas tanben per fòrça espècias aviaras, de ratapenadas e escarabats (declin podent aténher 75 %). L'erosion dels sòls, l'aument de la pollucion et de la turbiditat de l'aiga aumentariá tanben<ref name="WarrenThomas2015">Warren‐Thomas, E., Dolman, P. M., & Edwards, D. P. (2015). ''Increasing Demand for Natural Rubber Necessitates a Robust Sustainability Initiative to Mitigate Impacts on Tropical Biodiversity''. Conservation Letters ([http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/conl.12170/abstract résumé]).</ref>. Dins unes païses coma lo Vietnam, la cultura de l'evea ganha tanben lo gradient altitudinal, alara que la biodiversitat aviá sovent trobat refugi suls fòrts penjals e monts<ref>Nguyen, B.T. (2013) ''Large-scale altitudinal gradient of natural rubber production in Vietnam.'' Ind. Crops Prod. , 41 , 31 – 40</ref>, e en condicion de monocultura, lo risc d'apareisson d'una malautiá capabla de decimar los eveas aumenta tanben. Globalament, los servicis ecosistemics provesits per la sèlva son tanben plan degradats<ref>Hansen, K.K. & Top, N. (2006) ''Natural forest benefits and economic analysis of natural forest conversion in Cambodia'' - Working Paper 33. Cambodia Development Resource Institute, Phnom Penh, Cambodia</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * Referéncia [https://web.archive.org/web/20120501095724/http://www.efloras.org/flora_page.aspx?flora_id=2 Flora of China] : [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200012583 ''Hevea brasiliensis''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{eFloras|2|200012583|Hevea brasiliensis}} * Referéncia Catalogue of Life : [https://web.archive.org/web/20160306092917/http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Hevea/species/brasiliensis/match/1/match/1 ''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A.Juss.) Müll.Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{CatalogueofLife espèce|Hevea|brasiliensis|(Willd. ex A.Juss.) Müll.Arg.}} * Referéncia Tela Botanica ([http://www.tela-botanica.org/page:eflore France métro]) : [http://www.tela-botanica.org/bdtfx-nn-120799 ''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Müll.Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span>{{Tela-métro|120799|''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Müll.Arg.}} * Referéncia Tela Botanica ([http://www.tela-botanica.org/page:isfgm Antilles]) : [http://www.tela-botanica.org/bdtxa-nn-5100 ''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Müll. Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span>{{Tela-antilles|5100|''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Müll. Arg.}} * Referéncia [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]] : [http://www.cbif.gc.ca/acp/fra/siti/regarder?tsn=506431 ''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex Adr. Juss.) Muell. Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> (<span class="plainlinksneverexpand"><small>+ [http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=506431 version anglaise]</small></span> <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>) * Referéncia NCBI : [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=3981 ''Hevea brasiliensis''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{NCBI|3981|''Hevea brasiliensis''}} * Referéncia [http://www.ars-grin.gov/ GRIN] : [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?18974 <small>espèce </small>''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Mull. Arg.] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span>{{GRIN espèce|18974|''Hevea brasiliensis'' (Willd. ex A. Juss.) Mull. Arg.}} === Bibliografia === * https://web.archive.org/web/20160303165708/http://www.cirad.fr/content/download/1131/9755/version/2/file/hevea.pdf * {{Lang|en|''International Rubber Research and Development Board''}} (IRRDB). https://web.archive.org/web/20080401075854/http://www.irrdb.com/default.asp * {{Lang|en|''International Rubber Study Group''}} (IRSG). http://www.rubberstudy.com/ * Centre de Coopération Internationale en Recherche Agronomique pour le développement (Cirad). * Unités de Recherche Cirad : - Performances des systèmes de production et de transformation tropicaux https://web.archive.org/web/20171219021658/http://www.cirad.fr/qui-sommes-nous/organigramme/departements-scientifiques/performances-des-systemes-de-production-et-de-transformation-tropicaux-persyst/presentation - Performance des systèmes de culture des plantes pérennes http://ur-systemes-de-perennes.cirad.fr/ - Ingénierie des agropolymères et technologies émergentes (UMR Iate) http://umr-iate.cirad.fr/ * Compagnon, P. 1986. ''Le caoutchouc naturel''. Biologie - Culture - Production. Maisonneuve et Larose éditeurs. 595&nbsp;<abbr class="abbr" title="pagina(s)">p.</abbr>&nbsp; * Nath, T.K., Inoue, M. & De Zoysa, M. (2013). ''Small-Scale Rubber Planting for Enhancement of People’s Live lihoods: A Comparative Study in Three South Asian Countries.'' Soc. Nat. Resour ., 26 , 1066 – 1081. [[Categoria:Flòra (nom vernacular)]] tdee18an530yit2jwcb5t53c46dbh3y 0 179050 2508827 2201120 2026-09-18T12:42:18Z Jiròni 239 2508827 wikitext text/x-wiki Las '''sablas bituminosas''' son un tipe de jaciment de [[petròli]] non convencional. Las sablas bituminosas son de sablas escarpas o de [[gres]]es parcialament consolidat contenent una mescla naturala de sabla, d'argila e d'aiga, embeguda d'una forma de petròli densa e extremament viscosa, tecnicament apelada [[bitum]]. De jaciments de bitum natural son senhalats dins nombroses países, mas especialament en quantitats extremament importantas en [[Canadà]]. D'autras sèrvas bèlas se trapan en [[Cazacstan]], en [[Russia]] e en [[Veneçuela]]. Los jaciments mondials de petròli son estimats a mai de de 2 000 miliards de barrals (320 miliards de mètres cubes); las estimacions incluson los jaciments que son pas estat descobèrts. Las sèrvas provadas de bitum contenon aperaquí 100 miliards de barrals e las sèrvas totalas de bitum natural son estimadas a 249,67 Gbbl (39,694 × 109 m3) dins lo monde, dont 176,8 Gbbl (28,11 × 109 m3), siá 70,8%, en [[Albèrta]], Canadà. == Descripcion == Aquelas formacions de feble prigondor (de còps gaireben a l'[[aflorament]]) contenon de 80 a 85 % de matérias mineralas ([[Dioxyde de silicium|silici]] e [[argila]]), de 10 a 12 % de [[bitume]] natural e 5 % d'[[aiga]]. Aquel bitum es pas a propriament parlar de petròli, pr'amor qu'es al mens cent còps mai [[viscositat|viscós]] e netament pus dens. Lo petròli convencional es contituït de comausats leugièrs, tals que lo gas, l’esséncia, e lo [[querosèn]] ; conten tanben de compausats pesucs, tals que las òlis de graissatge, los [[fiols pesucs]] e lo bitume. Aqueles compausats an de 3 à 300 [[atòm]]s de [[carbòni]]s e de [[Punt d'ebullicion|punts d’ebullicion]] anant de -40 à {{unitat|525|℃}}. Lo bitum es el constituït de la fraccion pesuga de petròli sembla un pauc al fiol residual eissit de la [[destillacion]] del brut convencional : conten gaireben pas cap d'[[alcan]]s corts mas fòrça idrocarburs complèxes, [[idrocarbur aromatic policyclic|policiclics]] per exemple. es generalament ric en [[sofre]], en [[resina (constituent)|resinas]], en [[asfaltèns]] e en [[metals pesucs]]. Òm considèra los petròlis que la [[densitat API]] es inferiora a 15° API coma essent de bitums. L'origina del bitum es incèrta. Es fòrça tròp viscós per aver migrat dins son estat actual. Se pensa doncas qu'èra, a l'origina, un petròli convencional que, après aver migrat dins de sèrvas tròp pauc prigondas per l'isolar del monde exterior, foguèt degradat, perdent aital sos compausats pus leugièrs per [[biodegradacion]] [[micròbi|microbiana]], per [[evaporacion]], e per « lavatge » a l'aiga. Aquela explicacion fa pasmens pas l'unanimitat. == Reparticion == [[Imatge:Athabasca Oil Sands map.png|thumb|right|200px|Sablas bituminosas d'[[Albèrta]]]] Las sèrvas son concentradas dins doas zonas geologicas. Es en Canadà, al nòrd de la província d’[[Albèrta]] que los principals jaciments de sablas bituminosas se trapan. À l’oèst, dins la region de [[Rivière-la-Paix]] (Peace River), al sud, [[Cold Lake (ciutat)|Cold Lake]] e al nòrd, près de la ribièra [[Ribièra Atabasca|Atabasca]], mai precisament a [[Fort McMurray]]. Près de 20 entrepresas son situadas en Albèrta, que las doas pus importantas son [[Syncrude]] e [[Suncor]]. Per comparar a egalitat aquel bitum amb de sèrvas de petròli convencional, cal deduire l'energia necessària a son extraccion e sa transformacion. Las sèrvas de petròli d’Atabasca representan mai de {{unitat|1700|miliards}} de barrals<ref name="ONE2006">Office national de l’énergie (2006), Les sables bitumineux du Canada, Perspectives et défis jusqu’en 2015 : Mise à jour, Office national de l’énergie, Calgary</ref>. Las sèrvas provadas, es a dire que pòdon èsser expleitadas per la tecnologia e las condicions economicaes actualas, representan 174 miliards de barrals, mis 315 milliards serián a tèrme recuperablas<ref name=ONE2006/>{{,}}<ref>Alberta (2007), [http://www.energy.gov.ab.ca/Oil/pdfs/AB_OilReserves.pdf, “Oil Reserves and Production”]</ref>. La sabla conten en mejana 11,5 % de bitume. Cal doncas espleitar una quantitat gigantesca de sablas bituminosas, per fin d’obténer una quantitat enauçada de bitum. D'efèit, la recuperacion de doas tonas de sablas bituminosas permet d’obténer un sol barral de bitum. En 2012, la produccion de bitum brut a partir de las sablas bituminosas èra de 1,9 milion de barrals per jorn<ref name=Alberta2013/>, siá 305000 m3/j, per un total annadièr de 704 milions de barrals, siá 112 milions de m{{3}} per l'annada<ref name=Alberta2013>{{en}} Source : [http://albertacanada.com/business/statistics/oil-sands-quarterly.aspx Alberta Oil Sands Industry. Quarterly Update. Summer 2013]</ref>. En [[Veneçuela]], la « cintura » d'[[Orinoco]], probablament la mai granda acumulacion atenenta d'idrocarburs al monde, conten a pauc près lo meteis volum. Tant dense mas pus liquid coma lo [[bitum]] dels jaciments canadencs, es sovent classat coma brut extra-pesuc e non coma sablas bituminosas. Las sèrvas existissent endacòm mai dins lo monde son fòrça pus pichonas. Existís un vast jaciment en [[Siberia]] orientala, dins la region d'[[Olenek]], mas gaireben cap informacion es pas disponibla a son subjècte. Se situa sus la còsta artica, lo clima extrême e l'isolament explican que son espleita siá pas envisatjada per ara. Russia ten d'autres despaus de sablas bituminosas dins la region Vòlga-Oral ([[Tatarstan]] e las regions vesinas), mens vastes que los d'Olenek mas mens dificil d'accès. [[Categoria:Ròca sedimentària]] g3g1vmwqyaq7dhwwizuxcvt3ag3rccq 0 181593 2508832 2252925 2026-09-18T12:55:43Z Jiròni 239 2508832 wikitext text/x-wiki [[File:2010 06 04 Centrale nucléaire de Fessenheim2 (cropped).jpg|thumb|right|250px|La centrala nucleara de Fessenheim en 2010.]] La '''centrala nucleara de Fessenheim''' foguèt la primièra centrala nucleara francesa REP de la filièra 900 MW mesa definitivament a l'arrèst. Implantada en bordura del [[Grand canal d'Alsàcia]] sul territòri de la comuna de [[Fessenheim]] ([[Aut Ren]]), sa construccion, decidida a la fin dels ans 1960 pels presidents [[Charles de Gaulle]] puèi [[Jòrdi Pompidor|Jòrge Pompidor]], repausava sus la tecnologia dels reactors d'aiga pressurisada de l'entrepresa americana Westinghouse Electric. La centrala èra equipada de dos reactors d'una poissença installada de 900 MWe cadun que permetián d’estalviar un demai d’emission de [[gas d'efièch de sèrra]] comprés entre 6 e 12 milions de tonas equivalent [[Dioxid de carbòni|CO2]] per an, respècte a una produccion equivalenta per de centralas de [[gas]] o de [[carbon]]<ref>{{Lien web |langue=fr |titre=Fessenheim: symbole de notre schizophrénie face à l’urgence climatique |url=www.lesechos.fr/idees-debats/cercle/fessenheim-symbole-de-notre-schizophrenie-face-a-lurgence-climatique-1140070 | site = Les Échos |date=2019-10-15}}. (L'autor es Maxence Cordiez, engenhaire dins lo sector de l'energia.)</ref>{{,}}<ref>{{Lien web |langue=fr |titre=À ceux qui brandissent l’arrêt de Fessenheim comme un titre de gloire… |url=https://www.connaissancedesenergies.org/tribune-actualite-energies/ceux-qui-brandissent-larret-de-fessenheim-comme-un-titre-de-gloire | site = connaissancedesenergies.org |date=2020-03-13}}.</ref>{{,}}<ref>{{Lien web |langue=fr |titre=Une interview dans Le Point en mars 2020 |url=https://jancovici.com/publications-et-co/interviews/une-interview-dans-le-point-en-mars-2020 | site = [[Jean-Marc Jancovici]] |date=2020-03-18}}.</ref>.. Son espleitada comerciala durèt 42 ans, de 1978 a 2020. Los reactors n°1 e n°2 foguèron definitivament arrestats respectivament lo 22 de febrier de 2020 e lo 29 de junh de 2020. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Anciana centrala nucleara en França]] qfxjphx3rqbyrb3cobnk0magpzrei7y 0 193321 2508836 2426641 2026-09-18T17:37:45Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:PFM2.jpg]] → [[File:Premiata Fornería Marconi after a live show (2007-08-25).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name 2508836 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Premiata Fornería Marconi after a live show (2007-08-25).jpg|200px|right|thumb|'''Premiata Forneria Marconi''' en 2007]] '''Premiata Forneria Marconi''' ('''PFM''') es un grop de ròck progressiu [[Itàlia|italian]]. Ancian sòcis del grop '''Quelli''' ("los"), lor primièr vertadièr album coma '''Premiata Forneria Marconi''', ''Storia di un minuto'', es publicat en 1972. '''PFM''' es l'un dels grops de ròck italian a aver agut lo mai de succès internacional, en particular en [[Anglatèrra]], als [[Estats Units d'America|Estats Units]], al [[Japon]] e al [[Canadà]]. Cantan mai que mai en [[italian]], mas tanben en [[anglés]].<ref>http://clairetobscur.fr/premiata-forneria-marconi-i-dreamed-of-electric-sheep/</ref> ==Discografia== * 1969 : ''Quelli'' ('''Quelli''') * 1972 : ''Storia Di Un Minuto'' * 1972 : ''Per Un Amico'' * 1973 : ''Photos of Ghosts'' * 1974 : ''L'isola di niente'' * 1974 : ''The World Became the World'' (version [[anglés|anglesa]] de ''L'isola di niente'') * 1975 : ''Chocolate Kings'' * 1977 : ''Jet Lag'' * 1978 : ''Passpartù'' * 1980 : ''Suonare Suonare'' * 1981 : ''Come Ti Va in Riva alla Città'' * 1984 : ''PFM? PFM!'' * 1987 : ''Miss Baker'' * 1997 : ''Ulisse'' * 2000 : ''Serendipity'' * 2005 : ''Dracula'' * 2006 : ''Stati di Immaginazione'' (CD + DVD) * 2010 : ''A.D. 2010 - La buona novella'' * 2013 : ''PFM in Classic'' (de Mozart à Celebration (2 CD, 3 LP) (Immaginifica by Aereostella)) * 2017 : ''Emotional Tatoos'' * 2021 : ''I Dreamed of Electric Sheep - Ho sognato pecore elettriche'' ==Referéncias== [[Categoria:Grop de musica italian]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de rock italian]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1970]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2010]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2020]] e2v3kbaplppn9xixtqmprzuh7ezf1ww 0 201531 2508873 2508818 2026-09-19T09:54:21Z Briantin de Montrei 37340 2508873 wikitext text/x-wiki {{Omon|Pentapòli}} [[File:La Pentapoli della costa Adriatica.png|vinheta|En [[roge]], las cinc ciutats de la pentapòli adriatica. En [[irange]], autres ciutats de l'[[Exarcat de Ravena]].]] En [[Itàlia bizantina]], lo '''Ducat de la Pentapòli'''<ref group=Nt>Variacion dialectala:<br/>*'''Ducat dera Pentapòli''' en [[gascon]];<br/>*'''Duchat de la Pentapòli''' en [[nòrd-occitan]], [[gavaudanés (sosdialècte)|gavaudanés]], e [[Bas-vivarés (parlar)|bas-vivarés]].</ref> èra una circonscripcion militara governada per un [[duc]] (''dux'') nomenat per e jos l'autoritat de l'[[Exarcat de Ravena|exarca de Ravena]] (584-751). En realitat lo ducat comprenguèt doas pentapòlis (del grèc "πεντάπολις", "cinc ciutats"): quala maritima (comprenent las ciutats de [[Rimini]], [[Pesaro]], [[Ancona]], [[Senigallia]] e [[Fano]]) e quala annonària o montana (comprenent las ciutats de [[Gubbio]], [[Cagli]], [[Urbino]], [[Fossombrone]] e [[Jesi]]). Per aquesta rason, lo ducat de còps s'anomena "doble pentapòli" o "decapòli". ==La pentapòli maritima== Aqueste districte compreniá los territòris de cinc importants [[diocèsi|ciutats episcopalas]]: [[Diocèsi de Rimini|Rimini]], [[Diocèsi de Pesaro|Pesaro]], [[Archidiocèsi d'Ancona-Osimo|Ancona]], [[Diocèsi de Fano-Fossombrone-Cagli-Pergola|Fano]], e [[Diocèsi de Senigallia|Senigallia]]. Inicialament èra subjècte al govèrn de l'[[exarca]] de Ravena. Mai tard ganhèt una cèrta autonomia. Auèi los territòris de la Pentapòli son incluses entre [[Romanha]] e las [[Marchas]]. A l'epòca de sa constitucion confinava al nòrd amb lo nuclèu central de l'exarcat governat directament per l'exarca (lo Ravenat). Lo confinh èra lo cors del flume [[Marecchia]]<ref>Paola Novara, ''La Romagna delle pievi'', Il Ponte Vecchio, Cesena 2020, pag. 240.</ref>. Los autres confinhs: a l'èst la [[mar Adriatica]]; a l'oèst, lo long de la crèsta [[Apenins|apenina]], lo [[Ducat de Tuscia]] (establit pels [[Langobards]] en [[570]]); al sud-oèst lo [[Ducat de Perosa]] o lo [[Corredor Bizantin]], es a dire, aquela franja montanhosa de territòris [[Empèri Bizantin|bizantins]] que religava Ravena a [[Roma]]; e al sud, sul lièch del flume [[Musone (Marchas)|Misco]] (ara Musone), lo [[Ducat d'Espolet]], establit per los [[Langobards]] en [[570]]. La Pentapòli maritima s'estendiá probablament a l'interior fins als [[Apenins|montanhas apeninas]], e benlèu al delà. Sa ciutat mai meridionala èra Humana ([[Numana]]) sus la riba nòrd del Misco. Lo ''[[Dux]]'' de la Pentapòli residava probablament a [[Rimini]]<ref>Enciclopedia Treccani, voce ''[http://www.treccani.it/enciclopedia/pentapoli_%28Enciclopedia-Italiana%29/ Pentapoli]'', da cui si cita: ''È probabile, ma non certo, che Rimini ne fosse la capitale''.</ref>. Lo ''Dux'' èra a l'encòp l'autoritat civila e militara; jos son comandament aviá un ''numerus'', la garnison permanenta compausada de circa 500 infantariás. Lo Papa [[Gregòri Ier|Gregòri lo Grand]] menciona lo ''Numerus Ariminiensis'' en [[591]]. En la ciutat existiá un quartièr fortificat près del [[pont de Tibèri|pont roman de Tibèri]]; de mai lo pòrt maritim, a l'embocadura del flume [[Marecchia]], èra nomenat Cort dels Ducs (''Curtis ducibus''), mai tard popularament dicha "la Castellaccia". ==La Pentapòli annonària o montana== La Pentapòli annonària, dicha tanben montana, èra constituïda de las ciutats episcopalas de [[Gubbio]], [[Cagli]], [[Urbino]], [[Fossombrone]] e [[Jesi]], de las qualas Cagli e Fossombrone èran situadas al long de la [[Via Flaminia]] consulara, es a dire, la partida septentrionala de l'anomenat [[Corredor Bizantin]], la franja de tèrra que religava [[Ravena]] a [[Roma]], las doas vilas principalas de l'Exarcat d'Itàlia. Divèrses estudioses modèrnes identifican la Pentapòli annonària, que constituïssiá la part intèrna del ducat de la Pentapòli e èra densament fortificat, amb la ''Provincia castellorum'' atestada per la [[Cosmografia de Ravena]].<ref>{{cita|Ravegnani 2004|p. 85}}.</ref><ref>Nella Cosmografia Ravennate, redatta tra la fine del VII e gli inizi dell'VIII secolo, viene affermato ''item Annonaria Pentapolensis est super ipsam Pentapolim, id est Provincia Castellorum'', cfr. {{Obratge|autor=Anonimo Ravennate|títol=Anonymi Ravennatis qui circa saeculum VII vixit De geographia|an=1688|pp=199-200|url=https://www.google.it/books/edition/Anonymi_Ravennatis_qui_circa_saeculum_VI/0jVpAAAAcAAJ?hl=it&gbpv=1&dq}} Diversi studiosi moderni sostengono, sulla base di questo passo della Cosmografia Ravennate, che la parte interna della Pentapoli, quella Annonaria, fosse anche nota come ''Provincia Castellorum'' (cfr. {{cita|Ravegnani 2004|p. 85}}). Altri studiosi, sulla base della testimonianza dell'autore del XII secolo Guido di Ravenna (che nella ''Geographica'' scrive: ''Quinta provinciarum Italiae Annonica Pentapolensis est, super quam regio est quae castellanorum appellata est ab antiquis'') identificano la ''Provincia Castellorum'' con una provincia contigua alla Pentapoli da identificare con le Alpi Appennine ({{cita|Paroli|p. 16}}).</ref> ==Istòria== L'istoriografia modèrna sosten que lo ducat de la Pentapòli foguèt establit al meteis temps que l'exarcat en 584, o al maximun qualques ans mai tard, e mai se las fonts contemporanèas (coma l'Epistolari Gregorian) o mencionan pas explicitament, atestant al maximum la preséncia d'un ''dux'' permanent a Rimini (Gregòri menciona un cèrt Arsicino o Ursicino) a partir de 591: se crei que lo territòri jos sa jurisdiccion, nomenat la "Pentapòli" per de fonts posterioras, inclusiá tanben las ciutats intèrnas d'Urbino, Fossombrone, Jesi, Cagli, e Gubbio.<ref>{{cita|Ravegnani 2004|p. 82}}.</ref> En 598 lo ''[[magister militum]]'' Bahan, probablament per èsser identificat amb lo duc de la Pentapòli, envasiguèt lo Piceno longobardo, butant sas conquistas fins a [[Osimo]] abans que son avançada foguèsse arrestada pels langobards d'[[Ducat d'Espolet|Espolet]], menat pel duc [[Ariulf d'Espolet|Ariulf]], près de [[Camerino (Itàlia)|Camerino]].<ref>{{cita|Ravegnani 2004|p. 100}}.</ref> La primièra mencion explicita dins de fonts contemporanèas a la Pentapòli se troba en [[649]] en la letra de Maure, arquevesque de Ravena, al Papa [[Martin Ier (papa)|Martin I]] concernent la controversia sobre lo [[monotelisme]].<ref>{{Obratge|autor=Maure (arquevesque de Ravena)|títol=Epistola unica ad Martinum Ponteficem Romanum adversus monothelitarum haeresim|url=https://documentacatholicaomnia.eu/02m/0648-0648,_Maurus_Ravennatensis_Episcopus,_Epistola_Ad_Martinum_Ponteficem_Romanum,_MLT.pdf}}</ref> Los actes del concili de 680 atestan que [[Rimini]], [[Pesaro]], [[Fano]], [[Numana]], [[Osimo]] e [[Ancona]] fasián part de la "província de la Pentapòli" (''provinciae Pentapolim'').<ref>{{Obratge|títol=Concilii Actiones I - XI|pp=155-157|url=https://books.google.it/books?id=wVrAggUFxq8C&printsec=frontcover&hl}} L'inserimento di Altino nella Pentapoli al posto di Rimini nella versione latina del testo è un errore di traduzione dal greco emendato in edizioni critiche successive. Vedasi PBE, [http://www.pbe.kcl.ac.uk/data/D61/F37.htm Paulos 13] e [http://www.pbe.kcl.ac.uk/data/D61/F38.htm Paulos 14].</ref> La primièra mencion d'un ducat de la Pentapòli apareis dins la biografia del Papa [[Sèrgi Ier|Sèrgi I]] del ''[[Liber pontificalis]]'', ont s'indica qu'en [[692]], a la notícia que l'emperaire [[Justinian II]] aviá enviat lo [[protospatari]] Zacarias a Italia amb d'òrdres per deportar lo pontife a Constantinòble per lo punir per aver pas aprovat las decisions adoptadas al [[Concili in Trullo|Concili ''in Trullo'']], las tropas del ducat pentapolitan (''ducatus etiam Pentapolitani''), amassa amb de solats de Ravena e de los territòris limitròfas, prenguèron la defènsa del Papa Sèrgi I en marchant sus Roma: Zacarias foguèt aital incapable de completar sa mission deguèt puslèu implorar la proteccion del pontife contra las armadas revoltadas.<ref>{{Obratge|curator=[[Louis Duchesne]]|títol=Le liber pontificalis. Texte, introduction et commentaire|volume=I|luòc=París|an=1886|url=https://archive.org/stream/duchesne01/duchesne1#page/n5/mode/2up|p=373}}</ref> ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== {{Traduccion/Referéncia|it|Pentapoli bizantina}} <references group=Nt/> ===Referéncias=== {{Referéncias}} {{Multibendèl|Portal istòria|Portal Edat Mejana|Portal Itàlia}} [[Categoria:Exarcat de Ravena]] [[Categoria:Istòria d'Itàlia]] [[Categoria:Empèri Bizantin]] m8omzyp58o6dgc7dlbgrtul8pi5gc0y 3 201537 2508833 2508805 2026-09-18T15:04:34Z Nuvola Gatti 64668 /* Move page */ Respònsa 2508833 wikitext text/x-wiki == Move page == Hi @[[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] as you work on it.wiki we kindly request your project contribution for a move page: can you please move [[it:Biscia]] to [[it:Biscia (disambigua)]] to fix correct redirect to [[it:Natrix]]? Thanks. [[Especial:Contribucions/~2026-50276-64|~2026-50276-64]] ([[Discussion Utilizaire:~2026-50276-64|discussió]]) 17 setembre de 2026 a 22.50 (UTC) :@[[Utilizaire:~2026-50276-64|~2026-50276-64]] sure [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 18 setembre de 2026 a 15.04 (UTC) s2x7lvgvlgh1hobqtxqnwte9h5g7qh8 2508834 2508833 2026-09-18T15:06:57Z Nuvola Gatti 64668 /* Move page */ Respònsa 2508834 wikitext text/x-wiki == Move page == Hi @[[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] as you work on it.wiki we kindly request your project contribution for a move page: can you please move [[it:Biscia]] to [[it:Biscia (disambigua)]] to fix correct redirect to [[it:Natrix]]? Thanks. [[Especial:Contribucions/~2026-50276-64|~2026-50276-64]] ([[Discussion Utilizaire:~2026-50276-64|discussió]]) 17 setembre de 2026 a 22.50 (UTC) :@[[Utilizaire:~2026-50276-64|~2026-50276-64]] sure [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 18 setembre de 2026 a 15.04 (UTC) :@[[Utilizaire:~2026-50276-64|~2026-50276-64]] ok i moved it [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 18 setembre de 2026 a 15.06 (UTC) oknxoqvqhd8a2dvwyokbu281hc2pe82 2508868 2508834 2026-09-19T09:37:25Z ~2026-50463-01 65293 /* Move page */ Respònsa 2508868 wikitext text/x-wiki == Move page == Hi @[[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] as you work on it.wiki we kindly request your project contribution for a move page: can you please move [[it:Biscia]] to [[it:Biscia (disambigua)]] to fix correct redirect to [[it:Natrix]]? Thanks. [[Especial:Contribucions/~2026-50276-64|~2026-50276-64]] ([[Discussion Utilizaire:~2026-50276-64|discussió]]) 17 setembre de 2026 a 22.50 (UTC) :@[[Utilizaire:~2026-50276-64|~2026-50276-64]] sure [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 18 setembre de 2026 a 15.04 (UTC) :@[[Utilizaire:~2026-50276-64|~2026-50276-64]] ok i moved it [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 18 setembre de 2026 a 15.06 (UTC) ::@[[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] many thanks for your contribution. And, as soon as possible, can you please change and correct the following titles: [[it:Barolo (vino)]] to [[it:Barolo]] ; [[it:Capra]] to [[it:Capra (disambigua)]] ; [[it:Gilet]] to [[it:Gilet (disambigua)]] and [[it:Civetta]] to [[it:Civetta (disambigua)]]? We need to fix redirect/titles for the relevant wikiprojects. [[Especial:Contribucions/~2026-50463-01|~2026-50463-01]] ([[Discussion Utilizaire:~2026-50463-01|discussió]]) 19 setembre de 2026 a 09.37 (UTC) mc8fj91jw2augbjuoruykjdjebpmlpu 2508869 2508868 2026-09-19T09:46:32Z Nuvola Gatti 64668 /* Move page */ Respònsa 2508869 wikitext text/x-wiki == Move page == Hi @[[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] as you work on it.wiki we kindly request your project contribution for a move page: can you please move [[it:Biscia]] to [[it:Biscia (disambigua)]] to fix correct redirect to [[it:Natrix]]? Thanks. [[Especial:Contribucions/~2026-50276-64|~2026-50276-64]] ([[Discussion Utilizaire:~2026-50276-64|discussió]]) 17 setembre de 2026 a 22.50 (UTC) :@[[Utilizaire:~2026-50276-64|~2026-50276-64]] sure [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 18 setembre de 2026 a 15.04 (UTC) :@[[Utilizaire:~2026-50276-64|~2026-50276-64]] ok i moved it [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 18 setembre de 2026 a 15.06 (UTC) ::@[[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] many thanks for your contribution. And, as soon as possible, can you please change and correct the following titles: [[it:Barolo (vino)]] to [[it:Barolo]] ; [[it:Capra]] to [[it:Capra (disambigua)]] ; [[it:Gilet]] to [[it:Gilet (disambigua)]] and [[it:Civetta]] to [[it:Civetta (disambigua)]]? We need to fix redirect/titles for the relevant wikiprojects. [[Especial:Contribucions/~2026-50463-01|~2026-50463-01]] ([[Discussion Utilizaire:~2026-50463-01|discussió]]) 19 setembre de 2026 a 09.37 (UTC) :::@[[Utilizaire:~2026-50463-01|~2026-50463-01]] ok i Just moved them :D [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 19 setembre de 2026 a 09.46 (UTC) cc3plapl7bsinx2tzj7xz6ao8ogy6x6 2508870 2508869 2026-09-19T09:50:10Z Nuvola Gatti 64668 /* Move page */ Respònsa 2508870 wikitext text/x-wiki == Move page == Hi @[[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] as you work on it.wiki we kindly request your project contribution for a move page: can you please move [[it:Biscia]] to [[it:Biscia (disambigua)]] to fix correct redirect to [[it:Natrix]]? Thanks. [[Especial:Contribucions/~2026-50276-64|~2026-50276-64]] ([[Discussion Utilizaire:~2026-50276-64|discussió]]) 17 setembre de 2026 a 22.50 (UTC) :@[[Utilizaire:~2026-50276-64|~2026-50276-64]] sure [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 18 setembre de 2026 a 15.04 (UTC) :@[[Utilizaire:~2026-50276-64|~2026-50276-64]] ok i moved it [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 18 setembre de 2026 a 15.06 (UTC) ::@[[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] many thanks for your contribution. And, as soon as possible, can you please change and correct the following titles: [[it:Barolo (vino)]] to [[it:Barolo]] ; [[it:Capra]] to [[it:Capra (disambigua)]] ; [[it:Gilet]] to [[it:Gilet (disambigua)]] and [[it:Civetta]] to [[it:Civetta (disambigua)]]? We need to fix redirect/titles for the relevant wikiprojects. [[Especial:Contribucions/~2026-50463-01|~2026-50463-01]] ([[Discussion Utilizaire:~2026-50463-01|discussió]]) 19 setembre de 2026 a 09.37 (UTC) :::@[[Utilizaire:~2026-50463-01|~2026-50463-01]] ok i Just moved them :D [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 19 setembre de 2026 a 09.46 (UTC) ::::ok @[[Utilizaire:~2026-50463-01|~2026-50463-01]] you can make a Wikipedia account since your asking to fix and It would help to recognize this account [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 19 setembre de 2026 a 09.50 (UTC) tgewh7218odkii16thjuprxe9zgu2mm 2508871 2508870 2026-09-19T09:50:31Z Nuvola Gatti 64668 2508871 wikitext text/x-wiki == Move page == Hi @[[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] as you work on it.wiki we kindly request your project contribution for a move page: can you please move [[it:Biscia]] to [[it:Biscia (disambigua)]] to fix correct redirect to [[it:Natrix]]? Thanks. [[Especial:Contribucions/~2026-50276-64|~2026-50276-64]] ([[Discussion Utilizaire:~2026-50276-64|discussió]]) 17 setembre de 2026 a 22.50 (UTC) :@[[Utilizaire:~2026-50276-64|~2026-50276-64]] sure [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 18 setembre de 2026 a 15.04 (UTC) :@[[Utilizaire:~2026-50276-64|~2026-50276-64]] ok i moved it [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 18 setembre de 2026 a 15.06 (UTC) ::@[[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] many thanks for your contribution. And, as soon as possible, can you please change and correct the following titles: [[it:Barolo (vino)]] to [[it:Barolo]] ; [[it:Capra]] to [[it:Capra (disambigua)]] ; [[it:Gilet]] to [[it:Gilet (disambigua)]] and [[it:Civetta]] to [[it:Civetta (disambigua)]]? We need to fix redirect/titles for the relevant wikiprojects. [[Especial:Contribucions/~2026-50463-01|~2026-50463-01]] ([[Discussion Utilizaire:~2026-50463-01|discussió]]) 19 setembre de 2026 a 09.37 (UTC) :::@[[Utilizaire:~2026-50463-01|~2026-50463-01]] ok i Just moved them :D [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 19 setembre de 2026 a 09.46 (UTC) ::::oh @[[Utilizaire:~2026-50463-01|~2026-50463-01]] you can make a Wikipedia account since your asking to fix and It would help to recognize this account [[Utilizaire:Nuvola Gatti|Nuvola Gatti]] ([[Discussion Utilizaire:Nuvola Gatti|d]]) 19 setembre de 2026 a 09.50 (UTC) a7qtmil5ftcen5a6p77gjf5zho3o55e 0 201541 2508845 2026-09-19T00:08:17Z Mistico Dois 45295 Articol nóvel. 2508845 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Leon Kossoff''' ([[10 de decembre]] de [[1926]], [[Londres]] – [[4 de julhet]] de [[2019]], [[Londres]]) foguèt un pintre anglés. Venguèt conegut per sos retratges, sos dessenhs de modèl viu, sos païsatges urbans e sas scènas de Londres. Nasquèt dins una familha jusieva d'origina ucraïniana, grandiguèt a Londres e s'inspirèt sustot de la ciutat per sas pintures. Moriguèt a Londres, en 2019, a l'edat de 92 ans. {{ORDENA:Kossoff, Leon}} [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1926]] [[Categoria:Decès en 2019]] 2aavl7xrdr1hvujiyen1qmgoccip6ty 2508846 2508845 2026-09-19T00:09:24Z Mistico Dois 45295 2508846 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Leon Kossoff''' ([[10 de decembre]] de [[1926]], [[Londres]] – [[4 de julhet]] de [[2019]], [[Londres]]) foguèt un pintre anglés. Venguèt conegut per sos retratges, sos dessenhs de modèl viu, sos païsatges urbans e sas scènas de Londres. Nasquèt dins una familha jusieva d'origina [[Ucraïna|ucraïniana]], grandiguèt a Londres e s'inspirèt sustot de la ciutat per sas pintures. Moriguèt a Londres, en 2019, a l'edat de 92 ans. {{ORDENA:Kossoff, Leon}} [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1926]] [[Categoria:Decès en 2019]] 272fkh0zlret6o7m21jrlq75eaizbnw 2508847 2508846 2026-09-19T00:10:03Z Mistico Dois 45295 2508847 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Leon Kossoff''' ([[10 de decembre]] de [[1926]], [[Londres]] – [[4 de julhet]] de [[2019]], [[Londres]]) foguèt un pintre britanic. Venguèt conegut per sos retratges, sos dessenhs de modèl viu, sos païsatges urbans e sas scènas de Londres. Nasquèt dins una familha jusieva d'origina [[Ucraïna|ucraïniana]], grandiguèt a Londres e s'inspirèt sustot de la ciutat per sas pintures. Moriguèt a Londres, en 2019, a l'edat de 92 ans. {{ORDENA:Kossoff, Leon}} [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1926]] [[Categoria:Decès en 2019]] 84zhi1fugizuin20h7gy8pvhw7wxkjp 2508848 2508847 2026-09-19T00:11:41Z Mistico Dois 45295 2508848 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Leon Kossoff''' ([[10 de decembre]] de [[1926]], [[Londres]] – [[4 de julhet]] de [[2019]], [[Londres]]) foguèt un pintre britanic. Venguèt conegut per sos retratges, sos dessenhs de modèl viu, sos païsatges urbans e sas scènas de Londres. Nasquèt dins una familha jusieva d'origina [[Ucraïna|ucraïniana]], grandiguèt a Londres e s'inspirèt sustot de la ciutat per sas pintures. Moriguèt a Londres, en 2019, a l'edat de 92 ans. {{commons|Leon Kossoff}} {{ORDENA:Kossoff, Leon}} [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1926]] [[Categoria:Decès en 2019]] 6xd1guz1mv5vm80e8fg41cziem6jxx7 2508849 2508848 2026-09-19T00:11:59Z Mistico Dois 45295 2508849 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Leon Kossoff''' ([[10 de decembre]] de [[1926]], [[Londres]] – [[4 de julhet]] de [[2019]], [[Londres]]) foguèt un pintre britanic. Venguèt conegut per sos retratges, sos dessenhs de modèl viu, sos païsatges urbans e sas scènas de Londres. Nasquèt dins una familha jusieva d'origina [[Ucraïna|ucraïniana]], grandiguèt a Londres e s'inspirèt sustot de la ciutat per sas pintures. Moriguèt a Londres, en 2019, a l'edat de 92 ans. {{ORDENA:Kossoff, Leon}} [[Categoria:Pintre britanic]] [[Categoria:Naissença en 1926]] [[Categoria:Decès en 2019]] 84zhi1fugizuin20h7gy8pvhw7wxkjp 0 201542 2508853 2026-09-19T01:15:01Z ~2026-50547-12 65291 Creacion de la pagina amb « [[Fichièr:Denmark, Copenhagen, Little Mermaid, Langelinie Promenade 150422-26.jpg|vinheta]] '''La Sireneta''' (en [[danés]]: ''Den lille havfrue'') es una escultura de bronce de una sirena situada a [[Copenaga]]. Creat per l'escultor danés Edvard Eriksen, se tròba sus la passejada de la riba de Langelinie dins lo pòrt de Copenaga, que se dobrís sus la mar Baltica e es prèp del Palais d'Amalienborg, plaçat sus de ròcas que s'espandisson dins la mar.... » 2508853 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Denmark, Copenhagen, Little Mermaid, Langelinie Promenade 150422-26.jpg|vinheta]] '''La Sireneta''' (en [[danés]]: ''Den lille havfrue'') es una escultura de bronce de una sirena situada a [[Copenaga]]. Creat per l'escultor danés Edvard Eriksen, se tròba sus la passejada de la riba de Langelinie dins lo pòrt de Copenaga, que se dobrís sus la mar Baltica e es prèp del Palais d'Amalienborg, plaçat sus de ròcas que s'espandisson dins la mar. Basat sus [[La Sireneta|lo conte de fadas de 1837]] del meteis nom de l'autor danés [[Hans Christian Andersen]], la pichona estatua es una icòna de Copenaga e es estada una granda atraccion toristica dempuèi son desvelament en 1913. Dins las darrièras decennias, es venguda una tòca de vandalisme e d'activisme politic. [[Categoria:Cultura danesa]] 455v9fzi5huy0c927byjxwf74bbcn73