Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 3219 2509409 2509141 2026-09-26T04:39:48Z Alaric 506 44932 /* Istòria */ 2509409 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ussèl | nom2 = ''Ussel'' | imatge = UsselChateaudelaBorde.jpg | descripcion = Lo chasteu de la Bòrda. | lògo = cap | escut = Blason Ville fr Ussel (Corrèze).svg | ist = {{Lemosin}} | parçan = [[País d'Ussèl]] | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = [[canton d'Ussèl|Ussèl]] ([[canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] e [[canton d'Ussèl-Oèst|Ussèl-Oèst]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] (residéncia) | insee = 19275 | cp = 19200 | cònsol = Jean-Pierre Guitard | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 2.31 | latitud = 45.5489 | alt mej = | alt mini = 588 | alt maxi = 781 | km² = 50.37 | gentilici = Usselés, usselesa |}} '''Ussèl'''<ref>[https://ieo-lemosin.org/actualites/ieo-lemosin/obrador-doccitan-au-museu-dussel-quo-torna-prener Obrador d’occitan au Museu d’Ussèl : quò torna prener !] IEO Lemosin, 2020.</ref> o '''Ussel'''<ref name=Lansade>Xavier Lançada. [https://web.archive.org/web/20160405225213/http://www.lemosin.net/19275.htm lemosin.net > Ussel]</ref><ref>En lemosin, i a una tendéncia de pas notar lo [[diacritic]] en ''è''.</ref>, mens localament '''Ussèu'''{{TdF}} (''Ussel'' en [[francés]]), es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]],<small> ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Ussèl fa partida de la zòna de transicion entre lemosin e auvernhat. Lançada escriu que las doas son la "fòrma dau dialecte occitan" locala.<ref name=Lansade/> ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 19275.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Ussèl | nòrd = [[Sent Pardós lo Nuòu (Corresa)|Sent Pardós lo Nuòu]] | nòrd-èst = [[Ais (Lemosin)|Ais]] | èst = [[Sent Frejolh]] | sud-èst = [[Sent Sepieri]] | sud = [[Mestas]] | sud-oèst = [[Sent Angiau]] | oèst = [[Chavaròcha]] | nòrd-oèst = [[Linhares]], </br> [[Sent Pardós lo Vielh]] }} ==Istòria== En 1977, fusionèt embe las comunas de [[Sent Deseri (Corresa)|Sent Deseris]]<ref>A lemosin.net, Lançada escrich ''Deseris'' e ''Deserin''. Quina es la grafia correcta?</ref> e de [[La Torreta (Corresa)|La Toreta]].<ref name=Lansade/> {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee= 19275 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Pierre Guitard |Partit= divers dreita |Qualitat= retirat Enedis Grdf}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Christophe Arfeuillere |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= conselhier general d'Ussèl-Oèst (2011-2015), puei departamental (2015-), 1er Vice-president del Conselh departamental (2015-) }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Martine Leclerc|Partit=[[PS]] |Qualitat= conselhièra generala d'Ussèl-Oèst (2004-2011), 2nda vice-presidente deu Conselh general (2008-2011), conselhièra regionala (2004-2010) }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Laurent Chastagnol |Partit= RPR, [[UMP]] |Qualitat= professor de letras, president de la CC (2003-2008), conselhier regional (2004-2010) }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 2001 |Identitat=Henri Belcour |Partit=UDR puei RPR |Qualitat= deputat (3e circ.) (1967-1976), senator (1980-1998), conselhier general d'Ussèl puei d'Ussèl-Èst (1967-1998) }} {{Elegit |Debuta= decembre [[1934]] |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1934 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 19275 |1793=3007 |1800=3036 |1806=2930 |1821=3472 |1831=3963 |1836=4135 |1841=4168 |1846=4263 |1851=4306 |1856=4022 |1861=3874 |1866=4029 |1872=3830 |1876=4231 |1881=4534 |1886=5252 |1891=4832 |1896=4843 |1901=4693 |1906=4748 |1911=4979 |1921=5520 |1926=6120 |1931=6235 |1936=6275 |1946=7050 |1954=7088 |1962=7655 |1968=8218 |1975=10664 |1982=11765 |1990=11448 |1999=10749 |cassini=38492 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|275}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|275}}/50.37) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== <gallery> Ussel_place_joffre.jpg|Plaça Joffre. Aigle_Ussel.jpg|thumb|Agla romana d'Ussèl (19) Ussel_ventadour.JPG|Ostal Ventadorn. Ussel_eglise.jpg|Gleisa Sant Martin. Eglise_Saint-Martin_d'Ussel_47.jpg Eglise_Saint-Martin_d'Ussel_12.jpg Eglise_Saint-Martin_d'Ussel_43.jpg Eglise_Saint-Martin_d'Ussel_18.jpg Eglise_Saint-Martin_d'Ussel_29.jpg Ussel_gare.JPG|La gara. </gallery> ==Personalitats ligadas amb la comuna== *Los quatre trobadors d'Ussèl: Los fraires [[Gui d'Ussèl|Gui]], [[Pèire d'Ussèl|Pèire]] e [[Eble d'Ussèl|Eble]]; e lor cosin [[Elias d'Ussèl|Elias]]. *[[Marcel Treich-Laplène]] (explorator) ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ryal1nffwzaip2i66hsm4a4p75s369j 0 4390 2509488 2509175 2026-09-26T10:46:09Z Sovenhic 36254 Sabta o Ceuta es pas una vila berbèra. 2509488 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Sabta''' o '''Ceuta''' (''Sabta'' سبتة en [[arabi]]; oficialament '''Ceuta''' en [[Espanhòu|espanhòl]]) es una ciutat autonòma d'[[Espanha]]<ref>{{Obratge|cognòm=Pérez de Lama|nom=Ernesto (dir.)|an=1998|isbn=84-930048-0-4|luòc=Madrid|paginas=587|títol=Manual del Estado Español 1999|editor=LAMA}}</ref> que forma una enclava en [[Africa]] e qu'es enrodada per [[Marròc]]. Despuèi son independéncia en 1956, lo Reialme de Marròc reclama las ciutats de Sabta (Ceuta) e [[Melilla|Mrič (Melilla)]] coma parts integrantas de son territòri nacional,<ref>{{Ref-web|url=https://gaceta.es/espana/ceuta-por-que-la-reivindicacion-marroqui-carece-de-toda-verdad-historica-20230416-0710/|lenga=es|títol=«Ceuta: por qué la reivindicación marroquí carece de toda verdad histórica»|cognòm=Sayago Guzmán|nom=Juan Manuel|data=16 d'abril de 2023|data-consulta=26 de genièr de 2024|sit=www.gaceta.es}}</ref> mas Espanha non a jamai negociat sus aquel tèma.<ref>{{Ref-web|lenga=es|url=http://elpais.com/diario/2002/07/31/internacional/1028066401_850215.html|data=31 de julhet de 2002|editor=Ediciones El País|títol=«Mohamed VI defiende su derecho a reclamar Ceuta y Melilla»|consulta=26 de genièr de 2024}}</ref> == Articles connèxes == * [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat autonòma]] * [[Melilla]] == Nòtas e referéncias == <references /> {{Comunautats autonòmas d'Espanha}} {{Províncias d'Espanha}} [[Categoria:Província d'Espanha]] [[Categoria:Region autonòma d'Espanha]] [[Categoria:Ceuta| ]] 9v3m9echy8neypezn3yieoiejnx6qna 2509489 2509488 2026-09-26T10:47:01Z Sovenhic 36254 2509489 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geografia politica}} '''Sabta''' o '''Ceuta''' (en [[arabi]] ''Sabta ='' سبتة ; en [[Espanhòu|espanhòl]] oficial ''Ceuta'') es una ciutat autonòma d'[[Espanha]]<ref>{{Obratge|cognòm=Pérez de Lama|nom=Ernesto (dir.)|an=1998|isbn=84-930048-0-4|luòc=Madrid|paginas=587|títol=Manual del Estado Español 1999|editor=LAMA}}</ref> que forma una enclava en [[Africa]] e qu'es enrodada per [[Marròc]]. Despuèi son independéncia en 1956, lo Reialme de Marròc reclama las ciutats de Sabta (Ceuta) e [[Melilla|Mrič (Melilla)]] coma parts integrantas de son territòri nacional,<ref>{{Ref-web|url=https://gaceta.es/espana/ceuta-por-que-la-reivindicacion-marroqui-carece-de-toda-verdad-historica-20230416-0710/|lenga=es|títol=«Ceuta: por qué la reivindicación marroquí carece de toda verdad histórica»|cognòm=Sayago Guzmán|nom=Juan Manuel|data=16 d'abril de 2023|data-consulta=26 de genièr de 2024|sit=www.gaceta.es}}</ref> mas Espanha non a jamai negociat sus aquel tèma.<ref>{{Ref-web|lenga=es|url=http://elpais.com/diario/2002/07/31/internacional/1028066401_850215.html|data=31 de julhet de 2002|editor=Ediciones El País|títol=«Mohamed VI defiende su derecho a reclamar Ceuta y Melilla»|consulta=26 de genièr de 2024}}</ref> == Articles connèxes == * [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat autonòma]] * [[Melilla]] == Nòtas e referéncias == <references /> {{Comunautats autonòmas d'Espanha}} {{Províncias d'Espanha}} [[Categoria:Província d'Espanha]] [[Categoria:Region autonòma d'Espanha]] [[Categoria:Ceuta| ]] 0g914uratstoxq8kf78dx2rx2fe2l4k 0 5800 2509485 2505455 2026-09-26T10:41:15Z Sovenhic 36254 L'indostani es una lenga, l'indi e l'ordo son de varietats estandards d'aquela meteissa lenga (vejatz la literatura lingüistica sus la question) 2509485 wikitext text/x-wiki {{Omon|Indi}} {{Unicode}} {{Infobox Lenga |Lenga=Indi |colorfamilha=mediumseagreen |colorfons=#E8FCD4 |País=[[Índia]] |Regions=[[Soscontinent indian|Asia del sud]] |personas=aperaquí 480 milions |tipologia={{SVO}} |familha= |status={{Índia}}<br>{{Fiji}} |en occitan=Indi |lenga=हिन्दी |país=[[Índia]] |fam1=[[Lengas indoeuropèas]] |fam2=[[Lengas indoiranianas]] |fam3=[[Lengas indoarianas|indoarian]]|fam4=[[Lengas indoarianas centralas]] |fam5=[[Indostani]] }} L''''indi''' (autonim हिन्दी ''hindī'', {{AFI|[ˈɦɪndiː]||afi}}) es una varietat estandard de la lenga [[indostani]], qu'es una [[lengas indoarianas|lenga indoariana]],<ref>{{ref-libre | títol = The Indo-Aryan languages | autor = Dhanesh Jain | autor2 = George Cardona | pagina = 251 | editor = Routledge | an = 2003 | isbn = 9780700711307}}</ref> apartenent a la [[lengas indoeuropèas|familha indoeuropèa]]. Parlat dins una zona plan vasta del nòrd d'[[Índia]], l'indi ten la foncion de lenga comuna e oficiala en [[Índia]]. Es gaireben la meteissa lenga que l'[[ordo]]: indi e ordo son doas [[lenga per elaboracion|lengas per elaboracion]] qu'apertenon al [[diasistèma]] comun nomenat ''[[indostani]]''. L'indi s'escriu amb l'alfabet [[devanagari]] mentre que l'ordo utiliza l'[[alfabet arabi]]. L'indi es la mai parlada de las [[lengas d'Índia]]: d'aprèp l'edicion de 1999 del World Almanach, mai de 360 milions de personas l'utilizarián coma primièra lenga. Oficialament, deuriá servir de [[lingua franca]] en [[Índia]], çò que, dins los faches, es pas lo cas perque solament 50% de la populacion declara l'utilizar. == Referéncias == {{Referéncias}} {{Lenga oficiala|Indi|d'Índia}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga indoariana]] arn5h0t8zpzr25xn8b2qp1ntjah9d1b 10 7797 2509415 2508039 2026-09-26T07:21:05Z Jfblanc 104 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2509415 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:Haakon_in_2025_(cropped).jpg|right|150px</imagemap> * [[24 de setembre]]de [[2026]]: [[Muhammad Najeeb Naqi Khan]] es elegit president de l’[[Azad Cashmir]]. * [[15 de setembre]]: [[Louise Cantillon]] ven governadora de las [[Illas de Pitcairn]]. * [[12 de setembre]]: [[Belinda Lewis]] ven governadora de [Santa Elena]]. * [[12 de setembre]]: [[Ülle Madise]] es elegida presidenta d’[[Estònia]]. * [[9 de setembre]]: [[Edward Kijanangoma Rukidi V Nyabongo I]] es elegit rei de [[Toro]]. * [[28 d'agost]]: morís lo rei [[Harald V de Norvègia|Arald V]] de [[Norvègia]]. Li succedís lo filh [[Aacon VIII]]. (imatge) * [[19 de julhet]]: l’[[Agen|agenés]] [[Amalric Lapòrta]] se ganha la copa del mond de fotbòl amb la seleccion d’Espanha. * [[13 de junh]]: l’[[Aubanha|aubanhenc]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de [[Nòva York|Nòva Iòrc]]. * [[7 de junh]]: la marselhesa [[Lucie Granier]] e la peçaguesa [[Lylou Borg]] se guanhan la liga de las campionas d’andball damb lo Metz Handball entraïnat preu bordalés [[Emmanuel Mayonnade]]. * [[24 de mai]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. {{clr}} <noinclude> * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]].* [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> 23g3w9efuraevii0zszkhmtdgzkftsk 2509416 2509415 2026-09-26T07:21:25Z Jfblanc 104 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2509416 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:Haakon_in_2025_(cropped).jpg|right|150px</imagemap> * [[24 de setembre]]de [[2026]]: [[Muhammad Najeeb Naqi Khan]] es elegit president de l’[[Azad Cashmir]]. * [[15 de setembre]]: [[Louise Cantillon]] ven governadora de las [[Illas de Pitcairn]]. * [[12 de setembre]]: [[Belinda Lewis]] ven governadora de [[Santa Elena]]. * [[12 de setembre]]: [[Ülle Madise]] es elegida presidenta d’[[Estònia]]. * [[9 de setembre]]: [[Edward Kijanangoma Rukidi V Nyabongo I]] es elegit rei de [[Toro]]. * [[28 d'agost]]: morís lo rei [[Harald V de Norvègia|Arald V]] de [[Norvègia]]. Li succedís lo filh [[Aacon VIII]]. (imatge) * [[19 de julhet]]: l’[[Agen|agenés]] [[Amalric Lapòrta]] se ganha la copa del mond de fotbòl amb la seleccion d’Espanha. * [[13 de junh]]: l’[[Aubanha|aubanhenc]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de [[Nòva York|Nòva Iòrc]]. * [[7 de junh]]: la marselhesa [[Lucie Granier]] e la peçaguesa [[Lylou Borg]] se guanhan la liga de las campionas d’andball damb lo Metz Handball entraïnat preu bordalés [[Emmanuel Mayonnade]]. * [[24 de mai]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. {{clr}} <noinclude> * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]].* [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> qcojmu3fw6jji9xo9ieamrjf6uek7qy 2509418 2509416 2026-09-26T07:22:45Z Jfblanc 104 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2509418 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:Haakon_in_2025_(cropped).jpg|right|150px</imagemap> * [[24 de setembre]]de [[2026]]: [[Muhammad Najeeb Naqi Khan]] es elegit president de l’[[Azad Cashmir]]. * [[15 de setembre]]: [[Louise Cantillon]] ven governadora de las [[Illas de Pitcairn]]. * [[12 de setembre]]: [[Belinda Lewis]] ven governadora de [[Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha|Santa Elena]]. * [[12 de setembre]]: [[Ülle Madise]] es elegida presidenta d’[[Estònia]]. * [[9 de setembre]]: [[Edward Kijanangoma Rukidi V Nyabongo I]] es elegit rei de [[Toro]]. * [[28 d'agost]]: morís lo rei [[Harald V de Norvègia|Arald V]] de [[Norvègia]]. Li succedís lo filh [[Aacon VIII]]. (imatge) * [[19 de julhet]]: l’[[Agen|agenés]] [[Amalric Lapòrta]] se ganha la copa del mond de fotbòl amb la seleccion d’Espanha. * [[13 de junh]]: l’[[Aubanha|aubanhenc]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de [[Nòva York|Nòva Iòrc]]. * [[7 de junh]]: la marselhesa [[Lucie Granier]] e la peçaguesa [[Lylou Borg]] se guanhan la liga de las campionas d’andball damb lo Metz Handball entraïnat preu bordalés [[Emmanuel Mayonnade]]. * [[24 de mai]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. {{clr}} <noinclude> * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]].* [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> hz55h8pf6marzmurjn4akp4hfevu5hc 2509424 2509418 2026-09-26T07:30:55Z Jfblanc 104 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2509424 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:Haakon_in_2025_(cropped).jpg|right|150px</imagemap> * [[24 de setembre]] de [[2026]]: [[Muhammad Najeeb Naqi Khan]] es elegit president de l’[[Azad Cashmir]]. * [[15 de setembre]]: [[Louise Cantillon]] ven governadora de las [[Illas de Pitcairn]]. * [[12 de setembre]]: [[Belinda Lewis]] ven governadora de [[Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha|Santa Elena]]. * [[12 de setembre]]: [[Ülle Madise]] es elegida presidenta d’[[Estònia]]. * [[9 de setembre]]: [[Edward Kijanangoma Rukidi V Nyabongo I]] es elegit rei de [[Toro]]. * [[28 d'agost]]: morís lo rei [[Harald V de Norvègia|Arald V]] de [[Norvègia]]. Li succedís lo filh [[Aacon VIII]]. (imatge) * [[19 de julhet]]: l’[[Agen|agenés]] [[Amalric Lapòrta]] se ganha la copa del mond de fotbòl amb la seleccion d’Espanha. * [[13 de junh]]: l’[[Aubanha|aubanhenc]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de [[Nòva York|Nòva Iòrc]]. * [[7 de junh]]: la marselhesa [[Lucie Granier]] e la peçaguesa [[Lylou Borg]] se guanhan la liga de las campionas d’andball damb lo Metz Handball entraïnat preu bordalés [[Emmanuel Mayonnade]]. * [[24 de mai]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. {{clr}} <noinclude> * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]].* [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> ap3xrq3ho2aktavsefkegz54mjyyh1l 2509435 2509424 2026-09-26T07:46:39Z Jfblanc 104 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2509435 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:Najeeb.jpg|right|150px</imagemap> * [[24 de setembre]] de [[2026]]: [[Muhammad Najeeb Naqi Khan]] es elegit president de l’[[Azad Cashmir]]. (imatge) * [[15 de setembre]]: [[Louise Cantillon]] ven governadora de las [[Illas de Pitcairn]]. * [[12 de setembre]]: [[Belinda Lewis]] ven governadora de [[Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha|Santa Elena]]. * [[12 de setembre]]: [[Ülle Madise]] es elegida presidenta d’[[Estònia]]. * [[9 de setembre]]: [[Edward Kijanangoma Rukidi V Nyabongo I]] es elegit rei de [[Toro]]. * [[28 d'agost]]: morís lo rei [[Harald V de Norvègia|Arald V]] de [[Norvègia]]. Li succedís lo filh [[Aacon VIII]]. * [[19 de julhet]]: l’[[Agen|agenés]] [[Amalric Lapòrta]] se ganha la copa del mond de fotbòl amb la seleccion d’Espanha. * [[13 de junh]]: l’[[Aubanha|aubanhenc]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de [[Nòva York|Nòva Iòrc]]. * [[7 de junh]]: la marselhesa [[Lucie Granier]] e la peçaguesa [[Lylou Borg]] se guanhan la liga de las campionas d’andball damb lo Metz Handball entraïnat preu bordalés [[Emmanuel Mayonnade]]. * [[24 de mai]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. {{clr}} <noinclude> * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]].* [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> skkl4lgby8goc1k9hc5bt9enxzi29pm 2509436 2509435 2026-09-26T07:48:11Z Jfblanc 104 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2509436 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:Najeeb.jpg|right|150px</imagemap> * [[24 de setembre]] de [[2026]]: [[Muhammad Najeeb Naqi Khan]] es elegit president de l’[[Azad Cashmir]]. (imatge) * [[15 de setembre]]: [[Louise Cantillon]] ven governadora de las [[Illas de Pitcairn]]. * [[12 de setembre]]: [[Belinda Lewis]] ven governadora de [[Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha|Santa Elena]]. * [[12 de setembre]]: [[Ülle Madise]] es elegida presidenta d’[[Estònia]]. * [[9 de setembre]]: [[Nyabongo I|Edward Rukidi Kijanangoma]] es elegit [[Nyabongo I]] rei de [[Toro]]. * [[28 d'agost]]: morís lo rei [[Harald V de Norvègia|Arald V]] de [[Norvègia]]. Li succedís lo filh [[Aacon VIII]]. * [[19 de julhet]]: l’[[Agen|agenés]] [[Amalric Lapòrta]] se ganha la copa del mond de fotbòl amb la seleccion d’Espanha. * [[13 de junh]]: l’[[Aubanha|aubanhenc]] [[Pacôme Dadiet]] se ganha lo campionat d’NBA amb los Knicks de [[Nòva York|Nòva Iòrc]]. * [[7 de junh]]: la marselhesa [[Lucie Granier]] e la peçaguesa [[Lylou Borg]] se guanhan la liga de las campionas d’andball damb lo Metz Handball entraïnat preu bordalés [[Emmanuel Mayonnade]]. * [[24 de mai]]: [[Romuald Wadagni]] ven president de [[Benin]]. * [[23 de mai]]: l’[[Union Bordèu Begla]] se guanha preu dusau còp la Copa d’Euròpa deus Campions de rugbi de XV. * [[22 de mai]]: lo [[Club de Rugbi de Montpelhièr Erau]] se ganha pel tresen còp la ''Challenge Cup'' europèa de rugbi de XV. * [[12 de mai]]: [[Rhun ap Iorwerth]] es elegit primièr ministre de [[Galas]]. * [[9 de mai]]: [[Péter Magyar]] es elegit primièr ministre d'[[Ongria]]. * [[8 de mai]]: [[Laura Fernández Delgado|Laura Fernández]] ven presidenta de [[Còsta Rica]]. * [[4 de mai]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. {{clr}} <noinclude> * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]].* [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. </noinclude> <noinclude><!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> hob7qi6vy5lyc1a9m4l3ojzcrlgoxmy 0 8173 2509487 2509364 2026-09-26T10:42:31Z Sovenhic 36254 L'indostani es una lenga, l'indi e l'ordo son de varietats estandards d'aquela meteissa lenga (vejatz la literatura lingüistica sus la question) 2509487 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lenga | país= [[Paquistan]], [[Índia]], | regions = [[Asia del Sud-Oèst]] | locutors1 = [[Primièra lenga|L1]]: 60 milions | locutors2 = [[Segonda lenga|L2]]: 100 milions |reng= | fam1 = [[Lengas indoeuropèas]] | fam2 = [[Lengas indoiranianas]] | fam3 = [[Lengas indoiranianas]] | fam4 = Lengas indoiranianas centralas | fam5 = [[Indostani]] | status = [[Paquistan]] (nacional)<br>[[Índia]] (cooficial) }} L''''ordo''' (en ordo: اُردُو, LC: ''Urdū''‎) es una varietat estandard de la lenga [[indostani]], qu'es una [[lengas indoarianas|lenga indoariana]] (entre las [[lengas indoeuropèas]]); l'ordo ten la foncion de lenga comuna e oficiala dins l'estat de [[Paquistan]] e mai dins la populacion musulmana d'[[Índia]]. L'ordo s'escriu amb l'[[alfabet arabi]]. {{Portal lengas}} {{Lenga oficiala|Ordo|d'Índia}} {{Lenga oficiala|Ordo|de Paquistan}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga indoariana]] rufh3l59z08jvvsvd0nm1ikyrfpekjt 0 20051 2509484 2165510 2026-09-26T10:40:28Z Sovenhic 36254 L'indostani es una lenga, l'indi e l'ordo son de varietats estandards d'aquela meteissa lenga (vejatz la literatura lingüistica sus la question) 2509484 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!--Article redigit en lengadocian--> {{1000 fondamentals}} L'<nowiki/>'''indostani''' o '''indi-ordo''' es una [[lengas indoarianas|lenga indoariana]] (entre las [[lengas indoeuropèas]]) parlada en [[Índia]] e [[Paquistan]]: constituís un sol [[diasistèma]], una sola lenga, e se compausa de doas varietats estandards que totun rèstan fòrça similaras: l''''[[indi (lenga)|indi]]''' e l''''[[ordo]]'''. L'indi s'escriu amb l'alfabet [[devanagari]] mentre que l'ordo utiliza l'[[alfabet arabi]]. == Vejatz tanben == * [[indi (lenga)|indi]] * [[ordo]] [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Lenga indoariana]] [[Categoria:Lenga d'Índia]] [[Categoria:Lenga de Fiji]] ituvgg9hawqm6fh2l9511o1o538ncx5 0 25904 2509437 2503097 2026-09-26T07:53:17Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509437 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:The Kaaba - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|La [[Kaaba]], situada a [[La Mèca]] en [[Arabia Saudita]], es lo centre de l'islam. Los musulmans del mond entièr i venon far son [[Hajj|pelegrinatge]].]] L{{'}}'''islam''' (AFI: {{AFI|/ˈizlam/}}; {{arabi|الإسلام|Islām}}) es una [[religion abraamica]] s'apiejant sul [[dògma]] del [[monoteïsme]] absolut (l'[[adoracion]] del Dieu unic sens li atribuir pas cap associat) e prenent sa font dins l'[[Alcoran]], considerat coma lo recuèlh de la paraula de [[Dieu]] ({{arabi|الله|Allah}}, "[[Allà]]") [[revelacion|revelada]] a [[Maomet]], proclamat per aqueles qu'aderisson a l'islam coma essent lo darrièr [[Profètas de l'islam|profèta de Dieu]]<ref> {{Obratge |nom= Malek |cognòm= Chebel |títol= Dictionnaire des symboles musulman |editor= Edition Albin Michel |an= 1995 |pagina= 4 }}</ref>, al [[sègle VII]] en [[Arabia]]. Un adèpte de l'islam se nomena un [[musulman]]. L'islam revendica per fondament e ensenhament màger le [[tawhid]] ([[monoteïsme]], unicitat e indivisibilitat), es a dire lo monoteïsme mai epurat.<ref group="Nòta">Títol de la Sorata 112 Al Ikhlas: {{Cita|Le monoteïme pur}}</ref> ont lo culte es vodat sonque a Dieu, sens li atribuir pas cap filh<ref group="Nòta">Per exemple, sorata 9 (At-Tauba): {{Cita|Los josieus dison: "Uzayr es filh d´Allà" e los crestians dison: "Lo Crist es filh d´Allà". Atal es lor paraula venent de lors bocas. Imitan lo dich dels mescresents abans ela. Qu'Allà los avalisca! Cossí s´alunhan (de la vertat)?}}</ref> Los musulmans creson que Dieu es un e incomparable<ref group="Nòta">Per exemple, Sorata 2 Al-Baqara: {{Cita|Allà! Pas cap de divinitat levat El, lo Vivent, Aquel que demora d'esperel "al-Qayyum". Ni somnoléncia ni sòm Lo prenon pas. A el aparten tot çò qu'es dins los cèls e sus la tèrra. Qui pòt intercedir près d'El sens La Seuna permission? Conéis lor passat e lor futur. E, de Sa sciéncia, embraçan sonque çò que Vòl. Son Tròne "Kursiy" vessa los cèls e la tèrra, que la garda Li còsta pas de pena. E Es lo Fòrça Naut, lo Fòrça Grand.}}</ref>{{,}}<ref name=":2">{{Ligam web |títol = PBS - Islam: Empire of Faith - Faith - God |url = http://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html |site= www.pbs.org |consulta= 2 de genièr de 2016 }}</ref> e que la tòca de l'existéncia es d'adorar Dieu<ref group="Nòta">Per exemple, Sorate 51 Az-Zariyat :{{Cita|Creèri los djinns e lo òmes sonque per que M'adoren.}}</ref>. Los musulmans creson tanben que l'islam es la version complèta e universala d'una fe primordiala que foguèt revelada mai d'un còp pel passat mejans los profètas, coma [[Adam]], [[Noè]], [[Abraam]], [[Moïses]] e [[Jèsus de Nazaret|Jèsus]].<ref group="Nòta">Tractat de cresença de l'imam [[Ahmad ibn Muhammad al-Tahawi]]</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |lenga= en |títol= PBS - Islam: Empire of Faith - Faith - People of the Book |url = http://www.pbs.org/empires/islam/faithpeople.html |site = www.pbs.org }}</ref> Atal, se presenta coma un retorn sus la dralha d'[[Abraam]] (nomenat, en [[arab]], [[Ibraim]] pels musulmans) del punt de vista de la cresença, l'[[Alcoran]] lo definissant coma essent l'escandilh-[[Pè (unitat)|pè]], la [[lèga]] de la [[Kaaba]], lo [[Mila internacionala|mila]] d'Abraham (''mila ta Ibraim''),<ref>{{Ligam web |url=http://www.maison-islam.com/articles/?p=128 |títol= La religion de Moamed seguís aquela d' Abraham |pagina=128 }}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |url=http://www.maison-islam.com/articles/?p=367 |títol= Cossí Abraam auriá podut èsser un "musulman", alara que l'Alcoran èra pas encara revelat a son epòca? }}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web |lenga= en |url= https://archive.is/20061102192316/http://www.clearvisionpk.com/Millat-e-Ibrahim.html |títol= Millat-e-Ibrahim: the way of Prophet Abraham |format= URL archivat }}</ref> es a dire una somission exclusiva a la volontat d'[[Allà]]. {{Sfn|Sorata 2|verset 135}}{{,}}{{Sfn|Sorata 3|verset 67}}{{,}}{{Sfn|Sorata 6|verset 161}} L'Alcoran reconeis l'origina divina de l'ensems dels libres sagrat del [[judaïsme]] e del [[cristianisme]],<ref group="Nòta">Per exemple, Sorata 2: La vaca (Al-Baqarah): {{cita|Cresèm en Allà e en çò que nos foguèt revelat, e en çò que nos fasèm davalar cap a Abraam e Ismaèl e Isaac e Jacòb e las Tribús [d'Israèl], e en çò que foguèt donat a Moïses e a Jèsus, e en çò que foguèt donat als profètas, venent de lor Senhor: fasèm pas cap de distincion entre eles. E a El siam Someses.}}</ref> tot estimant que serián, dins lors interpretacions actualas, lo resultat d'una falsificacion parciala<ref group="Nòta">Literalament, l'Alcoran indica que josieus e crestians aurián desviat lo sens del messatge «E alara, a causa de lor violacion de l’engatjament, los avèm maldich e endurcit lors còrs: desvian las paraulas de lor sens e olbidan una partida de çò que lor foguèt tornat. Acabaràs pas de descobrir lor traïson, levat un pichon nombre d’entre eles. Que lors ardonèm e oublièm (lors decas). Car Allà, verai, prèmia los benfasents.» (Coran, 5 :13). Los savants musulmans interprèton mai sovent aquelas indicacions coma la denaturacion de las quita escrituras santas, çò que permet d'explicar las diferéncias entre las cresenças dins aquelas e dins l'Alcoran</ref> : lo ''Suhuf-i-Ibrahim'' (los ''[[Fulhets d'Abraham]]''), la ''[[Tawrat]]'' (lo [[Pentateuc]] o la [[Torah]]), lo ''[[Zabur]]'' de [[David (Bíbla)|David]] e [[Salomon (Bíblia)|Salomon]] (identificat al [[Libre dels Psalmes]]) e l{{'}}''[[Injil]]'' (l'Evangili). En mai l'Alcoran, la majoritat de musulmans se referisson e de transmissions de paraulas, actes e aprovacions de Maomet, recits nomenat ''[[adith]]s'', per l'establiment de règlas juridicas ''([[fiqh]])'' permetent la compreneson e l'acompliment de las adoracions del musulman al quotidian. Las diferentas brancas de l'islam ne s'acòrdan pas sus las compilacions dels adiths de gardar coma autentics. L'Alcoran e los adiths dichs «recevables» son doas de las quatre fonts de la lei islamica, la [[charia]], las doas autras essent l'unanimitat (''ijma’'') e l'analogia (''qiyas''). En [[2010]], lo nombre de [[musulmans]] pel monde es estimat a 1,6 miliard, siá 23,4 % de la populacion mondiala,<ref name="pewforum">{{Ligam web |url= http://pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |títol= The Pew Forum - The Future of the Global Muslim Population |site= pewforum.org }}</ref> çò que fa de l'islam la segonda religion del mond après lo [[cristianisme]] e davant l'[[indoïsme]]. Es, cronologicament parlant, lo tresen grand corrent monoteista de la familha de las religions abraamicas, après lo [[judaïsme]] e lo [[cristianisme]] amb que possedís un cert nombre d'elements comuns. L’islam se destria en diferents corrents, que los principals son lo [[sunnisme]], que representa entre 80 e 85 % dels musulmans,<ref> {{Ligam web |lenga=en |url=http://books.google.com/books?id=8RzNcndZAQoC&pg=PA40&dq=sunni+muslims+80%25&hl=fr&ei=H6l8TNHBHtG6jAflpJjTDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CD0Q6AEwAzge#v=onepage&q=sunni%20muslims%2080%25&f=false |autor=Ahmed Nezar Kobeisy, |títol=Counseling American Muslims : understanding the faith and helping the people |edicion= Edicion Greenwood Publishing Group |annada= 2004 |pagina=40 }}</ref> e lo [[chiisme]], encontrat subretot en [[Iraq]] e en [[Iran]]. == Etimologia == [[Fichièr:Star and Crescent.svg|thumb|Lo creissent e l'estela verds, simbòls politics de l'islam.]] Lo mot « islam » es la [[transliteracion]] de l’[[arab]] الإسلام, ''islām'' {{Prononciacion|Ar-al islam.ogg|escotatz}}, significant: « resignacion », « reddicion », « somission », « aleujança », sosentendut « a Dieu ». S'agís d'un nom d'accion (en arab اسم فعل ''ism fi'l''), derivat d'un [[radical]] semitic, ''s.l.m'' que designa l'acte de se sometre d'un biais volontari, de far aleujança. Lo mot Islam ven del mot Salam que significa salut e patz. Lo nom d'agent (en arab اسم فاعل ''ism fā'il'') derivat d'aquela raíc es مُسْلِم ''muslim'' « aquel que se somet », que venguèt a çò nòstre ''musulman''. La religion musulmana se sona a vegada « islamisme » (coma « [[judaïsme]] », « [[cristianisme]] », « [[bodisme]] », « [[animisme]] », etc). Mas lo mot « islamisme » ven s'especializar per designar los corrents politics radicals o non de la reviviscéncia musulmana. L'[[islamisme]] es una doctrina politica qu'a per tòca l'espandiment de l'islam. == Istòria == L'islam apareguèt en [[Arabia]] al [[sègle VII]] jol vam del profèta [[Maomet]]. Un sègle après sa mòrt, un empèri islamic s'espandissiá de l'[[ocean Atlantic]] dins l'oèst cap a l'[[Asia centrala]] dins l'èst. Mas demorèt pas unificat longtemps; lo regime nòu rapidament acabèt en guèrra civila ([[Fitna]]) e tocat mai tard per una segonda Fitna. Enseguida, i aguèt de dinastias rivalas reclamant lo [[califat]], e fòrça d’empèris islamics foguèron governat per un [[califa]] incapable d'unificar lo mond islamic. [[Fichièr:ArabianpeninsulaAL.PNG|thumb|Territòri sagralizat pels musulmans. A sa mòrt en [[632]], [[Maomet]] aviá capitat a unir tota la peninsula arabica.]] Malgrat aquela particion de l'islam coma comunautat politica, los empèris dels califas d'[[Califat abbassida|Abbassidas]], l’[[empèri mogòl]] e los [[Seldjukidas]] èran d'entre los mai grands e poderoses del mond. Los [[Arabs]] realizèron fòrça centres islamics, de scientifics, d’astronòmas, de matematicians, mètges e filosòfs celèbres pendent l'edat d'aur de l'islam. La tecnologia s'espelís; un investiment de contunh dins las infrastructuras, coma de sistèmas d'asagatge e de besal; e subretot, l'importància de legir l'[[Alcoran]] donèron un nivèl pro naut de l'[[Educacion|instruccion]] dins la populacion. Mai tard, als sègles XVIII e XIX, mai d'una regions islamicas casèron jos las poténcias imperialas europèas. Après la Primièra Guèrra mondiala, los rèstes de l'[[Empèri Otoman]] foguèron partejats jos forma de [[protectorat]]s europèus. Pasmens se tocat per diversas [[ideologia]]s, coma lo [[comunisme]], pendent una bona partida del [[sègle XX]], l'identitat islamica e la preponderança de l'islam sus de questions politicas aumentèron pendent la fin del sègle XX e lo començament del XXI. La creissença rapida, los interèsses occidentals dins de regions islamicas, los conflictes internacionals e la [[globalizacion]] influencièron l'importància de l'islam dins lo modelatge del mond del sègle XXI. == Situacion contemporanèa mondiala == [[Fichièr:Islam by country.png|thumb|270px|Mapa dels païses que la comunautat musulmana presenta mai de 10 % de la populacion. En verd, los païses de majoritat [[sunisme|sunnita]], en violet, aqueles de majoritat [[chiisme|chiita]], e en negre, aqueles de majoritat [[ibadista]].]] En 2010, lo nombre de [[musulmans]] pel mond es estimat à 1,6 miliard, siá 23,4 % de la populacion mondiala<ref name="pewforum"/>. La difusion de l'islam, fòra del [[Mond Arabi|mond arab]], s'explica per las migracions e las [[conversion religiosa|conversions]]. L'islam es ara la religion avent la creissença demografica mai importanta<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20120614032010/http://www.foreignpolicy.com/articles/2007/05/13/the_list_the_worlds_fastest_growing_religions The List: The World's Fastest-Growing Religions]</ref>. Se las tendéncias demograficas actualas contunhan, l'islam poiriá passar lo cristianisme e venir la primièra religion del monde per 2070<ref>{{en}}[http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projections-2010-2050/ The Pew Forum - The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010-2050]</ref>. L'islam es la sola religion que le nom figura dins la designacion oficiala d'unes Estats, jos la forma de « [[Republica islamica]] ». S'agís alara oficialament de la religion d'Estat. Pasmens, aqueles Estats son pas los sols ont l'imbricacion del civil e del religiós es conforme a çò qu'exigís la [[charia]] coma en [[Arabia]]. Pòt existit una confusion entre [[Arabs]] et musulmans, subretot a causa de dos factors: l'origina araba de l'islam e la plaça centrala qu'ocupa la lenga araba dins aquela religion. I a gaireben 300 milions d'Arabs, que la granda majoritat es musulmana<ref>I a gaireben 20 milions de crestians que son Arabs</ref>. De fach, sonque 20 % dels musulmans vivon dins lo mond arab, un cinquen son situats en [[Afric subsaariana]], e la populacion musulmana del mond mai nombrosa es en [[Indonesia]]. D'importantas comunautats existisson al [[Nigèria]], [[Bangladèsh]], [[Afganistan]], [[Paquistan]], en [[Iran]], en [[China]], en [[Euròpa]], dins l'anciana [[URSS|Union sovietica]], e en [[America del Sud]]. I a tres milions de musulmans als [[Estats Units d'America]] representant 1 % de la populacion americana e gaireben 2,1 milions en [[França]]<ref>http://www.lemonde.fr/culture/article/2012/11/01/des-jeunes-fideles-a-l-islam_1784520_3246.html {{fr}}Le Monde : En France, des jeunes de plus en plus fidèles à l'islam</ref> eissit de l'[[immigracion]] e cal apondre de conversions, que lo nombre es fòrça dificil a determinar mai qu'i a de conversions en sens contrari e d'[[apostat]]s. == Teologia musulmana: los cinc pilars de l'islam == [[Fichièr:Tunesien-qairawan-raqqada.jpg|thumb|Chahada gravada sus una colomna dins la [[Granda Mosquèa de Kairuan]], Tunisia.]] Los pilars de l'islam son los devers incontornables que totes los musulmans devon aplicar. Los mai notables e respectats son al nombre de cinc. Aqueles cinc pilars son explicitament citats dins l'Alcoran de biais separats, pasmens se lo nombre de cinc es pas dirèctament portat dins l'Alcoran mas puslèu dins un adith profetic: « L'islam es bastit sus cinc pilars »<ref>Raportat per al-Bukhârî (1/49) (n°8) e Muslim (1/45)(n°1) segon Abu 'Abd ar-Rahman 'Abdullah ibn 'Omar.</ref> : * la fe en un Dieu unic (''[[tawhid]]''), [[Allà]], e la reconeissença de [[Maomet]] coma essent son profèta: {{Prononciacion|Shahadah.ogg|escotatz}} « أشهد أن لا إله إلا الله و أشهد أن محمداً رسول الله » (''Testimòni qu'i a de dieu pas qu'Allà e que Moamet es lo Messatgièr d'Allà'') * lo compliment de la pregària quotidiana e aquò cinc còp cada, la ''[[salat (islam)|salat]]'' ; ** الصبح (Al-Sobh) ** الظهر (Al-Dohr) ** العصر (Al-Asr) ** المغرب (Al-Magrèb) ** العشاء (Al-Ichà) * l'almòina legala cap al necessitoses, la ''[[zakat]]'', se sèm imposable: consistís en un prelevament obligatòri de 2,5 % amb un lindal d'imposicion de 20 [[Dinar|dinars]] (evaluats à 84 gramas d'[[aur]] de 18 carats) <ref name=":4" /> ; * lo respècte del [[june]] pendent lo mes de [[ramadan]] ; * lo ''[[hajj]]'', lo pelegrinatge cap [[La Mèca]] al mens un còp dins sa vida, se n'avèm los mejans materials e fisics. La ''[[chahada]]'' (« declaracion de fe »), que presenta una partida del [[credo (religion)|credo]] islamic, consistís en una frasa fòrça brèva: {{cita|Testinòni qu'i a de dieu pas qu'Allà e que Moamet es lo Messatgièr d'Allà.}} == Teologia musulmana: los sièis pilars de la fe musulmana == Los pilars de la [[fe musulmana]] (إيمان, « ''al imane'' ») son los articles de fe que totes los musulmans devon creire. Per l'essencial, Maomet definiguèt la [[cresença]] (o la [[fe]]) per una paraula que significa: « La fe (''Imane'') es que cregas (1èr) en Dieu, (2d) en Los Seus àngels, (3n) en Los Seus libres, (4n) en Los Seus messatgièrs e (5n) en la realitat del jorn darrièr e (6n) que cregas en la realitat de la destinat, que siá relativa al ben o al mal »<ref>Tradicion (hadith) raportada per Moslim dins son libre "As-sahih"</ref>. Dins la jurisprudéncia religiosa, l'aderent a l'islam es nomenat ''moslim'' (musulman, circoncís de la cadièra) e l'aderent a l'[[fe|imane]] es nomenat ''mo'min'' (cresent, circoncís del còr), sens pasmens far de dissociacion entre los dos ambedós tèrmes son jutjats indissociables e complementaris al vejaire religiós. En efèit, l'imam [[Abu Hanifa]] (mòrt en 150[[calendièr musulman|H]]/767[[calendièr gregorian|G]]) explicitèt la posicion musulmana sul rapòrt entre l'imane e l'islam amb aqueles mots: « Son coma l'envèrs e lo plan de la man », es a dire que son inseparables, e en consequéncia tot musulman (''moslim'') es considerat coma cresent (''mo'min'') e lo contrari. Los juristas musulmans diguèron que sens una acceptacion totala de la fe (''imane'') pel còr, l'apartenéncia de quin que siá a l'islam es invalid. Quitament, tota conversion cap a l'islam es valable sonque per la fe (''imane'') dins lo còr e que s'apond la prononciacion verbala dels dos « testimònis de fe » (''Ach-Chahadah'') a saber par exemple « Testinòni qu'i a de dieu pas qu'Allà e que Moamet es lo Messatgièr d'Allà »<ref>Pels testimònis de fe, lo nom vertadièr de Maomet deu èsser gardat en arab s'es utilizat, sol los chafres son susceptibles d'èsser tradusits</ref>. Pasmens, existís de gras de cresents (''mo'minon''). Dins l'islam, la cresença e la practica, lo fond e la forma, son intimament ligats. En efèit, los versets canonics descrivon sovent lo cresent ''mo'min'' coma essent « aquel que crei e practica de bonas òbras ». De segur, es alara question del ''mo'min'' complet. Pasmens aquel ligam mòstra lo fach que l'espiritualitat e l'accion son donc dos elements fondamentals que participan de l'èsser del cresent. Los actes son donc lo rebat de la fe e valon sonque segon lors intencions. === Allà === [[Fichièr:Dcp7323-Edirne-Eski Camii Allah-ds.svg|thumb|180px|Allà escrich en [[arab]]]]{{Article detalhat|Allà}} ''[[Allà]]'' es lo tèrme sens plural, ni genre, utilizat pels musulmans e arabofòns crestian e josieus en referéncia a Dieu, alara que lo mot ''<nowiki/>'ilà'' (arabe : إله) es lo tèrme utilizat per una divinitat, una divessa o un dieu, en general<ref name=":2" />. Lo fondament doctrinal de l'islam es que Dieu ([[Allà]] en arab) es unic. Lo simbòl de l'unicitat de Dieu (''tawhid'') se descompausa en tres colors primàrias segon una posicion dogmatica venet l'Imam [[Ibn Taymiyya]] al sègle XIV<ref>{{ar}}L'explicacion del dògma [http://d1.islamhouse.com/data/ar/ih_books/single/ar_explaining_al-aqida_al-tahaweia.pdf Ahmed ibn Mouhammed aTahawi, e l'explicacion de Mouhammed ibn abiliz alHanafi]</ref>: * '''Allà es Un dins la Senhoriá''' (''tawhid ar-Rouboubiya'') (O, la fe en la senhoriá d'Allà) Es lo fach de reconéisser las òbras especificas a Allà (coma lo fach de donar la vida, la mòrt, la subsisténcia…). Reconéisser Allà coma Senhor es li reconéisser:<br /> - La creacion, Allà es Lo sol Creator<br /> - La reialtat, Allà es Lo sol a deténer la reialtat<br /> - La geréncia, Allà es Lo Sol a gerir la creacion * '''Allà es Indivisible dins l'adoracion o l'obesissença''' (''tawhid al Oulouhiya'') (O, la fe en la divinitat d'Allà) Es lo fach de vodar tot acte d’adoracion a Allà, en tota exclusivitat. « Creèri los djinns e los òmes sonque per que M’adòran » (''Coran. Sorata 51, verset 56'') L’adoracion coma la definit [[Ibn Taymiyya]] es: « Un tèrme qu'englòba tot çò qu’Allà aima e agrea coma òbra aparenta o amagada » * '''Allà es Impar dins los noms e atributs''' (''tawhid al asma wa sifat'') (O, la fe en los seus noms e atributs) Allà dins l'Alcoran s’atribuiguèt de noms e caractèrs, tot coma Maomet dins sa [[Sunna]] (tradicions) atribuiguèt a Allà de noms e caractèrs, que tot musulman se deu d'acceptar. - Totes los noms d’Allà son perfèits que cadun d’aqueles designan un caractèr qu'es el tanben al cimèl de la perfeccion. Es perque los musulmans devon invocar Allà per aqueles noms. - Los atributs d’Allà son totes perfèits, sens pas cap falha. « Es a aqueles que creson pas en l’al delà que lor tòca lo marrit qualificatiu, alara qu’à Allà Sol es lo qualificatiu suprèma e es El lo Tot Poderós e lo Savi » (''Coran. Sorata 16, verset 60'') Exemples de noms e atributs d'Allà: al-Wahid (l'unic), al-Rahmane (lo misericordiós), al-Rahime (lo tot misericordiós), al-Afou (lo tot clement), al-Awal (lo primièr), al-Akhir (lo darrièr). Aquelas tres compausantas de l'unicitat son indissociablas e forman a elas tres, lo Tawhid, o lo primièr pilar de la fe. En consequéncia, degun pòt recebre la lutz de l'islam se reconeis pas dins son còr, que siá pas qu'una d'aquelas tres colors primàrias. [[Fichièr:Salle de prière de la Grande Mosquée de Kairouan, 21 mars 2012.jpg|thumb|350px|La sala de pregària de la [[Granda Mosqueta de Kairuan]], mantenguda per un bòsc de colomnas de marbres de colors e de provenéncia divèrsas.]] Los teologians musulmans afirman que los versets que donarián en aparéncia d'organs o un emplaçament a Allà devon pas far subjècte de comparason amb une creatura. Dieu es descrit dins l'Alcoran mai d'un còp per los versets seguents: « Disi : "Es Allà, Unic. Allà, Lo Sol a èsser implorat per çò que desiram. Jamai engendrèt, tanpauc foguèt engendrat. E degun es egal a El". » (''Coran. Sorata 112'') « Allà! Pas cap de divinitat levat El, lo Vivent, Aquel que demòra d'esperel "al-Qayyum". Ni somnoléncia ni sòm Lo pren pas. A el aparten tot çò qu'es dins los cèls e sus la tèrra. Que pòt intercedir près d'El sens Sa permission? Coneis lor passat e lor futur. E, de La Seuna sciéncia, N'embraçan sonque çò que Vòl. Son Tròn "Kursiy" vessa los cèls e la tèrra, que la garda Li còsta pas cap pena. E Es lo Fòrça Naut, lo Fòrça Grand. » (''Coran. Sorata 2, versets 255'') Segon un [[adith]], es mencionar qu'Allà a [[noms de Dieu en islam|quatre vint dètz e nòu atributs perfièits]] (''asma'o l-Lahou l-housna'') revelats per Dieu, que permetràn al musulman que los coneisseriá per còr e los utilisariá, d’intrar au paradís. L'Alcoran cita d'atributs coma ''al-'ahad'' (Aquel Que las perfeccions son sens rapòrt amb las caracteristicas de las creaturas) o ''ar-rabb'' (Aquel a Qui nos devèm obesir), ''Al-Malik'' (Aquel a Qui aquel mond aparten en realitat e en totalitat e Aquel Que la dominacion es absoluda e exempte de tota imperfeccion) que son pas citats dins lo hadith precedent. Un autre hadith afirma qu’Allà possedís un nom desconegut de las gents del comun. Segon una version d'aquel hadith, aquel nom es qualificat de الأعظم "Al-Adham" que vòl dire "lo mai grand" o "lo mai nòble"<ref>hadith raportat per Abu Da'ud e al-Tirmidhi, donc figurant dins lor Sunna respectiu</ref>. Coma dins la tradicion josieva, lo nom pròpri de Dieu es inefable. === Los àngels === L'Alcoran afirma l'existéncia dels àngels, aquela cresença es obligatòria per tot musulman qu'es inscrita dins los sièis pilars de la fe (imane)<ref>{{Ligam web|langue = Français|títol = Les bases de la croyance islamique|url = http://www.nouralislam.com/guide/les-6-piliers-de-la-foi|site = Nour Al Islam|data = |consulté le = }}</ref>{{,}}<ref name=":0">{{Ouvrage|langue = |autor1 = Malcolm Clark|títol = L'Islam pour les nuls|luòc = 75005 Paris|editor = Editions First (Marie-Anne Jost)|annada = |paginas totalas = |isbn = 978-2-7540-0531-9| en linha = |passage = |autor2 = Malek Chebel|traductor = Maylis Gillier|lenga originala = Anglés|títol original = Islam for dummies|ligam editor = Editis|natura obratge = Education|format libre = Broché}}</ref>, que son los messatgièrs (en arab ملك ''malak ''vól dire messatgièr) de Dieu (coma sos omològs coma l'ebrieu (''malakh'') e lo grèc (''Ἄγγελος / Ángelos'')) qu'executan o transmeton los òrdres. Al vejaire coranic, possedisson pas de liure arbitre al contrari dels [[djinn]]s (èssers de fuòc) e als umans e alara son somés e adòran Dieu del melhor biais possible. Unas missions mai essencialas dels àngels son de comunicar las revelacions de Dieu, de lo glorificar, d'enregistrar las òbras dels òmes e de servir d'instruments dins los afars umans per exemple Maomet, de prene l'anma de las personas al moment de lor mòrt e d'aver una especificitat a lors resurreccions. Los musulmans creson que los àngels son fachs de lutz, endacòm mai son descrich dins aquel verset per exemple: "''Losanja a Allà, Creator dels cèls e de la tèrra, que faguèt dels Àngels dels messatgièrs dotats de dos, tres, o quatre alas. Apond a la creacion çò que Vòl, car Allà es Omnipotent.''" (sorata 35:1)<ref name=":0"/>{{,}}<ref>{{Obratge|langue = Anglais|autor1 = John Esposito|títol = What Everyone Needs to Know about Islam|luòc = |éditeur = Oxford University Press.|annada = 2002|pages totales = |isbn = 978-0-19-979413-3|en linha = |passage = }}</ref>{{,}}<ref>{{Ouvrage|langue = Anglais|autor1 = W. Madelung|títol = Encyclopaedia of Islam Online.|luòc = |editor = |annada = |paginas totalas = "Malā'ika"|isbn = | en linha = http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopedie-de-l-islam/mala-ika-COM_0642?s.num=241&s.rows=50&s.start=220 (extrait)|passage = |issn = 1573-3912}}</ref>{{,}}<ref>{{Obratge|langue = Anglais|autor1 = Gisela Webb.|títol = Encyclopaedia of the Qur'an Online.|lieu = |editor = |année = |pages totales = |isbn = |en linha = |passatge = "Angel"}}</ref>. Atal l'Islam confirma l'imatjariá actuala que se fasèm d'eles, existís coma pels umans d'àngels de genres masculins e femenins mas pòdon pas procrear<ref name=":0"/>. Existís un viu debat al sen de la comunautat musulmana al subjècte d'[[Iblis]] ont dos vejaires son opausats sus l'apartenéncia de Satan d'entre los [[djinn]]s (èssers de fuòc), o a son estadi particular d'àngel descasut<ref>{{Ligam web|langue = Français|títol = Iblis appartient-il aux djinns ou aux anges ?|url = http://islamqa.info/fr/8976|site = IslamQ&A|date = |consulté le = |autor = Sheikh Muhammed Salih Al-Munajjid}}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web|langue = Anglais|títol = Satan : Fallen Angel|url = http://www.masjidtucson.org/quran/appendices/appendix21.html|site = Masjid Tucson|date = |consulté le = |auteur = Rashad Khalifa}}</ref>{{,}}<ref>{{Ligam web|langue = Anglais|títol = Was Satan (Iblis) from the jinn, if so why was he among the angels?|url = http://www.questionsonislam.com/question/was-satan-iblis-jinn-if-so-why-was-he-among-angels|site = Question on Islam|data = 10-09-2009 03:13:42|consulté le = |autor = Adam Nawaz}}</ref>. L'[[àngel Gabrièl]] joga un ròtle d'una importància considerabla coma avent transmés la paraula coranica a Maomet<ref>{{fr}} L'àngel Gabrièl es tanben considerat coma un arcangèl. [https://books.google.fr/books?id=cO0n20lEzUUC&pg=PA45&dq=ifalse#v=onepage&q&f=false Antoine Moussali, ''La croix et le croissant: le christianisme face à l'Islam'', éd. Éditions de Paris, 1997, {{p.|45}}]</ref>. === Las Escrituras === Segon la doctrina musulmana, las escrituras reveladas son al nombre de 104 coma lo rapòrta aquel [[hadith]]: {{cita|''Lo grand companh Abou Dharr demandèt al Profèta (Que Dieu l’auça encara mai en grada) (dins lo sens): « Quant de Libres Dieu revelèt, ò Messatgièr de Dieu? Lo Profèta (Que Dieu l’auça encara mai en grada) respondèt: 104 Libres. »}}(Raportat per Ibn Habban Los mai coneguts son l'[[Alcoran]] (''qour’ân'') revelat a [[Maomet]], la [[Torah]] (''tawrât'') revelada a Moïses, [[libre dels Psalmes|los Psalmes]] (''zaboûr'') revelats a David, l'[[Evangili]] (''injîl'') revelat a Jèsus<ref>https://web.archive.org/web/20120728115228/http://www.apbif.org/croyance-des-musulmans/croyance-en-les-livres/les-livres-reveles.html</ref>. Tanben fa referéncia als fulhets d'Abraam e de Moïses dins l'Alcoran<ref>{{Ligam web|langue = Anglais|títol = Le Livre révélé à Moïse : "kitâb", différent des "suhuf" de ce prophète ?|url = http://www.maison-islam.com/articles/?p=458|site = Maison-islam.com|date = |consulté le = }}</ref>. Segon los musulmans, l'[[Alcoran]] es lo darrièr dels libres revelats, car Maomet es per eles lo darrièr profèta e, de totas aquelas escrituras reveladas, sol lo tèxte de l'Alcran demòra intacte. Lo tèxte dels autres libres revelats auriá estat falsificat sus Tèrra e preservats dins los cèls. ==== L'Alcora ==== {{Article detalhat|Alcoran}} [[Fichièr:Surat al-Fatiha inscribed upon the shoulder blade of a camel.jpg|thumb|Calligrafia de la Sorata [[Al-Fatiha]], sus una omoplata de camèl.]] L'[[Alcoran]] (القرآن ''al qoran'', « lectura » o « leccionari ») es lo libre mai [[sagrat]] dels musulmans. Es un dels primièrs libre que foguèt escrit [[arab]], que contribuiguèt a fixar <ref>{{Ligam web|langue = fr-FR|títol = L'arabe, la langue du Coran - Comprendre l'islam|url = http://dictionnaire-islam.com/larabe-la-langue-du-coran/|site = Comprendre l'islam|consultat lo = 2015-12-25}}</ref>. Los musulmans lo considèran coma la paraula de Dieu, transmesa a Maomet. Essent illetrat, son de companhs d'el, letrats, coma per exemple [[Zayd ibn Thabit]], que pausèron per escrit los versets de l'Alcoran a mesura de las revelacions qu'aguèt Maomet. Aqueles versets èran escrits sus de fulhets, pèças de cuèr, òs plans levats d'animals. En soma, tot supòrt sus que los escribas podavan escriure los versets que Maomet dictava<ref>Usmani, Mohammad Taqi; Abdur Rehman, Rafiq (editor); Siddiqui, Mohammed Swaleh (translator) (2000). An approach to the Quranic sciences. Karachi: Darul Ish'at. {{p.|181–9}}.</ref>{{,}}<ref>Schimmel, Annemarie; Barbar Rivolta {{lang|en|texte=(Summer, 1992). "Islamic Calligraphy". The Metropolitan Museum of Art Bulletin, New Series 50 (1): 3}}.</ref>. Foguèt lo primièr califa e sògre de Maomet, [[Abou Bakr As-Siddiq]], que, pauc après la mòrt del profèta de l'islam (en 632), a la demanda d'[[Omar ibn al-Khattâb]] quand grand nombre de companhs avent memorizat l'Alcoran per còr foguèron tuats a la [[batalha d'Al-Yamama]], plaça l'escriba del profèta [[Zayd ibn Thabit]] al cap d'un comitat avent per mission d'acampar totes los passatges recitats de son vivent pels salvar dins un escrit pausat entre las mans de sa filha [[Aïcha]], veusa de Maomet. Quand lo segond califa [[Omar ibn al-Khattab]] li succedís, amassa lo tèxte dins un sol volum que passa alara a çò de sa filha [[Hafsa bint Omar|Hafsa]], tanben veusa de Maomet. Es lo tresen califa e gendre de Mahomet, [[Othman ibn Affan]] (644-656), a la seguida de divergéncias de recitacions aparegudas entre iraquians e sirians, que demanda a Hafsa de li prestat lo manuscrit que possedissiá per fixar un tèxte unic e oficial partent d'aquela edicion e mandar de còpias religadas cap a las diferentas províncias musulmanas<ref name=":4" />. Per rebutar tot risc d'errors, lo comitat acceptava pas que los escrits qu'avián estat redigits en preséncia de Maomet e exigissiá dos testimònis fisables en apond, qu'aviá vertadièrament entendut Maomet recitar los quita vesets<ref>{{Obratge|langue = fr|prénom1 = Sohaib|nom1 = SULTAN|títol = Le Coran poche Pour les Nuls|editor = EDI8|data = 2012-07-26|isbn = 9782754043267|lire en linha = https://books.google.com/books?id=9SVT34npotQC|consulté le = 2015-12-26}}</ref>. Malgrat aqueles esfòrts per empachar tot [[esquisme]], los [[Kharidjisme|kharidjitas]], per [[puritanisme]], rebutèron per exemple coma essent apocrif la sorata 12 de l'Alcoran (dich d'Othman), qu'evocariá en tèrmes escabroses la femna del [[Potifar]] d'Egipte s'encapriciant del bèl [[Josèp (filh de Jacòb)|Josèp]] (Iossef dins lo raconta coranic) e aquò, malgrat lo raconta biblic convergent sus aquel afar<ref name=":4" />. Segon lo raconta religiós musulman, aquela transmission de l'[[arcàngel]] [[Gabrièl (arcàngel)|Gabrièl]] a Maomet se seriá fach de biais fragmentari per via auditiva extèrne, per via del [[sòmi]] profetic o per via de la revelacion divina (وحي ''Wahy''), pendent un periòde de vint e tres ans. Après de debats vius, lo califa [[Al-Ma’mun]] a Bagdad, vèrs 820 proclama l'Aloran, manifestacion de l'atribut de Allà nomenat ''[[Kalam]]'' d'Allà, per dògma, increat, eternal e inimitable. Lo debat contunhèt fins al sègle IX. [[Ahmad Ibn Hanbal]], pres per una vertadièra inquisicion musulmana, avent assignat lo ròtle dels autres escrits - [[hadith]], sunna — declara fin finala l'Alcoran increat de la primièra a la darrièra pagina. Alara pòt pas aver estat escrit, precedit, nimai perlongat. Son origina es pas umana. Lo sol estudi del tèxte se resuma a l'aprene per còr e a ne cercat lo sens transmés, e a lo realizar. Es la còr de la practica religiosa de cada musulman. Per el, l'Alcoran es un libre sant qu'a pas subit d'alteracion après sa revelacion, car Dieu prometèt qu'aquel libre durariá fins a la fin dels temps: lo tèxte coma sa significacion son preservats sus Tèrra, es a dire qu'existisson e son tenguts per la majoritat segon un hadith de Maomet, mas aquò empacha pas l'existéncia d'interpretacions marridas per aqueles que son pas "versats dins la sciéncia". [[Fichièr:Touba3.jpg|thumb|180px|Una [[escòla coranica]] à [[Toba (Senegal)|Toba]] ([[Senegal]])]] Pasmens aquela non creacion de l'Alcoran es pas mencionada explicitament ni dins l'Alcoran ni dins los hadiths. L'Alcoran es divisat en cent quatorze capítols nomenats ''[[sorata]]s'', de longors variablas. aquelas soratas son compausadas de versets nomenats ''[[ayat (islam)|ayat]]'' (plural de l'arab ''ayah'', « signe », « letra » o « [[revelacion]] »). L'òrdre dels versets e soratas tal coma se coneis foguèt dictat par Maomet. Existís pas qu'un sol [[Alcoran]], existís 7 lecturas canonicas nomenadas ''[[Lecturas de l'Alcoran|Qira’at]]''. En efèit, quand l'Alcoran foguèt fixat per escrit amb la Vulgata d’[[Othman ibn Affan|Othman]], foguèt precisat mai tard la vocalizacion establissent las règlas de la psalmodia. Solas doas variantas de lecturas de l'[[Alcoran]] (''Qira’at)'' son vertadièrament conegudas de gaireben totes lo musulmans e faguèron l'objècte d’un vertadièra difusion dins lo mond arab : la lectura occidentala (en [[Africa]]) o lectura de [[Medina]] es coneguda jol nom de « lectura de Warch »; e la lectura orientala (en [[Asia]]) o lectura de [[Kufa]] es coneguda, ela, jol nom de « lectura d'Hafs », cada nom essent tirat del nom d'especialista d'aquela sciéncia. La diferéncia entre las lecturas se fa per la psalmodia, lo biais d'o legir, d'o prononciar. Es alara per aquò que se sona « lectura ». Mas existís tanben e subretot de diferéncias dins lo decopatge de las [[Sorata]]s en versets, es a dire la "dimension" dels versets, çò qu'explica tanben las diferentas modalitats de psalmodia. Gaireben totes los musulmans an un grand respècte per l'Alcoran e fan las ablucions, es a dire se lavan coma per far las pregàrias, abans d'o tocar e d'o legir. Los exemplars vièlhs son brutlats, e non pas destrusits coma de papièrs vièlhs. L'estatut teologic del tèxte lo destria d'entre tota autra causa: lo tèxte contengut dins lo libre es censat èsser una manifestacion de la poténcia de Dieu e es considerat pels musulmans coma un miracle donat a lor profèta. Fòrça memorizan al mens una partida de l'Alcoran dins sa lenga originala, l’[[arab]]. Aquela partida correspond als versets necessaris per far las pregàrias quotidianas. Aqueles qu'an memorizats l'Alcoran en entièr son coneguts jol nom d' ''[[Hafiz (islam)|hafiz]]''. Existís de traduccions de l'Alcoran de l’arab cap a las lengas estrangièras. Fòrça versions modèrnas presentan lo tèxte arab sus la pagina de drecha (l'arab s'escrivent de drecha cap a esquèrra) e la traduccion sus la pagina d'esquèrra (las escrituras occidentalas s'escrivent d'esquèrra cap a drech). Segon lo raconta religiós musulman, de companhs del profèta de l'islam [[Sahaba|(sahabas)]] aurián tradusidas de partidas de l'Alcoran de son vivent. Atal, lo companh [[Salman lo Pèrsa]] auriá tradusit la primièra sorata [[Al-Fatiha]] (indispensabla per la pregària) en persan, a la demanda exprèssa dels musulmans pèrsas, lor permetent alara de pregar amb la version persana « fins a que lor lenga se siá aleugerit a [la prononciacion de la lenga] araba ». lo quita cosin german de Maomet, [[Jaafar ibn Abi Talib]], auriá tradusit en [[ge'ez]] los versets relatius a la concepcion verginala de Jèsus al [[Negus]] d'Etiopia, quand i foguèt enviat coma ambassador abans l'[[Egira]] <ref name=":3">{{Article|langue = français|autor1 = Gaafar Sadek|títol = Les débats autour de la traduction du Coran : entre jurisprudence et traductologie|periodic = Théologiques|numero = 2|jour = |mois = |annada = 2007|issn = |en linha = http://www.erudit.org/revue/theologi/2007/v15/n2/017774ar.html?vue=resume|paginas = 89-113|volum = 15|autor2 = Salah Basalamah}}</ref>. Pasmens, après la mòrt de Maomet, los corrents mai conservators de l'islam exprimiguèron un refús categoric de traduire l'Alcoran considerant que la traduccion es pas mai la paraula de Dieu<ref name=":3" />. De musulmans pensan en efèit que l'Alcoran existís pas que dins sa version originala en lenga araba e que las traduccions essent d’origina umana son imperfièitas e falhiblas e tanben en rason de caracteristicas polisemicas sonque intradusiblas de l’arab, e fin finala que lo messatge seriá estat revelat exprès dins aquela lenga. Considèran donc las traduccions sonque coma de comentaris o d'interpretacions de sa significacion, e non pas coma lo quita Alcoran. L’explicacion e l’explicitacion (far explicit l'implicit) de l'Alcoran dins tot autre lenga que l’arab o en arab, es comunament admesa. ===== Dògma de l'inimitabilitat ===== Dempuèi sa recepcion, lo dògme de l'inimitabilitat es l'argument crucial que l'Alcoran es un [[miracle]] e pas cap de paraula umana poiriá lo passar en beutat. Son inimitabilitat servís le doble objectiu de provar l'autenticitat de: * l'origina divina de l'Alcoran coma emanant del creator; * la profecia de Maomet a qui foguèt revelat coma messatgièr pel genre uman. « Disi: "Quitament se los òmes e los djinns s´unissián per produire quicòm de semblable a aquel Alcoran, sauprián pas produire res de semblable, quitament se se sostendrián los unes amb los autres" ». (''Alcoran. Sorata 17, verset 88'') === Los Seus profètas === Los musulmans considèran que lo mandadís de profètas es una clemença e una gràcia d'Allà per sas créatures, car la rason ela sola permet pas de conéisser tot çò que salve dins l'al delà. Lor foncion principala es donc de mostrar a las gents lo camin, la gralha (la [[charia]]) que mena cap al bonaür eternal. E per provar lor veracitat, Allà los apiegèt per de fachs fòra del comun, a saber los miracles que constituiguèron d'escomesas implacablas que pas degun pòt pas empachar nimai imitar. Totes los profètas d'Allà faguèron valer un bon comportament e una conducha exemplara<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20110502150935/http://islamfrance.com/islamprophets.html L'Islam et les prophètes ? (islamfrance.com)]</ref>. Son necessàriament immunizats contra la mescresença, los grands pecats e los pichons que rebaton una bassessa de caractèr, aquò abans e après la mission profetica. Lo primièr es Adam e lo darrièr es Maomet. Segon l'islam totes los profètas son someses a Dieu, es a dire musulmans e totes cridats a entrar dins sa religion. En efèit, sa significacion es creire en un Dieu unic sens res li associar e de creire al messatge de Maomet enviat per son epòca. Los tèxtes explica qu'Adam inaugurèt la foncion profetica, alara que es per Maomet, lo darrièr, que s'acabèt. Lor nombre es fòrça grand, ne citam unes: Abraam (Ibraim), David (Dawud), Isaac (Ishaq), Ismaèl (Ismaíl), Jacob (Ya'qub), Joan-Baptista (Yahya), Jethro (Chu'ayb), Jòb (Ayyub), Jonas (Yunós), Josèp (Yoçof), Loth (Lut), Moïses (Muça), Noè (Nuh), Salomon (Solayman), Zacharias (Zakariyya), Jèsus (Issah)<ref>{{fr}} [https://archive.is/20120913074646/http://www.portail-religion.com/FR/dossier/islam/personnalites/prophetes/index.php Les prophètes musulmans (Portail-religion.fr)]</ref>. ==== Maomet ==== [[Fichièr:Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg|thumb|Lo nom de [[Maomet]], seguit de son títol "Messager d'Allah", inscrich sus la pòrta de la Mosqueta de [[Medina]] en [[Arabia saudita]].]] {{Article detalhat|Maomet}} Es possible de far una istòria de las representacions de Maomet, mas pas una biografia istorica al sens modèrne del tèrme. L’ensems de las donadas non islamicas sus la vida de Maomet passan pas una pagina<ref>{{fr}}[[Mohammad Ali Amir-Moezzi]], Le Coran silencieux et le Coran parlant. Sources scripturaires de l’islam entre histoire et ferveur, Éditions CNRS - colloque http://iesr.hypotheses.org/328</ref>. Lo cap religiós, politic e militar arab [[Maomet]] (محمد en arab) es considerat coma lo darrièr profèta del monoteïsme pels musulmans e es conegut coma profèta que per aquela comunautat. Los considèron pas coma le fondator d'una religion novèla, mas penson qu'es lo darrièr d'una linha de profètas de Dieu (del [[monoteïsme]]) e considèran que sa mission es de restaurar la fe monoteïsta originala d'[[Adam]], [[Abraam]] e d'autres profètas, fe qu'aviá estat corrompuda per l'òme dins lo temps<ref name="EoI">Article Muhammad, ''[[Encyclopædia of Islam]]''</ref>{{,}}<ref name="Peters">{{en}} '{{lang|en|texte = 'Islam: A Guide for Jews and Christians}}'', F. E. Peters, Princeton University Press, ISBN 978-0-691-11553-5, {{p.|9}}''</ref>. Segon l'Alcoran, pendent los 23 darrièrs ans de sa vida, Maomet dicta de versets, que recep d'Allà per l'intermediari de l'àngel [[Gabrièl (arcàngel)|Gabrièl]] (''Jibril''), a de fidèls totjorn mai nombroses convencuts per aquel nòu messatge. Lo contengut de las revelacions serà amassat mens de 20 ans après la mòrt de Maomet dins l'Alcoran. ==== Hadiths ==== [[Fichièr:SamarkandTillaKari.jpg|thumb|Decoracions a l'interior de la [[medersa]] Tilla-Kari de [[Samarcanda]] en [[Ouzbequistan]].]] {{Article detalhat|Hadith}} Los hadiths son las paraulas o actes de Maomet considerats coma d'exemples de seguir per la majoritat dels musulmans. Las escòlas de jurisprudéncia ''[[madhhab]]s'' considèran los recuèlhs d'hadiths coma d'instruments importants permetent de determinar la [[sunna]], la « tradicion » musulmana. L'hadith èra a l'origina una tradicion orala que raportava las accions e costumas de [[Maomet]]. Pasmens, a partir de la primièra [[fitna]], als [[sègle VII]], aqueles que recebèron los hadiths comencèron a questionar las fonts de las paraulas<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20070311144448/http://people.uncw.edu/bergh/par246/L21RHadithCriticism.htm « Sanguine Scholars: Hadith Criticism »] in ''The Development of Exegesis in Early Islam'', Herbert Berg, Richmond: Curzon Press, 2000.</ref>. Lor credibilitat es mai sovent proporcionala al credit dels testimònis que los an raportats. Aquela cadena de testimònis es nomenda ''[[isnad]]''. Es mai sovent admés que foguèt pendent lo regne del [[califa]] [[Omar II]], al [[sègle VIII]], que comencèron las transcripcions per escrit dels grands recuèlhs d'hadiths, que se sont estabilizats al sègle seguent. Aqueles recuèlhs son, encara a l'ora d'ara, pres coma referéncias dins los subjèctes al respècte del [[fiqh]] o l'[[istòria de l'islam]]. Los autentics son admés per l'ensems dels musulmans sunnitas. Una granda majoritat de sunnitas considèran los hadiths coma d'apondons e de clarificacions essencialas a l'[[Alcoran]]. Dins la jurisprudéncia islamica, l'Alcoran conten lo gèrme de fòrça règlas de comportament esperats d'un musulman. Pasmens, fòrça subjèctes, religioses o profans, son pas encastrats per de règlas coranicas. Los musulmans creson donc que'n examinant lo biais de vida, o sunna, de Maomet e sos companhs, poirián descobrir los comportaments a imitar e aqueles d'evitar. Los pensaires musulmans trapan utils de saber cossí Maomet o sos companhs expliquèron las revelacions, o a quina ocasion Maomet los recebèt. A vegadas, aquò clarificarà un passatge que semblariá escur senon. Lo contèxte podent totalament trebolar lo sens que se pòt donar a un verset. Los hadiths son tanben una font istorica e biografica. Son considerats coma una font d'inspiracion religiosa, alara que de musulmans considèran que lo sol Alcoran sufís. Los [[chiisme|chiitas]] an en efèit mai de resèrvas a lor vejaire car mòstran que Maomet parlèt pas de causas que son fondamentalas dins lo corrent chiita, çò que fa qu'escriguèron los lors obratges. Entre autres, trapan pas de geina a la reproduccion dels visatges umans, coma aqueles de personalitats cultas coma [[Ali ibn Abi Talib|Ali]] e [[Al-Hussein ibn Ali|Hussein]], alara que mai d'un hadiths daissan pensar qu'aquò es enebit per Maomet. === L'al delà === Segon l'islam un cèrt nombre d'eveniments arribaràn après la mòrt que los mai importants sont: * Lo jorn del jutjament: Vendrà a la fin del mond que sol Dieu coneis l'escasença<ref>{{fr}}Malek Chebel, "Dictionnaire des symboles musulmans", éd. Albin Michel, 1995, {{p.|361}}</ref>. La durada serà de {{formatnum:50000}} ans<ref>Alcoran [70:4] Los Àngels coma l'Esperit montan cap a El en un jorn que la durada es de cinquanta mila ans.</ref>. La tèrra serà una autra tèrra e tanben los cèls<ref>Per exemple, Sorata 14 (Ibraim): {{Cita|al jorn que la tèrra serà remplaçada per una autra, quitament los cèls e ont (los òmes) compareisseràn debans Allà, l´Unic, Lo Dominator Suprèma.}} </ref>. Allà jutjarà las gents sens intermediari. * Las estapas seràn: ** La resurreccion fisica: marca lo començament del jorn del jutjament. Las gents seràn ressuscitadas per Allà, nuds e [[circoncision|incirconcís]]<ref>ref, Hadith: Lo profèta diguèt « Las gents seràn ressuscitadas lo jorn de la Resurreccion pès nuds e incirconcises » raportat per al boukhari e moslim</ref>, per que sián jutjats. ** Lo rassemblament: totas las gents seràn amassadas dins un luòc per se far jutjar. ** L'exposicion dels actes: cadun veirà expausats los seus actes, bons o marrits. ** La retribucion: al vejaire de lors actes, las gents seràn premiadas o castigadas. ** La balança: los actes seràn comparats, bons contra marrits. ** Lo pont (''al-sirat''): liga la novèla Tèrra a las broas del paradís e serà penjat al dessús de l'infèrn en que, segon l'interpretacion majoritària, los « infidèls » cairàn (aqueles qu'accèptan pas l'Alcoran)<ref name=enfer>{{Obratge |langue=en |en linha=http://books.google.fr/books?id=VrR-CcESLrsC&pg=PA237&dq=%22(but+those+of+the+sects+(Jews,+Christians+and+all+the+other+non-muslim+nations)+that+reject+it+(the+Qur%27an+),+the+Fire+will+be+their+promised+meeting+place.)(11:17)%22&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=0&as_pt=ALLTYPES&ei=i3b8SfSHIKCIzQSRvdCXBg |editor=MSA Publication Limited|colleccion=|série=|títol=The Meaning and Explanation of the Glorious Qur'an|titre original=|ref=|volum=1|titre volume=|autor=Muhammad Saed Abdul-Rahman |lieu=|annada=2007|mois=|jour=|publi=|paginas=668|format=|isbn=1861794703 |issn=|oclc=|passatge=237|id=|commentaire=}}</ref>. ** Lo bacin (''al-kawthar''): cada comunautat aurà son bacin ont beuràn los musulmans pioses abans d'intrar al paradís. ** L'intercession: amb la permission d'Allà, sos profètas, e d'autras piosas personas o l'Alcoran, intercediràn pels musulmans que meritan lo castig ([[Tawassul]]) ** L'infèrn (''jahannama''): es un luòc ont, segon l'interpretacion majoritària, seràn castigats los « infidèls »<ref name=enfer/>. L'interpretacion dels versets coranics relatius a la « durada » del sejorn infernal es l'objècte de desvelopaments teologics. ** Lo paradís (''al-janna''): es una demòra de felicitat eternala reservada per las personas [[tawhid|unificant]] Dieu, atal que per las personas sincèras. ** La vision du Senhor: los musulmans veiràn Allà, sens nocion de distància e sens qu'i aja un dobte sus aquela vision. La majoritat dels musulmans crei a la question, al suplici e a la felicitat de la tomba. Aquò es pas mencionat dins l'[[Alcoran]] mas dins la [[Sunna]]. Segon aquela darrièra, après la mòrt, tota persona serà questionada dins sa tomba per dos àngels del nom de Munkar e Nakir: « Qui es ton Senhor? Qui es ton profèta? Quina es ta religion? »<ref>{{fr}} [books.google.fr/books?id=2-oSvZJLzWMC&pg=PA38&dq=false Nafissa Tall, ''La question de l'épreuve en islam : Essai d'anthropologie'', éd. L'Harmattan, Paris, 2012, {{p.|38}}]</ref>. Los musulmans pioses respondràn corrèctament a aquelas questions e auràn la felicitat dins lor tomba, alara que los non-musulmans e cèrts musulmans desobesissent i respondràn pas corrèctament e seràn castigats. === La predestinacion === La predestinacion fa partit dels fondaments essencials de l'islam. Consistís a creire que tot çò qui se passa dins aquel mond - que sián los nòstres actes volontaris o involontaris - es predestinat per Allà. Çò que se passa èra escrit. Los eveniments arribats èran ineluctables. Sa volontat se realiza de totjorn segon sa saviesa eternala. Atal, tota causa – bona o marrida - qu'Allà sabèt que çò existirà se realizarà al temps que cal. E çò qu'Allà volguèt pas l’existéncia, se realizarà pas. En consequéncia, se totas las gents se mobilizan per nos far profeitar d’un benfach o per nos causar un mal que nos foguèt pas prescrit, i capitaràn pas. Allà prescriguèt tot dins lo « quadre preservat » (''al-lawou al-mahfudh'') coma l'aprend l'Alcoran: « Es Nosaltre (Allà) que ressuscitam los mòrts. Fasèm inscriure çò que faguèron e las consequéncias de lors òbras. E Avèm denombrat tota causa dins un Quadre clar. »<ref>Sorata 36/V.12</ref> Mai, cal notar qu'aquela question del destin es tan controversiada al sen de la comunautat musulmana e fòra, que menèt l'imam [[Abo Hanifa]] (mòrt en 150[[calendièr musulman|H]]/767[[calendièr gregorian|G]]) a avisar contra la deca de la mescresença volant abordar aquel mistèri: « Sabètz pas qu'aquel qu'examina lo liure-arbitre es coma aquel qu'examina los rais del solelh, mai l'obsèrva de près, mai ven perplèxe<ref>{{Ouvrage|langue = français|autor1 = Mohammad Abo Zahra|títol = L'imam Abou Hanifa|lieu = Paris|editor = Al Qalam|annada = 2010|paginas totalas = 503|isbn = 978-2-909469-58-4| en linha = |passatge = cit. p. 219}}</ref> ». == Los rites musulmans == === Ablacions tradicionalas === * la circoncision dels mascles; * l'epilacion dels pels del pubís e de las aissèlas per ambedós sèxes; * lo copatge de las onglas; * la talha de la mostacha: deu pas èsser espessa, ni embartassada; * la talha de la barba: deu pas passar la largor d'una man, a partir del menton, es a dire a la nautor de la basa del còl (''tòlia'')<ref name=":4" />. === Tabós alimentaris === {{Article detalhat|Halal|Haram|Dhabiha}} La lei islamica dona un ensems de règlas prescrivent çò que los musulmans devon manjar. Aquelas règlas especifican çò qu'es [[halal]], es a dire legal. Aquelas règlas se trapan dins l'Alcoran, que descriu tanben çò qu'es [[haram]], es a dire illegal. Tanben existís d'autras règlas s'apondent donadas per de [[fatwa]]s per de [[mujtahid]]s; mas son seguidas sonques per los lors discípols e non l'ensems dels musulmans. La lei islamic enebís lo musulmans de prene d'alcoòl, de beure o de manjar de [[sang]] e los produits derivats, e de manjar la vianda d'animals carnivòrs o omnivòrs coma lo [[pòrc]] e lo produits derivats (coma la composicion dels [[sabon]]s que conten de [[grassa animala]] a basa de pòrc, amb la mencion ''[[Lardate de sodium]]''; la [[gelatina]] de pòrc intrant dins los [[Bonbon]]s, de las [[coca]]s, dels [[Iaort]]s, amb la mencion [[E441]]), lo [[monard]], lo [[can]] o lo [[gat]] (los peissons piscivòrs son pas considerats coma carnivòrss)<ref>{{fr}} {{Ligam web|títol=Avis sur les produits alimentaires|annada=1980|autor=Daniel-Youssof Leclercq|editor=Association Intégrité|url=http://www.asidcom.org/spip.php?breve38}}</ref>{{,}}<ref>{{fr}} {{Ligam web|títol=Alimentation et Islam, Les Interdits|année=2002|autor=Dr. Dalil BOUBAKEUR|editor= Institut Musulman de la Mosquée de Paris | url = http://www.mosquee-de-paris.org/Conf/Theologie/II0305.pdf}}</ref>. Per que la vianda d'un animal terrèstre siá [[halal]], cal que l'animal siá tuat de bias que cal per un musulman o per de [[gents du Libre|« gents del Libre » o « gens de la Bíblia »]] tot en mencionant le nom de Dieu ([[Allà]] en arab). L'animal donc deu pas èsser estordit per un procediment mecanic, electric o gasós, ni ''a fortiori'' tuat per bolh e electrocucion, e l'òssa deu èsser sagnada pas qu'a viu, après verificacion del fial. Concretament, l'animal tombat, lo cap plaçat al cap de [[la Mèca]], es tuat pel sacrificator que invòca le nom de Dieu ([[Allà]] en arab) proclamant « Bismallah Allahou Akbar », çò que significa « Al nom de Dieu lo mai grand ». Diferentas règlas s'aplican als peissons. Mai sovent, los peissons d'escata son totjorn halal, quitament se de [[Fatwa|fatwas]] declaran los peissons sens escatas (coma los [[Silurifòrmes]] e los coquilhums) coma [[haram]]. Las règlas d'interdiccion al subjècte dels animals se pòdon levar quand un musulman manca de morrir de fam e que pas cap de noiridura halal es disponibla. Lo tuatge ritual islamic es nomenat [[dhabiha]]. Segon de fatwas, l'animal pòt pas èsser tuat sonque per un musulman. Pasmens, d'autras fatwas considèran que segon lo verset 5:5 de l'[[Alcoran]], lo tuatge pòt se far per de [[Gents del Libre|« gents del libre » o « gents de la Bíblia »]]<ref>vejatz tanben Alcoran 2:173, 5:3, 5:5, 6:118, 6:145 e 16:115 per las règlas suls interdits alimentaris</ref>. La vianda [[kasher]] es considerada coma halal. === Calendièr islamic === [[Fichièr:Lunar libration with phase Oct 2007 (continuous loop).gif|thumb|Las fasas de la luna forman la base du calendièr islamic.]] L’an 1 d'aquel calendièr comencèt lo primièr jorn de l’[[Egira]], lo 1èr [[Moarram]] (lo [[15 de julhet|15]] o lo [[16 de julhet]] [[622]] de l’[[èra crestiana]], segon los autors teologians; la primièra epòca es dicha « astronomica », la segonda « civila »). Aquel calendièr foguèt adoptat dètz ans après aquel eveniment. S'indica qu’una data es donada dins aquel calendièr apondent la mencion ''(calendièr musulman)'', ''(calendièr egirian)'', ''(èra musulmana)'' o ''(èra de l’Egira)''; o en abreujat, ''(H)'' o ''(AH)'' (del [[latin]] ''anno Hegirae''). Aquel calendièr es caracterizat par d'ans de 12 meses lunars que son mai corts que los ans solars. Una annada lunara compta 11 jorns de mens qu'una annada solara<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=LbVffEtw87QC&pg=PA67&dq=false#v=onepage&q&f=false Charles Schneider, ''Calendrier perpétuel dès l'an un'', éd. Publibook, 2008, {{p.|67}}]</ref>. Cada mes comença al primièr creissent de [[Luna]] visible a partir de la Luna novèla: segon lo luòc d’ont se realiza l’observacion, lo mes pòt començar mai o mens d'ora. Cal notar qu'existís un conflicte metodologic al subjècte de la fixacion de la data de començament del [[ramadan]]. Contra lo metòde ocular, los [[fraires musulmans]] militan de contunh pel metòde dich scientific, es a dire aquel dels calculs astronomics, sus la basa d'una nòva interpretacion d'un verset de l'Alcoran. Pasmens, lo començament del ramadan jamai foguèt fixat d'autra biais que per l'observacion del [[Fasa lunara|primièr creissent de luna]] dins lo cèl, a l'epòca de Maomet, de sos companhs, e de musulmans sunnitas dels primièrs sègles seguent la Sunna, e pas cap d'informacion fisabla permet d'establir d'autre metòde<ref>{{Ligam web|titre = Ramadan 2015 : une date toujours aussi controversée|url = http://www.metronews.fr/info/ramadan-2015-une-date-toujours-aussi-controversee/mofb!rFvgt0SQF8Vo/|site = metronews|consultat lo = 2015-11-28}}</ref>. === Las festas musulmanas === {{Article detalhat|Aïd al-Adha|Aïd el-Fitr}} Dins l'islam, doas fèstas son fòrça sagradas: l'[[Aïd al-Adha]] e l'[[Aïd el-Fitr]]. * L'[[Aïd al-Adha]] (Grand Aïd) se celèbra lo desen jorn del darrièr mes del [[calendièr islamic]], per celèbra lo sacrifici demandat d'[[Abraam]] sul [[Ròc de la Fondacion]], e coïncidís amb l'[[hajj]], lo cinquen [[Pilars de l'islam|pilar de l'islam]]. * L'[[Aïd el-Fitr]] (Pichon Aïd) que tomba lo primièr del mes de [[Chawwal]] celèbra la fin del [[june]] del mes de [[Ramadan]]. D'autres jorns o mes son tanben festejats coma: [[Achora]]. Lo june d'Achora es pas obligatòri mas es recomandat. Pels sunnitas s'agís, dins la continuitat del june instaurat per [[Mossa (islam)|Moïses]], de mercejar Dieu, per aver salvat lo pòble Ebrieu, dins sa fugida fòra d'Egipte. Pels chiites, es subretot la data anniversari de la mòrt de l'imam Husayn, falèn de Maomet. [[Ramadan]]: Lo mes de ramadan es lo temps del june. Correspond al quatren dels cinc pilars de l'Islam. Es un temps privilegiat per se reculhir, pregar, legir l'Alcoran, eca. La ruptura del june se fa mai sovent en familha, abans una nuèch de pregàrias, lo [[tarawih]]. [[Laylat al-Qadr]] (La nuèch del Destin, una de las nuèches de la fin del mes del Ramadan): anniversari de la revelacion de l'Alcoran. [[Molad]]: Es l'anniversari de Maomet. L'anniversari de Maomet èra pas festejat de son époque, ni pels seus companhs, ni pels musulmans sunnitas dels sègles primièrs, e pas cap d'informacion fisable permet de ne donar la data vertadièra. Aquela fèsta a pas lo caractèr religiós dels dos Aïds. Pasmens, se coneis aquela celebracion dans la tradicion [[chiisme|chiita]]. Al vejaire dels salafistas, lo Molad es un novelum blaimable ([[bid'ah]]). == Cultura == === Simbòls e representacions === [[Fichièr:Grande Mosquée de Kairouan, vue d'ensemble.jpg|thumb|upright=2|La [[Granda Mosqueta de Kairuan]] es una de las òbras majoras de l'arquitectura musulmane avent servit de modèl a fòrça mosquetats en Tunisia e tanben dins l'ensems del Magrèb. De plan arab, possedís una vasta cort amb portics e une sala de pregàrias ipostila. Fondada en 670, data per sa forma actuala del sègle IX, [[Kairuan]], [[Tunisia]].]] Los [[sunisme|sunnitas]] sacralizan pas d'icònas. Mai d'un [[hadith]]s de Maomet<ref>exemple: "Aqueles que patiràn lo castig màger, lo jorn del jutjament darrièr, son aqueles que dessenhan los imatges" (Bukhari 78/75)</ref>, la malediccion de Dieu tomba sus tota persona produsent (pel dessenh, l'esculptura…) un èsser dotat d'arma, animals compreses, car aquò es considerat per eles coma anant contra l'esperit del [[monoteïsme]]. Un cèrt [[aniconisme]] veire un [[iconoclasme]] mai o mens estrict existís donc dins l'islam. Atal, los musulmans se servisson puslèu de versets de l'Alcoran calligrafiat coma dins lo palais de l'[[Alhambra]], de formas geometricas ([[arabèsca]]s) o de representacion de la [[Kaaba]] per decorar las [[mosqueta]]s, los ostals e los luòcs publics. S'assòcia sovent lo simbòl del creissent e de l'estela a l'islam, pasmens que li sián anterior. S'agís a l'origina del simbòl de l'[[Empèri Bizantin]], reutilizat a sa casuda per l'[[Empèri Otoman]]<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20070318202939/http://islam.about.com/library/weekly/aa060401a.htm Crescent Moon: Symbol of Islam?], by Huda, ''About'', consulté le 24.4.2009</ref>. Un dels simbòls islamics es la color [[verd]]a<ref>{{fr}}Malek Chebel, "Dictionnaire des symboles musulmans", éd. Albin Michel, 1995, {{p.|143}}</ref>. Lo verd resulta de la combinason del jaune e del blau. Del temps de [[Maomet]], las primièras bandièra levadas pels musulmans èra verdas. Las badièras dels [[Califat Fatimida|Fatimidas]] èran tanben verdas. Totas las personas se reclamant dels [[Ahl al-Bayt]] portavan un turban verd. Lo vam per aquela color es simple: los [[Arabs]] èran un pòble del [[desèrt]], lo [[paradís]] foguèt per eles descrich coma verdós, ont de fonts d'aiga rajaràn en abondància, ont los fidèls portaràn de vestits de seja verdas<ref>Per exemple, Sorata 18 (Al-Kahf): ''{{Cita|Vaquí aqueles qu'auràn los jardins del sejorn (eternal) jos que rajan los rius. I seràn ondrats de braçalats d´aur e se vestiràn d'abits verds de seja fina e de brocart, acoidats sus de divans (plan ondrat). Quina bon prèmi e quina bèla demorança!}}''</ref>. Abans l'islam, la legenda d'''al-Khadir'' (çò qu'es verd), testimònia de l'importància d'aquela color per aquel pòble<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=zg2y3e3kmXMC&pg=PA159&dq=false#v=onepage&q&f=false Carine Bourget, ''Coran et Tradition islamique dans la littérature maghrébine'', éd. Karthala, 2002, {{p.|159}}]</ref>{{,}}<ref>Jacques Keryell, ''Louis Massignon : La grâce de Bagdad'', éd. Pierre Tequi, 2010, {{p.|32}}</ref>{{,}}<ref>Paul Alphandéry, ''Revue de l'histoire des religions, Volumes 99 à 100'', éd. Presses universitaires de France, 1929, {{p.|5}}</ref>. Fin finala, [[Maomet]] auriá declarat que lo verd èra sa color preferida e portava sovent d'abits e un [[turban]] d'aquela color. Autrescòps, sols los califas èran autorizats de portar un turban d'aquela color<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20080925121257/http://www.webexhibits.org/pigments/indiv/color/greens3.html Lo pigment verd, amb una partida sus l'islam]</ref>. Torna ara la simbolica del verd coma simbòl del [[panarabisme]]. La [[campana]] es un simbòl rarament utilizat dins l'art islamic pasmens se un [[hadith]] relatiu dins un entrevista entre [[Maomet]] e El-Hareth ibn Hicham descriu la vision de [[Maomet]] coma acompanhat d'un tindadís de campanas: ''« […] la Revelacion me ven a vegadas coma lo bronzinament d'una campana […]''<ref>{{Ligam web|langue = français|date = |títol = Ibn Khaldoun - Prolégomènes, Slane, 1863, tome I.djvu/327|url = https://fr.wikisource.org/wiki/Page:Ibn_Khaldoun_-_Prol%C3%A9gom%C3%A8nes,_Slane,_1863,_tome_I.djvu/327|site = |consulté le = |pagina = 203}}</ref>». Pasmens i a per exemple una campana fòrça anciana a la mosqueta de [[Xi'an]] en [[China]] o sul minaret de la mosqueta de la vila [[Ndar|Saint-Louis]] del [[Senegal]]. == Organizacion == === Lo califat === [[Fichièr:Fatimid dinar - Mahdia - Tunisia.jpg|thumb|Dinar (en aur estampat) del cinquen califa fatimida al-Aziz (r. 365-386 H / 975-996 J.-C.), batida a [[Mahdia]] en 380 H / 990 AD. Conservada al Musèu arqueologic d’Aqaba, Aqaba, Jordania. Diamètre: 18 mm, pes: 4 g.]] {{Article detalhat|califat}} Los [[califa]]s ([[arab]]: خليفة significant « luòctenent », « successor » o « representant ») designan los successors de [[Maomet]]. Lo tenent del títol a per ròtle de gardar l'unitat de l'islam e tot musulman li deu obesidença, dins l'encastre de la [[charia]]: es lo dirigent temporal e espiritual de l’[[omma]], la comunautat dels musulmans. Un diferend entre [[sunnisme|sunnitas]] e [[chiisme|chiitas]] menarà lo califat a se divisar en doas visions plan destriadas: una electiva, l'autra ereditària. Los primièrs (sunnitas) considèran que lo califa se deu elegir per sas qualitats moralas e islamicas, e aquò quina que sián sas originas. Los segonds (chiitas) considèran que sol un successor filhal de Maomet pòt pretendre a aquel títol. Dins aquelas condicions, un sol califa, [[Ali ibn Abi Talib]] (cosin de Maomet), podèt far consens entre sunnitas e chiitas per dirigir l'ensems de la comunautat musulmana. Maomet moriguèt sens designar de successor e sens daissar un sistèma per ne causir un, mas mai d'un acte faguèron que l'unanimitat dels musulmans de l'epòca concluguèron que preferissián [[Abu Bakr]] (de son vivent quitament alara qu'èra malaut, li demandèt, e a degun d'autre, de dirigir la pregària). En consequéncia, lo califat foguèt establit. Lo califa a per ròtle de gardar l'unitat de l'islam e tot musulman li deu obesissença: es lo dirigent de l'omma, la comunautat dels musulmans. Lo títol ''khalifat rasul Allah'', significant « successor del messatgièr de Dieu » venguèt lo títol corrent. Los sunnitas coneisson pas que los califas [[Abu Bakr As-Siddiq]], [[Othman ibn Affan]], [[Ali ibn Abi Talib]], [[Al-Hassan ibn Ali]] e [[Omar II|Omar ibn Abd-al-Aziz]] coma « plan guidats » o « plan inspirats » per Dieu. [[Fichièr:1543-Siege of Estolnibelgrad in Hungary-Suleymanname-detail.jpg|thumb|left|210px|En 1517, lo califat passa als [[Empire Otoman|Otomans]]]] Los chiitas coneisson que le quatren califa, essent [[Ali ibn Abi Talib|Ali]], paire de totes los imams. Los chiitas estiman que lo califa seguent, [[Yazid Ier]] es copable de la mòrt d'[[Al-Hussein ibn Ali|Hussein]], e alara tota succession dels califas aurián perdut sa legitimitat. Encara, existís una controvèrsia al subjècte de l'estatut de musulman de [[Yazid Ier]]. Unes califas èran sovent nomenats ''amir al-mu'minin'' أمير المؤمنين « [[comandaire dels cresents]] ». Lo títol venguèt « [[emir]] ». Pas cap dels primièrs califas diguèt aver recebut de revelacions divinas, coma foguèt lo cas per Maomet, atencionats a demorar dins la bona dralha e crenhent [[Allà]]. Maomet essent lo darrièr profèta, pas cap dels califas diguèt èsser « profèta » o « messatgièr divin ». Las revelacions fachas mejans Maomet rapidament foguèron codificadas e escrichas dins l'[[Alcoran]], que foguèt acceptat coma autoritat suprèma, limitant tanben çò que lo califa podava dirigir. Pasmens, los primièrs califas essent los caps espirituals e temporals de l'islam, e insistissián sul fach que l'obesissença al califa en totas causas èra la marca d'un bon musulman. Lo ròtle venguèt pasmens estrictament temporal amb l'ascension dels [[olema]]s, e l'alunhament de cèrts califas de la practica pura de la religion. Après los quatre primièrs califas ([[Abu Bakr]], [[Omar ibn al-Khattab|Omar]], [[Othman ibn Affan|Othman]] e [[Ali ibn Abi Talib]]), lo títol foguèt revendicat de biais controversiat pels [[Califat Omeia|Omeias]], los [[Califat Abbassidas|Abbassidas]] e los [[Empèri Otoman|Otomans]], e tanben per d'autras linhadas en [[Al Andalús|Espanha]], en [[Africa del Nòrd]] e en [[Egipte]]. Gaireben dirigents musulmans portavan simplament lo títol de [[sultan]] o [[emir]], e fasián aleujança a un califa qu'aviá sovent pauc d'autoritat. Lo títol existís pas mai dempuèi que la republica de [[Turquia]] aboliguèt lo califat otoman en 1924<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=ll4cmA1bMqUC&pg=PA83&dq=abolition+califat+1924&cd=7#v=onepage&q=abolition%20califat%201924&f=false Marc Ferro, ''Le choc de l'islam: {{sp-|XVIII|-|XXI|e}}'', éd. Odile Jacob, 2002, {{p.|83}}]</ref>. Coma lo califat èra un subjècte de discòrdia entre dirigents musulmans, foguèt pauc evocat dempuèi 1924. Fòça musulmans volgavan lo retorn del califat, mas amb restriccions e la politica de fòça païses de majoritat musulmana, combinats als obstacles practics a l'unificacion de mai de cinquanta Estats-nacions en una sola institucion limitèron los esfòrces pel reviscòl. === La lei islamica === [[Fichièr:Pavo cristatus - Jardin botanique - Toulouse - 2012-05-07.jpg|thumb|La ròda del [[Pavon]], simbòl de la [[charia]].]] La [[charia]] (literalament, « lo camin menent cap l'abeurador »<ref>{{Ligam web|títol= Shari'ah {{!}} Islamic law|url = http://www.britannica.com/topic/Shariah|site = Encyclopedia Britannica|consultat lo = 2015-12-29}}</ref>) es la lei islamica. Dempuèi la [[Constitucion de Medina]], acabèt pas de l'espelir. Segon [[Yadh Ben Achor]] <ref name=":1">{{fr}}Yadh Ben achour, ''Le Rôle des civilisations dans le système international, Droit et relations internationales.'', Bruylant, et éditions de l’université de Bruxelles, 2003. </ref>, es falç de pensar que la charia es inèrta e immutable. Evolua en foncion dels cambiaments de conjonturas diplomaticas e sociologicas. I veire un sistèma condemnat a la pura estagnacion es falç. Ben Achor cita atal fòrça exemples d'adaptacions de la charia dins una analisi rigorosament scientifica <ref name=":1" />. L'[[Alcoran]] es la font màger de la jurisprudéncia islamica (''[[fiqh]]''). Pels Sunnitas, la [[sunna]] es pas un tèxte en sei coma l'Alcoran, mas significa l'ensems dels actes e paraulas del profèta. La plaça dels ''[[hadith]]s'' fa l'unanimitat dins la lei islamica. Totes los religioses admeton de contradire lors jutjaments personals se un hadith autentic va contra aquel jutjament. Dos obratges compilan los hadiths autentics: lo "[[Sahih]]" d'[[Mouhammad al-Boukhari|Al-Bukhari]] e aquel de [[Muslim ibn al-Hajjaj|Muslim]]. Mas los salafistas prenon atal en consideracion de recents trabalhs de l'imam Al-Albani. Lo consens (''[[ijma']]'') e lo rasonament juridic (''[[qiyas]]'') son mai sovent considerats coma las fonts tresenas e quatrenas de la charia, mas aquò o contèstan de religioses segon que sols los hadiths e l'Alcoran son de fonts de drech, coma unes [[Salafisme|salafistas]]. La lei islamic cobrís totes los aspèctes de la vida, dempuèi los subjèctes fòrça generals del govèrn e de la politica estrangièra fins als subjèctes de la vida vidanta. Las [[Nòrma juridicat|nòrmas juridicas]] que foguèron exprèssament dins l'Alcoran son nomenadas ''[[hudud]]'' e tractan especificament cinc [[Infraccion en drech penal francés|infraccions]] penalas que son; lo [[Delicte penal|delit]] de [[panatòri]] (amb la man), le [[terrorisme]] (amb lo pè), l'[[apostasia]] (amb los uèis), l'[[adultèra]] e la [[difamacion]], l'[[omicidi]] (volontari) essent classificat al dessús de las cinc infractions e just al dejós de l'[[associacionisme]]. Per caduna d'aquelas infraccions, una « dissuasion penala » nomenada ''hadd'' es dictada. L'Alcoran detalha tanben las nòrmas relativas a l'eritatge, al maridatge, las « satisfaccions equitablas » per [[còps e feridas]] e [[omicidi]]s (involontaris), e tanben los « usatges e costumas » regissent las fèstas, la caritat e la pregària. Pasmens, aquelas prescripcions e inibicions pòdon èsser fòrça generalas, es la causa que los detalhs de lor aplicacion practica remanda a la [[Sunna]]. Los doctors de l'islam ([[olemas]]) desvolopèron de normas juridicas a partir d'aquelas règlas generalas, s'apiejant tanben per se far suls [[Hadith]]s e lors interpretacions. ==== Fonts sunnitas de drech ==== En matèria de drech musulman, los sunnitas s'acòrdan sus las fonts seguentas: * Pels musulmans l'Alcoran foguèt revelat per [[Allà]] çò que ne fa la primièra font de legislacion dins l'islam<ref name="préceptes">{{fr}} [https://books.google.fr/books?id=xmmpBAAAQBAJ&pg=PA330&dq=false#v=onepage&q&f=false Djameleddine FELIACHI, ''LES PRECEPTES FONDAMENTAUX DE L'ISLAM (en 3 volumes) - Tome 2 : Les vertus de la Dévotion'', éd. Lulu, 2013, {{p.|330}}]</ref>. * Los [[hadîth]]s, l'ensems dels dires e fachs del Profèta, es la segonda font de legislacion<ref name="préceptes" />. La ''sunna'' (« tradicion ») foguèt acampada e classificada pels savis sunnitas dins mai d'una òbra coma [[Mouhammad al-Boukhari]] e lo [[Sahih al-Bukhari|Sahih]] es prés coma le « libre mai segur après l'Alcoran ». * La tresena font de legislacion es l'unanimitat, ''[[Ijma]]'', sul fondament d'un hadith de Maomet segon que los musulmans s'entendràn jamai sus una error<ref>{{fr}} [https://books.google.fr/books?id=lH4SkIFG6tQC&pg=PA157&dq=false Claude Horrut, ''Ibn Khaldûn, un islam des "lumières"?'', éd. Complexe, 2006, {{p.|157}}]</ref>. * La quatrena font es l'analogia, ''[[Qiyas]]'' (القياس, literalament « la mesura ») que permet de destriar lo jutjament d'una causa per que i a pas de legislacion dempuèi lo jutjament sus una causa analòga<ref>{{fr}}Mimoun Bendjillali, ''L'histoire des sources fondatrices de la législation musulmane'', éd. Dar Albouraq, 2006, {{p.|32}}</ref>. Solas aquelas quatre fonts de drech fan consens entre las quatre escòlas de drech sunnitas. Pasmens, cal notar qu'unas d'aquelas fonts de legislacion foguèron realizadas après la mòrt de Maomet e son consideradas coma illicitas (''[[haram]]'') per d'autres grops de l'islam organizats en rite o ''[[madhhab]]''. === Clergat === {{Article detalhat|Imam}} [[Fichièr:33937 ejaz215 call-to-prayer-from-the-prophet-s-mo.ogg|thumb|Lançament de l'[[Adhan]] a [[Medina]].]] [[Fichièr:Surah Al fatiha104.ogg|thumb|Recitacion de la Sorata [[Al-Fatiha]] a [[La Mèca]].]] La ierarquia musulmana es la seguenta: * Lo [[muezin]] fa l'apèl a la pregàri. * L'[[imam]] dirigís la pregària. * Lo [[rector (islam)|rector de la mosqueta]] dirigís la [[mosqueta]]. * Lo [[cheic]] es un òme d'edat madur, un cap de clan. * Lo [[muftí]] (arab: مفتي) es un jurisconsult. Quand de musulmans son devesits sus un subjècte particular, pòdon demandar l'arbitratge d'un muftí, que pòt lor donar d'esclariments sus l'interpretacion de la [[charia]], dels [[Hadith]]s e sovent de problèmas de fatwas. * Lo [[faqih]] (arab: فقيه) es un erudit de la jurisprudéncia. * Lo [[mohaddith]] es un especialista de l'hadith. * Lo [[cadí]] es un jutge dins un tribunal islamic. * L'[[olema]], 'âlim (arabe: عالِم), es lo doctor de l'islam, çò que ne fa lo garda de la tradicion musulmana e òme de referéncia. Dins l'Alcoran, al-'Alîm (arabe: العليم), l'omniscient es l'un dels nombroses noms de Dieu. * Lo [[Mollah]] (Aiatòllah o Odjatoleslam) es un erudit musulman dins de païses que lo lengatge a una influéncia pèsia (arab: mawlān, مولًى, pl. mawâlin, موالٍ ajuda ; defensaire ; senhor). Es l'autoritat mai nauta pels chiitas. Fins a 1055, lo [[califa]] aviá lo poder temporal (politic e militar) e espirituel (teologic e judiciar). En [[Euròpa]] e dins unes païses musulmans, los [[govèrn]]s reclaman un alinhament de la formacion dels imams sus la formacion dels [[clergat|ministres]] de las autras religions, es a dire tres o quatre ans d'estudis al minim<ref>{{fr}}[[Conselh francés del culte musulman|CFCM]] : commission Imams - Mission principale : La commission se penchera sur la formation des imams et élaborera un rapport en forme de recommandations.</ref>. ==== Dins lo sunisme ==== [[Fichièr:Kairouan. Minbar und Maqsura.jpg|thumb|220px|Carta postala de 1900 mostrant lo minbar (cadièra utilizada per l'imam pel seu presic) de la [[Granda Mosqueta de Kairuan]]. Aquela cadièra del sègle IX es lo minbar mai ancian encara intacte<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=m4y7rU_hPacC&pg=PA817&lpg=PA817&dq=false#v=onepage&q&f=false Albert Ollé-Martin et Violaine Decang, ''Histoire de l'humanité : 600-1492'', éd. UNESCO, Paris, 2008, {{p.|817}}]</ref>.]] I a pas de [[clergat]] dins lo sunisme. Diferéncia màger d'amb lo [[chiisme]], l{{'}}''[[imam]]'' es pas un [[prèire (catolic)|prèire]] mas un membre de la comunautat musulmana que mena la pregària: es « aquel que se met '''devant''' per guidar la pregària » e es pas obligatòriament un teologian: en arab, l'imam vòl dire « modèl », « exemple » o « guida », e dins lo sunisme, sufís que l'imam siá musulman, savi, coneissent los pilars de l'islam e aja aprés una granda partida de l'Alcoran per còr per èsse al servici d'una congregacion religiosa. Lo ''[[muezin]]'', aquel que fa l'apèl a la pregària, tanpauc es pas un prèire. L'islam reconeis divèrses nivèls de competéncias religiosas d'entre aqueles fidèls: L'explicacion de l'Alcoran se nomena ''[[tafsir]]''. E l{{'}}''[[ijtihad]]'' es la recerca de solucions novèlas a partir dels tèxtes de referéncia per respondre a las problematicas de las populacions musulmanas suls afars religioses (عِبادات [`ibādāt], ''practicas cultualas'', <small>pl. de</small> عِبادة [ibada]) o socialas (مُعامَلات [mu`āmalāt], « comportaments », <small>pl. de</small> مُعامَلة [mu`āmala]) dins una condicion sociala, politica o economica novèla. # ''al-mujtahid al-mutlaq'', capable de « se batre » en abséncia de tèxte, coma l'indica la raíç de ''mujtahid'', per ne tirar una [[casuistica]], aprochar de tèxtes tractant de subjèctes similars e ne far la sintèsi, analizar los principis juridics sens referéncias a una escòla particulara. Aquelas competéncias son reconegudas coma excepcionalas e fòrça raras; # ''al-mujtahid al-mutlaq al-muntasib'', lo mèsme mas dins l'encastre d'una escòla interpretativa; # ''al-mujtahid fil-madh'hab'', dins l'encastre d'una escòla interpretativa, capable de far de responsas juridicas sus de questions novèlas; # ''al-'âlim al-mutabahhir'', lo vulgarizator dels grands ancians que deu conésser l'Alcoran e la Sunna; # '' al-amiy'', aquel que coneis pas que las grandas linhas de l'islam. Los savis exegètas son considerats coma los « eretièrs » o « successors » dels profètas. ==== Dins lo chiisme ==== Lo [[chiisme]] ortodòxe de la branca usuli (clergat dels [[aiatòllah]]) reconeis (o fan pas los Chiites Akhbari), ''a contrario'', un [[clergat]] a diferents nivèls ierarquics<ref>{{f}}Serge Lafitte, ''Chiites et sunnites'', éd. Plon, Paris, 2007, {{p.|100-107}}</ref>, alara que lo sunisme rebuta aquela idèa d'un clergat central jogant lo ròtle d'intermediari obligat. Amb fòrça aspèctes, l'islam, per sa partida sunnita, es une religion decentralizada. Pels chiitas, lo títol d'[[imam]] designa lo cap espiritual e temporal de la comunautat musulmana ([[califa]] pels sunnitas). Lo tenon los descendents d'[[Ali ibn Abi Talib]] (primièr imam) e de [[Fatima Zahra]] (filha de Maomet) fins al dotzen imam ([[Mahdi]]). Los imams son considerats coma los depositaris del sens secret de la revelacion coranica e coma los sols successors legitimes de Maomet<ref>{{Obratge|langue = français|autor1 = Dominique Frémy|títeol = Quid|lieu = |editor = Robert Laffont|annada = 2002|paginas totalas = 2126|isbn = 9782221094655|lire en ligne = |passage = 557|autor2 = Michèle Frémy}}</ref>. == Las grandas variantas teologicas de l'islam == Los cresents se destrian en tres brancas màger: lo [[sunisme]] amassa gaireben 90 % dels musulmans, lo [[chiisme]] gaireben 10 %, l'[[ibadisme]] (division del [[kharidjisme]]) mens de 1 %<ref>{{fr}}Ivan Brovelli, ''Laïcité :réflexions autour d'un mal français: Les limites d'une société sans Dieu'', éd. Éditions de France, Toulouse, 2006, {{p.|145}}</ref>. [[Fichièr:ArboIslam.svg|thumb|220px|left|Principals corrents de l'islam.]] La relacion dirècte de l'òme amb Dieu per l'Alcoran e la libertat religiosa van menar a una multiplicacion de tendéncias religiosas. L'abséncia de clergat permet l'existéncias de diferentas normas juridicas, e diferentas escòlas religiosas. A la mòrt del profèta, de las diferéncias religiosas importantas e la conquista araba subte provocant de rivalitats politicas. Fòrça de questions sus la libertat de l'òme, le pecat, la fe, eca. mena a la constitucion de teologias musulmanas qu'ensejan de donar de responsas a las questions e als problèmas non detalhats pels tèxtes divins, e d'enfrentar las escomesas de la vida umana. === Lo sunisme === {{Article detalhat|Sunisme}} Lo [[sunisme]] (de ''[[sunna]]'', « via », « camin » o « tradicion ») es lo corrent plan mai espandit. 90 % dels musulmans son sunnitas<ref>{{f}}http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/sunnisme/94575 Selon le [[Le Petit Larousse|Larousse]] « Réunissant environ 90 % de la communauté musulmane, le sunnisme se présente comme la voie moyenne de la religion musulmane entre le chiisme et le kharidjisme. »</ref>. Es reputat coma una vision ortodòxa de l'islam<ref name="LoC">{{Ligam web |langue=en|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0060) |títol=Sunni and Shia Islam |editor=[[Library of Congress Country Studies]] |consultat lo=17 décembre 2010}}</ref>. Los sunnitas s'acòrdan pas que sus quatre fonts de drech; 1° l'[[Alcoran]], libre censat èsse revelat per Dieu ; 2° la [[Sunna]], tradicion de Maomet constituida subretot de sas paraulas ([[hadiths]]) ; 3° lo consens juridic ([[ijmá]]) ; e 4° l'analogia juridica (''[[qiyas]]''). Cadun pòt s'identificar mai o mens a una escòla juridica ([[madhhab]]). A l'ora d'ara n'i a quatre, mas èran mai pel passat. Son, dins l'òrdre de lor apareisson: lo [[hanafisme]] (de [[Abou Hanifa]], 700-767); lo [[maliquisme]] (de [[Malik ibn Anas]], 712-796); le [[chafeisme]] (de [[Al-Chafí]], 768-820); le [[hanbalisme]] (d'[[Ibn Hanbal]], 781-856). Aquelas escòlas s'acceptan unas l'autras, organizant tanben un relatiu pluralisme en matèria de solucions juridicas ([[fatwa]]), mas partejan fondamentalament las meteissas cresenças ([[Agida]]). Los sunnitas se fan conéisser coma ''ahl as-sunnah wa l-jamaʻah'' (أهل السنة والجماعة ; « las gents de la tradicion de [[Maomet]] e del consens de l'[[Omma]] ») o, mai cort, ''ahl as-sunnah'' (أهل السنة) per oposicion als diferents gropes considerats coma foraviats. ==== Lo sofisme: l'amor de la Vertat ==== [[Image:IslamicGalleryBritishMuseum3.jpg|thumb|150px|Los sofís creson que l'Alcoran a dos nivèl de significacion; lo ''[[Zahirisme|zahir]]'', sens extèrne o aparent; e le ''[[batin]]'', sens intèrne o amagat.]] [[Fichièr:Marabout.jpg|thumb|left|thumb|150px|Un marabot e son [[capelet]].]] {{Article detalhat|Sofisme|Haqiqa}} Lo tèrme « sofí » aparéis pel primièr còp dins la segonda mitat del sègle VIII de l'egira per designar los ascètas. Los sofís son de savis, de mistics musulmans que prègan, junan, pòrtan de vestits blancs rufes (l'arab ''suf'', significa « bura », « lana », car los primièrs ascètas musulmans èran designats atal a cause dels vestits de [[lana]] que portavan; (pòdon portar lo ''muruga'', mantèl petaçat simbolizant lo ''fagr'', es a dire l'illusion del mond<ref>{{fr}}Encyclopédie Hachette, ISBN 978-2-245-02693-9</ref>). Lo mot « sofisme » èra tirat de ''al-suf'' (ﺻﻮﻑ [ṣūf], « lana » que dona صوفيّ [ṣūfīy], « lanós »); es çò que reten en tot cas l'istorian [[Ibn Khaldun]]. Lo sofí portava en efèit un vestit de lana blanca censada portar de la saviesa als vejaires. La modestia e la pauretat son evocada dins d'autres noms donats a unes d'eles: [[dervís]] ([[persan]]: درويش [derwiš], « mendicant ») o [faqir] (en arab: فقير, « pauvre »). Lo [[sofisme]] (en arab : تصوف [taṣawwuf], « iniciacion »<ref name="ReferenceA2">{{fr}}{{Obratge|títol= Aperçus sur l'ésotérisme islamique et le taoïsme|autor = René Guenon|passatge = 18|colleccion = Les essais|volum= 182|editor = Gallimard|annada = 1973|pages = 157}}</ref>) es, segon sos adèptes sunnitas e chiitas, la dimension mistica interiora de l'islam. Los doctors de l'islam (''[[olemas]]'') definiguèron lo sofisme coma « una sciéncia que l'objectiu es la reparacion del còr per lo desviar de tot autre que Dieu<ref>{{Article|langue = anglais|autor1 = Ahmed Zarruq, Hamza Yusuf Hanson.|títol= The Principles of Sufism|periodic = Amal Press|numéro = |jour = |mois = |annada = 2008|issn = |en linha = |pages = |autor2 = Zaineb Istrabadi|autor3 = Hamza Yusuf Hanson}}</ref>». L’amor ten en efèit una plaça centrala dins l’ensenhament sofí. Los obratges mai celèbres sul subjècte son ''Lo Tractat de l’amor'' d’[[Ibn Arabi]] e ''Lo Libre de l’amor'' de l’imam [[al-Ghazali]]. Per [[Ibn Arabi]], ''« Lo sofisme es res de mai que las cinc pregàrias e l'espèra de la mòrt »''. E de precisar citant aquela formula: ''« I a aquí una sciéncia immensa »''<ref>{{Ouvrage|langue = français|autor1 = Ibn Arabi|títol = Le Mahdi et ses Conseillers|lieu = |editor = Milles et une lumières|annada = 2006|paginas totalas = 133|isbn = 2-916337-00-8|lire en ligne = |passage = }}</ref>. Autrament dich, lo [[sofisme]] se pòt considerar coma una doctrina esoterica de l'islam sunnita e un movement [[mistic]] e ascetic avent influenciat las dissidéncias chiitas. Coneis son desvelopament maxim a [[Bagdad]] entre 750 e 950 jol [[califat abbassida]]. Lo [[sofisme]] donc seguit per de musulmans (los sofistas). Los sofís considèran mai sovent que seguir la lei (''[[charia]]'') o la jurisprudéncia islamica (''[[fiqh]]'') es pas que lo primièr pas sul camin de la somission perfèita. Se concentran sus d'aspèctes intèrnes o mai espirituals de l'islam, coma la perfectibilitat de la fei o la somission de l'ego (''[[nafs]]''). Gaireben totes los òrdres sofís (''[[tariqa]]s)'' s'apròchan o del sunisme, o del chiisme. Son pel tot lo mond islamic, del [[Senegal]] fins a l'[[Indonesia]]. Lo sofisme fa l'objècte de vivas criticas, sovent formuladas pels [[salafistas]], que rebutan lo principi quitament de l'intercession ([[tawassul]]), veire pels quita [[sunnitas]], que considèran de practicas del sofisme eterodòxe coma desviantas, subretot quand degenèra per èsser pas mai que marabotisme (en Africa) o faquirisme (en Índia). Una teologia ''populara'' se desvolopèt en efèit desvolopada dins lo [[marabot (islam)|marabotisme]], que practica lo culte dels [[sant]]s, politeïsme explicant lo fach qu'aquel corrent siá rebutat per l'unanimitat dels sunnitas. En efèit, aquel genre de culte es passible de la pena de mòrt segon la [[charia]]. Lo mòt « marabot » ven de l'[[arab]] ''murabit'', que designa un òme vivent dins un ''ribat'', un convent fortificat. Aqueles religioses fòrça mistics jogant a l'encòp los ròtles de predicator, de [[Taumaturgiá|taumaturg]] (mètge guerissor), d'educator e de cap politic. Son investits dels poders surnaturals mercé a lor [[baraka]]; lor practica de l'Alcoran, dins de civilizacions ont l'escritura foguèt balhada per l'islam, los dòta en efèit d'un poder paranormal. Trobèron un terren privilegiat en [[Africa]] ont, a partir de [[sègle XVI]], los sobeirans convertits cridan de marabots a las autoritats arabas. Vivent de dons de cresents, los marabots formats a l'escòla coranica ensenhan l'islam classic, non sens li apondre de practicas popularas e supersticiosas, veire magicas, aprochant a vegadas de cresenças animistas tradicionalas d'Africa. La reputacion de lors poders miraculoses los aparenta alara mai a de mascs qu'a d'imams. Lo culte dels sants que caracteriza ara lo marabotisme alarguèt le sens del mot « marabot », que ven a designar lo sant vivent o mòrt, lo monument qu'abriga sa tomba, los successors del sant, eca. ==== La Zaoïa: lo canton per estudiar ==== [[Imatge:A zaouia next to the city wall of Kairouan in Tunisia.jpg|thumb|right|Una zaoïa als costat de las parets de la vila de [[Kairuan]] en [[Tunisia]] al començament del sègle XX.]] Dins un primièr temps, aquel tèrme designa un luòc reservat a l'interior d'una estructura mai vasta ont los [[sofisme|soufís]] ([[mistic]]s) podavan se retirar coma o daissa entendre lo sens de la raíç del mot arab (canton). Mai tard, lo mot designa un complèxe religiós comportant una [[mosqueta]], de salas reservadas a l'estudi e a la meditacion e tanben una alberga per i recebre los indigents. Se realiza las practicas espiritualas e s'i enterra los [[sant]]s fondators de las [[confrairias sofias]]. La comunautat sofia (رابِطة [rābita]) se lòtja dins un [[ribat]] a vegada fortificat. Al [[Magrèb]], aquelas comunautats se desvelopèron dins lo mitan urban jos la forma de las [[zaoïas]]. Los membres d'aquelas confrairias se se fan a vegada nomenar [[marabot (islam)|marabots]] (مَرْبوط [marbūt] o مُرابِط [murābit], aquel qu'es ligat). ==== Plaça particulara del salafisme a l'epòca contemporanèa ==== {{Article détaillé|Salafisme|Wahhabisme}} Lo [[wahhabisme]] es un movement politicoreligiós, fondat per [[Mohammed ben Abdelwahhab]], se reclamant de l'islam sunita, qu'es presentat coma lo davancièr del reformisme [[salafista]]. Pels seus adèptes, aquel movement representa la revivificacion del salafisme. Una de las estimacions mai detalhadas de la populacion religiosa dins lo [[Golf Persic]] que la faguèt [[Mehrdad Izady]] estimant, « en utilizant de critèris culturals e non confessionals », a mens de 5 milions los salafistas o wahhabitas dins la region del [[Golf Persic]] (contra 28,5 milions de [[Sunisme|sunitas]] e 89 milions de [[Chiisme|chiitas]])<ref name="demo4">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|títol = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref>{{,}}<ref>Other sources give far lower numbers of Shia though they do not estimate the number of Wahhabi (15% of KSA is Shia. sources: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/7959531.stm Saudi Arabia's Shia press for rights]| bbc|by Anees al-Qudaihi | 24 March 2009; and [https://web.archive.org/web/20100411123648/http://www.cfr.org/publication/10903/shiite_muslims_in_the_middle_east.html Council on Foreign Relations]| Author: Lionel Beehner| June 16, 2006; Vali Nasr, ''Shia Revival'', (2006) p. 236)</ref>; que gaireben 4 milions en [[Arabia Saudita]] (subretot dins la region centrala del [[Nejd]] ) e lo rèste venent majoritariament del [[Qatar]] e de l'[[Charjah (émirat)|Emirat de Charjah]]<ref name="demo3">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|títol = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref>. Gaireben totes los [[Qatar|qataris]] sunitas sont wahhabitas (46,87% de l'ensems dels Qataris)<ref name="demo">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|títol = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref> ; 44,8% dels [[Emirats Arabis Units|emiratis]] son wahhabitas<ref name="demo2">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|títol = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref> ; 5,7% dels [[Bahrayn|bahrainis]] son wahhabitas ; e 2,17% des [[Kowait|kowaitis]] son wahhabitas<ref name="demo33">{{ligam web|langue = en|nom = Izady|prenom = Mehrdad|seria = [[Mehrdad Izady]]|titre = Demography of Religion in the Gulf|année première impression = 1999|annada = 2014|url = http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png}}</ref>. Representan gaireben 0,5% de la populacion musulmana del mond<ref>Destined Encounters - Page 203, Sury Pullat - 2014</ref>. === Lo chiisme === {{article detalhat|Chiisme}} [[Fichièr:Kerbela Hussein Moschee.jpg|thumb|250px|[[Mosqueta de l'imam Husayn]] a Kerbala, en [[Iraq]]. Tanben se vei los dos longs minarets de la [[mosqueta Al Abbas]] sus la foto.]] Lo [[chiisme]] es divisat en diferentas brancas, que las màger son lo [[chiisme duodeciman]] (branca mai importanta), lo [[zaïdisme]] e l'[[ismaelisme]]<ref>{{fr}}Jean-Christophe Attias et Esther Benbassa, ''Des cultures et des dieux : repères pour une transmission du fait religieux'', éd. Fayard, Paris, 2007, p. 248, {{ISBN|9782213624730}}</ref>. Cada branca accèpta diferents descendents d'[[Ali ibn Abi Talib]], cosin de Maomet, coma imams. Après la mòrt de l'imam [[Ja'far al-Sâdiq]] qu'es considerat coma lo siesen Imam pels chiitas duodeciman e los ismaelians, los ismaelians reconeisson son filh [[Ismaïl ben Jafar]] coma son successor alara que los chiitas duodecimans seguisson son autre filh [[Musa al-Kazim]] coma lo seten imam. Los zaïditas considèran, eles, [[Zayd ibn Ali]], l'oncle de l'Imam Jafar al-Sadiq, coma lor cinquen imam, e seguisson donc una autra linhada de succession après el. ==== Chiisme duodeciman ==== {{Article detalhat|Chiisme duodeciman}} Representan 80 % dels chiitas<ref>{{en}} [http://books.google.fr/books?id=JYE2eOEmwmkC&pg=PA55&dq=false#v=onepage&q=false&f=false Dona J. Stewart, ''The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives'', éd. Routledge, 2012, {{p.|55}}]</ref>. Se destrian en dos grands grops: * los « ortodòxes », coma los usuli (clergat d'aiatòllah, mai espandit), akhbari, shayki * los « eterodòxes » ([[Alevisme|alevís]] de [[Turquia]], [[alauitas]] ou « Nusayri » de [[Siria]], [[Shabak (pòble)|Shabaks]], [[Kakaï]], [[druzes]] de [[Siria]] [[Israèl]] e [[Liban]]) ==== Chiisme septiman (o [[ismaelian]]) ==== {{Article detalhat|Ismaelisme}}L'ismaelisme (arab: al-Ismā'īliyya الإسماعيلية ; persan: اسماعیلیان ; sindhi : اسماعيلي ; kurde: Ismaili ; Esmā'iliyān ) es una branca de l'islam chiita. Los ismaelitas prenon lor nom de lor acceptacion d'[[Ismaïl ben Jafar]] coma lo successor espiritual designat a l'imam [[Ja'far al-Sadiq]], atal se diferencian dels duodecimains, qu'acceptan [[Musa al-Kazim]], fraire cabdet d'Ismaïl, coma lo verai Imam. ==== Chiisme quintiman (o [[zaïdisme]] del [[Iemèn]]) ==== {{Article detalhat|Zaïdisme}}Lo zaïdisme ( arab: الزيدية az - Zaydiyya) es la branca mai anciana de l'islam chiita que s'espeliguèt al començament del sègle VIII. Foguèt nomenada en referéncia a [[Zayd ibn Ali]], falèn de [[Al-Hussein ibn Ali]]. Los adèptes de l'escòla juridica son los zaïdits et representent gaireben 35-40 % dels musulmans al [[Iemèn]]<ref>{{obratge|langue=en|autor = Stephen W. Day|títolr = Regionalism and Rebellion in Yemen: A Troubled National Union|datat = 2012|pagina = 31|editor = Cambridge University Press|isbn = 9781107022157}}</ref>. === Lo kharidjisme === [[Fichièr:Ghardaia 01.jpg|thumb|[[Ghardaïa]], la vila vièlha [[ibadisme|ibadita]] en [[Aegeria]].]] Lo [[kharidjisme]] se divisa a son torn en divèrsas comunautats e tendéncias ([[sufritas]], [[ibaditas]], etc). A l'ora d'ara la sola tendéncia kharidjite que s'atudèt pas o que foguèt pas marginalizada es l'[[ibadisme]]. Se trapa dins lo sultanat d'[[Oman]] (que practica un [[religion d'Estat|ibadisme d'Estat]]), e dins dos regions del Magrèb fòrça localizadas: en [[Argeria]] (a çò dels [[Berbèrs]] de [[Ghardaïa]]) e en [[Tunisia]] (illa de [[Djerba]]). === Autras variantas teologicas, sociologicas, ideologicas o politicas ligadas a l'islam o derivant de l'islam === {{Article détaillé|Mutazilisme}} Un quatren corrent, que s'atudèt a l'Edat Mejana, lo [[mutazilisme]], es una escòla interpretativa racionalista, en conflite amb lo [[sunisme]] naissant; apareguèt a la fin del [[califat]] [[califat omeia|omeia]], a la mitat del sègle VIII, e eradicat al sègle XI pel [[sunisme]], subretot pels [[Acharisme|Acharitas]] (discípols de [[al-Ach'ari]] 873-935). Aquela escòla, que de tèxtes foguèron trobats al sègle XIX, coneis un cèrt reviscòl dempuèi aquela data per unes intellectuals, sonque en rason de sas consequéncias politicas e de sos ligams amb la democracia<ref>{{Article|títol=Religion et Raison Publique aux États-Unis et dans le Monde Musulman|periodic= UCLA Journal of Islamic and Near Eastern Law|annada=2007|nom1=M. Benhenda|url texte=http://ssrn.com/abstract=1644903}}</ref>. Pasmens, lo [[mutazilisme]] prenguèt pas de basa populara notable. Per completar la presentacion de la religion musulmana, cal mencionar las practicas popularas de l'islam. Sovent eissidas de [[Sincretisme]]s amb las religions preislamicas, son encara fòrça presentas dins las societats ruralas tradicionalas, que mesclan [[animisme]], culte dels aujòls, e religion reveladas, s'exprimissent subretot, al subjècte de l'islam, mejans de « confrairias musulmanas ». Aqueles movements o confrairias pareisson de luènh als òrdres religioses crestians non clastrats. Unes son condemnats per l'islam que los pensa eterodòxes e reïntrodusissent de rèstes arcaïcs de cresença supersticiosas. Tanben cal mencionar l'apareisson, al sègle XX, dels musulmans reformats o liberals qu'an per tóca a un novelum general. == Luòcs sants == [[Fichièr:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|thumb|La Ka'ba, a [[La Mèca]]]] * [[La Mèca]] en [[Arabia Saudita]], abriga la ''[[Kaaba]]'' (« lo Cube »). Segon la tradicion, es lo primièr luòc de culte, bastit per Adam sus Tèrra, puèi bastit de nòu per ''Ibrahim'' (Abraam). Fins a l'aveniment de l'islam, es dedicat al dieu arab [[Obal]], qu'èra venerat per de rites de circonvolucion a l'entorn de la pèira negra. Tot musulman se deu d'i far un plegrinatge al mens un còp dins sa vida se n'a la capacitat fisica e financièra. * [[Medina]], ont emigrèt Maomet après que fugiguèt de La Mèca, es la segonda vila santa de l'islam. * [[Jerusalèm]] es la tresena vila santa. Es lo luòc cap ont lo profèta Maomet auriá fach lo viatge nocturne e l'ascension. Lo pelerinatge '''sunita''' es admés sonque cap a aquelas tres vilas. Los sunitas reconeisson un autre luòc sant: [[Ebron]], luòc del tombèl d'Abraam, paire d'Ismaèl. Los chiitas reconeisson dos autres luòcs sants: [[Nadjaf]], en Iraq e [[Kerbala]], luòc del martir d'Ussein, falèn del profèta Maomet e filh d'Ali, tresen imam, e dels seus companhs, venguts a Kerbala per defendre l'imamat es a dire la succession per l'imam Ali gendre del profèta e Ussein son filh (Hassan, son fraire ainat foguèt tuat). Cada ans, se celèbra lo remembre d'aquel chaple, a Kerbala. Los musulmans d'Etiopia apondan a aquela lista una quatrena vila santa, aquela d'[[Harar]]<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=TnVASIL2UCAC&pg=PA22&dq=false#v=onepage&q&f=false Paul Coulon, ''L'Éthiopie chrétienne'', éd. Karthala, Paris, 2013, {{p.|22}}]</ref>. == Relacion de l'islam amb d'autras religions == [[Fichièr:Jerusalem Dome of the rock BW 1.JPG|thumb|Lo [[Dòma del Ròc]] a [[Jerusalèm]]]] L'islam reconéis totes los paires fondators del [[judaïsme]] (Moïses, David, Salomon) coma de profètas, pasmens sens s'i limitar, e establit d'un biais general los profètas coma mejans per Dieu de rampelar los òmes cap a la fe en El e un comportament de dreitura. [[Isa]] ([[Jèsus de Nazaret]]) es un profèta, que lo retorn s'espera a la fin dels temps. Al seu subjècte, es escrich dins l'Alcran<ref>sorata IV, versets 157, 158.</ref> que Jèsus foguèt pas tuat nimai crucificat mas que "''foguèt levat cap a Dieu''". I a una controvèrsia entre los musulmans al subjècte de l’existéncia de l'[[Antecrist]]. Aquel seriá pas expressament mencionat dins l'Acoran, mas es incontestat que cèrts [[hadith]]s parlan d'el e del fach que Jèsus lo combatrà a la fin dels temps. L'actitud de l'islam al respècte a aquelas doas religions precedentas, conegudas jols lo nom de [[Gents del Libre|« religions del Libre » o « religions de la Bíblia »]], consistís a l'encòp de los respectar e a lor reconéisser una cèrta vertat, mas los considerar coma avent estat corrompudas amb lo temps per las passions dels òmes (manipulacions per de tòcas politicas, injustícia, excès, eca.) ([[sorata]] 17, 30…). Maomet, considerat coma lo darrièr profèta per aquela religion, essent cridat per restablir lo messatge dins sa vertat primordiala, es a dire tala que definida per [[Ibrahim]] (Abraam). L'[[apostasia dins l'islam]] cap a una autra religion, quina que siá, es fermament interdita per l'interpretacion majoritària de l'Alcoran<ref>{{fr}} [http://books.google.fr/books?id=NYDLWh477XUC&pg=PA159&dq=false#v=onepage&q&f=false Roxanne D. Marcotte, ''Un islam, des islams ?'', éd. L'Harmattan, Paris, 2010, {{p.|159}}]</ref>. Al subjècte de la tolerança religiosa, citam la [[Pacte de Najran|letra]] del Profèta als evèsques e crestians [[Najran|najranitas]] que podèron practicar liurament lor culte (mai podavan pregar dins sa mosqueta en s'orientant cap a l'orient) en l'an 631. Foguèt lo meteis pels Josieus de Médine en conformitat al verset 256 de la sorata 2 "''Punt de contrencha en religion''"<ref>{{fr}}Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", éd. Al-Najah, 1998, p.575 e p.188-189</ref>. == Relacion entre òmes e femnas dins l'islam == [[Fichièr:Tunisian Khomsa.jpg|thumb|[[Khamsa (symbole)|Khamsa]] en aur del sud de la [[Tunisia]] .]] L'egalitat espirituala entre las femnas e los òmes es descricha dins la sorata Al-Ahzab : ''« Los Musulmans e Musulmanas, cresents et cresentas, obedissents e obedissentas, leials e leialas, endurants e endurantas, crenhents e crenhentas, donaires et donairas d´almòinas, junants e junantas, gardians de lor castetat e gardianas, invocators sovent d´Allà e invocatriças: Allà preparèt per eles un pardon e una enòrma recompensa ».'' (''Coran. Sorata 33, verset 35'') Endacòm mai, Mahomet menciona l'importança de la femna dins la realizacion del ''mu'min'' complet en disent: « ''Lo Paradís se trapa jols pès de las vòstras mairas »''<ref>{{en}} [http://books.google.fr/books?id=7kCC3rZvbTcC&pg=PA169&dq=false#v=onepage&q=false&f=false Jamal Rahman, ''Spiritual Gems of Islam'', éd. SkyLight Paths Publishing, 2013, {{p.|169}}]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", ed. Al-Najah, 1998, {{p.|161}}</ref>. Fin finala, dins los actes, segon [[Muhammad Hamidullah]], lo Profèta nomena una femna, Umm waraqah bint 'Abdallah bint al-Hârith qu'aviá aprés l'alcoran per còr<ref>{{Obratge|langue = |autor1 = Muhammad Hamidullah|títol = Le Prophète de l'islam|lieu = |editor = El-Najah|annada = |pages totales = |isbn = |lire en ligne = |passatge = 165 e 666|tòme = 1}}</ref>, [[imam]] dels òmes e femnas de son quartièr a [[Medina]], « a títol excepcional »<ref>Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", Éditions El-Najah, Tome 1, {{p.|165}} et 666</ref>. Tanben, mai d'un còp dins son discors d'adieu, recomanda « ''d'assegurar a la femna lo melhor tractament »''<ref name="Hamidullah 1998, p. 253" />{{,}}<ref>Autre hadith sahih del meteis tipe: ''Los melhors d'entre vosaltre son los melhors cap a las lors femnas'', dins Mosnad Ahmad, n°7354, e Al-Tirmidhi n°1162</ref>. == Criticas == Las criticas negativas contemporanèas, fachas a l'islam per fòrça autors de païses que los sistèmas politics son laïcs o seculars, son gaireben las meteissas qu'aquelas fachas a las doas autras religions monoteïstas: [[obscurantisme]], [[misoginia]], [[fallocracia]], intoleréncia, [[ostilita]] cap a las autras cresenças, [[elògi]] d'unas violéncias, eca, que ne son los caractèrs extremistas e qui dominan fàcia a las nocions de justícia, de patz, d'egalitat que se pòt trobar dins aquelas religions. Par exemple, d'entre los autors anglosaxons, l'[[etologista]] e escrivan britanic [[Richard Dawkins]]<ref>Richard Dawkins, ''Pour en finir avec Dieu'', éd. Robert Laffont, Paris, 2008</ref>. Segon el, l'islam es incompatible amb las avançadas recentas de la [[sciéncias]], e per exemple amb la [[teoria de l'evolucion]]. Dawkins recentament faguèt lo vòt personal de « popularizar l'evolucion dins lo mond islamic »<ref>https://web.archive.org/web/20110624094740/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article6805889.ece</ref>. Aquela critica la contradich lo mètge [[Maurice Bucaille]] qu'afirma dins son libre ''L'òme d'ont ven?: las responsas de la sciéncia e de las Escrituras santas'' que l'evolucion es de segur compatible amb los recits coranics<ref>''Réflexions sur le Coran'', Le professeur Mohamed Talbi et le docteur Maurice Bucaille, Seghers, 1989, {{p.|199}}</ref>. Per l'istorian [[Mohamed Talbi]], l'evolucionisme es una vielha tradicion dins la pensada musulmana, cita entre autres [[Ibn Khaldun]]<ref>Mohamed Talbi, "Ma religion c'est la liberté", éd. Nirvana, Tunis, 2011, {{p.|122}}</ref>. Lo jornalista angloamerican [[Christopher Hitchens]]<ref>''Dieu n'est pas grand'', éd. Belfond, Paris, 2009</ref>, es encara mai sevèr al vejaire de l'islam e de las religions en general: ''« Violenta, irracionala, intoleranta, ligada al [[racisme]], al [[tribalisme]] e al sectarisme, vestida d'ignorança e ostila l'investigacion liura, desdenhosa de las femnas e coercitiva cap als enfants: la religion organizada deu n'aver fòrça sus la consciéncia. »'' Al subjècte de l'islam, Hitchens sosten qu'aquela religion es [[sexista]], intoleranta, e comprend fòça « sectas guerrièras e contradictòrias entre elas »<ref>God is not Great, Twelve, 2007, {{p.|163}}</ref>. Pasmens, « l'affirmacion fondamentala » de l'[[islamisme]] que l'islam « se pòt pas melhorar e es definitiu » es, segon el, « absurda »<ref>Ibid.</ref>. Pasmens, de criticas pòdon paréisser infondadas, per exemple l’accusacion de racisme, de tribalisme o d'intoleréncia. Lo Profèta, dins son discors d’adieu, diguèt que « ''pas cap Arabi a de superioritat sus un non Arabi »''<ref name="Hamidullah 1998, p. 253">Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", éd. Al-Najah, 1998, p.253</ref>. Endacòm mai, diguèt que « ''cal obeir a l'autoritat legala tenguda quitament per un negre del nas trencat »''<ref>Muhammad Hamidullah, "Le Prophète de l'islam", éd. Al-Najah, 1998, {{p.|254}}</ref>{{,}}<ref>Bukhari vol9, livre 89, n°256 amb aquela diferéncia: ''Escotatz e obedissatz, quitament se vos foguèt donat per cap un esclau etiopian negre coma una pansa''</ref>. ''« Lo futur de l'Islam se trapa dins lo principi de l'acòrdi dels musulmans amb la concepcion de la fe universala e la capacitat, mejans aquela universalitat, de far e d'abrogar de leis. Alara que los musulmans avançan, lors leis pòdon, qutament, avançar amb eles, e la presa de la man mòrta del drech canonic pòt se relargar gradualament e legalament »''<ref>Mahommedan law ''In'' Encyclopedia Britannica. vol. XVII ({{11th}} Ed.) Nòva York, 1911, p.417</ref>. == Notas e referéncias == === Nòtas === <references group="Nòta"/> === Referéncias === <div class="reflist4" style="height: 450px; overflow: auto; padding: 3px"> <references/> </div> == Vejatz tanben == === Bibliografia === '''Avertissement''' : ''Aquela bibliografia subretot en francés es presentada a títol indicatiu entre l'abondéncia e la varietat e qualitat de las publicacions al subjècte.'' ==== Ensags ==== *Abdallah Penot, Le Coran, Alif,‎ 2005, 724 p. (ISBN 2-908087-16-2) *Denise Masson, Le Coran, t. 1, Gallimard, coll. « Folio classique »,‎ 1980, 1233 p. (ISBN 978-2070372331) *Denise Masson, Le Coran, t. 2, Gallimard, coll. « Folio classique »,‎ 1980, 608 p. (ISBN 978-2070372348) ===== Obratges ===== *Michel Reeber, L'islam, Milan, coll. « Les Essentiels »,‎ 2013, 128 p. (ISBN 978-2745963246) (pour une première approche) *Paul Balta, L'islam, Le Cavalier Bleu, coll. « Les idées reçues »,‎ 2009, 127 p. (ISBN 978-2846702362) (également pour une première approche) *{{en}} John Richard Bowen (trad. Patrick Savidan), L'islam, un ennemi idéal, Albin Michel,‎ 2014, 120 p. (ISBN 978-2226254801) *Mohammed Arkoun, L'Islam, Jacques Grancher, coll. « ABC »,‎ 2013, 368 p. (ISBN 978-2733910146) *Dominique Sourdel et Janine Sourdel-Thomine, Vocabulaire de l'islam, PUF, coll. « Que sais-je ? » (no 3653),‎ 2013, 128 p. (ISBN 978-2-13-062768-5) *Malek Chebel, Manifeste pour un Islam des lumières : 27 propositions pour réformer l'Islam, Fayard,‎ 2012, 224 p. (ISBN 978-2213676999) *Gilles Kepel, Quatre vingt treize, Gallimard,‎ 2012 (ISBN 2-07-013432-6) *Gilles Kepel, Banlieues de la République - L'enquête, Gallimard,‎ 2012 (ISBN 978-2-07-013682-7) *{{en}} John Richard Bowen (trad. Frédéric Sarter), L'Islam à la française, *Steinkis,‎ 2011, 382 p. (ISBN 979-1090090040) *Arno Tausch et Hichem Karoui, Les musulmans : un cauchemar ou une force pour l'Europe ?, L'Harmattan, coll. « Histoires et Perspectives Méditerranéennes »,‎ 2011, 261 p. (ISBN 9782296139800) *Hichem Djaït, La vie de Muhammad : Le parcours du Prophète à Médine et le triomphe de l'islam, t. 3, Fayard,‎ 2012, 320 p. (ISBN 978-2213637204) *Hichem Djaït, La vie de Muhammad : La Prédication prophétique à La Mecque, t. 2, Fayard,‎ 2008 (ISBN 978-2213632834) *Charles Saint-Prot, Islam : l'avenir de la Tradition entre révolution et occidentalisation, Rocher,‎ 2008, 618 p. (ISBN 978-2268066103) *Hichem Djaït, La vie de Muhammad : Révélation et prophétie, t. 1, Fayard,‎ 2011, 181 p. (ISBN 978-2213603285) *Hamadi Redissi, Le pacte du Nadjd ou comment l'islam sectaire est devenu l'islam, Seuil,‎ 2007, 342 p. (ISBN 978-2-02-096081-6) *Mohamed Mestiri et Moussa Khedimellah, Penser la modernité et l'islam, Institut International de la pensée Islamique (IIIT),‎ 2006 (ISBN 9782952447102) *Bernard Lewis, Islam, Gallimard, coll. « Quarto »,‎ 2005, 1344 p. (ISBN 978-2-07-077426-5) *Mohammed ben Jamil Zeino, Comment comprendre le Coran ?, Chama,‎ 2005, 157 p. (ISBN 978-2911807114) *Alfred-Louis de Prémare, Aux origines du Coran, Tétraèdre,‎ 2005, 144 p. (ISBN 291286819X) *Abdou Filali Ansary, Réformer l'islam ?, La découverte,‎ 2005, 283 p. (ISBN 978-2707146748) *Abdelmajid Charfi, L'islam entre le message et l'histoire, Albin,‎ 2004 (ISBN 9782226154316) *Dalila Adjir et Abdelaali Baghezza, Entrée interdite aux animaux et aux femmes voilées ! : Lettre ouverte aux nouveaux hussards noirs de la République, Akhira,‎ 2004, 183 p. (ISBN 978-2952171700) *Tahar Gaïd, La Femme musulmane dans la société : Passé et présent, Egalité et différences, t. 1, Iqra,‎ 2004, 170 p. (ISBN 978-2911509766) *Tahar Gaïd, La Femme musulmane dans la société : Droit familial et social, t. 2, Iqra,‎ 2004, 170 p. (ISBN 978-2911509773) *Brahim Labari, Recette islamiques et appétits politiques : Essai sur les fondements du pouvoir chérifien, Syllepse,‎ 2002, 163 p. (ISBN 9782913165861, lire en ligne) *Alfred-Louis de Prémare, Les fondations de l'islam : entre écriture et histoire, Seuil, coll. « L'Univers historique »,‎ 2002, 522 p. (ISBN 978-2020374941) *Sabrina Mervin, Histoire de l'islam : Fondements et doctrines, Flammarion, coll. « Champs »,‎ 2000, 311 p. (ISBN 978-2-08-083009-8) *Geneviève Gobillot, Les Chiites, Brépols, coll. « Fils d'Abraham »,‎ 1998, 224 p. (ISBN 978-2503506463) *Charles-André Gilis, Etudes complémentaires sur le Califat, Al-Bustane,‎ 1994, 168 p. (ISBN 978-2910856038) *Jean-Claude Barreau, De l'islam en général et du monde moderne en particulier, Belfond - Le Pré aux clercs, coll. « Pamphlet »,‎ 1991 (ISBN 978-2714427403) *Fatima Mernissi, Sultanes oubliées : Femmes chefs d'État en Islam, Albin Michel,‎ 1990, 300 p. (ISBN 9782226039545) *Henri Corbin, Histoire de la philosophie islamique, Folio,‎ 1989 (ISBN 978-2-07-032353-1) *Roger du Pasquier, Découverte de l'islam, Seuil, coll. « Points-Sagesse »,‎ 1984, 177 p. (ISBN 978-2020069434) *Marcel André Boisard, L'humanisme de l'islam, Albin Michel,‎ 1979, 436 p. (ISBN 2226008004) *Frithjof Schuon, Comprendre l'islam, Seuil, coll. « Points-Sagesse »,‎ 1976, 192 p. (ISBN 978-2020045148) ====== Literatura confessionala ====== *Muhammad Hamidullah et relu par Mustapha Tougui, Le Prophète de l'Islam, sa vie, son œuvre, El-Falah,‎ 2010, 844 p. (ISBN 978-2951331808) *Ibrahim Abu-Harb, Petit guide illustré pour comprendre l'islam, Londres, Darussalam,‎ 2008 (ISBN 978-9960-58-112-5) *Fdal Haja, Les femmes vertueuses, Universel,‎ 2005, 123 p. (ISBN 2-911546-52-0) *Abdallah Penot, L'Entourage féminin du Prophète, Alif,‎ 2001, 157 p. (ISBN 9782908087147) *{{ar}} Al-Nawawi (trad. Abdallah Penot), Les Jardins de la Piété, Alif,‎ 2006, 1334 p. (ISBN 978-2908087246) *{{ar}} Tabari (trad. Hermann Zotenberg), Chroniques : Histoire des Prophètes et des Rois, t. 1, Actes Sud, coll. « Thésaurus »,‎ 2001, 770 p. (ISBN 978-2-7427-3317-0) *{{ar}} Tabari (trad. Hermann Zotenberg), Chronique : Histoire des Prophètes et des Rois, t. 2, Actes Sud, coll. « Thésaurus »,‎ 2001, 1260 p. (ISBN 978-2-7427-3318-7) *{{ar}} Ibrahim Al-Yaqubi (trad. Abdallah Penot et Abdallah Di Sanza), La Doctrine de l'Unité, selon le sunnisme, Alif,‎ 1999, 85 p. (ISBN 9782908087178) *{{ar}} Mahmud Shaltut (trad. Messaoud Boudjenoun), L'islam : dogme et législation, Al-Bouraq,‎ 1999, 318 p. (ISBN 978-2-84161-011-2, lire en ligne) *{{ar}} Ibn Taymyyia, Lettre à un croisé, Tawhid,‎ 1996, 350 p. (ISBN 978-2909087276) === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20110720232428/http://www.iesr.fr/ Comptes renduts d'obratge portant sus l'islam] sul site de [https://web.archive.org/web/20110720232428/http://www.iesr.fr/ l'Institut européen en sciences des religions] * [[Édouard-Marie Gallez]], ''Le Messie et son prophète, Aux origines de l’islam'', 2 tomes, Tome 1 ; ''De Qumran à Muhammad'', Tome 2 ; ''Du Muhammad des Califes au Muhammad de l’histoire'', Versailles, Éditions de Paris (un résumé sur le lien suivant : https://web.archive.org/web/20070927202518/http://www.ict-toulouse.asso.fr/ble/site/659.html). Cette publication a constitué la thèse de doctorat en théologie / histoire des religions qu’Edouard-Marie Gallez a soutenue à l’[[Université Strasbourg III|Université de Strasbourg II]] en 2004. === Articles connèxes === {{commons|Islam}} * [[Wahhabisme]] * [[Salafisme]] * [[Drech musulman]] * [[Alcoran]] [[Categoria:Islam| ]] mcxuyt8lt9mcb2lo949s05lrwtu5z39 0 28468 2509397 2489626 2026-09-26T00:35:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509397 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en provençau--> {{Infobox Sistèma d'escritura |exemple=IPA chart 2018.pdf |legenda=Tablèu complet de l'alfabet fonetic internacionau (en anglés). }} L''''alfabet fonetic internacionau''' (var. '''-al''', abreujat '''AFI''' {{IPA|[ˈafi]}}; en anglés: ''International Phonetic Alphabet, IPA'') es un sistèma estandardizat de notacion [[fonetica]] ([[son]]s) e [[fonologia|fonologica]] ([[fonèma]]s) per representar scientificament lo lengatge parlat. Dins lo Mond, l'AFI es lo sistèma majoritari de notacion fonetica e fonologica. Se basa sus l'[[alfabet latin]] e es gerit per l'[[Associacion Fonetica Internacionala]]. Aquelei qu'utilizan l'AFI son de [[lingüistica|lingüistas]] (inclús de [[lexicografia|lexicografs]]), de terapeutas que suènhan lei patologias dau lengatge, de professors de lengas, de [[cantador]]s e de [[traduccion|traductors]]. == Principis == Lei principis tecnics de l'AFI son aquestei: * Lei signes son valables e identics per notar totei lei lengas dau Mond. Una utilizacion rigorosa de l'AFI garentís una transcripcion immediatament comprensibla per totei lei legeires dau Mond e ajuda la circulacion de l'informacion scientifica. Malaürosament certaneis autors fan pas encara un usatge rigorós de l'AFI. * Cada [[sòn]] correspònd a una letra, cada letra correspònd a un sòn. Se pòt ajustar un [[signe diacritic]] per precisar un sòn. Se pòt ajustar un signe [[suprasegmentau]] (per notar la prosodia, l'accent tonic, l'intonacion generala, lo ton, etc). Dins l'estat actuau de l'AFI dempuei 2005, i a 107 letras distintas e 56 signes diacritics o suprasegmentaus. De còps que i a, l'Associacion Fonetica Internacionala apond, lèva o adòba de simbòls. * I a ges de distincion entre minusculas e majusculas. * Lei [[sòn]]s (notacion [[fonetica]]) s'escrivon entre parentèsis cairadas: ''fonetica'' = {{IPA|[funeˈtikɔ]}}. S'admet de gras diferents d'exactitud: ** La ''transcripcion larga'', pus usuala, pòt economizar lei signes e se limitar ais informacions essencialas: ''fonetica'' = {{IPA|[funeˈtikɔ]}}. ** La ''transcripcion sarrada'' pòt èstre pus precisa e notar de fenomèns segondaris: ''fonetica'' = {{IPA|[fu̹.ne̝.ˈtʲiˑ.kɔ̽]}}. * Lei [[fonèma]]s (notacion [[fonologia|fonologica]]) s'escrivon entre barras oblicas: ''fonologia'' = {{IPA|/funuluˈd​͡ʒiɔ/}}. == Letras == L'AFI dividís sei simbòls de letras en tres categorias: [[vocala]]s, [[consonanta pulmonica|consonantas pulmonicas]] e [[consonanta non plumonica|consonantas non pulmonicas]]<ref>International Phonetic Association, ''Handbook'', p. 6.</ref>. === Vocalas === [[Fichièr:Cardinal vowels-Jones x-ray.jpg|thumb|200px|Lei rais X mòstran lei vocalas {{IPA|[i, u, a, ɑ]}}]] [[Fichièr:Cardinal vowel tongue position-front.png|thumb|200px|Posicion de la lenga per prononciar lei [[vocalas cardinalas]] anterioras, amb una indica dau ponch pus aut]] L'AFI definís una vocala coma un sòn que se tròba au centre d'una sillaba<ref>International Phonetic Association, ''Handbook'', p. 10.</ref>. Çai sota lo tablèu representa lei vocalas de l'AFI, en foncion de la posicion de la lenga e dei labras. * L'ais verticau dau tablèu representa l'''autor'' dei vocalas. Lei '''vocalas dobèrtas''', prononciadas en abaissant la lenga, son avau. Lei '''vocalas barradas''', prononciadas en auçant la lenga, son amont. * Parierament, l'ais orizontau dau tablèu representa l'''anterioritat'' dei vocalas. Lei '''vocalas anterioras''', que se pronóncian en botant la lenga enavans dins la boca, son a man senèstra. Lei '''vocalas posterioras''', que se pronóncian en botant la lenga enrèire dins la boca, son a man drecha. * Quand i un pareu de vocalas separadas per un ponch (•), aquela de drecha representa una '''vocala arredondida''' (se pronóncia en arredondissent lei labras) mentre qu'aquela de senèstra es sa correspondenta '''non arredondida'''. {{Vocalas}} </div></div> </div><br /> <br clear=all> ;Nòtas * {{IPA|[a]}} representa oficialament una vocala anteriora, mai se fai gaire de distincion entre una vocala dobèrta anteriora e una vocala dobèrta posteriora, donc {{IPA|[a]}} es sovent presentat coma una vocala dobèrta centrala. * {{IPA|[ʊ]}} e {{IPA|[ɪ]}} s'escrivián respectivament {{IPA|<ɷ>}} e {{IPA|<ɩ>}} dins de versions ancianas de l'AFI. === Consonantas (pulmonicas) === Una [[consonanta pulmonica]] obstrutz la [[glòti]] (l'espaci entre lei còrdas vocalas) o la [[cavitat orala]] (la boca) e laissa sortir l'aire dei [[paumon]]s. La granda majoritat dei consonantas son pulmonicas. Totei lei consonantas [[occitan]]as o son. Aqueste tablèu es arrengat: * en renguieras que designan lo [[mòde d'articulacion]], valent a dire de quin biais se produtz lei consonantas, * en colomnas que designan lo [[ponch d'articulacion]], valent a dire ont se produtz lei consonantas dins lo conduch vocau. Lo ponch d'articulacion que se tròba enavans dins la boca es a man senèstra. Lo ponch d'articulacion que se tròba enrèire dins la boca es a man drecha. Quand lei consonantas son en pareu dins una casa, aquela de senèstra es una '''consonanta sorda''' o '''non vosada''' (se pronóncia sensa far vibrar lei còrdas vocalas), aquela de drecha es una '''consonanta sonòra''' o '''vosada''' (se pronóncia en fasent vibrar lei còrdas vocalas). {{Consonantas}} ;Nòtas * Per leis ''r'' apicalas (dichas "rotladas"), quand i cau destriar la version brèva e la version lònga, i a dos usatges contradictòris dins la notacion: ** Lei publicacions [[occitana]]s e [[italian]]as an costuma de notar ansin: {{IPA|[r]}} batuda ("r rotlada brèva") e {{IPA|[rr]}} vibranta ("r rotlada lònga"). ** Lei publicacions [[catalan]]as an costuma de notar ansin: {{IPA|[ɾ]}} batuda ("r rotlada brèva") e {{IPA|[r]}} vibranta ("r rotlada lònga"). * Leis asteriscs (*) marcan de sòns qu'an pas (encara) de simbòl oficiau AFI. * Lei crotz (†) marcan lei simbòls AFI qu'an pas encara de supòrt oficiau en cò d'[[Unicòde]]. Es lo cas de la [[batuda labiodentala]]: [[Fichièr:Labiodental flap (Gentium).svg|20px|Labiodental flap]]. A sa plaça utilizam aicí lo simbòl '''v^''' (''v'' amb accent circonflèxe a drecha). * Lei casas ombradas son de consonantas qu'es impossible de lei prononciar. * Es subretot la forma de la lenga puslèu que sa posicion que destria lei pareus de fricativas {{IPA|[ʃ ʒ]}}, {{IPA|[ɕ ʑ]}} (çai sota) e {{IPA|[ʂ ʐ]}}. ==== Coarticulacion ==== Una [[consonanta coarticulada]] implica dos [[ponch d'articulacion|ponchs d'articulacion]] simultanèus. {| class="IPA wikitable" ! colspan=2 | Coarticulacion |- | style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;" | [[consona aproximanta labiovelara sorda|ʍ]] | Aproximanta labiovelara sorda |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consona aproximanta labiovelara sonòra|w]] | Aproximanta labiovelara sonòra |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consona aproximanta labiopalatala sonòra|ɥ]] | Aproximanta labiopalatala sonòra |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consona fricativa alveòlopalatala sorda|ɕ]] | Fricativa alveòlopalatala sorda |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consona fricativa alveòlopalatala sonòra|ʑ]] | Fricativa alveòlopalatala sonòra |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consona fricativa pòstalveòlovelara sorda|ɧ]] | Fricativa pòstalveòlovelara sorda |} ;Nòta * {{IPA|[ɧ]}} se descriu coma "simultaneament {{IPA|[ʃ]}} e {{IPA|[x]}}". ==== Africadas e articulacion dobla ==== Una [[consonanta africada]] e una [[consonanta doblament articulada]] son de grops de doas oclusivas representadas per un trach de liadura subre (o sota) lei simbòls (o ben per dos simbòls soudats, pasmens l'AFI a abandonat oficialament lei simbòls soudats). Es admés, dins la practica, de levar lo trach de liadura, quand i a ges de confusion possibla. {| class="IPA wikitable" ! colspan=3 | Africadas e articulacion dobla |- ! Liadura amb trach<br />(sola notacion oficiala) ! Liadura per soudatge<br />(notacion abandonada) ! Descripcion |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consonanta africada alveolara sorda|t͡s]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | ʦ | africada alveolara sorda |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consonanta africada alveolara sonòra|d͡z]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | ʣ | africada alveolara sonòra |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consonanta africada pòstalveolara sorda|t͡ʃ]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | ʧ | africada pòstalveolara sorda |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consonanta africada pòstalveolara sonòra|d͡ʒ]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | ʤ | africada pòstalveolara sonòra |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consonanta africada alveòlopalatala sorda|t͡ɕ]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | ʨ | africada alveòlopalatala sorda |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consonanta africada alveòlopalatala sonòra|d͡ʑ]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | ʥ | africada alveòlopalatala sonòra |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consonanta africada alveolara laterala sorda|t͡ɬ]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | &nbsp;– | africada alveolara laterala sorda |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consonanta africada alveolara laterala sonòra|d͡ɮ]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | &nbsp;– | africada alveolara laterala sonòra |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consonanta oclusiva labiovelara sorda|k͡p]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | &nbsp;– | oclusiva labiovelara sorda |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consonanta oclusiva labiovelara sonòra|ɡ͡b]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | &nbsp;– | oclusiva labiovelara sonòra |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[consonanta nasala labiovelara|ŋ͡m]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | &nbsp;– | nasala labiovelara |} ;Nòtas * La liadura per un trach deu aparéisser subre lei dos caractèrs a l'encòp. Un bug fa que sovent lo trach apareis solament sus lo segond caractèr (especialament amb lei navegadors qu'utilizan la poliça ''[[Arial Unicode MS]]''). * Es una error frequenta de confondre lei simbòls deis oclusivas palatalas {{IPA|[c ɟ]}} amb aquelei deis africadas {{IPA|[t͡ʃ~t͡ɕ d͡ʒ~d͡ʑ]}}. === Consonantas (non pulmonicas) === Lei consonantas non pulmonicas son de sòns que se fan sens lei paumons. Incluson lei clics (tipics dei [[lengas khoisan]] d'Africa Australa) e lei [[consonantas implosivas]] (tipicas de certanei lengas coma lo [[swahili]]) e lei [[consonantas ejectivas]]. {| class="IPA wikitable" ! colspan=6 | Consonantas non pulmonicas |- valign=top ! colspan="2" | [[Consonanta clicada|Clics]] ! colspan="2" | [[consonanta implosiva|Implosivas]] ! colspan="2" | [[consonanta ejectiva|Ejectivas]] |- valign=top | style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;" | [[clic bilabiau|ʘ]] | Bilabiau | style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;" | [[implosiva bilabiala sonòra|ɓ]] | Bilabiala | style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;" | ʼ | ''Per exemple:'' |- valign=top | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[clic dentau|ǀ]] | Laminau alveolar ("dentau") | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[implosiva alveolara sonòra|ɗ]] | Alveolara | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[ejectiva bilabiala|pʼ]] | Bilabiala |- valign=top | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[clic pòstalveolar|ǃ]] | Apicau (pòst)alveolar ("retroflèxe") | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[implosiva palatala sonòra|ʄ]] | Palatala | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[ejectiva alveolara|tʼ]] | Alveolara |- valign=top | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[clic palatau|ǂ]] | Laminau pòstalveolar ("palatau") | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[implosiva velara sonòra|ɠ]] | Velara | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[ejectiva velara|kʼ]] | Velara |- valign=top | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[clic alveolar laterau|ǁ]] | Laterau coronau ("laterau") | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[implosiva uvulara sonòra|ʛ]] | Uvulara | style="text-align:center; font-size:larger;" | [[fricativa ejectiva alveolara|sʼ]] | Alveolara fricativa |} ;Nòta * L'AFI utiliza pus lei simbòls per lei [[consonanta sorda|sordas]] implosivas {{IPA|[ƥ, ƭ, ƈ, ƙ, ʠ]}}. En luòc d'aquò l'AFI utiliza l'equivalent sonòr amb un signe diacritic de sorda: {{IPA|[ɓ̥, ʛ̥]}}, ''etc''. == Signes diacritics == Lei signes diacritics (o lei diacritics) son de marcas pichonas a l'entorn dei letras de l'AFI per indicar quauque alteracion o una descripcion pus especifica de la prononciacion de la letra <ref name=IPA15>International Phonetic Association, ''Handbook'', p. 14-15.</ref>. Lei diacritics que se plaçan normalament dessota una letra se pòdon plaçar dessús quand lo dessenh de la letra s'espandís ja sota la linha, per exemple: {{IPA|ŋ̊}}.<ref name=IPA15/> L'''i'' sens ponch, {{IPA|[ı]}}, s'utiliza quand lo ponch risca d'interferir amb lo diacritic. D'autrei simbòls de l'AFI pòdon aparéisser coma diacritics per representar un detalh fonetic: {{IPA|[tˢ]}} (realizacion fricativa), {{IPA|[bʱ]}} (murmur), {{IPA|[ˀa]}} (ataca glotala d'una sillaba), {{IPA|[ᵊ]}} (schwa epentetic). {| class="IPA wikitable" ! colspan=4|Diacritics |- ! colspan=4|sillabicitat |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | ɹ̩ n̩ | [[consonanta sillabica]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | e̯ ʊ̯ | [[vocala non sillabica]] |- ! colspan=4|realizacion dei consonantas |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | tʰ dʰ | [[Aspiracion (fonetica)|aspirat]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | d̚ | [[oclusiva inaudibla|realizacion inaudibla]] |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | dⁿ | [[realizacion nasala]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | dˡ | [[realizacion laterala]] |- ! colspan=4|fonacion |- | style="text-align:center; font-size:larger; width:4em;" | n̥ d̥ | [[assordiment (fonetica)|assordiment]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | s̬ t̬ | [[sonorizacion (fonetica)|sonorizacion]] |- | style="text-align:center; font-size:larger; width:4em;" | b̤ a̤ | [[votz murmurada]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | b̰ a̰ | [[laringalizacion]] |- ! colspan=4|articulacion |- | style="text-align:center; font-size:larger; width:4em;" | t̪ d̪ | [[consonanta dentala]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | t̼ d̼ | [[consonanta linguolabiala]] |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | t̺ d̺ | [[consonanta apicala]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | t̻ d̻ | [[consonanta laminala]] |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | u̟ t̟ | [[anterior (fonetica)|avançat / pus anterior]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | i̠ t̠ | [[posterior (fonetica)|retractat / pus posterior]] |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | ë ä | [[Centralizacion (fonetica)|centralizat]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | e̽ ɯ̽ | [[semicentralizacion (fonetica)|semicentralizat]] |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | e̝ ɹ̝ ˔ | colspan=3 | [[auçat (fonetica)|auçat/dobèrt]] ('''ɹ̝''' = [[fricativa alveolara sonòra]]) |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | e̞ β̞ ˕ | colspan=3 | [[abaissat (fonetica)|abaissat/barrat]] ('''β̞''' = [[aproximanta bilabiala]]) |- ! colspan=4|coarticulacion |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | ɔ̹ x̹ | pus [[arredonit (fonetica)|arredonit]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | ɔ̜ x̜ʷ | mens [[arredonit (fonetica)|arredonit]] |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | tʷ dʷ | [[Labializacion|labializat]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | tʲ dʲ | [[Palatalizacion|palatalizat]] |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | tˠ dˠ | [[Velarizacion|velarizat]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | tˁ dˁ | [[Faringalizacion|faringalizat/enfatic]] |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | ɫ z̴ | colspan=3 | velarizat ''o'' faringalizat |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | e̘ o̘ | [[raiç de la lenga avançada]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | e̙ o̙ | [[raiç de la lenga retractada]] |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | ẽ z̃ | [[Nasalizacion|nasalizat]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | ɚ ɝ | [[rotacizacion|rotacizat]] |} L'estat de la [[glòti]] se pòt transcriure finament amb lei diacritics. Vaicí una seria d'oclusivas alveolaras que s'escalonan d'una [[fonacion]] amb glòti dobèrta a una [[fonacion]] amb glòti barrada: {| class="IPA wikitable" |- | style="text-align:center; font-size:larger; width:2em;" | [t] | [[consonanta sorda]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | [d̤] | [[votz murmurada]] |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [d̥] | [[assordiment (fonetica)|assordiment]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | [d] | [[consonanta sonòra]] |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | [d̬] | [[sonorizacion (fonetica)|sonorizacion]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | [d̰] | [[laringalizacion]] |- |style="text-align:center; font-size:larger;" | [ʔ͡t] | barradura glotala |} == Signes suprasegmentaus == Aquestei simbòls descrivon lei trachs dau lengatge que despassan lo nivèu dei consonantas solas o dei vocalas solas, coma la [[prosodia]], lo [[ton (lingüistica)|ton]], la [[longor (fonetica)|longor]] e l'[[accent tonic]]. Agisson subre de sillabas, de mots o de sintagmas, çò es: d'elements coma l'intensitat, l'autor, la geminacion (alongament) dei sòns, lo ritme e l'intonacion dau discors. {| class="IPA wikitable" ! colspan=4|Signes suprasegmentaus |- ! colspan=4|longor, accent e ritme |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | {{IPA|ˈta}} | [[accent tonic]] primari | style="text-align:center; font-size:larger;" | {{IPA|ˌta}} | [[accent tonic]] segondari |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | {{IPA|eː tː}} | [[longor (fonetica)|lòng]] (vocala lònga o consonanta "dobla") | style="text-align:center; font-size:larger;" | {{IPA|eˑ}} | semilòng |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | ˘ | subrebrèu | style="text-align:center; font-size:larger;" | {{IPA|ta.fe}} | copadura de [[sillaba]] |- | style="text-align:center; font-size:larger;" |{{IPA|x‿x}} | colspan=3 | [[Liason (lingüistica)|liason (abséncia de copadura)]] |- ! colspan=4|intonacion |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | <nowiki>|</nowiki> | copadura menora | style="text-align:center; font-size:larger;" | ‖ | copadura majora |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | ↗ | [[Intonacion (lingüistica)|montada globala]] | style="text-align:center; font-size:larger;" | ↘ | [[Intonacion (lingüistica)|baissa globala]] |- ! colspan=4|tons |- | style="text-align:center; font-size:larger; width:4em;" | e̋ o ˥ | subreaut | style="text-align:center; font-size:larger;" | ê | descendent |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | é, ˦ | aut | style="text-align:center; font-size:larger;" | ě | montant |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | ē, ˧ | mejan | | |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | è, ˨ | bas | style="text-align:center; font-size:larger;" | ^↓e | [[ton avau]] |- | style="text-align:center; font-size:larger;" | ȅ, ˩ | subrebàs | style="text-align:center; font-size:larger;" | ^↑e | colspan=3 | [[ton amont]] |} ;Nòta * Dins la practica, lo signe de [[longor]] s'utiliza mai que mai per indicar una vocala lònga: {{IPA|[eː]}}. Una consonanta lònga se nòta pus sovent dobla, {{IPA|[tt]}}, puslèu qu'amb un signe de longor, {{IPA|[tː]}}, e mai se la segonda notacion es teoricament pus rigorosa e pus oficiala. == L'AFI en informatica == === Poliças e claviers === Lei signes de l'AFI son de mai en mai disponibles dins leis aisinas de tractament de tèxt, aumens amb certanei poliças, e son ben integrats dins lo sistèma [[Unicòde]]. Existisson de [[poliça]]s accessiblas e (sovent) gratuitas que tenon lei signes AFI. Tanben i a de claviers adaptats a l'AFI. * La poliça [[Lucida Sans Unicode]], que compren lei simbòls de l'AFI, es preïnstallada dins [[Microsoft Windows]]. * Leis utilizaires de Mac OS X pòdon consultar: [https://web.archive.org/web/20070928152232/http://linguisticmystic.com/2007/03/08/using-ipa-fonts-with-mac-os-x-the-comprehensive-guide/ Poliças e claviers per l'AFI amb lo sistèma operatiu Mac OS X] (en anglés). * Lei poliças dau [[SIL]] venon d'un organisme scientificament contestable, mai son gratuitas e telecargablas: [https://web.archive.org/web/20080517034451/http://scripts.sil.org/FontDownloadsGentium Gentium] (quasi completa), [https://web.archive.org/web/20080705135103/http://scripts.sil.org/CharisSILfont Charis SIL] (pron completa mai s'aficha mal amb Linux), [https://web.archive.org/web/20080705134947/http://scripts.sil.org/DoulosSILfont Doulos SIL] (pron completa), [https://web.archive.org/web/20081121083558/http://webmasterei.com/en/ipa/index SIL93] (pron completa). * I a de [[clavie]]rs [[en linha]] per l'[[Internet]], coma [https://web.archive.org/web/20080704075615/http://www.linguiste.org/phonetics/ipa/chart/keyboard/ aqueu d'aquí]. * Leis acorchas de clavier, per picar lei caractèrs AFI, son de bòn configurar dins [[Microsoft Word]] e dins leis ordenadors [[MacIntosh]]. Per còntra son de mau configurar amb [[Linux]] e [[OpenOffice]] perque demandan de faire de macros. === Adaptacion ai signes ASCII === Bòrd que l'AFI utiliza de simbòls que son inconeguts dins lei caractèrs de basa de la majoritat deis ordenadors (caractèrs [[ASCII]]), s'es desvolopat de sistèmas per representar lei signes fonetics amb lei caractèrs de basa ASCII. Lei pus coneguts son l'[[X-SAMPA]], lo [[SAMPA]] e lo [[Kirschenbaum]]. Son practics, en particular, per lei messatges electronics. Pasmens, dempuei l'integracion de l'AFI dins lo sistèma [[Unicòde]], e dempuei la generalizacion d'[[Unicòde]], lei simbòls fonetics ASCII son de mens en mens necessaris. Ara certanei tipes de messatges electronics pòdon integrar de caractèrs AFI gràcias a [[Unicòde]]. === L'AFI en LaTeX === Existís un modul (extension) dau logiciau [[LaTeX]] sonat [http://tug.ctan.org/cgi-bin/ctanPackageInformation.py?id=tipa TIPA] (''TeX International Phonetic Alphabet''), que permet d'i utilizar lei signes de l'AFI. Lo modul TIPA a per autor lo lingüista japonés Rei Fukui. Es constituit de macros, de familhas de poliças, de sei fichiers de definicion, e d'un fichier d'encodatge. Es inclús dins lei distribucions correntas de LaTeX coma [http://www.tug.org/texlive/ texlive]. == AFI estendut == L'[[AFI estendut]] (en anglés ''Extended IPA, extIPA'') es un grop de simbòls suplementaris de l'AFI que sèrvon per transcriure exactament lei [[trebols de lengatge]]. Apareguèt a l'iniciativa d'un grop de lingüistas durant la Convencion de l'AFI de [[Kiel]], en [[1989]]. Sa publicacion oficiala definitiva se faguèt en [[1994]] dins lo ''Journal of the International Phonetic Association''<ref>"Extensions to the IPA: An ExtIPA Chart" ''in'' International Phonetic Association, ''Handbook'', pp 186-187.</ref> En mai de la notacion dei trebols de lengatge, l'AFI estendut s'utiliza pereu per notar de sòns particulars dins la comunicacion correnta, coma lo "chut" per far silenci, lei dents que cruississon o lei labras que petan. Tanben l'AFI estendut pòt notar lei particularitats de la votz d'un individú, coma lo nasilhament. En mai de l'AFI estendut, un autre grop de simbòls es prepausat dempuei [[1995]] per indicar la ''qualitat de la votz'' ''(voice quality symbols, VoQS)'', coma lo chuchotejatge. == Istòria == En [[1886]], una còla de professors de lengas de [[França]] e dau [[Reiaume Unit]] , menats per lo lingüista francés [[Paul Passy]], formèt lo grop que prenguèt de [[1897]] enlà lo nom d'[[Associacion Fonetica Internacionala]]<ref name="IPA194-196">International Phonetic Association, ''Handbook'', pp 194–196</ref>. L'alfabet d'origina se basava sus un projècte de reforma ortografica per l'anglés, l'''alfabet Romic'', mai per fin de lo rendre utilizable dins d'autrei lengas, permetèron que lei valors dei simbòls varièsson d'una lenga a l'autra<ref>"Originally, the aim was to make available a set of phonetic symbols which would be given ''different'' articulatory values, if necessary, in different languages." (International Phonetic Association, ''Handbook'', pp 195–196)</ref>. Per exemple, lo sòn {{IPA|[ʃ]}} (''sh'' dins ''Arcaishon'') se representava a l'origina per ''c'' en anglés, mai per ''x'' en francés. Pasmens, en [[1888]], revisèron l'alfabet per lo rendre unifòrme e identic dins totei lei lengas. Aqueu principi foguèt tanben la basa dei revisions ulterioras. Dempuei la creacion de l'AFI, l'organizacion dei vocalas e dei consonantas es restada largament la meteissa. Totun l'alfabet a recebut quauquei revisions gaire nombrosas. La Convencion de l'AFI de [[Kiel]] de [[1989]] faguèt pron de cambiaments a respècte de la version precedenta de [[1932]]. Doas revisions menoras se faguèron encara en [[1993]] e en [[2005]]. Tanben de cambiaments pichons an consistit a renommar lei simbòls e lei categorias (en foncion dei progrès scientifics en fonetica) e a modificar un pauqueton lo dessenh dei caractèrs. L'[[AFI estendut]] se creèt en 1989-1990 e se publiquèt oficialament en [[1994]]<ref>International Phonetic Association, ''Handbook'', p. 186</ref>. Tanben, lei simbòls de ''qualitat de la votz'' (''voice quality symbols, VoQS'') son prepausats dempuei [[1995]]. == Vejatz tanben == === Liames intèrnes === * [[Wikipèdia:Carta lingüistica#Nòrma dei transcripcions foneticas e fonologicas|Carta lingüistica e AFI]] * [[pronóncia de l'occitan]] === Liames extèrnes === * {{en}}[https://web.archive.org/web/20081219183132/http://www.arts.gla.ac.uk/IPA/IPA_chart_(C)2005.pdf Sit de l'Associacion Fonetica Internacionala] * {{en}}[https://web.archive.org/web/20081219183132/http://www.arts.gla.ac.uk/IPA/IPA_chart_(C)2005.pdf Tablèu oficiau dei signes AFI, segon l'Associacion Fonetica Internacionala] * {{en}}[http://www.omniglot.com/writing/ipa.htm L'AFI subre lo sit d'Omniglot] == Nòtas == <references /> [[Categoria:Fonetica]] [[Categoria:Fonologia]] myu79mvciclyun035ihriywygk63otz 0 32234 2509442 2496661 2026-09-26T08:05:29Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509442 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{ortografia}} [[Fichièr:Kaj Tiel Plu, agost de 2025.jpg|vinheta|Kaj Tiel Plu a Dònevila (Lauragués), agost de 2025]] '''Kaj Tiel Plu''' ([[1986]]-), grope de musicaires especializat en versionar [[musica]] tradicionala [[Catalonha|catalana]], [[Occitània|occitana]], [[sefarditas|sefardita]] e d'autras originas e ne far divulgacion defòra dels [[Païses Catalans]] en tot la traduire a l'[[esperanto]]. An publicat quatre albums ''Sojle de la klara temp''' ''(A l'entrada del temps clar)'' [https://web.archive.org/web/20060131040027/http://www.vinilkosmo.com/] ([[2000]]), ''Plaĉas al mi (Tant m'abelis)'' [http://www.vinilkosmo.com/vko/cata.php3?sid=1194051371&lng=e&dsp=2&rb=2&ref=vkkd74] ([[2004]]), ''Surplacen venu vi (Sus la plaça venètz)'' ([[2009]]) e ''Je la kvara'' ([[2025]]) que contenon de cançons [[occitan|occitanas]], sefarditas, dels [[josieu]]s catalans, tradicionalas catalanas, e tanben de la [[Guèrra Civila Espanhòla]]. ==Components actuals (2007)== * Isaac Barrera i Vila (Fossi): [[contrabassa]] * Carles Vela i Aulesa: [[flabuta|flabutas]] e votz * Elena Milla Saldón: [[percussion]] * Anna Maria Sánchez: percussion * [[Ferriol Macip i Bonet|Ferriòl Macip i Bonèt]] (Farri): [[violon]] * Josep Maria Milla i Saldon (Jomo): flabutas, [[mandolina]], votz, percussions e [[brama topin]] * Pau de Nut: [[violoncèl]] e votz * Xavier Rodon i Morera (Xevi): votz principala, [[guitarra]] e mandolina An passat per Kaj Tiel Plu: * Pep Tordera: guitarra e votz * Núria Ollé: votz * Lluís Bosch: percussion * Antonio Alberca (Jirafo): percussion * Mónica: votz e [[tamborin]] * Roberto López: percussion * Luz Vázquez Souto: votz e flabuta * Javier Muñoz Cotoré: violon * Carles Badia i Bosc: bassa electrica * David Minguillon: bassa electrica * Ángel Ribas Martí: acordeon ==Istòria== Lo grope debutèt en [[1986]] en [[Castelfranco Veneto]] dins l'encastre del [[Internacia Junulara Festivalo|Forum Internacional de la Joenessa Esperantista]] coma duet format per Pep Tordera e Xevi Rodon. Seguiren diversas actuacions esporadicas sustot en encontres de la joenessa esperantista en [[Ongria]], [[Païses Basses]], [[Itàlia]], [[França]], [[Occitània]], [[Bascoat]] e los [[Païses Catalans]]. Mai tard s'i incorporènen Josep Maria Milla e Carles Vela. Lo grope faguèt diverses concerts ambe diferents noms (Kordoj, Kataluna kvaropo, Kaj Tiel Plu). En [[1989]] publiquèt lo cançonièr ''[[Fajreroj|Fajreroj (1er cançoner català en esperanto)]]''. Dempuèi [[1992]], en coïncidir ambe la partida de Pep als Estats Units d'America, los concerts fogueron escasses. Dins l'encastre del [[83-a UK 1998|83en Congrès Universal de l'Esperanto]] en [[Montpelhièr]] en [[1998]], lo grope se relancèt ambe l'incorporacion de naus musicaires, diverses concerts, l'edicion de dos albums e actuacions regularas per un public non esperantista; per exemple, a la Plaça del Rei de Barcelona dins lo cicle dels ''Divendres a la Plaça del Rei''. ==Discografia== *''[https://web.archive.org/web/20060131040027/http://www.vinilkosmo.com/ Sojle de la klara temp']'' ([[2000]]), editat per [https://web.archive.org/web/20060131040027/http://www.vinilkosmo.com/ Vinilkosmo] *# ''Cantiga'' *# Kiam najtingalo kantas *# Sojle de la klara temp' *# Malfermu belulino *# Al fianĉ' *# Adiaŭ birdeto mia *# La pasero *# La brasikoj *# En la fronto de Gandesa *''[http://www.vinilkosmo.com/vko/cata.php3?sid=1194051371&lng=e&dsp=2&rb=2&ref=vkkd74 Plaĉas al mi]'' ([[2004]]), editat per [https://web.archive.org/web/20060131040027/http://www.vinilkosmo.com/ Vinilkosmo] *# Ni kunvenas *# Ursa polko *# Plaĉas al mi *# Ĵulieto *# La kato kaj la fripono *# Balhano el Salardú *# Joan del Riu *# La aventuro *# Mi volus esti dianto *# Okcitana skotiŝo *# Kial ploras ci blanka knabino *# Brilas roso en mateno *# Kalkan' fingro *# La karcer' de Lleida *# Vane fikajeras *# ''Anda ĥaleo'' *Surplacen venu vi / Sus la plaça venètz ([[2009]]), editat per [https://web.archive.org/web/20060131040027/http://www.vinilkosmo.com/ Vinilkosmo] *# Nun oni povas scii kaj pruvi *# La violonisto *# Tajlorino el Balaguer *# La aĉetoj de l’ rabeno *# Skotiŝo el aŭvernjo *# Joan de La Reula *# Ho, Marijana *# UIAE *# Pluf’ tizen’ tizen’ *# Turto havas naŭ plumetojn *# Ĉampanjo *# Granda cirklo *# Bruna oni nomas min *# Edziniĝu al mi roseta *# Kanto pri la defendo de Madrido *Je la Kvara ([[2025]]), editat per [https://web.archive.org/web/20060131040027/http://www.vinilkosmo.com/ Vinilkosmo] *# Skotiŝo de la Stokfiŝo (Scottish du Stockfish) *# Radikoj (Arrels) *# Lulkanto (Νανούρισμα) *# Je l’ unua la naskiĝ’ (A la una yo nascí) *# Soldatkanto (Canción de soldados) *# Kiel estas tiu glaso (Како што е таа чаша) *# Aj, Karmela! (!Ay, Carmela!) ==Ligams extèrnes== * [https://web.archive.org/web/20110212001742/http://www.esperanto.cat/kajtielplu/ Pagina] de Kaj Tiel Plu (en catalan e en [[esperanto]]) * [http://www.myspace.com/kajtielplu Pagina] de Kaj Tiel Plu sus Myspace * [http://perso.wanadoo.fr/kultur.art.festival.eo/eo/kajTielPlu.htm Kaj Tiel Plu] al [http://eo.wikipedia.org/wiki/KAFE KAFE] (Festival Cultural e Artistic d'esperanto a [[Tolosa]]) * [http://arnolag.free.fr/Esperanto/KajTielPlu.htm Kaj Tiel Plu] pendent lo concert organizat per l'[http://eo.wikipedia.org/wiki/EKC Esperanto-Kultur-Centro] a [[Tolosa]] * [https://web.archive.org/web/20090207124509/http://www.musicexpress.com.br/artista.asp?artista=135 Kaj Tiel Plu] a MusicExpress [[Categoria:Grop de musica catalan]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] 5j2zpcd5vvnzcp633cputirmchzt6cj 0 32786 2509445 2499295 2026-09-26T08:27:20Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509445 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica=zoologia |carta=zoologia |imatge=<!--wikidata:--> |legenda= }} {{Taxobox fin}} Los '''Lingulata''' son una {{b classa}} de [[braquiopòdes]], demest los mai ancians braquiopòdes qu'aguèssen existit ja abans lo [[Cambrian]] (mai de 550 MA). Las formas actualas son longtemps estadas consideradas coma de fossils vivents, e o son de còps encara pels paleontològs, perque sola lor cauquilhas èra estudiadas. Gràcias a de descripcions recentas de lor anatomia tant çò las formas actualas coma fossilas, lor evolucion morfologica es estada mesa en evidéncia e los concèptes ancians - considerats encara coma tradicionals - son pauc a pauc abandonats. Çaquelà, los Lingulata presentan de formas de cauquilhas fòrça variadas, quitament çò las espècias actualas. Aquestas apartenon a las doas superfamilhas dels Linguloidea (familha dels Lingulidae : genre ''Lingula'' e ''Glottidia'') e dels Discinoidea (familha dels Discinidae : genres ''Pelagodiscus'', ''Discina'', ''Discinisca'', ''Discradisca''). ==Taxons de reng inferior== S'agís dels [[òrdre (biologia)|òrdre]]s seguents : * [[Acrotretida]] (atudat) * [[Lingulida]] * [[Siphonotretida]] (atudat) ==Lo genre ''Lingula''== Lo {{b genre}} ''Lingula'' Bruguière, 1791 foguèt longtemps considerat - a tòrt - coma lo genre animal conegut mai ancian. Aqueste genre a l'origina [[Ocean Indian|indo]][[Ocean Pacific|pacifica]] es recoltat per la consomacion umana de Japon fins a [[Austràlia]]. Son extension geologica va del començament del Terciari, benlèu del Cretacèu, fins a nòstres jorns. == Referéncias == * [http://www.ucmp.berkeley.edu/brachiopoda/lingulata.html Introduccion als Lingulata] * [https://web.archive.org/web/20130315002436/http://paleopolis.rediris.es/cg/CG2003_L01_CCE/ Proof that Lingula (Brachiopoda) is not a living-fossil, and emended diagnoses of the Family Lingulidae] by Christian C. Emig. * [http://paleopolis.rediris.es/BrachNet/CLASS/Lingulidae.htm Familha dels Lingulidae] * [https://web.archive.org/web/20061002001414/http://paleopolis.rediris.es/BrachNet/ Familha dels Discinidae] * [https://web.archive.org/web/20061002001414/http://paleopolis.rediris.es/BrachNet/ BrachNet, site oficial suls Brachiopoda] * [https://web.archive.org/web/20070528054037/http://paleopolis.rediris.es/Brachiopod_database/ Banca de donadas suls Braquiopòdes actuals] [[Categoria:Bilaterian]] [[Categoria:Fossil]] 9i4rnvhd34kt7a9wp102cip0mfmsblz 0 50952 2509432 2507786 2026-09-26T07:42:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509432 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Infobox Conflicte militar |imatge = Bombing in Vietnam.jpg |legenda = Bombardament aerian estatsunidenc en [[1966]]. |data = [[1959]] - 30 d'abriu de [[1975]]. |luòc = Indochina, principalament Vietnam. |casus = Insurreccion comunista de Vietcong. |eissida = Victòria de Vietnam dau Nord e reunificacion de Vietnam. |comandant1 = [[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|border|20px]] [[Nguyễn Văn Thiệu]]<br /> [[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|20px]] [[Lam Quang Thi]] <br />[[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|20px]] [[Nguyen Cao Ky]]<br />[[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|border|20px]] [[Ngo Dinh Diem|Ngô Đình Diệm]] <br />[[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|border|20px]] [[Ngo Quang Truong]] <br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Dwight D. Eisenhower]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John F. Kennedy]] <br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Lyndon B. Johnson]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert McNamara]]<br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[William Westmoreland]]<br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Richard Nixon]]<br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Gerald Ford]]<br />[[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Creighton Abrams]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Frederick Weyand]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Elmo Zumwalt]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[John Paul Vann]]<br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robin Olds]]<br />[[Fichièr:Flag of South Korea.svg|border|20px]] [[Park Chung Hee]]<br />[[Fichièr:Flag of Thailand.svg|border|20px]] [[Thanom Kittikachorn]]<br /> |combatents1 = [[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|20px]][[Republica de Vietnam|Vietnam dau Sud]] <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|20px]] [[Estats Units d'America]] <br /> [[Fichièr:Flag of South Korea.svg|20px]] [[Corèa del Sud]] <br /> [[Fichièr:Flag of Thailand.svg|20px]] [[Tailàndia]] <br /> [[Fichièr:Flag of Australia.svg|20px]] [[Austràlia]] <br /> [[Fichièr:Flag of New Zealand.svg|20px]] [[Nòva Zelanda]] <br /> |combatents2 = [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Republica democratica de Vietnam|Vietnam dau Nòrd]] <br /> [[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|20px]] Vietcong |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = [[Fichièr:Flag of South Vietnam.svg|20px]] {{formatnum:224000}} tuats e {{formatnum:1170000}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC">''Casualties - US vs NVA/VC'', [http://www.rjsmith.com/kia_tbl.html]</ref> <br /> [[Fichièr:Flag of the United States.svg|border|20px]] {{formatnum:49700}} tuats e {{formatnum:304700}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> [[Fichièr:Flag of South Korea.svg|20px]] {{formatnum:4400}} tuats e {{formatnum:17000}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> [[Fichièr:Flag of Australia.svg|20px]] 475 tuats e {{formatnum:2940}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> [[Fichièr:Flag of Thailand.svg|20px]] 351 tuats e {{formatnum:1358}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> [[Fichièr:Flag of New Zealand.svg|20px]] 55 tuats e 212 bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> |comandant2 = [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Ho Chi Minh|Hồ Chí Minh]] <br /> [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Lê Duẩn]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Truong Chinh|Trường Chinh]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Nguyen Chi Thanh|Nguyễn Chí Thanh]] <br /> [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Võ Nguyên Giáp]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Phạm Hùng]]<br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Văn Tiến Dũng]] <br />[[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|20px]] [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Trần Văn Trà]] <br /> [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Lê Đức Thọ]]<br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Đồng Sỹ Nguyên]]<br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Le Duc Anh|Lê Đức Anh]]<br />[[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|border|20px]][[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Tran Do]] <br /> [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Nguyen Van Toan]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Le Trong Tan]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Hoang Minh Thao]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|20px]] [[Nguyen Minh Chau]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Tran The Mon]] <br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Chu Phong Doi]]<br />[[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Truong Muc]] <br />[[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|border|20px]] [[Vo Minh Triet]]<br /> |fòrças2 = |pèrdas2 = [[Fichièr:Flag_of_Vietnam.svg|border|20px]] [[Fichièr:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|20px]] {{formatnum:1100000}} combatents tuats e {{formatnum:600000}} bleçats <ref name="Casualties - US vs NVA/VC"/> <br /> 2 milions de civils tuats <br /> [[Fichièr:Flag of the Soviet Union.svg|20px]] 16 tuats <ref>Dunnigan, James & Nofi, ''Albert: Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know''. St. Martin's Press, 2000, p. 284.</ref> <br /> |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = [[Batalha d'Ap Bac|Ap Bac]] — [[Incidents dau Gof dau Tonkin|Gof dau Tonkin]] — [[Batalha de Binh Gia|Binh Gia]] — [[Batalha de Ba Gia|Ba Gia]] — [[Batalha de Dong Xoai|Dong Xoai]] — [[Batalha d'la Drang|Ia Drang]] — [[Batalha de Khe Sanh|Khe Sanh]] — [[Batalha de Dak To|Dak To]] — [[Ofensiva dau Tet|Tet]] '''('''[[Batalha de Kham Duc|Kham Duc]] — [[Batalha de Hue|Hue]] — [[Batalha de Saigon (1968)|Saigon (1968)]]''')''' — [[Ofensiva Nguyên Huế (1972)]] — [[Batalha de Hue (1975)|Hue (1975)]] — [[Batalha de Xuan Loc|Xuan Loc]] — [[Batalha de Saigon (1975)|Saigon (1975)]] |nòtas = }} La '''Guèrra de Vietnam''', tanben sonada '''Segonda Guèrra d'[[Indochina]]''', foguèt un [[Guèrra|conflicte armat]] de la [[Guèrra Freja]] que se debanèt en Indochina de [[1959]] a [[1975]], principalament entre [[Republica democratica de Vietnam|Vietnam dau Nòrd]] comunista e una aliança gropant [[Republica de Vietnam|Vietnam dau Sud]] e [[Estats Units d'America]]. De son costat, Vietnam dau Nòrd foguèt massivament ajudat per lo camp comunista dirigit per l' [[Union de las Republicas Socialistas Sovieticas|Union Sovietica]]. Aquela guèrra marquèt fòrtament la societat estatsunidenca, especialament après lo mandadís de conscrits au frònt. De manifestacions e un movement fòrça important còntra la guèrra se desvolopèron entraïnant lo retirament dei fòrças estatsunidencas en [[1973]] puei l'afondrament de Vietnam dau Sud, la victòria comunista e l'unificacion de Vietnam en [[1975]]. Pasmens, lei bombardaments e lei dispersions de produchs quimics realizats per leis Estatsunidencs pendent la guèrra devastèron lo país causant de degalhs a lòng tèrme. De mai, ambé 3,5 milions de mòrts, la Guèrra de Vietnam fa partida dei conflictes pus murtriers dempuèi la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra Mondiala]]. == Lei causas e lo començament de la guèrra == === Lo retirament francés === [[Fichièr:Ngo Dinh Diem at Washington - ARC 542189.jpg|thumb|250 px|right|... Rescòntre entre lei presidents [[Ngo Dinh Diem]] e [[Dwight D. Eisenhower]].]] En [[1956]], après la signatura deis acòrds de [[Genèva]] lo 20 de julhet de [[1954]], [[França]] se deguèt retirar d'[[Indochina]] après un sègle de preséncia e l'independéncia de [[Vietnam]] foguèt reconeguda. Pasmens, ambé lo sostèn deis Estats Units, la particion dau país de lòng dau 17{{e}} [[parallèl]] venguèt permanenta e dos Vietnam se formèron. Au sud, la Republica de Vietnam foguèt dirigida per [[Ngo Dinh Diem]]. Refusèt l'organizacion deis eleccions previstas per leis acòrds de patz e creèt un regim dictatoriau sostengut per leis Estatsunidencs. Au nòrd, lei caps de la Republica Democratica de Vietnam organizèron un estat comunista ajudat per lo blòt comunista, especialament [[China]] e [[Union Sovietica]]. === Lo desvolopament de l'insurreccion comunista === [[Fichièr:USS Maddox (DD-731) underway at sea, circa the early 1960s (NH 97900).jpg|thumb|left|Lo naviri de guèrra estatsunidenc USS Madoxx implicat dins l'incident dau gof de Tonkin en aost de [[1964]].]] La particion e la dictatura de [[Ngo Dinh Diem]] entraïnèt rapidament la formacion d'una guerrilha comunista. D'efèct, la politica de Diem, catolic fervorós, ordonèt divèrsei reformas inspiradas per sei valors mentre que la societat de Vietnam dau Sud èra prefondament [[Bodisme|bodista]]. Per exemple, lo jòc, qu'èra una tradicion fòrça ancorada, foguèt enebit. Ansin, tre la fin de 1955, de maquís se formèron tornarmai dins lo sud dau país. En [[1957]], lei premiers combats aguèron luòc dins lei regions centralas. Puei, en [[1958]], la presa d'un milier d'armas per la guerrilha novèla permetèt l'armament dei premiereis unitats. Aqueu movement foguèt tanben ajudat per la preséncia au sud de {{formatnum:10000}} a {{formatnum:15000}} quadres comunistas de l'insurreccion anciana còntra lei Francés. En decembre de [[1960]], l'insurreccion s'organizèt ambé la creaccion d'un Frònt Nacional de Liberacion (FNL o Vietcong) dirigit per Vietnam dau Nòrd. L'armada de Vietnam dau Sud, entraïnada per luchar dins un conflicte classic dau Guèrra de Corèa foguèt pas capabla d'arrestar lo desvolopament dei maquís. Ansin, en [[1961]], lo president estatsunidenc Kennedy mandèt de conselhiers militars per ajudar lei soudats dau sud. Aquelei conselhiers seràn {{formatnum:16000}} en [[1963]]<ref name="Kaspi p.518"/>. En mai d'aquò, Kennedy permetèt d'operacions d'inflitracions e de sabotatges còntra Vietnam dau Nòrd<ref name="Kaspi p.518">André Kaspi, ''Les Américains – 2. Les Etats-Units de 1945 à nos jours'', Editions du Seuil (2002), p.519.</ref>. Enfin, Diem, jujtat pas capables de faciar l'insurreccion, foguèt assassinat per un còp d'estat dei generaus de son armada ambé la complicitat de la CIA<ref name="Kaspi p.518"/>. Pasmens, la situacion se melhorèt pas. Lo successor de Kennedy, Lyndon B. Johnson, aprofichèt donc una tièra d'incidents navaus mau esclarzits dins lo gof de Tonkin lei 2 e 4 d'aost de 1964 per implicar mai leis Estats Units dins la guèrra. Ansin, lo 7 d'aost de 1964,lo Congrès votèt una resolucion que donèt au president la possibilitat d'utilizar la fòrça armada per luchar còntra leis « aggressions comunistas ». == L'intervencion estatsunidenca == === L'escalada de la guèrra === [[Fichièr:Checking house during patrol.jpg|thumb|left|Soudats estatsunidencs en cèrca de combatents comunistas dins un vilatge.]] [[File:Guèrra de Vietnam (1965).png|thumb|Esquèma de la Guèrra de Vietnam en 1965.]] [[Fichièr:HoChiMinhTrial001.jpg|thumb|left|Portaires sus la pista Ho Chi Minh.]] En març de 1965, lo govèrn estatsunidenc decidiguèt d'intervenir dirèctament au Vietnam dau Sud amb un contingent de {{formatnum:135000}} òmes au començament de l'annada que seriá portat a {{formatnum:536000}} en [[1968]]. Divèrsei basas aerianas foguèron installadas. De mai, leis effectius dei fòrças dau Sud se montèron a quasi {{formatnum:900000}} combatents. L'objectiu deis Estats Units èra d'impausar de negociacions ai Comunistas<ref name="Kaspi p.522">André Kaspi, ''Les Américains – 2. Les Etats-Units de 1945 à nos jours'', Editions du Seuil (2002), p.519.</ref>. Ansin, esitèron pas d'estendre lo conflicte. Dins lo cèu, l'armada estatsunidenca mandèron donc uneis ofensivas e campanha de bombardaments còntra la guerrilha e lo Vietnam dau Nòrd. En tres annadas, 3 milions de tonas de bombas foguèron largadas au nòrd dau 17{{e}} parrallèl, dins lei zonas pròchas dau parrallèl e au sud<ref name="Kaspi p.522"/>. Enterin, leis avions larguèron tanben de quantitats fòrça importantas d'erbicids, coma l'agent arange, per eliminar la jungla, protegir lei basas estatsunidencas e limitar lei movements de la guerrilha<ref name="Kaspi p.522"/>. Après la guèrra, d'efècts cancerigèns foguèron descubèrt dins la màger part d'aquelei produchs erbicids<ref name="Kaspi p.522"/>. En mai d'aquò, lei tropas terrèstras assaièron d'escagassar lei fòrças comunistas en practicant una guèrra de gausidura. Per exemple, un grop de soudats es mandat per elicoptèr dins una zona per esperar un contacte ambé l'enemic, temptar d'infligir de pèrdas e repartir<ref name="Kaspi p.523">André Kaspi, ''Les Américains – 2. Les Etats-Unis de 1945 à nos jours'', Editions du Seuil (2002), p.523.</ref>. D'estatisticas foguèron demandadas per lo comandament per mesurar lo dinamisme e l'eficacitat deis unitats. Aquò entraïnèt la comunicacion d'informacions faussas, especialament a prepaus dau nombre de mòrts dins lei rengs dau Vietcong. En fàcia, Vietnam dau Nòrd foguèt picat fortàment lei bombardaments estatsunidencs. Pasmens, lo país èra gaire industrializat e leis Estatsunidencs ausèron pas atacar lo pòrt d'[[Haiphong]] onte lei naviris sovietics desbarcavan d'avitalhaments. De mai, fins au chismo entre Union Sovietica e China, poguèt tanben se fissar de l'ajuda chinesa. Enfin, lei combatents comunistas èran ja entraïnats acostumats a la guèrra en causa de lor participacion a la lucha còntra lei Japonés e Francés dempuèi la mitat deis annadas 1940. Pauc a pauc, capitèron d'obtenir e d'utilizar un armament pus recent. La guerrilha foguèt egalament ben avitalhada gràcias ai pistas Ho Chi Minh traçadas de lòng de la frontiera entre [[Cambòtja]] e Vietnam. Lei bombardaments estatsunidencs poguèron pas empachar l'utilizacion d'aquelei pistas. Ansin, de combats importants aguèron luòc au Vietnam dau Sud vèrs Da Nang en [[1965]], a Pleiku totjorn en [[1965]], a Quang Tri en [[1966]] e [[1967]] e a l'entorn de la basa de Khe Sanh en [[1967]] e [[1968]]<ref name="Kaspi p.523"/>. === L'ofensiva dau Tet === [[Fichièr:ARVN Rangers defend Saigon, Tet Offensive.jpg|thumb|right|Soudats de l'armada de Vietnam dau Sud defendent Saigon durant l'ofensiva dau Tet.]] Lo 30 de genier de 1968, lo camp comunista mandèron una tièra d'atacas ambé {{formatnum:70000}} a {{formatnum:80000}} combatents, dicha ofensiva dau Tet, en direccion de 105 vilas de Vietnam dau Sud. Pasmens, lo solevament generau esperat per assegurar lo succès de l'ofensiva aguèt pas luòc. De mai, maugrat un efèct de sospressa, lei fòrças estatsunidencas e dau govèrn de Saigon capitèron de rebutar la màger part deis assauts fòrça rapidament, generalament en dos o tres jorns solament. De combats pus malaisats per leis autoritats de Saigon se debanèron a Kontum, Ban Me Thuot, Phan Thiet, Can Tho, et Ben Tre mai la situacion foguèt restablida a la perfin. Lei succès principaus de l'ofensiva foguèron Saigon onte la batalha durarà fins au 7 de març dins certanei borgadas e Hue ont una partida de la ciutat anciana foguèt presa e tenguda durant 28 jorns. L'ofensiva dau Tet foguèt donc una revirada militara importanta per la guerrilha e lo Vietnam dau Nòrd. Pasmens, la reaccion de la societat estatsunidenca transformèt la revirada dei combats en succès politic decisiu. D'efèct, aquela ofensiva demostrèt la capacitat de Vietnam dau Nòrd e de Vietcong de contuniar la guèrra mentre que la propaganda estatsunidenca anonciava son afondrament venent dempuei [[1964]]. De mai, leis Estats Units comprenguèron que lor armada èra encalada au Vietnam. Ansin, a partir de [[1968]], l'oposicion a la guèrra aumentèt pauc a pauc entre leis Estatsunidencs. === La revirada e lo retirament estatsunidencs === [[Fichièr:A female demonstrator offers a flower to military police on guard at the Pentagon during an anti-Vietnam demonstration. Arlington, Virginia, USA.jpg|thumb|right|Imatge d'una manifestacion còntra la guèrra ais Estats Units en [[1967]].]] [[Fichièr:Vietnam peace agreement signing.jpg|thumb|right|Signatura deis acòrds de París en [[1973]] marcant lo retirament deis Estats Units.]] En [[1965]], l'oposicion estatsunidenca còntra la guèrra capitèt una tièra de manifestacions reünissent {{formatnum:70000}} personas dins 60 vilas<ref name="Kaspi p. 526">André Kaspi, ''Les Américains – 2. Les Etats-Units de 1945 à nos jours'', Editions du Seuil (2002), p.523.</ref>. Puei, dins leis annadas 1965-1968, leis inegalitats dau servici militar, leis atrocitats de la guèrra e leis imatges dei mèdias demeniguèron lo sostèn per la guèrra dins la societat estatsunidenca. Per exemple, lei soudats negres formavan 31% deis unitats de combat mentre que lor populacion se montava solament a 11% deis Estatsunidencs. D'autra part, lei mèdias mostrèron d'imatges de soudats mòrts o l'execucion somària d'un presonier comunista per un cap de la policia de Saigon durant l'ofensiva dau Tet. Aquela ofensiva foguèt l'element entraïnant lo desvolopament d'un movement poderós còntra lo conflicte. La guèrra dau Vietnam venguèt donc un enjòc fòrça important au nivèu politic. A partir de [[1966]], lo Senat puei lo Congrès acomencèron d'enquistar a prepaus de la guèrra e d'encoratjar lo president a la moderacion. En [[1968]], en causa de la contestacion, Johnson deguèt renonciar de se presentar tornarmai ais eleccions presidencialas. Anoncièt tanben la fin dei bombardaments au Vietnam dau Nòrd e lo començament de negociacions a París ambé lei Comunistas. Pasmens, aqueleis iniciativas permetèron pas ai Democrats de ganhar tornarmai leis eleccions de [[1968]] e lo Republican [[Richard Nixon]] foguèt elegit. Nixon decidiguèt de retirar lei soudats estatsunidencs de Vietnam e d'equipar l'armada dau Sud per contuniar la guèrra e rebutar lei Comunistas. Aquela politica foguèt dicha vietnamizacion. Foguèt marcada per una aumentacion deis ajudas per lo govèrn dau Sud e sei tropas, una diminucion dau nombre de soudats e una continuacion deis ofensivas aerianas per mantenir la pression sus lei Comunistas. Ansin, lei fòrças armadas dau Sud recebèron un milion de fusils, {{formatnum:2000}} canons, de naviris, d'avions e de veïculs. De mai, leis ajudas financièras se montèron de 4,4 miliards de dolars entre [[1966]] e [[1968]] a 9,6 miliards entre [[1969]] e [[1972]]. Enterin, l'armada estatsunidenca retirèt seis òmes, especialament seis unitats terrèstras. Lor nombre evolucionèt de {{formatnum:536000}} en [[1968]] a {{formatnum:156000}} en [[1971]]. Pasmens, per constrénher lei Comunistas de negociar e obtenir la fin de la guèrra, leis Estatsunidencs limitèron pas lor estrategia au retirament de sei soudats e a l'aumentacion deis ajudas a seis aliats. Ansin, l'aviacion mandèron tornarmai de campanhas de bombardaments importants còntra Vietnam, còntra lei pistas d'avitalhament au [[Cambòtja]] e còntra lei pòrts dau Nòrd que foguèron minats. Aperaquí 4,3 milions de bombas foguèron largadas durant la presidéncia Nixon còntra 3 pendent l'èra Johnson. Aqueu sostèn aerian permetèt a l'armada de Saigon de rebutar una tièra novèla d'ofensivas massissas dau Nòrd entre març e octòbre de [[1972]]. Lei Comunistas perdèron {{formatnum:100000}} òmes e deguèron acceptar un acòrd ambé leis Estats Units e lo Vietnam dau Sud. Aquel acòrd foguèt lo tractat de París signat lo 27 de genier de [[1973]]. Leis Estats Units deguèron retirar sei tropas en 60 jorns e lo Vietnam dau Nòrd liberar sei presoniers. La preséncia de soudats dau Nòrd au Sud foguèt tanben reconeguda. == Fin de la guèrra == [[Fichièr:Saigon T-54.jpg|thumb|right|Intrada d'un carri de combat dau Nòrd dins lei jardins dau palais presidenciau de Saigon.]] [[Fichièr:Saigon-hubert-van-es.jpg|thumb|right|Evacuacion de Saigon per de membres de la CIA en [[1975]].]] Se leis acòrds de París permetèron lo retirament estatsunidenc, l'alta-au-fuòc foguèt gaire respectada entre lei combatents dei dos Vietnam e de renfòrç foguèron mandats au Sud per lo Nòrd. Lo Sud, en revenge, aguèt de problèmas importants en causa de la corrupcion fòrça auta de seis autoritats, de la diminucion de l'ajuda de Washington e de difficultats de Nixon fàcia a l'escàndol de Watergate. Ansin, empachant per aqueu afaire, lo president estatsunidenca mandèt mens d'ajudas au govèrn dau Sud per contuniar la guèrra. En decembre de [[1974]], lei tropas comunistas ataquèron e prenguèron Phuoc Binh dempuei [[Cambòtja]] a 160 quilomètres de Saigon que sei aliats se limitèron ai protestacions diplomaticas. Lo president dau Sud, Nguyễn Văn Thiệu, decidiguèt de despartir sei fòrças per limitar leis infiltracions d'aqueu tipe per lei pistas Ho Chi Minh. En març de 1975, lo Nòrd poguèt donc mandar d'ofensivas novèlas concentradas sus certanei ponchs. Lo Sud, que sei tropas èran pas concentradas, mau capitèt de replicar. Lo Nòrd ataquèt lo centre de Vietnam dau Sud e capitèt de prendre Buôn Ma Thuột puei lei platèus centraus dau país. Après aquelei desfachas, l'armada dau Sud perdèt sa coesion e sa combativitat, ja entamenada per la duracion de la guèrra e la baissa deis ajudas estatsunidencas. Lei vilas principalas dau Sud foguèron donc presas d'un biais aisat, quasi sensa combats, per lei soudats dau Nòrd e de Vietcong : Hue lo 25 de març e Da Nang lo 2 d'abriu. Entre lo 9 e lo 21 d'abriu, la vila de [[Batalha de Xuan Loc|Xuan Loc]], darriera posicion defenduda per l'armada dau Sud, foguèt presa per lei Comunistas que poguèron adonc enceuclar Saigon. La capitala deguèt capitular lo 30 d'abriu après una batalha corta entraïnant la fin de la guèrra e la reünificacion de Vietnam. == Consequéncias de la guèrra == === Consequéncias politicas === La consequéncia principala de la guèrra foguèt la reünificacion de Vietnam devesits après la fin de la [[guèrra d'Indochina]] ([[1946]]-[[1954]]). Foguèt tanben una victòria dau camp comunista au nivèu de la [[Guèrra Freja]] acomençada dempuei la fin deis annadas 1940 entre Estats Units e Union Sovietica. En [[1975]], lei Comunistas capitèron de prendre lo poder en [[Laos]] e en [[Cambòtja]]. Pasmens, la division dau camp comunista entre China e Union Sovietica entraïnèt d'autrei guèrras dins la region. Ansin, en 1978, una guèrra començèt entre Cambòtja e Vietnam. S'acabèt per l'ocupacion de Cambòtja e una guèrra civila lònga. China assaièt de replicar en [[1979]] atacant la frontiera nòrd de Vietnam durant un mes avans de se retirar. === Pèrdas umanas === En causa de mejans utilizats durant la guèrra (bombardaments massius, produchs quimics...), lo nombre totau de pèrdas es malaisat d'estimar. Durant la guèrra, lei pèrdas de Vietnam foguèron de {{formatnum:255000}} militars e {{formatnum:430000}} civils tuats per lo Sud e de 1,5 milions de mòrts per lo Nòrd. Lo bilan anonciat per lo govèrn d'Hanoi lo 3 d'abriu de [[1995]] foguèt d'un milion de combatents e quatre milions de civils tuats. Pasmens, en despiech de son importància, aquelei chifras foguèron gaire contestats. Lei pèrdas deis Estats Units foguèron egalas a {{formatnum:58217}} soudats tuats e {{formatnum:303635}} bleçats. {{formatnum:8744000}} militars estatsunidencs particpèron a la guèrra. De mai, leis autreis aliats de Washington que participèron au conflicte perdèron aperaquí {{formatnum:5000}} òmes. == Referéncias == <references/> == Bibliografia == * Hall, Simon, “Scholarly Battles over the Vietnam War,” ''Historical Journal'' 52 (Sept. 2009), 813–29. * Henri Froment-Meurice, ''Journal d'Asie'', L'Harmattan, Paris, 2005, {{ISBN|2-7475-8270-1}} [https://web.archive.org/web/20210410211637/http://www.geopolitis.net/geopol/geo/article/arti11523497004443E1C5B145B5FA65.html Extraits sur Géopolitis] * [[Hannah Arendt]], ''Du mensonge à la violence'' "Du mensonge en politique : réflexions sur les documents du Pentagone", Calmann-Levy, Paris, 2003 * Jacques Portes, ''Les Américains et la guerre du Vietnam'', Éditions Complexe, Paris, 1999, {{ISBN|2-87027-471-8}} * Jacques Danois, ''Frères dans la rizière'', Fayard, 1998, {{ISBN|2-213-60109-7}} * [[Robert McNamara]], ''Avec le recul'', Seuil, 1998, {{ISBN|2-02-025917-6}} * Philippe Franchini, ''Les guerres d'Indochine'', Pygmalion, Paris, 1997, {{ISBN| 2857042671}} * Gilles Férier, ''Les trois guerres d'Indochine'', Presses Universitaires de Lyon, 1994, {{ISBN|2-7297-0483-3}} * Michaël Flaks, "Chroniques de la Route Mandarine" préface de Jean Ziegler, Éditions de Magrie,1994,{{ISBN|2-909434-44-3}} * Jean-Claude Guillebaud / Raymond Depardon, ''La colline des Anges'', Seuil, 1993, {{ISBN|2-02-019828-2}} * Truong Nhu Tang, ''Mémoires d'un Vietcong'', Flammarion, 1992, {{ISBN|2-08-064803-9}} * [[Olivier Todd]], ''Cruel avril'', Robert Laffont, 1987, {{ISBN|2-221-04852-0}} * Stanley Karnow, ''Vietnam'', 1983, {{ISBN|2-7242-2475-2}} * [[Michael Herr]], ''Putain de mort'', Albin Michel, 1980 * Jacques Suant, ''Vietnam 45-72'', Arthaud, 1972 * Philip Jones Griffiths, ''Vietnam Inc.'', 1971, {{ISBN|0-7148-9309-9}} * [[Norman Mailer]], ''Les Armées de la nuit'', 1969, {{ISBN|2-246-13962-7}} * Jean Cazemajou, Jean-Michel Lacroix (sous la direction de), ''La guerre du Vietnam et l'opinion publique américaine 1961-1973'', Presses de la Sorbonne nouvelle, 1991. * Laurent Cesari, ''L'Indochine en guerres, 1945-1993'', Belin, 2000. * Christopher Gosha, Maurice Vaïsse, ''La guerre du Vietnam et l'Europe 1963-1973'', Bruylant, 2003. * Mangold Tom, Penycate John "Les tunnels de Cu Chi" Albin Michel 1986 * Vital Ferry, ''Les ailes du dragon tome 2: Aviation civile en Indochine (1955-1975)'', le trait d'union {{numéro}}168, 1996. * Neil Sheehan, ''L'innocence perdue. Un Américain au Vietnam'', Seuil, 1990, {{ISBN|2-02-012189-1}} * [[Noam Chomsky]], ''La fabrication du consentement'', Agone, 1988, 2002. * Carter, Jimmy. ''[http://www.usdoj.gov/pardon/carter_proclamation.htm By The President Of The United States Of America, A Proclamation Granting Pardon For Violations Of The Selective Service Act], 4 August 1964 To 28 March 1973'' (21 January 1977) * Central Intelligence Agency. "[https://web.archive.org/web/20101229000748/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/la.html#history Laos]", ''CIA World Factbook'' * Kolko, Gabriel [https://web.archive.org/web/20071012020407/http://counterpunch.org/kolko04292005.html The End of the Vietnam War, 30 Years Later] * Eisenhower, Dwight D. ''Mandate for Change.'' (1963) a presidential political memoir * Ho, Chi Minh. "Vietnam Declaration of Independence", ''Selected Works.'' (1960–1962) selected writings * LeMay, General Curtis E. and Kantor, MacKinlay. ''Mission with LeMay'' (1965) autobiography of controversial former Chief of Staff of the United States Air Force * Kissinger, United States Secretary of State Henry A. [https://web.archive.org/web/20070609093415/http://www.ford.utexas.edu/library/exhibits/vietnam/750512a.htm "Lessons on Vietnam", (1975) secret memoranda to U.S. President Ford] * Kim A. O'Connell, ed. ''Primary Source Accounts of the Vietnam War'' (2006) * McCain, John. ''[[Faith of My Fathers: A Family Memoir]]'' (1999) *Marshall, Kathryn. ''In the Combat Zone: An Oral History of American Women in Vietnam, 1966–1975'' (1987) * [[John Bartlow Martin|Martin, John Bartlow]]. ''Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam?'' (1964) oral history for the John F. Kennedy Library, tape V, reel 1. * Myers, Thomas. ''Walking Point: American Narratives of Vietnam'' (1988) * ''Public Papers of the Presidents, 1965'' (1966) official documents of U.S. presidents. * Schlesinger, Arthur M. Jr. ''Robert Kennedy and His Times.'' (1978) a first-hand account of the Kennedy administration by one of his principal advisors * Sinhanouk, Prince Norodom. "Cambodia Neutral: The Dictates of Necessity." ''Foreign Affairs.'' (1958) describes the geopolitical situation of Cambodia * Tang, Truong Nhu. ''A Vietcong Memoir'' (1985), revealing account by senior NLF official * Terry, Wallace, ed. ''Bloods: An Oral History of the Vietnam War by Black Veterans'' (1984) * {{Cite book|ref=harv| last =Truong|first= Như Tảng; David Chanoff, Van Toai Doan| authorlink = Trương Như Tạng| title = A Vietcong memoir|url=https://archive.org/details/vietcongmemoir00trng|edition=1985|year=1985| publisher = [[Harcourt Brace Jovanovich]]| isbn= 9780151936366}}<small>- Total pages: 350 </small> * The landmark series Vietnam: A Television History, first broadcast in 1983, is a special presentation of the award-winning PBS history series, American Experience. * ''The Pentagon Papers'' (Gravel ed. 5 vol 1971); combination of narrative and secret documents compiled by Pentagon. [https://web.archive.org/web/20180818075800/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent1.html excerpts] * U.S. Department of State. ''Foreign Relations of the United States'' (multivolume collection of official secret documents) [https://web.archive.org/web/20111022140740/http://www.state.gov/www/about_state/history/vol_i/index.html vol 1: 1964]; [https://web.archive.org/web/20000303113215/http://www.state.gov/www/about_state/history/vol_ii/index.html vol 2: 1965]; [https://web.archive.org/web/20000303113215/http://www.state.gov/www/about_state/history/vol_ii/index.html vol 3: 1965]; [https://web.archive.org/web/20111022140748/http://www.state.gov/www/about_state/history/vol_iv/index.html vol 4: 1966]; * U.S. Department of Defense and the House Committee on Armed Services. ''U.S.-Vietnam Relations, 1945–1967.'' Washington, D.C. Department of Defense and the House Committee on Armed Services, 1971, 12 volumes. * Vann, John Paul [https://web.archive.org/web/20110429011907/http://www.answers.com/topix/john-paul-vann-44k ''Quotes from Answers.com''] Lt. Colonel, U.S. Army, DFC, DSC, advisor to the ARVN 7th Division, early critic of the conduct of the war. * Anderson, David L. ''Columbia Guide to the Vietnam War'' (2004). * Baker, Kevin. "Stabbed in the Back! The past and future of a right-wing myth", ''Harper's Magazine'' (June 2006) {{cite web|url = http://www.harpers.org/archive/2006/06/0081080 |title = Stabbed in the back! The past and future of a right-wing myth (Harper's Magazine) |accessdate = 11 June 2008}} * Angio, Joe. ''Nixon a Presidency Revealed'' (2007) The History Channel television documentary * Berman, Larry. ''Lyndon Johnson's War: The Road to Stalemate'' (1991). * Blaufarb, Douglas. ''The Counterinsurgency Era'' (1977) a history of the Kennedy Administration's involvement in South Vietnam. * Brigham, Robert K. ''Battlefield Vietnam: A Brief History'' a PBS interactive website * {{Cite book|last=Brocheux|first=Pierre |title=Ho Chi Minh: a biography|year=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850629|pages=[http://books.google.com.ph/books?id=fJtqjYiVbUAC&pg=PA198 198]|ref=harv}} * Buckley, Kevin. [https://web.archive.org/web/20120510130004/http://chss.montclair.edu/english/furr/Vietnam/buckley.html "Pacification’s Deadly Price"], ''Newsweek'', 19 June 1972. <!--accessed 7, 5 August 2008--> * Buzzanco, Bob. "25 Years After End of Vietnam War: Myths Keep Us From Coming To Terms With Vietnam", ''The Baltimore Sun'' (17 April 2000) {{cite web|url = http://www.commondreams.org/views/041700-106.htm |title = 25 Years After End Of Vietnam War Myths Keep Us From Coming To Terms With Vietnam |accessdate =11 June 2008}} * Church, Peter ed. ''A Short History of South-East Asia'' (2006). * Cooper, Chester L. ''The Lost Crusade: America in Vietnam'' (1970) a Washington insider's memoir of events. * {{Cite book|ref=harv|last=Courtwright|first=David T.| title = Sky as frontier: adventure, aviation, and empire|url=https://archive.org/details/skyasfrontieradv0000cour|edition=2005|year=2005| publisher = [[Texas A&M University Press]]| isbn= 1585444197}} * Demma, Vincent H. "The U.S. Army in Vietnam." ''American Military History'' (1989) the official history of the United States Army. Available [http://www.ibiblio.org/pub/academic/history/marshall/military/vietnam/short.history/chap_28.txt online] * {{cite book |last=Dennis |first=Peter |coauthors=et al |title=The Oxford Companion to Australian Military History |publisher=Oxford University Press Australia & New Zealand |location=Melbourne |year=2008 |edition=Second |isbn=9780195517842}} * {{cite web|ref=harv|last=DoD|date= 6 November 1998|url = http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=1902|title = Name of Technical Sergeant Richard B. Fitzgibbon to be added to the Vietnam Veterans Memorial|publisher = [[United States Department of Defense|Department of Defense (DoD)]]| accessdate = 31 March 2010 |quote=}} * Duiker, William J. ''The Communist Road to Power in Vietnam'' (1996). * Duncanson, Dennis J. ''Government and Revolution in Vietnam'' (1968). * Fincher, Ernest Barksdale, ''The Vietnam War'' (1980). * Ford, Harold P. ''CIA and the Vietnam Policymakers: Three Episodes, 1962–1968.'' (1998). * Gerdes, Louise I. ed. ''Examining Issues Through Political Cartoons: The Vietnam War'' (2005). * Gettleman, Marvin E.; Franklin, Jane; Young, Marilyn ''Vietnam and America: A Documented History.'' (1995). * Hammond, William. ''Public Affairs: The Military and the Media, 1962–1968'' (1987); ''Public Affairs: The Military and the Media, 1068–1973'' (1995). full-scale history of the war by U.S. Army; much broader than title suggests. * Herring, George C''. America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975'' (4th ed 2001), most widely used short history. * Hitchens, Christopher. ''The Vietnam Syndrome''. * {{Cite book|ref=harv|last=Karnow|first=Stanley|authorlink = Stanley Karnow| title = Vietnam: A History|url=https://archive.org/details/vietnamhistory00karn_0|edition=1991|year=1991| publisher = [[Penguin Books|Viking Press]]| isbn= 0670842184}}; popular history by a former foreign correspondent; strong on Saigon's plans. * Kutler, Stanley ed. ''Encyclopedia of the Vietnam War'' (1996). * {{Cite book|ref=harv|last=Lawrence|first=A. T.|title = Crucible Vietnam: Memoir of an Infantry Lieutenant|edition=2009|year=2009| publisher = McFarland| isbn= 0786445173}} * Leepson, Marc ed. ''Dictionary of the Vietnam War'' (1999) New York: Webster's New World. * Lewy, Guenter. ''America in Vietnam'' (1978), defends U.S. actions. * Logevall, Fredrik. ''The Origins of the Vietnam War'' (Longman [Seminar Studies in History] 2001). * McMahon, Robert J. ''Major Problems in the History of the Vietnam War: Documents and Essays'' (1995) textbook. * McNamara, Robert, James Blight, Robert Brigham, Thomas Biersteker, Herbert Schandler, ''Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy'', (Public Affairs, 1999). * {{cite book |last=McGibbon|first=Ian|coauthors=ed |title=The Oxford Companion to New Zealand Military History |publisher=Oxford University Press |location=Auckland |year=2000 |edition= |isbn=0195583760}} * {{Cite book|last=McNeill |first=Ian |title=To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966 |url=https://archive.org/details/tolongtanaustral0000mcne |publisher=Allen & Unwin |location=St Leonards |year=1993 |isbn=1863732829|ref=harv}} * Milne, David. ''America's Rasputin: Walt Rostow and the Vietnam War'' (Hill & Wang, 2008). * Moise, Edwin E. ''Historical Dictionary of the Vietnam War'' (2002). * {{Cite book|ref=harv|last=Moïse|first=Edwin E.| title = Tonkin Gulf and the escalation of the Vietnam War|url=https://archive.org/details/isbn_9780807823002|edition=1996|year=1996| publisher = UNC Press| isbn= 0807823007}} * Moss, George D. ''Vietnam'' (4th ed 2002) textbook. * Moyar, Mark. ''Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965'', (Cambridge University Press; 412 pages; 2006). A revisionist history that challenges the notion that U.S. involvement in Vietnam was misguided; defends the validity of the domino theory and disputes the notion that Ho Chi Minh was, at heart, a nationalist who would eventually turn against his Communist Chinese allies. * Major General [[Spurgeon Neel]]. ''Medical Support of the U.S. Army in Vietnam 1965–1970'' (Department of the Army 1991) official medical history * Nulty, Bernard.''The Vietnam War'' (1998) New York: Barnes and Noble. * {{Cite book|ref=harv|last=Osborn|first=Terry A.| title = The future of foreign language education in the United States|edition=2002|year=2002| publisher = [[Greenwood Publishing Group]]| isbn= 9780897897198}} * Palmer, Bruce, Jr. ''The Twenty-Five Year War'' (1984), narrative military history by a senior U.S. general. * Schell, Jonathan. ''The Time of Illusion'' (1976). * Schulzinger, Robert D. ''A Time for War: The United States and Vietnam, 1941–1975'' (1997). * Sorley, Lewis, ''A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam'' (1999), based upon still classified tape-recorded meetings of top level US commanders in Vietnam, ISBN 0-15-601309-6 * Spector, Ronald. ''After Tet: The Bloodiest Year in Vietnam'' (1992), very broad coverage of 1968. * {{Cite book|ref=harv|last=Stanton|first=Shelby L.| title = Vietnam order of battle|edition=2003|year=2003| publisher = Stackpole Books| isbn= 0811700712}} * Summers, Harry G. [http://books.google.com/books?id=-Z4l-ZySVWwC ''On Strategy: A Critical Analysis of the Vietnam War''], Presidio press (1982), ISBN 0-89141-563-7 (225 pages) * Tucker, Spencer. ed. ''Encyclopedia of the Vietnam War'' (1998) 3 vol. reference set; also one-volume abridgement (2001). * {{cite book|last=Willbanks|first=James H. |title=Vietnam War almanac|url=http://books.google.com/books?id=X5WWklFB5O4C|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=9780816071029|ref=harv}} * Witz, James J. ''The Tet Offensive: Intelligence Failure in War'' (1991). * Young, Marilyn, B. ''The Vietnam Wars: 1945–1990.'' (1991). * Xiaoming, Zhang. "China's 1979 War With Vietnam: A Reassessment", ''China Quarterly.'' Issue no. 184, (December 2005) {{Portal istòria}} [[Categoria:Guèrra]] [[Categoria:Vietnam]] 98barlf26zza706e0pmz28v7w788tpx 0 62987 2509464 2501263 2026-09-26T09:43:28Z Kontributor 2K 52367 2509464 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{Infobox vila occitana |carta=oc |nom=Poimaurin |nom2 = ''Puymaurin'' | lògo= cap | imatge= Puymaurin_2022_01_-_Vue_nord.jpg | descripcion= Vista de Poimaurin despuish Gessa e la RD 632. | escut=Blason ville FR Puymaurin (Haute Garonne).svg | escais = | ist= {{Gasconha}} {{Comenge}} | parçan= | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] | canton = [[Canton de Casèras|Casèras]] ([[Canton de L'Isla de Haut|L'Isla de Haut]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Còr e Costalats de Comenge|CC de Còr e Costalats de Comenge]] | insee= 31443 | cp= 31230 | cònsol = Simon Rouaix | mandat= [[2026]]-[[2032]] | latitud= 43.3738888889 | longitud= 0.765833333333 | alt mini= 197 | alt mej = 290 | alt maxi= 312 | ectaras=2 224 | gentilici= | km²= 22.24 |}} '''Poimaurin''' (''Puymaurin'' en [[francés]]) ei ua [[comuna]] [[Gasconha|gascoa]] de [[Comenge]], situada dens le [[departaments franceses|departament]] de la [[Hauta Garona]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== Ei tanhenta de [[l'Isla de Haut]] en bèth dominar le cors de [[Gessa]] deu haut deu poi on ei quilhada. [[Imatge:Map commune FR insee code 31443.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Poimaurin | nòrd = [[Molans]] | nòrd-èst = [[L'Isla de Haut]] | èst = [[Anan]] | sud-èst = [[Montesquiu de Guitaud]] | sud = [[Sent Harriòu]] | sud-oèst = [[Nenigan]] | oèst = [[Montbardon]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small>, [[Sarcòs]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> | nòrd-oèst = [[Gaujan]] <small>([[Gers (departament)|Gers]])</small> }} ==Toponimia== La prononciacion ei [pumaw'rin] <ref>contributor Alaric, mai de 2026</ref>. </br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Poimaurin'' ven de ''poi'' e deu nom de persona ''Maurin'' <ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume III, n° 29 475</ref>. </br> [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing precisavan mèi l'origina : le latin ''podium'', « lòc haut » e le nom latin d'òme ''Maurinus'' o milhor le nom germanic d'òme ''Maurin'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 521-522, a ''Pech''</ref>. </br> ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Poimaurin èra de l'eleccion de Comenge, doncas de la província de Gasconha, de la generalitat d'[[Aush]], de la [[diocèsi de Comenge]] e de la senescaucia de [[Tolosa]]. Le vocable de la glèisa ei Sent Pèr (''deus ligams'' ? ''encadenat''). En 1790, Poimaurin èra deu [[canton de L'Isla de Haut]], en l'an VIII, deu canton de [[Montrejau (Comenge)|Montrejau]], en l'an X tornè a [[L'Isla de Haut]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 37 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31443 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Simon Rouaix|Partit= |Qualitat= comerçant }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2026 |Identitat= Valentin Biason |Partit= shens |Qualitat= retirat foncion publica }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Maryse Casanova |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu [[canton de L'Isla de Haut]]; ei ara deu [[canton de Casèras]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31443 |1793=941 |1800=926 |1806=994 |1821=1050 |1831=1130 |1836=1188 |1841=1196 |1846=1164 |1851=1213 |1856=1153 |1861=1150 |1866=1089 |1872=997 |1876=1041 |1881=1046 |1886=998 |1891=919 |1896=922 |1901=870 |1906=843 |1911=783 |1921=712 |1926=697 |1931=605 |1936=570 |1946=598 |1954=515 |1962=480 |1968=408 |1975=380 |1982=365 |1990=321 |1999=297 |cassini=28219 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|443}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|443}}/22.24) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== [[Imatge:Poimaurin2.jpg|thumb|left|200px|Glèisa Sent Pèr]] * Glèisa Sent Pèr (sègle XIV e XV) * Mairia de brica * Ostaus tradicionaus * Bèth véder suus Pirenèus <gallery> Poimaurin1.jpg|Vista de Poimaurin despuish Gessa Puymaurin_2022_02_-_Vue_ouest.jpg|Idem. </gallery> {{messatge galariá}} == Torisme == La vila compta duas ostalarias, ua coneguda com lo ''castèth''. [[Imatge:poimaurin verge.jpg|left|thumb|150px|Monument religiós]] == Hestejada == Las hèstas començan le 1èr de julhet e duran 4 dias. ==Personalitats ligadas damb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de| insee = 31443 }} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Comenge]] h4vqsmkrdc1uw4py29pvy9burniz07x 0 63073 2509402 2483210 2026-09-26T02:15:28Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509402 wikitext text/x-wiki {{Infobox Estacion de mètro | nom = Balmar<br><small>Gramont</small> | color fons = #E51B24 | color tèxte = #ffffff | imatge = Métro Balma-Gramont.jpg | legenda = Intrada principala de l'estacion. | alt = | país = [[França]] | vila = [[Balmar]] | títol quartièr = [[Quartièrs de Tolosa|Quartièr]] | quartièr = [[Gramont (Balmar)|Gramont]] | adreça = Rota d'Agde | latitud = 43.62967778 | longitud = 1.482988889 | geolocalizacion = Tolosa | posicion = Sosterranha | vias = 2 | cais = 2 (Laterals) | longor = 52 mètres | accessibilitat = Òc | zòna = | transit = {{formatnum:4682568}} <small>(2016)</small><ref name="transit">{{Fr}} Anthony Assemat, [https://actu.fr/occitanie/toulouse_31555/metro-tramway-bus-palmares-stations-lignes-plus-frequentees-toulouse_11577869.html Métro, tramway, bus : le palmarès des stations et des lignes les plus fréquentées, à Toulouse], ''Actu Toulouse'', 21 d'agost de 2017.</ref> | construccion = | mesa en servici = [[20 de decembre]] de [[2003]] | arquitècte = Séquences Architectes | artista = [[Jean-Michel Othoniel]] | proprietari = [[Tisséo]] | espleitador = [[Tisséo]] | còdi = | linha = {{Mètro de Tolosa/correspondéncias amb intitulat|A}} | títol corresp 1 = {{Bus de Tolosa/correspondéncias amb intitulat}} | corresp 1 = {{Bus de Tolosa/correspondéncias|20|51|68|72|83|84|101|102|103}} | títol corresp 2 = [[Fichièr:Toulouse-Symbol-Car-2016.svg|16px]] | corresp 2 = Hop!304, 353, 376, 381 | linha 1 = {{Mètro de Tolosa/correspondéncias amb intitulat|A}} | estacion precedenta 1 = [[Argolets (mètro de Tolosa)|Argolets]] | estacion seguenta 1 = '''Cap de linha''' }} '''Balmar – Gramont''' (''Balma – Gramont'' en [[francés]]) es una [[Estacion de mètro|estacion]] cap de la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] del [[mètro de Tolosa]], situada sus la comuna de [[Balmar]] dins la banlèga èst de [[Tolosa]]. == Situacion sul malhum == L'estacion es lo terminus nòrd-èst de la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] del [[mètro de Tolosa]], après l'estacion [[Argolets (mètro de Tolosa)|Argolets]]. == Istòria == L'estacion Balmar-Gramont dobriguèt lo 20 de decembre de 2003, après de trabalhs de perlongament de la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] debutats en 2001. De l'obèrtura de la linha A en 1993 fins a 2003, lo terminus de la linha foguèt [[Bèlmont (mètro de Tolosa)|Bèlmont]]. En 2013, l'estacion a conegut mai de 4,6 milions de validacions, ço qu'en fach la cinquena estacion de la linha A la mai frequentada. De mai, en 2016, l'estacion enregistrèt {{formatnum:4682568}} validacions, ço qu'en fach totjorn la 5^e estacion sus 18 la mai frequentada, davant [[Esquiròl (mètro de Tolosa)|Esquiròl]] e darrièr [[Capitòli (mètro de Tolosa)|Capitòli]]<ref name="transit" />. == Servicis als viatjaires == === Accès e acuèlh === Es la sola estacion de mètro de la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] implantada fòra de [[Tolosa]]. Es situada en efièch sul territòri de la comuna de [[Balmar]], vila de banlèga èst, prèp d'un giratòri ont s'encontra las rotas d'Agde e de La Vaur, la carrièra Sant Joan e lo camin de Gabardie. Es çaquelà situada a qualques desenas de mètres del territòri de la comuna de Tolosa. L'estacion es accessible per doas intradas : l'una al nivèl de la gara d'autobús, del costat de la carrièra Sant Joan, e l'autre del costat del centre comercial. Aquestas doas intradas totalizan doas ascensors, doas escalièrs e doas escalièrs mecanics. L'estacion es equipada de cais laterals amb dotze pòrtas li permetent de recebre de ramas de 52 m de quatre veituras. === Dessèrta === Coma dins l'ensemble del mètro tolosenc, la primièra partença de l'estacion e de l'autre cap de linha, [[Bassa Comba (mètro de Tolosa)|Bassa Comba]], es a 5h15, e la darrièra es a 0h del dimenge al dijòus, e 3h lo divendres e dissabte. === Intermodalitat === L'estacion es desservida per las [[Bus de Tolosa|linhas Tisséo]] 20, 51, 68, 72, 83, 84, 101, 102 e 103, per la linha a la demanda 106, e per las linhas del malhum interurban ''Arc-en-Ciel'' Hop!304, 353, 376 e 381. L'estacion possedís tanben lo primièr [[parcatge relai]] del malhum de [[transpòrts en comun de Tolosa]], ambe 1462 plaças. == Arquitectura == [[Fichièr:Métro Balma-Gramont - Hall.jpg|vinheta|Potz de lum, dins la sala dels bilhets, ambe l’òbra d'art associada a l'estacion.]] L'òbra d'art unica associada a l'estacion es un jardin circular plaçat al sen d'un grand giratòri, jos lo nivèl del sòl. Es visible dempuèi lo hall de l'estacion gràcias a de grandas fenèstras. Aquesta òbra foguèt realizat par [[Jean-Michel Othoniel]]. == A l'entorn == * Centre comercial [[Auchan]] Occitània * Zòna d'activitat Prat-Gimont e Vidalhan *[[Periferic de Tolosa]], sortida 15 == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == {{Sisterlinks|commons=Category:Balma-Gramont (Toulouse metro)}} === Articles ligats === *[[Mètro de Tolosa]] **[[Linha A del mètro de Tolosa]] *[[Transpòrts en comun de Tolosa]] === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20071123101148/http://www.tisseo.fr/pagesEditos.asp?IDPAGE=255 Presentacion de l'estacion Balmar – Gramont] e de [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ son œuvre d'art] per [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ Tisséo] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20081113072950/http://www.sequences.fr/lang_fr/equipement/metro_lignea.html Presentacion de las tres estacions del prolongament de la linha A] per [http://www.sequences.fr/ Séquences Architectes] *[https://web.archive.org/web/20120310134356/http://tisseoc.free.fr/ site sus l'occitan dins lo Mètro de Tolosa] {{Paleta Mètro de Tolosa/Linha A}} [[Categoria:Linha A del mètro de Tolosa]] {{DEFAULTSORT:Balmar-Gramont}} a949bsvgia0am74bwpfaahi02v5ol8i 0 63075 2509472 2482945 2026-09-26T10:01:58Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509472 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Métro Roseraie.jpg|vinheta|280x280px|L'unica [[Boca de mètro|boca]] de l'[[Estacion de mètro|estacion]].]] '''Roseda''' es una [[Estacion de mètro|estacion]] de la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] del [[mètro de Tolosa]]. == Presentacion == L'estacion es equipada de cais laterals amb dotze pòrtas li permetent de recebre de ramas de 52 m de quatre veituras. Expleitat uèi sus 26 m amb doas veituras. === Arquitectura === L'òbra d'art associada a l'estacion (de [[Damien Cabanes]]) consistís en de poses de lutz dobèrts dins los cais. « L’uèlh « tomba » aital dins de fòssas – parallelepipedicas – ritmadas per « una succession de placas espasadas e dobèrtas amb una fenèstra que son entorn es enlusit d’una color diferenta » == Situacion == L'estacion es situada dins lo quartièr de [[La Roseda (quartièr de Tolosa)|La Roseda]] === A l'entorn === * Bibliotèca de la Roseda * Collègi e Licèu de ''Jolimont'' * Grope escolar Juncasse * Estacion de velò [[VélôToulouse]] n° 178 (Brunaud – Plana) === Correspondéncias === * Bus: linhas Tisséo |19|36 == Vejatz tanben == === Articles ligats === * [[Mètro de Tolosa]] **[[Linha A del mètro de Tolosa]] *[[Transpòrts en comun de Tolosa]] ==== Estacions connèxas==== *[[Los Argolets (mètro de Tolosa)|Los Argolets]] *[[Belmont (mètro de Tolosa)|Belmont]] === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20071123101158/http://www.tisseo.fr/pagesEditos.asp?IDPAGE=257 Presentacion de l'estacion de La Roseda] e de [https://web.archive.org/web/20090726181833/http://nouveaureseau.tisseo.fr/Galerie.asp?idS=3&NomL=A son òbra d'art] per [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ Tisséo] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20081113072950/http://www.sequences.fr/lang_fr/equipement/metro_lignea.html Presentacion de las tres estacions del prolongament de la linha A] per [http://www.sequences.fr/ Séquences Architectes] * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20120310134356/http://tisseoc.free.fr/ site sus l'occitan dins lo Mètro de Tolosa] {{Paleta Mètro de Tolosa/Linha A}} [[Categoria:Linha A del mètro de Tolosa]] {{DEFAULTSORT:Roseda}} rq9eshdqgdk7xqr9kuxcdi5kmoaypsa 0 63077 2509447 2483328 2026-09-26T08:50:11Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509447 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Toulouse Metro Marengo SNCF.JPG|drecha|sens_quadre|260x260px]] '''Marengo – SNCF''' es una [[Estacion de mètro|estacion]] de la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] del [[mètro de Tolosa]]. == Presentacion == L'estacion es equipada d'un cai amb uèit pòrtas li permetent de recebre de ramas de 26 m de doas veituras. Un accès sosterranh dirècte permet la correspondéncia amb los trens de la [[Gara de Tolosa Matabuòu]] (notablament amb la [[Linha D (transpòrts en comun de Tolosa)|linha D]]) e los autocarris interurbans de las rets ''Arc-en-ciel'' del departament de la [[Nauta Garona]] e [[TER de Miègjorn-Pirenèus]] a la gara rotièra vesina. === Arquitectura === L'òbra d'art associada a l'estacion es una òbra luminosa : « quatre volums de lutz de colors blanca, blau clar, rosada e blava, evocacion del cèl de Tolosa e sa lutz naturala e representant los dos elements exteriors, l’aiga e l’aire, veïcul de la lutz ». == Situacion == L'estacion es situada a la [[gara de Tolosa Matabiau]]. === Correspondéncias === *''Marengo – SNCF'' : ** Mètro de Tolosa: linha A ** Bus: Linha Tisséo 14, 22, Gloire, 16S e 22S *[[Gara de Tolosa Matabuòu]] : ** Ret de transpòrts en comun de Tolosa: Linha D e F ** Bus: Linha Tisséo 27 ** Trens [[TER d'Occitània]] : linhas 1, 2, 3, 4, 8, 14, 15, 16, 17, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 39 et 40 ** Trens de grandas linhas *''Gara rotièra'' : ** Bus: Linhas Tisséo |Aéroport ** Autocarris Ret Arc-en-ciel de la [[Nauta Garona]] ** Autocarris [[TER d'Occitània]] : linhas 915, 920, 924, 925, 940, 941, 942, 945, 946, 947 et 948 === A l'entorn === * [[Canal de las Doas Mars]] * [[Gara de Tolosa Matabuòu]] * [[Mediatèca de José Cabanis]] * Estacions de velò [[VélôToulouse]] n° 5 (Leduc) et n° 96 (Mediatèca) == Vejatz tanben == {{Sisterlinks|commons=Category:Marengo SNCF (Toulouse metro)}} === Articles ligats === *[[Mètro de Tolosa]] **[[Linha A del mètro de Tolosa]] *[[Transpòrts en comun de Tolosa]] ==== Estacions connèxas==== *[[Belmont (mètro de Tolosa)|Belmont]] *[[Joan Jaurès (mètro de Tolosa)|Joan Jaurès]] === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20071123101412/http://www.tisseo.fr/pagesEditos.asp?IDPAGE=259 Presentacion de l'estacion de Marengo – SNCF] et de [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ son òbra d'art] per [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ Tisséo] * {{fr}} [http://leportailferroviaire.free.fr/urbain/tomar.htm Presentacion del pôle d'escambis de Marengo – SNCF e de la gare de Matabuòu] sul [http://leportailferroviaire.free.fr/urbain/index.html portal ferroviari de Guillaume Bertrand] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20081217014851/http://www.ter-sncf.com/Midi_Pyrenees/index.asp TER-SNCF Midi-Pyrénées] * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20120310134356/http://tisseoc.free.fr/ site sus l'occitan dins lo Mètro de Tolosa] {{Paleta Mètro de Tolosa/Linha A}} [[Categoria:Linha A del mètro de Tolosa]] [[Categoria:Linha 3 del mètro de Tolosa]] {{DEFAULTSORT:Marengo SNCF}} 4yf6e7go2v8h47tzgict2w5nly2jfou 0 63079 2509406 2483263 2026-09-26T04:11:19Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509406 wikitext text/x-wiki {{Infobox Estacion de mètro | nom = Capitòli | color fons = #E51B24 | color tèxte = #ffffff | imatge = Capitole Metro Toulouse.jpg | legenda = Intrada de l'estacion en 2009, avans la renovacion. | alt = | país = [[França]] | vila = [[Tolosa]] | títol subdivision = | subdivision = | títol quartièr = [[Quartièrs de Tolosa|Quartièr]] | quartièr = [[Capitòli (Quartièr)|Capitòli]] | adreça = [[Jardin Charles de Gaulle]]<br>[[Carrièra d'Alsàcia e Lorena]] | latitud = 43.60464167 | longitud = 1.445638889 | geolocalizacion = Tolosa | posicion = Sosterranha | vias = 2 | cais = 1 (central) | longor = 52 mètres | bocas = 2 | accessibilitat = Òc | zòna = | transit = {{formatnum:4765379}} <small>(2016)</small> | construccion = | mesa en servici = [[26 de junh]] de [[1993]] | nom inaugural = | barradura = | arquitècte = | artista = [[Giulio Paolini]] | proprietari = [[Tisséo]] | espleitador = [[Tisséo]] | còdi = | linha = {{Mètro de Tolosa/correspondéncias amb intitulat|A}} | títol corresp 1 = {{Bus de Tolosa/correspondéncias amb intitulat}} | corresp 1 = {{Bus de Tolosa/correspondéncias|Vila}} | linha 1 = {{Mètro de Tolosa/correspondéncias amb intitulat|A}} | estacion precedenta 1 = [[Esquiròl (mètro de Tolosa)|Esquiròl]] | estacion seguenta 1 = [[Joan Jaurés (mètro de Tolosa)|Joan Jaurés]] }} '''Capitòli''' (''Capitole'' en [[francés]]) es una [[Estacion de mètro|estacion]] de la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] del [[mètro de Tolosa]]. Es situada sul [[square Charles de Gaulle]], dins lo [[Capitòli (Quartièr)|quartièr Capitòli]], dins l'ipercentre de Tolosa, a proximitat de la [[Plaça del Capitòli (Tolosa)|plaça del Capitòli]] e de la [[carrièra d'Alsàcia e Lorena]]. == Situacion sul malhum == Capitòli es situada sus la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] del [[mètro de Tolosa]], entre las estacions [[Esquiròl (mètro de Tolosa)|Esquiròl]] al sud-oèst, e [[Joan Jaurés (mètro de Tolosa)|Joan Jaurés]] al nòrd-èst. == Istòria == L'estacion es mesa en servici lo [[26 de junh]] de [[1993]], a l'encòp que la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]]. Aviá abriga una agéncia [[Tisséo]]. Avans la barradura del quartièr als veïculs motorizats, l'estacion èra en correspondéncias ambe de linhas de [[bus de Tolosa]]. En 2016, l'estacion enregistrèt {{formatnum:4765379}} validacions<ref>{{Fr}} Anthony Assemat, [https://actu.fr/occitanie/toulouse_31555/metro-tramway-bus-palmares-stations-lignes-plus-frequentees-toulouse_11577869.html Métro, tramway, bus : le palmarès des stations et des lignes les plus fréquentées, à Toulouse], ''Actu Toulouse'', 21 d'agost de 2017.</ref>, en fasent la quatrena estacion la mai frequentat de la linha, mas tanben de l'ensemble del malhum del [[mètro de Tolosa]]. Representava alara 8% del trafic de la linha. == Servicis als viatjaires == === Accès e acuèlh === L'accès a l'estacion dempuèi lo jardin Charles de Gaulle se fa via un escalièr en grasas, dos escalièrs mecanics o un ascensor. Dempuèi la carrièra d'Alsàcia Lorena, l'accès se fa mercé a dos escalièrs dins un bastiment de tipe hausmanian abrigant lo [[Virgin Megastore]]. L'estacion es equipada d'un grand cai central a dotze pòrtas permetent de recebre de ramas de 52 m de quatre veituras. === Dessèrta === Coma dins l'ensemble del mètro tolosenc, la primièra partença dels caps de linha es a 5h15, e la darrièra es a 0h del dimenge al dijòus, e 3h lo divendres e dissabte. === Intermodalitat === La naveta del centre-vila a d'arrèsts a proximitat, notadament sus las carrièras adjacentas a la [[Plaça del Capitòli (Tolosa)|plaça del Capitòli]]. == Arquitectura == L'òbra d'art associada a l'estacion foguèt realizada per [[Giulio Paolini]]. Consistís en un « jòc de colomnas de granit gris clar compausadas d'elements d’una auçada correspondent a la mitat, al quart, a l'ochen o al setzen de l'auçada jos plafon de l’alcòva ».<gallery mode="packed"> Fichièr:Metro Toulouse Capitol - panoramio.jpg|Lo cai central Fichièr:Toulouse - Métro - Capitole (24478265313).jpg|Lo cai cap a [[Balmar-Gramont (mètro de Tolosa)|Balmar-Gramont]] Fichièr:Toulouse - Métro - Capitole (24478259213).jpg|Lo novèl escalièr d'accès Fichièr:Toulouse - Métro - Capitole (24737437099).jpg|Lo 1èr sòtol Fichièr:Toulouse - Métro - Capitole (24737438659).jpg|Las colomnas </gallery> == A l'entorn == * [[Capitòli de Tolosa|Capitòli]] *[[L'Ostal Universal]] * Licèu Pèire de Fermat * Ofici de Torisme * [[Plaça del Capitòli]] * Estacions de velò [[VélôToulouse]] n° 1 (Poids-de-l'Huile), n° 2 (Lafayette) e n° 3 (Pomme) * [[Teatre deu Capitòli de Tolosa|Teatre del Capitòli de Tolosa]] == Nòtas e referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|Capitole (métro de Toulouse)|153987246}} <references /> == Vejatz tanben == {{Sisterlinks|commons=Category:Capitole (Toulouse metro)}} === Articles ligats === *[[Mètro de Tolosa]] **[[Linha A del mètro de Tolosa]] *[[Transpòrts en comun de Tolosa]] === Ligams extèrnes === *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20071123101430/http://www.tisseo.fr/pagesEditos.asp?IDPAGE=262 Presentacion de l'estacion del Capitòli] e de [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ son òbra d'art] per [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ Tisséo] *{{oc}} [https://web.archive.org/web/20120310134356/http://tisseoc.free.fr/ site sus l'occitan dins lo Mètro de Tolosa] {{Paleta Mètro de Tolosa/Linha A}} [[Categoria:Linha A del mètro de Tolosa]] {{DEFAULTSORT:Capitòli}} 4e1gdj66s9rumcbty4phx9dxhm59oqb 0 63088 2509474 2483011 2026-09-26T10:12:53Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509474 wikitext text/x-wiki {{Infobox Estacion de mètro | nom = Sant Çubran<br><small>Republica</small> | color fons = E51B24 | color tèxte = ffffff | imatge = Métro St-Cyprien - bouche 1.jpg | legenda = Boca sud de l'estacion sus la plaça interiora de Sant Çubran. | alt = | país = [[França]] | vila = [[Tolosa]] | títol quartièr = [[Quartièrs de Tolosa|Quartièr]] | quartièr = [[Sant Çubran]] | adreça = Plaça interiora de Sant Çubran | latitud = 43.59798056 | longitud = 1.431558333 | geolocalizacion = Tolosa | posicion = Sosterranha | vias = 2 | cais = 1 (central) | longor = 52 mètres | bocas = 3 | accessibilitat = Òc | zòna = | transit = {{formatnum:3241919}} <small>(2016)</small><ref name=":0">{{Fr}} Anthony Assemat, [https://actu.fr/occitanie/toulouse_31555/metro-tramway-bus-palmares-stations-lignes-plus-frequentees-toulouse_11577869.html Métro, tramway, bus : le palmarès des stations et des lignes les plus fréquentées, à Toulouse], ''Actu Toulouse'', 21 d'agost de 2017.</ref> | construccion = | mesa en servici = [[26 de junh]] de [[1993]] | arquitècte = | artista = | proprietari = [[Tisséo]] | espleitador = [[Tisséo]] | linha = {{Mètro de Tolosa/correspondéncias amb intitulat|A}} | títol corresp 1 = {{Bus de Tolosa/correspondéncias amb intitulat}} | corresp 1 = {{Bus de Tolosa/correspondéncias|13|14|31|45|66|Noctambus}} | títol corresp 2 = [[Fichièr:Toulouse-Symbol-Car-2016.svg|16px]] | corresp 2 = 343, 362, 363, 365, 369, 373 | linha 1 = {{Mètro de Tolosa/correspondéncias amb intitulat|A}} | estacion precedenta 1 = [[Pè d’Auca (mètro de Tolosa)|Pè d’Auca]] | estacion seguenta 1 = [[Esquiròl (mètro de Tolosa)|Esquiròl]] }} '''Sant Çubran – Republica''' (''Saint-Cyprien – République'' en [[francés]]) es una [[Estacion de mètro|estacion]] de la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] del [[mètro de Tolosa]]. Es situada dins lo quartièr [[Sant Çubran]], sus la riba esquèrra de la [[Garona]], al sud-oèst del centre-vila tolosenc. == Situacion sul malhum == Sant Çubran Republica es situada sus la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] del [[mètro de Tolosa]], entre las estacions [[Pè d’auca (mètro de Tolosa)|Pè d’auca]] a l'oèst e [[Esquiròl (mètro de Tolosa)|Esquiròl]] a l'èst. == Istòria == L'estacion es mesa en servici lo [[26 de junh]] de [[1993]], a l'encòp que la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]]. En 2016, l'estacion enregistrèt {{Formatnum:3241919}} validacions, ço qu'en fach la 7e estacion la mai frequentat de la linha A<ref name=":0" />. == Servicis als viatjaires == === Accès e acuèlh === L'estacion es situada dins lo quartièr de [[Sant Çubran]], prèp del [[pont Nòu de Tolosa]] a la fin de la [[Carrièra de la Republica (Tolosa)|Carrièra de la Republica]] al centre de la [[Plaça interiora de Sant Çubran]] L'estacion es equipada de cais laterals a dotze pòrtas permetent de recebre de ramas de 52 m de quatre veituras. Situada en zòna inondable, es dotada de pòrtas estancas. === Dessèrta === Coma dins l'ensemble del mètro tolosenc, la primièra partença dels caps de linha es a 5h15, e la darrièra es a 0h del dimenge al dijòus, e 3h lo divendres e dissabte. === Intermodalitat === L'estacion es desservida per las linhas 13, 14, 31, 45, 66 e lo Noctambus del malhum Tisséo e per las linhas 343, 362, 363, 365, 369 e 373 del ret Arc-en-Ciel. == Arquitectura == L'òbra d'art associada a l'estacion se compausa, a l'interior, d'una mosaïca a l'entorn d'un potz de lutz e, a l'exterior, de tres volums parallelepipedics placats en enfilada formant font. Aquela òbra foguèt realizada per [[François Morellet]] <gallery mode="packed"> Stcyprienbillets.jpg|Sala dels bilhets e dels torniquets. Verrière st cyprien.jpg|Veiriera de l'estacion. </gallery> == A l'entorn == * [[Centre municipal de l'afiche, de la carta postala e de l'art grafica]] * [http://www.clinique-sarrus-teinturiers.fr/ Clinica Sarrus-Teinturiers] * [[Espital de la Grava]] * [https://web.archive.org/web/20091215034443/http://www.hjd.asso.fr/ Espital Joseph-Ducuing] * [https://web.archive.org/web/20110828101024/http://www.claudiusregaud.fr/ Institut Claudius-Régaud] * Mercat cobèrt Sant Çubran * Musèu d'Art Modèrne e Art Contemporanèu ''Les Abattoirs'' * Estacions velò [[VélôToulouse]] n° 77 (Place-intérieure-Saint-Cyprien) e n° 78 (Place-intérieure-Saint-Cyprien – Darre) == Nòtas e referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|Saint-Cyprien – République (métro de Toulouse)|161602935}} <references /> == Vejatz tanben == {{Sisterlinks|commons=Category:Saint-Cyprien (Toulouse metro)}} === Articles ligats === * [[Mètro de Tolosa]] **[[Linha A del mètro de Tolosa]] * [[Transpòrts en comun de Tolosa]] === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20071123101439/http://www.tisseo.fr/pagesEditos.asp?IDPAGE=264 Presentacion de l'estacion Sant Çubran-Republica] e de [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ son òbra d'art] per [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ Tisséo] * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20120310134356/http://tisseoc.free.fr/ site sus l'occitan dins lo mètro de Tolosa] {{Paleta Mètro de Tolosa/Linha A}} [[Categoria:Linha A del mètro de Tolosa]] {{DEFAULTSORT:Sant Çubran Republica}} eqbodjc0yy9iuvlf6dtyfpkiwrqpg3q 0 63100 2509401 2483207 2026-09-26T02:12:53Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509401 wikitext text/x-wiki {{Infobox Estacion de mètro | nom = Bagatèla | color fons = E51B24 | color tèxte = ffffff | imatge = Métro Bagatelle.jpg | legenda = Un boca de l'estacion. | alt = | país = [[França]] | vila = [[Tolosa]] | títol quartièr = [[Quartièrs de Tolosa|Quartièr]] | quartièr = [[Bagatèla (Quartièr)|Bagatèla]]<br/>[[La Faureta]] | adreça = Carrièra Henri Desbals | latitud = 43.57993889 | longitud = 1.412180556 | geolocalizacion = Tolosa | posicion = Sosterranha | vias = 2 | cais = 2 (Laterals) | longor = 52 mètres | bocas = 2 | accessibilitat = Òc | zòna = | transit = {{formatnum:1703930}} <small>(2016)</small><ref>{{Fr}} Anthony Assemat, [https://actu.fr/occitanie/toulouse_31555/metro-tramway-bus-palmares-stations-lignes-plus-frequentees-toulouse_11577869.html Métro, tramway, bus : le palmarès des stations et des lignes les plus fréquentées, à Toulouse], ''Actu Toulouse'', 21 d'agost de 2017.</ref> | construccion = | mesa en servici = [[26 de junh]] de [[1993]] | barradura = | arquitècte = | artista = Dimitry Orlac | proprietari = [[Tisséo]] | espleitador = [[Tisséo]] | linha = {{Mètro de Tolosa/correspondéncias amb intitulat|A}} | títol corresp 1 = {{Bus de Tolosa/correspondéncias amb intitulat}} | corresp 1 = {{Bus de Tolosa/correspondéncias|13}} | linha 1 = {{Mètro de Tolosa/correspondéncias amb intitulat|A}} | estacion precedenta 1 = [[Miralh – Universitat (mètro de Tolosa)|Miralh<br><small>Universitat</small>]] | estacion seguenta 1 = [[Mermoz (mètro de Tolosa)|Mermoz]] }} '''Bagatèla''' (''Bagatelle'' en [[francés]]) es una [[Estacion de mètro|estacion]] de la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] del [[mètro de Tolosa]]. Es situada al nivèl de la carrièra Henri Desbals, entre los quartièrs de [[Bagatèla (Quartièr)|Bagatèla]] e de [[la Faureta]], dins lo sud-oèst de [[Tolosa]]. == Situacion sul malhum == Bagatèla es situada sus la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] del [[mètro de Tolosa]], entre las estacions [[Miralh Universitat (mètro de Tolosa)|Miralh Universitat]] al sud-oèst e [[Mermoz (mètro de Tolosa)|Mermoz]] al nòrd. == Istòria == L'estacion es mesa en servici lo [[26 de junh]] de [[1993]], a l'encòp que la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]]. == Servicis als viatjaires == === Accès e acuèlh === L'estacion es accessible dempuèi dos escalièrs e un ascensor, situats al crosament entre las carrièras Henri Desbals, de l'Òlt e d'Ucraïna. L'estacion es equipada de cais laterals a dotze pòrtas permetent de recebre de ramas de 52 m de quatre veituras. === Dessèrta === Coma dins l'ensemble del mètro tolosenc, la primièra partença dels caps de linha es a 5h15, e la darrièra es a 0h del dimenge al dijòus, e 3h lo divendres e dissabte. === Intermodalitat === L'estacion es en correspondéncia ambe la linha de [[Bus de Tolosa|bus Tisséo]] 13. == Arquitectura == L'òbra d'art associada a l'estacion es una « creacion de parets fictius per l’utilizacion de la luminariá amb au sol un sistèma geometric compausat de dotze drechas luminosas e al plafon, a la verticala exacta d'aquelas drechas, de bendas de miralh ». Foguèt realizada per [[Dimitry Orlac]]. == A l'entorn == * Estacions de velò [[VélôToulouse]] n° 186 (Desbals – Boualam) e n° 143 (Desbals – Saintonge) == Nòtas e referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|Bagatelle (métro de Toulouse)|153728886}} <references /> == Vejatz tanben == {{Sisterlinks|commons=Category:Bagatelle (Toulouse metro)}} === Articles ligats === * [[Mètro de Tolosa]] **[[Linha A del mètro de Tolosa]] * [[Transpòrts en comun de Tolosa]] === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20071123101505/http://www.tisseo.fr/pagesEditos.asp?IDPAGE=269 Présentation de l'estacion de Bagatela] e de [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ son òbra d'art] par [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ Tisséo] * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20120310134356/http://tisseoc.free.fr/ site sus l'occitan dins lo Mètro de Tolosa] {{Paleta Mètro de Tolosa/Linha A}} [[Categoria:Linha A del mètro de Tolosa]] {{DEFAULTSORT:Bagatèla}} tuezow3uwihvabprn9nfkoa4sxeilo8 0 63107 2509468 2483357 2026-09-26T09:55:07Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509468 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Toulouse - Métro - Reynerie (24737740189).jpg|drecha|sens_quadre]] [[Fichièr:Métro Reynerie intérieur.jpg|drecha|sens_quadre]] '''Reinariá''' es una [[Estacion de mètro|estacion]] de la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] del [[mètro de Tolosa]]. == Presentacion == L'estacion es equipada de cais laterals a dotze pòrtas permetent de recebre de ramas de 52 m de quatre veituras. === Arquitectura === L'estacion es en partida construita jos lo lac. L'òbra d'art associada a l'estacion se compausa de poses de lutz e de grandas [[vises d'Arquimèdes]] coloradas mantengudas sus de cables entre lo sòl e lo plafon. Foguèt realizada per [[Takis]] == Situacion == L'estacion es situada dins lo quartièr de [[La Reinariá]]. === A l'entorn === * Pargue e lac de la Reinariá == Vejatz tanben == {{Sisterlinks|commons=Category:Reynerie (Toulouse metro)}} === Articles ligats === *[[Mètro de Tolosa]] **[[Linha A del mètro de Tolosa]] *[[Transpòrts en comun de Tolosa]] ==== Estacions connèxas==== *[[Miralh Universitat (mètro de Tolosa)|Miralh Universitat]] *[[Belafont (mètro de Tolosa)|Belafont]] === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20071123101515/http://www.tisseo.fr/pagesEditos.asp?IDPAGE=271 Presentacion de l'estacion Reynerie] e de [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ son òbre d'art] per [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ Tisséo] * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20120310134356/http://tisseoc.free.fr/ site sus l'occitan dins lo Mètro de Tolosa] {{Paleta Mètro de Tolosa/Linha A}} [[Categoria:Linha A del mètro de Tolosa]] {{DEFAULTSORT:La Reinariá}} apbzorezoul67ciz7kmmw8kwja8lh3b 0 63110 2509404 2483212 2026-09-26T02:39:01Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509404 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Métro Bellefontaine.jpg|drecha|sens_quadre|250x250px]] L'estacion de '''Belafont''' es una [[Estacion de mètro|estacion]] de la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] del [[mètro de Tolosa]]. == Presentacion == L'estacion es equipada de cais laterals a dotze pòrtas permetent de recebre de ramas de 52 m de quatre veituras. === Arquitectura === L'estacion ten un perfil semiaerian amb une sala dels bilhets de planpè. L'òbra de [[Guy-Rachel Grataloup]] associada a l'estacion se compausa d'una mosaïc e d'una font formada per doas piramidas invèrsas. == Situacion == L'estacion se situa dins lo quartièr de la [[Belafont]]. === A l'entorn === * Centre comercial === Correspondéncias === * Bus: Linha Tisséo |12|13 == Vejatz tanben == === Articles ligats === * [[Mètro de Tolosa]] **[[Linha A del mètro de Tolosa]] *[[Transpòrts en comun de Tolosa]] ==== Estacions connèxas==== *[[La Reinariá (mètro de Tolosa)|La Reinariá]] *[[Bassacamba (mètro de Tolosa)|Bassacamba]] === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20071123101521/http://www.tisseo.fr/pagesEditos.asp?IDPAGE=272 Presentacion de l'estacion de Belafont] e de [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ son òbra d'art] per [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ Tisséo] * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20120310134356/http://tisseoc.free.fr/ site sus l'occitan dins lo Mètro de Tolosa] {{Paleta Mètro de Tolosa/Linha A}} [[Categoria:Linha A del mètro de Tolosa]] {{DEFAULTSORT:Belafont}} 7rlyb8pts8pe14pr04l6a3efgwq4hdk 0 63168 2509403 2483211 2026-09-26T02:27:04Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509403 wikitext text/x-wiki {{Infobox Estacion de mètro | nom = Bassa Camba | color fons = E41B23 | color tèxte = ffffff | imatge = Métro Basso Cambo.jpg | legenda = Lo bastiment de l'estacion. | alt = | país = [[França]] | vila = [[Tolosa]] | títol subdivision = | subdivision = | títol quartièr = [[Quartièrs de Tolosa|Quartièr]] | quartièr = [[Bassa Camba]]<br/>[[Miralh (Tolosa)|Lo Miralh]] | adreça = Plaça Édouard Bouillères | latitud = 43.57005556 | longitud = 1.392313889 | geolocalizacion = Tolosa | posicion = Aeriana | vias = 2 | cais = 2 (Laterals) | longor = 52 mètres | bocas = | accessibilitat = Òc | zòna = | transit = {{formatnum:3022699}} <small>(2016)</small> | construccion = | mesa en servici = [[26 de junh]] de [[1993]] | nom inaugural = | barradura = | arquitècte = | artista = Beate Honsell-Weiss | proprietari = [[Tisséo]] | espleitador = [[Tisséo]] | còdi = | linha = {{Mètro de Tolosa/correspondéncias amb intitulat|A}} | títol corresp 1 = {{BHNS de Tolosa/correspondéncias amb intitulat}} | corresp 1 = {{BHNS de Tolosa/correspondéncias|L4}} | títol corresp 2 = {{Bus de Tolosa/correspondéncias amb intitulat}} | corresp 2 = {{Bus de Tolosa/correspondéncias|11|14|18|21|47|48|49|50|53|57|58|87|117}} | linha 1 = {{Mètro de Tolosa/correspondéncias amb intitulat|A}} | estacion precedenta 1 = '''Cap de linha''' | estacion seguenta 1 = [[Belafont (mètro de Tolosa)|Belafont]] }} '''Bassa Camba''' (''Basso Cambo'' en [[francés]]) es una [[Estacion de mètro|estacion]] cap de la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] del [[mètro de Tolosa]]. Es situada dins lo [[Bassa Camba|quartièr omonim]], al sud-oèst de [[Tolosa]], a proximitat del [[Miralh (Tolosa)|Miralh]]. TOPONIMIA Bassa Camba es en riba esquerra de Garona, donc de parlar gascon, e se ditz Baisha Cama Bassa Camba ['basɔ 'kambɔ] en langadocian tolosenc Baisha Cama ['baʃɔ 'kamɔ] en gascon local.cf cementeri de "Bache Came" a Portèth Bassa Camba es un escais-nom, cortet. Basso Cambo : francizacion fonetizanta del nom langadocian. == Situacion sul malhum == L'estacion es lo terminus oèst de la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]] del [[mètro de Tolosa]], just abans lo depaus e l'obrador del mètro. L'estacion venenta es [[Belafont (mètro de Tolosa)|Belafont]]. == Istòria == L'estacion es mesa en servici lo [[26 de junh]] de 1993, coma l'ensemble de la primièra porcion (Bassa Camba - [[Bèlmont (mètro de Tolosa)|Bèlmont]]) de la [[Linha A del mètro de Tolosa|linha A]]. [[Fichièr:Métro Basso Cambo quais 2018.jpg|esquèrra|vinheta|Los cais de l'estacion, espandits a 52 mètres e 12 pòrtas après los trabalhs de l'estiu de 2018.]] De trabalhs de doblament de la longor dels cais an aver luòc sus la linha A. Coma las estacions ''[[Mermoz (mètro de Tolosa)|Mermoz]]'', [[Font l'Estanh (mètro de Tolosa)|''Font l'Estanh'']] e ''[[Pè d’auca (mètro de Tolosa)|Pè d'Auca]]'', Basso Cambo possedissiá de cais corts (mens de 52 mètres) : l'adaptacion d'aquestas estacions per aculhir de trens de a quatre veituras foguèt per consequent fòrça mai importanta que per las autras estacions, ont de trabalhs mai leugièrs foguèron necessaris<ref>{{Fr}} Philippe Emery, [https://www.ladepeche.fr/article/2008/06/01/457233-ligne-a-on-va-doubler-le-metro.html Toulouse. Ligne A. On va doubler le métro], ''[[La Despacha del Miègjorn]]'', 1 de junh de 2008.</ref>. En 2011, lo nombre de validacions per l'estacion s'enauça a {{formatnum:2759059}}<ref>{{Fr}} [https://www.toulouse-metropole.fr/documents/10180/46528/Toulouse+M_tropole+en+Chiffres+2012+-+Version+compress_e.pdf/1776156e-4202-441e-aeea-c5a6adbfaed7 Toulouse Métropole en chiffres 2012], [[Tolosa Metropòli]], 2012.</ref>, ço qu'en fach la 8e estacion (sus 18) la mai empruntada de la linha A. Pus tard, en 2016, l'estacion enregistra {{formatnum:3022699}} validacions, ço que la plaça totjorn a la 8e posicion sus 20 en tèrmes de validacions sus la linha A e a la 13e plaça posicion sus las 38 estacions de l'ensemble del [[mètro de Tolosa]]. Representa alara 5% dels validacions de la linha A<ref>{{Fr}} Anthony Assemat, [https://actu.fr/occitanie/toulouse_31555/metro-tramway-bus-palmares-stations-lignes-plus-frequentees-toulouse_11577869.html Métro, tramway, bus : le palmarès des stations et des lignes les plus fréquentées, à Toulouse], ''Actu Toulouse'', 21 d'agost de 2017.</ref>. == Servicis als viatjaires == === Accès e acuèlh === L'estacion es l'una de las doas solas estacions aeriana del mètro tolosenc, ambe [[Bèlmont (mètro de Tolosa)|Bèlmont]]. Lo hall d'acuèlh es accessible per doas doblas pòrtas, situadas al nivèl dels cais d'accès als bus, e de l'agéncia [[Tisséo]]. L'estacion es equipada de cais laterals de dotze pòrtas permetent de recebre de trens de quatre veituras. L'intrada del bastiment se composa d'un grand hall, amb a l'interior los [[Distributor automatic de títols de transpòrt|guichets automatics]], d'informacions en temps real sus las linhas de bus Tisséo e las informacions del meteis malhum, atal que l'accès als cais, situats al dessús del hall d'acuèlh. <gallery> Toulouse Semvat Siemens Matra VAL 206 H10 LA Basso Cambo (1).JPG|Un mètro sus la linha A a Bassa Comba. Metro Basso Cambo 01.JPG|La gara rotièra e l'estacion de mètro en nautor. Darrièra l'estacion cobèrta, òm destinguís l'installacion artistica. Métro Basso Cambo - formes.jpg|L'installacion artistica. Toulouse - Métro - Basso Cambo (25078706236).jpg|Lo debàs de l'estacion. Viaduc Basso Cambo.jpg|Lo viaducte cap a [[Belafont (mètro de Tolosa)|Belafont]] </gallery> === Dessèrta === Coma dins l'ensemble del mètro tolosenc, la primièra partença de l'estacion e de l'autre cap de linha, [[Balmar-Gramont (mètro de Tolosa)|Balmar-Gramont]], es a 5h15, e la darrièra es a 0h del dimenge al dijòus, e 3h lo divendres e dissabte. === Intermodalitat === * Bus: Linhas Tisséo L4|11|14|18|21|47|48|49|50|53|57|58|87|117 *Parcatge : 690 plaças == Arquitectura == L'òbra d'art associada a l'estacion es compausada de tres pals d'acièr portant cadun « una forma geometrica simpla (rectangle, triangle, oval) en plexiglas colorat (blau, jaune, roge), formant de senhals luminoses ». Aquela installacion es l'òbra de [[Beate Honsell-Weiss]] == A l'entorn == *[[Meteopòl]] * Parque d'activitats de [[Bassa Comba]] == Nòtas e referéncias == {{Traduccion/Referéncia|fr|Basso Cambo (métro de Toulouse)|161888824}} === Nòtas === <references group="N" /> <references /> === Referéncias === <references /><references /> == Vejatz tanben == {{Sisterlinks|commons=Category:Basso Cambo (Toulouse metro)}} === Articles ligats === *[[Mètro de Tolosa]] **[[Linha A del mètro de Tolosa]] *[[Transpòrts en comun de Tolosa]] === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20071123101526/http://www.tisseo.fr/pagesEditos.asp?IDPAGE=273 Presentacion de l'estacion Baisha Coma] e de [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ son òbra] per [https://web.archive.org/web/20051016084218/http://www.tisseo.fr/ Tisséo] * {{oc}} [https://web.archive.org/web/20120310134356/http://tisseoc.free.fr/ site sus l'occitan dins lo Mètro de Tolosa] {{Paleta Mètro de Tolosa/Linha A}} [[Categoria:Linha A del mètro de Tolosa]] {{DEFAULTSORT:Baisha Coma}} r86u70w2kp160189puuk4h8dcf4xqnu 0 71503 2509458 2508795 2026-09-26T09:31:08Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509458 wikitext text/x-wiki {{Entèsta label|BA}} {{Taxobox debuta | animal | ''Panthera tigris'' | Panthera tigris tigris in Bandhavgarh National Park, 2006-05.jpg | [[Tigre de Bengala]] (''Panthera tigris tigris'')}} {{Taxobox | embrancament | Chordata}} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata}} {{Taxobox | classa | Mammalia}} {{Taxobox | sosclassa | Theria}} {{Taxobox | infraclassa| Eutheria}} {{Taxobox | òrdre| Carnivora}} {{Taxobox | sosòrdre | Feliformia}} {{Taxobox | familha | Felidae}} {{Taxobox | sosfamilha | Pantherinae}} {{Taxobox | genre | Panthera}} {{Taxobox UICN | EN | }} {{Taxobox CITES | I | 22/10/1987 }} {{Taxobox fin}} Lo '''tigre''' ('''''Panthera tigris''''') es un [[mamifèr]] [[carnivòr]] de la [[familha (biologia)|familha]] dels [[Felid]]s (''[[Felidae]]'') del genre ''[[Panthera]]''. De forradura fòrt caracteristica rossa raiada de negre, es lo mai grand felin salvatge del monde. L'[[espècia]] es dividida en nòu [[sosespècia]]s amb de diferéncias menoras en tèrmes de talha o de comportament. [[Superpredator]], caça subretot los [[cervidae|cèrvis]] e los [[singlar]]s, mas pòt tanben atacar de presas de talha pus importanta coma los [[bufle]]s. Fins al sègle XIX, lo tigre aviá la reputacion de manjar los Òmes. Es una animal solitari; lo mascle possedís un territòri que conten los domenis de plusors [[femèla]]s e participa gaireben jamai a l'[[educacion]] dels pichons. S'adapta a tot tipe d'abitat, s'encontra dins tota [[Asia]], malgrat que son [[airal de reparticion]] aja demenit fòrça. L'espècia es considerada coma en dangièr per l'[[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]] e es aparada sus l'ensemble dels païses ont viu. Caçadas fins a la mitat del sègle XX, las populacions de tigres descreissián fòrça, passant d'un efectiu estimat a {{formatnum:100000}} subjèctes en 1900 a prèp de {{formatnum:3500}} tigres<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20110128052257/http://catkingdom.tribe.net/ World tiger population shrinking fast, WWF warns] Associated Press [https://web.archive.org/web/20110128052257/http://catkingdom.tribe.net/]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[url=https://web.archive.org/web/20100919202051/http://fr.news.yahoo.com/4/20100916/tts-asie-tigres-ca02f96.html%5DDem%C3%B2ramens de 3500 tigres salvatges en Asia, segon un estudi Reuters [http://fr.news.yahoo.com/]</ref>, la majoritat vivent en [[Índia]]. La diminucion de son abitat e lo braconatge alimentant la [[medecina tradicionala chinesa]] son las menaças principalas pesant sus l'espècia. « Rei dels animals » e [[Tigre (astrologia chinesa)|signe del zodiac]] [[China|chinés]], lo tigre es tanben fòrça present dins la mitologia [[Indoïsme|indo]], servent de montura a [[Durga]]. Figura emblematica representant la fòrça e la feror, aquel felin es pintat dins fòrça quadres de caça, e a figurat dins fòrça òbras [[Musica|musicalas]] e [[Literatura|literàrias]]: [[Shere Khan]] del ''[[Lo Libre de la Jungle|Libre de la Jungle]]'' de [[Rudyard Kipling]]. == Descripcion morfologica == === Còrs === [[Fichièr:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Se diferéncia l'[[esqueleta]] del tigre d'aquel del [[leon]] amb sos membres mai corts, e d'aquel del [[Leopard]] per sa talha superiora.]] Lo tigre es lo mai grand felin salvatge, es tanben lo pus gròs [[predator]] sus la tèrra fèrma darrièr l'[[ors kodiak]] e l'[[ors polar]]. Aquel felin a un còrs pus long qu'aquel del leon; aquò lo fa paréisser fòrça mai massís. Las mesuras del tigre vàrian fòrça d'una sosespècia a l'autre: un tigre de Sumatra mascle pesa pas mai de {{unitat|140|kg}} per {{unitat|2.3|mètres}} de longor totala alara qu'un tigre de Siberia pòt aténher {{unitat|300|kg}} per {{unitat|3.3|mètres}} de long<ref> "jackson105"{{fr}}, Los felins, p.105</ref>. La nautor al garròt del tigre pòt atal variar de 0,85 a un mètre, sa longor totala amb la coa de 2 a {{unitat|3.7|mètres}} e son pes de 65 a {{unitat|300|kg}}<ref>larousse66{{fr}} Larousse dels félins, p.66</ref>. Lo recòrd de pes es aquel d'un tigre de Siberia en [[1950]] amb {{unitat|384|kg}}<ref> id jackson95, opcit, p.95</ref>. Las [[aurelha]]s del tigre son redondas, lor fàcia extèrna es negra amb una granda taca blanca al mitan. Las [[pupilha]]s son redondas, l'[[Irís (anatomia)|irís]] es de color daurada a verda, a vegada blava. Lo nas es ròse amb a vegadas de tacas negras, las [[vibrissa]]s son nombrosas sus un morre cort. Lo front es bombut. Lo còl es cobèrt d'una forradura fòrça mai densa e espessa formant una colareta, subretot pel mascle. Las [[canina]]s del tigre son las mai longas de totes los felins actuals: pòdon aténher una longor de nòu centimètres. Coma totes los membres del genre ''[[Panthera]]'', l’[[osoíd]] es en partida ossificada, aquò li permet de rugir<ref>{{en}} {{Vratislav Mazak, Panthera tigris,in Mammalian species 8 de mai de 1981 n°152[https://web.archive.org/web/20051030114117/http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-152-01-0001.pdf ]</ref>. === Pelatges === [[Fichièr:Tigress with cubs in Kanha Tiger reserve.jpg|thumb|Lo pelatge del tigre es un dissimulacion eficaça.]] Lo tigre a una forradura jauna clar a iranjat escur raiada de negre. Lo pelatge es blanc crèma sus la fàcia intèrna dels membres, la peitrina, la gòrja, las [[gauta]]s, la [[maissa]] inferiora e lo dessús dels uèlhs. Las raiaduras de color negra son mai o mens abondantas segon las [[sosespècia]]s, a vegadas dobles suls costats. Son diferentas d'un subjècte a l'autre e d'un costat a l'autre permetent una identificacion segura<ref> "jackson97"{{opcit}}, p. 97</ref>. Los tigres vivent dins las selvas son pus escurs e an mai de raias. En [[ivèrn]], lo pel es pus clar e dense pel [[tigre de Siberia]] e lo [[tigre de la Caspiana]]<ref> id "CSG3" </ref>{{,}}<ref> id"larousse66" </ref>. La [[coa]] es en primièr raiada puèi ven anelada a l'extremitat. Lo [[tigre blanc]], a vegadas presentat dins los zòos o los circs, es pas una sosespècia o una raça geografica del tigre. Qualques especimèns salvatges foguèron observats en Índia, mas es un subjècte capturat en 1951, Mohan, que venguèt l'aujòl de gaireben totes los tigres blancs captius<ref> id "jackson105" </ref>. Gaireben totes los tigres blancs an de raias negras a brun clar sus un pelatge blancàs; los uèlhs son blaus. Se considèra qu'es una mutacion genetica encontrada dins d'autres mamifèrs, coma lo [[cat]] e lo [[lapin]]<ref>{{en}} {{Roy Robinson, The white tigers of Rewa and gene homology in the felidae in Genetica 11 de decembre de 1968 ISSN=0016-6707 [https://archive.is/20121208202513/http://www.springerlink.com/content/p1v2353p20385405/]</ref>. Existís pas de cas d'[[albinisme]] reconegut.<ref>{{en}} {{[url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/albinos2.html] Albino Tigers, Maxine Annabell [https://web.archive.org/web/20110221031408/http://www.lairweb.org.nz/tiger/] ed: Tiger Territory</ref>. Lo [[tigre daurat]], o en anglés ''golden tiger'', a un pelatge blanc amb de traças rossas formant coma de raiaduras<ref>{{en}}[url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/tabby.html]Golden Tabbies, Maxine Annabell [https://web.archive.org/web/20110221031408/http://www.lairweb.org.nz/tiger/] ed: Tiger Territory</ref>. De tigres negres foguèron senhalats de temps en temps, mas la sola pròva de lor existéncia es una pèl confiscada per la polícia en octobre de 1992. Lo pelatge presenta una largor anormala de raiaduras que se jonhon totalament sus l'espatla e la tèsta, provocant l'illusion d'un tigre negre. <ref> id "CSG3" </ref>. <gallery> Fichièr:Singapore Zoo Tigers.jpg|Tigre blanc Fichièr:Golden tiger 1 - Buffalo Zoo.jpg|Tigre daurat </gallery> === Permanéncias fisicas === Un tigre fa de passes de 55 a 80 cm de long. La traça de pata mesura 10 a 14 cm de larg e 16 cm de long<ref>{{fr}} Le tigre : ses mœurs - son histoire - son avenir, Kailash Sankhala (trad. Florent Jouty) MLP Editions 1998 ISBN 2-7434-1070</ref>. Es un plan bon nadaire. Travèrsa aisidament los rius larg de 6 a {{Unitat|8|km}} e lo recòrd es aquel d'un [[tigre de Sumatra]] que traversèt una partida de mar de {{Unitat|29|km}} de larg<ref>"CSG3" {{en}} [https://web.archive.org/web/20120501013554/http://www.catsg.org/catsgportal/cat-website/catfolk/tiger-03.htm] Tiger ''Panthera tigris'' (Linnaeus, 1758) : Description and Behavior ''Part Two'', Cat Specialist group, 1996 [http://www.catsg.org]</ref>. Lo tigre pòt córrer a la velocitat maximala de {{Unitat|50|km/h}}, mas sus de distàncias pichonas, d'una vintena de mètres<ref> "NGM" </ref>. == Evolucion de l'espècia e sosespècias == === Evolucion de l'espècia === La linhada de las pantèras, las ''[[Pantherinae]]'', divergiguèt fa 10,8 milions d'ans de l'aujòl comun dels ''[[Felidae]]'', puèi fa 6,4 milions d'ans, la linhada de las pantèras nebulosas ''[[Neofelis]]'' e aquelas de las ''[[Panthera]]''<ref> PourLaScience {{fr}} L'évolution des chats| journal, Stephen O'Brien et Warren Johnson, Abril de 2008, ISSN 0 153-4092 basat sus {{en}} ''The late Miocene radiation of modern felidae : a genetic assessment'', W. Johnson et al. in Science (2006) e {{en}} ''The near eastern origin of cat domestication'', C. Driscoll e in al. Science (2007)</ref>. Lo mai vièlh aujòl comun als ''Panthera'' que se possedís de [[fossil]]s es ''[[Panthera palaeosinensis]]'', que viviá de la fin del [[Pliocèn]] al començament del [[Pleïstocèn]]. Lo tigre apareguèt fòrça abans lo jaguar, lo leopard e la pantèra e es estrechament parentat a la [[pantèra de las nèus]]: tigre e pantèra de las nèus aurián divergit fa dos milions d'ans<ref> "IUCNOnce">{{UICN 22732 ''Panthera uncia'' (Schreber, 1775) </ref>{{,}}<ref>La posicion del [[clade]] a respièch dels autres ''[[Panthera]]'' es encara pas plan clara.</ref>. Segon l'avís general, l'origina de l’espècia es localizada dins l'Èst e lo Nòrd-Èst d'Asia. Lo territòri del tigre se seriá aprèp espandit sus las [[illas de la Sonda]] puèi cap a [[Índia]]. De pròvas fossilas de sa preséncia al [[Japon]] e sus l'[[Bornèo|illa de Bornèo]]<ref>{{en}} Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes, John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, ed :Cambridge University Press, 1999, iSBN 0521648351 ISBN 978-0-521-64835-6, en linha [http://books.google.fr/books?id=dbQ8AAAAIAAJ]</ref>. Fa {{formatnum:73000}} ans, lo tigre gaireben s'apaguèt a causa de las erupcions del volcan [[Toba]] a [[Sumatra]]; aquò pòt explicar la flaca diversitat genetica de l’espècia actuala<ref> id PourLaScience </ref>. === Sosespècias === La primièra descripcion del tigre foguèt efectuada per Linné en 1758 dins son libre ''[[Systema Naturae]]''. L'espècia ''Panthera tigris'' aviá tradicionalament uèit sosespècias diferentas; pasmens, en 2004, un estudi menat sus tres marcadors genetics diferents de 130 tigres a revelat una novèla sosespècia, lo [[tigre de Malàisia]] (''Panthera tigris jacksoni'')<ref>{{fr}} Un nouveau cousin pour les tigres, Cécile Dumas, in Nouvel observateur 7 de decembre de 2004</ref>. La classificacion de nòu sosespècias foguèt adoptada par l'UICN en 2008<ref> id "UICNTigris" </ref> puèi per de fondacions de proteccion del tigre coma ''Save the tiger fund'' o ''21st Century Tiger''<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20010721091848/http://21stcenturytiger.org/ Tiger facts]sus e {{en}} [https://web.archive.org/web/20080509131028/http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/TigerSubspecies/AmurSiberianTigers/default.htm Tiger subspecies] sus [http://www.savethetigerfund.org/ ''Save the tiger fund'']</ref>. E mai, se vei que l'UICN efectuèt un cambiament d'autor per l'espècia (de [[Carl von Linné|Linné]] a [[Vratislav Mazák|Mazák]])<ref> id "UICNTigris" </ref>. La basa de donada [[National Center for Biotechnology Information|NCBI]] reconeis solament las sièis sosespècias encara viventas<ref>NCBI 9694 ''Panthera tigris'' </ref> e aquela del [[Sistèma d'informacion taxonomica integrada|SITI]] demorèt al modèl de uèit sosespècias<ref>ITIS 183805 ''Panthera tigris'' (Linnaeus, 1758) }}</ref>. Las recèrcas sus las sosespècias de tigres se contunhan per establir los plans de salvagarda mai adaptats possible<ref> id "Riding1" John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, {{opcit}}, p. 35-49</ref>{{,}}<ref>Per exemple, se lo tigre de China del Sud (''Panthera tigris amoyensis''), en dangièr critic d'atudament, aparten a la meteissa sosespècia que lo tigre d'Indochina (''Panthera tigris corbetti''), se pòt alara temptar de reproduccions en captivitat amb aquel per renfortir lo còde genetic del tigre de China du Sud.</ref>. Las nòu sosespècias presentadas aicí son aquelas reconegudas per l'[[UICN]], que tres atudadas: * lo [[tigre de Siberia]] (''Panthera tigris altaica'') es lo mai grand dels tigres. Son pelatge es clar amb de raiaduras pus brunas que negras. Los mascles an sovent un colar espés de pels blancs. Sas populacions s'espandisson sus [[Manchoria]], lo Nòrd-Èst de [[China]], [[Russia]] e benlèu la [[Corèa del Nòrd]] ; * lo [[tigre de China miègjornala]] (''Panthera tigris amoyensis'') es de talha plan compacta, sas raias son fòrça espaçadas, cortas e largas. Sosespècia en dangièr critic d'extincion; se tròba los darrièrs tigres chineses dins una resèrva del sud de China. Foguèt declarat « nosible » per [[Mao Zedong]], çò que precipitèt son extincion. Lo govèrn chinés tempta uèi de salvar los darrièrs especimèns; * lo [[tigre de Bali]] (''Panthera tigris balica'') revèrta lo tigre de Sumatra, foguèt fòrça desconegut al moment de sa disparicion, al començament dels ans 1930. Se trapava solament sus l'illa de [[Bali]] ; * lo [[tigre d'Indochina]] (''Panthera tigris corbetti'') es relativament pichon, son pelatge es de color escura, amb de raias mai finas e mai nombrosas que lo tigre de Bengale. Las marcas blancas son pus prononciadas. Son airal de reparticion cobrís [[Tailàndia]], la [[China]] del sud, [[Cambòtja]], [[Birmania]], [[Laos]], [[Vietnam]] ; * lo [[tigre de Malàisia]] (''Panthera tigris jacksoni'') es una sosespècia descricha en 2004, revertant lo tigre d'Indochina e viu en [[Malàisia]] ; * lo [[tigre de Java]] (''Panthera tigris sondaica'') es una sosespècia atudada; lo darrièr tigre de Java foguèt apercebut en 1972 e despareguèt benlèu dins los ans 1980, consequéncia de la destruccion de son abitat ligada a l'espleitacion intensiva de la fusta de [[tèc]]<ref>John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, {{opcit}}, p. 18</ref>. Semblava lo tigre de Sumatra e s'encontrava solament sus l'[[illa de Java]] ; * lo [[tigre de Sumatra]] (''Panthera tigris sumatrae'') es la pus pichona sosespècia de tigres encara viventa<ref> "jackson105" </ref>. Lo pelatge es fòrça escur, lo blanc del ventre es mendre, e las raias son doblas, finas e fòrça serradas. Los mascles an una forradura de còl espessa. Es present solament sus l'illa de [[Sumatra]] ; * lo [[tigre de Bengala]] (''Panthera tigris tigris'') a de raiaduras plan espaçadas sul fons brun iranjat. Se trapa subretot en [[Índia]], mas tanben [[Bangladèsh]], [[Botan]], [[Nepal]], a l'Oèst de [[Birmania]] e dins lo Sud de [[China]]. Es la sosespècia pus espandida; * lo [[tigre de la Caspiana]] (''Panthera tigris virgata'') es una sosespècia atudada dins los ans 1970. Aquel tigre èra de granda talha, amb un ventre blanc e sa tèsta aviá una longa colareta. Los territòris dels tigres de la Caspiana s'espandissián en [[Afganistan]], [[Iran]], [[Turquia]], [[Mongolia]], e lo centre de [[Russia]]. <gallery> Fichièr:Tiger in the snow at the Detroit Zoo March 2008 pic 2.jpg|[[Tigre de Siberia]] Fichièr:Panthera tigris amoyensis.jpg|†? [[Tigre de China miègjornala]] Fichièr:BaronOscarVojnich3Nov1911Ti.jpg|† [[Tigre de Bali]] Fichièr:Tiger 032.jpg|[[Tigre d'Indochina]] Fichièr:Malayan Tiger Cubs.jpg|[[Tigre de Malàisia]] Fichièr:Panthera tigris sondaica 01.jpg|† [[Tigre de Java]] Fichièr:Panthera tigris sumatran subspecies.jpg|[[Tigre de Sumatra]] Fichièr:Ranthambore Tiger.jpg|[[Tigre de Bengala]] Fichièr:Panthera tigris virgata.jpg|† [[Tigre de la Caspiana]] </gallery> === Ibrides === [[Fichièr:Liger couple.jpg|thumb|Un parelh de ligres dins un pargue de Corèa del Sud.]] De crosaments en captivitat se faguèron entre tigre e [[leon]]. Lo [[ligre]] es lo resultat del crosament entre un leon e una tigra, lo [[tiglon]] aquel d'un tigre e d'una leona. Lo [[ligre]] es en general mai grand que sos dos parents alara que lo [[tiglon]] es pus pichon. Possedís de caractèrs fisics entre aqueles de lor paire e aqueles de lor maire e son capables de rugir coma un tigre o un leon. Segon lo site ''Messybeast'', la diferéncia de talha entre lo [[ligre]] e lo [[tiglon]] es deguda a un [[gèn]] que s'exprimís diferentament segon lo [[sèxe]]<ref>{{en}}[http://www.messybeast.com/genetics/growth-dysplasia.htm] Why are ligers so much bigger than tigons, Sarah Hartwell [http://www.messybeast.com Messy beast]</ref>{{,}}. Los ligres e tiglons femèlas son a vegadas [[fertila]]s amb una de las espècias que ne son eissits. Aqueles crosaments se fan solament en [[captivitat]] perque los tigres e leons s'encontran rarament dins la natura<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20190127041309/http://www.lairweb.org.nz/tiger/hybridisation.html] Hybridisation, Maxine Annabell [https://web.archive.org/web/20110221031408/http://www.lairweb.org.nz/tiger/] ed: Tiger territory</ref>. Sovent eissits de crosaments forçats per obtenir un felin « fòra de nòrma », aqueles ibrides, sens utilitat per la conservacion de las espècias, sofrisson sovent de problèmas de santat fisica e mentala<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20101213123740/http://bigcatrescue.org/cats/wild/ligers.htm] Where do Ligers Come From?, Big Cat Rescue, [http://www.bigcatrescue.org]</ref>. Lo dogla seriá lo crosament entre un [[leopard]] mascle e una tigra e lo tigard lo crosament entre un tigre e una leoparda<ref>{{en}}[http://www.lairweb.org.nz/tiger/others.html] Other hybrid cats, Maxine Annabell [https://web.archive.org/web/20110221031408/http://www.lairweb.org.nz/tiger/] ed: Tiger territory</ref>. == Comportament == === Territorialitat === [[Fichièr:Tiger by Rosier.JPG|thumb|left|Los tigres aiman l'aiga e se repausan sovent dins una sompa o un estanh als periòdes cauds de la jornada<ref> id "jackson100" </ref>.]] Solitari, lo tigre aima pas partejar son territòri, subretot entre mascles. Lo tigre mascle possedís un territòri que conten doas a tres domenis reservats a las femèlas; lo recòrd es de sèt femèlas sul territòri d'un mascle<ref> "Larousse68" </ref>. Los mascles percorron lor territòri regularament, aquò li pren qualques setmanas<ref> "Larousse182" Rémy Marion, {{opcit}}, p. 182</ref>. Totes los tigres, mascles o femèlas, marcan lor territòri amb lor [[urina]] o lors [[excrement]]s. Per evitar los intruses, pòdon tanben senhalar lor preséncia en grafinhant los arbres. Fòra dels periòdes de reproduccion, o quand la femèla elèva los pichons, los encontres son evitats: Kailash Sankhala observèt qu'un parelh de tigres dins un meteis claus del zoo de Delhi anavan jamai suls meteis camins e avián de zonas separadas dins lor espaci<ref>"KS35" Kailash Sankhala, {{opcit}}, p. 35</ref>. Excepcions a la solitud dels tigres: son sovent los mascles que demòran prèp de las femèlas, e que a vegadas accèptan de partejar una presa. De joves tigres fraires se ligan a vegadas per atacar de presas pus grandas. Pasmens, aqueles comportaments son pas frequents, e los encontres entre tigres se redusisson sovent al periòde de reproduccion<ref>"Larousse183" Rémy Marion, {{opcit}}, p. 183</ref>. Lo tigre possedís sovent qualques tutas sus son [[territòri]], e utiliza la mai adaptada pels besonhs del moment. Lo territòri d'un tigre vària fòrça segon la disponibilitat de las presas. Per exemple, dins qualques regions d'[[Índia]] o de [[Nepal]], ont las presas son abondantas, lo territòri dels mascles cobrís entre 30 e {{unitat|72|km|2}} e aquel de las femèlas pòt èsser inferior a {{unitat|20|km|2}}. Mas en [[Siberia]], ont las presas son raras, cal de 800 a {{unitat|1000|km|2}} de territòri per un mascle e fins a {{unitat|400|km|2}} per una femèla<ref> "jackson100" </ref>. === Vocalizacions === Lo tigre a un grand repertòri de [[vocalizacion]]s, diferentas segon lor utilizacion: senhal de preséncia, apèl d'una femèla, crida d'ataca... Los rugiments se pòdon ausir a tres quilomètres de distància<ref> jackson101 Jackson, {{opcit}}, p.101</ref>, Son generalament utilizats per senhalar lor preséncia a las femèlas e als tigres de passatge, mas pòdon a vegadas indicar que la caça a capitat<ref>id jackson101" </ref>. === Caça e alimentacion === ==== Metòdes de caça ==== Lo tigre es un [[predator]] crepuscular: caça de preferéncia al levar e al tombar del jorn, mas pòt tanben caçar pendent la jornada<ref>id "Larousse68" </ref>. Pista las presas a la vista e a l'ausida, e utiliza pauc son odorat per aquela activitat<ref> id "jackson98" Jackson, {{opcit}}, p. 98</ref>. Los tigres preferisson atacar de subjèctes joves o vièlhs. Lo tigre apròcha sa presa a l'[[afust]] e l'ataca pel costat o darrièr. Se sa presa es pichona, lo tigre la tua en li rompent las vertèbras cervicalas; s'es granda, preferisson de la mòrdre a la gòrja e atal l'estofar<ref> id "Larousse68" </ref>. La mordida a la gòrja permet d'evitar las banas e las batas de sas presas e las empacha de tornar se levar<ref>id"CSG4" {{en}} [https://web.archive.org/web/20111116172707/http://www.catsg.org/catsgportal/cat-website/catfolk/tiger-04.htm titre=Tiger ''Panthera tigris'' - Description and Behavior - Part Three]Cat Specialist Group [http://www.catsg.org/]</ref>. Lo tigre es abituat a menar la presa dins los bartasses per la manjar al calme; pòt tanben la cobrir de fuèlhas o de tèrra per l'escondre<ref> id "jackson100" Jackson, {{opcit}}, p. 100</ref>. Arriba que de tigres caçan ensemble mas es pauc frequent. La probabilitat de capitar una caça vària segon los subjèctes e l'abitat : per exemple, dins lo [[Pargue Nacional de Ranthambore]], solas 10 % de las caças capitan, alara que dins las selvas densas d'un [[Pargue Nacional de Kanha]], la mejana es de 5 %<ref> id "Letigre32" </ref>. ==== Alimentacion ==== Una tigra de Bengala sola consoma sièis quilogramas de carn per jorn, çò que, segon la talha de las presas, representa 40 a 70 presas per an<ref> id "Letigre32">{{fr}} The Year of the Tiger (Le tigre), Michael Nichols e Geoffrey C. Ward (trad Florence Illouz), National Geographic, ISBN 2-7441-2875-9</ref>. Un tigre en mejana deu caçar una granda presa cada sèt a dètz jorns<ref> id "jackson100" </ref>. Un tigre pòt manjar de 14 a 40 kg de carn en un còp.<ref> id "CSG4" </ref>. Lo tigre se noirís que de carn, es un animal [[Carnivora|carnivòr]]. Las principalas presas del tigre son de pes mejan (de cinquanta a dos cents quilogramas), caça subretot los [[singlar]]s e los [[cervidae|cèrvis]]<ref> id"Larousse68" </ref>. Lo regim alimentari del tigre vària segon las sosespècias e segon son abitat; enclusís [[gaur]], [[sambar]], [[bufle]], [[cèrvi axis]], [[monin]], etc. S'ataca a vegadas als animals espinoses [[pòrc espic|pòrcs espics]], mas tanben a de presas pus grandas coma los [[ors]]es, de [[leopard]]s, de pichons [[rinocèros]] e [[elefant]]s<ref> id "Larousse68" </ref> o de [[Crocodilia]]s<ref> id "Larousse182" </ref>. Predator [[oportunista]], lo tigre se pòt atacar al [[bestial]], o a una caraunhada<ref> id "Larousse183" </ref>. Se necessari, pòt tanben manjar de pars<ref> id "Larousse183" </ref>. ==== Manjaire d'Òme ? ==== Lo tigre es lo felin amb una granda reputacion de manjaire d'Òmes, subretot en Índia. Aquò significa pas que l'èsser uman fa partida de son regim alimentari, mas pòt s'atacar a l'Òme. La tigra escaissada « la manjaira d'Òme de Champawat » que foguèt tuada pel caçaire [[Jim Corbett]] en [[1907]] aviá tuat 438 personas<ref> id "NGM">{{fr}} [[national geographic|National geographic magazine]], ''À travers le livre de la jungle'', « Lieux et personnages », hors-série n°2, janvier 2003</ref> en uèi ans<ref> id "jackson100" </ref>. Dempuèi lo començament del sègle XX, las victimas son fòrça mens nombrosas, mas dins los ans 1950, se comptava prèp de {{formatnum:5000}} mòrts cada an<ref> id "NGM" </ref>. Los principals accidents mortals se produson a l'ocasion de contacte imprevist entre l'òme e l'animal. La pèrda de [[canina]]s es un punt determinant: lo tigre, incapable de se noirir de grandas presas, se replega sus de presa pus flacas coma l'òme. Las tigras pòdon transmetre lo gost de la car umana a lors pichons e perpetuar atal una linhada de manjaires d'Òmes<ref> id "NGM" </ref>. === Cicle de vida === [[Fichièr:Panthera tigris altaica 31 - Buffalo Zoo.jpg|thumb|left|La tigra s'ocupa sola de sos pichons.]] Lo periòde de reproduccion se pòt far a tot moment de l'an, mas i a un pic d'ocurréncia que vària segon la zona geografic<ref>, entre la fin de novembre e lo començament d'abril en Índia, entre decembre e febrièr en Manchoria e entre febrièr e abril en Nepal.</ref>. Durant l'[[estrus]] que dura mai de nòu jorns<ref>id"jackson105" </ref>, la femèla senhala sa preséncia per de gemiments e de rugiments repetits acompanhat d'un marcatge olfactiu pus frequent. Pendent la cort, los contactes son frequents: los tigres se mossegan lo morre, se fretan un contra l'autre. Quand la femèla es prèsta, pren la posicion tipica dels felins: s'assètan, las patas mai longas davant e aquelas de darrièr mièg plegadas, lo mascle la penètra e la sasís per la pèl del còl pendent l'[[ejaculacion]]. Per finir, la tigra s'escampa violentament e se vira sovent contra lo mascle, abans de començar un periòde de repaus<ref> id "KS36" </ref>. L'[[acoblament]] es brèu mas se pòt repetir mai d'un còp per jorn<ref>Jackson, {{opcit}}, p. 15</ref>. La femèla fa nàisser dins un luòc isolat<ref>Una balma, sos de ròcas o lo trauc d'un arbre</ref> dos o tres pichons en mejana (sèt al maximum) aprèp 93 a {{unitat|114|jorns}} (o entre 3 e 4 meses) de portadura<ref>id "jackson105" </ref>. Los joves tigres demòran cècs fins a sièis a catorzen jorns; pesan a la naissença de 750 a {{unitat|1600|g}}. Es la tigra que fa l'[[educacion]] dels pichons; lo tigre participa. La tigra los desplaça sovent d'una tuta a l'autra per los aparar dels predators. Començan de jogar quand an un mes<ref>"jackson103">Jackson, {{opcit}}, p. 103</ref>; la tigra dona pas de carn abans quaranta jorns e lo desmamatge se fa a dos meses<ref> id"KS36" </ref>. Los joves demòran amb la maire per aprendre la caça. Al contrari dels [[lion]]s, los tigres joves manjan en primièr. La tigra es fòrça protectritz, eliminant o evitant lo dangièr (tigres mascles, lo paire comprés, Òmes, etc.) Vèrs un an, los joves pòdon caçar sols<ref> id "jackson103" </ref>. Los conflictes per las presas se multiplican vèrs dètz-e-uèit a vint-e-un meses e los mascles son los primièrs que daissan lo cercle familial<ref> id "KS36" </ref>. Dins la natura, los tigres fan lor maduretat sexuala de tres a sièis ans pels mascles e a gaireben tres ans per la femèla<ref> id "jackson105" Jackson, {{opcit}}, p. 105</ref>. Lo tigre se reprodusís pas mai a partir del catorzen an<ref >id "CSG5" </ref>. La maire torna en cicle eustral detz-e-uèit a vint meses aprèp la naissença<ref> id"KS36" Kailash Sankhala, {{opcit}}, « Les relations familiales : La brave mère », p.34-49</ref>. Un estudi fach al [[Pargue Nacional del Chitwan]], en [[Nepal]], a mostrat una [[mortalitat infantila]] de 34 % per los joves de mens d'un an e de 29 % pel segond an. Pel primièr an, 73 % de las [[mòrts]] foguèron degudas a la pèrda de la portada entièra per causa d'[[inondacion]], d'[[encendi]] o d'[[infanticidi]]. == Ecologia e reparticion == === Abitat del tigre === [[Fichièr:Canopy Walk View.jpg|thumb|La selva densa es lo principal abitat del tigre.]] Se trapa dins las [[Selva tropicala umida|selvas umidas tropicalas]] fins a la [[Taiga]] de la Russia d'Orient Extrèm en passant per las [[mangròva]]s dels [[Sundarbans]], lo tigre s'adapta plan, pasmens que preferís los terrens de granda vegetacion utils per ne far un bon terren de caça e un bon abric<ref> id "Larousse68" </ref>. En [[2008]], al [[Botan]], alara que se pensava que lo tigre anava fins a {{formatnum:3000}} mètres<ref> id "Larousse68" </ref>, de patadas e de [[fotografia]]s lo mòstran anant entre {{formatnum:3700}} e {{formatnum:4300}} mètres<ref>{{fr}} Au Bhoutan des tigres du Bengale ont été localisés à des altitudes inégalées jusque là, Guillaume Talbot, Bulletin électronique 6 de junh de 2008[https://web.archive.org/web/20081126065259/http://www.bulletins-electroniques.com/actualites/54900.htm][https://web.archive.org/web/20081126065259/http://www.bulletins-electroniques.com/actualites/54900.htm]</ref>. === Reparticion === L'airal de reparticion del tigre a fòrça demenit dempuèi lo sègle XIX. S'espandissent de l'Èst de [[Turquia]] a l'Orient Extrèm rus, sus las illas de [[Sumatra]], de [[Java]] e de [[Bali]]: dins gaireben tota Asia, levat de la serrada d'[[Imalaia]]. Uèi, los darrièrs tigres subrevivon solament dins catòrze païses: [[Índia]], [[Nepal]], [[Botan]], [[Bangladèsh]], [[Birmania]], [[Laos]], [[Tailàndia]], [[Cambòtja]], [[Malàisia]], [[Indonesia]] (illa de Sumatra), [[Republica Populara de China|China]], [[Russia]] e benlèu la [[Corèa del Nòrd]]. Dins lo [[Pargue Nacional de Kaziranga]], las estimacions oficialas comptan 90 a 100 subjèctes, constituissent benlèu la concentracion pus densa al monde. == Conservacion del tigre == === Menaças === ==== Enemics naturals ==== Son pauc los enemics naturals. Pasmens, las ardadas de [[dhole]]s pòdon atacar e tuar un tigre. Los orses tanben pòdon tuar de tigres mascles o joves<ref>Jackson, {{opcit}}, p. 102</ref>. ==== Caça ==== [[Fichièr:Chasse au tigre du roi Georges V.jpeg|thumb|Dos tigres cochats sus la linha de caça pendent una caça del rei [[George V del Reialme Unit|George V]] sus l'espatla d’[[elefants]] en [[Índia]] en 1912.]] La caça dels [[trofèu]]s foguèt una causa importanta de regression del tigre al sègle XIX e al començament del sègle XX. La caça del tigre foguèt un espòrt dels [[colon]]s e dels [[raja|maharadjahs]]. <ref>{{en}} Born to Be Wild : Tiger persecution and advocacy, Katheryn Malcolm Norris, 9 de mai de 2005[http://scholar.lib.vt.edu/theses/available/etd-06032005-162347/unrestricted/TITLEANDABSTRACT.pdf][http://scholar.lib.vt.edu]{{en}}</ref>. Lo comèrci de la pèl accelerèt aquela caça. Al començament del sègle XX, una pèl costava 200 [[Ropia indiana|ropias]], e un [[tapís]] amb la tèsta fins a 300. Las forraduras foguèron negociadas pels marchands locals puèi vendudas coma sovenir<ref> id "KS79" Kailash Sankhala, {{opcit}}, p. 79</ref>. Pendent los ans 1950 a 1960, se comptava mai de tres mila tigres; foguèron tuats coma trofèus<ref>Kailash Sankhala, {{opcit}}, « Biographie du tigre »,p. 15</ref>. La caça del tigre es uèi enebida dins totes los païses ont viu lo felin. Le [[braconatge]] e la desparicion de son abitat e de sas presas son uèi ara las causas principalas de la baissa de populacions. ==== Destruccion de son abitat ==== Lo tigre sofrís de la destruccion de son abitat: desforestacion e pèrda dels abitats naturals, creissença demografica, disparicion de las presas, agrandiment de las zonas cultivadas e aumentacion de la [[pollucion]]. Los subjèctes mens e mens nombroses, e a vegadas mai e mai alunhats penan per s'encontrar e se reproduire. ==== Medecina tradicionala ==== En [[Asia]], s'utiliza de partidas del còrs del tigre, coma los òsses, per fabricar de remèdis tradicionals<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20091203072259/http://www.wwf.ch/fr/lewwf/notremission/especes/organisationsinternationales/souvenirs/souvenir5.cfm]Medecina tradicionala chinesa[http://www.wwf.ch/] ed: WWF Soïssa</ref>{{,}}<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20131110144901/http://ipsnouvelles.be/news.php?idnews=9983] La faune sauvage menacée par la médecine traditionnelle chinoise, Malini Shankar, lo 14 octobre de 2008 [http://ipsnouvelles.be/] ed: Inter Press Service, 21 agost de 2009}}</ref>. Lo trafec d'òsses a demenit en Índia e en Russia<ref> id "PandaMag119p21" {{fr}} Tigres, entre les griffes des hommes, WWF-France, Panda magazine, decembre de 2009 ISBN 0248 8124, p. 21</ref>. En China, es enebit dempuèi 1993 d'utilizar d'extraits de tigre dins la farmacopèa e l'òs de [[sailong]] a remplaçat l'òs de tigre. A Taiwan, 59% de las farmacias fornissián de preparacions amb d'òs de tigre dins los ans 90 e mens d'1% en 2009. Mas en Cambòtja, Indonesia, Laos, Birmania e Vietnam, la luta contra lo braconatge es fòrça flaca e los mercats demòran<ref> id "PandaMag119p21" </ref>. === Proteccion === ==== Istoric de las accions de proteccion ==== En 1969, lo director del zoo de Delhi declarèt que {{cita|Lo tigre es a mand de desaparéisser !}}<ref> id "PandaMag119p15" Panda magazine, op. cit., p. 15</ref>. La caça del tigre foguèt enebida en 1970, en 1973 lo Projècte Tigre foguèt lançat per [[Indira Gandhi]] en Índia<ref> id "Letigre25"Michael Nichols et Geoffrey C. Ward, {{opcit}}, p. 25</ref>: los pargues nacionals son transformats en resèrvas, qu'es enebit d'accedir al centre. Lo programa fonciona: dins los ans 1980, las autoritats indianas anóncian que las populacions de tigre an mai que doblat<ref> id "Letigre25" </ref>. Pasmens, lo projècte relentiguèt a la mòrt d'[[Indira Gandhi]] en 1984. E mai los resultats del Projècte Tigre son criticats: lo comptatge èra pauc precís, e los administrators avián tendéncia a coflar lors resultats per justificar l'argent pagat per l'Estat<ref> id "Letigre25" </ref>. A partir de 1986, se descobriguèt amb suspresa que los tigres « dispareissián »: se pren alara consciéncia del [[braconatge]] que provesís la farmacopèa tradicionala chinesa. La revelacion del braconatge provoquèt una crisi dins la comunautat dels conservators: totes los esfòrces semblavan vans, lo trafec d'òsses de tigre continuava en [[Indochina]] e en [[Siberia]]. Aprèp que los querelaires trobèron un acòrd<ref>Equipar un colar emetor per cada tigre, tracar los braconièrs dins tota [[Asia]]</ref>, s'entreprenguèt d'accions internacionalas<ref> id"Letigre29" Michael Nichols et Geoffrey C. Ward, {{opcit}}, p. 29</ref>: * En 1994, los representants de fòrça païses ont vivon los tigres se reüniguèron per lutar ensemble contra lo comèrci illegal del tigre ; * En 1995, la campanha ''Save the tiger fund'', financiada per la societat [[ExxonMobil|Exxon]] e lo ''National Fish and Wildlife Foundation'', a per objectiu d'enforçar l'accion de las resèrvas<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20080511161411/http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/TigerConservation/LandscapelevelConservation/default.htm] Strengthening Landscape-level Tiger Conservation, Save The Tiger Fund [http://www.savethetigerfund.org]</ref>, per exemple en instaurant de corredors silvèstres per empachar l'isolament de las populacions de tigres, e arrestar lo comèrci illegal<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20080511192415/http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/TigerConservation/Stoppingtrade/default.htm]Stopping the Trade in Tiger Parts, Save The Tiger Fund [https://web.archive.org/web/20110226154008/http://savethetigerfund.org/]</ref>. * L'interdiccion del comèrci d'òsses de tigre en China foguèt lo resultat de fòrça pressions exercidas per la comunautat internacionala. En 2010, tretze caps de govèrn que [[Vladimir Potine]] e [[Robert Zoellick]] (president de la [[Banca Mondiala]]) se reüniguèron per balhar 350 milions de dolars per la conservacion del tigre<ref>[http://www.futura-sciences.com/fr/news/t/developpement-durable-1/d/le-tigre-sauve-par-un-sommet_26293/ Le tigre sauvé par un sommet ?] in [[Futura-sciences]]</ref>. ==== Estatut legal ==== L'ensemble de las sosespècias de tigre es classat dins l'[[annèxe I de la CITES]] dempuèi 1975, levat lo [[tigre de Siberia]] qu'èra sus l'[[annèxe II de la CITES]] fins a 1987, aquò significa que son [[comèrci]] es enebit levat autorizacion excepcionala<ref>Per exemple, [[Ozbequistan]] obtenguèt en 2009 un [[quòta d'exportacion]] de tres especimèns salvatges vivents de tigre de Siberia</ref>. L'espècia es tanben considerada coma ''En dangièr'' (EN) per l'[[UICN]] dempuèi 1986<ref> id "UICNTigris" UICN 15955 ''Panthera tigris'' (Mazak, 1968)</ref>. Las sosespècias pòdon aver un estatut diferent: le tigre de Siberia foguèt considerat coma ''En dangièr critic d'extincion'' (CE) de 1996 a 2008 per tornar trobar l'estatut d'''En dangièr'', lo tigre de China e lo tigre de Sumatra son considerats coma ''En dangièr critic d'extincion'' dempuèi 1996 e lo tigres de la Caspiana, de Bali e de Java son considerats coma ''Atudats'' (EX). Lo tigre es aparat per la legislacion nacionala dins de païses ont es present a l'estat salvatge<ref> nid "jackson103" Jackson, {{opcit}}, p. 103</ref>. === Populacion === ==== Preséncia in situ ==== En 1900, s'estimava que la populacion de tigra èra de {{formatnum:100000}} individús que {{formatnum:40000}} en Índia<ref> id "jackson103" </ref>. En 2008, lor populacion s'estimava per l'[[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]] entre {{formatnum:1361}} e {{formatnum:2056}} especimèns capables de se reproduire<ref> id "UICNTigris" </ref> que {{formatnum:1411}} subjèctes en Índia<ref>{{en}}[http://projecttiger.nic.in/whtsnew/status_of_tigers_in_india_2008.pdf] Status of tigers, co-predators and prey in India 2008 [http://projecttiger.nic.in/] ed: Project Tiger</ref>. {|class="wikitable" style="text-align:center;" |+Estimacion de las populacions dels tigres salvatges per país segon l'UICN en [[2008]]<ref> id "UICNTigris" </ref> |- |[[Bangladèsh]] |[[Botan]] |[[Cambòtja]] |[[China]]<ref>Totas sosespècias confondudas.</ref> |[[Corèa del Nòrd]] |[[Índia]] |[[Indonesia]] |[[Laos]] |[[Malàisia]] |[[Birmania]] |[[Nepal]] |[[Russia]] |[[Tailàndia]] |[[Vietnam]] |- |200-419 |67-81 |11-50 |37-50 |Inconnu |{{formatnum:1165}}-{{formatnum:1657}} |441-679 |7-23 |300-493 |150 |350-370 |331-393 |250-720 |100 |} {|class="wikitable" style="text-align:center;" |+Estimacion de las populacions dels tigres salvatges per sosespècia segon l'UICN en [[2008]]<ref> id "UICNTigris" </ref> |- |[[Tigre de Siberia]] |[[Tigre de China miègjornala]] |[[Tigre de Bali]] |[[Tigre d'Indochina]] |[[Tigre de Malàisia]] |[[Tigre de Java]] |[[Tigre de Sumatra]] |[[Tigre de Bengala]] |[[Tigre de la Caspiana]] |- |331-393 |Benlèu atudat<ref>Non apercebut par un scientific dempuèi los ans 1970. Qualques observacions non oficialas.</ref> |Atudat |{{formatnum:2500}}<ref>Donadas extrapoladas.</ref> |493-{{formatnum:1480}} |Atudat |441-679 |{{formatnum:1782}}-{{formatnum:2527}} |Atudat |} Uèi, i a en [[Índia]] vint-e-tres resèrvas naturalas especialament creadas per preservar lo tigre. En [[Nepal]], tres resèrvas pòdon pretendre abrigar de tigres. Lo tigre es present dins dètz-e-nòu resèrvas en [[Tailàndia]], catòrze airals aparats de [[Vietnam]], cinc resèrvas a [[Sumatra]]<ref> id "jackson103" </ref>, tres resèrvas en [[Russia]] e una en [[China]]<ref> id "jackson103" </ref>. ==== Preséncia ex situ ==== [[Fichièr:The Circus Is Leaving Town.jpg|thumb|Las rotlòtas son plan sovent estrechas per i abrigar de tigres.]] L'elevatge conservatòri permet de mantenir una populacion de tigres viventa que qu'arribe a la populacion salvatja, mas tanben, mercé a l'afeccion del public per aquela espècia de sostenir los programas de proteccion ''in situ''. Una autra accion dels zoos es de permetre las accions de recèrcas sul tigre per conéisser sa [[biologia]]. Pasmens, los ensags de [[reintroduccion]] de tigres nascuts en captivitat an pas capitat<ref> id "Larousse166" </ref>. Lo tigre se reprodusís fòrça plan en captivitat e benlèu los tigres en captivitat son pus nombroses que los tigres salvatges. En 2004, lo ''studbook international'' (registre internacional) compta 660 tigres<ref>id "WAZA" {{en}} [url=https://web.archive.org/web/20081012205211/http://www.waza.org/virtualzoo/factsheet.php?id=112-007-002-005&view=Cats&main=virtualzoo] Virtual Zoo : Tiger, WAZA 2008 [http://www.waza.org/ World Association of Zoos and Aquariums]</ref>. Lo 19 de març de 2009, un pauc mai de {{formatnum:1400}} tigres son inscriches sus la basa [[ISIS]]: que, mai de 400 tigres de Siberia, prèp de 300 tigres de Bengala, mai de 200 tigres de Sumatra e una cinquantena de tigres de Malàisia e de tigres d'Indochina e per finir, 390 tigres d'origina non especificada o eissits d'ibridacion<ref>{{en}} [[ISIS]], ''Panthera tigris'' sul site d'[https://app.isis.org/abstracts/abs.asp ISIS Species Holdings]</ref>. Los tigres se tròban tanben dins los zoos privats, ont las condicions de detencion son a vegadas contràrias al dreches dels animals: sofrisson sovent de problèmas nutricionals o son l'objècte d'un elevatge intensiu. Dins los [[circ]]s i a tanben fòrça tigres pels espectacles de [[domdatge]]: las condicions de detencion d'aqueles animals son tanben denonciadas (gàbias tròp estrechas e dreçatges violents<ref>{{fr}} [url=https://web.archive.org/web/20090310044700/http://www.spa.asso.fr/174-contre-le-cirque.htm] Contra lo circ, SPA [http://www.spa.asso.fr]</ref>. Pasmens, de pargues per animals retirat del circ existisson, coma aquel del [[circ Pinder]]<ref>{{fr}} [url=https://web.archive.org/web/20090319121432/http://cirquepinder.com/pinderland.html] Pinderland</ref>. Tanben, existisson de centres d'elevatge en captivitat que lor sola preocupacion es de far créisser lo nombre d'aqueles felins pel profièch: per exemple, un tigre blanc se pòt vendre a {{unitat|60000|$}}<ref>{{en}} [url=https://web.archive.org/web/20080905085921/http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/snowtigers.htm] Snow Tigers, Bigcat Rescue</ref>. == Representacions artisticas del tigre == <gallery> Fichièr:Illustrations de Icones animalium quadrupedum viviparorum et oviparorum-Tigre.jpeg|Representacion d'un tigre al sègle XVI. Fichièr:Henri Rousseau - Surprise!.jpg|''Surprise !'' del [[Henri Rousseau|Doanièr Rousseau]]. Fichièr:Tora kawabata.jpg|Dessenh d'un tigre Fichièr:Marc - Der Tiger.jpg|''Le tigre'' de [[Franz Marc]]. </gallery> == Nòtas e referéncias == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> == Annèxes == === Bibliografia === * {{fr}} The Year of the Tiger (Le tigre) in National Geographic, Michael Nichols e Geoffrey C. Ward (trad: Florence Illouz)2000 ISBN 2-7441-2875-9 * {{fr}} Le tigre : ses mœurs - son histoire - son avenir, Kailash Sankhala, (trad: Florent Jouty) ISBN 2 7434 1070}} * {{fr}} Les tigres ouvrage, Pascal Picq e François Savigny, 2004 ed: Odile Jacob ISBN 2-7381-1342-7 * {{en}} Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes, John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, 1999, ed: Cambridge University Press ISBN 0-521-64835-1 ISBN 978-0-521-64835-6 [http://books.google.fr/books?id=dbQ8AAAAIAAJ] [[Categoria:tigre]] ai03q5wlzbjkgf67tzs32m6lj8gwveb 0 76431 2509438 2165485 2026-09-26T07:54:24Z Alaric 506 44932 2509438 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chavaròcha | nom2 = ''Chaveroche'' | lògo = cap | imatge = Chaveroche,_l'église-presbytère.jpg | descripcion = L'egleisa de Sent Clar e la cura, d'un tenent. | escut = Blason_ville_fr_Chaveroche_(Corrèze).svg | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = [[Canton del Replanat de Miuvachas|Lo Replanat de Miuvachas]] ([[Canton d'Ussel-Oèst|Ussèl-Oèst]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 19053 | cp = 19200 | cònsol = Daniel Escurat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 2.25777777778 | latitud = 45.575 | alt mej = | alt mini = 612 | alt maxi = 814 | km² = 18.26 | gentilici = |}} '''Chavaròcha''' (''Chaveroche'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chavaròcha | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Pardós lo Vielh]] | èst = | sud-èst = [[Ussèl (Corresa)|Ussèl]] | sud = [[Sent Angiau]] | sud-oèst = | oèst = [[Alairac (Corresa)|Alairac]] | nòrd-oèst = [[Sent German las Volps]] }} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=19053 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2032]] |Identitat=Daniel Escurat|Partit= divers drecha |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19053 |1793=350 |1800=268 |1806=287 |1821=288 |1831=344 |1836=360 |1841=453 |1846=504 |1851=510 |1856=483 |1861=442 |1866=444 |1872=475 |1876=438 |1881=410 |1886=432 |1891=406 |1896=380 |1901=353 |1906=338 |1911=320 |1921=275 |1926=298 |1931=282 |1936=266 |1946=232 |1954=200 |1962=188 |1968=167 |1975=139 |1982=140 |1990=149 |1999=145 |cassini=9026 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|053}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|053}}/18.26) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== <gallery> Chaveroche_-_Entrée.jpg|Una entrada del borg. Chaveroche_-_La_mairie.jpg|L'ostal de comuna. Chaveroche_-_Le_monument_aux_morts.jpg Chaveroche_-_Monument_hommage_aux_martyrs_du_18_décembre_1943.jpg|Monument omenatge als martirs del 18 de decembre 1943. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] n615yqlg5rx6qq2rkhhx3l6k3tmiwlp 2509463 2509438 2026-09-26T09:39:58Z Alaric 506 44932 2509463 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chavaròcha | nom2 = ''Chaveroche'' | lògo = cap | imatge = Chaveroche,_l'église-presbytère.jpg | descripcion = L'egleisa de Sent Clar e la cura, d'un tenent. | escut = Blason_ville_fr_Chaveroche_(Corrèze).svg | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = [[Canton del Replanat de Miuvachas|Lo Replanat de Miuvachas]] ([[Canton d'Ussèl-Oèst|Ussèl-Oèst]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 19053 | cp = 19200 | cònsol = Daniel Escurat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 2.25777777778 | latitud = 45.575 | alt mej = | alt mini = 612 | alt maxi = 814 | km² = 18.26 | gentilici = |}} '''Chavaròcha''' (''Chaveroche'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chavaròcha | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Pardós lo Vielh]] | èst = | sud-èst = [[Ussèl (Corresa)|Ussèl]] | sud = [[Sent Angiau]] | sud-oèst = | oèst = [[Alairac (Corresa)|Alairac]] | nòrd-oèst = [[Sent German las Volps]] }} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=19053 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2032]] |Identitat=Daniel Escurat|Partit= divers drecha |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19053 |1793=350 |1800=268 |1806=287 |1821=288 |1831=344 |1836=360 |1841=453 |1846=504 |1851=510 |1856=483 |1861=442 |1866=444 |1872=475 |1876=438 |1881=410 |1886=432 |1891=406 |1896=380 |1901=353 |1906=338 |1911=320 |1921=275 |1926=298 |1931=282 |1936=266 |1946=232 |1954=200 |1962=188 |1968=167 |1975=139 |1982=140 |1990=149 |1999=145 |cassini=9026 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|053}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|053}}/18.26) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== <gallery> Chaveroche_-_Entrée.jpg|Una entrada del borg. Chaveroche_-_La_mairie.jpg|L'ostal de comuna. Chaveroche_-_Le_monument_aux_morts.jpg Chaveroche_-_Monument_hommage_aux_martyrs_du_18_décembre_1943.jpg|Monument omenatge als martirs del 18 de decembre 1943. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] pvxpfidcdwotbkt2nxhxgrm9j8dlerd 2509481 2509463 2026-09-26T10:34:18Z Sovenhic 36254 en lemosin 2509481 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chavaròcha | nom2 = ''Chaveroche'' | lògo = cap | imatge = Chaveroche,_l'église-presbytère.jpg | descripcion = L'egleisa de Sent Clar e la cura, d'un tenent. | escut = Blason_ville_fr_Chaveroche_(Corrèze).svg | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = [[Canton del Replanat de Miuvachas|Lo Replanat de Miuvachas]] ([[Canton d'Ussèl-Oèst|Ussèl-Oèst]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 19053 | cp = 19200 | cònsol = Daniel Escurat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 2.25777777778 | latitud = 45.575 | alt mej = | alt mini = 612 | alt maxi = 814 | km² = 18.26 | gentilici = |}} '''Chavaròcha''' (''Chaveroche'' en [[francés]]) es una [[comuna]] d'[[Occitània]], en [[Lemosin (region)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nuòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chavaròcha | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Pardós lo Vielh]] | èst = | sud-èst = [[Ussèl (Corresa)|Ussèl]] | sud = [[Sent Angiau]] | sud-oèst = | oèst = [[Alairac (Corresa)|Alairac]] | nòrd-oèst = [[Sent German las Volps]] }} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=19053 |Títol= Lista daus cònsols màgers successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2032]] |Identitat=Daniel Escurat|Partit= divèrs drecha |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19053 |1793=350 |1800=268 |1806=287 |1821=288 |1831=344 |1836=360 |1841=453 |1846=504 |1851=510 |1856=483 |1861=442 |1866=444 |1872=475 |1876=438 |1881=410 |1886=432 |1891=406 |1896=380 |1901=353 |1906=338 |1911=320 |1921=275 |1926=298 |1931=282 |1936=266 |1946=232 |1954=200 |1962=188 |1968=167 |1975=139 |1982=140 |1990=149 |1999=145 |cassini=9026 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|053}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|053}}/18.26) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== <gallery> Chaveroche_-_Entrée.jpg|Una entrada dau borg. Chaveroche_-_La_mairie.jpg|L'ostau de comuna. Chaveroche_-_Le_monument_aux_morts.jpg Chaveroche_-_Monument_hommage_aux_martyrs_du_18_décembre_1943.jpg|Monument d'omenatge aus martirs dau 18 de decembre de 1943. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas emb la comuna== ==Vejatz tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] l022r6b80o0fhj6r0ra2ddmcsptudns 2509483 2509481 2026-09-26T10:36:07Z Sovenhic 36254 en lemosin 2509483 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}}{{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chavaròcha | nom2 = ''Chaveroche'' | lògo = cap | imatge = Chaveroche,_l'église-presbytère.jpg | descripcion = La glèisa de Sant Clar e la cura, d'un tenent. | escut = Blason_ville_fr_Chaveroche_(Corrèze).svg | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Nuòva Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = [[Canton dau Replanat de Miuvachas|Lo Replanat de Miuvachas]] ([[Canton d'Ussèl-Oèst|Ussèl-Oèst]] abans 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 19053 | cp = 19200 | cònsol = Daniel Escurat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 2.25777777778 | latitud = 45.575 | alt mej = | alt mini = 612 | alt maxi = 814 | km² = 18.26 | gentilici = |}} '''Chavaròcha''' (''Chaveroche'' en [[francés]]) es una [[comuna]] d'[[Occitània]], en [[Lemosin (region)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nuòva Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chavaròcha | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Pardós lo Vielh]] | èst = | sud-èst = [[Ussèl (Corresa)|Ussèl]] | sud = [[Sent Angiau]] | sud-oèst = | oèst = [[Alairac (Corresa)|Alairac]] | nòrd-oèst = [[Sent German las Volps]] }} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=19053 |Títol= Lista daus cònsols màgers successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2032]] |Identitat=Daniel Escurat|Partit= divèrs drecha |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19053 |1793=350 |1800=268 |1806=287 |1821=288 |1831=344 |1836=360 |1841=453 |1846=504 |1851=510 |1856=483 |1861=442 |1866=444 |1872=475 |1876=438 |1881=410 |1886=432 |1891=406 |1896=380 |1901=353 |1906=338 |1911=320 |1921=275 |1926=298 |1931=282 |1936=266 |1946=232 |1954=200 |1962=188 |1968=167 |1975=139 |1982=140 |1990=149 |1999=145 |cassini=9026 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|053}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|053}}/18.26) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== <gallery> Chaveroche_-_Entrée.jpg|Una entrada dau borg. Chaveroche_-_La_mairie.jpg|L'ostau de comuna. Chaveroche_-_Le_monument_aux_morts.jpg Chaveroche_-_Monument_hommage_aux_martyrs_du_18_décembre_1943.jpg|Monument d'omenatge aus martirs dau 18 de decembre de 1943. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas emb la comuna== ==Vejatz tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] fd4i3hcii5iatssou5z0skv9lmn6j2e 0 76490 2509466 2165775 2026-09-26T09:49:59Z Alaric 506 44932 en òbras 2509466 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Linhares | nom2 = ''Lignareix'' | imatge = Lignareix, la mairie.jpg | descripcion = La mairaria | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Lignareix_(Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = [[Canton del Replanat de Miuvachas|Lo Replanat de Miuvachas]] ([[Canton d'Ussèl-Oèst|Ussèl-Oèst]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 19114 | cp = 19200 | cònsol = Aline Chevalier | mandat = [[2026]]-[[2032]] | latitud = 45.6144444444 | longitud = 2.2975 | alt mej = | alt mini = 648 | alt maxi = 761 | km² = 9.38 | gentilici = |}} '''Linhares''' (''Lignareix'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Linhares | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta |insee=19114 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= genier [[2025]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Aline Chevalier |Partit= |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= 4 d'octobre [[1987]] |Fin= 2025 |Identitat= Robert Bredèche |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1987 |Identitat= Pierre Miomandre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1977 |Identitat=Pierre Parquet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=19114 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=266 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=251 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=216 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=129 |1968=113 |1975=83 |1982=97 |1990=169 |1999=142 |2004=154 |2006=153 |2007=156 |2008= |2009=162 |2012=158 |2015=163 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|114}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|114}}/9.38) round 2}}}} ab/km². == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] t631ke1t610h0f8f3p5zh9epfkb1yx4 0 76774 2509471 2184011 2026-09-26T09:58:48Z Kontributor 2K 52367 2509471 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nom2=Alincourt | nomcomuna = Alincourt | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = Blason ville FR Alincourt (Ardennes).svg | escais = | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Rethel|Rethel]] | canton=[[Canton de Juniville|Juniville]] | sitweb= | cp=08310 | insee =08005 | cònsol =M. Joël de Carlini | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | alt mej= | longitud=4.34583333333 | latitud=49.4044444444 | alt mini =83 | alt maxi =141 | km² =8.62 }} '''Alincourt''' es una comuna [[França|francesa]] del departament de las [[Ardenas (departament)|Ardenas]] e de la region de [[Champanha e Ardena]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} Adaigada per la Tòrna {{Original|fr}} Arrosée par La Retourne {{Apertium|fr}} Adaigada per la Tòrna {{Original|fr}} Arrosée par La Retourne ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Alincourt]]'''Alincourt'''}} {{Image label|x=0.712295602272|y=0.561545236211|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1100 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Juniville]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.2707521613|y=0.437425901647|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 711 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Neuflize]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.54209322946|y=0.109949851995|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 287 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Perthes (Ardenas)|Perthes]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.136169132524|y=0.392650830575|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 533 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Châtelet-sur-Retourne]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.18783618435|y=0.737306189325|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 96 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ménil-Lépinois]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.198986170405|y=0.208819496742|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 932 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Tagnon]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.969404329726|y=0.553997623397|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 61 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bignicourt]] (5,9km)}}}} {{Image label|x=0.931718606785|y=0.300925680532|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 130 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Annelles]] (6,0km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=08005 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=M. Joël de Carlini |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=08005 |1793=244 |1800=253 |1806=260 |1821=266 |1831=316 |1836=345 |1841=336 |1846=355 |1851=360 |1856= |1861= |1866=315 |1872=282 |1876=268 |1881=229 |1886=235 |1891=215 |1896=187 |1901=198 |1906=185 |1911=168 |1921=118 |1926=117 |1931=122 |1936=121 |1946=101 |1954=114 |1962=114 |1968=85 |1975=79 |1982=86 |1990=91 |1999=78 |2004= |2005= |2006=103 |2007=114 |2008=126 |2009=137 |cassini=417 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de las Ardenas}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna de las Ardenas]] qhurtsri69i73bdop6kbi2arrgyr6sz 0 77858 2509456 2183903 2026-09-26T09:25:45Z Kontributor 2K 52367 esc 2509456 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Ville-sur-Lumes | nomcomuna2= Ville-sur-Lumes | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Ville-sur-Lumes (Ardennes).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Charleville-Mézières|Charleville-Mézières]] | canton= [[Canton de Villers-Semeuse|Villers-Semeuse]] | insee = 08483 | sitweb= | cp = 08440 | cònsol = Martine Bredy | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 4.7911 |latitud= 49.7539 | alt mini = 180 | alt mej = | alt maxi = 273 | km² = 3.10 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament de las [[Ardenas (departament)|Ardenas]] e de la region de [[Champanha e Ardena]]. == Geografia == {{Apertium|fr}} {{Comunas limitrophes |align = left |Comuna = Vila-sus-Lumes |Nòrd-Oèst=''[[Saint-Laurent (Ardenas)|Saint-Laurent]]'' |Nòrd=''[[Saint-Laurent (Ardenas)|Saint-Laurent]]'' |Nòrd-Èst=''[[Gernelle]]'' |Oèst=''[[Saint-Laurent (Ardenas)|Saint-Laurent]]'' |Èst= ''[[Issancourt-e-Rumel]]'' |Sud-Oèst=''[[Lumes]]'' |Sud=''[[Lumes]]'' |Sud-Èst=''[[Vivier-a lo-Cuert]]'' }} {{Original|fr}} {{Communes limitrophes |align = left |Commune = Ville-sur-Lumes |Nord-Ouest=''[[Saint-Laurent (Ardenas)|Saint-Laurent]]'' |Nord=''[[Saint-Laurent (Ardenas)|Saint-Laurent]]'' |Nord-Est=''[[Gernelle]]'' |Ouest=''[[Saint-Laurent (Ardenas)|Saint-Laurent]]'' |Est= ''[[Issancourt-et-Rumel]]'' |Sud-Ouest=''[[Lumes]]'' |Sud=''[[Lumes]]'' |Sud-Est=''[[Vivier-au-Court]]'' }} {{Apertium|fr}} {{Comunas limitrophes |align = left |Comuna = Vila-sus-Lumes |Nòrd-Oèst=''[[Saint-Laurent (Ardenas)|Saint-Laurent]]'' |Nòrd=''[[Saint-Laurent (Ardenas)|Saint-Laurent]]'' |Nòrd-Èst=''[[Gernelle]]'' |Oèst=''[[Saint-Laurent (Ardenas)|Saint-Laurent]]'' |Èst= ''[[Issancourt-e-Rumel]]'' |Sud-Oèst=''[[Lumes]]'' |Sud=''[[Lumes]]'' |Sud-Èst=''[[Vivier-a lo-Cuert]]'' }} {{Original|fr}} {{Communes limitrophes |align = left |Commune = Ville-sur-Lumes |Nòrd-Ouest=''[[Saint-Laurent (Ardenas)|Saint-Laurent]]'' |Nord=''[[Saint-Laurent (Ardenas)|Saint-Laurent]]'' |Nord-Est=''[[Gernelle]]'' |Ouest=''[[Saint-Laurent (Ardenas)|Saint-Laurent]]'' |Est= ''[[Issancourt-et-Rumel]]'' |Sud-Ouest=''[[Lumes]]'' |Sud=''[[Lumes]]'' |Sud-Est=''[[Vivier-au-Court]]'' }} === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Ville-sur-Lumes]]'''Ville-sur-Lumes'''}} {{Image label|x=0.356363625839|y=0.368548749605|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1193 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Laurent (Ardenas)|Saint-Laurent]] (1,8km)}}}} {{Image label|x=0.458808070144|y=0.722784612981|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1133 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lumes]] (1,9km)}}}} {{Image label|x=0.795779719959|y=0.489935766306|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 404 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Issancourt-et-Rumel]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.755971395538|y=0.316719225801|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 342 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Gernelle]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.574601479099|y=0.160464505958|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 783 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Grandville]] (3,0km)}}}} {{Image label|x=0.181615924341|y=0.677883161438|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3179 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villers-Semeuse]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.321196255065|y=0.131014802035|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1575 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Aiglemont]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.853817011914|y=0.735469525089|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3384 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vivier-au-Court]] (3,6km)}}}} </div>{{clear|left}} == Istòria == ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 08483 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Martine Bredy|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 08483 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872=288 |1876=265 |1881=256 |1886=288 |1891=264 |1896=261 |1901=273 |1906=255 |1911=305 |1921=288 |1926=309 |1931=302 |1936=259 |1946=198 |1954=213 |1962=225 |1968=244 |1975=323 |1982=371 |1990=340 |1999=373 |2004= |2005= |2006=459 |2007= 457 |2008=470 |2009=482 |cassini=40579 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== == Véser tanben == == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de las Ardenas}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna de las Ardenas]] hpz0uf8uam17c6ux3x3gighxntldf21 0 82691 2509395 2434930 2026-09-25T22:54:52Z ~2026-51811-85 65410 Los defensors venquèron totjorn los turcs otomans. 2509395 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Image:Brasov view from the top of the hill.jpg|thumb|right|250px|Vista de Brașov.]] '''Brașov''' (''Corona'' en [[latin]], ''Kronstadt'' en [[alemand]], ''Brassó'' en [[ongrés]]) es una vila de [[Romania]] qu'a lo títol de [[municipi (Romania)|municipi]] (capitala administrativa locala) e tanben de [[capluec]] dau [[județ de Brașov]]. Si situa a l'entorn de la [[còla Tâmpa]], dins la region de [[Țara Bârsei]], a la corbura dei montanhas [[Carpats]], dins la partida sota influéncia [[Saxons|saxona]] de la [[Principat de Transilvània|Transilvània istorica]]. Es embessonada ambé lei vilas de [[Tors]] en [[França]], ambé [[Minsk]], la capitala de [[Bielorussia]], [[Cleveland]] dins l'[[Estat dels Estats Units|Estat]] d'[[Ohio]] e [[Tampere]], segonda vila de [[Finlàndia]]. Si bastissèt en [[1211]] per l'[[Cavaèrs Teutonics|Òrdre Teutonic]] coma fèu de l'Òrdre amb un ensems de fortificacions poissantas que devián poder arrestar o limitar l'efèct destructor deis [[invasions mongòlas]] (e [[Tatars|tataras]]) que d'aqueu temps avián destruch lo territòri a levant que correspònde a [[Ucraïna]] de nòstre temps - fòrça [[Russia|Rus]] d'Ucraïna fugissèron vèrs [[Moscòu]] e lei regions dau Nòrd. Après aqueleis invasions, l'Òrdre si desplacèt pauc a cha pauc vèrs lo nòrd d'[[Euròpa]] e la vila si contunièt de desvelopar amb una populacion [[Alemanha|alemanda]] importanta e una populacion romanesa minoritària fins au començament dau [[sègle XX]]. Durant mantun annadas, la vila foguèt la cibla d'atacas vigorosas dels turcs otomans, que foguèron totjorn vençuts. En [[2005]], la populacion èra de {{formatnum:328702}} abitants per la vila e mai de {{formatnum:600000}} per lo județ de Brașov. La vila es un centre toristic important e l'[[estacion d'espòrts d'ivèrn|estacion d'esquí]] mai gròssa d'[[Euròpa de l'Èst]]. Despuei lòngtemps es un centre economic important. [[Categoria:Vila de Romania]] [[Categoria:Vila dau județ de Brașov]] to64io8qbzdvk1up9waq8pt2x0hlk1a 0 85138 2509392 2473587 2026-09-25T20:41:52Z Mosbatho 47708 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Fort Casso 2023-04-14 - Rohrbach-lès-Bitche 05.jpg]] → [[File:2023-04-14 - Fort Casso - Rohrbach-lès-Bitche 05.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) 2509392 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Rohrbach-lès-Bitche | nomcomuna2= Rohrbach-lès-Bitche | imatge=2023-04-14 - Fort Casso - Rohrbach-lès-Bitche 05.jpg | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Rohrbach-lès-Bitche (Moselle).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Sarreguemines|Sarreguemines]] | canton= [[Canton de Rohrbach-lès-Bitche|Rohrbach-lès-Bitche]] ([[capluòc]]) | insee = 57589 | sitweb= | cp = 57410 | cònsol = Louis Niederberger | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 7.2656 | latitud= 49.0461 | alt mini = 252 | alt mej = | alt maxi = 384 | km² = 13.28 }} '''Rohrbach-lès-Bitche''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Mosèla (departament)|Mosèla]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lorena (region)|Lorena]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} Rohrbach-l&egrave;s-Bitche S'es bastit la longitud de la rota de [[Sarreguemines]] a [[Bitche]] e de la si&aacute; bifurcation cap a [[Sarre-Union]] e la Alsace bossue. Situat dins &laquo; pa&iacute;s descob&egrave;rt &raquo; cap a unitat|260|m&egrave;tres d'altitud, lo vilatge a dominat a l'o&egrave;st pel [[Guckenberg]] ({{unitat|384|m&egrave;tres}}), darri&egrave;r tuc del [[Scenari lorrain]]. Constituissi lo un dels primi&egrave;rs p&ograve;bles del ''[[Pa&iacute;s de Bitche|Bitcherland]]''. Lo [[gr&egrave;s (g&eacute;ologie)|gr&egrave;s]] [[Mass&iacute;s dels V&ograve;ges|vosgien]] e lo sieu abric forestal apareisson als limits de la comuna. == Comunas vesinas == <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Rohrbach-lès-Bitche]]'''Rohrbach-lès-Bitche'''}} {{Image label|x=0.451850092906|y=0.556187788342|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1182 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bining]] (1,4km)}}}} {{Image label|x=0.68436081254|y=0.425301381963|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1495 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Petit-Réderching]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.598360932951|y=0.285943493831|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 845 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bettviller]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.310870896357|y=0.357522205019|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1349 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Gros-Réderching]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.511346285083|y=0.182690186777|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 509 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rimling]] (5,5km)}}}} {{Image label|x=0.162361373014|y=0.514672896022|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 996 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Achen]] (6,1km)}}}} {{Image label|x=0.871217588785|y=0.520115878225|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 653 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Siersthal]] (6,1km)}}}} {{Image label|x=0.82035147522|y=0.701573567481|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1217 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Enchenberg]] (6,3km)}}}} {{Image label|x=0.148887232551|y=0.59727162115|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 770 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Etting]] (6,5km)}}}} {{Image label|x=0.699381653453|y=0.840078842106|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1672 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montbronn]] (6,6km)}}}} {{Image label|x=0.916152636211|y=0.573258464371|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 546 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lambach]] (7,0km)}}}} {{Image label|x=0.300336401381|y=0.862174312029|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 833 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rahling]] (7,1km)}}}} {{Image label|x=0.514154206081|y=0.0808320283739|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 440 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Erching]] (7,2km)}}}} {{Image label|x=0.161918673559|y=0.770705519416|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 344 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Schmittviller]] (7,6km)}}}} {{Image label|x=0.134877695779|y=0.246169865174|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 644 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Wœlfling-lès-Sarreguemines]] (7,9km)}}}} {{Image label|x=0.925853507443|y=0.291935348189|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 621 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Hottviller]] (7,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} Fasi&aacute; partida de la [[distincion]] de [[Bitche]]. La municipalitat es cap de-lu&ograve;c de costat dempu&egrave;i 1790, en fasent partida de la arrondissement de Sarreguemines. {{Original|fr}} Il faisait partie de la [[seigneurie]] de [[Bitche]]. La commune est chef-lieu de canton depuis 1790, faisant partie de l’arrondissement de Sarreguemines. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 57589 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Louis Niederberger|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 57589 |1793=634 |1800=655 |1806=791 |1821=1077 |1831= |1836=1197 |1841=1208 |1846= |1851= |1856= |1861=1158 |1866=1200 |1872=1096 |1876=1030 |1881=960 |1886=982 |1891=1006 |1896=1024 |1901=1072 |1906=1078 |1911=1136 |1921=1152 |1926=1069 |1931=1022 |1936=1442 |1946=1312 |1954=1424 |1962=1517 |1968=1623 |1975=1797 |1982=2019 |1990=2113 |1999=2115 |2004= |2005= |2006=2 172 |2007= 2153 |2008=2 174 |2009=2 150 |cassini=29668 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 57589 }} [[Categoria:Comuna de Mosèla]] d5jq1n3pqor2qicrd9gwzovcg889vj4 0 87087 2509385 2213270 2026-09-25T13:16:36Z Kontributor 2K 52367 2509385 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Gommerville | nomcomuna2=Gommerville | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason Gommerville.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Havre|Havre]] | canton= [[Canton de Saint-Romain-de-Colbosc|Saint-Romain-de-Colbosc]] | insee = 76303 | sitweb= | cp = 76430 | cònsol = Mr RIBET | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 0.3678 | latitud= 49.5578 | alt mini = 108 | alt mej = | alt maxi = 134 | km² = 7.39 }} '''Gommerville''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Sèina Maritima]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Nauta Normandia]]. == Geografia == === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Gommerville]]'''Gommerville'''}} {{Image label|x=0.572459415845|y=0.273579985783|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 635 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Gilles-de-la-Neuville]] (2,0km)}}}} {{Image label|x=0.416462522315|y=0.847284397546|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 3832 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Romain-de-Colbosc]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.225905891221|y=0.263934662451|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 574 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Graimbouville]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.701305699943|y=0.173506488829|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 557 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Parc-d'Anxtot]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.936078617761|y=0.641735965373|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 715 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Les Trois-Pierres]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.39780196258|y=0.0547335923063|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 303 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Virville]] (4,0km)}}}} </div>{{clear|left}} == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 76303 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Mr RIBET|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 76303 |1793=553 |1800=600 |1806=578 |1821=636 |1831=534 |1836=585 |1841=615 |1846=616 |1851=590 |1856=575 |1861=561 |1866=537 |1872=532 |1876=546 |1881=543 |1886=506 |1891=508 |1896=494 |1901=491 |1906=486 |1911=504 |1921=487 |1926=523 |1931=536 |1936=508 |1946=677 |1954=694 |1962=608 |1968=522 |1975=540 |1982=602 |1990=604 |1999=648 |2004= |2005= |2006=706 |2007= 700 |2008=706 |2009=713 |cassini=15680 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats ligadas amb la comuna == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 76303 }} [[Categoria:Comuna de la Sèina Maritima]] 7kk99ir97sjmh8bwqagaxggqa19cigl 0 92000 2509486 2485013 2026-09-26T10:41:34Z Kontributor 2K 52367 2509486 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Les Bréseux | nomcomuna2=Les Bréseux | imatge=Les_Bréseux,_vus_de_la_route_de_Maîche.jpg | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville FR Les Bréseux (Doubs).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Montbéliard|Montbéliard]] | canton= [[Canton de Maîche|Maîche]] | insee = 25091 | sitweb= | cp = 25120 | cònsol = | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud= 6.81083333333 | latitud= 47.2733333333 | alt mini = 570 | alt mej = | alt maxi = 910 | km² = 7.37 }} '''Les Bréseux''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Dobs (departament)|Dobs]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Franca Comtat]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Les Bréseux]]'''Les Bréseux'''}} {{Image label|x=0.655476689955|y=0.619693647294|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 253 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cernay-l'Église]] (2,3km)}}}} {{Image label|x=0.452307146059|y=0.674512118337|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|14px|Comuna amb 4076 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Maîche]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.338662552794|y=0.602588069837|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 164 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mancenans-Lizerne]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.733489766859|y=0.432298736614|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 226 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Thiébouhans]] (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.26126522971|y=0.470673061603|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 46 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Orgeans-Blanchefontaine]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.693864542426|y=0.232013675915|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 313 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montandon]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.340644693664|y=0.227998568376|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 86 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fleurey]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.858575757265|y=0.419112461527|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 478 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Trévillers]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.533591127156|y=0.102001830526|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 918 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Hippolyte (Dobs)|Saint-Hippolyte]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.0843796821906|y=0.449822372991|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 100 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vauclusotte]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.454534200918|y=0.956392328197|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 580 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Les Écorces]] (5,8km)}}}} {{Image label|x=0.129024766342|y=0.26399518326|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 104 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Valoreille]] (5,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 25091 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Yves Lab|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 25091 |1793=220 |1800=211 |1806=239 |1821=311 |1831=303 |1836=310 |1841=294 |1846=284 |1851=334 |1856=340 |1861=373 |1866=376 |1872=370 |1876=379 |1881=345 |1886=339 |1891=308 |1896=345 |1901=387 |1906=384 |1911=344 |1921=282 |1926=295 |1931=271 |1936=273 |1946=275 |1954=292 |1962=241 |1968=255 |1975=264 |1982=294 |1990=369 |1999=404 |2004= |2005= |2006= |2007= 417 |2008=418 |2009=422 |cassini=5743 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 25091 }} [[Categoria:Comuna de Dobs]] 2l36noejdjxlxggw3ohw1qt1dpthd6w 0 96062 2509477 2184195 2026-09-26T10:29:43Z Kontributor 2K 52367 2509477 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Aulnay-sur-Marne | nomcomuna2= Aulnay-sur-Marne | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville FR Aulnay-sur-Marne (Marne).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Châlons-en-Champagne|Châlons-en-Champagne]] | canton= [[Canton d'Écury-sur-Coole|Écury-sur-Coole]] | insee = 51023 | cp = 51150 | cònsol = Thérèse Guy | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 4.205 | latitud= 49.0083 | alt mini = | alt mej = | alt maxi = | km² = 9.07 }} '''Aulnay-sur-Marne''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Marna (departament)|Marna]] e la [[regions francesas|region]] de [[Champanha-Ardena]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Aulnay-sur-Marne]]'''Aulnay-sur-Marne'''}} {{Image label|x=0.424523391794|y=0.463427690908|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 593 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Jâlons]] (1,3km)}}}} {{Image label|x=0.306425556828|y=0.383723209446|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 92 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cherville]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.74254332365|y=0.610733474706|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 647 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Matougues]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.545782533319|y=0.237863649928|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 222 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Aigny]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.717947408527|y=0.310375244353|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 481 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vraux]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.325704303187|y=0.787376602805|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 275 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Champigneul-Champagne]] (4,4km)}}}} {{Image label|x=0.393983589473|y=0.155512602385|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 675 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Condé-sur-Marne]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.863676223202|y=0.378518643777|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 941 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Juvigny (Marna)|Juvigny]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.0942331049015|y=0.417244348117|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 821 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Athis (Marna)|Athis]] (5,5km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 51023 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Thérèse Guy|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 51023 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=171 |1968=183 |1975=182 |1982=197 |1990=230 |1999=214 |2005= |2006=225 |2007= 227 |2008= |2009=224 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 51023 }} [[Categoria:Comuna de Marna]] qb6o25ogdyc67b403ffrt9ocj3x5s4t 0 97842 2509384 2390457 2026-09-25T13:03:16Z Kontributor 2K 52367 2509384 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Le Luart | nomcomuna2= | imatge=Le luart.JPG | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Le Luart 72.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Mamers|Mamers]] | canton= [[Canton de Tuffé|Tuffé]] | insee = 72172 | sitweb= | cp = 72390 | cònsol = Marie-Thérèse Leroux | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Luartais (en [[francés]]) | longitud= 0.5861 | latitud= 48.0694 | alt mini = 77 | alt mej = | alt maxi =134 | km² = 12.23 }} '''Le Luart''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Sarta (departament)|Sarta]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Païses de Léger]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Le Luart]]'''Le Luart'''}} {{Image label|x=0.307994766397|y=0.357515074821|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 140 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vouvray-sur-Huisne]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.767988380477|y=0.400128189281|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 250 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bouër]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.521894457406|y=0.775363300518|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1382 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Dollon]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.498639145848|y=0.197999510176|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 581 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sceaux-sur-Huisne]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.853724367505|y=0.647658459791|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 831 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lavaré]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.129946559484|y=0.509636219683|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 955 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Duneau]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.220996118469|y=0.756704819084|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1601 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Thorigné-sur-Dué]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.895690034723|y=0.329924207333|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 754 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Maixent (Sarthe)|Saint-Maixent]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.232923235638|y=0.160242138769|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 140 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Hilaire-le-Lierru]] (5,7km)}}}} {{Image label|x=0.0732068519769|y=0.387528566679|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 501 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Beillé]] (5,9km)}}}} {{Image label|x=0.436331739029|y=0.960985059773|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 765 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Michel-de-Chavaignes]] (5,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 72172 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Marie-Thérèse Leroux|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 72172 |1793=787 |1800=806 |1806=849 |1821=903 |1831=1015 |1836=1043 |1841=1070 |1846=1077 |1851=1065 |1856=1093 |1861=1090 |1866=1083 |1872=1061 |1876=1061 |1881=919 |1886=901 |1891=890 |1896=910 |1901=858 |1906=892 |1911=865 |1921=799 |1926=744 |1931=704 |1936=725 |1946=726 |1954=671 |1962=643 |1968=687 |1975=792 |1982=914 |1990=952 |1999=995 |2004= |2005= |2006=1 237 |2007= 1271 |2008=1 311 |2009=1 336 |cassini=19149 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 72172}} [[Categoria:Comuna de Sarta]] ic2pp9nwyokp1nv29yxvpjhmxdc0jjm 0 99241 2509386 2184852 2026-09-25T15:34:48Z Kontributor 2K 52367 2509386 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Chalette-sur-Voire | nomcomuna2= Chalette-sur-Voire | imatge= Chalette-sur-Voire.jpg | descripcion= Glèisa de Chalette. | lògo= | escut=Blason ville FR Chalette-sur-Voire (Aube).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Bar-sur-Aube|Bar-sur-Aube]] | canton= [[Canton de Chavanges|Chavanges]] | insee = 10073 | sitweb= | cp = 10500 | cònsol = Jean-Philippe Residori | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud= 4.42583333333 | latitud= 48.4458333333 | alt mini = 106 | alt mej = | alt maxi = 157 | km² = 5.64 }} '''Chalette-sur-Voire''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Auba (departament)|Auba]] e la [[regions francesas|region]] de [[Champanha-Ardena]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Chalette-sur-Voire]]'''Chalette-sur-Voire'''}} {{Image label|x=0.407870243082|y=0.726243494829|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 355 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lesmont]] (2,1km)}}}} {{Image label|x=0.771716925618|y=0.482112409465|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 32 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bétignicourt]] (2,2km)}}}} {{Image label|x=0.889903024786|y=0.579683828103|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 38 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Christophe-Dodinicourt]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.153712507482|y=0.638746746577|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 112 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Molins-sur-Aube]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.696919625045|y=0.862218877492|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 211 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Précy-Saint-Martin]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.34534565125|y=0.141964880528|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 112 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Aulnay (Auba)|Aulnay]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.120282921725|y=0.405683424917|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 67 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Magnicourt]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.624031603618|y=0.934727756831|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 79 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Précy-Notre-Dame]] (3,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 10073 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Philippe Residori|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 10073 |1793=230 |1800=214 |1806=231 |1821=301 |1831=350 |1836=331 |1841=311 |1846=305 |1851=309 |1856=313 |1861=326 |1866=296 |1872=265 |1876=264 |1881=258 |1886=241 |1891=244 |1896=213 |1901=216 |1906=200 |1911=208 |1921=178 |1926=165 |1931=165 |1936=177 |1946=171 |1954=143 |1962=138 |1968=151 |1975=135 |1982=123 |1990=129 |1999=134 |2004= |2005= |2006=139 |2007= 140 |2008=141 |2009=144 |cassini=8799 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 10073 }} [[Categoria:Comuna d'Auba]] 0aj7krvd4378gwic8ko2o8ozflfrc6p 0 99491 2509388 2185010 2026-09-25T15:43:57Z Kontributor 2K 52367 2509388 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Chavanges | nomcomuna2= Chavanges | imatge=cap | descripcion= [[Monument dels mòrts]] | lògo= | escut=Blason Chavanges.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Bar-sur-Aube|Bar-sur-Aube]] | canton= [[Canton de Chavanges|Chavanges]] | insee = 10094 | sitweb= | cp = 10330 | cònsol = Guy Pierson | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 4.5747 | latitud= 48.5094 | alt mini = | alt mej = | alt maxi = | km² = 29.79 }} '''Chavanges''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Auba (departament)|Auba]] e la [[regions francesas|region]] de [[Champanha-Ardena]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 10094 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Guy Pierson|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 10094 |1793=785 |1800=814 |1806=980 |1821=1066 |1831=1081 |1836=1060 |1841=1093 |1846=1083 |1851=1085 |1856=1060 |1861=970 |1866=994 |1872=973 |1876=911 |1881=1011 |1886=933 |1891=912 |1896=863 |1901=835 |1906=840 |1911=804 |1921=761 |1926=734 |1931=718 |1936=722 |1946=693 |1954=645 |1962=672 |1968=818 |1975=721 |1982=695 |1990=728 |1999=689 |2004= |2005= |2006=667 |2007=664 |2008=661 |2009=665 |cassini=9002 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 10094 }} [[Categoria:Comuna d'Auba]] r95iucbl6q5nkv9blh66o6lykex14d5 0 101667 2509465 2214131 2026-09-26T09:48:05Z Kontributor 2K 52367 2509465 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Muneville-sur-Mer | nomcomuna2=Muneville-sur-Mer | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville FR Muneville-sur-mer (Manche).svg | escais= | region ist ={{Normandia}} | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Coutances|Coutances]] | canton=[[Canton de Bréhal|Bréhal]] | insee =50365 | cp =50290 | cònsol =Louis Leconte | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Munevillais (en [[francés]]) | longitud= -1.48972222222 | latitud= 48.9341666667 | alt mini = 19 | alt mej = | alt maxi = 74 | km² = 7.42 }} '''Muneville-sur-Mer''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Normandia|normanda]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Bassa Normandia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Muneville-sur-Mer]]'''Muneville-sur-Mer'''}} {{Image label|x=0.337858968334|y=0.684981849659|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1085 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bricqueville-sur-Mer]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.306450457683|y=0.349186595042|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 954 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lingreville]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.539019752151|y=0.814258634286|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 301 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chanteloup (Marga)|Chanteloup]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.384627240711|y=0.797207532064|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2971 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bréhal]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.648421426021|y=0.197296653135|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1400 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Quettreville-sur-Sienne]] (4,3km)}}}} {{Image label|x=0.82476625417|y=0.651056983546|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1794 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cérences]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.457087773617|y=0.1324071586|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 155 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Hérenguerville]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.255896683693|y=0.218261354174|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 592 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Annoville]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.871235426351|y=0.275883096462|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 592 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Trelly]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.955067715779|y=0.399484892435|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 156 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Mesnil-Aubert]] (5,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=50365 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Louis Leconte|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=50365 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 387 |1968= 346 |1975= 321 |1982= 289 |1990= 334 |1999= 314 |2005= |2006= |2007= 363 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Normandia}} {{Comunas de| insee =50365 }} [[Categoria:Comuna de Normandia]] [[Categoria:Comuna de la Marga]] 3zmbg6w4t7rjt3hife3hq0eaxkupw0j 0 103273 2509467 2066513 2026-09-26T09:53:53Z Kontributor 2K 52367 2509467 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=oc | nom2= ''Sénéchas'' | nomcomuna=Seneschàs | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut=Blason ville FR Sénéchas (Gard).svg | escais= | region ist ={{Occitània}} | parçan= | insee = 30316 | cònsol = Gérard Legros | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | alt mej= | longitud= 4.0283 | latitud= 44.3258 | alt mini = 241 | alt maxi = 644 | km² = 14.86 }} '''Seneschàs''' ('' Sénéchas'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gard (departament)|Gard]] e la [[regions francesas|region]] {{Ocreg}}. ==Geografia== {{...}} ==Istòria== {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 30316 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gérard Legros|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 30316 |senscomptesdobles= 1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Occitània}} {{Comunas de| insee = 30316 }} [[Categoria:Comuna d'Occitània]] [[Categoria:Comuna de Gard]] ddkjz9xo8hmspghbw17x4lvrw33xncg 0 108651 2509475 2470181 2026-09-26T10:15:34Z Kontributor 2K 52367 2509475 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Treban | nom2 = ''Treban'' | imatge = Town hall of Treban (3).jpg | descripcion = | lògo = | escut = Blason ville FR Treban (Allier).svg | escais = | region ist = {{Borbonés}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de Moulins|Moulins]] | canton = [[Canton de Lo Montet|Lo Montet]] | sitweb = | cp = 03240 | insee = 03287 | cònsol = Yann Jutier | mandat = [[2023]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 46.4052777778 | longitud = 3.17555555556 | alt mej = | alt mini = 304 | alt maxi = 480 | km² = 25.63 ||blason=Town hall of Treban (3).jpg}} '''Treban''' (en [[francés]] coma en [[occitan]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Borbonés]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Alèir (departament)|Alèir]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. == Geografia == == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 03287 |Títol= Lista daus cònses successius}} {{Elegit |Debuta= [[2023]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Yann Jutier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2023 |Identitat= Rémy Guilleminot |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Robert Bally |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 03287 |1793=710 |1800=542 |1806=485 |1821=679 |1831=720 |1836=754 |1841=718 |1846=721 |1851=678 |1856=655 |1861=668 |1866=742 |1872=773 |1876=787 |1881=807 |1886=833 |1891=802 |1896=817 |1901=809 |1906=818 |1911=811 |1921=757 |1926=746 |1931=701 |1936=713 |1946=694 |1954=661 |1962=630 |1968=572 |1975=510 |1982=414 |1990=386 |1999=369 |2004= |2005= |2006=390 |2007=393 |2008=396 |2009=394 |cassini=38019 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == == Personalitats liadas a la comuna == * Le chevalier [[Charles-François du Buysson]], 1752-1786, companh de [[Lafayette]] pendent la guèrra d'America. * [[Michel Fournier]], paracadudista, vadut en 1944 a Trebanh. == Veire tanben == == Liams extèrnes == ==Nòtas== {{reflist}} {{Portal|Borbonés|Occitània}} {{Comunas d'Alèir}} [[Categoria:Comuna d'Alèir]] [[Categoria:Comuna de Borbonés occitanofòna]] 03mpzj0zdmroannnizhaqr2tknbf74p 0 117101 2509473 2259998 2026-09-26T10:07:13Z Kontributor 2K 52367 2509473 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Saint-Hélier | nomcomuna2= Saint-Hélier | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville FR Saint-Hélier (Côte d'or).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Montbard|Montbard]] | canton= [[Canton de Vitteaux|Vitteaux]] | insee = 21552 | sitweb= | cp = 21690 | cònsol = Serge Viennot | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 4.68333333333 | latitud= 47.3858333333 | alt mini = 380 | alt mej = | alt maxi = 549 | km² = 3.93 }} '''Saint-Hélier ''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]] administrada per lo [[departaments franceses|departament]] de [[Còsta d'Aur]] de la [[regions francesas|region]] de [[Borgonha Franca Comtat]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Hélier]]'''Saint-Hélier'''}} {{Image label|x=0.498032456104|y=0.308880355428|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 31 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Champrenault]] (1,7km)}}}} {{Image label|x=0.572810300887|y=0.748530248327|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 44 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Verrey-sous-Drée]] (2,1km)}}}} {{Image label|x=0.280326140068|y=0.354724034086|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 49 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chevannay]] (2,4km)}}}} {{Image label|x=0.728317320277|y=0.733048698253|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 55 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bussy-la-Pesle (Còsta d'Aur)|Bussy-la-Pesle]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.829463593951|y=0.230989214888|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 175 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Turcey]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.163546653391|y=0.759256284285|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 73 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Avosnes]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.589786513096|y=0.945818761125|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 53 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Drée]] (3,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 21552 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Serge Viennot|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 21552 |1793=122 |1800=117 |1806=130 |1821=169 |1831= |1836=151 |1841=148 |1846=128 |1851=129 |1856=120 |1861=118 |1866=103 |1872=87 |1876=88 |1881=74 |1886=69 |1891=64 |1896=86 |1901=78 |1906=75 |1911=65 |1921=66 |1926=48 |1931=62 |1936=57 |1946=58 |1954=37 |1962=36 |1968=33 |1975=29 |1982=26 |1990=27 |1999=25 |2004= |2005= |2006=37 |2007=39 |2008=39 |2009=38 |cassini=33058 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 21552 }} [[Categoria:Comuna de Còsta d'Aur]] p731n4eld4ol1he8np0vb5jky552m6x 0 119408 2509490 2282265 2026-09-26T10:56:48Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509490 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} '''Walwari''' es un [[partit politic]] [[Guaiana|guaianés]], fondat en 1993 per [[Christiane Taubira]] e Roland Delannon, pròche del [[socialisme]]. == Presentacion == Aquel partit obtenguèt 17 % dels vòtes a las eleccions regionalas de 2004, (4{{a}} fòrça politica al [[conselh regional de Guaiana]]) e dispausa de la vila de [[Kourou]]. En 2007, lo partit creèt una « seccion jove », nomenada « Generacion Walwari », reservada als individús de 18 a 35 ans. Aquel grop presenta son primièr candidat a las eleccions cantonalas de març de 2008 ([[canton de Caiena Nòrd-Èst]]). == Vejatz tanben == === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20151208192127/http://www.walwari.org/ Site oficial de Walwari] * [https://web.archive.org/web/20101209171827/http://www.generation-walwari.org/ Site oficiel de Generacion Walwari] [[Categoria:Partit politic]] 43ad0h38avx1ap4b38u3oee5tyaoefz 0 121107 2509396 2505701 2026-09-26T00:26:26Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509396 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | ''Populus alba'' | Populus alba 01.jpg | <!-- inserir una legenda descriptiva de l'imatge --> | classification=Cronquist }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Dilleniidae }} {{Taxobox | òrdre | Salicales }} {{Taxobox | familha | Salicaceae }} {{Taxobox | genre | Populus }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Populus alba | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox | òrdre | Malpighiales }} {{Taxobox | familha | Salicaceae }} {{Taxobox reparticion | Populus alba range.svg }} {{Taxobox fin}} L''''albar''' pòt representar en occitan d'albres diferents segon los lòcs, ''Salix alba'' (sause blanc) o ''Populus alba'' <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 70-71, a ''Albaret''</ref>. Aqueste article es consacrat a ''Populus alba'', una varietat de pibol. Esquematicament, sus un axe [[Bordèu]]- [[Narbona]], se rencontra primièr lo sause ambe aquel nom e après lo pibol. </br> '''Populus alba''' es un arbre de fuèlhas caducas de la familha de las [[Salicaceae|Salicacèas]] (lo sause blanc es tanben una salicacèa). Lo nom latin ''Populus alba'' ven de la color blanca argentada del revèrs de las seunas fuèlhas. Aquel [[pibol]] es originari d'Euròpa centrala e miègjornala e d'Asia occidentala e centrala. == Descripcion == <gallery> Fichièr:Populus alba trunk.jpg|[[Lenticèla]]s lausangicas sus la camba fichièr:Populus alba branch.jpg|Fuèlhas polimorfas de ''Populus alba'' fichièr:Populus alba 013.jpg|[[caton (botanica)|Catons]] mascles fichièr:Populus alba leaf.jpg|Colors caracteristicas de las fuèlhas de l'albar Populus alba_coupe_MHNT.jpg | ''Populus alba'' </gallery> === Aparelh vegetatiu === Es un arbre que rebotat pòt vivre de 200 a 400 ans. La seuna rusca blancha, lissa, ven grisa e rufa amb los ans, puèi acaba per cretat en [[lenticèla]]s en forma de lausanges. Las fuèlhas son fòrça polimorfas, palmadas o subovalas, a vegada gaireben romboïdalas, de bòrd sinuós o lobat dentada. Son blancas tomentosas al revèrs, verd escur dessús. Lo petiòl a une seccion transversala arredondida. === Aparelh reproductor === Aquela espècia es [[dioíc|dioïca]]. La florason se fa de març a abril, abans l'apareison de las fuèlhas. L'[[inflorescéncia]] es un [[caton (botanica)|caton]] mascle o feme. Cada flor es portada per un periant en forma de copa e aparada per una bractèa dentada e cilièa. La flor mascle compren 8 etaminas rogencas; la flor feme un ovari unilocular, de doas carpèlas, susmontada de 4 estigmatas jaunas disposadas en crotz. La pollinizacion es anemogama. Lo fruch obtengut aprèp fecondacion es una [[Capsula (botanica)|capsula]] bivalva, ovoída, de granas provesida d'una tufa blanca que la disseminacion es anemocòra. == Abitat e reparticion == Aquela espècia viu en Euròpa centrala e miègjornala, mas tanben en Asia occidentala e centrale e en Africa de Nòrd. Se trapa aquela espècia dins gaireben tota [[Occitània]] e en França metropolitana, Corsega compresa e tanben en Catalonha<ref>[http://www.tela-botanica.org/eflore/BDNFF/derniere_version/nn/51965 Populus alba L.] Association TELA BOTANICA sus [http://www.tela-botanica.org tela botanica]</ref>. Quitament se l'albar preferís las broas de rius o les luòcs umids, supòrta los mitans moderadament sècs. Presenta tanben una cèrta tolerància als embruns marins o una leugièra salinitat del sol. Es un arbre [[eliofil]] que preferís los sols neutres o basics<ref>rmd</ref>. Buta mai sovent a una altitud inferiora a 900 m. Aquela espècia es caracteristica de las associacions vegetalas de las selvas ribairencs, o selvas e bartasses fòrça umids. Es caracteristica de las selvas mediterranèas dels grands [[Sause]]s (associacion ''Populetalia albae'') mas tanben de las selvas mediterranèas de pibols, [[olm]]s e [[fraisse]]s (associacion ''Populion albae''). Es una de las espècias secondàrias de l'associacion ''Querco-Ulmetum minoris''<ref>[https://web.archive.org/web/20110409173034/http://in2000.kaliop.net/ {{fr}} Forêts riveraines, forêts et fourrés très humides] Corine Biotope sus [https://web.archive.org/web/20110409173034/http://in2000.kaliop.net/ kaliop] ed: Natura 2000}}</ref>. == Sistematica == === Descripcion === Aquela espècia foguèt descricha pel primièr còp en 1753 par [[Carl von Linné]], naturalista suedés, dins son ''[[Species plantarum]]'' (vol 2). === Etimologia === Lo tèrme [[latin]] ''alba'' significa "blanc" e fa referéncia a la rusca blancosa de l'arbre. == Utilizacion == [[File:Populus alba cross section Marki.JPG|thumb|Fusta de l'albar]] === Fusta === Sa fusta pauc densa se trabalha aisidament, mas se polís mal. Se fa subretot de pasta de papièr, d'aluquetas, d'embalatges o contraplacats, mas es tanben utilizat en menusariá o fustariá. Autrescòps, èra utilizat per fabricar de [[meiram]]s, de [[carruga]]s e [[carriòla]]s, o de pòsts per lad pinturas d'òli<ref> rmd>{{fr}}Flore forestière française: Région méditerranéenne; Jean-Claude Rameau, Dominique Mansion, Gérard Dumé; ed: Forêt privée française; 2008; isbn 2904740937 [http://books.google.fr/books?id=P282nNjQq50C&pg=PA807&dq=%22populus+alba%22+menuiserie&hl=fr&ei=zNgLTbz2EMGSswba2pn1DA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CFEQ6AEwBg#v=onepage&q=%22populus%20alba%22%20menuiserie&f=false en linha]</ref>. Es un combustible fòrça mediòcre, que produís pauc de calor a la combustion, e produís un carbon de paura qualitat<ref>rmd</ref>. === Autres usatges === * Plantat a titre ornamental, aquel arbre pòt tanben servir de paravent. * Sa rusca contien de salicina e foguèt utilizada coma febrifug<ref>rmd</ref> e per fabricar l'[[aspirina]] == Nòtas e referéncias == <references/> [[Categoria:Flòra (nom vernacular)]] s1aa7o8rqt1wtl4zgt2wt0geomy9xzk 0 130956 2509398 2304830 2026-09-26T00:58:08Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509398 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|400px|I a pas un acòrdi universal sus coma se definís la angloesfèra. Per qualqu'uns se li cal comprene coma l'ensems de païses ont l'anglesa es la lenga principala de la majoritat de la pobación (blau); e mai se existisson d'autres païses ont l'anglés a un estatus oficial e mai se siá pas la lenga principala de la majoritat de personas (cian).]] {{Infobox |tematica=lenga |carta=lenga |imatge=<!--wikidata:Anglospeak(800px).png--> |legenda=Anglosfèra }} L''''anglosfèra''' es un [[neologisme]] [[anglés]] que designa '''los païses que l'anglés i es lenga mairala o una de las lengas oficialas'''. Lo tèrme anglofònia es sinonim e recomendable. L'anglés es la lenga mairala de 340 000 000 de personas e una lenga segonda per mai de 450 000 000. Es la segonda lenga del mond pel nombre de locutors (800 000 000) e la primièra pel prestigi e l'influéncia. A la periféria d'aquela anglosfèra, i a de mai de personas qu'utilizan l'anglés de biais ponctual, sobretot dins lo comèrci, lo trabalh o lo torisme. Estimar lor nombre exacte es una tasca de mal far. Lo nombre de personas qu'an de basis en anglés es plan important mas las estimacions porgidas son sovent discutiblas. Per exemple, Eurobaromètre [https://web.archive.org/web/20120729061447/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/eb_special_399_380_fr.htm#386%20] dins son enquesta de 2012, declara que 21% de los que declaran parlar anglés coma lenga forestièra en [[Euròpa]] ''autoevaluan'' que lo pòdon parlar realament plan ben, mentre que 31% ''autoevaluan'' lor nivèl a quicòm de vertadièrament basic. Es aital que, segon [[Eurobaromètre]], se 51% dels Europèus an de coneissenças en lenga anglesa, 13% parlan anglés coma lenga mairala, 8% lo parlan plan ben, e 12% ne parlan que las basas rudimentàrias (18% essent dins de situacions intermediàrias entre basic e bon). La causida dels critèris per determinar çò qu'es vertadièrament un locutor d'una lenga son atal d'un importància majora vist que cambian completament la dòna. Mas, çò segur, se pòt pas enançar de cap de biais que siá que i auriá 51% de vertadièrs locutors de l'anglés en Euròpa o 39% en França (vèire lo wiki anglofòn), levat s'òm vòl far perdre tot sens al tèrme locutor. == Nivèls == L'anglosfèra es un conjonch eterogenèu que l'anglés i jòga de fonccions plan diferentas. Se pòdon destriar 5 nivèls segon l'importància de la lenga anglesa dins los païses respectius: - lenga mairala, oficiala e dominanta (ex. [[R.-U.]]) - lenga oficiala e dominanta (ex.[[Libèria]]) - lenga cooficiala en competicion amb una (o d'autras) lenga(s) (ex.[[Índia]]) - lenga oficiala segondària (ex.[[Sodan]]), sobretot utilizada dins qualques sectors especifics - lenga sens oficialitat mas usada per las relacions internacionalas e de còps dins lo païs (ex.[[Bangladèsh]]) Se lo nivèl 1 e 2 son lo còr de l'anglosfèra, los autres nivèls an una posicion mai complèxa. Es aquí que las especulacions e las aproximacions dins las estimacions dònan lòc a de chifras contestablas. De mai las competéncias practicas e fonccionalas dels locutors son de mal determinar dins aquelas estimacions que dònan de chifras plan variadas segon los autors. L'anglosfèra de lenga mairala es lo còr d'aquel conjonch amb los E.-U. coma centre principal e lo R.-U. coma centre segondari. == Anglosfèra mairala == L'anglosfèra mairala enclau los païses de lenga mairala anglesa mas exclau los païses que la majoritat de la populacion a una autra lenga mairala que l'anglés. === Stricto sensu === L'anglosfèra mairala ''stricto sensu'' enclau los païses de lenga mairala anglesa mas exclau los païses que la majoritat de la populacion i parla una varietat creòla de l'anglés Se tracha de 6 païses e de qualques de sos dependéncias. {| class="wikitable" |- ! Païs!! Populacion 2012 !! % anglés mairal !! Nombre (anglés mairal) !! % anglés total L1 e L2 !! Nombre anglés total L1 e L2 !! estatut |- | E.-U || 314 500 000|| 80,3% ||252 500 000 || 95,1% || 299 100 000 || lenga oficiala de facto e cooficiala localament dins qualques Estats. |- | R.-U. || 63 200 000 || 92,1% || 58 100 000 || 99% || 62 600 000|| oficial e cooficial al nivèl local amb las lengas regionalas. |- | Canadà || 34 900 000|| 58,3% || 20 300 000 || 85%|| 29 700 000 || oficial amb lo francés al nivèl federal, al nivèl local cooficial amb qualques lengas amerindianas. |- | Austràlia|| 21 700 000|| 76,8% ||16 700 000 || 97% || 21 000 000 || oficial de facto. |- | N.-Z. || 4 400 000|| 80%|| 3 520 000|| 98% || 4 312 000 || oficial amb lo [[Maòri|maori]] e la lenga del signas neozelandesa. |- | Eire (Irlàndia) || 4 400 000 || 78% || 3 400 000 || 95% || 4 180 000 || oficial amb l'irlandés. |} Atencion, pels E.-U. e Austràlia las chifras son bufadas perque dins aquestes païses se compta los que parlan anglés a l'ostal e pas los qu'an l'anglés coma lenga mairala. Se calèsse chifrar los que an realament l'anglés coma lenga mairala, aquelas chifras serián de aperaquí 75% pels E.-U. e 70% per Austràlia. Al total, aqueles païses representan un conjonch consequent de 443 100 000 d'estatjants en 2012 que l'anglés i es la lenga dominanta e mairala per la majoritat de la populacion. I a pasmens qualques lengas concurrentas dins aquel espaci (francés, espanhòl, lengas localas, regionalas, immigrantas). Los qu'an l'anglés per lenga mairala son al mens 336 000 000 (75,8%). 94,1% de la populacion (417 000 000) pòdon parlar anglés. === Lato sensu === Se tracha dels païses qu'an una lenga creòla de basa anglesa coma lenga mairala principala (e pas l'anglés estandard). Çaquelà l'anglés es utilizat a totes los nivèls e tanben se mescla amb lo creòl gràcias a de fenomènes conoscuts coma [[basilèct]], [[mesolèct]], [[acrolèct]] e [[continuum creòl]]. Se tròban en America. Dins aquela classificacion qualques elements son mai problematics: - païses que los creolofòns son minoritaris (ex. Belize) - païses que la varietat creòla a pas una basi anglesa ( ex. Sta Lucia, Dominica) Seràn pasmens enclauses dins la lista pramor que l'anglés estandard domina lo païsatge linguistic d'aqueles païses. Aqueles païses son: [[Jamaica|Jamaïca]], [[Grenada]], [[Trinitat e Tobago]], [[Sant Cristòl e Nevis]], [[Bahamas]], [[Antigua e Barbuda]], [[Dominica]], [[Santa Lúcia|Sta Lucia]], [[Sant Vincenç e las Grenadinas]], [[Barbados|Barbada]], [[Guyana]] e [[Belize]]. Cal ajustar tanben las dependéncias britannicas e americanas dins las [[Antilhas]]. Amassa aqueles païses representan mai de 6 000 000 d'estatjants que parlan creòl, anglés o ambdós. == Anglosfèra oficiala == Se tracha de païses que l'anglés i es oficial. Cal destriar los païses que i es tanben la lenga dominanta de la vida publica, escolara e administrativa ex. ([[Libèria]], [[Ghana]]...d'un biais general son mai que mai situats en Africa ), e los païses que l'anglés i es en competicion per l'estatut oficial dominant (ex. [[Índia]], [[Paquistan]], [[Singapor]]... sobretot en [[Asia]] e [[Oceania]] e tanben en Africa que qualques países i an desvolopat una politica de promocion de las lengas localas). Mai de trenta païses an l'anglés coma la (o una) de sas lengas oficialas. Es aquí que se tròban la majoritat dels 450 000 000 de personas qu'utilizan l'anglés coma lenga segonda. == Anglosfèra periferica == Se tracha de païses que l'anglés i es pas pus la lenga oficiala mas qu'an servat una tradicion anglofila. Per exemple, l'anglés es utilizat internacionalament, mas rarament dins los afars intèrns. (ex. Bangladesh, Nepal, Malesia, Egipte...). A aquel grop, se pòt restacar los rics païses del golfe persic qu'an recebut d'importantas communautats forestièras qu'utilisan l'anglés coma ''lingua franca''. De mai, i a tanben un nombre de personas pro important que mestreja l'anglés coma lenga forestièra. == Referéncias == - recensament 2011 Austràlia [https://web.archive.org/web/20151106221006/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2011/quickstat/0 rencensament australian 2011] - rencensament american e estimacions 2007 [https://web.archive.org/web/20130719130101/http://census/ http://www.census.gov/hhes/socdemo/language/data/acs/ACS-12.pdf] [[Categoria:Lenga e cultura]] [[Categoria:Empèri britanic]] [[Categoria:Esfèra culturala d'influéncia|Anglosaxon]] metstm65hx5je5zhgk53kbft6yxalmd 0 131323 2509400 2381344 2026-09-26T01:35:07Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509400 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} L'arrèst rendut lo [[15 de julhet]] de [[1964]] dins l'afar '''Flaminio Costa contra Ente Nazionale per l'Energia Elettrica''' (o '''Costa c/ Enel''', afar 6/64) per la [[Cort de Justícia Europèa|Cort de justícia de las Comunautats europèas]] (CJCE) es una de las basas de la jurisprudéncia del [[drech comunautari]]. En substància, aquel arrèst que se pòt considerar coma major, consacra lo principi de la primautat del drech comunautari sus las legislacions nacionalas. == Fachs == En [[1962]], l'Itàlia decidiguèt de nacionalizar lo sector de la produccion e de la distribucion d'energia electrica, regropant las divèrsas societats privadas de l'epòca dins l'''Ente Nazionale per l'Energia Elettrica''. Flaminio Costa, alara accionari de la societat Edison Volta, perdava pel fach los seus drechs als devidendes e refusava de pagar las facturas d'electricitat, d'un montant total de {{unitat|1926|[[Lira italiana|liras]]<ref>1936,27 Lira = 1€</ref>. Citat en justícia, argumentèt que la nacionalizacion violava tota una seriá de disposicions del [[Tractats de Roma|tractat CEE]] de [[1957]]. Lo ''Giudice Conciliatore'' de [[Milan]] s'anèr a la CJUE per li demandar mejans una [[question prejudiciala]] cossí interpretava lo quita tractat. == Decision == La Cort deviá se prononciar sus la natura juridica de las Comunautats, e tanban sus la portada del [[drech comunautari]] dins las jurisdiccions nacionalas (e pas dirèctament sul tòrt o la rason del refús de pagar de M.Costa, aquela decision demorant de la competéncia del ''Giudice'' italian). Al subjècte de la natura juridica de la [[CEE]], la Cort declara qu'{{Cita|''a la diferéncia dels tractats internacionals ordinaris, lo tractat de la CEE'' (tanben nomenat tractat CE o Tractat de Roma)'' instituiguèt un òrdre juridic pròpri integrat al sistèma juridic dels Estats membres [...] e que s’impausa a lor jurisdiccion. En instituent una Comunautat de durada ilimitada, dotada d’institucions pròprias, de la personnalitat, de la capacitat juridica, d’una capacitat de representacion internacionala e mai particularament dels poders vertadièrs eissits d’una limitacion de competéncia o d’un transferiment d’atribucions dels Estats a la Comunautat, aqueles an limitat lors drechs sobeirans e crèron atal un corpus de drech aplicable a lors ressortissents e a eles meteisses''}}. La Cort conclutz {{cita|''que lo drech del tractat poiriá doncas pas, en rason de la seuna natura especifica originala, se veire judiciàriament opausar un tèxte intèrne quin que siá sens perdre lo seu caractèr comunautari e sens que sia mesa en causa la basa juridica de la Comunautat d'esperela''}} e atal {{cita|''lo transferiment operat pels Estats, de lor òrdre juridic intèrne al profèit de l’òrdre juridic comunautari, de drechs e obligacions correspondent a las disposicions del tractat, provòva doncas una limitacion definitiva de lors drechs sobeirans contra que saupriá pas prevaler un acte unilateral ulterior incompatible amb la nocion de Comunautat''}}. La CEE es doncas un òrdre juridic que las disposicions, dins lo camp fòrça restrench que los Estats membres li an transferat una partida de lor sobeiranetat, priman sul drech nacional de biais irrevocable. Aquela interpretacion será confirmada qualques ans mai tard per l'[[arrèst Simmenthal]] de [[1978]]. == Fonts == === Referéncias === <References/> === Nòtas de doctrinas === * {{nl}} I. Samkalden; S.E.W.; Sociaal-economische wetgeving; 1964; 489-496 * {{it}}Cesare Ribolzi; La nazionalizzazione dell'energia elettrica in Italia e la Comunità economica europea; Il Foro padano; 1964; 25-34}} * {{de}}Jochen Frowein; Zum Verhältnis zwischen dem EWG-Recht und nationalem Recht aus der Sicht des Gerichtshofes der Europäischen Gemeinschaften; Außenwirtschaftsdienst des Betriebs-Beraters / Recht der Internationalen Wirtschaft; 1964; 233-238 * {{it}}Paolo Gori; La preminenza del diritto della Comunità europea sul diritto interno degli Stati membri; Giurisprudenza italiana; 1964; vol. I; 1073-1086 * {{de}}Dietrich Ehle; Verhältnis des europäischen Gemeinschaftsrechts zum nationalen Recht; Neue juristische Wochenschrift; 1964; 2331-2333 * {{fr}}Nicola Catalano; Portée des traités instituant les Communautés européennes et limites des pouvoirs souverains des États membres; Le droit et les affaires, 1964; n°49 * {{it}}}Mario Berri; Sulla priorità del diritto comunitario; Giustizia civile; 1964; vol.I; 1894-1898 * {{it}}C.G.; Intervento del terzo nelle controversie avanti la Corte di giustizia delle Comunità europee a titolo pregiudiziale|périodique=Rivista di diritto internazionale privato e processuale; 1965; 108-109 * {{en}}Eric Stein; Toward Supremacy of Treaty-Constitution by Judicial Fiat: On the Margin of the Costa Case; Michigan Law Review; 1965; 491-518}} * {{en}}Christoph Sasse; The Common Market: Between International and Municipal Law|périodique=Yale Law Journal; 1965 n°5; 695-753}} * {{fr}}Robert Kovar; Journal du droit international; 1965; 697-717 * {{fr}}Jean Virole; Questions posées par l'interprétation du traité du 25 mars 1957 instituant la Communauté économique européenne à propos de la nationalisation de l'électricité en Italie; Revue trimestrielle de droit européen; 1965; 369-398 * {{en}}Nathan Ostroff; Texas International Law Forum; 1965 n°2; 121-145 * {{it}}Giovanni Scarangella; Comunità europee. Ordine costituzionale e norma comunitaria; Jus Gentium; 1966; 280-285 * {{de}}Bernhard Großfeld; Recht der Europäischen Wirtschaftsgemeinschaft und nationales Recht - EuGHE X, 1251; Juristische Schulung; 1966; 347-354 * {{fr}}Bruno De Witte; Retour à « Costa », La primauté du droit communautaire à la lumière du droit international; Revue trimestrielle de droit européen; 1984; 425-454 * {{nl}}I. Samkalden; Annotaties Hof van Justitie EG; W.E.J. Tjeenk Willink;[[Zwolle]]; 1995; 9-16 * {{da}}Maria Fritz; Domar från EG-domstolen; Ny Juridik; 1996 n°2; 127-129 * {{de}}Thomas J. Diekmann & Margret Schulenburg; Europarecht als vorrangiger Prüfungsmaßstab im einstweiligen Rechtsschutzverfahren; Neue Zeitschrift für Sozialrecht; 2003; 518-520 * {{bg}}Жан Булюи & Роже-Мишел Шевалие; Примат - особености - последици, Най-важни решения на Сьда на Eвропейските общности|éditeur=Институт по Европейско право, Sofia; 2007; 110-113 * {{ro}}Mihai Banu; Lucrǎtori. Liberǎ circulație. Derogare. Atingere adusǎ ordinii publice naționale. Conduitǎ personalǎ. Afiliere la un grup ce nu e interzis|périodique=Revista română de drept al afacerilor; 2008 n°08; 130-148 * {{nl}}R. Barents; Kleine dingen en grote gevolgen, Het recht van de Europese Unie in 50 klassieke arresten; Boom Juridische Uitgevers; L'Aia; 2010; 22-28 * {{it}}C.G.; Intervento del terzo nelle controversie avanti la Corte di giustizia delle Comunità europee a titolo pregiudiziale; Rivista di diritto internazionale privato e processuale; 1965; 108-109 == Vajatz tanben == === Articles connèxes === * [[Principi de primautat]] === Ligams extèrnes === *[https://web.archive.org/web/20171003103616/https://www.ena.lu/ Tèxte] de l'arrèst, sul site [https://web.archive.org/web/20171003103616/https://www.ena.lu/ European NAvigator] *[http://europa.eu/legislation_summaries/institutional_affairs/decisionmaking_process/l14548_fr.htm La primautat del drech comunautari] Commission europèa 22 de febrièr de 2008 pmwgx1jbvfn3fzk3uy4f0lz15jg5una 0 133267 2509419 2340262 2026-09-26T07:23:59Z Jfblanc 104 2509419 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<span style="font-size:large;">'''''Illas de Pitcairn, Henderson, Ducie e Oeno'''''</span><br>''Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands'' |----- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |----- | align="center" width="145px" | [[Fichièr:Flag of Pitcairn Islands.svg|140px]] | align="center" width="145px" | [[Fichièr:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|90px]] |----- |} |----- | align="center" colspan="2" style="border-bottom:3px solid gray;" | <span style="font-size:small;">[[Devisa]] : ''Come Ye Bless''</span> |- | [[Lenga oficiala]] || [[anglés]] |- | Lenga regionala || pitkern |- | [[capitala]] | [[Adamstown]] |- | [[Monarca]] || [[Carles III del Reialme Unit|Carles III]] |- | Governadora || [[Louise Cantillon]] |- | [[Cònsol]] || [[Charlene Warren-Peu]] |- | [[Aira|Superfícia]] | 47 [[quilomètre carrat|km²]] |- | [[Populacion]]<br />&nbsp;- Totala ([[2011]])<br />&nbsp;- [[Densitat de populacion|Densitat]] | &nbsp;<br />54<br />1,27 ab./km² |----- | [[Moneda]] || [[Dolar neozelandés]] |----- | [[Fus orari]] || [[Temps universal|TU]] -8 |----- | [[Còde de país ISO 3166]] || PN / PCN / 612 |----- | [[Domeni d'Internet]] || [[.pn]] |----- | [[Lista dels indicatius telefonics internationals per país|Indicatiu telefonic]] | +64 |---- ! colspan="2" bgcolor="#66CCFF" | Localizacion |----- | colspan="2" align="center" | [[Fichièr:Pitcairn Islands in United Kingdom.svg|center|290px]] |} Las '''illas de Pitcairn''' (oficialament, '''Illas Pitcairn, Henderson, Ducie e Oeno''') son un [[territòri d'otramar]] dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] situat dins l’[[Ocean Pacific]]. La capitala es [[Adamstown]]. Lo gentilici es '''pitquernian -a'''. Lo territòri es compausat de quatre illas, que sola Pitcairn es poblada: * Pitcairn * Ducie * Henderson * Oeno ==Istòria== Colonizada pels polinesians (dins lo folclòre mangarevian es coneguda coma ''Mata-ki-te-Rangi'' o ''Heragi''), puèi abandonada, l’illa de Pitcairn foguèt redescobèrta e nomenada lo 2 de julhet de [[1767]] pel capitani anglés Philip Carteret. Lo 23 de genièr de 1790, los mutins de la nau Bounty s’i installèron amb las femnas polinesianas. Lo 6 de febrièr de 1808, la nau americana Topaz del capitani Mayhew Folger tornèt descurbir l’illa. En 1831 los abitants foguèron deportats a Taïti. Foguèron decimats per las malautiás, e tornèron dins l’illa. Lo 29 de novembre de 1838, l’illa venguèt un protectorat britanic. Una segonda deportacion se faguèt en 1856 dins l’illa de Norfolk, mas tre 1857 una part dels pitquernés tornèron. Lo pòble pitquernés demòra uèi partit entre las doas illas. Lo 16 de setembre de 1887, Pitcairn venguèt una colonia anglesa, administrada dempuèi Fiji. En 1937 la populacion es de 233 abitants, lo maximum enregistrat. En 1938 li foguèron annexadas las autras tres illas. Lo 10 d’octobre de 1970 venguèt una colonia a despart. Dempuèi la segonda mitat del sègle XX, l’illa coneis una emigracion importanta cap a Nòva Zelanda e se demandan ara se serà pas rapidament despoblada. ==Politica e administracion== Territòri d’otramar britanic, l’illa es administrada per un governador qu’es a l’encòp comissari del Reialme Unit en Nòva Zelanda. Localament, la foncion de magistrat en cap foguèt abolida en 1999. Dempuèi, es un cònsol elegit cada 3 ans. {{Clr}} {{Oceania}} [[Categoria:Pitcairn|*]] cw3i6tn594i1y9uzhem0si350som5cp 2509420 2509419 2026-09-26T07:24:27Z Jfblanc 104 2509420 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<span style="font-size:large;">'''''Illas de Pitcairn, Henderson, Ducie e Oeno'''''</span><br>''Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands'' |----- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |----- | align="center" width="145px" | [[Fichièr:Flag of Pitcairn Islands.svg|140px]] | align="center" width="145px" | [[Fichièr:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|90px]] |----- |} |----- | align="center" colspan="2" style="border-bottom:3px solid gray;" | <span style="font-size:small;">[[Devisa]] : ''Come Ye Bless''</span> |- | [[Lenga oficiala]] || [[anglés]] |- | Lenga regionala || pitkern |- | [[capitala]] | [[Adamstown]] |- | [[Monarca]] || [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]] |- | Governadora || [[Louise Cantillon]] |- | [[Cònsol]] || [[Charlene Warren-Peu]] |- | [[Aira|Superfícia]] | 47 [[quilomètre carrat|km²]] |- | [[Populacion]]<br />&nbsp;- Totala ([[2011]])<br />&nbsp;- [[Densitat de populacion|Densitat]] | &nbsp;<br />54<br />1,27 ab./km² |----- | [[Moneda]] || [[Dolar neozelandés]] |----- | [[Fus orari]] || [[Temps universal|TU]] -8 |----- | [[Còde de país ISO 3166]] || PN / PCN / 612 |----- | [[Domeni d'Internet]] || [[.pn]] |----- | [[Lista dels indicatius telefonics internationals per país|Indicatiu telefonic]] | +64 |---- ! colspan="2" bgcolor="#66CCFF" | Localizacion |----- | colspan="2" align="center" | [[Fichièr:Pitcairn Islands in United Kingdom.svg|center|290px]] |} Las '''illas de Pitcairn''' (oficialament, '''Illas Pitcairn, Henderson, Ducie e Oeno''') son un [[territòri d'otramar]] dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] situat dins l’[[Ocean Pacific]]. La capitala es [[Adamstown]]. Lo gentilici es '''pitquernian -a'''. Lo territòri es compausat de quatre illas, que sola Pitcairn es poblada: * Pitcairn * Ducie * Henderson * Oeno ==Istòria== Colonizada pels polinesians (dins lo folclòre mangarevian es coneguda coma ''Mata-ki-te-Rangi'' o ''Heragi''), puèi abandonada, l’illa de Pitcairn foguèt redescobèrta e nomenada lo 2 de julhet de [[1767]] pel capitani anglés Philip Carteret. Lo 23 de genièr de 1790, los mutins de la nau Bounty s’i installèron amb las femnas polinesianas. Lo 6 de febrièr de 1808, la nau americana Topaz del capitani Mayhew Folger tornèt descurbir l’illa. En 1831 los abitants foguèron deportats a Taïti. Foguèron decimats per las malautiás, e tornèron dins l’illa. Lo 29 de novembre de 1838, l’illa venguèt un protectorat britanic. Una segonda deportacion se faguèt en 1856 dins l’illa de Norfolk, mas tre 1857 una part dels pitquernés tornèron. Lo pòble pitquernés demòra uèi partit entre las doas illas. Lo 16 de setembre de 1887, Pitcairn venguèt una colonia anglesa, administrada dempuèi Fiji. En 1937 la populacion es de 233 abitants, lo maximum enregistrat. En 1938 li foguèron annexadas las autras tres illas. Lo 10 d’octobre de 1970 venguèt una colonia a despart. Dempuèi la segonda mitat del sègle XX, l’illa coneis una emigracion importanta cap a Nòva Zelanda e se demandan ara se serà pas rapidament despoblada. ==Politica e administracion== Territòri d’otramar britanic, l’illa es administrada per un governador qu’es a l’encòp comissari del Reialme Unit en Nòva Zelanda. Localament, la foncion de magistrat en cap foguèt abolida en 1999. Dempuèi, es un cònsol elegit cada 3 ans. {{Clr}} {{Oceania}} [[Categoria:Pitcairn|*]] gb5t6hzbivdkdbkjpnxo1c87ki7ynuf 2509421 2509420 2026-09-26T07:24:42Z Jfblanc 104 Jfblanc a desplaçat la pagina [[Pitcairn]] cap a [[Illas de Pitcairn]] 2509420 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<span style="font-size:large;">'''''Illas de Pitcairn, Henderson, Ducie e Oeno'''''</span><br>''Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands'' |----- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |----- | align="center" width="145px" | [[Fichièr:Flag of Pitcairn Islands.svg|140px]] | align="center" width="145px" | [[Fichièr:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|90px]] |----- |} |----- | align="center" colspan="2" style="border-bottom:3px solid gray;" | <span style="font-size:small;">[[Devisa]] : ''Come Ye Bless''</span> |- | [[Lenga oficiala]] || [[anglés]] |- | Lenga regionala || pitkern |- | [[capitala]] | [[Adamstown]] |- | [[Monarca]] || [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]] |- | Governadora || [[Louise Cantillon]] |- | [[Cònsol]] || [[Charlene Warren-Peu]] |- | [[Aira|Superfícia]] | 47 [[quilomètre carrat|km²]] |- | [[Populacion]]<br />&nbsp;- Totala ([[2011]])<br />&nbsp;- [[Densitat de populacion|Densitat]] | &nbsp;<br />54<br />1,27 ab./km² |----- | [[Moneda]] || [[Dolar neozelandés]] |----- | [[Fus orari]] || [[Temps universal|TU]] -8 |----- | [[Còde de país ISO 3166]] || PN / PCN / 612 |----- | [[Domeni d'Internet]] || [[.pn]] |----- | [[Lista dels indicatius telefonics internationals per país|Indicatiu telefonic]] | +64 |---- ! colspan="2" bgcolor="#66CCFF" | Localizacion |----- | colspan="2" align="center" | [[Fichièr:Pitcairn Islands in United Kingdom.svg|center|290px]] |} Las '''illas de Pitcairn''' (oficialament, '''Illas Pitcairn, Henderson, Ducie e Oeno''') son un [[territòri d'otramar]] dau [[Reialme Unit|Reiaume Unit]] situat dins l’[[Ocean Pacific]]. La capitala es [[Adamstown]]. Lo gentilici es '''pitquernian -a'''. Lo territòri es compausat de quatre illas, que sola Pitcairn es poblada: * Pitcairn * Ducie * Henderson * Oeno ==Istòria== Colonizada pels polinesians (dins lo folclòre mangarevian es coneguda coma ''Mata-ki-te-Rangi'' o ''Heragi''), puèi abandonada, l’illa de Pitcairn foguèt redescobèrta e nomenada lo 2 de julhet de [[1767]] pel capitani anglés Philip Carteret. Lo 23 de genièr de 1790, los mutins de la nau Bounty s’i installèron amb las femnas polinesianas. Lo 6 de febrièr de 1808, la nau americana Topaz del capitani Mayhew Folger tornèt descurbir l’illa. En 1831 los abitants foguèron deportats a Taïti. Foguèron decimats per las malautiás, e tornèron dins l’illa. Lo 29 de novembre de 1838, l’illa venguèt un protectorat britanic. Una segonda deportacion se faguèt en 1856 dins l’illa de Norfolk, mas tre 1857 una part dels pitquernés tornèron. Lo pòble pitquernés demòra uèi partit entre las doas illas. Lo 16 de setembre de 1887, Pitcairn venguèt una colonia anglesa, administrada dempuèi Fiji. En 1937 la populacion es de 233 abitants, lo maximum enregistrat. En 1938 li foguèron annexadas las autras tres illas. Lo 10 d’octobre de 1970 venguèt una colonia a despart. Dempuèi la segonda mitat del sègle XX, l’illa coneis una emigracion importanta cap a Nòva Zelanda e se demandan ara se serà pas rapidament despoblada. ==Politica e administracion== Territòri d’otramar britanic, l’illa es administrada per un governador qu’es a l’encòp comissari del Reialme Unit en Nòva Zelanda. Localament, la foncion de magistrat en cap foguèt abolida en 1999. Dempuèi, es un cònsol elegit cada 3 ans. {{Clr}} {{Oceania}} [[Categoria:Pitcairn|*]] gb5t6hzbivdkdbkjpnxo1c87ki7ynuf 0 135428 2509476 2413125 2026-09-26T10:27:22Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509476 wikitext text/x-wiki [[imatge:Sirius A and B Hubble photo.jpg|thumb|200px|Sirius es un sistèma binari compausat d'una estela de la sequéncia principala e d'una nana blanca (en bas a esquèrra), près de 10 000 còps mens luminosa (Imatge Telescòpi espacial Hubble).]] '''Sirius''', tanben nomenat {{la}}'''Alpha Canis Majoris''' (α Canis Majoris/α CMa) per la [[designacion de Bayer]], es l'[[estela]] màger de la [[constellacion]] del [[Grand Can]]. Vista de [[Tèrra]], Sirius es l'estela mai brilhanta de cèl (après lo [[Solelh]]), dmai aque [[Canopus (estela)|Canopus]] e [[Arcturus]]. Fa partit de la categoria de las estelas blancas (segon la classificacion del catalòg de l'astronòma [[Angelo Secchi|Pietro Angelo Secchi]])<ref>Legault, Jean-Luc. L'astronomie ; Pour comprendre l'Univers, Les éditions CEC, 2008, {{p.|128}}.</ref>. A causa de sa [[Declinason (astronomia)|declinason]], Sirius es jamai plan nauta al dessús de l'orizont dempuèi las [[latitud]]s temperadas de l'[[emisfèri nòrd]]. L'[[Extincion (astronomia)|extincion atmosferica]] merma son treslús comparativament a Arcturus (Canopus essent ela, invisibla dempuèi aquelas latituds). A causa de sa proximitat e de son treslús, Sirius es una de las estelas mai estudiadas pels [[astronòma]]s e fuguèt objècte de mai d'una « descobèrtas », per exemple la deteccion de son [[movement pròpri]] e de sa [[velocitat radiala]]. == Caracteristicas fisicas == Sirius possèda una [[magnitud aparenta]] de -1,46. Es amb Canopus lo sol astre tenent una magnitud aparenta notablament negativa, e alara foguèt pas inclusida dins las consideracions que menèron a l'establiment de l'escala de las magnituds aparentas. Lo treslús important de Sirius vist dempuèi la Tèrra es pas sonque degut a la luminositat intrinsèca de l'astre, de verai mai luminós que lo Solelh, mas tanben a sa relativa proximitat amb lo [[Sistèma Solar]]. Situat a sonque {{unitat|8.6|[[annada lutz|annadas lutz]]}} del Solelh, Sirius correspond al cinquen sistèma estelar mai pròche del Solelh, après le sistèma triple [[Alpha Centauri]] ({{unitat|4.35|[[annada lutz|al]]}}), l'[[estela de Barnard]] ({{unitat|5.96|al}}), [[Wolf 359]] ({{unitat|7.78|al}}) e [[Lalande 21185]] ({{unitat|8.29|al}}). Sirius es en realitat una [[estela binària]]. == Desplaçament al resècte del Solelh == Du fait de sa relativa proximitat al respècte del Solelh, Sirius es animada d'un [[movement pròpri]] important, es a dire que sa posicion sus l'[[esfèra celèsta]] varia amb lo temps mai rapidament que fòrça utres astres. Es [[Edmund Halley]] que mstrèt aquel movement pròpri pel primièr còp en [[1717]], se fondant sus la comparason de la posicion d'alara de Sirius al respècte d'aquela transcrita pels astronòmas de l'[[grècia antica|Antiquitat grèga]], coma per exemple [[Iparc]]<ref>{{article | id = | lenga= en | prenom1= Edmond | nom1= Halley | ligam autor1= Edmund Halley | títol = Considerations on the Change of the Latitudes of Some of the Principal Fixt Stars | periodic = Philosophical Transactions of the Royal Society | ligam periodic = Philosophical Transactions of the Royal Society | editor= Royal Society | luòc edicion = Londres | volum = 30 | numero = | mes = | annada = 1717 | paginas = 736-738 | url = http://www.leosondra.cz/en/halley-proper-motions/ | doi =10.1098/rstl.1717.0025 | bibcòde=1717RSPT...30..736H }} [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k558352.image.r%3D%2B%09Philosophical%2BTransactions.f197.langFR.pagination gallica.bnf.fr].</ref>. Un sègle e mièg mai tard, utilizant l'[[espectroscopiá]], una disciplina recentament introduita en astronomia, [[William Huggins]] capita pel primièr còp a mòstra l'aprochament de Sirius cap al Solelh, es a dire sa [[velocitat radiala]]<ref> {{article | id = | lenga= en | prenom1= William | nom1= Huggins | ligam autor1= William Huggins | títol =Further Observations on the Spectra of Some of the Stars and Nebulae, with an Attempt to Determine Therefrom Whether These Bodies are Moving towards or from the Earth, Also Observations on the Spectra of the Sun and of Comet {{II}} | periodic = Philosophical Transactions of the Royal Society of London | ligam periodic=Philosophical Transactions of the Royal Society of London | editor = Royal Society | luòc edicion = Londres | volum = 158 | annada = 1868 | paginas = 529-564 | resumit = http://cdsads.u-strasbg.fr/abs/1868RSPT..158..529H | doi =10.1098/rstl.1868.0022 }} [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k55963k.image.r%3DPhilosophical%2BTransactions%2Bvol158.f551.langFR}} gallica.bnf.fr]. </ref>, après un primièr assag fracassat amb [[William Allen Miller|W. A. Miller]] en 1862-1863<ref>{{article | id = | lenga = en | prenom1 = William | nom1 =Huggins | ligam autor1 = William Huggins | prenom2 =W.A. | nom2 =Miller | ligam autor2 =William Allen Miller | títol = On the Spectra of Some of the Fixed Stars | periodic= {{lang|en|Philosophical Transactions of the Royal Society}} | ligam periodic= Philosophical Transactions of the Royal Society | editor = Royal Society | luòc edicion = Londres | volum = 154 Part II | annada = 1864 | paginas = 413-435 | resumit = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k561074.image.r%3DOn%2Bthe%2BSpectra%2Bof%2Bsome%2Bof%2Bthe%2BFixed%2BStars.f259.tableDesMatieres.langFR | url = http://cdsads.u-strasbg.fr/abs/1864RSPT..154..413H | doi =10.1098/rstl.1864.0012 }}. </ref>. Las limitacions a l'epòca portavan sus la [[Resolucion espectrala|resolution dels espectrografs]]. Al començament dels ans 1860, solas de velocitats radialas de mai de {{unitat|300|[[quilomètre]]s per segonda}} podavan èsser vistas, limita redusida a unes quilomètres per segondas unes ans mai tard. Las mesuras d'Huggins demoravan amb d'incertitud: publiquèt una velocitat radiala de {{unitat|-40|km/s}}, alara que la valor mesurada uèi es de {{unitat|-7.6|km/s}}. == Sirius A e Sirius B == [[Fichièr:Sirius A & B X-ray.jpg|thumb|Imatge en [[rais X]] presa pel [[telescòpi espacial Chandra]]: la font mai brilhanta es Sirius B]] Sirius es una estela binària<ref name="triple" />. Sirius A, l'estela visibla a l'uèlh nud es una [[Estela blanca de la sequéncia principala|estela blanca]] de la [[sequéncia principala]], de [[tipe espectral]] A0 o A1, que la massa es de 2,1 [[massa solara|massas solaras]]. Son edat es estimada a ~250 milions d'annadas. Sa [[temperatura]] de superfícia es de ~{{unitat|9900|[[Kelvin|K]]}} e son [[diamètre]] 1,711 còps lo diamètre solar, diamètre mesurat directament per [[interferomatriá]] e en acòrdi amb los modèls estelars. Sa composicion quimica difèra plan d'aquela del Solelh, presentent une abondança en [[fèrre]] tres còps superiòra a la nòstra estela. Un camp magnetic flac foguèt detectat a sa superfícia<ref>{{en}} [[P. Petit]] et al. , '' Detection of a weak surface magnetic field on Sirius A: are all tepid stars magnetic?'', [[Astronomy & Astrophysics]], 532, L13 (2011) [http://adsabs.harvard.edu/abs/2011A%26A...532L..13P en linha].</ref>. Son companh, Sirius B, es una [[nana blanca]] (en dejós, a esquèrra de Sirius A sus l'imatge al som d'article), qu'orbita amb un periòde de gaireben 50,1 ans<ref>{{en}} Jean-Marc Bonnet-Bidaud e Eric Pantin del Servici d’Astrofisica de l’Irfu-CEA, Article SAO/NASA Astrophysics Data System (ADS) sul site [http://articles.adsabs.harvard.edu/. .. The published values for the period of révolution of Sirius range from 48,84 years to 50,20 years]</ref>{{,}}<ref>[https://www.rasc.ca/sirius-b-observing-challengeThe Royal Astronomical Society of Canada:Sirius B Observing Challenge.]</ref>. Foguèt la primièra nana blanca a èsser descobèrta, en [[1862]] per [[Alvan Graham Clark]], e fa partit de las tres nanas blancas mai conegudas, amb [[Alpha Canis Minoris#Procyon B|Procyon B]] e [[40 Eridani|40 Eridani B]], que n'es la mai massissa. L'orbita del sistèma Sirius&nbsp;A/Sirius&nbsp;B es plan fortament eliptica, la distància entre los dos astres variant entre 8,1 e 31,5 [[unitat astronomica|unitas astronomicas]], per una distància mejana de {{unitat|19.5|[[unitat astronomica|UA]]}}. Los precedents passatges al [[periastre]] del sistèma se produguèron en [[1944]], [[1994]], lo seguent essent previst per [[2044]]. La [[distàcia angulara|separacion angulara]] entre aqueles dos astres deuriá èsser pro importanta per poder destriar los dos, mas lo pretzfach es fa fòrça complicat a causa del contraste extrèma de luminositat entre los dos astres. Sirius&nbsp;B, tres còp mao cauda que sa companha, es subretot fòrça mai pichona, qu'es una nana blanca, amb un [[diamètre]] comparable à aquel de la Tèrra. Son treslús es donc fòrça mendre d'aquel de Sirius&nbsp;A, amb una magnitud aparenta de sonque 8,44. La preséncia de Sirius&nbsp;B, e sas caracteristicas orbitalas pòdon pasmens se mostrar per l'estudi del [[movement pròpri]] de Sirius&nbsp;A. Aqule es pas recte coma seriá lo cas per un astre isolat, mas presenta una ondulacion a l'entorn d'una trajectòria recta mejana. L'estudi de l'orbita del sistèma permet de conéisser amb precision la massa d'ambedos astres, que son de 2,12 e {{unitat|1.03|massas solaras}} respectivament per Sirius A e Sirius B. Aquela diferéncia de massa mòstra un aspècte conegut pasmens susprenent a primièr vejaire de l'[[evolucion estelara]]: las estelas evoluan tant mai aviat que son massissas. Sirius&nbsp;B avent ja passat l'estadi de nana blanca, èra d'enprimièr mai massissa que sa companha, amb une massa estimada à 6 o 7 massas solaras. Aquel tipe d'etelas son pasmens subjèctas a un fenomèn fòrça important de [[vent estelar]], que prenguèt a l'anciana Sirius&nbsp;B una fòrça granda partida de sa massa, que ne fa uèi l'astre mai evoluat mas tanben mens massís del sistèma. == Ipotetica anciana color roja == {{...}} Los astronòmas antics, coma Ptolemèu, descrigavan Sirius coma una estela roja, comparant sa color a aquela d'autras estelas arai visiblament rojas. Mai, al mens un tèxte chinés ancian menciona que sa color cambièt. La causa d'aquel eventual cambiament espectacular demora un mistèri<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20150923203430/http://www.cieletespaceradio.fr/l_enigme_sirius.283.UNIV_001 L'énigme Sirius par Jean-Marc Bonnet-Bidaud] Ciel & Espace Radio.</ref>. == Tradicions al subjècte de Sirius A e B == === Canicula, en Euròpa === Lo mot ''[[canicula]]'' ven, amb la fin del [[sègle XV]], del latin ''canicula'' (« canòta »<ref>[http://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/canicule/12695 Canicule, définition in Éditions Larousse</ref>), diminutiu de ''canis''. Après s'èsser especializat en astronomia per aquela estela (1539), significava tanben lo periòde de calor pendent que sortís e se colca al meteis temps que lo solelh, del 22 de julhet al 23 d'agost. === Unes noms tradicionals d'α Canis Majoris === [[Fichièr:Sopdet.svg|100px|droite|thumb|[[Sopdet]] susmontat d'una estela, personificacion d'α Canis Majoris pels Egipcians.]] * En [[arabi]], es nomenada « ''' الشعرى''' ». Aquel nom es citat dins l'[[Alcoran]], Sorata 53 (L'estela — An-Najm). * Lo nom conegut en occident, ''Sirius'', vent del [[grèc]] ancian « Σείριος » mejans lo latin ''Sirius'', significant « ardent ». Èra le nom del [[can]] que possedava lo personatge de la [[mitologia grèga]] [[Orion (mitologia)|Orion]] eponime de la constellacion [[Orion (constellacion)|Orion]], que se situa a proximitat imediata de Sirius, que el tanben fa partit del [[Grand Can]]. Orion e lo Grand Can fuguèron plaçats dins lo cèl a la seguida del decès tragic d'Orion, al subjècte que mai d'une versions existisson, coma aquela d'un segon can nomenat [[Procion]]. * Dns l'[[Egipte]] anciana, èra nomenada '''[[Sopdet]]''' (o '''Sôpdit'''), mai tard transcrit en grèc jol nom '''[[Sothis]]'''. Una divessa eponima existissiá, a causa del culte ligat a aquela estela, que la reapareison dins lo cèl del matin après sa [[conjoncion (astronomia)|conjoncion]] amb lo Solelh (lo [[treslús eliac]]) èra a l'epòca anonciador de venenta aigada venenta del [[Nil]], indispensable a la vida del pòble egipcian. Aquela sortida eliaca se de banava a l'epòca al començament de julhet. Dempuèi se descalèt lentement de mai d'unas setmanas a causa del fenomèn de la [[precession dels equinòxes]]. * En [[astronomia chinesa]], l'estela èra nomenda '''''[[Tianlang]]''''' (o '''''Lang'''''), formant ela sola un [[asterisme]] representant un [[lop]] celèst. Aquel es dins la linha de mira d'un arc tibat, ''[[Hu (astronomia chinesa)|Hu]]'', correspondent a la partida bassa de la constellacion occidentala del Grand Can e la partida nòrd-èst de la constellacion de la [[Popa (constellacion)|Popa]], la quita flècha correspondent a tres estelas [[Eta Canis Majoris|η Canis Majoris]], [[Delta Canis Majoris|δ Canis Majoris]] (Wezen) e [[Omicron2 Canis Majoris|ο² Canis Majoris]]. Aqueles dos asterismes s'inserisson dins un encastre mai vast evocant la caça, amb, entre autres, ''[[Yeji]]'' ([[Beta Canis Majoris|β Canis Majoris]]) representant un [[faisan]], ''[[Shen (astronomia chinesa)|Shen]]'' (lo grand quadrilatèri d'Orion) correspondent a un [[tigre]], e ''[[Bi (astronomia chinesa)|Bi]]'' (la tèsta de la constellacion occidentala del [[Taure (constellacion)|Taure]]) una tenda pel conilhs<ref>{{Livre Xiaochun}}, p 137 e 141.</ref>. * En [[Polinesia]] ([[illas de la Societat]]), Sirius èra nomenada Tauru'a fau papa (Festivitat dels primièrs grands caps), Ta’urua e hiti i te tara te feiai (Festivitat que s’auça amb preguièras e ceremonias religiosas), o encara Ta’urua nui te amo aha (Granda festivitat portaira de còrda trenada)<ref>{{fr}}Teuira Henry, Tahiti aux temps anciens, Paris, 2009</ref>. Amb sa declinason de -16°42', Sirius èra e encara es, l'estela zenitala de [[Raiatea]], e dins una mendra mesura aquela de [[Tahiti]]. Lo [[marae]] de [[Taputapuatea]], centre neuralgic de l'ancian culte polinesian, se situa el a la latitud 16°5' sud. Sirius, estela mai brilhanta del cèl e passant al zenit del luòc de culte mai venerat de tot lo [[triangle polinesian]], èra donc un senhal fondamental per la navigacion de las estelas d'aquel temps. === Dins la culture dogon === Los [[Dogons]], pòble originari del [[Mali]] (e tanben las [[Bambaras]], originàrias d'Africa de l'Oèst e los [[Bozos (pòble)|Bozo]] del Nigèr<ref name="no11">{{fr}}[http://shenoc.com/Pensee_Scientifique_Noires_Africaine.htm ''Pensée scientifique noire africaine''].</ref>) acordarián una granda importança a aquel sistèma doble. De retorn d'expedicion etnologica, en [[1950]], [[Marcel Griaule]] conta que dans la tradicion dogon: * Sirius A es nomenda '''Sigi Tolo''' (''l'estela del « sigi »''). * [[Sirius B]] es nomenada l'Estela del Fonio o del Po, '''Po Tolo'''. Vira a l'entorn de Sirius A e sa durada de revolucion es de gaireben 50 ans<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20151128103257/http://www.dinosoria.com/dogons.htm Les Dogons].</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20160303222118/http://scientox.net/Le-Secret-des-Dogons.html ''Le Secret des Dogons''] sul site www.scientox.info.</ref>. Seriá mai importanta de totas las estelas, quitament abans Sirius A, que la consideravan coma lo centre del mond estelar. ''Po Tolo'' significa l'Estela del començament. Es l'uòu del mond pels Dogons. La considèran coma la sèrva, la font de totas causas. * [[Sirius C]] es nomenda '''Emme ya tolo''', (''l'estela de la milhòca feme'') . Pasmens, se Sirius A e Sirius B son atestadas, l'existéncia de Sirius C demora ipotetica<ref name="no11"/>{{,}}<ref name="triple">{{en}} D. Benest, J.L. Duvent : ''Is Sirius a Triple Star?'', Astronomy and Astrophysics, 299, 621–628 (1995) [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1995A%26A...299..621B&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf Tèxte integral{{pdf}}].</ref>. Paréis estupefiant que los Dogons, sens mejans astronomics modèrnes, podavan aver coneissença de l'existéncia de Sirius B, e de sos paramètres orbitals. D'enter las ipotèsis evocadas pels occidentals per explicar aquel mistèri, se pòt citar: * Contaminacion culturala per de missionaris dins los ans 1930<ref name="dogons_cieletespace">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20140315185139/http://www.afanet.fr/Expo_ciel_miroir_des_cultures_2012/pdf/Articles/Astronomie_Dogon.pdf ''L'Astronomie dogon, les étoiles du sacrifice''] {{pdf}} dins ''[[Ciel et Espace]]'' de mai de 1996 per [[Serge Jodra]].</ref>{{,}}<ref name="JPLuminet" />. Las proprietats fòra del comun de las nanas blancas, Sirius B en particular, fasent a l'epòca escriure fòrça dins lo mond occidental, e tanben fòra del mond scientific<ref name="JPLuminet">{{obratge | prenom1=Jean-Pierre | nom1=Luminet | ligam autor1=Jean-Pierre Luminet | títol=Les trous noirs | editor=Seuil | colleccion=Points Sciences | anada=1992 | lenga=fr | isbn=978-2020159487 | id=JPLuminet1992}}, chap. « Le jardin des naines blanches », {{p.|100-102}}.</ref>. Noah Brosch prepausa qu'aquela contaminacion culturala se faguèt a la fin del sègle XIX<ref>{{Ouvrage | leng = en | nom1=Brosch | prenom1=Noah | títol=Sirius Matters | annada=2008 | isbn=978-1-4020-8318-1 | url=http://www.springer.com/astronomy/book/978-1-4020-8318-1 | accessdate=2008-10-26 | format=PDF | series= Astrophysics and Space Science Library | volum=354 | editor=Springer | luòc=Dordrecht }}.</ref>. * Contaminacion culturala pel quita Marcel Griaule<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20151009081436/http://www.sceptiques.qc.ca/dictionnaire/dogon.html ''Sirius et les dogons''] sul site « les sceptiques du Québec ».</ref>{{,}}<ref>{{en}} Philip Coppens, {{en}}[https://web.archive.org/web/20121227102555/http://www.philipcoppens.com/dogonshame.html ''Dogon Shame''].</ref>. * D'observacions astronomicas ancianas faitas pels Dogons, per exemple de cambiaments de color o de treslús de Sirius, e interpretacion del fenomèn coma la preséncia d'un companh a l'estela ''Sigi Tolo''<ref name="dogons_cieletespace" />. Segon los libres de [[Marcel Griaule]], ''Dieu d'eau (entretiens avec Ogotemmeli)'' e ''Renard Pâle'', coneissanvan lo periòde orbital de cinquanta ans de Sirius e de son companh abans los astronòmas occidentals. Evòcan tanben una tresena estela accompanhant Sirius A e B. Dins son libre ''The Sirius Mystery'' publicat en 1976, Robert Temple lor acòrda la coneissença de las quatre lunas galilèas de Jupitèr e dels anèls de Saturne. * [[Robert K. G. Temple]] evòca dins son libre [[:en:The Sirius Mystery|'' The Sirius Mystery}}'']] l'ipotèsi de visitas extraterrestras<ref>{{en}} Robert K.G. Temple, ''The Sirius Mystery'', |Sidgwick and Jackson, Londres, 1976, 290 p. ISBN|0283981369.</ref>{{,}}<ref>{{fr}} [http://cerbi.ldi5.com/IMG/_article_PDF/article_77.pdf Les Dogons du Mali et leurs contacts supposés avec des « extraterrestres »{{pdf}}].</ref>. ==referéncias== <references/> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Lista de las esrelas mai brilhantas]] * [[Lista d'estelas pròchas]] === Ligams extèrnes === * {{Simbad|id=ALF+CMA}} * {{Kaler|id=sirius}} * [http://www.wikisky.org/?ra=6.752464159774325&de=-16.716305309051307&zoom=10&show_grid=1&show_constellation_lines=1&show_constellation_boundaries=1&show_const_names=1&show_galaxies=1&show_box=1&box_ra=6.7524724&box_de=-16.71611&box_width=50&box_height=50 Sirius] in www.WikiSki.org [[Categoria:Estela binària]] 29bmw8qw1fenaosb03go06m81w94qfd 0 147106 2509479 2509359 2026-09-26T10:33:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'invencion deu microprocessor */ 2509479 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:80486dx2-large.jpg|thumb||Lo circuit integrat d'un microprocessor [[Intel 80486DX]]2 dins sa boita (talha reala : 12 × 6,75&nbsp;mm)]] Lo '''processor central''', de l'[[anglés]] ''CPU'', ''central processing unit'', es lo compausant essencial d'un [[ordenador]] qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un [[programa]]. Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol [[circuit integrat]] es abitualament nomenat [[microprocessor]]; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del [[transistor]] en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'''unitat centrala'' (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las [[annadas 1960]] (Weik 1961). == Istòria == === De las originas aus prumèrs processors === L'idèa de crear ua unitat cargada de tractar l'[[informacion]] segon ua seguida d'instruccions es mei anciana que l'[[electronica]]. Prenó la soa forma [[teoria|teorica]] modèrna durant los [[ans 1940]] dab la definicion de l'[[arquitectura de von Neumann]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 16.</ref><ref>L'[[arquitectura de von Neumann]] n'es pas la sola existenta. Autas arquitecturas estón ensajadas. Avón a còps aplicacions com l'[[arquitectura de tipe Harvard]] deus [[Processor de senhau numeric|processors de senhau numeric]] e deus [[microcontrolaire]]s [[Microcontrolaire PIC|PIC]] e [[Atmel AVR|AVR]].</ref>. Aquera estructura, imaginada pendent la construction deus prumèrs [[ordenador]]s, es fondada sus ua unitat centrau de tractament qui executa, ua a ua, las instruccions definidas per un programa enregistrat aus costats d'ua [[Memòria (informatica)|memòria]] e de dispositius d'entrada e de sortida. Aqueth modèle, qui distingueish l'unitat de tractament de la memòria, es demorat lo fondament de la màger part deus [[ordenador|ordenadors]] actuaus. Totun, los prumèrs [[ordenador]]s, fabricats dens los [[ans 1940]] e [[ans 1950|1950]], ne tienèvan pas de processor au sens actuau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 17-18.</ref>. La lor unitat de tractament èra constituïda d'un ensemble de compausants. Per exemple, las prumèras [[maquina|maquinas]] utilizavan [[tube electronic|tubes electronics]] voluminós, fragiles, consumeires d'[[energia]] e desgatjant hèra [[calor]]. Ua unitat de tractament aucupava tanben volumes importants, comparables a armaris entièrs. L'[[invencion]] deu [[transistor]] en [[1947]] estó un eveniment decisiu. En efèit, aqueth compausant, capable d'assegurar las medishas foncions qu'un tube electronic en estant mei petit, mei hidable, mei rapide e mensh consumeire d'[[energia]], obrí la via a la miniaturizacion de l'[[electronica]]. Atau, las unitats de tractament basadas sus de transistors vadón mei compactas e mei performantas durant los [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]]. Es pendent aqueth periòde, a la debuta deus [[ans 1960]], qui lo tèrme de ''central processing unit'' (« unitat centrau de tractament », CPU) que's difusè dens l'[[industria]] [[electronica]] tà designar aquera partida de la [[maquina]] cargada d'executar las instruccions. Puish, apareishó lo [[circuit integrat]], qui permetó de regropar mantun transistor sus ua medisha placa de [[semiconductor]]. En redusint enqüèra la talha e lo còst deus compausants, preparè l'aparicion deu microprocessor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 18-19.</ref>. === L'invencion deu microprocessor === A la debuta deus [[ans 1970]], los progrès de l'[[electronica]] permetón d'amassar los diferents compausants de las unitats de tractament en ua uniça puç a basa de [[semiconductor]]s. Aperat « microprocessor », aqueth dispositu simplifiquè los [[ordenador|ordenadors]] e lo prumèr modèle [[comèrci|comercializat]], l'[[Intel 4004]], merquè ua rompedura fondamentau dens l'istòria de l'informatica. En efèit, si los sons resultats èran netament inferiors aus processors de l'epòca, lo son volume e lo son còst plan febles permetón de concéber los prumèrs micro-ordenadors a l'origina de la difusion de l'informatica dens los larèrs, au delà de las organizacions granas, a partir de la segonda mieitat deus [[ans 1970]]<ref>Per exemple, l'[[Intel 4004]] avèva ua capacitat de calcul de {{formatnum:92600}} operacions per [[segonda]]. Aqueth nivèu tecnic èra comparable a l'[[ENIAC]] – lo prumèr ordenador modèrne – qui aucupava un espaci de 167 m² e avèva ua [[massa]] totala de 30 t.</ref>. === L'evolucion deus microprocessors === == Principis de foncionament == == Arquitectura e compausants == === Las unitats foncionaus === === La memòria e las comunicacions === == Tipes e arquitectura == == Aplicacions e economia == == Annèxe == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Circuit integrat]]. * [[Electronica]]. * [[Ordenador]]. * [[Semiconductor]]. * [[Transistor]]. * [[Tube electronic]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026. === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Informatica]] mxmy5z6comzs8m59wju6wb9vbxcn812 2509480 2509479 2026-09-26T10:33:58Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'invencion deu microprocessor */ 2509480 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:80486dx2-large.jpg|thumb||Lo circuit integrat d'un microprocessor [[Intel 80486DX]]2 dins sa boita (talha reala : 12 × 6,75&nbsp;mm)]] Lo '''processor central''', de l'[[anglés]] ''CPU'', ''central processing unit'', es lo compausant essencial d'un [[ordenador]] qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un [[programa]]. Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol [[circuit integrat]] es abitualament nomenat [[microprocessor]]; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del [[transistor]] en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'''unitat centrala'' (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las [[annadas 1960]] (Weik 1961). == Istòria == === De las originas aus prumèrs processors === L'idèa de crear ua unitat cargada de tractar l'[[informacion]] segon ua seguida d'instruccions es mei anciana que l'[[electronica]]. Prenó la soa forma [[teoria|teorica]] modèrna durant los [[ans 1940]] dab la definicion de l'[[arquitectura de von Neumann]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 16.</ref><ref>L'[[arquitectura de von Neumann]] n'es pas la sola existenta. Autas arquitecturas estón ensajadas. Avón a còps aplicacions com l'[[arquitectura de tipe Harvard]] deus [[Processor de senhau numeric|processors de senhau numeric]] e deus [[microcontrolaire]]s [[Microcontrolaire PIC|PIC]] e [[Atmel AVR|AVR]].</ref>. Aquera estructura, imaginada pendent la construction deus prumèrs [[ordenador]]s, es fondada sus ua unitat centrau de tractament qui executa, ua a ua, las instruccions definidas per un programa enregistrat aus costats d'ua [[Memòria (informatica)|memòria]] e de dispositius d'entrada e de sortida. Aqueth modèle, qui distingueish l'unitat de tractament de la memòria, es demorat lo fondament de la màger part deus [[ordenador|ordenadors]] actuaus. Totun, los prumèrs [[ordenador]]s, fabricats dens los [[ans 1940]] e [[ans 1950|1950]], ne tienèvan pas de processor au sens actuau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 17-18.</ref>. La lor unitat de tractament èra constituïda d'un ensemble de compausants. Per exemple, las prumèras [[maquina|maquinas]] utilizavan [[tube electronic|tubes electronics]] voluminós, fragiles, consumeires d'[[energia]] e desgatjant hèra [[calor]]. Ua unitat de tractament aucupava tanben volumes importants, comparables a armaris entièrs. L'[[invencion]] deu [[transistor]] en [[1947]] estó un eveniment decisiu. En efèit, aqueth compausant, capable d'assegurar las medishas foncions qu'un tube electronic en estant mei petit, mei hidable, mei rapide e mensh consumeire d'[[energia]], obrí la via a la miniaturizacion de l'[[electronica]]. Atau, las unitats de tractament basadas sus de transistors vadón mei compactas e mei performantas durant los [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]]. Es pendent aqueth periòde, a la debuta deus [[ans 1960]], qui lo tèrme de ''central processing unit'' (« unitat centrau de tractament », CPU) que's difusè dens l'[[industria]] [[electronica]] tà designar aquera partida de la [[maquina]] cargada d'executar las instruccions. Puish, apareishó lo [[circuit integrat]], qui permetó de regropar mantun transistor sus ua medisha placa de [[semiconductor]]. En redusint enqüèra la talha e lo còst deus compausants, preparè l'aparicion deu microprocessor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 18-19.</ref>. === L'invencion deu microprocessor === A la debuta deus [[ans 1970]], los progrès de l'[[electronica]] permetón d'amassar los diferents compausants de las unitats de tractament en ua uniça puç a basa de [[semiconductor]]s. Aperat « microprocessor », aqueth dispositu simplifiquè los [[ordenador|ordenadors]] e lo prumèr modèle [[comèrci|comercializat]], l'[[Intel 4004]], merquè ua rompedura fondamentau dens l'istòria de l'informatica. En efèit, si los sons resultats èran netament inferiors aus processors de l'epòca, lo son volume e lo son còst plan febles permetón de concéber los prumèrs micro-ordenadors a l'origina de l'ordenador personau e de la difusion de l'informatica dens los larèrs a partir de la segonda mieitat deus [[ans 1970]]<ref>Per exemple, l'[[Intel 4004]] avèva ua capacitat de calcul de {{formatnum:92600}} operacions per [[segonda]]. Aqueth nivèu tecnic èra comparable a l'[[ENIAC]] – lo prumèr ordenador modèrne – qui aucupava un espaci de 167 m² e avèva ua [[massa]] totala de 30 t.</ref>. === L'evolucion deus microprocessors === == Principis de foncionament == == Arquitectura e compausants == === Las unitats foncionaus === === La memòria e las comunicacions === == Tipes e arquitectura == == Aplicacions e economia == == Annèxe == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Circuit integrat]]. * [[Electronica]]. * [[Ordenador]]. * [[Semiconductor]]. * [[Transistor]]. * [[Tube electronic]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026. === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Informatica]] h0bg3yxkloysrqv2njfz8qkowyecv93 2509492 2509480 2026-09-26T11:40:16Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'invencion deu microprocessor */ 2509492 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:80486dx2-large.jpg|thumb||Lo circuit integrat d'un microprocessor [[Intel 80486DX]]2 dins sa boita (talha reala : 12 × 6,75&nbsp;mm)]] Lo '''processor central''', de l'[[anglés]] ''CPU'', ''central processing unit'', es lo compausant essencial d'un [[ordenador]] qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un [[programa]]. Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol [[circuit integrat]] es abitualament nomenat [[microprocessor]]; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del [[transistor]] en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'''unitat centrala'' (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las [[annadas 1960]] (Weik 1961). == Istòria == === De las originas aus prumèrs processors === L'idèa de crear ua unitat cargada de tractar l'[[informacion]] segon ua seguida d'instruccions es mei anciana que l'[[electronica]]. Prenó la soa forma [[teoria|teorica]] modèrna durant los [[ans 1940]] dab la definicion de l'[[arquitectura de von Neumann]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 16.</ref><ref>L'[[arquitectura de von Neumann]] n'es pas la sola existenta. Autas arquitecturas estón ensajadas. Avón a còps aplicacions com l'[[arquitectura de tipe Harvard]] deus [[Processor de senhau numeric|processors de senhau numeric]] e deus [[microcontrolaire]]s [[Microcontrolaire PIC|PIC]] e [[Atmel AVR|AVR]].</ref>. Aquera estructura, imaginada pendent la construction deus prumèrs [[ordenador]]s, es fondada sus ua unitat centrau de tractament qui executa, ua a ua, las instruccions definidas per un programa enregistrat aus costats d'ua [[Memòria (informatica)|memòria]] e de dispositius d'entrada e de sortida. Aqueth modèle, qui distingueish l'unitat de tractament de la memòria, es demorat lo fondament de la màger part deus [[ordenador|ordenadors]] actuaus. Totun, los prumèrs [[ordenador]]s, fabricats dens los [[ans 1940]] e [[ans 1950|1950]], ne tienèvan pas de processor au sens actuau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 17-18.</ref>. La lor unitat de tractament èra constituïda d'un ensemble de compausants. Per exemple, las prumèras [[maquina|maquinas]] utilizavan [[tube electronic|tubes electronics]] voluminós, fragiles, consumeires d'[[energia]] e desgatjant hèra [[calor]]. Ua unitat de tractament aucupava tanben volumes importants, comparables a armaris entièrs. L'[[invencion]] deu [[transistor]] en [[1947]] estó un eveniment decisiu. En efèit, aqueth compausant, capable d'assegurar las medishas foncions qu'un tube electronic en estant mei petit, mei hidable, mei rapide e mensh consumeire d'[[energia]], obrí la via a la miniaturizacion de l'[[electronica]]. Atau, las unitats de tractament basadas sus de transistors vadón mei compactas e mei performantas durant los [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]]. Es pendent aqueth periòde, a la debuta deus [[ans 1960]], qui lo tèrme de ''central processing unit'' (« unitat centrau de tractament », CPU) que's difusè dens l'[[industria]] [[electronica]] tà designar aquera partida de la [[maquina]] cargada d'executar las instruccions. Puish, apareishó lo [[circuit integrat]], qui permetó de regropar mantun transistor sus ua medisha placa de [[semiconductor]]. En redusint enqüèra la talha e lo còst deus compausants, preparè l'aparicion deu microprocessor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 18-19.</ref>. === L'invencion deu microprocessor === A la debuta deus [[ans 1970]], los progrès de l'[[electronica]] permetón d'amassar los diferents compausants de las unitats de tractament en ua uniça puç a basa de [[semiconductor]]s. Aperat « microprocessor », aqueth dispositu simplifiquè los [[ordenador|ordenadors]] e lo prumèr modèle [[comèrci|comercializat]], l'[[Intel 4004]], merquè ua rompedura fondamentau dens l'istòria de l'informatica. En efèit, si los sons resultats èran netament inferiors aus processors de l'epòca, lo son volume e lo son còst plan febles permetón de concéber los prumèrs micro-ordenadors a l'origina de l'ordenador personau e de la difusion de l'informatica dens los larèrs a partir de la segonda mieitat deus [[ans 1970]]<ref>Per exemple, l'[[Intel 4004]] avèva ua capacitat de calcul de {{formatnum:92600}} operacions per [[segonda]]. Aqueth nivèu tecnic èra comparable a l'[[ENIAC]] – lo prumèr ordenador modèrne – qui aucupava un espaci de 167 m² e avèva ua [[massa]] totala de 30 t.</ref>. Pendent las [[annada]]s seguentas, la poténcia deus microprocessors aumentè lèu. Que's passè atau d'un microprocessor de 4 bits a dispositius de 8, 16 e 32 bits, capablas de tractar quantitats creishentas d'[[informacion]]s. En parallèle, lo nombre de [[transistor]]s integrats dens cada puç aumentè shens cès ni pausa e los microprocessors vadón l'element clau deus ordenadors. === L'evolucion deus microprocessors === == Principis de foncionament == == Arquitectura e compausants == === Las unitats foncionaus === === La memòria e las comunicacions === == Tipes e arquitectura == == Aplicacions e economia == == Annèxe == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Circuit integrat]]. * [[Electronica]]. * [[Ordenador]]. * [[Semiconductor]]. * [[Transistor]]. * [[Tube electronic]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026. === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Informatica]] s6kiim6tbsz5pmc74xs4flvk61chd1d 2509493 2509492 2026-09-26T11:52:57Z Nicolas Eynaud 6858 /* L'invencion deu microprocessor */ 2509493 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:80486dx2-large.jpg|thumb||Lo circuit integrat d'un microprocessor [[Intel 80486DX]]2 dins sa boita (talha reala : 12 × 6,75&nbsp;mm)]] Lo '''processor central''', de l'[[anglés]] ''CPU'', ''central processing unit'', es lo compausant essencial d'un [[ordenador]] qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un [[programa]]. Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol [[circuit integrat]] es abitualament nomenat [[microprocessor]]; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del [[transistor]] en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'''unitat centrala'' (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las [[annadas 1960]] (Weik 1961). == Istòria == === De las originas aus prumèrs processors === L'idèa de crear ua unitat cargada de tractar l'[[informacion]] segon ua seguida d'instruccions es mei anciana que l'[[electronica]]. Prenó la soa forma [[teoria|teorica]] modèrna durant los [[ans 1940]] dab la definicion de l'[[arquitectura de von Neumann]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 16.</ref><ref>L'[[arquitectura de von Neumann]] n'es pas la sola existenta. Autas arquitecturas estón ensajadas. Avón a còps aplicacions com l'[[arquitectura de tipe Harvard]] deus [[Processor de senhau numeric|processors de senhau numeric]] e deus [[microcontrolaire]]s [[Microcontrolaire PIC|PIC]] e [[Atmel AVR|AVR]].</ref>. Aquera estructura, imaginada pendent la construction deus prumèrs [[ordenador]]s, es fondada sus ua unitat centrau de tractament qui executa, ua a ua, las instruccions definidas per un programa enregistrat aus costats d'ua [[Memòria (informatica)|memòria]] e de dispositius d'entrada e de sortida. Aqueth modèle, qui distingueish l'unitat de tractament de la memòria, es demorat lo fondament de la màger part deus [[ordenador|ordenadors]] actuaus. Totun, los prumèrs [[ordenador]]s, fabricats dens los [[ans 1940]] e [[ans 1950|1950]], ne tienèvan pas de processor au sens actuau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 17-18.</ref>. La lor unitat de tractament èra constituïda d'un ensemble de compausants. Per exemple, las prumèras [[maquina|maquinas]] utilizavan [[tube electronic|tubes electronics]] voluminós, fragiles, consumeires d'[[energia]] e desgatjant hèra [[calor]]. Ua unitat de tractament aucupava tanben volumes importants, comparables a armaris entièrs. L'[[invencion]] deu [[transistor]] en [[1947]] estó un eveniment decisiu. En efèit, aqueth compausant, capable d'assegurar las medishas foncions qu'un tube electronic en estant mei petit, mei hidable, mei rapide e mensh consumeire d'[[energia]], obrí la via a la miniaturizacion de l'[[electronica]]. Atau, las unitats de tractament basadas sus de transistors vadón mei compactas e mei performantas durant los [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]]. Es pendent aqueth periòde, a la debuta deus [[ans 1960]], qui lo tèrme de ''central processing unit'' (« unitat centrau de tractament », CPU) que's difusè dens l'[[industria]] [[electronica]] tà designar aquera partida de la [[maquina]] cargada d'executar las instruccions. Puish, apareishó lo [[circuit integrat]], qui permetó de regropar mantun transistor sus ua medisha placa de [[semiconductor]]. En redusint enqüèra la talha e lo còst deus compausants, preparè l'aparicion deu microprocessor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 18-19.</ref>. === L'invencion deu microprocessor === A la debuta deus [[ans 1970]], los progrès de l'[[electronica]] permetón d'amassar los diferents compausants de las unitats de tractament en ua uniça puç a basa de [[semiconductor]]s. Aperat « microprocessor », aqueth dispositiu simplifiquè los [[ordenador|ordenadors]] e lo prumèr modèle [[comèrci|comercializat]], l'[[Intel 4004]], merquè ua rompedura fondamentau dens l'istòria de l'informatica. En efèit, si los sons resultats èran netament inferiors aus processors de l'epòca, lo son volume e lo son còst plan febles permetón de concéber los prumèrs micro-ordenadors a l'origina de l'ordenador personau e de la difusion de l'informatica dens los larèrs a partir de la segonda mieitat deus [[ans 1970]]<ref>Per exemple, l'[[Intel 4004]] avèva ua capacitat de calcul de {{formatnum:92600}} operacions per [[segonda]]. Aqueth nivèu tecnic èra comparable a l'[[ENIAC]] – lo prumèr ordenador modèrne – qui aucupava un espaci de 167 m² e avèva ua [[massa]] totala de 30 t.</ref>. Pendent las [[annada]]s seguentas, la poténcia deus microprocessors aumentè lèu. Que's passè atau d'un microprocessor de 4 bits a dispositius de 8, 16 e 32 bits, capables de tractar quantitats creishentas d'[[informacion]]s. En parallèle, lo nombre de [[transistor]]s integrats dens cada puç aumentè shens cès ni pausa e los microprocessors vadón l'element clau deus ordenadors<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René J. Chevance, ''Microprocesseurs - Introduction'', reféréncia H1158 V1, Techniques de l'ingénieur, 1998.</ref>. === L'evolucion deus microprocessors === == Principis de foncionament == == Arquitectura e compausants == === Las unitats foncionaus === === La memòria e las comunicacions === == Tipes e arquitectura == == Aplicacions e economia == == Annèxe == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Circuit integrat]]. * [[Electronica]]. * [[Ordenador]]. * [[Semiconductor]]. * [[Transistor]]. * [[Tube electronic]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026. === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Informatica]] c5m3b5t532sph1cro0veoyuaev62a56 0 151587 2509405 2442114 2026-09-26T03:19:39Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509405 wikitext text/x-wiki Lo '''disc Blu-ray ''' o {{en}}'''''Blu-ray Disc''''' (abreviacion oficiala ''BD'') es un format de disc numeric brevetat e comercializat per l’industrial japonés [[Sony]] permetent de servar e difusar de [[videograma]]s de [[Nauta Definicion]]. Lo seu nom ven del tipe de [[rai lasèr]] qu'espleita, de color espectrala pròcha del [[blau]]. Los primièrs prototipes de discs Blu-ray sortiguèron en octobre de 2000<ref>{{en}} [http://www.pcworld.com/article/id,105534-page,1/article.html|titre=Sony Shows 'DVR-Blue' Prototype, 17 d'octobre de 2007, PCWorld]</ref>, e lo primièr lector prototipe en abril de 2003 al Japon<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20170202062709/https://www.pricenfees.com/digit-life-archives/sony-bdz-s77-recorder-review Sony BDZ-S77 Recorder Review, 19 d'octobre de 2007, Maxim Liadov, Pricenfees]</ref>. Lo seu principal concurrent, l'[[HD DVD]] lança par [[Toshiba]] amb le sosten de [[Microsoft]] foguèt oficialament abandonat en febrièr de 2008<ref name="abandon_toshiba">{{en}} [https://web.archive.org/web/20120305212936/http://www.tacp.toshiba.com/ Toshiba Announces Discontinuation of HD DVD Business] sus [https://web.archive.org/web/20120305212936/http://www.tacp.toshiba.com/ Toshiba America Consumer Products]</ref>. Pauc après, Toshiba rejonguèt oficialament le consortium Blu-ray e presentèt a l'[[IFA]] de 2009 sa primièra platina Blu-ray, la BDX2000E. Existís de lectors e d'enregistradors-lectors Blu-ray ''de salon'' e de lectors e [[enregistraire]]s Blu-ray destinats a equipar los ordinators. Los aparelhs Blu-ray devon permetre la lectura dels DVD vidèo e dels CD Audio ([[compatibilitat ascendenta|compatibilitat descendenta]]). == Origina del nom « Blu-ray » == « Blu-ray » ven simplament de la tecnologia utilizada per legir e gravar las donadas: « Blue » (blau) e « ray » (rai lasèr). Segon la ''Blu-ray Disc Association'', l’ortografa « Blue-ray » foguèt retirada per poder depausar la marca<ref name="Blu-ray.com">{{en}} [http://www.blu-ray.com/faq/#bluray_name Blu-ray FAQ : Why the name Blu-ray?] - Blu-ray.com</ref>. * Lo nom complet es « Blu-ray Disc », e non pas « Blue-ray Disk »<ref name="Blu-ray.com"/>; * Lo nom cort es « Blu-ray » e non pas « Blu-Ray » o « Blue-ray »<ref name="Blu-ray.com"/> ; * L’abreviacion corrècta es « BD » (per « ''Blu-ray Disc'' »<ref>[http://www.lesnumeriques.com/comparatif-films-dvd-blu-ray-bd-article-759.html Comparatiu: los filmes DVD e Blu-ray (BD)] - LesNumériques.com, 22 de setembre de 2011</ref>), e non « BR » o « BRD »<ref name="Blu-ray.com"/>. == Principis e especificitats == [[File:Comparison CD DVD HDDVD BD.svg|thumb|Comparason de las caracteristicas fisicas entre CD, DVD, HDDVD e Blu-ray]] Lo Blu-ray espleita un rai [[laser]] [[blau]]-[[violet]] ([[longor d'onda]]: {{unitat|405|nm}}), d’[[obertura numerica]] nauta (0,85). Al respècte amb lo lasèr [[infraroge]] (longor d’onda: {{unitat|780|nm}}) d’obertura numerica 0,45 utilizat pel CD e le lasèr [[roge]] (longor d’onda: 650/{{unitat|635|nm}}) d’obertura numerica 0,6 utilizat pel DVD. Lo Blu-ray permet de servar mai d’informacions sus la meteissa superfícia mercé a un rai mai prim (diamètre del punt laser: {{unitat|290|nm}}) indusent de regas de gravadura mai pichonas e mai serradas (escart: {{unitat|320|nm}}) e d'alveòlas mai cortas (longor minimala: {{unitat|149|nm}} — {{unitat|135|nm}} pel modèl {{unitat|27|[[Gigaoctet|Go]]}} ara abandonat). Los primièrs aparelhs pel public integrant aquela tecnologia apareguèron fin de 2006 e 2007, coma dins la [[PlayStation 3]]. === Foncions tipicas del Blu-ray === Existisson diferentas foncions suls discs Blu-ray. Pr'amor que lo lector de discs Blu-ray utilizat siá compatible amb la foncion demandada. ; BD-Live: Aquela foncion permet de connectar lo lector Blu-ray a Internet podent apondre de contengut al programa pendent sa lectura. Pòt èsser d'anecdòtas sul filme, d'una nòva pista sonòra, d'un jòc, de scènas ineditas, de nòus sostítols, d'un documentari exclusiu, d'entrevista, de comentaris, etc. Existisson encara d'autras possibilitats coma la compra de produchs derivats. Totas las grandas companhiás cinematograficas creson pas mai a l'avenir del BD-Live e la fin es ineluctable. ; MovieIQ: Aquela foncion espleita le BD-Live e es desvelopada per [[Gracenote]]. MovieIQ permet als utilizaires d'accedir en temps real a una basa de donadas en linha amb la connexion Internet presenta suls lectors Blu-ray Profile 2.0. I a d'informacions sul filme, lo realizator, los actors, eca. ; SeasonPlay: Aquela foncion Blu-ray mesa al punt per Buena Vista Home Entertainment a per objectiu de permetre de totjorn saber ont n'essem dins la sason e de tornar a la lectura al bon moment, quitament se lo disc foguèt retirat del lector. ; Cinechat: Aquela foncion Blu-ray permet amb la connexion BD-Live de discutir en linha en surimpression del filme. Aquela foncion es editada per Sony Pictures Home Entertainment. ; Facebook : Aquela foncion desvolopada per la Warner permet a l'utilizaire d'importar sa lista d'amics dins lo mitan del BD-Live<ref>{{fr}}[[http://www.01net.com/editorial/503450/quand-les-films-blu-ray-se-connectent-a-facebook/ Quand les films Blu-ray se connectent à Facebook.]]</ref>. ; BD-Java : Es un mitan de desvelopament interactiu derivat de [[Java (technologia)|Java]]. Dona accès suls discs compatibles a de foncions coma l'imatge dins l'imatge ([[Picture In Picture]]), la connexion a Internet per recuperar lo contengut suplementari o las informacions dins la memòria del lector. Es complementari a la foncion BD-Live. === Zònas de restriccion comerciala === [[Imatge:Blu-ray regions without key.svg|thumb|upright=1.8|Regions pels discs Blu-ray estandard : A (en vilolet): [[Asia de l'Èst]] (levat [[China]] e [[Mongolia]]), [[Asia del Sud-Èst]], las [[Americas]] e de lors [[dependéncias]]. B (en verd): [[Africa]], [[Asia del Sud-Oèst]], [[Euròpa]] (levat Russia), [[Oceania]] et leurs dépendances. C (en jaune): [[Asia Centrala]], [[Asia de l'Èst]] (sonque [[China]] e [[Mongolia]]), [[Asia del Sud]], [[Eurasia]] centrala (que [[Russia]]) e lors dependéncias. ]] Coma pels lectors [[DVD]] e segon lor zòna de comercializacion, los lectors Blu-ray intègran un verrolh electronic, que venon incompatibles amb los discs comprats fòra de las zònas que son previst. Atal, tres zònas geograficas son definidas pel Blu-ray: * {{nobr|Region A}}: subretot lo continent american, una partida de l’Asia del Sud-Èst e d’Oceania * {{nobr|Region B}}: l’Euròpa, l’Africa, l’Austràlia e rèsta de l’Oceania * {{nobr|Region C}}: lo blòt rus e eurasian, Índia e Asia. Es utilizat per la segmentacion del mercat, per la discriminacion pel prètz, mas permet tanben als estúdios de cinèma de contrarotlar los diferents aspèctes de la liurason (coma lo contengut ea la data de sortida) en foncion de la region. Los discs pòdon tanben èsser produchs sens la region de codatge, de biais que pòdon èsser legits per totes los periferics. Los païses dels grands fabricants de discs Blu-ray (Japon, Malaisia, la Corèa del Sud, eca) son dins la meteissa region que las Americas. A la fin de 2008, près de 70 % de totes los discs èra liurats sens région (« ''region free'' »). Qualques estúdios mantenon las zònas de comercializacion, depend dels títols. {{clr}} === Profils dels lectors === Lo ''BD-ROM specification'' definís cinc perfils de lector Blu-ray Disc, e tanben pels lectors audio (BD-Audio) que demanda pas de desencodatge vidèo o de [[BD-java]]<ref>{{en}}[url=https://web.archive.org/web/20071220182634/http://www.gizmorepublic.com/media/blu-ray-profiles-everything-you-wanted-know-1270 Blu-ray profiles, everything you wanted to know] 19 de decembre de 2007</ref>. Los quatre perfils de lector vidèo (BD-Video) son tenguts d’aver una plana mesa en òbra del [[BD-java]], mas amb diferents nivèls de supòrt material. {| class="wikitable" |- ! rowspan="3"|Foncion ! rowspan="2"|BD-Àudio ! colspan="4"|BD-Vidèo |-align="center" | width="150"| ''Grace Period'' | width="150"| ''Bonus View'' | width="150"| ''BD-Live'' | width="150"| ''Blu-ray 3D'' |-align="center" | width="100"| Profile 3.0 | Profile 1.0 | Profile 1.1 | Profile 2.0 | Profile 5.0 |-align="center" | Memòria persistenta incorporada | Non | 64 Kio | 64 Kio | 64 Kio | 64 Kio? |-align="center" | Capacitat de sèrva locala | Non | Facultatiu | 256 Mio | 1 Gio | 1 Gio |-align="center" | Desencodador vidèo segondari ([[Picture in Picture|PiP]]) | Non | Facultatiu | Obligatòri | Obligatòri | Obligatòri |-align="center" | Desencodador àudio segondari | Non | Facultatiu | Obligatòri | Obligatòri | Obligatòri |-align="center" | Sistèma de fichièrs virtual | Non | Facultatiu | Obligatòri | Obligatòri | Obligatòri |-align="center" | Capacitat de connexion a Internet | Non | Non | Non | Obligatòri | Obligatòri |} === La gestion dels drechs numerics === Lo Blu-ray Disc emplec divèrs sistèmas per de la gestion numerica dels drechs<ref name="dellbd-romprotection">{{en}}[url=http://www.dell.com/downloads/global/vectors/brcp.pdf Blu-ray Disc Next-Generation Optical Storage: Protecting Content on the BD-ROM] ed [[DELL]]}} {{pdf}}</ref>{{,}}<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20070307102259/http://www.blu-raydisc.com/assets/downloadablefile/5th_japan_05-13343.pdf |Overview of BD-ROM security] AJIMA, Kosuke; 29 de març de 2006; ed: Blu-ray Disc Association Content Protection Group}} {{pdf}}</ref>. [[Imatge:AACS dataflow.svg|droite|thumb|AACS decryption process.]] ==== AACS ==== '''Advanced Access Content System''' ([[AACS]]) es un estandard per la distribucion de contengut e de gestion dels drechs numerics. Foguèt desvelopat per l'administrator que balha las licéncias, LLC (AACS LA), un consòrci que compren Disney, Intel, Microsoft, Panasonic, Warner Bros, IBM, Toshiba e Sony. Dempuèi 2006, lo dispositiu patiguèt d'atacs. Lo primièr atac se fondèt sus un logicial client esprovat. E mai, las clau de deschiframent foguèron extrachas dempuèi un lector pauc aparat (WinDVD). Dempuèi las claus foguèron revocadas dins las nòvas versions<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20070430070403/http://www.aacsla.com/press/ RESPONSE TO REPORTS OF ATTACKS ON AACS TECHNOLOGY] ed: AACS</ref>. Èra una solucion temporariá e de nòvas claus non encara trencadas devon èsser de contunh realizadas per criptar. Aquela correguda passèt per mai d'un cicles. ==== BD+ ==== '''[[BD+]]''' foguèt desvelopat per [http://en.wikipedia.org/wiki/Cryptography_Research Cryptography Research Inc] e es basat sul concèpte de [http://en.wikipedia.org/wiki/Self-Protecting_Digital_Content Self-Protecting Digital Content]<ref>[[http://www.cryptography.com/technology/spdc/bluray.html Content Protection - BD+ and Blu-ray]</ref>. BD + es una pichona [[maquina virtuala]] integrada dins los lectors. Permet als provesidors de contenguts d'inclure de programas executables suls discs Blu-ray. Aqueles programas pòdon: * examinar lo mitan d'acuèlh, per veire se lo lector foguèt damatjat. Cada licéncia de lectura del fabricant deu donar a la BD + una autorizacion que n'i a de traças dins la memòria del lector que permeton d'identificar lors dispositius. * verificar que lo lector de las claus foguèt pas modificat. * executar un còde natiu. * transformar la sortida audio e vidèo. Las especificacions de la [[maquina virtuala]] BD + son disponiblas sonque jos licéncia pels fabricants de dispositius. Una lista dels titulars de permeses comercials a adoptar es disponible sul site Web de [https://web.archive.org/web/20071106054231/http://www.bdplusllc.com/home/list_of_adopters_content_participants_and_eligible_code_developers BD +]. ==== BD-ROM Mark ==== '''BD-ROM Mark''' permet de servar una clau criptografica sus un BD-ROM sens qu'aquela clau pòsca èsser duplicadas cap a un BD-R. Aquel procès es possible mercé a l’usatge d’un format proprietari de BD-ROM, desencodable unicament amb una nièra especifica, presente suls lectors compatibles. ==== Cinavia ==== [[Cinavia]] còda dins la pista son un senhal qu'es detectat pel material. Aquel pòt alara acabar la difusion del contengut s'es pas "autorizat" pel contengut del messatge esteganografic. === Utilizacion === Avans de partejar lo mercat naissent de la nauta definicion amb son concurrent [[HD DVD]], los Blu-rayes foguèron introduchs lentament e amb dificultat dins los fogals. Ambedoas tecnologias nòvas èran en efècte costosas mas tanben font d’inseguretat: causir l’un dels dos formats èra far una escomesa sus l'avenir car èra pas certan qu’un d'aqueles formats se mantenga longtemps. Pasmens, la partida del marcat dels Blu-ray sul sector nauta definicion passava davant ja fin de 2007, aquela de l'HD DVD, que sián pels discs venduts que pels lectors, amb dos Blu-ray venduis per un HD DVD<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20091202013851/http://www.clubic.com/actualite-83704-hd-les-ventes-de-films-avantagent-le-blu-ray.html ''HD : les ventes de films avantagent le Blu-ray''.], segon Home Media Research, 24 d'octobre de 2007</ref>. A partir de la victòria del mèdia en [[2008]] ([[Toshiba]] abandonèt l'[[HD DVD]] lo 19 de febrièr de 2008), fòrça constructors anoncièron la comercializacion de material compatible, e las ventas de Blu-ray constituisson ara la gaireben tota las ventas de mèdia Nauta Definicion. En Euròpa, las ventas de Blu-ray dos ans après sa sortida fin finala èra superioras a aquelas del DVD a son epòca<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20090105044737/http://www.clubic.com/actualite-126256-blu-ray-2-millions-de-films-vendus-en-europe.html Blu-ray: 2 milions}} de films vendus en Europe], Clubic</ref>. Mas, lo Blu-ray aguèt de mal a capitar. E la [[PlayStation 3|PS3]] es la sola consola dotada d’un lector de Blu-ray. Las ventas de Blu-ray discs als Estats Units d'America casèron de 40 % en febrièr de 2008, quitament se Sony dich aver aumentar las ventas lo mes seguent de 2 %<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20080621061437/http://www.gizmodo.fr/2008/05/01/les_chiffres_du_bluray_sont_si_mauvais_quils_sont_censures.html Les chiffres du Blu-ray sont si mauvais qu’ils sont censurés], Gizmodo.fr</ref>. Samsung, pr'amor promotor de la democratizacion del Blu-ray dins los fogals, anoncièt la mort del Blu-ray fins a 2013<ref>{{fr}}[http://www.linformaticien.com/Actualit%C3%A9s/tabid/58/newsid496/4913/blu-ray-mort-annoncee-dans-cinq-ns/Default.aspx Blu-Ray : mort annoncée dans cinq ans !], L’Informaticien.com </ref>. En mai, la tecnologia ''[[upscale]]'' totjorn mai apreciada pel public constituís una nòva concurréncia pels discs de nauta definicion <ref name="Inquirer20080429">{{fr}}[https://web.archive.org/web/20081028031103/http://www.theinquirer.fr/2008/04/29/nouvelle_menace_sur_le_bluray_lupscale.html Nouvelle menace sur le Blu-ray : l’« upscale »], The INQUIRER}}</ref>. Amb los lectors DVD equipats de presa [[High-Definition Multimedia Interface|HDMI]], l’imatge d’un DVD sus una Tele HD es sensiblament melhorat<ref name="Inquirer20080429" />. En 2008, sonque 9 % de las personas avent pas de lector Blu-ray pensavan ne comprar un<ref name="01net.9%">{{fr}}https://web.archive.org/web/20080917052734/http://expert.01net.com/expert/post/20080516/Sony-a-la-peine-pour-faire-decoller-le-Blu-ray Sony peine à faire décoller le Blu-ray] 01net.}}</ref>. Los discs Blu-ray demoran cars, pauc nombroses<ref name="01net.9%"/>. Mas, lo ritme mensual de las sortidas Blu-ray s’accelèra. L'an 2009 marquèt un cambiament vertadièr dins l'istòria del Blu-ray: amb la bassa del prètz plan significatiu de lectors e un catalòg s'enriquissent, lo supòrt es pas vertadièrament un escac e l'aument de las ventas, mai tardiu que previst, es plan real. === Blu-ray 3D === La ''Blu-ray Disc Association'' anoncièt en [[decembre de 2009]] l'arribada del nòu estandard Blu-ray 3D. Lançat en [[2010]], permet de visionar de filmes [[Estereoscopia|estereoscopics]] dins una resolucion en [[Full HD]] ([[1080p]]). La resolucion verticala de l'imatge es de 1080 linhas per cada uèlh. De fabricants de [[Television en 3D]] prepausan de sistèmas 3D amb lunetas passivas full HD<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20110715022818/http://www.hd-motion.com/2011/07/11/lg-cinema-3d-desormais-certifie-full-hd-en-mode-3d/ LG Cinema 3D désormais certifié Full HD en mode 3D]</ref>. La resolucion verticala es de 540 linhas per cada uèlh. Los filmes e discs Blu-ray 3D pòdon èsser legits sonque sus de lectors e ecrans compatibles. Los discs contenon mai de sisas e mai d'espaci de sèrva qu'un disc Blu-ray tradicional. Aquò demanda un sistèma optic mai complèxe del lasèr e una poténcia de tractament mai importanta. == Capacitat, velocitat e aplicacions == Un disc Blu-ray doble sisa (abreviacion « DL », de l'anglés « ''Dual-Layer'' ») conten {{unitat|50|Go}}, gaireben: * {{unitat|4|oras}} de vidèo HD al format [[MPEG-2]] amb un [[debit binari]] de {{unitat|25|Mb/s}} * {{unitat|6|oras}} de vidèo HD al format [[H.264|H.264/MPEG-4 AVC]] amb un [[debit binari]] de {{unitat|18|Mb/s}} * {{unitat|22|oras}} de vidèo SD (de l'anglés « ''Standard Definition'' ») al format [[MPEG-2]] amb un [[debit binari]] de {{unitat|5|Mb/s}} (equivalent del [[DVD]], o {{unitat|25|imatges}} per segonda a {{unitat|576|pixels}} de nautor). Lo taus de transferiment es de {{unitat|36|Mbits/s}} ({{unitat|4.5|Mo/s}}) pels lectors 1X. Los estandards '''BD-R''' (disc enregistrable), '''BD-RE''' (reinscriptible) e '''BD-ROM''' (lectura sola) fan partit de las especificacions Blu-ray 2.0. Los discs preenregistrats BD-ROM èran disponibles al començament de 2007; lo primièr BD-ROM foguèt gravat en novembre de 2005 (''Sony Pictures Home Entertainment''). Lo projècte de far de discs de {{unitat|100|Go}} e {{unitat|200|Go}} fin finala capitèt; lo disc de {{unitat|100|Go}}<ref>[http://www.clubic.com/actualite-81620-hitachi-blu-ray-100-platines-actuelles.html], Disc 100Go, Hitachi</ref> utiliza quatre sisas de {{unitat|25|Go}}, alara qu'aquel de {{unitat|200|Go}} utiliza sièis sisas de {{unitat|33.3|Go}}<ref>[http://www.pcinpact.com/archive/33895-BluRay-HD-disques.htm], Disc 200Go, TDK</ref>. Los discs de 100Go son utilizats pel la sèrva dels filmes de 3D. === Tecnologia e compatibilitat === Lo format BD-ROM especifica tres codècs per la vidèo: [[MPEG-2]] (l'estandard ara utilizat pels DVD), lo codèc [[H.264|H.264/MPEG-4 AVC]], e lo [[Video Codec 1|VC-1]] basat sul codèc Microsoft Windows Media 9. Lo primièr codèc autoriza sonque doas oras de contengut en [[nauta definicion]] sus un disc Blu-ray simpla sisa, mas amb los autres codècs un disc simpla sisa pòt contenir près tres oras. L'MPEG-2 nauta definicion a un taus de transferiment de gaireben {{unitat|25|Mbit/s}}, alara que los dos autres an un taus de transferiment de gaireben {{unitat|15|Mbit/s}} per la vidèo e {{unitat|3|Mbit/s}} per l’àudio. Los discs BD-RE (e per extension los discs BD-R) suportan ara l'MPEG-2 SD e l'MPEG-4 HD mercé a la difusion per la [[TNT HD]] enregistrada sens modificacion del senhal d'origina que consèrva atal sa qualitat nativa, lo 16/9 e lo son 5.1 … Los metòdes d’encodatge del flux àudio inclusisson lo [[Modulacion d'impulsion codada|PCM]] lineara, lo [[Dolby Digital]] (que lo [[Dolby TrueHD]] de compression sens pèrda), lo [[Digital Theater System|DTS]] (que lo DTS HD, d'en primièr DTS++, de compression sens pèrda). La necessitat de compatibilitat ascendenta (lectura dels DVD) foguèt presa en compte pels formats audio: * Coma per las extensions [[SD]] del [[Digital Theater System|DTS]] (DTS-ES, DTS-96/24, DTS NEO:6), lo DTS HD conten un flux DTS classic (core DTS). Los aparelhs non compatibles ignoran aquelas extensions. * Dolby Digital+, conten tanben un senhal ''core Dolby Digital''. Coma pel DTS sufís d'ignorar aquela extension. * Dolby Digital TrueHD es el radicalament diferent del Dolby Digital mas la nòrma Blu-ray impausa en cas de preséncia d’una benda son TrueHD la preséncia d’una benda son Dolby Digital SD. De notar qu’un certan nombre de platinas recentas sabon tanben convertir los Dolby Digital TrueHD en DTS pels mandar a un amplificador àudio numeric que sauriá pas descodar los formats HD. === Declinasons comercialas === Una especificacion per un disc Blu-ray de {{unitat|8|cm}} foguèt ja finalizada e aprovada. Ne resulta un disc de {{unitat|8|cm}} simpla sisa d'una fácia, capabla de conténer {{unitat|15|Go}}, o un còp e mièja la capacitat d’un DVD dobla sisa normal de {{unitat|12|cm}}. Aquel format seriá adaptat pels pichons aparelhs portables, coma los lectors vidèo o las camèras numericas. Un disc ibrid Blu-ray/DVD foguèt desvelopat per [[JVC]] e [[Lucky-Goldstar|LG]] e espèran èsser reconegut per l’associacion ''Blu-ray Disc''. Aquó permetent d’utilizar un mème disc dins los lectors Blu-ray e DVD. Los utilizators poirián comprar un sol disc podent èsser legit en definicion normala o en nauta definicion, seguent lo material utilizat. Los utilizators possedisson sonque lo lector DVD poiràn gaitar la vidèo en definicion normala, puèi en nauta definicion quand compraràn un lector Blu-ray. == Tecnologia == === Longor d’onda de la lutz emesa pel laser === [[Fichièr:NanometerSquareZoom.gif|thumb|200px|right|Sus aquel imatge de {{formatnum:3500}}&nbsp;×&nbsp;{{formatnum:3500}} pixèls (es una miniatura), cada punt blanc es un carrat de {{unitat|405|nm}} de long. Aquó representa un zoom sus {{unitat|1|mm|2}} del disc.]] La tecnologia utiliza una [[diòda laser]] foncionant a una [[longor d'onda]] de {{unitat|405|[[nanomètre|nm]]}} d’una color blava (de fach blau violacèu) per legir e escriure las donadas. Los [[Disc compacte|CD]] e los [[DVD]]s convencionals utilizan de lasèrs infraroges e roges de {{unitat|780|nm}} e 650/{{unitat|635|nm}}. Al respècte de la compara son las colors, la color visibla d’un tube de lutz negre es dominada per las emissions violacèas del [[mercuri]] de {{unitat|435.8|nm}}. Lo diòde lasèr blau violacèu utilizada pels discs Blu-ray fonciona a {{unitat|405|nm}}, plan mai violet (mai pròche de l’extremitat violeta de l'[[Lutz visibla|espèctre de la lutz visibla]]) que la partida visibla de la lutz negra. Un efècte segondari del fach que la longor d’onda siá fòrça pichona es que de materials venon fluorescents, e lo rai apareis coma blanc blavenc se rebat sus una superfícia blanca (coma una fuèlha de papièr). Se las tecnologias futuras projectant l’utilizacion de supòrts fluorescents, los discs Blu-ray foncionan d’un biais similar a aquela dels CD e DVD e utilizan pas la fluorescéncia dels supòrts per legir las donadas. Lo lasèr blau violacèu a una longor d’onda mai corta qu'aquela dels sistèmas CD o DVD, e aquela reduccion permet de servar mai de donadas sus un disc de meteissa talha ({{unitat|12|cm}}). La talha minimala del punt ont lo laser pòt èsser focalizat es limitada per la [[difraccion]], e depend de la longor d’onda de la lutz e de l’[[obertura numerica]] de la [[lentilha optica|lentilha]] utilizada per lo realizar. Mermar la longor d'onda (s'aprochant de l’extremitat violeta de l'espèctre), utilizant un sistèma de dobla lentilha amb una obertura numerica melhora (melhora qualitat) e fasent lo disc mai prim per evitar qualques efèctes optics, lo lasèr pòt èsser focalizat fòrça mai precisament sus la superfícia del disc. S'obten de puntatges luminoses mai precises, e atal se sèrva mai d’informacions sul disc dins un meteis espaci. En mai de las amelioracions opticas, lo disc Blu-ray presenta de amelioracions sus l’encodatge de las donadas e l'aprochament de las pistas entre elas, çó que permet de servar encara mai de donadas. === Tecnologia de revestiment de proteccion renforçada === Donat que la tecnologia Blu-ray demanda que la sisa de donadas percorrida pel lasèr blau siá mai pròche de la superfícia qu'aquela del DVD, lo Blu-ray es mai vulnerable a las raiaduras. A l'origina, èra envisatja que lo disc siá integrat dins una cartocha de plastic, al biais de las [[disquetas]]. Mas aquela opcion auriá aumentat lo prètz d'al qual mèdia ja costós a son lançament. L’introduccion de [[TDK]] al sen de la fondacion Blu-ray, anonciat lo 19 de març de 2004, foguèt acompanhat d’un grand nombre d’indicacions podent melhorar de biais significatiu l’avenir del disc Blu-ray. La tecnologia de proteccion renforçada (nomenada DURABIS) de TDK permet als discs Blu-ray de resistir melhor a las raiaduras. Consistís a apondre sus la superfícia de lectura una sisa de [[polimèr]] fòrça prima e dura, que lo ròtla es d'aparar lo disc. Es possible de netejar las detadas amb un simple teissut sens damatjar la superfícia causa que daissariá de microraiaduras sus un CD o un DVD classic. Dempuèi, Sony e Panasonic tanben desvolopèron las lors tecnologias de sisas protectrises. Las especificacions de fabricacion del Blu-ray demanda de passar un tèst de resisténcia a las raïaduras<ref>{{pdf}} {{ligam web|lenga=en|url=http://www.blu-raydisc.com/Assets/Downloadablefile/BD-ROMwhitepaper20070308-15270.pdf|titre=Blu-ray Disc, Physical Format Specifications for BD-ROM, 5th Edition|éditeur=Blu-ray Disc Association}}</ref>. Es pas lo cas del DVD, pr'amor que de fabricants de DVD apondon la quita sisa de proteccion per aumentar lor resisténcia. === Costes descreissents === Los membres de la fondacion Blu-ray concentrèron lors esfòrts sus la reduccion dels còstes de produccion, jogant sus diferents aspèctes. Lo 15 d'abril de 2004 per exemple, [[Sony Corporation|Sony]] e [[Toppan Printing]] anoncièron la capitada del desvelopament d’un disc Blu-ray compausat a 51 % (en massa) de papièr, çò que poiriá mermar los còstes de produccion. === Compatibilitat amb lo DVD === La fondacion Blu-ray modifiquèt los equipaments Blu-ray per assegurar una retrocompatibilitat. Aquel aspècte fa la migracion mai atractiva pels utilizators, car son pas obligats de remplaçar lor colleccion de DVD. == Criticas == La necessitat d’una tan granda capacitat poiriá ''a priori'' aparéisser discutible, per que lo fach qu’un simple [[DVD]] pòt caber un filme de nauta definicion s'es encodat en un format del tipe [[H.264]]. En efècte, la causida d’un encodatge melhor qu'o [[MPEG-2]] (utilizat suls DVD vidèo) permet d’aumentar la quantitat d’informacions servadas dins un mème volum de donadas. Per exemple; l'enregistrament d'un filme sus ARTE HD (son esterèo, enregistrament *.mp4 1080p) ocupa 4Go de memòria per 1h15 de filme. La capacitat de memòria dels discs Blu-ray permet pasmens d'espleitar los formats sonòrs « Dolby true HD » e « DTS HD » que tornan una qualitat sonòra superiora. Mas lo contengut dels discs evolua, amb per exemple mai d’interactivitat o de presas de vistas alternativas dels filmes. E alara los filmes son ja copats sus dos discs per manca de plaça. Mas l'arribada dels filmes 3D, e de formats sonòrs nauta definicion (per la V.O., mas tanben per d'autras lengas), menèt a l'utilizacion frequenta de gaireben l'ensems dels 50 Go prevists en dobla sisa: atal ''[[Avatar (filme, 2009)|Avatar]]'', alara qu'encodat en AVC, utiliza 47,5 Go sus 50 disponibles, la V. O. en DTS HD MA demanda 5 Go per la sola version 2D<ref>{{fr}}''Les Années Laser'', n° 169, « Le Blu-Ray décortiqué », p. 54</ref>. [[Richard Stallman]] crida a boïcotar los Blu-rays alara que l’[[Advanced Access Content System|AACS]] aviá pas estat trencat<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20120419004114/http://www.zdnet.fr/blogs/2009/03/01/richard-stallman-la-loi-creation-et-internet-exemple-de-menottes-numeriques/ Richard Stallman : la loi Création et Internet, exemple de menottes numériques], ZDNet.fr, publié le {{date|1|mars|2009}}.</ref>. Los biais de proteccion genèran de constrenchas pels utilizators: * L'obligacion d'una connexion a Internet per metre a jorn dels firmwares. * L'obligacion de verificar se tot l'equipament es compatible amb las proteccions utilizadas. * L'abséncia de gestion de periferics coma la mirga sus qualques discs. == Sosten dels studios == Dempuèi febrièr de 2008, totes los principals estúdios sostenon lo Blu-ray. Pasmens, aquel sosten foguèt a vegada tardiu a causa de la concurréncia del HD-DVD. Coma s'o podiá preveire, [[Sony Pictures Entertainment]] e [[Metro-Goldwyn-Mayer|MGM]] anoncièron ambedós lor sosten del format Blu-ray a sa creacion. Lo 3 d'octobre de 2004, la [[Twentieth Century Fox|20th Century Fox]] anoncièt que rejonhiá la fondacion Blu-ray, mas aviá pas encara decidit quin format sosténer. Lo 7 de genièr de 2005, ''Vivendi Universal Games'' e ''Electronic Arts'' anoncièron lor sosten al disc Blu-ray. Lo 10 de març de 2005, ''Apple Computers Inc.'' rejonguèt la fondacion Blu-ray<ref>{{en}} {{ligam web|url=http://www.apple.com/pr/library/2005/mar/10blu-ray.html |títol=''Blu-ray Disc Association Welcomes Apple to Its Board of Directors''|site=apple.com}}</ref>. Lo 20 d'octobre de 2005, [[Warner Bros. Pictures|Warner Bros.]] anoncièt<ref>{{en}} {{ligam web|url=http://www.timewarner.com/corp/newsroom/pr/0,20812,1121274,00.html |títol=''Warner Bros. Joins Blu-ray Disc Association and will Release its Films on Next Generation Blu-ray High Definition Optical Media Disc''|}}</ref> son sosten del format Blu-ray. Lo 8 de decembre de 2005, [[Walt Disney Company]] (e sa division de distribucion audiovisuala, ''[[Buena Vista|Buena Vista Home Entertainment]]'') anoncièron un sosten exclusiu al format Blu-ray. Lo 4 de genièr de 2008, [[Warner Bros. Pictures|Warner Bros.]] anoncièt<ref>{{en}} {{ligam web|títol=''Warner Bros. Entertainment to Release Its High-Definition DVD Titles Exclusively in the Blu-Ray Disc Format Beginning Later This Year''|url=https://web.archive.org/web/20080513085506/http://www.timewarner.com/corp/newsroom/pr/0,20812,1700383,00.html</ref> que produirà sonque de discs al format Blu-ray. La comercializacion dels DVD nauta definicion al format HD DVD s'acabèt lo 31 de mai de 2008. Lo 20 de febrièr de 2008, [[Universal Pictures]] confirmèt<ref>{{fr}} {{ligam web|url=http://www.zdnet.fr/actualites/informatique/0,39040745,39378806,00.htm?xtor=RSS-1 |títol=Universal Pictures opte pour le Blu-ray |editor=ZDNet.fr}}</ref> son adopcion definitiva del Blu-ray, après l’abandon del format HD-DVD per [[Toshiba]]. Lo 22 de febrièr de 2008 [[Paramount Pictures]] foguèt la darrièra granda companhia a confirmar<ref>{{en}} [http://www.highdefdigest.com/news/show/DreamWorks/Paramount/Industry_Trends/Paramount_Goes_Blu/1496 ''Paramount Goes Blu''] </ref> son adopcion definitiva del Blu-ray, aprèp l’abandon del format HD-DVD per [[Toshiba]]. == Blu-ray Disc Associacion == Aquela associacion regropa los principals partenaris de la tecnologia Blu-ray e l’inventor del Blu-ray: Sony e Matsushita, e promòu las performàncias d'aquela tecnologia, fàcia al format rival [[HD DVD]]. Lo 8 de genièr de 2008, compta près de 200 membres que los mai importants son: {{colomnas|talha= 25| * Apple Inc. * Hewlett-Packard * Samsung Electronics * DreamWorks SKG * Lucky-Goldstar, (LG Electronics) * Mitsubishi Electric * Panasonic (Matsushita Electric Industrial Co., Ltd.) * Paramount Pictures * Pioneer Corporation * Philips * Sun Microsystems * Walt Disney Motion Pictures Group / Walt Disney Studios Entertainment * Warner Bros. Entertainment (Warner Home Video Inc.) * Hitachi|Hitachi, Ltd * Sharp Corporation * Sony Corporation * TDK Corporation * Thomson * Twentieth Century Fox * Universal * Dell }} ==Blu-ray àudio 2013== Universal Music France lancèt lo Blu-ray disc audio Lo son es escandilhat sus 24 [[bit]]s a 96 kHz o l'estandard en estúdio d'enregistrament en 2013. Una ora de musica non compressada ocupa {{unitat|2.07|Go}}<ref>(2 canal × 24 bits × 96000 Hz) / 8000 > (576 kops × 3600 segondas) / 1 milion > 2,07 Go</ref> ([[Disc compacte|CD]]: {{unitat|635|Mo}} <ref>(2 canals × 16 bits × 44100 Hz) / 8000 > (176,4 kops × 3600 segondas) / 1 mila > 635 Mo</ref>). En general, lo son es en dos canals (estereo). Lo supòrt, conten tres formats: [[Modulacion d'impulsion codada|PCM]], DTS HD Master Audio e Dobly True HD. Lo supòrt conten sonque de musica (pas de fòtos) amb [[Gestion dels dreches numerics|DRM]] e un còde per obtenir la version numerica per internet en [[MPEG-1/2 Audio Layer 3|MP3]] o [[Free Lossless Audio Codec|FLAC]]. == Notas e referéncias == <references/> == Annexes == {{commons|Blu-ray Disc}} === Articles connexes === * [[BD+]] * [[Advanced Access Content System]] (AACS) * [[HD DVD]] * [[BD-java]] * [[Television de 3D]] === Ligams extèrnes === * {{en}} [https://web.archive.org/web/20100110062005/http://www.blu-raydisc.com/en/Technical/TechnicalWhitePapers/General.html Fondacion del disc Blu-ray] olriq2vypzjrpxdpl3x3rl7fulazjae 0 152252 2509455 2496429 2026-09-26T09:22:03Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509455 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="270px" |+<span style="font-size:large;">''New Orleans''</span> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- [[File:New Orleans header collage.png|300px]] |- | align="center" width="140px" | [[File:Flag of New Orleans, Louisiana.svg|140px]] | align="center" width="140px" | [[File:Seal_of_New_Orleans,_Louisiana.png|100px]] |- |} |- | [[Lista dels païses del mond|País]] | {{Estats Units}} |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Aira|Superfícia]] | 907 km² |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Populacion]] | 378 715 <small>([[2005]])</small> |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Latitud]] | 29°57′53″N |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Longitud]] | 90°4′14″W |----- bgcolor="#FFFFFF" | [[Altitud]] | 0-126 m |----- bgcolor="#FFFFFF" ! colspan="2" bgcolor="lightblue" | Localizacion de la ciutat als [[Estats Units d'America]] |----- ! colspan="2" bgcolor="#FFFFFF" | [[Fichièr:Map of Louisiana and USA highlighting Orleans Parish.png|190px]] |} '''La Nòva Orleans''' (''New Orleans'' en [[anglés]], ''La Nouvelle-Orléans'' en [[Francés]]) es la vila mai granda de l'[[Estats dels Estats Units|Estat]] de [[Loïsiana]], als [[Estats Units d'America]], comptant {{unitat|343829|abitants}} e {{formatnum:1167764}} dins l'aglomeracion (cens federal de 2010). Las limitas de la parròquia d'Orleans, una de las 64 [[Parròquia de l'Estat de Loïsiana|parròquias]] divisant l'Estat de Loïsiana, correspondon a las de la vila de La Nòva Orleans. Es un centre industrial e de distribucion, un pòrt de mar important e una vila de vida culturala rica, anciana e vibranta (que lo chafre de ''Big Easy'', la « gròssa aisida »), subretot per sa musica, lo [[jazz]], e sa cosina a basa de [[cauquilhum]] e [[crustacèu]]s ([[cambaròt]]s, [[ustra]]s, [[escaravissa]]s). La vila es situada sus las ribas de [[Mississipí (riu)|Mississipí]], près de la boca, sus las broas sud del [[lac Pontchartrain]]. == Istòria == === Periòde colonial === En [[1691]], los [[explorator]]s franceses percorrèron la region del delta del [[Mississipí (riu)|riu Mississipí]]. Los ''[[coureur des bois|coureurs des bois]]'' (correires dels bòsques) e ''[[trappeur]]s'' (tendeires) franceses e [[canadians franceses|canadians]] percorrèron lo territòri e escambièron la [[forradura]] amb los [[amerindians]]. En [[1701]], un primièr establiment de comèrci de la fin del sègle XVII foguèt fortificat jol nom de [[Fort Saint-Jean (Loïsiana)|Fort Saint-Jean]] a la [[jonhent|confluéncia]] del [[Bayou Saint-Jean (riu)|bayou Saint-Jean]] e del [[lac Pontchartrain]] just al nòrd de la futura ciutat de La Nòva Orleans. [[Fichièr:Bayou1720VeueNouvelleOrleans.jpg|thumb|left|200px|Vista de La Nòva Orleans en 1720.]] La vila foguèt fondada pels [[França|Franceses]] capitanejats pel Canadian [[Jean-Baptiste Le Moyne de Bienville|Jean-Baptiste Le Moyne, Sieur de Bienville]], en [[1718]]. Lo nom de la vila foguèt causit en onor del regent, [[Felip d'Orleans (1674-1723)|Felip, duc d'Orleans]]. Al començament simple establiment de la [[Companhiá del Mississipí]], venguèt la capitala de [[Loïsiana (Nòva França)|Loïsiana francesa]] en [[1722]]<ref>{{fr}}Havard Gilles, Vidal Cécile, ''Histoire de l'Amérique française'', Flammarion, 2003, p. 393</ref>(la capitala fuguèt transferida de [[Biloxi (Mississipí)|Biloxi]] cap a La Novèla Orleans). Lo site retengut foguèt aquel d'una corba del Mississipí, que la forma en creissent de la vila: es chafrada ''Crescent City'', la vila en forma de creissent. De barris la deurián encerrar, mas foguèron pas jamai realizats. Es solament en 1760 qu'una palancada de fusta foguèt levada en urgéncia. Los plans de La Nòva Orleans foguèron dessenhats per [[Adrien de Pauger]] e Le Blond de la Tour sul modèl tradicional de las vilas novèlas, es a dire un damièr simetric, que la talha maximala deuriá èsser de 88 ectaras divisadas en 66 illòtas<ref>{{fr}}Havard Gilles, Vidal Cécile, ''Histoire de l'Amérique française'', Flammarion, 2003, {{p.|402}}.</ref>, amb una plaça ont i a la glèisa (la futura catedrala Sant Loís), l'ostal del governador e de casèrnas. Suls cais foguèron bastits des magazins, un espital e lo convent de las Ursulinas. Foguèt [[Adrien de Pauger]] que dessenèt los plans del ''Vieux Carré'' amb sas carrièras d'angle drech. La construccion venguèt fòrça dificil a causa del clima mas tanben dels bosques denses qu'ocupavan lo site: l'auragan de 1722 causa de grands damatges<ref>{{fr}}Havard Gilles, Vidal Cécile, ''Histoire de l'Amérique française'', Flammarion, 2003, {{p.|403}}.</ref>. La manca de man d'òbra, las epidamias e los moissals alentisson tanben los trabalhs. L'escavament del grau comencèt en 1723. La levada lo long del Mississipí foguèt acabada en 1724. [[Fichièr:New orleans plan 1728.jpg|thumb|left|200px|La Nòva Orleans en 1728.]] [[Fichièr:New Orleans Fort map 1763.jpg|thumb|left|200px|Plan de La Nòva Orleans en 1763.]] [[Fichièr:NouvelleOrléansTouristes.jpeg|thumb|200px|Lo ''vieux carré'', lo quartièr francés.]] [[Fichièr:JaxSq9Jul07CircCathedral.jpg|thumb|200px|La catedrala Sant Loís vista de Jackson square.]] Lo fach que la Loïsiana foguèt desprovesida d'estructuras socialas, politicas e religiosas rigidas donavan e totes le sentiment d'una libertat aumentada. Segon los registres parroquial de l'epòca, la mitat dels catolics de La Nòva Orleans fasián pas lors pascas e entrèron sonque rarament dins la glèisa Sant Loís. La frequentacion dels [[Amerindians]] de mors mai liuras, coma en matèria sexuala, deguèt contribuir a l'evolucion de las mentalitats. Mas subretot la manca de la femnas èra un problèma màger. Lo Reialme de França envièt de contingents de femnas per la Nòva França e tanben per la Loïsiana francesa. De [[Filhas del Rei]] foguèron enviadas a la fin del sègle XVII. Al sègle XVIII arribèron las [[Filhas de la caisseta]], provesidas d'un trocèl constituit suls fond de la caisseta reiala. En qualques ans, arribèron de França mai de {{unitat|1300|femnas}}, que 160 prostituidas. Los cas de [[bigamia]] èran pas rares e fòrça colons franceses prenián de joves amerindianas e subretot de joves femnas negras coma calinhairas, qu'installavan dins lor proprietat mercé al sistèma del [[plaçatge]], lo [[Còdi negre]] empachant tot maridatge interracial. Brèu, la vila de La Nòva Orleans abrigava una comunautat cosmopolita, multiraciala e quitament equivòca. En [[1733]], quand [[Jean-Baptiste Le Moyne de Bienville]] tornèt èsser governador de Loïsiana, La Nòva Orleans aviá ja la reputacion d'una vila liura e alègra, amb de fèstas, bonas taulas e danças. Pendent tot aquel periòde, lo francés de França demorèt la lenga oficiala de la colonia: èra la sola lenga dels Blancs, mas los Negres parlavan lo creòl (de basa de francesa) e los amerindians, lors lengas ancestralas. La Nòva Orleans venguèt la capitala economica de la Loïsiana. Exportavan de pèls vengudas de l'interior e tanben des produchs de las plantacions (indigòt, tabat…). En [[1762]], la colonia foguèt daissada a l'[[Empèri espanhòl]] per un acòrdi secret: lo [[Tractat de Fontainebleau (1762)|tractat de Fontainebleau]], que foguèt confirmat pel [[tractat de París (1763)|tractat de París]], mas cap governador espanhòl ([[Antonio de Ulloa]]) venguèt per prene lo contraròtle de la vila abans de [[1766]]. Tanpauc, pauc d'ispanofòns venguèron s'installar dins la capitala loïsianesa. Uns dels primièrs colons franceses jamai foguèron satisfachs del regime espanhòl e faguèron fòrças peticions per tornar jol precedent. Lo 28 d'octobre de 1768, un grop de colons creòls ensagèron de caçar los Espanhòls de la vila a la seguida de l'establiment de l'exclusiu. Lo retorn a l'òrdre se faguèt per una tropa enviada en julhèt de 1769. Los menaires foguèron arrestats e nòu d'entre eles foguèron condamnats a mòrt<ref>{{fr}}Philippe Jacquin, Daniel Royot, ''Go West ! Histoire de l'Ouest américain d'hier à aujourd'hui'', Paris, Flammarion, 2002, page 59</ref>. Un conselh municipal foguèt instaurat per satisfar las revendicacions localas. [[Grand_incendie_de_La_Nouvelle-Orléans_(1788)|Un incendi]] destruiguèt 856 immòbles de La Nòva Orleans lo 21 de març de 1788 e [[Grand_incendie_de_La_Nouvelle-Orléans_(1794)|un autre]] 212 en decembre de [[1794]]. En consequéncia, un reglament d'urbanisme impausèt la [[Brica (material)|brica]] en remplaçament de fusta pels ostals a estatges, e las [[teule]]s per las coberturas. La populacion de la vila se limita a {{unitat|4985|abitants}} en 1785, amb un total de {{unitat|32000|abitants}} per tota la [[Loïsiana]], alara espanhòla e comprenent la partida occidentala de Florida, subretot vèrs [[Biloxi]]<ref>http://books.google.fr/books?id=jq_9Hq8rnlMC&pg=PA20&dq=%22Louis+Duclot%22+Louisiane&ei=k2GBS9qZMZfCM7iE1ecP&cd=7#v=onepage&q=%22Louis%20Duclot%22%20Louisiane&f=false</ref>. En [[1791]], lo nòu governador de la Loïsiana, [[Francisco Luis Hector de Carondelet|Carondelet]], comencèt una politica culturala tot en desvelopant l'amelioracion e lo confòrt dels loïsianeses, coma l'installacion de l'esclairatge de las carrièras. Un teatre foguèt bastit carrièra ''Saint-Pierre'', qu'es un bastit de fusta dins lo centre vila de la Nòva Orleans, situada dins lo quartièr del ''[[Vieux carré]]''. En [[1795]], [[Espanha]] autorisèt los [[Estats Units d'America]] a utilizar lo pòrt. La vila tornèt jol contraròtle francés en [[1800]] mas en [[1803]] [[Napoleon Bonaparte]] vendèt la Loïsiana (que compreniá un territòri fòrça mai espandida) als [[Estats Units d'America]] per {{unitat|800000000|francs}}. A l'epòca, la vila comptava pès de uèit mila abitants. Lo mèsme an, lo primièr cónsol de la via, [[Étienne de Boré]], nomenat pel governador [[William C. C. Claiborne]], instituiguèt una [[New Orleans Police Department|fòrça de polícia]], capitanejada per Pierre Achille Rivery, al cap de vint e cinc òmes. La populacion patiguèt d'epidemias de [[fèbre jauna]], [[malària]] e [[vairòla]], eradicadas après [[1905]]. [[Fichièr:Colorful houses in New Orleans.jpg|thumb|250px|Lo ''Vieux carré'' (quartièr francés) de La Nòva Orleans, Loïsiana.]] === Lo sègle XIX === [[Fichièr:View of New Orleans Under My Wings Every Thing Prospers Crop 2.jpg|lupright=3|thumb|center|450px|Vista de La Nòva Orleans en 1803]] La Loïsiana venguèt un dels Estats dels Estats Units d'America en 1803. La Nòva Orleans, en 1805, comptavan al total {{unitat|8475|abitants}}. Recebèt de 1806 fins a decembre 1809 un total de {{unitat|9059}} [[refugiats franceses de Sant Domingo en America]], que {{unitat|2731|Blancs}}, {{unitat|3102|Negres liures}} e {{unitat|3326|eslaus}}, çò que faguèt mai que doblar sa populacion. En 1810, la vila comptava {{unitat|24552|abitants}} que sonque {{unitat|3200|anglofòns}}<ref>{{en}} William C. Davis ''The Pirates Laffite, The Treacherous World of the Corsairs of the Gulf'', ed:Houghton Mifflin Harcourt, 2005, pp: 45, 52, 56, ISBN 978-0151004034</ref>. La populacion de la vila doblèt encara amb l’arribada de [[Creolitat|creòls]] franceses que daissèron Sant Domingo a la fin de la coloniá en 1802 e 1803 puèi, amb una segonda èrsa en 1809, per aqueles que foguèron expulsats pels Espanhòls de l'illa de Cuba ont fòrça s'èran refugiats a l'entorn de Santiago; unes cultivèron lo coton dins los quatre Estats du Sud dels Estats Units d'America que representèron 80 % de la cultura du coton en 1860 (Loïsiana, Alabama, Mississipí e Georgia). Pendent la [[Guèrra angloamericana de 1812]] los [[Reialme Unit|Britanics]] envièron una fòrça per ensajar de conquerir la vila mas foguèron vençuts per las tropas comandadas per [[Andrew Jackson]] a qualques quilomètres en aval, a [[Chalmette]], l'8 de genièr de 1815 ([[batalha de La Nòva Orleans]]). La populacion de la vila doblèt dins los ans [[1830]]. Vèrs [[1840]], atengava {{unitat|100000|abitants}}, ne fasent la quatrena vila dels [[Estats Units d'America]]. La vila foguèt capitala de l’Estat de [[Loïsiana]] fins a [[1849]], puèi de [[1865]] a [[1880]]. A l'epòca, [[Baton Rouge]] prenguèt lo relai. Son pòrt aviá un ròtle màger dins lo [[esclavatge|comèrci dels esclaus]], alara qu'aviá la mai granda comunautat d'origina servila. L'istòria de [[Delphine Lalaurie]] es benlèu la mai coneguda dels afars macabres del ''[[Vieux carré]]''. Madama Lalaurie, mondana respectada, aculhissiá fòrça grands eveniments dins son opulent ostal, 1140 carrièra Royale. Son estil de vida somptuós èra servit per fòrça esclaus. Pr'amor, lo mal tractament dels esclaus èra illegal, la societat començava a evitar LaLaurie après qu'un vesin aviá susprés aquela femna eleganta perceguent una filha d'esclau amb un foet. La filha sautèt del teulat dins un esfòrç desesperat per fugir LaLaurie que se tuèt. Lo vesin avertiguèt las autoritats. Atal s'acabèt la carrièra sociala de Lalaurie, forgetada per la bona societat. Pendent la [[guèrra de Secession]], La Nòva Orleans foguèt presa per l’Union (los Nordistas) sens combat lo 1{{èr}} de mai de 1862<ref>{{fr}}Stève Sainlaude, ''La France et la Confédération sudiste (1861-1865): La question de la reconnaissance diplomatique pendant la guerre de Sécession'', éditions L'Harmattan, 2011.</ref>. Coma garda urbana, las milícias dels ciutadans europèus e subretot franceses empachèron la destruccion de la vila desirada pels insurgents <ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20130509154234/http://ipr.univ-paris1.fr/spip.php?article414#nh51 « Au nom de la France, restons unis ! » Les milices françaises de La Nouvelle-Orléans pendant la guerre de Sécession], Farid Ameur, 14 d'octobre de 2008, ed:Institut Pierre Renouvin, site: [https://web.archive.org/web/20130508201708/http://ipr.univ-paris1.fr/ ipr.univ-paris1.fr]</ref>. Demòra un caractèr istoric amb la riquesa del sègle XIX al delà del ''[[Vieux Carré]]'' o carrat francés. La vila aculhiguèt l’[[Exposicion universala]] dicha del centenari del [[coton]]. La vila prenguèt una reputacion vila del vicis e de jòcs a la fin del sègle XIX e lo començament del sègle XX coma amb lo quartièr dobtós de [[Storyville (La Nòva Orleans)|Storyville]]. === Lo sègle XX === [[Fichièr:Canal Street New Orleans.jpg|thumb|right|Canal Street.]] [[Fichièr:Landsat new orleans nfl.jpg|thumb|right|250px|La Nòva Orleans (al centre, vista del satellit) e la corba del riu [[Mississipí (riu)|Mississipí]] (al sud), que lo chafre ''The Crescent City'' (la vila creissent). Lo [[lac Pontchartrain]] es al nòrd.]] [[Fichièr:Nouvelle-Orléans vue aérienne.JPG|thumb|right|250px|Foto aeriana del centre vila (a la drecha del riu). Lo cercle blanc es lo [[Superdome]].]] Una granda partida de la vila es situada jos lo nivèl del mar. De l'autre costat, es bordada pel riu [[Mississipí (riu)|Mississipí]] e lo [[lac Pontchartrain]]. Fin finala, la ciutat es confortada e cenchada de [[levada]]s. Fins al començament del sègle XX, las construccions s'arrestavan a la partida un pauc suslevada naturalament e los [[bayou]]s perque lo rèste de la region èra constituida de [[palun]]s somes a de frequentas [[inondacion|aigadas]]. Aquó fa de la vila, a sègle XIX, la forma d’un creissent. Dins los [[ans 1910]], l'engenhaire A. Baldwin Wood prepausèt un plan ambiciós d'assecament amb de pompas de sa concepcion que son encara utilizada fins ara. Dins los [[ans 1920]], dins un esfòrç de modernizacion de l’aspècte de la vila, fòrça de barandas dels balets de la carrièra del Canal, la carrièra comerçanta, foguèron levadas. Dins los [[ans 1960]], los ''streetcars'' foguèron remplaçats per d'autobuses. Aquelas decisions foguèron enseguida consideradas coma d'errors e ara la carrièra tornèt a l'aspècte inicial, pel plaser dels toristas. === Sègle XXI === Après lo passatge de l'[[auragan Katrina]] lo 29 d'agost de 2005, sa populacion foguèt, en granda partida, desplaçada cap a de vilas de Loïsiana, de [[Tèxas]] e d'autres Estats dels Estats Units d'America americana. Ara la vila se torna bastir pauc a pauc, mas una partida dels abitants desplaçats tornèt pas, La Novèla Orleans a de fach perdut 30% de sa populacion. Los 30 e 31 d'agost de 2008, la vila tornèt èsser evacuada, a l'anóncia de l'arribada de l'[[auragan Gustav]], que contornèt fin finala vila l'endeman. == Geografia == === Site === La vila s'espandís {{Unitat|907|km²}}, que 48,45 % de paluns e aigas. La Nòva Orleans seguís una corba del Mississipí, que son chafre ''The Crescent City'' (la vila creissent). La vila es clavada entre lo [[lac Pontchartrain]] al nòrd, lo [[Mississipí (riu)|Mississipí]] que passa per la vila al sud, la [[parròquia de Jefferson]] al sud oèst e la [[parròquia Plaquemine]] al sud èst. La mai granda partida de son territòri es situada jos lo nivèl del mar (uns {{Unitat|60|cm}}). De zònas se trapant ja a {{Unitat|5|m}} en dejós del nivèl del mar contunhan a s'enfonsar en mejana de {{Unitat|6|mm}} e fins a {{Unitat|2.5|cm}} per an dins uns quartièrs. Las restancas e las levadas bastidas per arrestar las aigadas del Mississipí e facilitar lo trafec fluvial avent privat la boca de las lisas e alluvions, las zònas umidas qu'aparavan la vila de las aigas desfrenadas son ara jos las èrsas. === Clima === La Nòva Orleans es somesa a un clima [[clima subtropical umid|subtropical umid]], caracterizat per d'ivèrns pauc umids (16 a {{unitat|25|°C}}) en mejana la jornada. La prima es un dels periòdes melhor per visitar la vila a causa de las bonas temperaturas e son pauc d'umiditat. L'estiu, las temperaturas son plan nautas ({{unitat|35|°C}}), los matins e los començaments d'après dinada son solelhadas e de periòdes auratjoses se fan sentir en fin de jornada. L'umiditat del clima es dificil a viure en estiu, a la fin de que la vila pòt èsser tocada per des [[auragans]] venent del [[golf de Mexic]]. Las davaladas son cauds e secs. Pendent son istòria, la vila foguèt devastada vint e set còps per d'auragans o d'aigadas, es a dire un còp cada onze ans. == Populacion == {| border="2" align="right" cellpadding="3px" style="border: 2px solid #999; background-color:#FFFFFF;border-collapse:collapse; margin-left: 1em" |+ '''Evolucion de la populacion'''<ref>[http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027.html Font: donadas del Burèl del cens]</ref> | valign="top" | {| ! style="background:#efefef;" | An ! style="background:#efefef;" | Abitants ! style="background:#efefef;" | Evolucions |----- | [[1810]] || align="right" | {{formatnum:17242}} || align="right" | - |----- | [[1820]] || align="right" | {{formatnum:27176}} || align="right" | +57,6 % |----- | [[1830]] || align="right" | {{formatnum:46082}} || align="right" | +69,6 % |----- | [[1840]] || align="right" | 102 193 || align="right" | +121,8 % |----- | [[1850]] || align="right" | 116 375 || align="right" | +13,9 % |----- | [[1860]] || align="right" | 168 675 || align="right" | +44,9 % |----- | [[1870]] || align="right" | 191 418 || align="right" | +13,5 % |----- | [[1880]] || align="right" | 216 090 || align="right" | +12,9 % |----- | [[1890]] || align="right" | 242 039 || align="right" | +12,0 % |----- | [[1900]] || align="right" | 287 104 || align="right" | +18,6 % |----- | [[1910]] || align="right" | 339 075 || align="right" | +18,1 % |} | valign="top" | {| ! style="background:#efefef;" | An ! style="background:#efefef;" | Abitants ! style="background:#efefef;" | Evolucions |----- | [[1920]] || align="right" | 387 219 || align="right" | +14,2 % |----- | [[1930]] || align="right" | 458 762 || align="right" | +18,5 % |----- | [[1940]] || align="right" | 494 537 || align="right" | +7,8 % |----- | [[1950]] || align="right" | 570 445 || align="right" | +15,3 % |----- | [[1960]] || align="right" | 627 525 || align="right" | +10,0 % |----- | [[1970]] || align="right" | 593 471 || align="right" | −5,4 % |----- | [[1980]] || align="right" | 557 515 || align="right" | −6,1 % |----- | [[1990]] || align="right" | 496 938 || align="right" | −10,9 % |----- | [[2000]] || align="right" | 484 674 || align="right" | −2,5 % |----- | [[2010]] || align="right" | 343 829 || align="right" | −29,1 % |----- | [[2012]] || align="right" | 369 250 || align="right" | +7,4 % |} |} === Demografia === *En [[1725]], La Nòva Orleans comptava {{unitat|1000|abitants}}<ref>{{fr}}J. Meyer, J. Tarrade, A. Rey-Godlzeiguer, ''Histoire de la France coloniale'', tome 1, Paris, Colin, édition de poche, 1991, page 188.</ref>. *En [[1752]], {{unitat|3200|abitants}}<ref>{{fr}}Havard Gilles, Vidal Cécile, ''Histoire de l'Amérique française'', Flammarion, 2003, page 388</ref>. *En [[1803]], a la [[venda de la Loïsiana]], la vila comptava entre {{unitat|12000}} e {{unitat|15000|abitants}}<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20131101045532/http://nutrias.org/info/louinfo/admins/watkins.htm La Nouvelle-Orléans sous le mandat de John Watkins]</ref>. *En [[1812]], la populacion aumentèt fòrça, fins a {{unitat|25000|abitants}} a causa de l'arribada massissa de Franceses e [[Creòls]] fugissent l'[[illa de Sant Domingo]], (l'anciana colonia de [[Sant Domingo (colonia francesa)|Sant Domingo]] vengut la [[Republica d'Aïtí]])<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20131101045655/http://nutrias.org/info/louinfo/admins/mather.htm La Nouvelle-Orléans sous le mandat de James Mather]</ref>. *En [[1815]] : {{unitat|33000|abitants}}. *En [[1820]] : {{unitat|41000|abitants}}<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20131101045652/http://nutrias.org/info/louinfo/admins/macarty.htm La Nouvelle-Orléans entre 1815 et 1820]</ref>. *En [[1860]], pendent la [[guèrra de Secession]], La Nòva Orleans èra la seisena vila per importança dels Estats Units d'America. Amb {{unitat|169000|abitants}} èra la sola vila del [[Sudista|Sud]] de mai de {{unitat|100000|abitants}}. *En [[2010]], segon l'[[Ofici del recensament dels Estats Units d'America]], la populacion de La Nòva Orleans èra de {{unitat|343829|abitants}}. Abans l'[[auragan Katrina]] (29 d'agost de [[2005]]), èra gaireben de {{unitat|454000}}. Segon lo cens american de [[2000]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140416234407/http://neworleans.areaconnect.com/statistics.htm Recensament de l'an 2000]</ref>, La Nòva Orleans es compausada de: * [[Blanc (umans)|Blancs]] : 28,05 % * [[Afroamericans]] : 67,25 % * [[Ispanics e Latinoamericans (Estats Units)|Ispanics e latinoamericans]] : 3,06 % * [[Asioamericans]] : 2,26 % * [[Amerindians]] e [[Inuit]]s : 0,2 % * Autres : 1,30 % === Sociologia === La Nòva Orleans es una de las vilas mens ricas dels Estats Units d'America. Compta una de las mai importantas populacions negras de país (67 % dels abitants de la vila). Quand lo taus nacional de la criminalitat mermèt, aquel dels omicidis aumentèt de biais significatiu a La Nòva Orleans. Atal, una persona demorant a La Novèla Orleans a dètz còps mai de risc de se far assassinar que l'American mejan. Lo taus d'omicidis i es superior a aquel de las autras vilas grandas coma [[Nòva York]], [[Los Angeles]] o [[Chicago]]. == Economia == === Donadas generalas === [[Fichièr:Skylineriver.jpg|thumb|left|Lo centre dels afars de La Nòva Orleans, vista dempuèi lo Mississipí]] [[Fichièr:RefineryNearNewOrleans.jpg|thumb|[[Rafinariá de petròli]] près de La Nòva Orleans, sul [[Mississipí (riu)|Mississipí]].]] L'economia de La Nòva Orléans es en declin dempuèi de generacions. Pendent de temps èra un grand pòrt internacional que profeitava de sa situacion privilegiada a la boca de las [[Grandas Planas]]: lo pòrt exportava de cerealas ({{unitat|12500000|tonas}} en 1996). Viviá tanben mercé un rèirepaís espandit asaigat pels {{unitat|23000|km}} del malhum fluvenc del Mississipí e afluents. Al sègle XIX, La Nòva Orleans èra le site d'un ostal de las Monedas. Ara, lo bastiment es un musèu de l'Estat de la Loïsiana. Al sègle XX, jos l'administracion autoritària del governador [[Huey Pierce Long|Huey Long]], l'Estat de Loïsiana desvelopèt sas installacions portuàrias e l'industria ligada a l'activitat petrolièra, fasent que fòrça abitants integrar la classa obrièra o mejana. Lo [[talhièr naval Avondale]] es le principal site industrial de Loïsiana pels emplecs. Mas enseguida, lo desvelopament de l'economia productiva o dels sectors coma l'energia o lo comèrci, donant de salaris nauts, foguèron abandonats al benefici de las arts, de la cultura e subretot del [[torisme]]. Lo torisme venguèt l'activitat principala de basa de La Nòva Orleans. Mas es una activitat de salaris pauc nauts, sovent de 50 % mendre de la mejana nacionala permetent a gaireben de la mitat dels emplegats, subretot negres, de mantenir lor familha en dessús del [[lindal de pauretat]]. === Lo pòrt === [[Fichièr:NOLAMissRiverResponderBoatsCCConnection16Nov05.jpg|thumb|Doas naus de crosièra de la Societat Carnaval al cai de La Nòva Orleans requisicionadas après lo passatge de Katrina]] Lo pòrt de La Nòva Orleans es lo cinquen pòrt dels Estats Units d'America en volum de merças, en valor de merças transportadas, lo pòrt de La Nòva Orleans se situa a la dotzena posicion. Dispausa tanben de la mai granda logor de cai amb 3,1 quilomètres de long e s'i pòdon acostar 13 naus al meteis temps. Aquela installacion portuària tracta un volum de {{unitat|84000000|tonas}} de fret per an. Lo [[pòrt del sud de Loïsiana]] situat entre La Nòva Orleans e [[Baton Rouge]], tracta {{unitat|199000000|tonas}} de fret. Ambedós combinats forman lo mai grand pòrt del mond, pel gròs tonatge e lo quatren en volum anadièr tractat. La Nòva Orleans es un dels principals pòrts del mond per le transbòrdament d'acièr, de cauchó e de cafè. Aculhís mai de 6000 naus par an e {{unitat|700000|passatgièrs}} en transit pels Caribas, Mexic e Bahamas. Las exportacions del pòrt de La Nòva Orleans se concentran subretot sus las produccions del sud dels Estats Units d'America: las cerealas e los produchs petrolièrs. Lo pòrt aculhís dins sos terminals « Erato street », « Julia street 1 » e « Julia street 2 » siá près de {{unitat|700000|passatgièrs}} de diferentas companhiás coma: [[Carnival Cruise Lines]], [[Royal Caribbean Cruise Line]], [[Norwegian Cruise Line]] e [[ACCL]] == Cultura == === Eretatge cultural de La Nòva Orleans === [[Fichièr:GlockSousafonMG2003Cont.jpg|thumb|right|Scèna del [[Carnaval de La Nòva Orleans]].]] La vila es al còr de la cultura de las [[Caribas]] e tanben culta del [[Vodó]]. Fòrça de visitors adoptan l'eslogan [[cadians|cadian]] {{cita|''Laissez les bons temps rouler''}} <ref>Daissatz los bons temps rodar</ref>, coma en landrant dins lo ''[[Vieux Carré)]]'' (quartièr francés) qu'es bordat pel riu e las carrièras Rempart, Canal e Esplanade. Una de las especialitats localas a beure al ''[[Café du Monde]]'' (près del [[French Market]]) : le [[café al lach]] amb de bonhetas. Lo ''Natchez'', una [[nau de palas]], fach cada jorn un torn sul riu [[Mississipí (riu)|Mississipí]]. Ara i a doas linhas de ''streetcars'' (un biais de [[tramvai]]) amb la linha roja parallelament a la carrièra Canal pel [[Vieux Carré]] e la verda le long de la carrièra Saint-Charles. Una passejada nostalgica immortalizar dins la celèbra pèça de Tennessee Williams ''Un tramvai nomenat desir''. A cause de la nautor de la [[jaça freatica]], los cementèris utilizan de [[cròta]]s. Dempuèi de temps, de ceremonias funèbras son acompanhadas per de musicians de [[jazz]].. === Gastronomia === D'entre la especialitats culinàrias: las bonhetas, las mongetas rojas amb du [[ris]], lo [[Po'boy]] e los (entrepans) [[Muffaletta]]; las [[ustra]]s del golf e las [[Crawfish]] (escaravissas) ; l'[[Étouffée]], lo [[Jambalaià]], lo [[Gumbo]] e la cosina creòla === Ensenhament === * L'[[Universitat Tulane]], establiment privat, prestigiós e fòrça selectiu. * [[Loyola University New Orleans]], establiment privat. * L'[[Universitat de La Nòva Orleans]], establiment public gerit per l'Estat de Loïsiana dins l'encastre de l'[[Universitat d'Estat de Loïsiana]]. == La Francofonia == === Istoric === A la [[venta de la Loïsiana]] per [[Napoleon Bonaparte]] als [[Estats Units]] en [[1803]], lo territòri loïsianés èra subretot poblats de colons d'origina francesa, d'[[Acadians]], de [[Canadians franceses]], de [[creòl]]s e d'[[esclavatge|esclau]]s. Vengut l'Estat de Loïsiana, lo pòrt de La Nòva Orleans recebèt fòrça e de contunh d'imigrants fins a la [[guèrra de Secession]]. Los primièrs de s'installar entre [[1804]] e [[1810]] foguèron de milierats de Franceses venent de la [[Sant Domingo (colonia francesa)|colonia de Sant Domingo]] fugissent amb lors esclaus la [[revolucion haitiana]]. Puèi arribèron quatre fluxes continús d'immigrants venguts del rèsta dels Estats Units d'America, de França, d'Irlanda e d'Alemanha. === Vila francofòna === [[Fichièr:Carte de La Nouvelle-Orléans.jpg|thumb|right|300px|Mapa de las municipalitats e zònas linguisticas de La Nòva Orleans en 1863.]] [[Alexis de Tocqueville]] en [[1832]] encontrèt lo [[procurador general]] de la Loïsiana, [[Étienne Mazureau]] qu'aviá de donadas sociologicas, demograficas e linguisticas sus la Loïsiana tanben sus La Nòva Orleans. La [[vila portuària]] èra alara divisada en tres municipalitats; doas son francofònas e una anglofòna<ref>{{fr}}[http://books.google.fr/books?id=2hDZFxuElWEC&pg=PA75&lpg=PA75&dq=%22Etienne+Mazureau%22&source=bl&ots=LFBcq8wwO2&sig=KsuXkYViMvJ_4ZrqUcc_TzDhuTM&hl=fr&ei=2F1_ToajMOLR0QXty9HWCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDAQ6AEwAzgU#v=onepage&q=%22Etienne%20Mazureau%22&f=false Alain Saussol, Joseph Zitomersky, Colonies, territoires, sociétés, éditions La'Harmattan, 1996]</ref>. === Declin del francés === Fins a la [[guèrra de Secession]], la lenga francesa èra preponderanta a La Nòva Orleans, mas la division entre Francofòns Blancs e Francofòns Negres e Creòls apareguèron pendent lo conflicte armat entre [[Confederats]] e [[Unionisme (Estats Units)|Unionistas]]. Los Francofòns Blancs, majoritàriament esclavagistas faguèron causas comunas amb los Confederats majoritàriament favorables al sistèma esclavagista. Preferiguèron abandonar una partida de lor identitat per s'integrar melhor als Confederats anglofòns. Los Creòls, mestisses, mulastres e esclaus negres demorèron fidèls a la lenga francesa. Après los trebolums de la guèrra civila en rason de la desfacha dels Confederats, lo païsatge linguistic de la Loïsiana aviá cambiat. Los Francofòns son pas mai majoritaris e s'intègran a la societat americana. Quitament se se continua a parlar francés a l'ostal, la majoritat de las escolas utilizan pas que l'anglés coma lenga d'instruccion. Quant als Creòls, mulastres, mestisses e ancians esclaus francofòns, pòdon pas constituir d'escòlas francofònas a causa de lor pauretat. La lenga francesa mermèt alara fins a la [[Primièra Guèrra Mondiala]] e foguèt pas mai oficiala a partir [[1921]]. === Reviscol de la lenga e de la cultura francesa === [[Fichièr:Louisiana.JPG|thumb|right|200px|Panèl rotièr bilingüe a l'intrada de la Loïsiana]] Calguèt esperar [[1968]] pel retorn oficial de la lenga francesa en Loïsiana. Segon l'Associacion americana de lengas viventas (''Modern Language Association''), en 2010 lo francés èra la quatrena lenga mai parlada dins La Nòva Orleans : 90,31 % dels abitants de la vila parlan l'anglés a l'ostal, 4,84 % parlan l'espanhòl, 1,87 % parlan lo vietnamian e 1,20 % parlan lo francés (que 0,15 % un parlar creòl)<ref>[www.mla.org/cgi-shl/docstudio/docs.pl?ma]</ref>. == Transpòrts == === En Vila === [[Fichièr:Special940StreetcarCanalSt.jpg|thumb|right|250px|Tramvai de La Nòva Orleans]] {{article detalhat|Tramvai de La Nòva Orleans}} Un malhum pro dens gerit per la RTA (Regional Transit Authority) cobrís l’aglomeracion. Vint e uèit linhas de bus passan per la vila de La Nòva Oleans (coma dins los quartièrs d'Algier, Garden District, Mid-City, New-Orleans East e lo Quartièr francés) e tanben la partida èst de la comuna independanta de Metairie (à l'oèst de la vila) e la vila de Gretna (situada sus la riba sud del Mississipí). 3 linhas de tramvai (streetcar) percorron los quartièrs de Mid-City, Garden District, e lo [[Vieux carré]] (French Quarter)<ref>http://www.norta.com/</ref>. === Trains === La Nòva Orleans possedís una gara [[Amtrak]] : la ''[[New Orleans Union Passenger Terminal]]''. La vila es atal ligada dirèctament a [[Chicago]]. La linha « [[Crescent (Amtrak)|Crescent]] » liga [[Nòva York]] e La Nòva Orleans desservent doas autras vilas: [[Washington, DC]] e [[Atlanta]]. La linha « [[Sunset Limited]] » liga [[Los Angeles]] e La Nòva Orleans. === Aeropòrt === La vila es desservida per l'[[aeropòrt internacional Louis Armstrong de La Nòva Orléans]], situat a [[Kenner (Loïsiana)|Kenner]] a vint minutas de la vila e sos quartièrs del Business District. == Administracion == L'ancian cònsol de La Nòva Orleans, remplaçat en mai de 2010 pel democrata [[Mitch Landrieu]], èra lo democrata afroamerican [[Ray Nagin]], elegit un primièr còp a la prima de [[2002]] puèi de nòu justesa lo 22 d'abril de 2006, mens de uèit mes après lo passatge de Katrina. A la seguida de que, fòrça policièrs demissionèron del [[New Orleans Police Department]], que s'èra compromes per de [[violéncia policièra|violéncias]] pendent Katrina. == Fèstas == {{Article detalhat|Carnaval de La Nòva Orleans}} * La Nòva Orleans es la vila qu'organisa lo mai de [[festenal]]s del mond: cada an, près de 500 manifestacions<ref name="Le Monde web du 6 mai 2006">{{fr}}Bruno Lesprit, ''Jazz Fest à New Orleans'', dans [https://web.archive.org/web/20071109120043/http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3230,36-768954,0.html ''Le Monde'' web du 6 mai 2006]</ref> son organizadas dins diferents quartièrs. * Las mai celèbras fèstas son a la sason del [[carnaval]] ([[Dimarç gras]]), amb de paradas e decòrs flotants. S'amassèron près de {{unitat|700000|personas}} en febrièr de 2007<ref>{{fr}}Eric Leser « Nouvelle-Orléans : le Mardi Gras de la renaissance ? », dins ''[[Le Monde]]'' [https://web.archive.org/web/20071121230638/http://www.lemonde.fr/web/portfolio/0,12-0@2-3222,31-869750@51-869860,0.html ligam]</ref>. * Le Festenal de Jazz ( ''[[New Orleans Jazz & Heritage Festival]]'' o « ''Jazz Fest'' »), organizat dempuèi [[1969]], == Personalitats ligadas à la vila == === Naissenças === [[Fichièr:MalikRahimSkylineEditorB.jpg|thumb|right|Aficha electorala de [[Malik Rahim]], ancian [[Black Panther Party|Black Panther]], candidat [[Partit verd (Estats Units)|Verd]] per la campanha municipala de 2001 e activista local.]] {{colomnas|talha=35| * [[Phil Anselmo]] ([[1968]]-), cantaire de metal * [[Louis Armstrong]] ([[1901]]-[[1971]]), musician de jazz * [[Sidney Bechet]] ([[1897]]-[[1959]]), musician de jazz * [[Terence Blanchard]] ([[1962]]- ), musician de jazz * [[Buddy Bolden]] ([[1870]]-[[1931]]), musician de jazz * [[Poppy Z. Brite]] ([[1967]]- ), escrivana * [[Roy Brown]] ([[1925]]-[[1981]]), cantaire de blues * [[Truman Capote]] ([[1924]]-[[1984]]), escrivan * [[Harry Connick, Jr.]] ([[1967]]- ), musician etactor * [[Fred Crane]] ([[1918]]-[[2008]]), actor e animator de ràdio * [[Wallace Davenport]] ([[1925]]-[[2004]]) trompetista de jazz * [[Fats Domino]] ([[1928]]- ), cantaire de rhythm and blues * [[Clyde Drexler]] ([[1962]]- ), jogaire de basquet * [[Frank Ocean]] ([[1987]]- ), Rapaire e cantaire * [[Champion Jack Dupree]] ([[1910]]-[[1992]]), cantaire de blues * [[Snooks Eaglin]] ([[1936]]-[[2009]]), cantaire de blues * [[Marshall Faulk]] ([[1973]]- ), jogaire de fotbòl american * [[Louis Moreau Gottschalk]] ([[1829]]-[[1869]]), pianista e compositor * [[Angela Gregory]] (1903-1990), escultritz escolana d'[[Antoine Bourdelle]] * [[Stuart Hamm]] ([[1960]]- ), bassista * [[Alice Heine]] ([[1858]]-[[1925]]), Princessa de [[Mónegue]], esposa del prince [[Albert I de Mònegue]] * [[George Herriman]] ([[1880]]-[[1944]]), autor de banda dessenhada * [[Jeffrey Hunter]] ([[1926]]-[[1969]]), actor * [[Linda Hopkins]] ([[1925]]), cantaira de rhythm and blues * [[Mahalia Jackson]] ([[1911]]-[[1972]]), cantaira de negro spiritual e de gospel * [[Dr. John]] ([[1940]]- ), musician * [[Lonnie Johnson]] ([[1894]]-[[1970]]), cantaire blues * [[Dorothy Lamour]] ([[1914]]-[[1996]]), actritz * [[Elmore Leonard]] ([[1925]]-), escrivan * [[Peyton Manning|Peyton]] ([[1976]]- ) e [[Eli Manning]] ([[1981]]-), jogaires de [[fotbal american]] * [[Branford Marsalis]] ([[1960]]- ), musician de jazz * [[Wynton Marsalis]] ([[1961]]- ), musician de jazz e fraire del precedent * [[Percy Romeo Miller]] ([[1989]]), cantaire, actor, jogaire de basquet * [[Paul Morphy]] ([[1837]]-[[1884]]), jogaire d'escacs * [[John Allen Muhammad]] ([[1960]]-[[2009]]), criminal * [[Ray Nagin]] ([[1956]]- ), cònsol de la vila * [[Lee Harvey Oswald]] ([[1939]]-[[1963]]), criminal * [[Pauley Perrette]] ([[1969]]- ), actritz * [[Louis Prima]] ([[1910]]-[[1978]]), musician * [[Anne Rice]] ([[1941]]- ), escrivana * [[John Kennedy Toole]] ([[1937]]-[[1969]]), escrivan * [[Lil Wayne]] ([[1982]]-), rapaire * [[Carl Weathers]] ([[1947]]- ), jogaire de fotbòl american e actor * [[Stanley Williams]] ([[1953]]-[[2005]]), fondator dels [[Crips]] * [[Reese Witherspoon]] ([[1976]]- ), actritz * [[Birdman]], [[Turk]], [[Juvenile]], … e totes los rapaires del labèl [[Cash Money Records]] * [[Grandpa Elliott]], caire * [[Master P|Percy Robert Miller dit « Master P »]] (1967-), rapaire * [[Curren$y]], rapaire }} ===I moriguèron=== * [[Antoine Rigau]] ([[1758]]-[[1820]]) [[general d'Empèri]] de [[Napoleon Bonaparte|Napoleon Ièr]] * [[Jefferson Davis|Jefferson Finis Davis]] ([[1808]]-[[1889]]) unic president dels [[Estats confederats d'America]] == Espòrts == Clubs professionals : * de [[fotbòl american]] – [[Saints de La Nouvelle-Orléans|Saints]] [[NFL]] * de [[basquet]] – [[Pelicans de La Nouvelle-Orléans|Pelicans]], [[National Basketball Association|NBA]] ([[Jazz de La Nouvelle-Orléans|Jazz]] 1974-1979 ; [[Hornets de la Nouvelle-Orléans|Hornets]] 2002-2005 puèi 2008-2013) * de [[basebal]] – [[Zephyrs de La Nouvelle-Orléans|Zephyrs]], [[Liga minora de basebal]] La mai granda infrastructura esportiva de la vila es l'estadi "[[Mercedes-Benz Superdome|Superdome]]". == Arquevescat == * [[Arquidiocèsi de La Nòva Orleans]] * [[Catedrala de Sant Loís de La Nòva Orleans]] == Embessonatges == La Nòva Orleans es embessonada amb onze vilas <ref>Sister Cities designated by [http://www.sister-cities.org/icrc/directory/usa/LA Sister Cities International, Inc. (SCI)]. Consultat lo 8 de junh de 2006.</ref>: * [[Joan dei Pins]] (comuna d'[[Antíbol]]) {{occitània}} * [[Caracas]] {{Veneçuèla}} * [[Maracaibo]] {{Veneçuèla}} * [[Matsue]] {{Japon}} * [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] {{Mexic}} * [[Innsbruck]] {{Àustria}} * [[Pointe-Noire (Còngo)]] {{Republica de Còngo}} * [[San Miguel de Tucuman]] {{Argentina}} * [[Tegucigalpa]] {{Honduras}} * [[Glenelg]] {{Austràlia}} * [[Belém (Pará)|Belém]] {{Brasil}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Loïsiana francesa]] * [[Auragan Katrina]] === Notas e referéncias === <references/> === Bibliografia === * {{fr}} Rodolphe De Koninck, « Le Delta du Mississippi : une lutte à finir entre l’homme et la nature », ''[[Hérodote (revue)|Hérodote]]'', Paris, La Découverte, {{numéro|121}}, {{2e}} trimestre 2006, {{p|19-41}}, {{ISBN|2707149519}}. *{{fr}} Ranka Bijeljac e Roland Breton, ''Du langage aux langues'', [[Gallimard]] « Découvertes ». === Ligams extèrnes === {{commons|New Orleans|La Nòva Orleans}} * [http://www.nola.gov/ site de la vila] [[Categoria:Vila de Loïsiana]] j09ibdh7g1hatmzwdlabz42ot8gdibj 0 153810 2509410 2507744 2026-09-26T05:36:34Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509410 wikitext text/x-wiki Lo '''complèxe d'Edip''' (en [[alemand]]: ''Ödipuskomplex''), a vegada contractat dins l'expression «'''l'Edip'''», es un concèpte central de la [[psicanalisi]]. Teorizat par [[Sigmund Freud]] dins sa [[primièra topica]], se definís coma lo [[desir]] [[inconscient]] d'entreténer un rapòrt sexual amb lo parent del sèxe oposat ([[incèst]]) e aquel d'eliminar lo parent rival del meteis sèxe ([[parricidi]]). Atal, lo fach qu'un drollet s'enamora de sa maire e desira tuar son paire respond a l'imperatiu del complèxe d'Edip. [[Fichièr:Oedipus Phorbas Chaudet Louvre N15538.jpg|thumb|upright=0.8|[[Antoine-Denis Chaudet]], ''Edip enfant tornat a la vida pel pastre Forbas que lo desliguèt de l'arbre'', [[1801]].]] La legenda d'[[Edip]] qu'inspirèt lo drama de [[Sofòcles]], ''[[Edip rei]]'', es segon Freud lo melhor per metre en imatges lo desir universal e inconscient que tot enfant sentís; es tanben l'estructura centrala del psiquisme uman. Per [[Georges Politzer]], {{cita|lo complèxe d'Edip es ni un 'procés' e nimai un 'estat', mas un 'esquèma dramatic'.}} Per Roger Perron, designa {{Cita|lo malhum dels desirs e dels movements ostils que los objèctes son lo paire e la maire, e de las defensas que s'i opausan.}} La psicanalisi identifica tres etapas fondamentalas de desvelopament psicoafectiu: l'[[estadi oral]], l'[[estadi anal]] e l'[[estadi fallic]] quand arriba pel drollet, coma per la drolleta mas d'una autra mena, lo complèxe d'Edip. Es a l'entorn 3 a 5 ans que lo desir [[libidò|libidinal]] portant sul parent de sèxe oposat aparéis, e que lo parent del mèsme sèxe es percebut coma un rival. Lo complèxe coneis enseguida un declin amb la preadolescéncia: l'enfant afronta lo complèxe e son desir libidinal e se dirigís cap a d'autres objèctes podent lo solaçar d'aquel complèxe. Freud fa del complèxe d'Edip l'axe de sa teoria [[pulsion]]nala e [[metapsicologia|metapsicologica]], venent alara lo concèpte clau de la psicanalisi e dels seus corrents derivats. L'istòria del complèxe d'Edip es associat a la teoria freudiana e a l'istòria de la psicanalisi dins son ensems. Lo concèpte tanben motivèt fòça criticas de diferentas naturas, intèrnas a la psicanalisi coma eissidas d'autres disciplinas. Aquelas criticas son centradas subretot en dos punts: la contestacion de l'universalitat del complèxe; la condemnacion de sa quita existéncia. == Genèsi del concèpte per Sigmund Freud == === Del « complèxe nuclear » al mite d'Edip === [[Fichièr:Oedipus and the Sphinx MET DP-14201-023.jpg|thumb|upright=1.2|[[Gustave Moreau]], ''Edip e l'Esfinx'', 1864.]] {{Article detalhat|Edip}} [[Sigmund Freud]] ditz aver descobèrt lo complèxe pendent son autoanalisi<ref group="F">P.525.</ref>{{,}}<ref group="P">Al subjècte de l'autoanalisi de Freud coma mejan de descobèrta del complèxe, legir: {{fr}}[[Didier Anzieu]], ''L'Auto-analyse de Freud et la découverte de la psychanalyse'', PUF, Coll. « Bibliothèque de psychanalyse », 1988, {{ISBN|2-13-042084-2}} e subretot cap 3 « La découverte du complexe d'Œdipe », P.93-186.</ref> en la comparant a l'istòria de l'eròi grèc [[Edip]], personatge de la [[mitologia]], cama la contèt lo dramaturg [[Sofòcles]] dins la pèça ''[[Edip rei]]'' subretot. La letra a [[Wilhelm Fliess]] del 15 d'octobre de 1897 es lo sol document que permet de datar la conceptualizacion del complèxe<ref>Letra a [[Wilhelm Fliess]] del 15 d'octobre de 1897 titulada « L'abandon de la neurotica », in {{fr}}''Lettres à Wilhelm Fliess 1887-1904'', PUF, Coll. « Bibliothèque de psychanalyse », 2006, {{ISBN|978-2-13-056279-5}}.</ref>{{,}}<ref group="H">P.334.</ref>. Lo neurològ vienés explica: ''{{Cita|Ai trobat en ièu coma endacòm mai per totes de sentiments d’amor per la maire e de jelosia al respècte del paire, sentiments que son, pensi, comuns a totes los drolles}}''. Dins sos primièrs escrichs, Freud parla tanben de {{cita|complèxe nuclear}}<ref group="H">Intrada {{fr}} « Complexe nucléaire », per Roger Perron, P.339.</ref> o de {{cita|complèxe maternal}}, coma dins son ''[[Estudi sus l'isteria]]'' (1895)<ref group="H">''{{Cita|L'idèa èra ja presenta dins ''Estudi sus l'isteria'' (1895) ont Freud, cercant l'[[etiologia]] de l'[[isteria]], insistiguèt sul ròtle traumatic de las « seduccions » sexualas subidas per l'enfant del fach del paire}}, P.334.</ref>. Rapèla que foguèt menat a elaborar aquel complèxe estudiant la [[sexualitat]], las [[perversion]]s e las [[nevròsi]]s de l'adult que venon de l'enfança. L'origina de l'Edip es de fach estrechament ligada a l' ''{{Cita|evolucion sexuala de l'enfant}}'', çò que fonda tanben tot l'edifici teoric de la psicanalisi<ref group="N">''{{Cita|(...) quin que siá lo sens que se decidèm, lo psicanalista pren lo mot de sexualitat dins un sens total, que foguèt menat per la constatacion de la sexualitat infantila}}'', P.55.</ref>. Freud constata d'en primièr, ''{{Cita|per l'observacion dirècta e per l'estudi analitica de l'adult}}'', que ''{{Cita|l'enfant se dirigís d'en primièr cap a aqueles que se n'ocupan; mas aqueles despareisson lèu darrèr los parents}}''. Aqueles rapòrts, nota, ''{{Cita|son de cap de biais desprovesits d'elements sexuals}}''. L'enfant pren doncas sos parents coma d' ''{{Cita|objècte de desir}}''<ref group="N">P.55.</ref>. En 1900, dins son ensag fondator de la sciéncia dels sòmis, ''[[L'Interpretacion dels sòmis]]'', Freud donèt al public sa teoria del complèxe d'Edip<ref>{{fr}}Dominique Giovannangeli, ''Métamorphoses d'Œdipe : un conflit d'interprétations'', De Boeck Université, 2001, {{ISBN|9782804138219}}, P.14.</ref>. I explica que lo [[sòmi]] fa sovent referéncia a de desirs d'enfança. ''{{Cita|Dins lo contengut latent del sòmi, Freud tròba, a títol d'element constent, lo residú diurne, tròba tanben qu'existís una relacion entre aquel residú e los sovenirs d'enfança}}'' explica [[Henri F. Ellenberger]]. Segon el, Freud pensa que ''{{Cita|lo sòmi a un pé dins lo present e un pé dins l'enfança}}''<ref group="F">P.524.</ref>. Freud explica tanben que lo cas dels nevrosats permet d'observar de desirs afectuoses o ostils pels parents. A partir d'aquel tèxte, lo fondator de la psicanalisi se referís explicitament a la [[tragedia]] grèga. En [[1911]], apond que lo [[complèxe de castracion]] es prigondament ligat a l'Edip e que dins lo drama de [[Sofòcles]] l'eissorbament d'Edip agís coma substitut de la [[castracion]]<ref group="A">P.277.</ref>. Lo mite edipian<ref group="Nota">En 1927, Freud vei tanben dins l'òbra de [[Fiodor Dostoïevski]], ''[[Los Fraires Karamazov (roman)|Los Fraires Karamazov]]'' la representacion de la [[pulsion de mòrt]]</ref> sembla dempuèi l'ora per Freud la mesa en recit d'un complèxe psiquic universal<ref group="N">{{Cita|Lo « mite del rei Edip » que tua son paire e prend sa maire per femna es una manifestacion pauc modificada del desir infantil contra que se quilha mai tard, per lo rebutar, la « barrièra de l'incèst »}}, P.56.</ref>. Dins la mitologia grèga, Edip es filh de [[Laïos]] e de [[Jocasta]], sobeiran de la vila de [[Tebas (Grècia)|Tebas]]. Un [[oracle grèc|oracle]] preditz a Laïos que será mai tard tuat pel seu filh. Apeurat, Laïos decidís d'abandonar Edip pel mont. Un pastre tròba l'enfant e lo confia al rei de [[Corint]], Polibes, que l'elèva coma lo seu filh, sens li revelar lo secret de sas originas. Es el que lo nomena Edip. Un nòu oracle preditz a Edip que será lo murtrièr de son paire. Ignorant que Polibes es pas son paire biologic, demora alunhat de Corint per que la prediction se pòsca pas realizar. Pendent son viatge, encontra Laïos e los servitors e tua lo seu paire vertadièr, que prend per lo cap d'una benda de panaires. Quand arriba a Tebas pòt pas intrar dins la vila perque un monstre, l'[[Esfinx (mitologia grèga)|Esfinx]], empacha l'accés, tuant e devorant totes los viatjaires incapables de resòlvre l'enigma que pausa. Edip, astuciós, capita a trobar la solucion e véncer lo monstre. Edip ven alara un eròi amat dels abitants de la vila, que lo proclamèron rei e li donan per femna la veusa de Laïos, Jocasta, la seuna maire. Freud vei dins aquel mite l'illustracion ideala dels desirs extrèms infantils: ''{{Cita|donam lo nom de « complèxe d'Edip » perque la legenda, avent per eròi Edip, realiza, lor balhant sonqu'una plan leugièra atenuacion, los dos desirs extrèms venent de la situacion del filh: lo desir de tuar lo paire e aquel d'esposar la maire}}''<ref group="M">P.168.</ref>. Remarca qu'aquel complèxe existís tanben dins d'autres dramas culturals; cita ''[[Hamlet]]'' de [[Shakespeare]]. En 1967, [[Jean Starobinski]], dins la prefàcia d{{'}}''Hamlet e Edip'' d'[[Ernest Jones]], argüa que se Edip es lo drama del desvelament, la tragedia d'Hamlet es lo drama de la « [[repression]] »<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse"/>. === Cases practics e teoria edipiana === En 1905 Freud publica ''Tres Ensags sus la teoria de la sexualitat'', obratge fondator de la psicanalisi. Pasmens se lo complèxe i aparéis pas explicitament<ref group="H">P.335.</ref>{{,}}<ref>''{{Cita|En 1905, Freud aviá publicat sos ''Tres ensags sus la teoria de la sexualitat''. Çò qu'aviá estat desgatjat a partir d'una reflexion sus l'analisi de subjècte adults deviá lo menar, dins sas recercas, a establir la validitat d'aquela observacions ne tornant prene dirèctament las informacions venent de la biografia d'un enfant. Aquela preoccupacion aguèt per resultat la publicacion, quatre ans mai tard, de ''L'analisi d'una fobia per un drolle de cinc ans'', trabalh ric en concèptes feconds e que, al vejaire de Freud, semblava mòtrar lo ròtle patogèn del complèxe d'Edip}}, in [[Erich Fromm]], {{fr}}''Grandor e limitas de la pensada freudiana'', Laffont, París, 1980, {{P.|95}}.</ref>, Freud definís d'en primièr la [[libidò]] coma l'energia sexuala als fondaments de la dinamica psiquica que tend a se projectar sus un objècte exterior. Après, insistís sus las vicissituds de la causida de l'objècte d'amor que la font es lo complèxe d'Edip<ref group="F">P.535-536.</ref>. Pausa doncas que la realitat de la [[sexualitat infantila]] es inducha per la maire, e que la tetada es lo primièr rapòrt sexual. D'aquela sexualitat arcaïca depend lo complèxe d'Edip, determinant a son torn lo [[tabó]] de l'[[incèst]]<ref group="A">P.277-278.</ref>. Freud contunha de desvelopar sa teoria explicant que la libidò fa naísser de perversions sexualas diversas quand l'esquèma original edipian subís d'alteracions. Fin finala, s'incarna dins un simbolisme sexual dens, coma dins los [[sòmi]]s. Encara lo tèma es central dins l'analisi de [[Ida Bauer|Dora]], en 1905<ref group="P">Sigmund Freud, ''Fragment d'una analisi d'isteria: Dora'', in {{fr}}''[[Cinq psychanalyses]]'', Presses Universitaires de France, 2001, Coll. « Bibliothèque de psychanalyse », {{ISBN|978-2130456209}}.</ref>. En 1909, un autre cas practic, celèbre dins la literatura psicanalitica, permet a Freud de validar sa concepcion del complèxe. Lo cas dich del « [[Herbert Graf|petit Hans]] » — (Herbert Graf) — seguís fidelament l'esquèma dramatic edipian. La [[fobia]] del [[caval]] aparéis per Herbert Graf quand assistís a la casuda d'un caval e que lo vei a tèrra se debatre. Freud postulèt que l'inconscient del petit Hans associa son paire al caval, e malgrat l'amor que porta a son paire, sa mòrt li balhariá lo gausiment d'èsser alara lo sol pretendent a l'amor maternal. Aquò desvelopèt per el una [[fobia|nevròsi fobica]], l'impossibilitat de sortir per la carrièra per paur d'èsser mordut per un caval. Freud lo prend en cura analitica e, en menent sa [[psicoterapia]], l'ajuda passar son complèxe d'Edip<ref group="F">P.545.</ref>{{,}}<ref group="Nota">Gaireben totes los cases practics, e las constatacions teoricas, elaboradas per Freud son reculhidas dins {{fr}}''[[Cinq psychanalyses]]'', 1909.</ref>. [[Fichièr:Freud dreams work.svg|thumb|upright=1.2|La resolucion del complèxe d'Edip pendent [[lo trabalh del sòmi]].]] Foguèt en 1910, dins ''Contribucion a la psicologia de la vida amorosa'' qu'apareguèt lo tèrme « complèxe d'Edip »<ref group="H">P.334.</ref>. La nocion es l'invencion de dos autres psicanalistas trabalhant a [[Zuric]], [[Carl Gustav Jung]] e [[Franz Riklin]]. Lo complèxe ({{de}}''gefühlsbetonte Komplexe'')<ref group="N">{{Cita|Lo mot « complèxe », tèrme aisit, sovent indispensable per la descripcion d'ensems de situacions psicologicas, acqueriguèt lo drech d'èsser citat dins la psicanalisa}}, P.99.</ref> » es utilizat alara en psicanalisi per designar de fragments psiquics inconscients de forta carga [[afèct|afectiva]]. Freud l'utiliza tanben per descriure çò qu'es per el lo principal complèxe psiquic uman, aquel qu'es constituit dins los primiers temps de vida, en foncion dels seus parents: lo « complèxe nuclear ». Sa pensada es enseguida desvelopada lo mèsme an dins l'ensag « Un tipe particular de causida d'objècte per l'òme » ont explica que los objèctes d'amor son totes de substituts de la maire<ref group"A">P.278</ref>. Lo cas de la filha es ja particular: Freud teoriza qu'a la plaça de la paur de perdre son paire, desvelopa una frustracion ligada a la manca organica del fallus. === Desvolopaments del complèxe === A partir de [[1912]] e [[1913]], « l'Edip » intrèt totalament dins la pensada clinica de Freud e alara volgava n'estudiar l'universalitat, dins l'obratge ''[[Totèm e Tabó]]''. Freud i avança la tèsi de la {{Cita|vocacion civilizatritz del complèxe}}<ref group="A">P.279.</ref>, resumida per Roger Perron: ''{{Cita|dins de temps fòrça ancians los umans èran organizats dins una [[òrda primitiva]] dominada per un masclás despotic que monopolizava las femnas e n'escartava los filhs, que siá al prètz de la castracion}}''<ref group="H">P.335.</ref>. Lo complèxe será doncas transmés amb las generacions e amb el lo sentiment de [[culpabilitat (psicanalysi)|culpabilitat]] associat. Freud de totjorn cerquava a ligar aqueles concèptes, subretot aquel d'Edip, a une teoria generala de la [[filogenèsi]] (de l'istòria de l'umanité coma espècia). Fòrça psicanalistas comencèron a menar d'estudis, dins la continuitat d'aquelas de Freud, coma [[Otto Rank]]. Freud nota: ''{{Cita|Otto Rank mostrèt, dins un estudi conscienciós, que lo complèxe d’Edip balhèt a la literatura dramatica de polits subjèctes que tractèt, lor donant totas menas de modificacions, d'atenuacions, de travestiments, es a dire de deformacions analògas a aquelas que produtz la censura dels sòmis}}''<ref group="M">P.169.</ref>. En seguida dos obratges de Freud desvolopèron sa pensada, e de biais definitiu. En 1923, dins un ensag cort titulat « L'Organizacion genitala infantila », Freud descriu las fasas psicoafectivas de la psicogenèsi, qu'es tanben l'un dels concèptes centrals de la teoria psicanalitica, e que ''{{Cita|la fasa fallica constituís l'acme del drama edipian}}''<ref group="H">P.335.</ref>. L'interés creissent portat al complèxe d'Edip motivèt Freud a far un punt sus sa descobèrta. Fixa sa teoria dins las ''Conferéncias d'introduccion a la psicanalisi'', en 1917 e 1918. S'arrèsta subretot sus las observacions dirèctas e sus las analisis d'adults nevrozats, explicant que ''{{Cita|cada nevrosat foguèt d'esperel una mena d'Edip}}''<ref group="A">Freud, citat per Claude Le Guen, {{fr}}P.280.</ref>. Lo cas clinic dich de « [[l'òme dels lops]] » ([[1918]]) ofrís una illustracion màger del complèxe masculin<ref group="H">P.335.</ref>. Freud classa alara lo complèxe dins l'encastre dels « esquèmas filogenetics » qu'an per ròtle d'estructurar la psiquè inconscienta e çò fasent dempuèi l'alba de l'umanitat. E mai, l'introduccion de la novèla dualitat pulsionala e d'una [[segonda topica]] permetèt una novèla apròcha de l'Edip. Freud explica que lo [[transferiment (psicanalisi)|transferiment]] presenta los rèstes de la resolucion, mai o mens complida, del complèxe. Aquel daissa de « cretas narcissicas ». Fàcia a aquela sofrença, la [[psiquè (psicologia)|psiquè]] buta lo [[Ièu]] a resòlvre en totalitat lo complèxe. Fasent atal, lo ''Ièu'' es envasit de [[compulsion]]s. Segon el l'intensitat d'aquelas compulsions, que culmina dins las [[nevròsi obsessionala|nevròsis obsessionalas]], es a l'origina de la nocion de « [[destin]] » dins los dramas, coma la tragedia de Sofòcles. Dins ''Psicologia de las folas e analisi del ièu'' (1921), Freud aborda {{Cita|l'avant Edip}}, caracterizat per une neutralizacion dels [[afècte]]s e permetèt per l'[[ambivaléncia]]. L'enfant fixa atal sos afèctes negatius e positius sus d'objèctes exteriors<ref group="A">p. 282.</ref> al luòc d'investir sos parents. Enfin, en 1923, dins ''Lo Ièu e l'Aquò'', Freud metapsicologiza<ref group="A">P.283.</ref> la nocion del complèxe d'Edip, ne fasent un preable estructurant de l'instança morala, lo subreièu. En efièch, a la maturitat del complèxe, mai d'un scenaris son possibles: afectes femenins cap al paire pel drollet o desir feminin cap a la maire per la drolleta, e recipròcament. Totas las variacions son degudas segon Freud a la {{Cita|[[bisexualitat]] constitucionala de l'individú}}<ref group="A">P.282-283.</ref>. L'enfant es en efièch inconscientament bisexual, son orientacion sexuala se precisant mai tard. Aquelas variacions complèxas menan doncas una actitud positiva del drollet per son paire (lo complèxe inversat), o una actitud négativa (lo complèxe normal), l'ensems formant, virtualament lo « compleèxe d'Edip complet ». Aquelas identificacions variadas explican la diversitat de las [[etiologia]]s e de las personalitats. Constituisson fondamentalament un « [[ideal del ièu]] » que determina la morfologia del [[Subreièu]]. === Complèxe de castracion e darrièrs escrichs === L'ensag de [[1923]], « Lo problèma economic del masoquisme », pausa que lo Subreièu, instança psiquica proclamant los interdits, nasquèt de l'[[introjeccion]] dels primièrs objèctes libidinals de l' ''Aquò'' dins lo ''Ièu''. La relacion n'es de fach desexualizada mas lo Subreièu conserva los caractèrs parentals. Freud prepausa aquí una tèsi que la font de la [[morala]] es lo Subreièu e, doncas, l'Edip<ref group="A">P.284.</ref>. Lo metéis an, dins l'ensag « L'Organizacion genitala infantila » Freud ensag d'explicitar las zonas d'ombra de l'Edip femenin. Afirma que sol lo [[penis]] a une realitat psiquica, e tanben per la filha. Aquel envejariá donca l'aquisicion del fallus, quitament se Freud admet èsser impotent a contunhar l'analisi de la sexualitat femenina<ref group="A">P.285.</ref>. En 1924, un autre ensag fa una plaça majora al complèxe: « La despareisson del complèxe d'Edip ». Freud i descriu lo biais que lo complèxe desapareis amb lo temps, coma la casuda de las dents de lach presisa<ref>''{{Cita|Se poiriá tanben concebre que lo complèxe d’Edip deu caser per que lo temps de sa dissolucion es vengut del meteis biais que las dents de lach cason quand butan las dents definitivas}}'', in Sigmund Freud, « La despareisson del complèxe d’Edip », 1923, {{fr}}[https://web.archive.org/web/20100610081123/http://www.megapsy.com/Textes/Freud/biblio115.htm consultable en linha] sul site [https://web.archive.org/web/20140517201032/http://megapsy.com/ ''megapsy.com'']. Consultat lo 26 de febrièr de 2010.</ref>, e aquò ''{{Cita|quitament se çò que descrich es mai la dissolucion du conflicte edipian}}'' puslèu que la despareisson pura e simpla d'aquel que definiguèt abans coma ''{{Cita|la quita òssa del psiquisme uman}}''<ref group="H">''{{Cita|Çò desapareis, es lo conflicte edipian jos sa forma infantila, e non lo biais d'organizacion que ne resulta}}'', P.335.</ref>{{,}}<ref group="A">Claude Le Guen presisa que segon Freud lo declin del complèxe es inscrich dins l'[[ereditat]] de l'espècia, P.285.</ref>. En 1925, dins « Unas consequéncias psicologicas de la diferéncia anatomica entre los sèxes », Freud aborda la ''{{Cita|Preistòria del complèxe d'« Edip »}}''. Las premissas del complèxe se jogan dins los primièrs temps de la descobèrta de las zonas erogènas<ref group="A">P.288.</ref>. Amb l'obratge ''[[Malaise dins la civilizacion]]'' (1929), Freud liura l'interpretacion psicanalitica de las estructuras inconscientas sostendent l'umanitat e sos [[fantasma (sexualitat)|fantasma]]s. Descripta los simbòls sexuals universals trobats dins los sòmis. Segon Ellenberger, ''{{Cita|Freud anava lèu deduire del caractèr universal del complèxe d'Edip l'idèa del murtre del Paire primitiu pels seus filhs}}''<ref group="F">P.532.</ref>. Alara Freud complèta son modèl teoric precisant la figura del paire primitiu. Lo drollet noirís envèrs lo paire de desirs de mòrt perque a paur d'èsser castigat e castrat per aquel darrièr. Alara la castracion fa plaça dins la teoria generala del complèxe, coma paur infantila de se veire despossedat de la poténcia sexuala per la figura paternala. Aquel [[complèxe de castracion]] arriba doncas al sortir de l'Edip, coma renonciament a l'objècte maternal, qu'es lo primièr objècte de l'enfant<ref group="H">P.336.</ref> e coma marcant lo començament del [[periòde de latença]] e de la formacion del [[Subreièu]] pel drollet. D'autors posteriors a [[Sigmund Freud]], coma [[Melanie Klein]] o [[Donald Winnicott]] per exemple, an pasmens comprés lo Subreièu coma instància plan mai precoça. Lo cas de la drolleta es pasmens diferent a aquel estadi: interprèta la castracion coma ja facha, essent pas en possession d'un penís, e se deu doncas de la reparar. Aquel moment, l'[[enveja del penís]], marca alara l'intrada dins l'Edip al revèrs del cas masculin<ref group="H">''{{Cita|(...) l'ànsia de castracion será lo motor essencial (...) es çò que fa sortir lo drollet de la crisi edipiana aguda cap a la fasa fallica [alara qu'es per la drolleta] çò que fa intrar dins la crisi edipiana}}'', P.336.</ref>. Lo murtre del Paire primitiu es lo fantasma universal de l'umanitat de tuar la figura paternala castratritz, sola etapa permetent un desvelopament psiquic normal en seguida. ''{{Cita|La nocion complèta del complèxe d'Edip compòrta en efièch aqueles tres elements: desir incestuós al respècte de la maire, desir de tuar lo paire, e imatge d'un paire crudel e castrator}}'' explica [[Henri F. Ellenberger]]<ref group="F">P.533.</ref>. Fin finala, malgrat l'importança del concèpte en psicanalisi, jamai Freud li consacrèt pas cap d'obratage especific<ref group="H">Levat ''Totèm e Tabó'' e ''Vista d'ensems de las nevròsis de transferiment'' (publicat de postum) nota Roger Perron, {{fr}}P.335.</ref>, quitament se torna sus aquela descobèrta dins son darrièr obratge, ''L'Abreujat de psicanalisi'', escrivent: ''{{Cita|M'autorizi de pensar que se la psicanalisi aviá a son actiu sonque la sola descobèrta del complèxe d'Edip reprimit, aquò sufiriá a la far recaptar d'entre las preciosas aquisicions novèlas del genre uman}}''<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse">{{fr}}Freud, citat per [[Élisabeth Roudinesco]] e Michel Plon, in ''Dictionnaire de la psychanalyse'', entrée « Œdipe », Fayard, 1997, {{ISBN|2-213-60424-X}}, P.757-761.</ref>. == Descripcion del complèxe en psicanalisi == === Complèxe d'Edip e estadis psicoafectius === ''{{Cita|Çò qu'entendava Freud per « complèxe d'Edip » es simple: lo drollet, a causa del despèrtament de sas pulsions sexualas a una edat precoça, disèm quatre o cinc ans, desvelopa un desir e un ligam sexuals intenses al respècte de sa maire. La vòl per el solet, e lo paire ven son rival. Desvelopa una ostilitat al respècte de son paire, lo vòl remplaçar e, fin finala, se ne desfar. Sentent que son paire es son rival, lo drollet a paur d'èsser castrat per el. Freud nomenèt aquel ensems lo « complèxe d'Edip »}}'' segon [[Erich Fromm]]<ref>{{fr}}[[Erich Fromm]], ''Grandeur et limites de la pensée freudienne'', Laffont, Paris, 1980, {{P.|51-52}}.</ref>. Per [[Georges Politzer]] ''{{cita|lo complèxe d'Edip es ni un « procés » e encara mens un « estat », mas un « esquèma dramatic »}}''<ref>{{fr}}[[Georges Politzer]], ''Critique des fondements de la psychologie'', Presses Universitaires de France, Coll. « Quadrige », {{ISBN|2130535488}}.</ref>. Per Roger Perron, designa ''{{Cita|lo malhum dels desirs e dels movements ostils que los objèctes son lo paire e la maire, e de las defensas que s'i opausan}}''<ref group="H">P.334.</ref>. ==== Dinamica de las organizacions psiquicas ==== La psicanalisi identifica atal tres etapas fondamentalas de desvelopament psicoafectiu: l'[[estadi oral]], l'[[estadi anal]] e l'[[estadi fallic]] quand arriba pel drollet, coma per la drolleta mas de biais tot diferent, lo complèxe d'Edip<ref name="Tran-Thong">{{fr}}Tran-Thong, « Stades et concept de stade de développement de l'enfant dans la psychologie contemporaine », in revue ''Études de psychologie et de philosophie'', {{vol.}}17, Vrin, 1986, {{ISBN|9782711607112}}, P.114.</ref>. Segon Freud, coma o descriguèt dins son ensag « L’organizacion genitala infantila » (1923), l'elaboracion del complèxe d'Edip representa una etapa constitutiva del desvelopament psiquic dels enfants. Lo [[desir]] al respècte de la maire troba son origina als primièrs jorns de la vida e condiciona tota sa psicogenèsi. La maire es, d'un costat, la « noiricièra », e, d'un autre costat, aquela que balha de plaser sensual, mejans lo contacte amb la popa e mejans los suènhs corporals. L'enfant, drolleta o drollet, ne fa doncas lo primièr objècte d'amor que demorará determinant per tota la vida amorosa. Aquela relacion objectala es tanben investida de [[sexualitat]]. Aquel amor d'objècte se desplega en cinc « fasas » libidinalas<ref group="H">Roger Perron presisa qu'aquelas fasas son nomenadas mai volontièrs « organizacions » pels successors de Freud, P.335.</ref>. La nocion de « fasa » o d'« estadi » se deu pas prene al sens literal. Signala la primautat d'una [[zona erogèna]] particulara mas n'implica pas que lo procés se debane de biais mecanic e lineari. Al mens se pòt admetre qu'una fasa succeda a l'autra dins l'òrdre descrich. Lo complèxe d'Edip se desplega doncas mejans aqulas fasas en foncion de lors quita proprietats que s'entrenosan per constituir un agregat de pulsions, nomenat « complèxe » d'Edip que, pels freudians, tròba son apogèu vèrs l'edat de 5 ans. Freud arriba a aquela deduccion en estudiant lo cas dich del « [[Herbert Graf|petit Hans]] »<ref group="P">{{fr}}Freud, ''Analyse d'une phobie d'un petit garçon de cinq ans : Le Petit Hans'', 1909, PUF, 2006, {{ISBN|2130516874}}.</ref>. <center>{{Estadis psicoafectius}}</center> ==== Declin del complèxe e forma inversada ==== Lo déclin del complèxe d’Edip correspond a la fasa finala de la dinamica edipiana. Es marcat pel renonciament progressiu a possedar l’objècte libidinal, jos la dobla pression de l’[[ànsia]] de [[castracion]] pel drollet e de la paur de perdre la maire per la drolleta. De proceses permeton a l'enfant de desviar son atencion libidinala dels objèctes parentals. Los desplaçaments identificatòris, coma las sublimacions, lo [[transferiment (psicanalisi)|transferiment]] tanben, permeton a la libidò de trobar d’autres objèctes de satisfaccion, subretot dins la socializacion progressiva e dins l’investiment dels proceses intellectuals. Fin finala, la « [[fasa genitala]] » arriba pendent l'adolescéncia e correspond a la reconeissença de la « doble diferéncia, dels sèxes e de las generacions » e coincidís amb lo segond periòde de maduracion sexuala. Alara l'equilibri es trobat, al sen d'una organizacion genitala adulta e mercé als cambiaments d'objèctes veguts possibles: lo desir serà doncas adressat a una autra femna que la maire, a un autre òme que lo paire<ref group="H">P.335.</ref>. Existís tanben, nota Freud, una forma « inversada » del complèxe d'Edip. Lo biais normal del complèxe es nomenat « positiu », a l'opausat tanben existís, d'una mena negativa, nomenat « invesat ». Lo drollet vei dins son paire non pas una figura a tuar psiquicament, mas l'objècte d'aquelas tendéncias sexualas. Lo paire ven alara [[femenizacion|femenizat]]. Per la drolleta, l'esquèma existís, se bastissent ''a contrario'' sus la maire, investida de pulsions sexualas objectivadas. Segon Freud, ambedoas formas de l'Edip constituisson lo « complèxe d'Edip complet »<ref name="Tran-Thong"/>. === Complèxe d'Edip e psicogenèsi === ==== Constitucion del Subreièu e vida sociala ==== Segon Freud, pendent lo complèxe d'Edip lo ''[[Ièu]]'' seguís una prigonda modificacion, que resulta lo [[Subreièu]]; ''{{Cita|Lo Subreièu es doncas l'eritièr del complèxe d'Edip}}'' explica Tran-Thong<ref name="Tran-Thong"/>. La resolucion del complèxe mena a l'[[introjeccion]] de l'imatge del paire. L'edificacion del Subreièu per un individú depend atal del biais que resolguèt son complèxe d'Edip<ref group="F">{{P.|552}}.</ref>. De biais general, ''{{Cita|lo conflicte edipian constituís un motor essencial del jòc de las identificacions mejans que se bastís la persona}}'' explica Roger Perron<ref group="H">P.336.</ref>. ==== Etiologia de las nevròsis ==== L'Edip subís una ''{{Cita|repression aviada}}'', nota Freud, mas, ''{{Cita|del fons de l'inconscient, exercís encara una accion importanta e durabla. Constituís alara lo « complèxe central » de cada nevròsi}}''<ref group="N">{{P.|56}}.</ref>{{,}}<ref group="H">{{P.|334}}.</ref>. Freud parla tanben, de biais sinonimic, e dins un encastre [[psicopatologic]], a partir [[1908]], de « complèxe nuclear »<ref group="H">Intrada {{fr}} « Complexe nucléaire », per Roger Perron, P.339.</ref>. D'en primièr, d'un biais passiu, lo complèxe condiciona lo desvelopament ulterior de l'enfant e amb aquó aquel de las nevròsis; d'un autre costat l'enfant, a partir de sa somission al complèxe, ensaja de comprendre per bastir la realitat e produtz per aquó de « teorias sexualas infantilas » al respècte dels seus parents. Sas teorias influisson de biais decisiu sul caractèr ulterior de l'enfant e sus sa constitucion nevrotica. Pasmens la [[nevròsi]] passa de virtuala fins a actuala sonque se l'enfant es incapable de desligar sa libidò dels modèls parentals. Alara pòt pas jogar de ròtle social e produtz un amenatjament de la realitat, una [[nevròsi]]. Tota l'entrepresa analitica se definís coma una educacion progressiva per subremontar aquels ''{{Cita|residús infantils}}''<ref group="N">P.57.</ref>. === Divergéncias dins la teoria edipiana === ==== Critica del « monisme fallic » de Freud ==== {{Article detalhat|Complèxe d’Electra}} Dempuèi la formalizacion, Freud saviá qu'aquel modèl seriá malaisit a transpausar complètament pel desvelopament de las drolletas<ref group="H">P.336.</ref>. Ensag de cobrir aquela dificultat en amenatjant lo concèpte de l'Edip per la filha, que lo psiquiatre e psicanalista [[Carl Gustav Jung]] nomena mai tard lo « [[complèxe d’Electra]] ». Lo definís coma la tendéncia compulsiva menant la drolleta a se virar cap al paire o una autra imatge paternala de substitucion e qu'es consequéncia del [[complèxe de castracion]] prepubertari femenin. Se Freud admet l'existéncia d'un ''{{Cita|complèxe d'Edip al femenin}}'', li coneis pas una equivaléncia estricta amb aquel dedicat al drollet. Aquel ''{{Cita|monisme fallic}}'' postulat per Freud provoquèt de protestacions vivas, quitament del vivent del fondator de la psicanalisi, e subretot venent de femnas psicanalistas, coma [[Ruth Mack Brunswick]], [[Helene Deutsch]], [[Karen Horney]] o [[Melanie Klein]]<ref group="H">P.336.</ref>. Aquel espandiment al sèxe femenin pasmens jamai foguèt totalament satisfasent e ara son escaces los analistas qu'utilizan aquel tèrme. Freud remarca en 1916: ''{{Cita|Se saupriam pas dire que lo mond foguèt reconeissent a la recerca psicanalitica per sa descobèrta del complèxe d'Edip. Aquela descobèrta aviá, al contrari, provocat una resistença mai passionada}}''<ref group="M">P.169.</ref> e quitament al sen de la teoria psicanalitica. La psicanalista [[Mélanie Klein]] per exemple, per equilibrar lo concèpte, insistèt sul fach que lo drollet « enveja » lo poder de las femnas de donar la vida coma la filha poiriá « envejar » lo [[fallus]]. Las consequéncias del declin del complèxe d'Edip son diferentas d'un sèxe a l'autre: d'en primièr s'agís del renonciament al primièr objècte d'amor dins ambedos sèxes<ref group="P">Per mai de detalhs: {{fr}}[[Robert Stoller]], « Faits et hypothèses : un examen du concept freudien de bisexualité », in [[Jean-Bertrand Pontalis]], [[Pierre Fédida]], [[Wilhelm Fliess]], [[André Green]], [[Joyce McDougall]], [[Masud R. Khan]], [[Robert Stoller]], ''Bisexualité et différence des sexes'', Gallimard-folio, {{numéro}}359, 2000, {{ISBN|2070411869}}.</ref>. ==== Debats al subjècte de l'origina psiquica del complèxe ==== Coma l'explica Freud, l'Edip se preceda de doas fasas ont dominan successivament las zonas erogènas, d'en primièr l'orala puèi l'anala, e que s'organizan las primièras relacions objectalas. L'Edip seriá doncas pas primièr, mas seriá d'esperel originari, çò sus que lo quita Freud trabucava<ref group="H">P.336-337.</ref>{{,}}<ref group="Nota">Après Freud, los successors van acordar un interés creissent a aquelas organizacions dichas « pregenitalas », condicionant lo [[narcissisme]] primari, la fondacion del subjècte o encara l'autoerotisme. [[Anna Freud]], mas tanben [[Melanie Klein]], [[Donald Winnicott]], de pedopsiquiatres coma [[Margaret Mahler]], [[Donald Meltzer]], [[Frances Tustin]], [[Serge Lebovici]], [[René Diatkine]] o encara [[Daniel Stern (psicològ)|Daniel Stern]] van tanben centrar lors teorias a l'entorn d'aqueles estadis primièrs, e ont domina la relacion maire enfant.</ref>. Per [[Melanie Klein]], existiriá un « complèxe d'Edip precoç », que descriu en [[1927]], e anterior a l'edat de 3 ans<ref group="H">Intrada {{fr}} « Complexe d'Œdipe précoce » par Robert D. Hinshelwood, {{P.|338-339}}.</ref> e avent l'origina dins los fantasmas de la petita enfança<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse"/>. Los residús arcaïcs, sentits coma bons o mals per l'enfant son associats a las figuras parentalas. Dins la linhada, [[Otto Fenichel]], en [[1931]], postula tanben de « davancièrs del complèxe d'Edip ». Lo psicanalista Claude Le Guen, dins ''L'Edip originari'' (1974), descriguèt un « edip originari » correspondent a una primièra estructura triangulara metent en jòc lo subjècte naissent, sa maire e un tèrç que provòca una paur de l'estrangièr qu'explicariá, al 8{{n}} mes pel l'enfant, un tal sentiment per l'Autre<ref group="H">P.337.</ref>. Un autre psicanalista, [[André Green]] tanben contunhèt e completèt aquela relacion de tres actuants. Fin finala, existís d'organizacions non edipianas, estudiadas de longa data per la psicanalisa, e que doncas tornan en partida sus l'universalitat del complèxe. Atal, lo vast camp de las [[perversion|estructuras perversas]], dels [[autisme]]s, de las [[psicòsi]]s fin finala, infantilas o adultas foguèt prés coma pròva per recuzar sa centralitat dins la constitucion de la personalitat<ref group="H">P.337.</ref>. == Criticas == Dempuèi los començaments de la psicanalisi fins als desvelopaments mai recents, lo complèxe d'Edip foguèt criticat. Lo psicanalista [[Otto Rank]] lo plaça atal en rèire del [[traumatisme de la naissença]], alara que lo psiquiatre [[Carl Gustav Jung]] ne refusava la primautat. Lo désir de la maire dins la vision jungiana es de segur gaire relatiu a l'[[incèst]] e es pas restrench al sol complèxe d'Edip<ref group="F">P.714-715.</ref>. D'autres l'an tornat a un principi moral limitat a la bona societat vienesa, venent de l'estat d'esperit del quita Freud alara qu'[[Heinz Kohut]] lo minimizèt dins sas teorias sul [[narcissisme]]. Demora amb l'[[inconscient]] e las teorias sus la [[sexualitat infantila]], una de las broncas entre los psicanalistas entre eles quines que siàn e encara entre los oposants mai o mens radicals. === Debat sur l’universalitat de l’Edip === [[Fichièr:Levi-strauss 260.jpg|thumb|L'etnològ [[Claude Lévi-Strauss]] fa una critica [[culturalista]] de l'universalitat del complèxe d'Edip e mòstra que lo tabó de l'[[incèst]] es comun a totes los pòbles.]] L'universalitat d'aquel complèxe, al delá de las diferéncias culturalas, venguèt lèu objecte de criticas d'[[Etnologia|etnològs]]. E, l'escòla culturalista ([[Bronisław Malinowski]], [[Margaret Mead]] e [[Ruth Benedict]]) s'opausa dirèctament amb lo postulat freudian. Lo primièr a formular de criticas atal es Malinowski, a partir d’un programa d'estudi menat<ref group="P">{{fr}}[[Bronisław Malinowski]], ''La Sexualité et sa répression dans les sociétés primitives'', 1921, Payot, 2001, {{ISBN|2-228-89373-0}}, [https://web.archive.org/web/20150418024040/http://classiques.uqac.ca/classiques/malinowsli/sexualite_repression/sexualite_repression.html en linha] sul site [https://web.archive.org/web/20110228091949/http://classiques.uqac.ca/ ''Classiques des sciences sociales''].</ref> après la Primièra Guèrra mondiala sus las mòrs sexualas en [[Melanesia]], e que sintetiza dins son obratge ''La Sexualitat e sa repression dins las societats primitivas'' (1921). Son observacion de las populacions de las [[illas Trobriand]] revèla una configuracion socioculturala que, fondada sus un mòde de parentat [[matrilineària]], a res a veire amb aquela de la civilizacion europèa. Alara, perque lo complèxe d'Edip coma lo descriu Freud supausa una identitat entre lo paire biologic (amb que la maire parteja un amor que l'enfant jeslosa) e la figura autoritària (que s'interpausa entre l'enfant e la maire), la nocion de complèxe d'Edip sembla indissociabla d'una forma familhala precisa, dicha « nuclara », ont lo paire, la maire e los enfants vivon ensems dins un mèsme fogal e ont lo paire biologic exerça l'autoritat sus l'enfant. E, al contrari del postulat de Freud, aquela forma d'organizacion familhala es pas universala coma l'observèt Malinowsky: dins fòrça autras culturas, lo depositari de l'autoritat al respècte de l'enfant es pas lo paire mas es per exemple l'oncle maternal dins las illas Trobriand<ref>''{{Cita|Aplicant a ambedoas societats una formula brèva, mas un pauc vaga, podèm dire que lo complèxe d'Edip conten lo desir de tuar lo paire, per esposar la maire, alara que dins la societat trobriandesa, matrilineària, conten lo desir d'esposar la sòrre e de tuar l'oncle maternal}} explica Bronislaw Malinowski, in ''La Sexualitat e sa repression dins las societats primitivas'', {{fr}}Payot, 1976, P.52.</ref>. Atal es fragilizat de l'edifici freudian, ont apareis coma una eretgia d'associar pas lo partenari sexual de la maire e la figura exerçant l'autoritat sus l'enfant. [[Claude Lévi-Strauss]], dins son obratge ''Las Estructuras elementàrias de la parentat'' ([[1949]]), sosten que l'enebicion de l'[[incèst]] es al fondament de totas las culturas umanas. Per l'apròcha psicanalitica, l'existéncia d'un tal [[tabó]] coïcida perfièchament amb l'Edip<ref group="H">P.337.</ref>. === Critica de la realitat de l’Edip === [[Fichièr:Oedipus sphinx Louvre G417 n2.jpg|thumb|upright=1.2|[[Edip]] (Drecha) e l'[[Esfinx (mitologia grèga)|Esfinx]] (Centre) acompanhat del dieu [[Ermes]] (Esquèrra).]] ==== Critica de la compreneson del mite ==== Dins ''Mite e tragedia en Grècia anciana'' l'istorian e antropològ, especialista de la [[Grècia antica]], [[Jean-Pierre Vernant]] denoncia los contrasens e l'anacronisme de l'interpretacion psicanalitica del mite grèc e dins un article de [[1967]] titulat « Edip sens complèxe »<ref name="Dictionnaire de la psychanalyse"/>. Per Vernant, Freud sintetiza lo mite en un esquèma tròp simplificator. Plaça pas lo mite d'Edip dins l'ensems de la mitologia grèga. Lo rasonament freudian es per el un ''{{Cita|cercle viciós}}'', subretot perque que Freud interprèta lo mite grèc amb una mentalitat contemporanèa, sens far de contextualizacion istorica<ref>{{fr}}[[Jean-Pierre Vernant]] e [[Pierre Vidal-Naquet]], « Œdipe sans complexe », in ''Œdipe et ses mythes'', ''Historiques'', vol.43, p. 2.</ref>. ==== Dins l'encastre de familhas non monoparentalas ==== De biais general, la question de la validitat del complèxe d'Edip continua de noirir un debat viu dins lo contèxte social actual, que vei se desvelopar en Occident de formas novèlas de la familha (coma la [[monoparentalitat]], la [[adopcion|familha adoptiva]], la [[familha recompausada]], l'[[omoparentalitat]]). Fòrça psicanalistas ensajan d'amenatjar la nocion teorica de complèxe d'Edip ont la figura de l'autoritat paternala es absenta, intermitenta, o partejada entre mai d'un paires. Se fondant sus la nocion d' ''{{en}}entitlement''<ref group="Nota">L' ''{{en}}entitlement'' exprima l'autosuggestion que l'enfant realisa après aver viscut de maltraitars. S'agí subretot d'una estrategia defensiva. Aquel viscut dolorós li autoriza de libertats suls autres e l'enbarra dins una logica narcissica.</ref> creada per Freud, lo psicanalista [[Arnold Rothstein (psicanalista)|Arnold Rothstein]] explica per exemple que d'enfants en sofrança noirissan l'illusion d'èsser de contunh en [[simbiòsi]] amb lor maire<ref>{{fr}}Marie-Christine Saint-Jacques, ''Séparation, monoparentalité et recompostition familiale : bilan d'une réalité complexe et pistes d'action'', Presses Université Laval, 2004, {{ISBN|9782763781433}}, {{P.|58}}.</ref>. ==== Dels estudis de genre ==== Dins l'encastre dels ''[[Gender Studies]]'', la feminista americana [[Judith Butler]], reconeissent l'apòrt freudian, ne critica l'unilateralitat sexuala del complèxe d'Edip. Dins son obratge ''Trebolum de genre'' (1990)<ref group="F">''Gender Trouble'' (1990) capítol « Complexitat del genre e limitas de l’identificacion ».</ref> critica la concepcion freudiana d'una bisexualitat sens vertadièra [[omosexualitat]] d'el biais qu'es presentada dins ''Lo Ièu e l'Aquò''<ref>{{fr}}Claire Pagès, « D’où vient le genre ? Freud, Darwin Butler », ''Cahiers de l'École Doctorale''. Consulté le 12 mars 2010.</ref>. Segon [[Didier Eribon]], lo libre ''L'Antiedip'' de Deleuze e Guattari es « una critica de la normativitat psicanalitica e de l’Edip (…) » e « (…) una mesa en question devastatritz de l'edipinianisme (…) »<ref>{{fr}}Didier Eribon, "Échapper à la psychanalyse", [[Éditions Léo Scheer]], 2005, p.14</ref>. Eribon considèra que lo complèxe d’Edip de la psicanalisi freudiana o lacaniana, es una ''{{cita|inversemblabla construccion ideologica}}'' qu'es un ''{{cita|procés d'inferiorizacion de l'omosexualitat}}''<ref>{{fr}}Réflexions sur la question gay, Paris, Fayard, 1999. (ISBN 2213600988), p.129</ref>. ==== De la realitat empirica ==== Segon lo psicològ social Armand Chatard, la representacion freudiana del complèxe d’Edip es segon d'unes cercaires pauc o gaire pas emparat per de donadas empiricas<ref name=Chatard>{{fr}}{{Article |langue=fr |autor1=Armand Chatard |títol=La construction sociale du genre |periodic=VEI Diversité |volume= |numéro=138 |jour= |mes=septembre |annada=2004 |paginas=23-30 |issn= |url=http://www2.cndp.fr/archivage/valid/66975/66975-10067-12590.pdf }}</ref>. == Referéncias e fonts == === Obratge utilizats === * {{fr}} {{Obratge | id = Dip | títol = Dictionnaire international de la psychanalyse | an = 2002 | url = https://archive.org/details/dictionnaireinte0000unse_g2w3 | editor = Calmann-Lévy | collection = | autor = [[Alain de Mijolla]] | langue = | annada = 2002 | lieu = | publi = | pages = | comentaris = Entrée « Complexe d'Œdipe » par Roger Perron, pp. 334-337 <small>e autres entrées connexes</small> | isbn = 2-7021-2530-1 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="H"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = Hdi | títol = Histoire de la découverte de l'inconscient | editor = Fayard | collection = | autor = [[Henri F. Ellenberger]] | langue = | annada = 2008 | luòc = París | publi = | pages = | commentaire = | isbn = 2-213-61090-8 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="F"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = | títol = Cinq leçons sur la psychanalyse | an = 1990 | url = https://archive.org/details/cinqleonssurlaps0000serg | editor = Payot | colleccion = Petite bibliothèque Payot | autor = [[Sigmund Freud]] | lenga = fr | annada = 1966 | lieu = | publicacion = 2001 | pages = | comentaris = traduch de l'alemand per Serge Jankélévitch | isbn = 2-228-88126-0 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="N"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = | títol = Introduction à la psychanalyse | editor = Payot | colleccion = Petite bibliothèque Payot | autor = [[Sigmund Freud]] | lenga = fr | annada = 1916 | lieu = | publicacion = 1960 | paginas = 443 | comentaris = traduch de l'alemand per Serge Jankélévitch | isbn = }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="M"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}} {{Obratge | id = Df | títol = Dictionnaire freudien | editor = Presses Universitaires Françaises | collection = | autor = Claude Le Guen | langue = | annada = 2008 | lieu = | publi = | pages = | comentaris = Intrada « Complexe d'Œdipe et complexe de castration », p. 273-312 | isbn = 978-2-13-055111-9 }} <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="A"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> === Autras fonts utilizadas === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> === Fonts citadas mas non utilizadas === <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="P"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> == Notas complementàrias == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references group="Nota"/> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> == Annèxes == === Articles connèxes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Edip]] * [[Complèxe d’Electra]] * [[Complèxe de castracion]] * [[Psicanalisi]] * [[Sigmund Freud]] * [[Psicoterapia]] </div> === Ligams extèrnes === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140823083356/http://www.oedipe.org/fr/oedipe Le mythe d'Œdipe sur le portail de la psychanalyse francophone] * {{fr}} [http://geza.roheim.pagesperso-orange.fr/html/oedipe.htm Œdipe en Voyages] Article de patrick Fermi exposant les variations culturelles du mythe au Japon, en Afrique et dans le monde musulman. * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110317114555/http://classiques.uqac.ca/classiques/freud_sigmund/freud.html Œuvres de Sigmund Freud en textes intégraux sur le site ''Les Classiques des Sciences Sociales''] === Bibliografia === === Domèni psicanalitic {{fr}} === * [[Sigmund Freud]], lettre à [[Wilhelm Fliess]] du 21 septembre 1897 (« L'abandon de la Neurotica ») in ''Lettres à Wilhelm Fliess 1887-1904'', PUF, 2006, {{ISBN|2130549950}}, * [[Sigmund Freud]], ''Trois Essais sur la théorie sexuelle'' (1905), Gallimard, collection Folio, 1989, {{ISBN|2070325393}}, * [[Sigmund Freud]], ''Analyse d'une phobie d'un petit garçon de cinq ans : Le Petit Hans'' (1909), PUF, 2006 {{ISBN|2130516874}}, * [[Sigmund Freud]], ''Un Type particulier de choix d'objet chez l'homme'' (1910), in ''Psychologie de la vie amoureuse'', Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2010 {{ISBN|2228905526}} * [[Sigmund Freud]], ''[[Totem et tabou]]'' (1913), Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2004, {{ISBN|2228894079}}. * [[Melanie Klein]], ''Les Stades précoces du conflit œdipien'' (1928), in ''Essais de psychanalyse'', Payot, 1968, * [[Melanie Klein]], ''Le Complexe d'Œdipe'', Payot, coll. "Petite Bibliothèque Payot", 2006, {{ISBN|2228900680}}. * [[Ernest Jones]], ''Hamlet et Œdipe'' (1948), préface de [[Jean Starobinski]], Gallimard 1967. * Claude Le Guen : ''L'Œdipe originaire'', Payot, 1974, {{ISBN|2228216909}}. * Cléopâtre Athanassiou-Popesco, ''Un Étrange itinéraire psychanalytique : [[Œdipe]] roi'', Hublot, 1999, {{ISBN|2912186099}} * Collectif, ''La Censure de l'amante'' et autres préludes à l'œuvre de [[Michel Fain]], Delachaux & Niestle, 1999, {{ISBN|2603011626}}. * [[Moustapha Safouan]], ''Études sur l'Œdipe'', Paris, Seuil, 1974. * Recueil de textes de [[Sigmund Freud]], [[Didier Anzieu]], [[Ernest Jones]] et ''alii'', ''L'Œdipe, un complexe universel'', Sand & Tchou, 2004, {{ISBN|2710705885}}. * Guy Cabrol (dir.), ''Actualité de l'Œdipe'', monographie de la [[Revue française de psychanalyse]], PUF, 2007, {{ISBN|9782130564065}}. === Bibliografia critica e generala {{fr}}=== * [[Jean-Pierre Vernant]], « Œdipe sans complexe » in ''Mythe et tragédie en Grèce ancienne'', La découverte, 1972, {{ISBN|2707144231}}. * [[René Girard]], ''La Violence et le Sacré'', Grasset, 1972, {{ISBN|2246000513}} * [[Annick de Souzenelle]], ''Œdipe intérieur'', Albin Michel, 1999. * Dominique Giovannangeli, ''Métamorphoses d'Œdipe, un conflit d'interprétations'', Bruxelles, De Boeck, 2002, {{ISBN|2-8041-3821-6}}. * [[Jean-Pierre Vernant]] et [[Pierre Vidal-Naquet]], ''Œdipe et ses mythes'', Complexe, 2006. * Mark Anspach, ''Oedipe mimétique'', Paris, L'Herne, 2010. [[Categoria:Psicanalisi]] 2zgd5fo56ckujq2nl1dorvbco7ken5u 0 157044 2509482 2491028 2026-09-26T10:34:25Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509482 wikitext text/x-wiki [[File:Tattoo_Temple_Joey_Pang_bobo_websq.jpg|alt=Femme nue de dos, avec des tatouages colorés de style japonais : branches de cerisier en fleur de l'épaule droite au milieu du dos, et deux carpes sur fond de gravier sur le haut du bassin.|thumb|Tatoatge d'estil japonés realizat per l'artista tatoaira chinesa Joey Pang.]] Un <dfn>tatoatge</dfn> es un dessenh decoratiu e/o simbolic realizat injectant de tinta dins la [[Pèu|pèl]]. De per abans, se fasiá amb de tinta de China o de tintas a basa de carbon o de seu. Ara s'agís mai de tintas contenent de pigments industrials. Existís diferentas colors de tinta e quitament una tinta transparenta que reagís a la lutz negra<span></span>: aquel tipe de tatoatge es nomenat tatoatge « UV » o « ''<span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">Blacklight</span>'' »<ref name="blacklight"><span class="ouvrage" id="Tattoos" contenteditable="false">Tattoos, [http://www.tattoosfrance.com/tatouage-lumiere-noire-ou-blacklight/ « <cite style="font-style: normal">Tatouage lumière noire ou ''blacklight''</cite> »],&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2011-03-05">5 mars 2011</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">2 de setembre de 2011</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="Tattoos" contenteditable="false"></span></ref>. Lo tatoatge es considerat coma un tipe de modificacion corporala permanenta. La tecnica del tatoatge consistís a injectar la tinta jos la pèl a l'ajuda d'agulhas o d'objèctes puntuts. La tinta es pausada jos la pèl entre lo dèrma e l'epidèrma. La prigondor de la fissada varia de 1 a <span class="nowrap" contenteditable="false">4&nbsp;mm</span> en foncion de tipes de pèl e de las partidas del còs, las zònas mai espessas se situant dins l'esquina, los coides e los genolhs. Lo tatoatge se practica dempuèi de milièrs d'ans per tot lo mond. Se pòt far per de rasons simbolicas, religiosas o esteticas. Dins mai d'una [[Civilizacion]]s, quitament es considerat coma un rite de passatge a causa de la dolor suportada pendent la realizacion del motiu. Es tanben un bais de marcatge utilizat per l'identificacion dels esclaus, dels prisonièrs o dels animals domestics. == Etimologia == Lo mot ven del [[tahitian]] ''tatau'', que significa ''marcar'', ''dessenhar'' o ''picar'' e deriva de l'expression « Ta-atouas ». La raiç del mot, ''ta'' significa « dessenh » e ''atua'' significa « ment, dieu ». Lo doctor Berchon, traductor del segon viatge de Cook cap a Tahiti en 1772, empleguèt pel primièr còp lo mot ''tattoo'' en 1798<ref><span class="ouvrage" id="Acad.C3.A9mie_fran.C3.A7aise1798" contenteditable="false"><span class="nom_auteur">Académie française</span>, <cite class="italique">Dictionnaire de l'Académie françoise</cite>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;2, J. J. Smits,&#x200E; <time>1798</time> <small style="line-height:1em;">([//books.google.com/books?id=XIoSAAAAIAAJ&pg=PA634 legir en linha])</small>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;634</span></ref>. Al Japon, le tatoatge tradicional practicat a la man es nomenat''irezumi'' (<span class="lang-ja" title="Japonais" lang="ja">入れ墨 o 入墨</span>,&#x20;''<span class="t_nihongo_romaji" title="Transcription Hepburn"><span class="lang-ja-latn-alalc97" lang="ja-latn-alalc97">irezumi</span></span>''<span class="t_nihongo_help"><span class="t_nihongo_icon" style="color:#00e;font:bold 80% sans-serif;text-decoration:none;padding:0 .1em;">^?</span></span>, <span title="Information complémentaire">literalament « insercion de tinta »</span>), lo tèrme mai general per designar lo tatoatge es ''horimono'' (<span class="lang-ja" title="Japonais" lang="ja">彫り物 ou 彫物</span>,&#x20;''<span class="t_nihongo_romaji" title="Transcription Hepburn"><span class="lang-ja-latn-alalc97" lang="ja-latn-alalc97">horimono</span></span>''<span class="t_nihongo_help"><span class="t_nihongo_icon" style="color:#00e;font:bold 80% sans-serif;text-decoration:none;padding:0 .1em;">^?</span></span>, <span title="Information complémentaire">literalament « escultura »</span>). == Istòria == Lo tatoatge es una practica atestada en Eurasia dempuèi leo neolitic. « Ötzi », l'òme de las glaças descobèrt gelat dins los Alps italoaustriacas a de tatoatges supausats terapeutics<ref name="NewScientistDn17469"><span class="ouvrage" id="Callaway2009" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Ewen_Callaway2009"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Ewen <span class="nom_auteur">Callaway</span>, <span lang="en">« <cite style="font-style:normal;">World's oldest tattoos were made of soot</cite> »</span>, ''<span class="lang-en" lang="en">New Scientist</span>'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2009-07-15">15 juillet 2009</time> <small style="line-height:1em;">(ISSN&nbsp;<span class="plainlinks noarchive">[http://worldcat.org/issn/0262-4079&lang=fr 0262-4079]</span>, [http://www.newscientist.com/article/dn17469-worlds-oldest-tattoos-were-made-of-soot.html legir en linha])</small></span></span><span class="ouvrage" id="Callaway2009" contenteditable="false"></span></ref> (pichons trachs parallèls lo long dels lombars e sus las cambas). Los analisis al [[carbòni 14]] realizadas per la comunautat scientifica estiman sa mòrt vèrs 3500 AbC. En Egipte, tres momias femininas tatoadas suls braces, las cambas e lo tòrs, datant de l'an 2000 AbC., foguèron descobèrtas dins la val de Deir el-Bahari (près de Tèbas). Lor descripcion evòca fòrça tatoatges representant de linhas parallèlas e de punts alinhats<ref><span class="ouvrage" id="Keimer1948" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Louis_Keimer1948">Louis <span class="nom_auteur">Keimer</span>, <cite class="italique">Remarques Sur Le Tatouage Dans l'Égypte Ancienne</cite>, Le Caire,&#x200E; <time>1948</time>, 118&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;10-12</span></span><span class="ouvrage" id="Keimer1948" contenteditable="false"></span></ref>. Tot coma en Egipte, de momias tatoadas foguèron descobèrtas dins la region de l'anciana Nubia. En 1910, una primièra momia, datant de l'an 1500 AbC., es descobèrt pel britanic Cecil M. Firth sul site arqueologic de Kubban (una centena<span class="nowrap"></span> al sud d'Assoan). Presenta d'elements de tatoatge sus la region abdominala en forma de lausanges puntilhats enrodat d'un doble reng de jonhents<ref><span class="ouvrage" id="Firth1927" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Cecil_Mallaby_Firth1927"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Cecil Mallaby <span class="nom_auteur">Firth</span>, <cite class="italique" lang="en">The Archeological Survey of Nubia</cite>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;</span></span></ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref><span class="ouvrage" id="Hambly1925" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Wilfred_Dyson_Hambly1925"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Wilfred Dyson <span class="nom_auteur">Hambly</span>, <cite class="italique" lang="en">The History of Tattooing and its Significants, with some Account of Other Forms of Corporal Marking</cite>, Londres, Witherby,&#x200E; <time>1925</time>, 346&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;320-321</span></span><span class="ouvrage" id="Hambly1925" contenteditable="false"></span></ref>. Puèi en 1961, fòrça momias tatoadas foguèron descobèrtas per André Vila sul site de l'escavacion francesa al vilatge d'Aksha al nòrd de [[Sodan]]<ref name="Askha"><span class="ouvrage" id="Vila1967" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Andr.C3.A9_Vila1967">André <span class="nom_auteur">Vila</span>, <cite class="italique">Askha II. </cite></span></span></ref>. Totas las momias que lo sèxe podèt èsser identificat son de femnas, levat un òme tatoat sus la cara. L'estil dels tatoatges es lo mèsme qu'en Egipte e sul site de Kubban, e representa atal de motius geometrics, de punts e de linhas. André Vila estima qu'aquelas momias datan del sègle I AbC, veire al començament de l'[[Anno Domini|èra crestiana]]<ref name="Askha"><span class="ouvrage" id="Vila1967" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Andr.C3.A9_Vila1967">André <span class="nom_auteur">Vila</span>, <cite class="italique">Askha II. </cite></span></span></ref>. Dins lo [[Bacin de Tarim]] ([[Xinjiang]] en [[Republica Populara de China|China]]), fòrça momias de tipe europèu son descobèrtas per d'arqueològs chinés. Una partida d'entre elas son tatoadas sus las mans, los braces o l'esquina<ref><span class="ouvrage" id="Debaine-Francfort1998" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Corinne_Debaine-Francfort1998">Corinne <span class="nom_auteur">Debaine-Francfort</span>, <cite class="italique">Archéologie du Xinjiang des origines aux Han</cite>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;14,&#x200E; <time>1998</time> <small style="line-height:1em;">([http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/paleo_0153-9345_1988_num_14_1_4436 legir en linha])</small>, partie&nbsp;1, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;19</span></span><span class="ouvrage" id="Debaine-Francfort1998" contenteditable="false"></span></ref>. Encara mal conegudas (las solas publicacions accessibles en lenga occidentala son aqueles de Victor H. Mair e James P. Mallory<ref><span class="ouvrage" id="Mair1995" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Victor_H._Mair1995"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Victor H. <span class="nom_auteur">Mair</span>, <cite class="italique" lang="en">Mummies of the Tarim Basin</cite>, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span></ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref><span class="ouvrage" id="MairMallory2000" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Victor_H._MairJames_P._Mallory2000"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Victor H. <span class="nom_auteur">Mair</span> et James P. <span class="nom_auteur">Mallory</span>, <cite class="italique" lang="en">The Tarim Mummies : Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West</cite>, Thames & Hudson,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2000-06">juin 2000</time>, 352&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span></ref>), unas d'elas poiriá datar de la fin del millenari <abbr>2 AbC</abbr>. En mai, tres momias tatoadas foguèron escavadas del permafròst de l'Altaí dins la segonda mitat del sègle <span class="romain">XX </span>(« L'Òme de Pazyryk » dins los ans 1940 e « La Dama d'Ukok » e « L'Òme d'Ukok » dins los ans 1990); mòstra de motius zoomòrfs executats dins un estil curvilinha. « L'Òme de Pazyryk » es tatoat sus l'ensems dels braces, l'esquina e lo pitre<ref><span class="ouvrage" id="Rudenko1970" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Sergei_I._Rudenko1970"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Sergei I. <span class="nom_auteur">Rudenko</span> (<abbr class="abbr" title="traduction">trad.</abbr>&nbsp;</span></span></ref>. « La Dama d'Ukok » e « L'Òme d'Ukok » pòrtan tanben de tatoatges d'un estil pròche de la momia de Pazyryk e que representan d'animals, tipics de l'art animalièr dels pòbles indoeuropèus Esitas que poblavan tota l'Asia centrala dins l'antiquitat. Segon las estimacions scientificas, la datacion d'aquelas momias se situa entre le sègle <span class="romain">V e </span><span class="romain">II</span><abbr class="abbr" title="avant Jésus-Christ">^Abc.</abbr>. Al començament de nòstra èra, los Bretons avián fòrça marcas corporalas sovent descrichas coma de tatoatges dins los recits de conquèsta de Juli Cesar. Erodian, un istorian roman del sègle <span class="romain">III</span>, escrich<span></span>: <span class="citation" contenteditable="false">« Los Bretons se tatoan lo còs de pinturas variadas e de figuras d'animals de totas menas. </span><span class="citation" contenteditable="false">Vaquí que se vestisson pas, per amagar pas lors dessenhs corporals »</span><ref><span class="ouvrage" id="H.C3.A9rodien1990" contenteditable="false"><span class="nom_auteur">Erodian</span> (<abbr class="abbr" títol="traduction">trad.</abbr>&nbsp;</span></ref>. Servi, un gramatician del sègle <span class="romain">IV</span>, es tanben convençut que <span class="citation" contenteditable="false">« las gents de Bretanha pòrtan de tatoatges »</span> e qu'aquela forma de marcatge deu èsser clarament diferenciada de la pintura corporala<ref><span class="ouvrage" id="Servius1965" contenteditable="false"><span class="nom_auteur">Servius</span> (<abbr class="abbr" títol="traduction">trad.</abbr>&nbsp;</span></ref>. Al Japon, de figurinas datant de l'èra Jōmon pòrtan de simbòls pareissent a de tatoatges, mas pas cap d'estudi scientifica faguèt de pròvas concrètas mostrant d'aquelas practicas. Las primièras traças conegudas son eissidas d'escrichs chineses datant dels sègles <span class="romain">III</span><nowiki></nowiki><span class="romain">e VI</span><span></span>. Aqueles tèxtes parlan de pescadors que lo còs es tot cobèrt de tatoatges<ref><span class="ouvrage" id="Goodrich" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Luther_Carrington_Goodrich"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" títol="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Luther Carrington <span class="nom_auteur">Goodrich</span> (<abbr class="abbr" títole="traduction">trad.</abbr>&nbsp;</span></span></ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref><span class="ouvrage" id="van_Gulik1982" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Willem_Robert_van_Gulik1982"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" títol="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Willem Robert <span class="nom_auteur">van Gulik</span>, <cite class="italique" lang="en">Irezumi : The Pattern of Dermatography in Japan</cite>, Brill Archive,&#x200E; <time>1982</time>, 308&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;246-247</span></span><span class="ouvrage" id="van_Gulik1982" contenteditable="false"></span></ref>. Dins lo Kojiki, escrich en 712, se descriu dos diferents tipes de tatoatges, un considerat coma « prestigiós » per las personas illustras, los eròis e los nòbles, e un mai « vulgar » pels criminals e bandolièrs. Lo [[judaïsme]] enebís tota inscripcion talhada e marcada de tinta indelebila (Deuteronòma 14.1, Levitic 19.28 <span class="citation" contenteditable="false">« Vous ne ferez point d'incisions dans votre chair pour un mort, et vous n'imprimerez point de figures sur vous. </span><span class="citation" contenteditable="false">Je suis l'Éternel. </span><span class="citation" contenteditable="false">»</span>). Al sègle <span class="romain">VIII</span>, lp [[Adrian I (papa)|papa Adrian]] bandís lo tatoatge, e totas las marcas corporalas d'inspiracion pagana. Lo tatoatge seriá donc mal considerat dins la cultura occidentala a causa de las condamnacions judeocrestianas que n'es l'objècte. E mai, los [[Normands]], qu'envasiguèron l'Euròpa del Nòrd al sègle <span class="romain">XI</span>, mespresan lo tatoatge. L'ensems d'aquelas interdiccions e consideracions nefastas al subjècte del tatoatge provòcan sa « desapareisson » pendent fòrça sègles en occident del sègle <span class="romain">IX</span><span></span><nowiki> </nowiki><span class="romain">a XVIII</span>; levat una mencion per Marco Polo<ref>''Le livre de Marco Polo'', 1298 : « Totas las gents (al Laos, ''Cangigu'') comunament se fan òbra d’agulhas, de leons, de dragons e d'aucèls, e mai fòrça autras causas. </ref>. Foguèt en 1770 que los Europèus tornèron descobrir lo tatoatge, pendent d'exploracions dins lo [[Oceania|Pacific Sud]] amb lo capitani [[James Cook]]<ref name="Misery"><span class="ouvrage" id="Misery2009" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Laurent_Misery2009">Laurent <span class="nom_auteur">Misery</span>, <cite class="italique">Variations sur la peau</cite>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;2, Éditions L'Harmattan,&#x200E; <time>2009</time>, 218&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span></ref>. Dins la cultura europèa, los marins subretot èra entre autre identificats amb aquelas marcas fins a la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]]. Aqueles quita marins europèus se tatoavan sovent un crucifix subretot dins l'esquina per se salvar de la flagellacion en cas de punicion qu'èra un crime que de damatjar un imatge piós. Aquel sistèma d'identificacion èra, abans l'arribada de la fotografia d'identitat, un mejan segur e eficaç per provesir las fichas polícia la pega<ref name="Misery"><span class="ouvrage" id="Misery2009" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Laurent_Misery2009">Laurent <span class="nom_auteur">Misery</span>, <cite class="italique">Variations sur la peau</cite>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;2, Éditions L'Harmattan,&#x200E; <time>2009</time>, 218&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span></ref>. Las fichas de polícia, fins al sègle <span class="romain">XIX</span>, comportavan l'indication e la descripcion de cada tatoatge que permetava atal d'identificar sens error un individú<ref>[[Tatouage#Le Breton2002|Le Breton 2002]]<span contenteditable="false">, </span><abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">36-39</span></ref>. De personalitats politicas se fan tatoar, coma lo tsar rus [[Nicolau II|Nicolàs II]] (una espatla sul pitre après d'un pelegrinatge a Jerusalèm), de reis britanics [[Edoard VII deu Reiaume Unit|Edoard VII]] e [[Jòrdi V del Reialme Unit|Jòrdi V]], del rei de Danemarc [[Frederic IX de Danemarc|Frederic IX]] (un dragon chinés sul tòrs), del dirigent rus [[Ïosif Stalin|Stalin]] (una tèsta de mòrt su pitre), del Primièr ministre britanic [[Winston Churchill]] (una ancòra sul braç esquèrra) o encara del president american [[Franklin Delano Roosevelt]] (un escut d'ostal)<ref>Véronique Prat, « L'art à fleur de peau », ''Le Figaro Magazine'', semaine du 2 mai 2014, pages 67-71.</ref>. A partir de la fin del sègle <span class="romain">XX</span><span></span>, lo tatoatge comença a se democratizar. Totjorn mai de personas se fan tatoar,coma los esportius, musicians, comedians celèbres, que fan mòstra de lors tatoatges.<gallery mode="packed"> File:MaoriChief1784.jpg|Dessen d'un cap maori, 1784 per Parkinson dins son primièr viatge del capitani James Cook en Nòva Zelanda. File:Roshi Ensei lifting a heavy beam.jpg|Illustracion d'un lutaire tatoat (sègle XIX) File:Beato, Felice (1834 – 1907) - Tattooed japanese men - ca. 1870.jpg|Tatoatges japonés, 1870. File:MaoriChief19C.jpg|Illustracion d'un cap māori (sègle XIX). File:Lautrec the tattooed woman 1894.jpg|Pintura ''La Femna tatoada'' o ''La Teleta'' d'[[Enric de Tolosa-Lautrèc]], 1894. </gallery> == Finalitat == A l'origina, aquelas marcas sus la pèl èran de signes d'apartenéncia a un grop<span></span>: tribal, religiós, de piratas, d'ancians prisonièrs o de legionaris. Mas es tanben una mena de marcar de biais indelebil de categorias de gents coma los esclaus o los prisonièrs. Mas las rasons que las gents causisson d'èsser tatoats son divèrsas: identificacion a un grop, cosmetic, [[Religions|ritual religiós]], exemple de teoria de l'andicap<ref><span class="ouvrage" id="Bohler" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="S.C3.A9bastien_Bohler">Sébastien Bohler, [http://www.pourlascience.fr/ewb_pages/a/actualite-les-genes-du-tatoue-25533.php « <cite style="font-style: normal">Les gènes du tatoué</cite> »], sur ''Pour la Science'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2010-07-11">11 de julhet de 2010</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">5 d'agost de 2010</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Bohler" contenteditable="false"></span></ref>, e utilizacions [[Magia|magicas]] son las mai frequentas. Tanben, la sociologia del còs los ten per un objècte d'estudi important. Dins los [[ans 1970]], e subretot dins los [[ans 1990]], un vam vertadièr pel tatoatge se fa jorn. Lo tatoatge es pas mai un bais de mostrar son apartenéncia a un grop, a una tribú o a un quartièr, es un mejan de revendicar son originalitat, de seduire, de se far bèl, de provocar, de compensar. D'adolescents lo vivon coma un rite de passatge e agisson a vegada sus una impulsion que regrètan mai tard<ref>[[Tatouage#Le Breton2002|Le Breton 2002]]<span contenteditable="false">, </span><abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">158-166</span></ref>. Un tatoatge correspond sovent a un moment important de la vida, agradable o dolorós<span></span>: naissença, decés, capitada personala o professionala son d'exemples recurrents de rasons per de far tatoar<ref>[[Tatouage#Le Breton2002|Le Breton 2002]]<span contenteditable="false">, </span><abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">169-172</span></ref>. Alara, lo motiu mas tanben lo luòc de l'inscripcion (esquina, tòrs, braces, cambas, partidas intimas, etc.) a tanben un sens important. De « tatoatges » son dessenhats per facilitar la reproductibilitat d'unas terapias medicalas. En radioterapia extèrna, de traçats persistents son aplicats sus la pèl (coma amb lo fuchsine) alara que los tatoatges permanents son pas que punts gravats amb una agulha banhada dins la tinta de China<ref><span class="ouvrage" id="National_Du_Cancer" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Institut_National_Du_Cancer">Institut National Du Cancer, [https://web.archive.org/web/20100809045426/http://www.e-cancer.fr/pendant-les-traitements/la-radiotherapie/le-deroulement-dune-radiotherapie-externe/la-phase-de-reperage « <cite style="font-style: normal">Le repérage de la zone à traiter</cite> »], sur ''http://www.e-cancer.fr/cancer-info'',‎ <time class="nowrap" datetime="2009-11-23">23 novembre 2009</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">11 d'abril 2011</span>)</small>''</span></span><span class="ouvrage" id="National_Du_Cancer" contenteditable="false"></span></ref>. La tòca d'aqueles tatoatges es de fixar los camps sus la pèl que correspondon a la zona [[Tumor|tumorala]] d'irradiar. E, de tatoatges son tanben gravats sus d'animals per identificacion. Lo tatoatge decoratiu suls animals es mai sovent interdit per las leis sus la proteccion dels animals<ref><span class="ouvrage" id="Cyberpresse" contenteditable="false">Cyberpresse, [http://www.cyberpresse.ca/actualites/insolite/201011/18/01-4343921-tatouer-un-poney-est-un-mauvais-traitement-en-allemagne.php « <cite style="font-style: normal">Tatouer un poney est un mauvais traitement en Allemagne</cite> »], sur ''http://www.cyberpresse.ca/'',‎ <time class="nowrap" datetime="2010-11-18">18 novembre 2010</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">11 d'abril de 2011</span>)</small>''</span><span class="ouvrage" id="Cyberpresse" contenteditable="false"></span></ref>. Quinas que sián las rasons que menan una persona a se far tatoar, es fòrça important de gardar a la ment que lo tatoatge es una modificacion permanenta e indelebila.<span class="cx-segment" data-segmentid="240"></span> === Tatoatges magics === [[File:Thai_tattoos_2.jpg|alt=Tatouage traditionnel d'Asie du sud-est appelé Sak Yant, réalisé dans le dos d'un homme|right|thumb|''Sak Yant'', tatoatge tradicional d'Asia del Sud Èst]] En Asia del Sud Èst, lo tatoatge tradicional se practica pels monges [[Bodisme|bodistas]] o los prèires bramans<ref name="Yantra"><span class="ouvrage" contenteditable="false">[https://web.archive.org/web/20111001194821/http://www.thaiguidetothailand.com/magic-and-superstition/sak-yant-magic-tattoo/ « <cite style="font-style: normal">Sak Yant - Magic Tattoo</cite> »], sur ''http://www.thaiguidetothailand.com/'',‎ <time class="nowrap" datetime="2009-11-19">19 novembre 2009</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">11 de mai de 2011</span>)</small>''</span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>. Es nomenat ''Iantra'' (<span class="lang-th" contenteditable="false" lang="th">สักยันต</span>), que significa ''art del tatoatge magic'', o tanben ''Sak Yant''. ''Sak'' significa « tatoar » e ''Yant'' designa de dessenhs sacrats representant los Mantras e [[Kata|Katas]] bodistas<ref name="Yantra"/>. Aqueles tatoatges son considerats coma « magics » e balhan al portaires de poders de proteccion e de benediccion<ref name="Sak_Yant"><span class="ouvrage" contenteditable="false">[https://web.archive.org/web/20151001031418/http://www.poodumtattoo.com/ « <cite style="font-style: normal">Sak Yant ????</cite> »], sur ''https://web.archive.org/web/20151001031418/http://www.poodumtattoo.com/'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">12 de mai de 2011</span>)</small>''</span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>. Son fòrça present al [[Laos]], [[Cambòtja]], [[Birmania]] e subretot [[Tailàndia]]. A l'origina, aquel art es eissit de la cultura Khmer. Los motius representan una mescla de pregàrias e psalmes [[Bodisme|bodista]], e d'incantacion e sortilègi chamanic que ls guerrièrs Khmer e Taï portavan per aumentar lor poténcia e los aparar pendent los combats<ref name="Sak_Yant"/>. Aquela tradicion contunhèt amb los sègles e fins ara encora fòrça gents se fan tatoar de ''Iantra''. === Tatoatges jos constrencha === Dins l'Istòria, se pòt destriar fòrça e divèrsas rasons a l'acte de tatoar per la fòrça un individú non consentent. Mai sovent, s'agís de castigar, o de s'assegurar qu'un individú pòsca amagar unes fachs a la societat. ==== Antiquitat<span></span>: la marca dels esclaus ==== [[Erodòt]] conta qu'Istièu, tiran de Milet prisonièr a la cort del rei dels Pèrses, rasèt la tèsta de son esclau puèi tatoèt un messatge per transmetre sus son crani, puèi esperèt que lo pèl torna abans d'enviar l'esclau cap a son destinatari<ref>[[Erodòt|Hérodote]]<span>,</span><nowiki> </nowiki>''Histoires''<nowiki> </nowiki><small>&#x5B;détail des éditions&#x5D;</small><nowiki> </nowiki><small>[[http://fr.wikisource.org/wiki/Histoire_:_Livre_cinqui%C3%A8me_-_Terpsichore legir en linha]]</small><nowiki> </nowiki><span>« V - Terpsichore, 35 »</span></ref>. Dins l'Atenas antica, los esclaus èran sistematicament tatoats d'un chòt o d'una nau de guèrra sul front, per que demoren reconeissables de pertot per sempre<ref name="LeBreton">[[Tatouage#Le Breton2002|Le Breton 2002]]<span contenteditable="false">, </span><abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">25-28</span></ref>. Los Romans eritèron de la practica del tatoatge, totjorn per castig. Los esclaus son marcats per un tatoatge mai discrèt qu'aquel dels Grècs<span></span>: a la plaça un dessenh de chòt, los Romans tatoavan la primièra letra del nom de familha del mèstre entre los dos uèlhs dels esclaus. Aquela practica mòstra tanben de traças d'umor (esclavagista) dels Romans. Soetan conta un dels bons mots de l’epòca<span></span>: <span class="citation" contenteditable="false">« I a pas mai letrats que los Nubians »</span> (la Nubia èra una font màger d’esclaus). Los generals romans espandiguèron la practica als mercenaris, que se mesfisián, per s'assegurar que los desertors sián identificats. Es a Roma que lo tatoatge prenguèt son primièr nom occidental<span></span>: ''stigma'' (estigmata), la marca d'infamia<ref><span class="ouvrage" id="Jones1987" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="C.P._Jones1987"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> C.P. <span class="nom_auteur">Jones</span>, <cite class="italique" lang="en">The Journal of Roman Studies</cite>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;77, Society for the Promotion of Roman Studies,&#x200E; <time>1987</time>, 282&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr><span class="lang-en" lang="en">, « Stigma : Tattooing and Branding in Graeco-Roman Antiquity »</span>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;152</span></span><span class="ouvrage" id="Jones1987" contenteditable="false"></span></ref>. Foguèt per remplaçar de la cremadura al fèrre roge que las autoritats romanas utilizèron lo tatoatge suls condemnats, coma castig definitiu. L'astre dels panaires e pariàs de Roma ne venguèt pas melhor al sègle <span class="romain">IV</span>, quand [[Constantin I lo Grand|Constantin I<abbr class="abbr" title="premier" contenteditable="false"></abbr>]] decretèt que los condemnats poirián èsser tatoats sus las cambas o las mans, mas jamai sus la cara, que, creada a l’imatge de Dieu, deu demorar verge<ref name="LeBreton">[[Tatouage#Le Breton2002|Le Breton 2002]]<span contenteditable="false">, </span><abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">25-28</span></ref>. ==== Segonda Guèrra mondiala: lo IIIn Reich ==== [[File:Auschwitz_survivor_displays_tattoo_detail.jpg|alt=Numéro 140603 tatoué en noir sur la face externe d'un avant-bras masculin.|thumb|Tatoatge d'[[Auschwitz]].]] L'identificacion realizada pels Nazis a [[Auschwitz]] pendent la [[Dusau Guèrra Mondiau|Segonda Guèrra mondiala]] consistissiá a tatoar, sus l'avantbraç, lo matricul dels desportats<ref><span class="ouvrage" id="Cipriani-Crauste2008" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Marie_Cipriani-Crauste2008">Marie <span class="nom_auteur">Cipriani-Crauste</span>, <cite class="italique">Le tatouage dans tous ses états : A corps, désaccord</cite>, Éditions L'Harmattan, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span></ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref><span class="indicateur-langue" contenteditable="false">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="Memorial_Museum" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Holocaust_Memorial_Museum">Holocaust Memorial Museum, [http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10007056 « <cite style="font-style: normal">''<span class="lang-en" lang="en">Tattoos and Numbers: The System of Identifying Prisoners at Auschwitz</span>''</cite> »], sur ''http://www.ushmm.org/'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">20 de setembre de 2011</span>)</small>''</span></span><span class="ouvrage" id="Memorial_Museum" contenteditable="false"></span></ref>. Los tzigans, dins aqueles mèsmes camps, èran tatoats d'un Z, coma ''<span class="lang-de" contenteditable="false" lang="de">Zigeuner</span>'', [[Ròms|tzigan]] en alemand<ref><span class="ouvrage" id="Kadar2005" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Marlene_Kadar2005"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Marlene <span class="nom_auteur">Kadar</span>, <cite class="italique" lang="en">Life writing series : Tracing the autobiographical</cite>, <abbr class="abbr" title="volume">vol.</abbr>&nbsp;27, Wilfrid Laurier Univ. </span></span></ref>. Dins aquel encastre, lo tatoatge jos constrencha participava a una entrepresa de desumanizacion. Après la guèrra, los subrevivents dels camps aguèron de reaccions diferentas: se la majoritat los conservèron, d'autres los faguèron escafar. De l'autre costat, los soldats de la Waffen-SS èran tanben tatoats; èra escrich lor grop sanguin (''<span class="lang-de" contenteditable="false" lang="de">Blutgruppentätowierung</span>'') sus la fàcia interiora del biceps del bras esquerra<ref><span class="ouvrage" id="S.C3.A9onnet2007" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Michel_S.C3.A9onnet2007">Michel <span class="nom_auteur">Séonnet</span>, <cite class="italique">La marque du père</cite>, Gallimard, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span></ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref><span class="ouvrage" id="Lobsiger1985" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Fran.C3.A7ois_Lobsiger1985">François <span class="nom_auteur">Lobsiger</span>, <cite class="italique">Un Suisse au service d'Hitler</cite>, Editions Albatros,&#x200E; <time>1985</time>, 243&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span></ref>. Aquel tatoatge aviá lo chafre de <span class="lang-de" contenteditable="false" lang="de">« Kainsmal »</span> (« la Marca de [[Caín]] »)<ref group="Nota">Aquò fa allusion a la marca que Dieu pausava sus Caín per l'empachar d'èsser tuat e de fugir per sempre</ref> e aviá pas qu'una sola letra. Pas cap d'autra inscripcion, matricul o unitat militara èran tatoats. Après la guèrra, aquelas marcas facilitèron l'identificacion d'ancian SS. ==== Contemporanèu: lo tatoatge criminal ==== Diferents grops del crime organizat fan del tatoatge un simbòl. Es lo cas, per exemple, dels iacuzàs als Japon<ref name="Yakuza"><span class="ouvrage" id="Hill2006" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Peter_B._E._Hill2006"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Peter B. E. <span class="nom_auteur">Hill</span>, <cite class="italique" lang="en">The Japanese Mafia : Yakuza, Law, and the State</cite>, Oxford University Press,&#x200E; <time>2006</time>, 336&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span></ref>, de panaires dins la lei de la mafia russa o encara dels membres dels Maras al Salvador<ref><span class="ouvrage" id="2009" contenteditable="false">« <cite style="font-style:normal;">Décodage de leur langage, de leurs rites et de leurs tatouages</cite> », ''Le Matin'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2009-09-07">7 septembre 2009</time> <small style="line-height:1em;">([https://web.archive.org/web/20150715092826/http://www.lematin.ch/actu/monde/decodage-langage-rites-tatouages-162521/ legir en linha])</small></span><span class="ouvrage" id="2009" contenteditable="false"></span></ref>. Aquelas tres organizacions fan de tatoatges forçats sus de lors membres, a vegadas per castig. Al Japon, un iacuzà que manquèt son dever o faguèt una coardiá pòt s'automutilar o se far gravar un tatoatge desonorant<ref name="Yakuza"><span class="ouvrage" id="Hill2006" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Peter_B._E._Hill2006"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Peter B. E. <span class="nom_auteur">Hill</span>, <cite class="italique" lang="en">The Japanese Mafia : Yakuza, Law, and the State</cite>, Oxford University Press,&#x200E; <time>2006</time>, 336&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span></ref>. En Russia, lo tatoatge per la fòrça pòt se practicar entre prisonièrs d'un meteis mitan carceral, o d'una « familha ». Quand es un castig, l'imatge es sovent obscèn o pornografic, per far vergonha al castigat. Mas tanben una coardiá o una traïson pòt èsser gravada de biais simbolic. Es lo cas pels membres Maras accusats de traïson, ont lo nombre 187 (numèro de l'article del còdi penal de Califòrnia que definís los murtres) es gravat. L'usatge del còdi simbolic dels tatoatges pels criminals en Russia vòl qu'un prisonièr siá tatoat pels perelhs segon los davancièrs e pòt èsser d'esperel una constrencha, que lo subjècte tatoat pòt pas refusar. Çò meteis pels criminals novèls que la ierarquia atribuís de tatoatges obligats. ==== Tatoatge d'identificacion animala ==== [[File:Greyhound_right_ear_tattoo.jpg|alt=Oreille de chien marquée 771 en pointillés noirs|thumb|Aurelha de can tatoat.]] Lo tatoatge es un dels biais utilizats per permetre l'identificacion dels animals d'[[elevatge]]. En Euròpa, pels carnivòrs domestics aquel tipe d'identificacion ese remplaçat per una nièras electronica dempuèi lo [[4 de julhet]] de [[2011]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110829134548/http://www.news-assurances.com/assurance-animale-puce-ou-tatouage-le-point-sur-l%E2%80%99indentification-des-chiens-et-des-chats-en-2011/016758002 {{fr}}News-assurances.com - Assurance animale / Puce ou tatouage : Le point sur l’identification des chiens et des chats en 2011]</ref>. == Tecnica == === Procedura === Segon la tradicion, las culturas tribalas crèan los tatoatges mejans d'aisinas amoladas. Mai sovent fachs amb d'òs, aquelas aisinas son afiladas en forma de penche o de ponchon. Las puntas del penche son enseguida banhadas dins la tinta, puèi lo tatoaire truca amb un brocet per far penetrar las puntas dins la pèls e d'i inserir la tinta. Un autre metòde tradicional consistís a incisar la pèl puèi fregar lo talh amb de tinta, de cendres, o d'autres pigments. Aquela tecnica pòt venir en complement de l'[[Escarificacion|escarificacion]]. Al Japon, lo tatoatge tradicional, ''Irezumi'', se realiza amb d'agulhas fixadas al tèrme d'un margue, al biais d'un pincèl. Un còp las agulhas impregnats de tinta, lo tatoaire las fa penetrar dins la pèl per un movement d'anar e tornar<ref><span class="ouvrage" id="Pons2000" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Philipe_Pons2000">Philipe <span class="nom_auteur">Pons</span>, <cite class="italique">Peau de brocart : Le corps tatoué au Japon</cite>, Paris, Éditions du Seuil, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span></ref>. De biais general, aquelas tecnicas de tatoatge son fòrça dolorosas car las aisinas utilizadas son plan grossièrs. A l'ora d'ara, lo metòde mai espandit per introduire la tinta dins la pèl utiliza un [[dermograf]]. Es un aparelh compausat d'agulhas finas ligadas per una barra a un canon electric. Quand se desencadena, las puntas se desplaçan rapidament del naut cap al bas e permet l'insercion de la tinta entre lo dèrma e l'epidèrma<ref><span class="ouvrage" id="Grognard2008" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Catherine_Grognard2008">Catherine <span class="nom_auteur">Grognard</span>, <cite class="italique">Tatouage et maquillage réparateurs</cite>, Editions Arnette, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span></ref>. Existís diferentas formas d'agulhas: las aigulhas ''<span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">liners</span>'', per las linhas e contorns d'un tatoatge, e las ''magnums'', per l'emplissatge<ref>Catherine Grognard, <abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)" contenteditable="false">''op.&nbsp;cit.''</abbr><abbr class="abbr" title="opere citato (« dans l'ouvrage cité »)" contenteditable="false"></abbr>, p. 50</ref>. Segon lo tipe de tatoatge (negre o color), la quantitat e la concentracion de tinta utilizada se modifica. Una tinta negra diluida permet, per exemple, de far de nuanças de grises. Las tintas coloradas son mescladas per crear d'autras nuanças. Quin que siá lo metòde emplegat, la practica del tatoatge demora quicòm de dificil a suportar. Pendent una sesilha, lo tatoat sentís mai sovent d'una simpla geina fins a una dolor aguda segon sa sensibilitat del tatoat e la zòna gravada. Mai, aquelas sensacions aumentan pendent la sesilha, çò que fa los tatoatges de grandas talhas sovent penoses de realizar d'un sol còp<ref><span class="ouvrage" id="1998" contenteditable="false">« <cite style="font-style:normal;">La douleur</cite> », ''Tatouage Magazine'', Éditions Larivière, <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;3,&#x200E; <time>1998</time></span><span class="ouvrage" id="1998" contenteditable="false"></span></ref><sup class="reference cite_virgule" contenteditable="false">,</sup><ref>[[Tatouage#Le Breton2002|Le Breton 2002]]<span contenteditable="false">, </span><abbr class="abbr" title="page(s)" contenteditable="false">p.</abbr>&nbsp;<span contenteditable="false">96-97</span></ref>. Los tatoaires passan pas de sesilhas de quatre oras, que l'endorfina difusada pel còs per de calmar la dolor agit pas plus longtemps. === Pigments e solvents === Lo negre se produch amb de cristals de magnetita o de wustite, o amb de [[carbòni]] eissit de la combustion de matèrias organicas (negre d'[[òs]] (que pòt contenir de [[plomb]] qui s'acumula fòrça dins l'òs), carbòni amòrf de combustion (suja podent conténer de traças de metals indesirables e d’HAP dangierós (benzopirèn, benzoantracèn, d'organoclorats, eca.) e autrecòps tradicionalament amb de tinta de China<ref name="PigmentsHelmenstine"/>. Las [[Color|colors]] son produchas amb de metals (sals purs d’[[alumini]], [[antimòni]], [[Bari (element)|bari]], [[cadmi]], [[cobalt]], [[cròme]], [[coire]], [[fèrre]], [[Mercuri (element)|mercuri]], [[manganès]], [[niquèl]], [[plomb]], [[estronci]], [[titani]] [[vanadi]]) eissits de l'industria quimica, o amb d'una associacion polimetallica (amb per exemple lo [[selèni]]-sulfur de [[cadmi]] o lo cromat de plomb<span>,</span>&nbsp;<abbr class="abbr" title="et cetera">eca.</abbr>)<ref name="PigmentsHelmenstine"/>, totes aqueles pigments podent enseguida èsser mesclats entre eles per donar de nuanças particularas, formar de degradats. Autrescòp s'utilisava de pigments d'origina vegetala. Lo « jaune curcuma » l'es encara<ref name="PigmentsHelmenstine"/>. D'aqueles pigments son fòrça toxics (plomb, cadmi, mercuri, cròme...)<ref name="PigmentsHelmenstine"/>. Los productors de tinta per tatoaires utilisan tanben la [[malaquita]] e de ferrocianur o de ferricianurs o lo Cu/Al ftalocianins, mai o mens toxics<ref name="PigmentsHelmenstine">Anne-Marie Helmenstine, Ph.D. [https://web.archive.org/web/20131203052536/http://chemistry.about.com/library/weekly/aa121602a.htm Tattoo Ink Chemistry ; Pigment Chemistry] ; About.com Chemistry, consulté 2013-11-30</ref>. De produch naturals coneguts coma non toxics pòdon èsser utilisats per l’òcre (mescla d’argil e d’oxids de fèrre). De « roges de naftòl » son sintetizats amb de nafte, mens allergèns e mens toxics que los autres roges<ref name="PigmentsHelmenstine"/>. Los sals de metals o d'autres pigments son de polveras. Devon se far una solucion amb un solvant (mai sovent, s'agís d'aiga desmineralizada e d'apondons coma la [[Gliceròl|glicerina]] o la listerina e d’alcoòl per la desinfeccion e la consistança)<ref name="PigmentsHelmenstine"/>. === Formacion e aprendissatge === Los tatoaires an mai d'unas possibilitats per aprendre los tatoatges sens se riscar d'en primièr sus de clients. Existís de pèls sinteticas pròchas de la textura de la pèl umana per aprene en seguretat e realizar de tatoatges vertadièrs<ref><span class="ouvrage" contenteditable="false">[https://web.archive.org/web/20130804031212/http://www.killerinktattoo.fr/products/peaux-synthtiques-pour-tatouage/peau-synthtique-d39entrainement-pour-tatouages « <cite style="font-style: normal">Peau Synthétique d'Entrainement pour Tatouages</cite> »], sur ''www.killerinktattoo.fr'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2009-07-03">3 juillet 2009</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">1 d'agost de 2013</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>, tanben es possible de se formar sur de pòrcs qu'an de pèls s'aprochant d'aquela de l'òme<ref><span class="ouvrage" id="de_Dra.C3.AF" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Micka.C3.ABl_de_Dra.C3.AF">Mickaël de Draï, [http://www.rue89lyon.fr/2013/03/09/tatouage-clandestin-et-tva-a-55/ « <cite style="font-style: normal">Tatouage clandestin et TVA à 5,5</cite> »], sur ''www.rue89lyon.fr'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2013-03-09">9 mars 2013</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">1 d'agost de 2013</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="de_Dra.C3.AF" contenteditable="false"></span></ref>. Pasmens per l'experiéncia se pòt pas passar la vertadièra formacion sus la pèl umana. === Tatoatges temporaris e semipermanents === Los tatoatges temporaris e semipermanents son realizat per de menas diferentas. Son dessenhats, empegats o penchas a la superfícia de la pèl mai sovent, levat pel tatoatge semipermanent que se realiza coma lo tatoatge permanent. Aquela practica es pas totjorn acceptada per la comunautat del tatoatge, a causa de la contradiccion entre lo caractèr permanent del « vertadièr » tatoatge e aquel mai efemèr del tatoatge temporari. ==== Tatoatges al henna ==== Los tatoatges al henna son fachs amb d'henna tradicional o d'henna natural, e non pas amb l'henna negra qu'es fòrça dangierós per la pèl<ref><span class="ouvrage" id="AFSSAPS" contenteditable="false">AFSSAPS, [https://web.archive.org/web/20110716081635/http://www.afssaps.fr/Infos-de-securite/Communiques-Points-presse/Tatouages-ephemeres-noirs-a-base-de-henne-restez-vigilants-Communique/(language)/fre-FR « <cite style="font-style: normal">Communiqué de presse de l'AFSSAPS - Tatouages éphémères noirs à base de henné : restez vigilants</cite> »], sur ''AFSSAPS'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2009-06-11">11 juin 2009</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">24 de març de 2011</span>)</small></span><span class="ouvrage" id="AFSSAPS" contenteditable="false"></span></ref>. L'utilizacion tradicionala practicada dins los païses del [[Magrèb]] es nomenat henna; en [[Índia]] e [[Paquistan]], es designada jol nom de ''mehndī''. ==== Tatoatges pega-solet ==== A l'origina, los tatoatges pega-solets o decalcomania son de motius [[Reclama|publicitaris]] ofèrts dins de paquets de [[Goma de mastegar|goma]] o de lecariás. S'escafan aisidament amb aiga o fregadís e mai sovent son de qualitat marrida. La qualitat d'aqueles tatoatges se melhorèt amb los ans. Ara, son venduts coma accessòris de mòda al biais d'un joièl. Dempuèi 2010, quitament Chanel ne propausa<ref><span class="ouvrage" id="Bertin" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Magali_Bertin">Magali Bertin, [https://web.archive.org/web/20120413012840/http://www.vogue.fr/beaute/news-beaute/articles/taylor-beyonce-et-toute-l-actu-de-la-beaute/6016 « <cite style="font-style: normal">Taylor Béyoncé et l'actus de la beauté</cite> »], sur ''Vogue'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">24 de març de 2011</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Bertin" contenteditable="false"></span></ref>. En 2011, un tipe novèl de tatoatge temporari apareguèt, lo tatoatge dentari<ref><span class="indicateur-langue" contenteditable="false">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <span class="ouvrage" id="Gavril" contenteditable="false">Gavril, [https://web.archive.org/web/20160305182740/http://newlaunches.com/archives/teeth_tattoos_the_newest_trend_in_japan.php « <cite style="font-style: normal">''<span class="lang-en" lang="en">Teeth tattoos, the newest trend in Japan</span>''</cite> »], sur ''http://www.newlaunches.com/'',‎ <time class="nowrap" datetime="2011-08-12">12 août 2011</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">15 d'agost de 2011</span>)</small>''</span><span class="ouvrage" id="Gavril" contenteditable="false"></span></ref>. Eissit del Japon consistís a fixar una pichona decoracion sus la dent amb una pega secada amb una lampa de [[LED]] e que se pòt levar après unes jorns. ==== Maquillatge permanent ==== [[File:Permanent_makeup,_eyebrow_procedure.jpg|alt=Œil et sourcil de femme, avec tatouage figurant un maquillage permanent sur le sourcil|thumb|Maquillatge permanent sus l'ussa.]] Lo maquilhatge permanent es un tatoatge estetic dich « indelebil ». Los pigments s'altèran, en realitat, après unes meses o ans. Lo procediment es lo meteis que pel tatoatge classic, es a dire una injeccion de pigments jos l'epidèrma. Es mai sovent fach per marcar l'entorn dels uèlhs o dels pòts o dessenhar l'ussa<ref><span class="ouvrage" id="Faucquez2008" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Nicole_Faucquez2008">Nicole <span class="nom_auteur">Faucquez</span>, « <cite style="font-style:normal;">Maquillée 24h sur 24 !</cite> </span></span></ref>. ==== Tatoatges semipermanents ==== Lo tatoatge semipermanent se realiza coma los tatoatges tradicionals mas la tinta es inserida sonque dins l'epidèrma e s’elimina naturalament amb la renovacion de la pèl. E mai, de tintas dichas « [[Biodegradacion|biodegradablas]] » se pòdon utilizar per facilitar l'eliminacion dels pigments. Aquel tipe de tatoatge s'estompa après tres o cinc ans maxim. Dins unes cases, pòt prene mai de temps a desaparéisser, o quitament demorar en partida indelebil<ref><span class="ouvrage" id="de_Ribier2010" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Lucie_de_Ribier2010">Lucie <span class="nom_auteur">de Ribier</span>, « <cite style="font-style:normal;">La vérité sur le tatouage semi-permanent</cite> », ''L'Express'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2010-07-30">30 juillet 2010</time> <small style="line-height:1em;">(ISSN&nbsp;<span class="plainlinks noarchive">[http://worldcat.org/issn/0014-5270&lang=fr 0014-5270]</span>, [https://web.archive.org/web/20110416130447/http://www.lexpress.fr/styles/mode-beaute/la-verite-sur-le-tatouage-semi-permanent_909532.html legir en linha])</small></span></span><span class="ouvrage" id="de_Ribier2010" contenteditable="false"></span></ref>. Pauc d'estudis scientifics se faguèron al subjècte mas sus fòrça sites e forums se fa referéncia a aqueles tatoatges coma daissant de marcas e de crèstas permanentas. === Biais d'escafar === Existís dos mejans eficaces de far desaparéisser un tatoatge<span></span>: o lo far cobrir per un tatoatge novèl, o lo far levar al lasèr per un dermatològ avent un l'equipement que cal<ref name="TatouageMag67"><abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe" contenteditable="false"><nowiki>[</nowiki>PDF<nowiki>]</nowiki></abbr><abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe" contenteditable="false"></abbr><span class="ouvrage" id="GrenouilleKluger2009" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="GrenouilleNicolas_Kluger2009"><span class="nom_auteur">Grenouille</span> et Nicolas <span class="nom_auteur">Kluger</span>, « <cite style="font-style:normal;">Le détatouage laser : Un acte médical</cite> », ''Tatouage Magazine'', <abbr class="abbr" title="numéro">n^o</abbr>&nbsp;67,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2009-05">mai 2009</time>, <abbr class="abbr" title="page(s)">p.</abbr>&nbsp;74-77 <small style="line-height:1em;">([https://web.archive.org/web/20101219074414/http://www.tattoos.fr/presse/tatouage-magazin-nd67-detatouage.html legir en linha])</small></span></span><span class="ouvrage" id="GrenouilleKluger2009" contenteditable="false"></span></ref>. Dins ambedós cases, las consequéncias o sequèlas pòdon èsser granda e lo prètz de l'intervencion es sovent plan superior al tatoatge d'origina. ==== Recobriment ==== Lo recobriment implica de segur l'alargament de la zòna tatoada e los pigments novèl son mai visibles qu'un tatoatge ancian<ref><span class="ouvrage" contenteditable="false">[https://web.archive.org/web/20150923174140/http://www.artistinks.com/galerie-tatouages-recouvrement.html « <cite style="font-style: normal">Galeriá de tatoatges rebèrt per un professional</cite> »], sus ''http://www.artistinks.com'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">9 de març de 2011</span>)</small>''</span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>, que podèt, amb lo temps, s'estompar jos l'exposicion al solelh o las d'abrasions de l'epidèrma<ref name="conseils"><span class="ouvrage" contenteditable="false">[https://web.archive.org/web/20111227074602/http://www.kustomtattoo.com/tatouage-piercing-paris-tatoo/tatouage-paris-tatoo-peau.htm « <cite style="font-style: normal">Conseils d'un tatoueur professionnel</cite> »], sur ''http://www.kustomtattoo.com'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">9 de març de 2011</span>)</small>''</span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>. Mas lo recobriment es pas totjorn possible, coma dins lo cas de tatoatges d'estil tribal. ==== Lo destatoatge al lasèr ==== Le destatoatge al laser consistís a levar lo tatoatge amb un rai laser que geta una lutz poderosa dins un temps fòrça brèu provocant l'efièch termomecanic que fa explosar los grans de color. Aquel tipe de tractament demanda de formacions que cal, per que siá pas damatjada de biais irreversible amb de crèstas. Lo destatoatge al lasèr es lo sol biais per realizar un escafament d'un tatoatge, mas es una tecnica longa, dolorosa e cara. Lo resultat es a vegada incomplet<ref>« Le détatouage pour faire peau neuve », Jean-Pierre Thiollet, ''France-Soir'', 22 octobre 2010</ref>. === Santat e igièna === [[File:Tattooing.jpg|alt=Photo d'une séance de tatouage sur le bras gauche.|thumb|Sesilha de tatoatge.]] Lo tatoatge consistissent a perforar la pèl per i introduire d'agents colorants, cada pichona perforacion crea una plaga susceptibla de s’infectar e de transmetre una malautiá mejans de [[Bactèri|bactèris]] o de [[virus]]<ref><span class="ouvrage" contenteditable="false">« <cite style="font-style:normal;">Tatouage: une Belge risque l'amputation</cite> », ''Le Figaro'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2009-12-10">10 décembre 2009</time> <small style="line-height:1em;">([http://www.lefigaro.fr/flash-actu/2009/12/10/01011-20091210FILWWW00653-tatouage-une-belge-risque-l-amputation.php legir en linha])</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>. Mai fòrça pigments son toxics veire fòrça toxics s'èran respirats o ingerits. Coma per las [[Tinta|tintas]] d'[[estampariá]], los esmalts e pigments de veirariá alimentària, las pinturas muralas, la legislacion vòl enebir los pigments metallics o organometallics mai toxics, que protèstan de tatoaires car los roges, jaunes e iranges mai vius e estables son totes produchs amb de pigments toxics. D'incertituds toxicologics existisson per unes pigments<span></span>: per exemple lo dioxid de titan èra considerat coma fòrça estable e neutre mas es tanben utilizat en industria coma [[Catalisi|catalisor]], subretot quand es expausat a la lutz<ref name="PigmentsHelmenstine"/>. Per aquelas rasons totas, se cal respectar de règlas essencialas d’igièna, pendent e après un acte tatoatge, que siá pel tatoaire o lo tatoat. ==== Precaucions prealablas ==== Es conselhat de consomir pas d'[[aspirina]] o d'alcoòl pendent los 24 oras precedent lo tatoatge. Aqueles produches fluidifican la sang e riscan l'aument dels sagnaments pendent lo tatoatge, provòcan geina pel tatoaire e favorizar d'infeccions. De grop deurián evitar de se tatoar<ref name="conseils"/> coma los allergics, las personas jos tractaments medicals, [[Alcolisme|alcolics]], toxicomans, femnas pesas, personas patissent d’emofilia, del [[SIDA|sida]], d’epatitis B e C, de malautiás cardiovascularas, las personas amb un estimulator cardiac (risc d’interferéncia amb las ondas magneticas del dermograf) o patissent malautiás de pèl. ==== Precaucions d'igièna ==== En mai dels indispensables lavaments e desinfeccion de las mans, lo tatoaire deu netejar e esterilizar mai que plan lo material dins cada utilizacion, netejar e desinfectar las aisinas non esterilizable e la taula de trabalh<ref><abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe" contenteditable="false"><nowiki>[</nowiki>PDF<nowiki>]</nowiki></abbr><abbr class="abbr indicateur-format format-pdf" title="Document au format Portable Document Format (PDF) d'Adobe" contenteditable="false"></abbr><span class="ouvrage" contenteditable="false">[http://www.s-n-a-t.org/download/manuelqualite.pdf « <cite style="font-style: normal">Charte d'hygiène pour le tatouage</cite> »], sur ''Site officiel du SNAT'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">9 de març de 2011</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>. Cal tanben analisar la textura de l'epidèrma del futur tatoat e la desinfectar minuciosament abans son acte. ==== Après l'acte ==== Un còp l'acte acabat, lo tatoaire desinfècta la zòna trabalhada amb una solucion antiseptica e aplica de la pomada e un pansament per aparar l'epidèrma e favorizar la cicatrizacion. Deu enseguida explicar clarament al tatoat cossí se cal contunha de netejar la pèl per evitar las infeccions<ref group="Nota">L'entreten del tatoatge e de la pèl es jos la responsabilitat de la persona tatoada e non del tatoaire.</ref>. La pèl deu demorar neta totjorn e grassa pendent la fasa de cicatrizacion que dura gaireben quinze jorns. Cal demorar vigilant de daissar pas cap d'agent infeccioses èsser en contacte amb la plaga. Lo netejament deu se far amb d'aiga tebesa e de sabon doç o d’una solucion antiseptica sens [[Etanòl|alcoòl]]. Un còp la zòna tatoada neta, cal aplicar una pomada cicatrizanta que cal. Es conselhat de se vestir de coton pendent la durada de la cicatrizacion. Los banhs, la piscina o la mar son d'enebir pendent 2 a 3 setmanas, tot coma lo solelh o los [[Ultraviolet|rais UV]] pendent al mens un mes<ref><span class="ouvrage" contenteditable="false">[https://web.archive.org/web/20110225010533/http://tatouagedoc.net/Soinstatou_synth.htm « <cite style="font-style: normal">Soins du tatouage</cite> »], sur ''Forum officiel du SNAT'',&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2009-06-14">14 juin 2009</time> <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">15 de març de 2011</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>. Fòrça tatoaires desconselhan d'expausar lo tatoatge al solelh pendent lo primèr an o los primièrs ans (Se lo tatoatge cobrís las partidas expausadas del còs, e qu'aquel es privat de solelh, una prescripcion de [[vitamina D]] ven necessària). == Estils e practicas == En mai la possibilitat de realizar de tatoatges en blanc e negre o en colors, existís fòrça estils e practicas diferents. === Los estils === Aquela lista es pas exaustiva. L'art del tatoatge evolua de contunh. * '''Tribal'''<span></span>: lo tatoatge d'estil tribal prepausa un grafisme en linhas espessas, mai sovent en negre o mens escaç en degradats de grises. Los motius son inspirats de simbòls rituals primitius o representant mai simplament de motius abstrachs. Aquel estil de tatoatge es sovent realizat sus l'espatla o en braçalet a l'entorn del braç pels òmes e dins lo bas del l'esquina per las femnas. * '''Puntilhista''' o '''Art del punt''' (''dot-art'' o ''dot-work'': lo grafisme se realiza parcialament o integralament a base de punts, donant atal d'efièches de matèria inedits en tatoatge. Aquel estil es plan inspirat del [[puntilhisme]] utilizat dins la pintura impressionista. * '''Realista'''<span></span>: l'estil realista consistís a realizar de motius de biais mai realista que siá, la tòca es donar l'impression de veire de vertadièras fotografias. Son mai sovent de retrachs. * '''Asiatic''': l'estil asiatic s'inspira de l'art asiatic e utiliza sovent de representacions de dragons, de peissons (carpa koï), de Boda, o encara de [[Kanji|kanjis]]. Se cal diferenciar l'estil asiatic de l'''Irezumi'' (tatoatges de granda talha realizat de biais tradicional). * '''Celtic'''<span></span>: lo tatoatge celtic es constituit de motius inspirats de l’art celtic en mai sovent en negre. * '''Polinesian'''<span></span>: lo tatoatge d'estil polinesian es caracterizat per des motius tradicionals eissits de la cultura polinesiana. Lo tatoatge se realiza pas qu'amb de tinta negra e compausat de linhas corbas e de representacion estilizadas d'animals (làmia, tartuga, clavetas, etc.). * '''''Old school''''' o « '''tradicional''' » : los motius <span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''old school''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span> son realizat segon de principis tradicionals occidentals. Es realizat amb de contorns espesses, d'ombras negras fòrtas e utiliza de colors primàrias vivas. Los dessenhs son sovent d'inspiracion [[Rock'n'roll|rock 'n' roll]] e utilizan de tèmas dels ans 50 e 60. De dessenhs de pin-up, de ròsa, de tigre, de cartas de jogar, o encara dels simbòls militars o maritims son d'exemples al vam. * '''''New school''''': l'estil <span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''new school''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span> es una version modernizada de l'estil <span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en">''old school''</span><span class="lang-en" contenteditable="false" lang="en"></span>. Los motius son totjorn fòrça colorats mas contenon mai de degradats, e d'inspiracion mai modèrne. Las linhas son largas e marcadas, e l'inspiracion es pròche de la bendas dessenhadas, dels comics o del [[manga]]. * '''Biomecanic'''<span></span>: lo tatoatge d'estil [[Biomecanica|biomecanic]] conten de components mecanics, organics e biologics. Se pòt realizar de biais a donar l'impression que lo motiu se trapa jos la pèl o l'esquinça. L'estil es present dins la comunautat ciberpunk e s'inspira de l'univèrs de la [[sciéncia-ficcion]]. * '''Gotic'''<span></span>: los motius d'estil gotic sont d'inspiracion gotic, macabre o gore, son mai sovent realizats en negre o grises. Son presentats de monstres o de creaturas fantasticas, mas encara de demònis, de cranis o la dalhaira. * '''Abstrach''': lo tatoatge abstrach es pas vertadierament un estil, son de motius abstrachs realizats dins quin que siá estil. * '''''Water Color'''''<span></span>: Lo Water Color es una tecnica de tatoatge realizat dins un estil aqüarèla. De colors vivas mai sovent mescladas e amb efièch de transparéncia sovent utilizat per far de fons sus un motiu mai realista<ref><span class="ouvrage" contenteditable="false">[https://web.archive.org/web/20150415211038/http://www.tattoolifestyle.fr/modeles-tatouages-water-color.php « <cite style="font-style: normal">Les tatouages Water Color - Tattoo LifeStyle</cite> »], sur ''www.tattoolifestyle.fr'' <small style="line-height:1em;">(consultat lo <span class="nowrap">8 d'abril de 2015</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>. === Las practicas === * '''''Flash'''''</span><span></span>: lo tatoatge ''flash'' consistís de realizar un motiu ja dessenhat pel tatoaire e presentat dins d'artbooks o dins un obratge especializat. Pel tatoaire s'agís de realizar un motif tal coma es, sens modificacion. * '''Personalizat''' o '''''Custom'''''<span></span>: lo tatoatge personalizat se fach sus mesura. Lo motiu quitament pòt èsser concebut pel client o en collaboracion amb un artista per crear un tatoatge unic e realizat dins quin que siá estil. Es un estil fòrça apreciat pels tatoaires, car permet un trabalh artistic mai grand e amb mai granda libertat. * '''Tatoatge UV''' o '''''Blacklight''''': Aquela practica consistís a inserir de tinta vesibles jos lutz negra<ref name="blacklight"/>. Es conselhat de se rensenhar plan sus las tintas utilizadas, que d'unas respèctan pas las reglamentacion e causar d'allergias. <gallery mode="packed"> File:Tribal.jpg|Tatoatge d'estil tribal File:Irezumi_Tattoo.jpg|Tatoatge d'estil asiatic File:Tattoo2bg 100599.jpg|Entrelaces celtics File:Manutattoo4.jpg|Tatoatge d'estil polinesian (Artista: Manu Farrarons) File:Tattooed legs.jpg|Tatoatge abstrach File:Jane with Tattoos.jpg|Tatoatge d'estil ''old school'' </gallery> == Reglamentacion == Unes païses europèus començon a realizar una reglamentacion dedicada al tatoatge. En l'abséncia de reglamentacion, la clientèla deu mai sovent se fisar al seriós e a l'[[etica]] de cada professional, e/o a l'apartenéncia a d'associacions professionalas, coma<span></span>: L'United European Tattoo Artists<ref><span class="indicateur-langue" contenteditable="false">(<abbr class="abbr" title="Langue : allemand">de</abbr>)</span> <span class="ouvrage" contenteditable="false">[http://www.ueta.org « <cite style="font-style: normal">Site officiel de l'United European tattoo artists</cite> »] <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">9 mars 2011</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref>, Syndicat national des artistes tatoueurs en France, l'Association suisse des tatoueurs professionnels en Suisse<ref><span class="ouvrage" contenteditable="false">[http://www.tattooverband.ch/fr-nouvelles.html « <cite style="font-style: normal">Site officiel de l'Association Suisse des tatoueurs professionnels</cite> »] <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">9 mars 2011</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref><ref><span class="ouvrage" contenteditable="false">[http://www.atppw.be/ « <cite style="font-style: normal">Site officiel de l'Association des Tatoueurs et Pierceurs Professionnels Wallons</cite> »] <small style="line-height:1em;">(consulté le <span class="nowrap">9 mars 2011</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span></ref> == Bibliografia == === Libres === <span title="Document utilizat per la redaccion de l’article">[[Fichièr:Nuvola_apps_ksig_horizonta.png|link=|alt=Document utilizat per la redaccion de l’article|30x30px]]</span><span title="Document utilizat per la redaccion de l’article"></span> <span>: document utilizat coma font per la redaccion d'aquel article.</span> * <span class="ouvrage" id="Renaut2004" contenteditable="false">Luc <span class="nom_auteur">Renaut</span>, <cite class="italique">Thèse de doctorat : Marquage corporel et signation religieuse dans l'Antiquité</cite>, E.P.H.E. Paris,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2004-12-06">6 décembre 2004</time> <small style="line-height:1em;">([http://tel.archives-ouvertes.fr/tel-00275245/fr/ legir en linha])</small></span><span class="ouvrage" id="Renaut2004" contenteditable="false"></span>&nbsp;<span title="Ouvrage utilisé pour la rédaction de l'article" contenteditable="false">[[Fichièr:Nuvola_apps_ksig_horizonta.png|link=|alt=Ouvrage utilisé pour la rédaction de l'article|30x30px]]</span><div style="Margin-top:0.1em ;margin-left:2em; line-height:1.5; margin-bottom:0.5em;">Cette thèse a reçu en 2005 le prix John Jaffé de la Chancellerie des Universités de Paris</div> * <span class="ouvrage" id="Le_Breton2002" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="David_Le_Breton2002">David <span class="nom_auteur">Le Breton</span>, <cite class="italique">Signes d'identité : tatouages, piercings et autres marques corporelles</cite>, Éditions Métailié, <abbr class="abbr" title="collection">coll.</abbr>&nbsp;</span></span><span class="ouvrage" id="Le_Breton2002" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="David_Le_Breton2002">« Traversées »,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2002-03-23">23 mars 2002</time>, 224&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span><span class="ouvrage" id="Le_Breton2002" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="David_Le_Breton2002"><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2864244268</span> et <span class="nowrap">978-2864244264</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/300289215&lang=fr 300289215]</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Le_Breton2002" contenteditable="false"></span>&nbsp;<span title="Ouvrage utilisé pour la rédaction de l'article" contenteditable="false">[[Fichièr:Nuvola_apps_ksig_horizonta.png|link=|alt=Ouvrage utilisé pour la rédaction de l'article|30x30px]]</span> * <span class="ouvrage" id="Pozzuoli2005" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Alain_Pozzuoli2005">Alain <span class="nom_auteur">Pozzuoli</span>, <cite class="italique">Tatouages : Une histoire et des histoires</cite>, Édition les Belles Lettres,&#x200E; <time>2005</time>, 288&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span><span class="ouvrage" id="Pozzuoli2005" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Alain_Pozzuoli2005"><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">978-2-251-49165-3</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/470162501&lang=fr 470162501]</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Pozzuoli2005" contenteditable="false"></span><div style="Margin-top:0.1em ;margin-left:2em; line-height:1.5; margin-bottom:0.5em;">Recueil collectif de 22 nouvelles qui contient la nouvelle ''Le Tatouage'' de [[Jun'ichiro Tanizaki|Junichirô Tanizaki]]</div> * <span class="ouvrage" id="Krakow1994" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Amy_Krakow1994"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> Amy <span class="nom_auteur">Krakow</span>, <cite class="italique" lang="en">The Total Tattoo Book</cite>, New-York, Grand Publishing Central,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="1994-06">juin 1994</time>, 224&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span><span class="ouvrage" id="Krakow1994" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Amy_Krakow1994"><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">0-4466-7001-4</span> et <span class="nowrap">978-0-4466-7001-2</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/29313989&lang=fr 29313989]</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Krakow1994" contenteditable="false"></span> * <span class="ouvrage" id="Di_Folco2004" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Philippe_Di_Folco2004">Philippe <span class="nom_auteur">Di Folco</span> (<abbr class="abbr" title="illustrations">ill.</abbr>&nbsp;</span></span><span class="ouvrage" id="Di_Folco2004" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Philippe_Di_Folco2004">Philippe Vaurès Santamaria), <cite class="italique">Peau, tatouages et piercings</cite>, Fitway Publishing,&#x200E; <time class="nowrap" datetime="2004-10">octobre 2004</time>, 144&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span><span class="ouvrage" id="Di_Folco2004" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Philippe_Di_Folco2004"><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-7528-0029-0</span> et <span class="nowrap">978-2-7528-0029-9</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/419749834&lang=fr 419749834]</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Di_Folco2004" contenteditable="false"></span> * <span class="ouvrage" id="Tourain2004" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Pascal_Tourain2004">Pascal <span class="nom_auteur">Tourain</span>, <cite class="italique">L'Homme Tatoué</cite>, Paris, Édition du Yunnan,&#x200E; <time>2004</time>, <span class="nowrap">105&nbsp;mm</span> × <span class="nowrap">175&nbsp;mm</span>, 40&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span><span class="ouvrage" id="Tourain2004" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Pascal_Tourain2004"><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2-915457-02-6</span> et <span class="nowrap">978-2-915457-02-5</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/470494388&lang=fr 470494388]</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Tourain2004" contenteditable="false"></span> * <span class="ouvrage" id="Cabasson2007" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Armand_Cabasson2007">Armand <span class="nom_auteur">Cabasson</span>, <cite class="italique">Le Poisson Bleu Nuit</cite>, Édition Nuit d'Avril,&#x200E; <time>2007</time>, 203&nbsp;<abbr class="abbr" title="pages">p.</abbr> </span></span><span class="ouvrage" id="Cabasson2007" contenteditable="false"><span class="ouvrage" id="Armand_Cabasson2007"><small style="line-height:1em;">([[International Standard Book Number|ISBN]]&nbsp;<span class="nowrap">2350720349</span> et <span class="nowrap">978-2350720340</span>, OCLC&nbsp;<span class="plainlinks noarchive nowrap">[http://worldcat.org/oclc/159954942&lang=fr 159954942]</span>)</small></span></span><span class="ouvrage" id="Cabasson2007" contenteditable="false"></span> === Revistas === * <span class="ouvrage" contenteditable="false"><span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span> <cite class="italique" lang="en">Tattoo Magazine</cite>, Paisano Publications <small style="line-height:1em;">(ISSN&nbsp;<span class="plainlinks noarchive">[http://worldcat.org/issn/1041-3146&lang=fr 1041-3146]</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span> * <span class="ouvrage" contenteditable="false"><cite class="italique">Tatouage Magazine</cite>, Éditions Larivière <small style="line-height:1em;">(ISSN&nbsp;<span class="plainlinks noarchive">[http://worldcat.org/issn/1289-5369&lang=fr 1289-5369]</span>)</small></span><span class="ouvrage" contenteditable="false"></span> == Nòtas e referéncias == === Nòtas === <div class="references-small decimal" style=""> <references group="Nota"></references> </div> === Referéncias === <div class="references-small decimal" style="-moz-column-count:2; -webkit-column-count:2; column-count:2;"> <references></references> </div> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * [[Dermograf]] * [[Destatoatge al laser]] * [[Irezumi]] - tatoatge japonés * [[Kakau]] - tatoatge hawaiian * [[Tatoatge al henna]] === Ligams extèrnes === * {{Modèl:Dmoz|Tatouage|http://www.dmoz.org/World/Fran%C3%A7ais/Arts/Arts_appliqu%C3%A9s/Art_corporel/Tatouage/}} * {{Modèl:Lien web|url = http://www.sante.gouv.fr/tatouage-par-effraction-cutanee-et-percage.html|titre = Tatouage par effraction cutanée et perçage|site = http://www.sante.gouv.fr/}}'' (dossier du ministère de la Santé français)'' * {{Modèl:Lien web|url = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=GatewayURL&_origin=AUGATEWAY&_method=citationSearch&_piikey=S0003552103000840&_version=1&md5=f6dd58d559c19d58799b93a66225b038|titre = Étude comparée sur les tatouages thérapeutiques d'Ötzi|auteur = Luc Renaut|année = 2004|site = http://www.sciencedirect.com/}} * [http://www.quaibranly.fr/uploads/tx_gayafeespacepresse/MQB_DP_TATOUEURS_TATOUES.pdf ''Tatoueurs Tatoués''] (dossier de presse réalisé à l'occasion de l'exposition au Musée du quai Branly, 6 mai 2014-18 octobre 2015), 20 p. * {{Modèl:De}} [https://web.archive.org/web/20150427132347/http://www.mkg-hamburg.de/fileadmin/user_upload/MKG/Ausstellung/Aktuell/MKG_Tattoo_Beglleitheft_DE_neu.pdf ''Tattoo''] (livret d'accompagnement de l'exposition au Museum für Kunst und Gewerbe de [[Amborg|Hambourg]], 13 février-6 septembre 2015), 19 p. 54vfvirdq6fe546xqb7nmxnpt1lr5u5 0 157407 2509414 2398137 2026-09-26T07:12:33Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509414 wikitext text/x-wiki L''''Escòla de Palo Alto''' es un corrent de pensada e de recerca que prenguèt lo nom de la vila de [[Palo Alto]] en [[Califòrnia]], a partir del ans [[1950]]. A de rebat en [[psicologia]] e psicosociologia e tanben en sciéncias de l'informacion e de la comunicacion al respète amb los conceptes de la cibernetica. Aquel corrent es entre autre a l'origina de la terapia familhala e de la terapia brèva. L'escola foguèt fondada per Gregory Bateson amb l'ajuda de Donald D. Jackson, John Weakland, Jay Haley, Richard Fisch, William Fry e Paul Watzlawick. == Istoric == === Lo Projècte Bateson === En [[1952]] l'antropològ Gregory Bateson obtenguèt lo finançament de la fondacion Rockefeller per un estudi del « paradòxe de l'abstraccion dins la comunicacion ». Bateson constituís una equipa dins lo ''Veterans Administration Hospital de Palo Alto'', compausada de l'estudiant en comunicacion Jay Haley, de l'estudiant en psiquiatria William Fry e de l'antropològ John Weakland. L'equipa s'interessa entre autre a l'[[umor]], al [[Zen]] (encontran Alan Watts e Daisetz Teitaro Suzuki) e a l'[[Ipnòsi|opnòsi]] (fòrça encontras amb Milton Erickson). Bateson es fòrça influenciat pel corrent de la cibernetica, nascut de las conferéncias Macy ont participèt de [[1942]] a [[1953]]. Pendent aquelas conferéncias, Bateson trabalhava dins grop interdisciplinari de matematicians, logicians, antropològs, psicològs e economistas qu'avián per objèctiu d'edificar una sciéncia generala del foncionament de l'esperit. Los participants a las conferéncias son los scientifics màgers de l'epòca, coma Norbert Wiener, Warren McCulloch, Arturo Rosenblueth, Lawrence Kubie, [[John von Neumann]], Claude Shannon, Heinz von Foerster e William Ross Ashby. Coma o mostrèt Yves Winkin, Bateson tanben èra d'un malhum informal<ref>Yves Winkin, ''La nouvelle communication'', Points Seuil, 1981</ref>, constituit de personas venent d'orizonts diferents, e que se desvolopèt amb los escambis d'estudiants, de conferéncias, e de publicacions. En mai dels membres del Projècte Bateson, i a tanben dins lo malhum los antropològs Ray Birdwhistell e Edward T. Hall, lo mètge Albert Scheflen, lo sociològ Erving Goffman e l'esposa de Bateson, l'antropològa Margaret Mead. En [[1954]], Bateson obtenguèt per Frank Fremont-Smith un financiament per dos ans de la Fondation Macy per l'estudi de la comunicacion dels esquizofrèns. Aquel meteis an, William Fry s'ana per l'US Navy e al grop se jonh lo psiquiatre Donald D. Jackson qu'acaba de publicar son article « La question de l'omeostasia familhala » ont aplica los concèptes de « Mitan Intèrne » de Claude Bernard e d'omeostasia de [[Walter Bradford Cannon]] a l'estudi de la familha. Jackson aprenguèt a observar los trebles psiquiatrics dins una perspectiva interacionala dins son òbra amb Harry Stack Sullivan e Frieda Fromm-Reichmann, de [[1947]] a [[1951]]. Tanben s'interessèt d'ora dins sa carrièra a la òbras sus l'[[ipnòsi]] de Milton Erickson e Lawrence Kubie. En [[1956]], los membres del projècte publican lor article comun ''Cap a una teoriea de l'esquizofrenia'' qu'introduch lo concèpte de « dobla constrencha ». Los autors veson la malautiá mentala coma un biais d'adaptacion a una estructura patologica de las relacions familhalas. Aquela teoria provòca un revolum de las concepcions psiquiatricas tradicionalas e contribuís al desvelopament de la terapia familhala. === Lo MRI === Don Jackson fonda, en [[1959]], lo Mental Research Institute (MRI) a Palo Alto amb Virginia Satir e Jules Riskin. Paul Watzlawick, puèi Richard Fisch, Jay Haley e John Weakland se jonhon al MRI. En [[1962]], Jackson et Haley son los cofondators de la revista ''Family Process'' amb Nathan Ackerman. Lo quita Bateson quitèt Palo Alto en [[1963]]. === Lo Centre de terapia brèva === En [[1968]]<ref>De Shazer, S., Berg, I. K., Lipchik, E., Nunnally, E., Molnar, A., Gingerich, W., Weiner-Davis, M. (1986). </ref>, Richard Fisch creèt lo Centre de terapia brèva al sen del MRI. Lo rejonh Watzlawick e Weakland que contunhèron a i trabalhar fins a lor mòrt. Jay Haley quita lo MRI en [[1967]] per rejònher Salvador Minuchin e Braulio Montalvo a [[Filadèlfia]] e desvelopar son ''apròche estrategic''. Virginia Satir quita lo MRI en [[1968]], an de la mòrt de Jackson. Watzlawick, Weakland e Fisch desvolopant l'apròche clinic de Palo Alto, la grasilha d'intervencion « classica » de la terapia brèva. En [[1974]], publican lor libre ''Cambiaments : Paradòxes & psicoterapia''. === Desvelopaments ulteriors === Los principals successors de l'equipa de Palo Alto son lo ''Centre de Terapia familhala'' de [[Milan]] fondat en [[1981]] per Gianfranco Cecchin e Luigi Boscolo, lo ''Centre de terapia brèva familhala de Milwaukee'', fondat en [[1978]] per Steve de Shazer e Insoo Kim Berg, lo ''Centre de Terapia Estrategic'' d'Arezzo, dirigit per Giorgio Nardone, ''l'Institut Gregory Bateson'' de Lièja, fondat par Jean-Jacques Wittezaele e Teresa Garcia en [[1987|1987, l]]’''escola del Paradòxe'', fondada en 2003 per Irène Bouaziz e Chantal Gaudin a [[París]], de CIRCÉ "centre d'intervencion e de recerca sul cambiament e l'evolucion dels sistèmas umans" fondat en 2008 per Teresa Garcia e  ''LACT - La clinica del trabalh'', fondat en 2010 per Claude de Scorraille e Grégoire Vitry e de ''l'Institut de formacion Viratges'', fondat en 2012 e dirigit per Marina Blanchart.<span class="cx-segment" data-segmentid="144"></span> == Influéncias == === La cibernetica === L'influéncia de la « primièra cibernetica » sus l'Escola de Palo Alto se realizèt pel fach que lo terapeuta considèra pas mai son pacient coma un individú isolat sus qui se cal pausar un diagnostic psiquiatric mas s'interessa a las interaccions actualas del pacient amb son mitan que mantenon son problèma. D'autra mena, lo terapeuta se demanda cossí lo sistèma manten l'homeostasia. Passam d'una explicacion individuala, lineària e diacronica cap a una explicacion sistemica, circulària e sincronica. Dins una segonda estapa, seguent las òbras de la « segonda cibernetica » d'Humberto Maturana, qu'estudia cossí los sistèmas evoluan alunhat de lor punt d'equilibri e crean de novèlas estructuras (morfogenèsi), los terapeutas s'interessèron a de possibilitats de cambiaments qu'amaga la situacion de crisi (vejatz tanben  las estructuras  degalhosas d'[[Ilya Prigogine]]). Coma o soslunha Prigogine, {{Modèl:Citacion|se diferents regims son possibles amb de moleculas, de regims fòrça mai variats e mai nombroses son possibles dins las comunautats umanas.}} Aquela vision menèt los terapeutas a pensar la situacion de crisi coma un moment privilegiat de l’intervencion en contra de l’idèa mai sovent admesa que se trabalha pas amb las gents dins l’urgéncia e dins la crisi (cal d’en primièr apasimar la sofrença). Atal, lo « client » de l'intervencion terapeutica es una persona en sofrença, es a dire alunhat de son punt d'equilibri, e al punt de far quicòm per aténher un novèl equilibri. Fin finala, influenciats per las òbras d'Heinz von Foerster sus la « cibernetica de segon òrdre », ont l’observator d'esprel s’inclusís dins lo sistèma observat, los terapeutas oprenguèron mai en compte de l’existéncia de l’observator dins l’observacion. Dins aquel vejaire, se nota, per exemple, que se lo pacient « resista », es que lo terapeuta es d'exercir una pression sus el. === La nocion d'interaccion === Jackson es òrça influenciat per sos quatre ans passats amb Harry Stack Sullivan e son equipa pluridisciplinara compausada de Frieda Fromm-Reichmann, Erik Erikson, Karin Horney, Edward Sapir, Claire Thompson e Harold Lasswell. Desvolopèron una concepcion novèla de la psiquiatria, que definisson coma « l'estudi del comportament interpersonal ». Per eles, una « personalitat » pòt pas se definir fasent abstraccion del malhum complèxe de relacions interpersonalas qu'entreten la persona dins son quotidian. === L'antipsiquiatria === De biais separat del movement de l'antipsiquiatria, mas en convergéncia relativa amb el, l'Escola de Palo Alto contribuiguèt tanben a retorn prigond suls fondaments de la psiquiatria, subretot la validitat d'una nosografia avent pretencion de venir universala. Atal, en [[1962]], Paul Watzlawick publica una revista del libre de [[Ronald David Laing|Ronald Laing]], ''Se e los Autres''. Dins aquel vejaire, vaquí una experiéncia de tipe « camera invisibla » realizada per Watzlawick<ref>Philippe Boulanger et Alain Cohen, ''Le Trésor des Paradoxes'', 2007</ref> que mòstra la relativitat (per dire pas la vacuitat) dels diagnostics peremptòris en psiquiatria. Watzlawick demanda un jorn a Jackson de se daissar filmar, dins una primièra consultacion amb un malaut paranoïac que le deliri consistís ''a se prene per un psicològ'' clinician. Demanda d’autra part a un amic psicològ clinician de voler ben se daissar filmar, dins una primièra consultacion, amb un malaut paranoïac que lo deliri consistís ''a se prene per un psiquiatre''. En realitat, Watzlawick orquestra a l'amagat la confrontacion de dos « psi » vertadièrs que se coneisson pas encara. Cadun utiliza tot son talent per mostrar la folia de l’autre, sus la fe de las informacions prealablas<span></span>: mai l’interlocutor se compòrta en « psi » (una obligacion, que crei recebre un pacient fòrça tocat), e mai aquel comportament (pasmens plan judiciós) confirma son pretendut deliri al vejaire de son collèga desconegut. Watzlawick ne conclutz que lo diagnostic psiquiatric pareis a vegada una « etiqueta » dobtosa, inducha per una idèa preconcebut, vengut d’un tèrç fasent autoritat (''vejatz tanben experiéncia de Rosenthal''). === Lo constructivisme === En [[1976]], Heinz von Foerster, que coma Gregory Bateson aviá participat al las conferéncias Macy, se liga al MRI per la segonda conferéncia en memòria de Donald D. Jackson ont fa un expausat sus la portada dels fondaments del constructivisme radical sus la psicoterapia. Dins l'encastre de l'Escola de Palo Alto, Paul Watzlawick fa sa contribucion al constructivisme dins son obratge ''How Real is Real'' (ed. Random House, New York, 1976). I destria entre autre una realitat de primièr òrdre: experimentala, repetabla e verificabla d'una realitat de segond òrdre, convencionala. Atal las proprietats fisicas de l'aur, metal inoxidable, son distinctas de la valor mercanda que li es atribuida a City de Londres; o encara un nenon pòt percebre un fuòc roge tanplan coma un adult, sens se dire malgrat saber que vòl dire "Passetz pas". La realitat de primièr òrdre "ditz pas res de la significacion nimai de la valor de son contengut". Lo constructivisme ven pauc a pauc un dels fondaments de l'apròche de Palo Alto, coma ne fa testimòni la publicacion en [[1981]] de ''L'invencion de la realitat, Contribucions al constructivisme'' jos la direccion de Paul Watzlawick, que conten de contribucions de von Foerster e Ernst von Glasersfeld. == Bibliografia == === Articles === * Gregory Bateson, John Weakland, Jay Haley et Donald deAvila Jackson, « Vers une théorie de la schizophrénie », 1956 === Obratges === * {{Modèl:En}} William Fry, ''Sweet Madness'', 1963 * {{Modèl:En}} Donald deAvila Jackson (dir.), ''The etiology of schizophrenia'', New York, Basic Books, 1960 * {{Modèl:En}} Donald deAvila Jackson, ''Myths of madness: New facts and old fallacies'', New York, MacMillan, 1964 * Jay Haley, ''Stratégies de la psychotherapie'', 1963 * Edmond Marc & Dominique Picard, ''L'École de Palo-Alto. Un nouveau regard sur les relations humaines'', 1984, RETZ * Paul Watzlawick, Janet Helmick Beavin et Donald D. Jackson, ''Une logique de la communication'', 1967 * Paul Watzlawick, John Weakland et Richard Fisch, ''Changements: Paradoxes & psychothérapie'', 1974, trad. Seuil 1975 * Paul Watzlawick, ''La réalité de la réalité - Confusion, désinformation, communication'', 1976, Seuil, 1978 * Paul Watzlawick, ''Le langage du changement. Éléments de communication thérapeutique'', 1978, trad. Seuil 1980 * Gregory Bateson, ''Vers une écologie de l'esprit'' (deux tomes), 1977 et 1980 * John Weakland et Paul Watzlawick (dir.), ''Sur l'interaction - Palo Alto 1965-1974'', 1977, Seuil, 1981 * Paul Watzlawick (dir.), ''L'invention de la réalité, Contributions au constructivisme'', 1981, trad. Seuil 1985 réed. 1984 et trad. 1988 * Paul Watzlawick, ''Faites vous-mêmes votre malheur'', 1983, Norton, trad. Seuil 1985 * Paul Watzlawick, ''Comment réussir à échouer'', 1986, Norton, trad. Seuil 1988 * Paul Watzlawick, ''Les cheveux du Baron de Munchausen - Psychothérapie et "réalité"'', 1988, trad. Seuil 1991 * Paul Watzlawick et Giorgio Nardone, ''L'art du changement: thérapie stratégique et hypnothérapie sans transe'', 1990, trad. L'esprit du temps, 1993 * Paul Watzlawick et Giorgio Nardone, ''Stratégies de la Thérapie Brève'', 1997 * Mony Elkaïm (dir.), ''Panorama des thérapies familiales'', Seuil, 1997 * John Weakland, Richard Fisch et Lynn Segal, ''Tactiques du changement. Thérapie et temps court'', 1982, trad. Seuil 1986 * {{Modèl:En}} John Weakland et Wendel Ray (dir.), ''Propagations: Thirty Years of Influence from the Mental Research Institute'', Hawoth, New York, 1995 * Yves Winkin (dir.), ''La nouvelle communication'', 1981, Le Seuil, Paris coll. Points <span title="Document utilisé pour la rédaction de l’article">[[Fichier:Nuvola_apps_ksig_horizonta.png|link=|alt=Document utilisé pour la rédaction de l’article|30x30px]]</span><span title="Document utilisé pour la rédaction de l’article"></span> * Jean-Jacques Wittezaele et Claude Seron, ''Aide ou contrôle : L'intervention thérapeutique sous contrainte'', De Boeck, Bruxelles, 1991 * Jean-Jacques Wittezaele et Teresa Garcia, ''À la recherche de l'école de Palo-Alto'', 1992, Le Seuil, Paris <span title="Document utilisé pour la rédaction de l’article">[[Fichier:Nuvola_apps_ksig_horizonta.png|link=|alt=Document utilisé pour la rédaction de l’article|30x30px]]</span><span title="Document utilisé pour la rédaction de l’article"></span> * Jean-Jacques Wittezaele, ''L'homme relationnel'', Seuil, 2003 * Philippe Boulanger et Alain Cohen, ''Le Trésor des Paradoxes'', 2007 * Jean-Jacques Wittezaele (dir.), ''La double contrainte. L'influence des paradoxes de Bateson en Sciences humaines'', De Boeck, 2008 [http://www.cairn.info/la-double-contrainte--9782804157135.htm Cairn] * Michel Pradère, ''Une Psychothérapie brève et efficace,'' Regain de lecture 2012 * Dominique Picard, Edmond Marc, ''L'École de Palo Alto'', "Que sais-je ?", Paris, PUF, 2013<ref>Cf. déjà Edmond Marc et Dominique Picard, [[Califòrnia|L'École de Palo Alto]], Paris, Retz, 1984, 191 p. </ref>. == Notas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == === Articles connèxes === * Comunicacion non verbala * Teoria sistemica === Ligams extèrnes === * {{Modèl:En}} Mental Research Institute (MRI) * [https://web.archive.org/web/20170602045127/http://www.systemique.levillage.org/article.php?sid=15 Las teorias eissidas del grop de Palo Alto] * [https://web.archive.org/web/20081203200654/http://www.systemique.levillage.org/ Lo Vilatge Sistemic] * [https://web.archive.org/web/20170602045127/http://www.systemique.levillage.org/article.php?sid=15 Las teorias eissidas del grop de Palo Alto] * [http://www.igb-mri.com/ L'institut Gregory Bateson] * [https://web.archive.org/web/20151008180600/http://circe-mri.typepad.com/ CIRCÉ] [[Categoria:Epistemologia]] afxzgy3evjhdqxiqfx31w3j97iaa2cj 0 158413 2509439 2470470 2026-09-26T07:56:05Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509439 wikitext text/x-wiki [[File:Malvy guilhaumon web.jpg|thumb|200px|Jean-Louis Guilhaumon (2010)]] '''Jean-Louis Guilhaumon''' (nascut a [[Oran]], en [[Argeria]], 27 d'octobre de 1948) es un ensenhaire, director artistic de festenal e òme politic [[França|francés]] d'origina [[Occitània|occitana]]. Es ara conse màger de [[Marciac]] (Gers), ancian vice president del Conselh regional de Miègjorn Pirenèus puèi del [[Conselh regional de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus]] encargat del torisme e president del festenal Jazz in Marciac. == Biografia == === L’ensenhaire === Arribat en 1971 dins lo [[Gers (departament)]] per son primièr pòste de professor (a [[Anhan]]), après sos estudis a l'Escola normala de Tolosa, Jean-Louis Guilhaumon es nomenat a Marciac, en 1979, per dirigir lo GOD, Grop d’observacion dispersat, estructura destinada a aculhir provisòriament los escolans de la classa seisena de l'entorn de Marciac. En 1982, lo GOD es reconegut coma un collègi de plen exercici. Jean-Louis Guilhaumon es nomenat principal du collègi de Marciac en 1984. I demorarà fins a sa retirada en octobre de 2008. Se deu a Jean-Louis Guilhaumon, sostengut per Philippe Joutard, e Gérard Casamayou, la creacion, en 1993 al collègi de Marciac, dels Talhèr d’initiacion a la musica de jazz. Ara i a 211 escolans, que la mitat es pas originària de la region de Marciac, la mapa escolara essent obèrta sus tota la França. Lo celèbre trompetista american [[Wynton Marsalis]], conegut per sas accions pedagogicas, afirma<span></span>: « Viatgi tot lo temps, pertot, fins a China e coneissi pas cap d'escòla endacòm mai comparabla a aquel collègi de Marciac. Vertadierament es unic. » Lo collègi de Marciac es pas un conservatòri, tampauc una escòla de musica. Es un collègi tradicional, ofrissent los mèsmes ensenhaires que los autres, amb en mai le percors musical destinat e esstimular la creativitat, la sensibilitat e l’espandiment dels escolans. === Lo president e director artistic de Jazz in Marciac === En 1978, Jean-Louis Guilhaumon e una equipa d’amators organisan, dins l'encastre de FJEP, Fogal dels joves e de l’educacion populara, un primièr concert de jazz New-Orleans. L'an seguent, amb lo sosten del saxofonista Guy Lafitte e del trompetista american Bill Coleman, ambedos installats dins lo Gers, es un festenal de tres jorns qu'es propausat al public. Dempuèi mai de trente ans, los musicians de jazz mas prestigioses se succediguèron sus l'empont de Marciac [[Stan Getz]], [[Dizzy Gillespie]], [[Oscar Peterson]], Keith Jarrett, Diana Krall, [[Stéphane Grappelli]], [[Didier Lockwood]], [[Wynton Marsalis]], Nina Simone, [[Ray Charles]], entre autres. === L’elegit local === Elegit conse màger de Marciac en 1995, Jean-Louis Guilhaumon s’empleguèt a mobilizar totes los actors locals als costat de partenaris institucionals ([[Euròpa]], Estat, Region Miègjorn Pirenèus, Conselh general de Gers, País del Val d’Ador, [[Comunautat de comunas Bastidas e Vaths de Gers|Comunauté de comunas Bastidas et Valths de Gers]]) o privats (Pierre & Vacances) per tòca, d’un costat, de tornar a l’arquitectura del vilatge (una [[Bastida (vila)|Bastida]] del <span class="romain">sègle XIII</span>) l’identitat fòrta desirada a l’epòca pels conceptors e de balhar, d’autre costat, al país d’equipaments estructurants indispensables a son desvelopament. <span class="cx-segment" data-segmentid="160"></span> === L’elegit regional === Elegit de Gers al [[Conselh regional (França)|Conselh Regional]] de [[Miègjorn-Pirenèus|Miègjorn Pirenèus]] dempuèi 2004 e Conselh Regional de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus, Jean-Louis Guilhaumon vice president encargat del torisme e del termalisme. Encargat del torisme a partir de son primier mandat, lo President, [[Martin Malvy]], li aviá confiat las missions seguentas<span></span>: * realizacion de l'Esquèma regional de desvelopament del torisme e dels lésers (SRDTL) que constituís un plan d’axes estrategics e d’action dins los domènis seguents<span></span>: plan marketing pilotat pel Comitat regional del torisme, organizacion del torisme e del recebre, modernizacion e qualificacion de la produccion toristica, dispositius d’ajuda al desvelopament de l’economia toristica. * realizacion del Plan de sosten a l’economia toristica que, en partenariat amb los cofinançaires ([[Union Europèa|Union europèa]], Estat francés, Departaments) e destinada garantir la coeréncia de l’ajuda publica al torisme se dotant d’objectius qualitatius comuns e fasent convergents e complementaris los diferents dispositius * creacion dels Grands sites de Miègjorn Pirenèus, projècte de valorizacion e de promocion dels 24 Grands sites ([[Moissac (Carcin)|Moissac]], [[Ròc Amador]], [[Viaducte de Milhau]], [[Aush]] …) màgers d’un sector economic clau de la region. == Mandats == * Conse adjunt de [[Marciac]] de 1977 a 1995 * Conse màger de Marciac depuèi 1995 * Vice president del [[Conselh regional (França)|Conselh regional]] de Miègjorn Pirenèus de 2004 a 2015 * Vice president del [[Conselh regional de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus]] == Autras foncions == * President del festenal Jazz in Marciac * Vice president de la [[Comunautat de comunas Bastidas e Vaths de Gers]] == Distinccions == * Cavalièr de la [[Legion d'Onor]] * Cavalièr de l’[[Òrdre Nacionau dau Meriti|Òrdre national del Meriti]] * Comandaire de l’[[Òrdre deis Arts e dei Letras|Òrdre dels Arts e de las Letras]] * Comandaire de l’[[Òrdre dei Paumas academicas|Òrdre de las Palmas academicas]] * Medalha d’aur de la Jovença e de los Esports * Medalha d’aur de la Liga francesa de l’ensenhament e de l’educacion permanenta * Medalha del Torisme == Ligams extèrnes == * [http://www.jazzinmarciac.com Jazz In Marciac] * [http://www.marciac.fr Marciac] * [https://web.archive.org/web/20110913191228/http://www.midipyrenees.fr/ Region Miègjorn Pirenèus] * [https://web.archive.org/web/20201013090845/http://www.grandsites.midipyrenees.fr/ Los Grands sites Miègjorn Pirenèus] [[Categoria:Cavalièr de la Legion d'Onor]] [[Categoria:Comandaire de las Arts e de las Letras]] [[Categoria:Comandaire de las Palmas Academicas]] o8ack4q7va5wq0xgx5vl4dyiv6pxafn 0 159796 2509417 2203789 2026-09-26T07:22:30Z Jfblanc 104 2509417 wikitext text/x-wiki {{Debuta Infobox V2 |tematica=geografia |carta=at |nom=Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha |modèl = non }} |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" colspan=2 | [[Fichièr:Flag of the United Kingdom.svg|140px]]<br /><small><i>Cada illa a sa bandièra mas n’i a pas pel territòri.</i></small> |- |} |- | [[capitala]]<br /><small>populacion</small> | Jamestown<br /><small>714</small> |- | align=center colspan=2 | [[Fichièr:British_Virgin_Islands_in_United_Kingdom.svg|290px]] |- | Reina | [[Elisabeta II del Reialme Unit]] |- | Governadora | [[Belinda Lewis]] |- | Administrador d’Ascension | Steven Clive Chandler |- | Administradors de Tristan da Cunha | [[Fiona Kilpatrick]] e Steve [[Townsend]] |- | [[Aira|Superfícia]] | 394 km^2</small> |- | [[Populacion]]<br />[[Densitat de populacion|Densitat]] | 7 729<br />13,4 ab./km<small>^2</small> |- | Còde de país ISO | 654 SHN SH |- | Domenis d'Internet | [[.sh]], [[.ac]] |- | Indicatiu telefonic | +247 (Ascension) +290 (autres) |- | Sit oficial | [http://www.sainthelena.gov.sh/] |} '''Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha''' es un territòri d'otramar del [[Reialme Unit]] dins lo Sud de l’[[Ocean Atlantic]]. Es compausat de tres illas que son consideradas al meteis nivèl per la constitucion de 2009 (qu’abans lo territòri se disiá Santa Elena e dependéncias): * [[Ascension (Illa)|Ascension]] * [[Santa Elena (illa)|Santa Elena]] * l’archipèla de [[Tristan da Cunha (Archipèla)|Tristan da Cunha]]. Lo poder executiu es detengut per lo sobiran britannic (ara la reina [[Elisabèt II del Reialme Unit|Elisabèt]]) que lo delega a un governador que se causís d’administradors per l’Ascension e Tristan da Cunha. {{DEFAULTSORT:Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha}} [[Categoria:Territòri britanic d'otramar]] 3sqznvqsr32pl0slp8noges5jpds32j 0 159891 2509457 2500819 2026-09-26T09:28:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509457 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Stanislavski_as_Othello_1896.jpg|vinheta|L'actor Rus Konstantin Stanislavsky coma Othello en 1896]] '''''Othello''''' (originalament en [[anglés]]: '''''The Tragedy of Othello, the Moor of Venice''')'' es lo nom anglés de la pèça '''Othello (La Tragèdia d'Othello, lo Moro of Venècia)'''. Es una [[tragèdia]] de [[William Shakespeare]], benlèu escricha en 1603. Se basa sus ''Un Capitano Moro'' ("Un capitani Moro") de Cinthio, un discípol de [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]], publicada en 1565. Aquela òbra concisa gravita a l'entorn de quatre personatges: Othello, un general [[Moros|More]] dins l'armada de [[Republica de Venècia|Venècia]]; son esposa benamada, Desdemona; son luòctenenent, Cassio; e son ensenha de confiança mas fin finala traïdor, Iago. Donant de tèmas variats e continuoses coma lo racisme, l'amor, la gelosiá, la traïson, la vanjança e la penedença, ''Othello'' contunha a èsser jogada, e font de fòrça adaptacion en opèra, film, e literària. == Personatges == {{col-begin}} {{col-2}} * [[Othello (personatge)|Othello]] – General de l'armada de Venècia * [[Desdemona]] – Esposa d'Othello; Filha Brabantio * [[Iago]] – Òme de fisança d'Othello, mas jelós e traïdor de l'ensenha * [[Michael Cassio]] – Leial d'Othello mai amat del captani * [[Bianca (Othello)|Bianca]] – Amorosa de Cassio * [[Emilia (Othello)|Emilia]] – Esposa de Iago e serviciala de Desdemona * [[Brabantio]] – Senator de Venècia e paire de Desdemona (tanben nomenat Brabanzio) * [[Roderigo]] – Gorrin de Venècia, en amor per Desdemona {{col-2}} * [[Dòge de Venècia]] * Gratiano – Faire de Brabantio * Lodovico – De la familha de Brabantio e cosin de Desdemona * Montano – Predecessor venecian d'Othello al govèrn de Chipre * Bofon – servicial * Senators * Marin * Oficèrs, Gentilòme, Messatgièr, Eraud, Attendants, Encargats, eca. {{col-end}} == Intriga == [[Fichièr:Otelo_e_Desdémona_-_Antonio_Muñoz_Degraín.jpg|vinheta|250x250px|Desdemona e Othello, per Antonio Muñoz Degrain]] [[Fichièr:Othello_costume.jpg|vinheta|Costume d'Othello - illustracion de Percy Anderson, 1906]] === Acte I === Roderigo, un gentilòme ric e gorrin, se planh que son amic Iago, un ensenha, li parlèt pas del maridatge secret entre Desdemona, la filha del Senator Brabantio, e Othello, un general [[Moros|Moro]] de l'armada de Venècia. Roderigo se'n sap mal qu'ama Desdemona e l'aviá demansdat a son fraire en maridatge. Iago asira Othello per aver promòugut lo jove Michael Cassio mai naut qu'el, que Iago lo considerava mens capable soldat, e parla a Roderigo que planifica d'utilizar Othello a sieu avantatge. Iago convenç Roderigo d'avertir Brabantio al subjècte del maridatge secret de la filha d'aquel. Mentretant, Iago s'esquiva per trapar Othello e l'avertit que Brabantio ven per el. Brabantio, provocat per Roderigo, enrabiat jura qu'aurá pas de repaus fins a qu'escapitèsse Othello, mas tròba l'ostal d'Othello plen de gardas del dòge de Venècia, per parar la violéncia. Èran arribadas de novèlas a Venècia que de [[Empèri Otoman|turcs]] anavan atacar [[Chipre]]; alara Othello es convocar per conselhar los senators. Brabantio se deu d'accompanhar Othello a l'ostal del dòge, ont acusa Othello d'aver seduch Desdemona per [[Brueissariá|mascariá]]. Othello d'esperel se defends davant lo [[Dòge]], Lodovico e Gratiano (parents de Brabantio), e de senators. Othello explica que Desdemona s'enamorèt d'el a causa de las istòrias tristas e admirablas de sa vida abans Venècia, e non pas per quina mascariá que siá. Lo Senat es satisfach, mai que Desdemona confirma qu'ama Othello, mas Brabantio contunha dire que Desdemona decebrà Othello: "Look to her, Moor, if thou hast eyes to see:/She has deceived her father, and may thee."<ref group="Trad.">Moro, Gaita la, se d'ièis ten/Decebèt lo paire d'ela, etu tanben</ref> Per ordre del Dòge, Othello quita Venècia per comandar las armadas de Venècia contra l'invasion turca a [[Chipre]], accompanhat de son esposa, son luòctenent novèl Cassio, son ensenha Iago, e l'esprosa de Iago tanben serviciala de Desdemona Emilia. === Acte II === L'equipa arriba a Chipre trobant  que la tempèsta destruguèt la flòta. Othello ordona una fèsta generala e part per pene de temps en privat amb Desdemona. Dins son abséncia, Iago banda Cassio, e persuada Roderigo de menar Cassio a la batèsta. Othello blaima Cassio pel treble e lo degrada. Cassio es destimborlat. Iago perusadís Cassio de secutar Desdemona que convença son marit de reinstallar Cassio. === Acte III === Iago ara persuadís Othello que suspècte Cassio e Desdemona. Quand Desdemona tomba son mocador (donat en present per Othello), Emilia lo trapa, e lo dona a son espós Iago, a sa demanda, revela çò que prevei de far amb el. === Acte IV === Iago plaça lo mocador a çò de Cassio, alara parla a Othello que gaite la reaccions de Cassio alara que Iago lo questiona. Iago agulhona Cassio que parle de son afar amb Bianca, una cortesana del luòc, mas marmolha son nom tan suau qu'Othello crei que los dos òmes parlan de Desdemona. Mai tard, Bianca accusa Cassio de li donar un present de segonda man que recebèt d'un autre amor. Othello o vei, e Iago lo convenç que Cassio recebèt lo mocador de Desdemona. Enrabiat e pertocat , Othello se resòlv de tuar son esposa e demanda a Iago de tuar Cassio. Othello s'engenha a far miserabla la vida de Desdemona, la tustant en fàcia dels nòbles venicians en visita. Mentretant, Roderigo se planh que recebèt pas los  resultats de Iago en escambi de l'argent e esfòrces per aver ganhat Desdemona, mas Iago lo convinç de tuar Cassio. === Acte V === [[Fichièr:Othello's_Lamentation.jpg|esquèrra|vinheta|Pintura de William Salter d'Othello plorant sul còs de Desdemona. òli sus tela, v. 1857.]] Roderigo ataca Cassio per la carrièra après que Cassio se n'anèt de çò de Bianca. Cassio ferrís Roderigo. Pendent la batèsta, Iago passa reire Cassio e copa seriosament sa camba. A l'ecur, Iago engana per amagar son identitat, e quand Lodovico e Gratiano ausisson Cassio cridar alerta, Iago se los jonh. Quand Cassio identifica Roderigo coma un dels sieus atacant, Iago en secret escotèla Roderigo per l'empacha de revelar son intriga. Iago alara accusa Bianca d'aver fracaçat la conspiracion per tuar Cassio. Othello confronta Desdemona, e l'escana a mòrt dins son lièch. Quand arriba Emilia, Othello accusa Desdemona d'adultèri. Emilia demanda ajuda. L'ancian governaire Montano arriba, amb Gratian e Iago. Quand Othello menciona lo mocador coma pròva, Emilia s'avisa çò que compliguèt son espós Iago, e lo revèla, alara la tua. Othello, plan tard compren l'inocéncia, escotèla Iago mas lo tua pas, disent que volgava melhor que Iago demore lo rèsta de sa vida dins la dolor. Iago refusa d'explicar los motius, prometent de gardar lo silenci a partir d'alara. Lodovico arrèsta Iago e Othello ambedos pels murtres de Roderigo e Emilia, mas Othello se suicidís. Lodovico nomena Gratiano successor d'Othello e exòrta Cassio que castigue Iago justament. == La font de Cinthio == ''Othello'' es una adaptacion del raconte Italian "Un Capitano Moro" ("Un capitani Moro") de ''Gli Hecatommithi'' (1565), una colleccion d<nowiki>'</nowiki>un centenat de novèlas dins l'estil del [[Decameron]] de [[Giovanni Boccaccio]]. ''I aviá pas de traduccion en anglés de Cinthio a l'epòca de Shakespeare, e los resons d<nowiki>'</nowiki>"Othello" pròche de la version italiana venon de la traduccion francesa de Gabriel Chappuy (1584).'' La version de de Cinthio poiriá se basar sus un incident contemporanèu arribat a Venècia vèrs 1508.<ref name="4trag">Shakespeare, William. </ref> Tanben sembla a un incident descrich mai d'ora dins lo conte de "Las tres pomas", una de las istòrias contadas dins ''[[Las mila e una nuèits]]'' .<ref>{{Modèl:Cite journal|last=Young|first=John G., M.D.|title=Essay: What Is Creativity?|journal=Adventures in Creativity: Multimedia Magazine|volume=1|issue=2|url=http://www.adventuresincreativity.net/2mag1.html|accessdate=17 October 2008}}</ref> Desdemona es lo sol personatge nomenat dins lo conte de Cinthio, amb unes autres personatges identificats coma lo "[[Moros|Moro]]", lo "Cap Esquadron", l' "Ensenha", e l' "Esposa de l'ensenha" (correspondent dins la pèça a Othello, Cassio, Iago e Emilia). Cinthio descriu la morala (que plaça dins la boca de Desdemona) qu'es imprudent per una femna europèa de se marridar amb un òme ideós d'autras nacions.<ref>{{Modèl:Ligam web|url=http://www.virgil.org/dswo/courses/shakespeare-survey/cinthio.pdf|títol=Virgil.org|format=PDF|accessdate=18 August 2013}}</ref> Lo "moro" de Cinthio es lo modèl de modèl per l'Othello de Shakespeare, mas de recercas mòstran que lo pèta tanben prenguèt per inspiracion de los moros de [[Marròc]] de l'Anglatèrra elisabetana v. 1600.<ref name="Matar">Professor Nabil Matar (April 2004), ''Shakespeare and the Elizabethan Stage Moor'', Sam Wanamaker Fellowship Lecture, Shakespeare's Globe Theatre (cf. </ref> Alara que Shakespeare seguís de près l'istòria de Cinthio per compausar ''Othello'', se n'alunha per unes detalhs. Brabantio, Roderigo, e de personatges segondaris son pas de Cinthio, per example, e l'Emilia de Shakespeare es activa dins l'engana de mocador que n'i a pas d'equivalent dins Cinthio. Al contrari d'"Othello", dins Cinthio, l' "Ensenha" (lo Iago de la pèça) cobeja Desdemona e buta al revenge quand lo rebuta. L'obertura dins la scèna de Shakespeare son pas que dins aquela tragèdia una scèna afectuosa entre Emilia e Desdemona alara que la dama se prepara per anar al lièch. La diferéncia mai notabla entre Shakespeare e Cinthio es lo biais que morisson las eroïnas. Dins Shakespeare, Othello escana Desdemona, mas dins Cinthio, lo "Moro" manda l'"Ensenha" per maçugar sa femna a mòrt amb un debàs emplit de sable. Cinthio descriu cada còp macabre, e, quand la dama es mòrta, l' "Ensenha" e lo "Moro" plaça lo còs sens vida sul lièch, li espotís lo crani, e causa l'esfondrament del plafon sul lièch per s'aclapar sus ela, donant l'impression que la casuda es la causa de la mòrt. Dins Cinthio, los dos murtres escapan a la deteccion. Lo "Moro" alara manca fròça Desdemona, e ne ven a odiar fins a la vista de l'"Ensenha". Lo degrada, e refusa de lo prene dins sa companhiá. L'"Ensign" alara cerca la revenge revelant la participacion del "Cap d'Esquadron" e del "Moro" dins la mòrt de Desdemona. Los dos partisson per Chipre de Venècia, e denóncia lo "Moro" als Senhors de Venècia; es arrestat, menat a Venècia, e torturat. Refusa d'admetre sa culpabilitat e condemnat a l'exili. Los parents de Desdemona's fin finala lo trapan e lo tuan. L'"Ensign", pasmens, contunha d'escapar a la descobèrta de sa participacion a la mròt de Desdemona, mas realiza d'autres crimes a Venècia. Es arrestat e morrís après tortura. L'"Esposa de l'ensenha" dins Cinthio (Emilia de la pèça), subreviu al marrit per contar l'istòria.<ref>Bevington, David and Bevington, Kate (translators). </ref> L'istòria de Cinthio foguèt descricha coma "un avertiment en partida rassista" suls dangièrs del [[mestissatge]].<ref>[[William Shakespeare|Shakespeare, William]]. </ref> Pasmens se balha la font a l'intriga, lo fach que se passa a Venècia e Chipre dona pas de sens. Çò que fa pensar que Shakespeare utilizèt la traduccion de de Gasparo Contarini ''The Commonwealth and Government of Venice'', in Lewes Lewkenor (1599).<ref>{{Modèl:Cite journal|last=McPherson|first=David|date=Autumn 1988|title=Lewkenor's Venice and Its Sources|journal=[[Renaissance Quarterly]]|publisher=University of Chicago Press|volume=41|issue=3|pages=459–466|doi=10.2307/2861757}}</ref><ref>{{Modèl:Cite book|last=Bate|first=Jonathan|authorlink=Jonathan Bate|editor=Clayton, Tom|title=Shakespeare and the Mediterranean|year=2004|publisher=University of Delaware Press|isbn=0-87413-816-7|page=291|chapter=Shakespeare's Islands|display-editors=etal}}</ref> == Data e contèxte == [[Fichièr:Othello_title_page.jpg|drecha|vinheta|Pagina títol del primièr in quarto (1622)]] La primièra mencion de la pèça ven data de 1604 al compte del ''Revels Office'', que l'enregistrar coma "Hallamas Day, being the first of Nouembar ... the Kings Maiesties plaiers" performed "A Play in the Banketinghouse at Whit Hall Called The Moor of Venis." l'òbra es atribuida a "Shaxberd."<ref group="Trad.">Hallamas Day, essent lo primièr de Novembre ... lo ''Kings Maiesties plaiers'' joguèron "Una Plaça a l'ostal Banketing a Whit Hall nomenat Lo Moro de Venècia."</ref> E foguèt publicat per Peter Cunningham in 1842.<ref>Sanders, Norman (ed.</ref> Se basant sus l'estili, la pèça es datada abitualament de is 1603 o 1604, mas los arguments donan per data 1601 o 1602.<ref name="4trag">Shakespeare, William. </ref><ref>E. A. J. Honigmann (ed), ''Othello'' (1997), Arden Shakespeare, Appendix 1, pp 344–350.</ref> La pèça intrèt dins lo registre de la ''Stationers Company'' lo 6 d'octobre 1621, per Thomas Walkley, e la primièra publicacion in quarto de 1622: : ''"Tragœdy of Othello, The Moore of Venice''. As it hath beene diuerse times acted at the Globe, and at the Black-Friers, by his Maiesties Seruants. Written by William Shakespeare. London. Printed by N. O. [Nicholas Okes] for Thomas Walkley, and are to be sold at his shop, at the Eagle and Child, in Brittans Bursse, 1622." [[Fichièr:Title_Page_of_Othello_from_the_First_Folio,_printed_in_1623.jpg|esquèrra|vinheta|Primièra pagina d'Othello del Primièr Folio, estampat en 1623]] Un an mai tard, la pèça foguèt en mai introducha dins lo Primièr Folio de Shakespeare reculhissent las pèças. Pasmens, la version dins l' ''in Folio'' es gaireben diferenta en longor, e dins la forma: coma los editors de l'edicion Folger explican: "La pèça del Folio a gaireben 160 linhas qu'apareisson pas sins l' ''in quarto''. Unes d'aqueles gropaments ensems dins de gaireben longs passatges. Dins l'in Folio tanben manca escampilhat una dosena de linhas qu'i a dins l'<nowiki/>''in quarto''. Aquelas doas versions son tanben diferentas legissent fòrça passatges.<ref name="Barbara Mowat 1993">Paul Westine and Barbara Mowat, eds. </ref> Las explicacions saventas fan de diferéncias, e i a pas de censens.<ref name="Barbara Mowat 1993">Paul Westine and Barbara Mowat, eds. </ref> Kerrigan suggerís que la version de 1623 in folio d'Othello e fròça autras pèças aviá estat gaireben netejadas dins l'''in quarto'' per se conformar a l'Acte de 1606 Act sus la moderacion dels abuses.<ref name="John Kerrigan 2016">John Kerrigan, ''Shakespeare's Binding Language'', Oxford University Press (Oxford & New York: 2016)</ref> Çò qu'es pas incompatible amb l'afirmacion que l' ''in quarto'' se basèt sus una version mai recenta de la pèça, alara que l'in folio representa la versio revisada de Shakespeare.<ref name="Barbara Mowat 1993">Paul Westine and Barbara Mowat, eds. </ref> Es tanbe possible que la vesion in quarto siá estat copada per l'ostal d'edicion per far correspondre al nombre de paginas que cal.<ref name="4trag">Shakespeare, William. </ref> Fròça edicions modèrnas se basan sus la version in folio version mai longa, mas a vegada i incorporant de lecturas de l'in quarto quand lo tèxte de l'in folio aparéis èsser una error.<ref>Paul Westine and Barbara Mowat, eds. </ref> D'in quartos foguèron tanben publicats en 1630, 1655, 1681, 1695, 1699 e 1705. == Analisi e critica == === Raça === [[Fichièr:MoorishAmbassador_to_Elizabeth_I.jpg|vinheta|Retrachd'Abd el-Ouahed ben Messaoud ben Mohammed Anoun, [[Moros|Moro]] ambaissador de la [[Elisabèt I d'Anglatèrra|Reina Elisabèt]] en 1600, avegada avançat coma l'inspiracion per Othello.<ref>{{Modèl:Cite book|last1=Bate|first1=Jonathan|authorlink1=Jonathan Bate|last2=Rasmussen|first2=Eric|title=Othello|year=2009|publisher=Macmillan|location=Basingstoke, England|isbn=978-0-230-57621-6|page=3}}</ref>]] I a pas de consens sus l'origina etnica d'Othello. E. A. J. Honigmann, l'editor de l'edicion Arden Shakespeare, conclutz que la raça d'Othello es ambigüa. "La representacion a la Renaissança del Moro èra vaga, variada, inconsistenta, e contradictòria. Segon de criticas, lo tèrme 'Moro' se referís a las personas de pel negra en general, utilizat de biais egals per 'African', 'Somalian', 'Etiopian', 'Nègre', 'Arab', 'Berbèr', e tanben 'Indian' per designar una fàcia d'Africa (o al delà)."<ref>''Making More of the Moor: Aaron, Othello, and Renaissance Refashionings of Race''. </ref><ref>"Moor, n2", ''The Oxford English Dictionary'', 2nd edtn.</ref> L'utilizacion frequenta del mot 'black' (negre) (per example, "Haply for I am black"<ref group="Trad.">Urosament que soi negre</ref>) es pas sufisent per provar quina que siá classificacion raciala, Honigmann argüís, que 'black' podava simplament voler dire usclat pels Elisabetans. Iago utiliza los mots 'Barbary' o 'Barbarian' per nomenar a Othello, podent se referir a la còsta dels Barbarèscs abitada pels [[Berbèrs]]. Roderigo nomena Othello 'the thicklips' (lebras espeças), semblant se referir a la fisionomia de l'Africa Subsahariana, mas Honigmann considèra, qu'aqueles comentaris son implegats per insultar lo personatge, e se devon pas entendre literalament.<ref>E. A. J. Honigmann, ed. </ref> Michael Neill, editor de ''The Oxford Shakespeare'', nota que las primièras criticas se referissent a la color d'Othello lo veson coma essent subsaharienc, alara que las seguentas coma nordafrican.<ref>Michael Neill, ed. </ref> Honigmann avança que Abd el-Ouahed ben Messaoud ben Mohammed Anoun, More ambaissador del rie Arab de Barbaria près de la [[Elisabèt I d'Anglatèrra|Reina Elisabèt I]] en 1600, foguèt una inspiracion per Othello. Demorèt amb sa seguida a Londres pendent unes meses e faguèt fòrça discussions. Lo fach  que Shakespeare escriguèt la pèça sonque unes a ans après, fa dire a Honigmann que lo quita Messaoud l'influencièt.<ref>Honigmann p. 2–3.</ref> [[Fichièr:William_Mulready_-_Othello_-_Walters_372629.jpg|esquèrra|vinheta|William Mulready fasent le retrach de l'actor d'origina africana Ira Aldridge maquilhat en Othello.<ref>{{Modèl:Ligam web|publisher=[[Walters Art Museum]]|url=http://art.thewalters.org/detail/9022|títol=Othello}}</ref> The Walters Art Museum.]] Se referís a Othello coma "Barbary horse" (1.1.113)<ref group="Trad.">Cabal de Barbaria</ref> e un "lascivious Moor" (1.1.127)<ref group="Trad.">Moro gorin</ref>. In III.III donóncia la pretenduda deca de Desdemonacoma essent "black as mine own face."<ref group="Trad.">Negre coma ma fàcia</ref> La blancor fisica de Desdemona es oposada a l'escur de la pel d'Othello: V.II "that whiter skin of hers than snow."<ref group="Trad.">Mai blanca la sieuna pel que la nèu </ref> Iago dich a Brabantio que "an old black ram / is tupping your white ewe" (1.1.88)<ref group="Trad.">un vielh maran negre / cardina ta blanca feda"</ref>. Dins lo discors elisabetan, lo mòt "black" (negre) pòt suggerrir de conceptes que van al delà de la color fisica, inclusissent tanben un ventalh larg de connotacions negativas.<ref>Doris Adler, "The Rhetoric of Black and White in Othello" Shakespeare Quarterly, 25 (1974)</ref><ref>''Oxford English Dictionary'', 'Black', 1c.</ref> Othello èra sovent jogat per un moro arab pendent lo sègle XIX. Foguèt jogat pel primièr còp per un òme negre sus un empont de Londres en 1833, per Ira Aldridge. Dins lo pasat, Othello èra jogat per un actor blanc maquilhat o amb masqueta: los actors mai recents ennegrits son per exemple Ralph Richardson (1937); John Gielgud (1961); [[Laurence Olivier]] (1964); [[Anthony Hopkins]] (1981) and [[Orson Welles]].<ref name="Cartmell">Cartmell, Deborah (2000) ''Interpreting Shakespeare on screen'' Palgrave MacMillan pp72-77 [[:en:Special:BookSources/9780312233938|ISBN 978-0-312-23393-8]]</ref>. La seleccion d'actor a un sostèxte politic. Per exemple, [[Patrick Stewart]] joguèt lo ròtle dins una topa tota negra al ''Shakespeare Theatre Company'' en 1997<ref name="Curtainup">{{Modèl:Ligam web|url=http://www.curtainup.com/dcnov2.html#Othello=|títol=The Issue of Race and Othello|publisher=Curtain up, DC|accessdate=2 May 2010}}</ref><ref name="RSC">{{Modèl:Ligam web|url=http://www.shakespearetheatre.org/plays/articles.aspx?&id=131=44&|títol=Othello by William Shakespeare directed by Jude Kelly|publisher=The Shakespeare Theatre Company|accessdate=20 September 2008}}</ref>. La raça del ròtle títle title es sovent vist coma lo mejan per Shakespeare d'isolar lo personatge, culturalament e tanben visualament, dels nòbles Venecians e oficièrs, e l'isolament isolation pòt semblar mai real quand un actor negre pren lo ròtle.<ref>Roy Proctor, "’OTHELLO’ is Honest on Bare Stage," ''Richmond News Leader," '' February 10, 1979</ref> == Tèmas == === Iago contra Othello === Pasmens se lo títol suggerís que la tragèdia dona lo primièr ròtle a Othello, Iago jòga un ròtle important dins l'intriga. Rebat l'archetipal scelerat, e pren la part màger del dialòg. Dins ''Othello'', es Iago que manipula totes los autres personatges segon sa desirança, contrarotlant lors movements e los tendent dins una intricacion de ret de mensorgas. Capita a aprochar totes los personatges e jòga sus lors flaquesa se refereissent al el coma lo Iago "onèst", fovorizent atal son contrartòle dels personatges. [[A.C. Bradley|A. C. Bradley]], e mai recentament Harold Bloom, son lo defensor màger d'aquela interpretacion.<ref>{{Modèl:Cite book|last=Shakespeare|first=William|author2=Ruffiel, Burton|others=Bloom, Harold|title=Othello (Yale Shakespeare)|publisher=Yale University Press|year=2005|origyear=3 October|isbn=0-300-10807-9}}</ref> D'autras criticas, subretot a la fin del sègle XX (après F. R. Leavis), se centran sus Othello. === Alteritat === Coma la reforma protestanta d'anglatèrra proclamava l'importança d'èsser piós, lo contraròtle dels comportaments en societat, èra al vam per un anglés contemporanèu de desplaçar las qualitats de barbaria "indesirablas" de la societat, traitesa, gelosia e lubricitat cap a aqueles que son considerats coma los "autres".<ref>{{Modèl:Cite book|last=Jones|first=Eldred|title=Othello's Countrymen|location=Charlottesville|publisher=Univ of Virginia Press|year=1971|isbn=}}</ref> Las caracteristicas assumidas d'òme negre o "l'autre", foguèron ambedos iniciats e popularizats pels dramas de la Renaissança del temps; per example, la traitresa dels òmes negres inrerent dins ''The Battle of Alcazar de George Peele<nowiki>'</nowiki>s''  (1588).<ref>Pas solament lo personatge d'Aaron lo moro de la pèça de Shakespeare ''Titus Andronicus''</ref> === Religosas e filosofica === Fròça criticas notèron de referéncias a la possession demoniaca per la pèça, subretot a las confulsion d'Othello, un fenomèn sovent associat amb la possession dins la consciéncia populara del moment.<ref>{{Modèl:Cite journal|last=Brownlow|first=F. W.|year=1979|title=Samuel Harsnett and the Meaning of Othello's 'Suffocating Streams'|journal=[[Philological Quarterly]]|volume=58|pages=107–115}}</ref> D'autres estudis suggerisson que la crisi [[EpiIepsia|epiIeptica]] conta un [[problèma còs‑esperit]] e l'existéncia de l'alma.<ref>{{Modèl:Cite journal|last=Vozar|first=Thomas M.|year=2012|title=Body-Mind Aporia in the Seizure of Othello|journal=[[Philosophy and Literature]]|volume=36|issue=1|pages=183–186|doi=10.1353/phl.2012.0014}}</ref> === L'eròi === Aguèt deferentas visions sul personatge  d'Othello over dins lo temps. A.C. Bradley nomena Othello lo "mai romantic de totes los eròis Shakespearencs" (per "eròi" Bradley vòl dire protagonista) e "lo problèma mai grand d'aqueles totes". D'un autre costat, F .R. Leavis descriu Othello coma "egotista". I a tanben aqueles que prenenon una apròcha critica moderada del personatge d'Othello coma William Hazlitt, que ditz: "la natura del Moro es nòble ... mas sa sang es de la mena mai inflammabla". == Galariá == <gallery> File:FirstFolioOthello.jpg|Primièr Folio (1623) pagina títol facsimile File:John Graham A bedchamber Desdemona in Bed asleep - Othello Act V scene 2.jpg|Othello amb Desdemona a lièch domissent per Christian Köhler (1859) File:Christian Köhler Othello.jpg|Othello e Desdemona a Venècia per Théodore Chassériau (1819–1856) File:Othello and Desdemona in Venice by Théodore Chassériau.jpg|Othello e Desdemona per Alexandre-Marie Colin, 1829 File:Othello and Desdemona by Alexandre-Marie Colin.jpg|la mròt de Desdemona per Eugène Delacroix File:Death of Desdemona.jpg|Edwin Booth coma Iago, v. 1870 File:Edwin Booth as Iago.jpg|L'Actor italian Tommaso Salvini jogant Othello, 1875 File:Salvini as Othello Vanity Fair.jpg|L'actor American John McCullough jogant Othello, 1878 File:John McCullough as Othello.jpg|Othello contant sas aventuras a Desdemona e Brabantio segon una gravadura sus acièr steel d'una pintura de Charles West Cope, 1873 File:Othello-cwcope-1853.jpg|Lo can de la mòrt de Desdemona per Dante Gabriel Rossetti, v. 1878–1881 File:Dante Gabriel Rossetti - Desdemona's Death Song.JPG|Desdemona per Frederic Leighton, v. 1888 File:Desdemona (Othello) by Frederic Leighton.jpg|Petre Otskheli maquilhat en Othello, staged per Kote Marjanishvili, 1933 </gallery> == Notas e referéncias == === Referéncias === {{colomnas|nombre=2| <references/> }} ===Traduccions=== <references group="Trad."/> == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20160515075851/http://www.shakespeare-navigators.com/othello/ ''Othello'' Navigator]—Includes the annotated text, a search engine, and scene summaries. * [https://web.archive.org/web/20150708094737/http://www.shakespeare-navigators.com/othello/Osource.html Cinthio's Tale]—A 19th-century English translation of Shakespeare's primary source. * [http://www.shakespeare-online.com/plays/othelloscenes.html ''Othello'']—analysis, explanatory notes, and lectures. * [https://web.archive.org/web/20160313075650/http://read.libripass.com/william_shakespeare-othello.htm ''Othello'']— Read Online at LibriPass.com * [https://web.archive.org/web/20160409183743/http://www.maximumedge.com/shakespeare/othello.htm ''Othello'']—Scene-indexed and searchable version of the text. * <span><span>[[File:Speaker_Icon.svg|ligam=|alt=|15x15px]]</span></span><span></span><span> </span>[https://web.archive.org/web/20160304093417/https://librivox.org/search?title=Othello&author=Shakespeare&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''Othello'']<span> public domain audiobook at </span>LibriVox * ''[http://ibdb.com/show.php?id=6823 Othello]''<span> at the </span>Internet Broadway Database - lists numerous productions. * [https://web.archive.org/web/20160505093608/http://www.shmoop.com/othello/ ''Othello''] study guide, themes, quotes, multimedia, and teacher resources * [https://web.archive.org/web/20191128161921/https://www.risenotes.com/othello/Othello.php ''Othello''] Act and scene wise summary & quotes, analysis, characters, topic discussions. {{Paleta Shakespeare}} [[Categoria:Tragèdia de Shakespeare]] qwx642t7khh9fnbbujpnm98796qj25l 0 160139 2509443 2280287 2026-09-26T08:13:00Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509443 wikitext text/x-wiki '''''La Promesa venduda''''' (en [[chèc]] ''Prodaná nevěsta'') es un operà comic en tres actes del compositor chèc [[Bedřich Smetana]], ambe libret de [[Karel Sabina]]. Foguèt compausat pendent lo periòde 1863–66, e estrenat al Teatre Provisòri, a [[Praga]], lo 30 de mai 1866 dins un format de dos actes ambe dialògues parlats. Smetana lo revisèt entre 1866 e 1870 e la version definitiva, en tres actes ambe recitatius, s'estrenèt lo 25 de setembre 1870, totjorn al Teatre Provisòri. Atal modificat, se ganhèt una popularitat mondiala. Demest las representacions internactionalas e los enregistraments, fòrça son dins la version en [[alemand]], titolada ''Die verkaufte Braut''. La dubertura es sovent jogada a part dins los programas de concèrt. ==Genèsi de l'òbra== ===Contèxte=== ===Libret=== ===Composicion=== ==Principalas representacions e estrenas fòra país== Smetana comptava de poder far executar son òbra a París, e coma un balet èra una necessitat a l'Operà d'aquela vila, aquí benlèu perqué compausèt las tres danças chècas (Polcà, Furiant e Skočná). Mas en realitat La Promesa venduda s'estrenèt pas a París abans 1928. La Promesa venduda foguèt donada a [[Sant Petersborg]] en lenga russa lo 11 de genièr 1871, jos la direccion de Nápravník. Autras estrenas e representacions internacionalas : * [[Zagrèb]], 18 d'octobre 1873, en [[croat]] * [[Viena (Àustria)|Viena]], 1èr de junh 1892, en [[chèc]] * Viena, Theater an der Wien, 2 d'abril 1893, en alemand * [[Berlin]], Theater Unter den Linden, 1èr de julhet 1893, en alemand * [[Chicago]], 20 d'agost 1893, en chèc * [[Ljubljana]], 15 de febrièr 1894, en [[eslovèn]] * [[Estocòlme]], 6 d'octobre de 1894, en [[suedés]] * [[Londres]], Drury Lane, 26 de junh 1895, en alemand * Viena, Operà, 4 d'octobre 1896, en chèc * [[Milan]], 9 d'octobre 1905, en [[italian]] * [[Brussèlas]], 23 de febrièr 1907, Théâtre Royal de la Monnaie, en [[francés]] * [[Buenos Aires]], 1èr d'agost 1907, en italian * [[Nòva York]], Metropolitan Opera, 19 de febrièr 1909, en alemand * [[Helsinki]], 29 de març 1910, en [[finés]] * [[Belgrad]], en 1922, en [[sèrbe]] * [[Barcelona]], 12 de febrièr 1924, en chèc * [[París]], Opéra Comique, 26 d'octobre 1928, en francés * [[Copenaga]], 15 de mai 1930, en [[danés]] <ref>''L'œuvre à l'affiche'', L'Avant-Scène Opéra, ''La Fiancée vendue'', n° 246, 2008, p. 84</ref>. ==Ròtles== {| class="wikitable" |- !width= 300|Ròtle !width= 150|Tipe de votz !width= 300|Distribucion a l'estrena, lo 30 de mai 1866<ref>url=https://web.archive.org/web/20160304212539/http://www.ascolti.cz/opera/Prodan%C3%A1%20nev%C4%9Bsta__Bed%C5%99ich%20Smetana |títol=Prodaná nevěsta |en=Toulky operou |data de consultacion=8 de junh 2016 (en chèc)</ref><br>Direccion: Bedřich Smetana |- |Krušina, ''un paisan'' |[[Baritòn|baritòn]] |Josef Paleček |- |Ludmila, ''sa femna'' |[[Soprano|soprano]] |Marie Procházková |- |Mařenka, ''lor filha'' |soprano |Eleonora von Ehrenberg |- |Mícha, ''un pagés'' |[[Bassa (tipe de votz)|bassa]] |Vojtěch Šebesta |- |Háta, ''sa femna'' |[[Mezzo-soprano|mezzo-soprano]] |Marie Pisařovicová |- |Vašek, ''lor filh'' |[[Tenòr|tenòr]] |Josef Kysela |- |Jeník, ''filh de Mícha d'un primièr maridatge'' |tenòr |Jindřich Polák |- |Kecal, ''lo maridaire del vilatge'' |bassa |František Hynek |- |Principál komediantů, ''Lo Director de la tropa'' |tenòr |Jindřich Mošna |- |Indián, ''L'Indian, un sauta-en-banca'' |bassa |Josef Křtín |- |Esmeralda, ''sauta-en-banca, dançaira'' |soprano |Terezie Ledererová |- | colspan="3" | ''Còr: vilatgencs, artistas del circ, dròlles.'' |} ==Argument== ===Acte I=== ===Acte II=== ===Acte III=== ==Lista dels numeròs== La lista correspond a la version finala (1870) de l'operà. {| class="wikitable" |- !width= 150|Numerò !width= 200|Cantat/jogat per !width= 300|Títol (chèc) !width= 300|Títol (occitan) |- |Dubertura |Orquèstra | | |- |'''Acte I'''<br>Còr |Vilatgeses |''Proč bychom se netěšili'' |"Perqué se regaudir pas" |- |Aria |Mařenka |''Kdybych se co takového'' |"S'un còp apreniái sus tu" |- |Duò |Mařenka e Jeník |''Jako matka požehnáním ... Věrné milování'' |"Una maire vertadièra es un benfait... "L'amor fidèl non se pòt arroïnar" |- |Triò |Ludmila, Krušina, Kecal |''Jak vám pravím, pane kmotře'' |"Coma vos disi, mon car compaire" |- |Triò |Ludmila, Krušina, Kecal |''Mladík slušný'' |"Es un jovent plan coma cal" |- |Qüartet |Ludmila, Krušina, Kecal, Mařenka |''Tu ji máme'' |"Aquí lá, aquí lá" |- |Dança: Polcà |Còr e orquèstra |''Pojd' sem, holka, toč se, holka'' |"Aicí, mainada, vira, mainada !" |- |'''Acte II'''<br>Còr ambe'ls solistas |Còr, Kecal, Jeník |''To pivečko'' |"A la bièrra !" |- |Dança: Furiant |Orquèstra | | |- |Aria |Vašek |''Má ma-ma Matička'' |"La-la-la mamà m'a dit" |- |Duò |Mařenka e Vašek |''Známť já jednu dívčinu'' |"Coneissi una joventa" |- |Duò |Kecal e Jeník |''Nuže, milý chasníku, znám jednu dívku'' |"È ben, mon òme, un mot o dos... coneissi una jove" |- |Aria |Jeník |''Až uzříš - Jak možna věřit'' |"Quand descobriràs a qui as crompat Mařenka - Cossí se pòt creire qu'agèssi poscut vendre ma cara promesa" |- |Ensemble |Kecal, Jeník, Krušina, Còr |''Pojďte lidičky'' |"Venètz, brave monde, escotatz-me" |- |'''Acte III'''<br>Aria |Vašek |''To-to mi v hlavě le-leži'' |"A-aquò me vira dins lo-lo cap" |- |Marcha dels sauta-en-bancas ("comedians") |Orquèstra | | |- |Dança: Skočná (Dança dels sauta-en-bancas) |Orquèstra | | |- |Duò |Esmeralda, Principál |''Milostné zvířátko'' |"Una polida bestiòta farem de vos" |- |Qüartet |Háta, Mícha, Kecal, Vašek |''Aj! Jakže? Jakže?'' |"Ai, cossí ? cossí ? Vòl pas d'ela ? " |- |Ensemble |Mařenka, Krušina, Kecal, Ludmila, Háta, Mícha, Vašek |''Ne, ne, tomu nevěřím'' |"Non, non, i cresi pas" |- |Sextet |Ludmila, Krušina, Kecal, Mařenka, Háta, Mícha, |''Rozmysli si, Mařenko'' |"Pensas-i ben, Mařenka" |- |Aria |Mařenka |''Ó, jaký žal ... Ten lásky sen'' |"O quina dolor... Aquel sòmi d'amor" |- |Duò |Jeník e Mařenka |''Mařenko má!'' |"Mařenka miá!" |- |Triò |Jeník, Mařenka, Kecal |''Utiš se, dívko'' |"Calma-te, joventa, e fisa-te a ma paraula" |- |Ensemble | Còr, Mařenka, Jeník, Háta, Mícha, Kecal, Ludmila, Krušina, |''Jak jsi se, Mařenko rozmyslila? |"Diga, Mařenka, qu'as decidit ?" |- |Finale |Totes los personatges e lo còr |''Pomněte, kmotře ... Dobrá věc se podařila'' |"Sovenètz-vos, compaire, que Jeník es vòstre filh... Una bona causa s'es faita e a trionfat l'amor fidèl" |} ==Discografia== * L'annada de las milhoras versions es en '''caractèrs grasses'''; l'annada d'autras grandas versions es en '''''caractèrs grasses e en italicas'''''. Fonts : L'Avant-Scène Opéra<ref>Didier Van Moere, L'Avant-Scène Opéra, ''La Fiancée vendue'', n° 246, ''Discographie'', pp. 76-82</ref>; comentaris dels clients, Amazon (França, Estats-Units, Alemanha, Reialme Unit), la FNAC {|class= "wikitable" !Annada !Width="135"|Distribucion<br> Mařenka,<br> Jeník,<br> Vašek,<br> Kecal !Cap d'orquèstra,<br>Operà/Orquèstra !Label |- |'''''1933''''' | Ada Nordenová, <br> Vladimír Tomš,<br> Jaroslav Gleich, <br>Emil Pollert |[[Otakar Ostrčil]],<br>Orquèstra del Teatre nacional de Praga<br> (primièr enregistrament complet de l'operà) |His Master's Voice ---><br> Naxos Historical 8.110098-99 (2 CD)<br>Cantus Classics 500252 (2 CD) |- |1937 |Hilda Burke,<br> Mario Chamlee,<br> George Rasely,<br> Louis d'Angelo |Wilfrid Pelletier<br>[[Metropolitan Opera]]<br> (cantat en anglés) |Bensar OL 5837 |- |1939 | Hilde Konetzni,<br> [[Richard Tauber]],<br> Heinrich Tessmer,<br> Fritz Krenn |[[Thomas Beecham]],<br>[[Royal Opera House]]<br>[[London Philharmonic Orchestra]]<br> (cantat en alemand) |Urania URN22286<br>Cantus Classics 500386 |- |'''1947''' | [[Ludmila Červinková]],<br> [[Beno Blachut]], <br>Rudolf Vonásek,<br> [[Karel Kalaš]], |[[Karel Ančerl]],<br>Orquèstra Ràdio-sinfonica de Praga (SOČR)<br>Còr de la Ràdio de Praga |Opera d'Oro OPD1354,<br>Cantus Classics 500683 (2 CD) |- |1949 | Elisabeta Shumilova,<br> Georgi Nelepp,<br> Anatole Orfenov,<br> Nicolai Shchelgolkov |[[Kirill Kondrashin|Kiril Kondrashin]],<br>Theatre Bolchòi<br> (cantat en rus) |Concert Hall, CHS1318 (33 torns) |- |1951 | Traute Richter,<br> Sebastian Hauser,<br> Ralf Peters,<br> [[Kurt Böhme]] |Hans Lenzer,<br>Städische Oper Berlin<br> (cantat en alemand) |VOX OPX 148/1-2 (33 torns),<br>Cantus Classics 501117 |- |'''1952''' | [[Milada Musilová]],<br> [[Ivo Žídek]],<br> Oldřich Kovář, <br>[[Karel Kalaš]], |[[Jaroslav Vogel]],<br>Orquèstra del Teatre nacional de Praga |[[Supraphon]], SU 3980-2 |- |1953 | Elfride Trötschel,<br> Richard Hol,<br> Willi Hofmann,<br> Georg Stern |Karl Elmendorff,<br>Orchestra und Chor des Hessichen Rundfunks<br> (cantat en alemand) |Relief<br>Cantus Classics 500675 |- |1954 | Elfride Trötschel,<br> Kurt Wolinsky,<br> Willy Müller,<br> Heinz Rehfuss |[[Walter Goehr]],<br>Frankfurter Opernhaus <br>(cantat en alemand) |Gala GL100810 |- |1955 | [[Erna Berger]],<br> [[Rudolf Schock]],<br> Hanns-Heinz Nissen,<br> [[Gottlob Frick]] |[[Wilhelm Schüchter]],<br>[[Nordwestdeutsche Philharmonie]],<br>Chor des Landestheater Hannover<br>(cantat en alemand) |[[EMI]] 5 74270 2 9 (sortit en CDs en 2001) |- |1956 |Vilma Bukovetz,<br> Miro Banjnik,<br> Janec Lipushek,<br> Latko Koroshetz |Dimitri Gebré,<br>Operà national eslovèn |Philips ABL3179-81 (33 torns) |- |'''1959''' | Drahomira Tikalová,<br> Ivo Žídek,<br> Oldřich Kovář,<br> [[Eduard Haken]], |[[Zdeněk Chalabala]],<br>Orquèstra del Teatre nacional de Praga |Supraphon, SU0040-2612<br>Cantus Classics n° ? |- |'''1962''' | [[Pilar Lorengar]],<br> [[Fritz Wunderlich]],<br> Karl-Ernst Mercker, <br>[[Gottlob Frick]] |[[Rudolf Kempe]],<br>[[Bamberger Symphoniker]]<br>[[RIAS Kammerchor]] <br>(cantat en alemand) |[[EMI]] 81872 |- |1962 | [[Anny Schlemm]],<br> Rolf Apeck,<br> Harald Neukirch,<br> [[Theo Adam]] |Otmer Suitner,<br>Dresdner Staatsoper <br>(cantat en alemand) |Berlin Classics 0020402 |- |1975 | [[Teresa Stratas]],<br> [[René Kollo]],<br> [[Heinz Zednik]], <br>Walter Berry |Jaroslav Krombholc,<br>Münchner Rundfunkorchester<br>Chor des Bayerischen Rundfunks<br> (cantat en alemand) |[[RCA]] 74321 40576-2 |- |1978 | Teresa Stratas,<br> [[Nicolai Gedda]],<br> [[Jon Vickers]],<br> [[Martti Talvela]] |[[James Levine]],<br>[[Metropolitan Opera]] <br>(cantat en anglés) |Bensar OL12278 |- |'''''1982''''' | [[Gabriela Beňačková]],<br> [[Peter Dvorský]],<br> Miroslav Kopp,<br> Richard Novák |[[Zdeněk Košler]],<br>Orquèstra filarmonica chèca |Supraphon SU3703-2 |- |1999 | Oksana Krovytska,<br> Miroslav Dvorský,<br> John Cogram,<br> Jiří Sulženko |[[Zdeněk Mácal]],<br>Opéra de Nancy |Celestial Audio CA003 |- |2004 | Susan Gritton,<br> Paul Charles Clarke,<br> Timothy Robinson,<br> Peter Rose |[[Charles Mackerras]],<br>[[Philharmonia Orchestra]], Chorus of the Royal Opera House, Covent Garden <br> (cantat en anglés) |Chandos CHAN3128 |- |2008 | [[Christiane Oelze]],<br> Aleš Briscein,<br> Christoph Homberger,<br> Franz Hawlata, |Jiří Bělohlávek,<br>Opéra National de Paris |Premiere Opera, CDNO3162-2 |- |} ===Complement de distribucion (principalas versions)=== K = Krušina, L = Ludmila, M = Mícha, H = Háta, P = Principál komediantů, E = Esmeralda, I = Indián. * '''''Otakar Ostrčil''''' : Jan Konstantin (K), Marie Pixová (L), Zdeněk Otava (M), Marta Krásová (H), Karel Hruška (P), Otta Horáková (E), Václav Marek (I) * '''Karel Ančerl''' : Ladislav Mraz (K), Jarmila Palivcová (L), Josef Heriban (M), Vera Krilová (H), Bohumír Vich (P), Jarmila Pechová (E), Jan Soumar (I) * '''Jaroslav Vogel''' : Václav Bednář (K), Štěpánka Štěpánová (L), Zdeněk Otava (M), Marie Veselá (H), Karel Hruška (P), Jarmila Pechová (E), Ladislav Mráz (I) * '''Zdeněk Chalabala''' : Václav Bednář (K), Jaroslava Dobrá (L), Jaroslav Horáček (M), Štěpánka Štěpánová (H), Rudolf Vonásek (P), Jarmila Pechová (E), Jiří Joran (I) * '''Rudolf Kempe''' : Marcel Cordes (K), Nada Puttar (L), Ivan Sardi (M), Sieglinde Wagner (H), Ernst Kukrowski (P), Gertrud Freedmann (E), ? (I) * '''''Zdeněk Košler''''' : Jindřich Jindrák (K), Marie Veselá (L), Jaroslav Horáček (M), Marie Mrázová (H), Alfréd Hampel (P), Jana Jonášová (E), Karel Hanuš (I). ==Videografia e filmografia== ===Filmografia=== * 1913, film mut de l'estudiò Kinofa, produsit per Max Urban ambe sa femna Andula Sedláčková coma primièr ròtle<ref>Beth Osnes, ''Acting: An International Encyclopedia'', edicion ABC-Clio, https://books.google.com/?id=WTkCI62oXjEC&pg=PA82, pagina 82, Oxford 2001, isbn 0-87436-795-6, consultat lo 28 de junh 2016</ref> (Mařenka, se supausa). * Prima de 1932, Die verkaufte Braut, realizacion de Max Ophüls, libret adaptat per Curt Alexander, musica adaptada per lo compositor alemand de musica de filme, Theo Mackeben, una majoritat de dialògues parlats, Jarmila Novotná (Mařenka/Marie), Willi Domgraf-Fassbaender (Jeník/Hans, que ven donc baritòn), Otto Wernicke (Kecal/Kezal), Paul Kemp (Vašek/Wenzel, qu'es pas mai quèc), 76 mn <ref>Chantal Cazaux, ''La Fiancée vendue vue par Ophüls'', L'Avant-Scène Opéra, ''La Fiancée vendue'', n° 246, 2008</ref>. Ophüls faguèt bastir un vilatge chèc entièr dins l'estudiò per fornir un quadre «autentic» <ref>''Moving Pictures: The European Films of Max Ophuls'', https://web.archive.org/web/20091001181205/http://cinema.wisc.edu/series/2008_fall/ophuls.htm https://web.archive.org/web/20091001181205/http://cinema.wisc.edu/series/2008_fall/ophuls.htm, editor University of Wisconsin, consultat lo 28 de junh 2016</ref>. ===Videografia=== * 1975, per la television, direccion [[Jaroslav Krombholc]], Orquèstra de la Ràdio de Munic, Teresa Stratas (Mařenka/Marie), René Kollo (Jeník/Hans), Heinz Zednik (Vašek/Wenzel), Walter Berry (Kecal/Kezal), Janet Perry (Esmeralda), Karl Dönch (Principál komediantů) * 1980-81, la version discografica Zdeněk Košler en ''play-back'', mesa en scèna de František Filip, ambe l'Orquèstra filarmonica chèca, lo Còr de la filarmonia chèca, Gabriela Beňačková (Mařenka), Peter Dvorský (Jeník), Miroslav Kopp (Vašek), Richard Novák (Kecal) * 1982, en alemand (''Die Verkaufte Braut''), mesa en scèna Otto Schenk, direccion Adam Fischer, Orquèstra e Còr de l'Operà de Viena, decòrs e costumes de Rolf Langenfass, Lucia Popp (Mařenka/Marie), Siegfried Jerusalem (Jeník/Hans), Heinz Zednik (Vašek/Wenzel), Karl Ridderbusch (Kecal/Kezal)<ref>Didier van Moere, ''Discographie'', L'Avant-Scène Opéra, ''La Fiancée vendue'', n° 246, 2008</ref>. ==Nòtas e referéncias== * L'article es a son començament una traduccion o una adaptacion de l'article anglés qsl3agjzbfjgbq2115b2tie3sej7bgd 0 162399 2509478 2344436 2026-09-26T10:32:03Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509478 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | animal | ''Taxidea taxus'' | Taxidea taxus (Point Reyes, 2007).jpg | Tais d'America en libertat dins la resèrva de ''{{lang|en|Point Reyes National Seashore}}'' en [[Califòrnia]] (EUA)}} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Mammalia }} {{Taxobox | sosclassa | Theria }} {{Taxobox | infraclassa | Eutheria }} {{Taxobox | òrdre | Carnivora }} {{Taxobox | sosòrdre | Caniformia }} {{Taxobox | familha | Mustelidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Mustelinae }} {{Taxobox taxon | animal | genre | Taxidea | [[George Robert Waterhouse|Waterhouse]], [[1839]] }} {{Taxobox taxon | animal | espèce | Taxidea taxus | ([[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreber]], [[1777]]) }} {{Taxobox UICN | LC }} {{Taxobox fin}} Lo '''tais d'America''' ('''''Taxidea taxus''''') es una [[Espècia (biologia)|espècia]] de la [[familha (biologia)|familha]] dels [[Mustelidae|mustelids]]. Es lo sol representant actual del [[Genre (biologia)|genre]] '''''Taxidea'''''. Aquela espècia foguèt decricha pel primièr còp en [[1777]] pel [[naturalista]] alemand Johann Christian Daniel von Schreber (1739-1810) e lo genre en [[1839]] pel [[Zoologia|zoologista]] britanic George Robert Waterhouse (1810-1888). [[Fichièr:Badger_ODFW.JPG|esquèrra|vinheta|Tais d'America]] == Comportament == Viu mai sovent sol, dins los bòscs (o tanben dins las vilas ont trapan de manjar dins los rebuts). Sortís sa tuna cavada per sas arpas aceradas al calabrun, per caçar de [[Conilh|conilhs]], [[Mirga|mirgas]] e [[Tàmia|tàmias]], que trapa amb son nas, sa vista essent marrida. == Lista de las sosespècias == Segon Mammal Species of the World<span> </span><small>(21 juin 2013)</small><ref name="MSW21 juin 2013">[[Blaireau d'Amérique#MSW|Mammal Species of the World, consulté le 21 juin 2013]]</ref> e {{Bioref|CatalogueofLife espèce|21 juin 2013}}<span></span>: * sosespècia ''Taxidea taxus berlandieri'' Baird, 1858 * sosespècia ''Taxidea taxus jacksoni'' Schantz, 1946 * sosespècia ''Taxidea taxus jeffersonii'' (Harlan, 1825) * sosespècia ''Taxidea taxus marylandica'' Gidley & Gaxin, 1933 * sosespècia ''Taxidea taxus taxus'' (Schreber, 1777) == Notas e referéncias == <div class="references-small decimal" style=""> <references /> </div> == Ligams extèrnes == === Site de referéncias taxinomicas === * {{ADW|Taxidea_taxus|''Taxidea taxus''}} * {{Brainmuseum|carnivora|badger|''Taxidea taxus''}} * <span class="ouvrage" id=" CatalogueofLife_esp.C3.A8ce">Référence [[Catalogue of Life]] : [https://web.archive.org/web/20160307074545/http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Taxidea/species/taxus/match/1/match/1 ''Taxidea taxus'' (Schreber, 1777)] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span><small> (consulté le 21 juin 2013)</small></span><span class="ouvrage" id=" CatalogueofLife_esp.C3.A8ce"></span> * {{ITIS|180565|''Taxidea taxus'' (Schreber, 1777)}} * {{MSW|14001508|Taxidea taxus|Schreber, 1777}} * <span class="ouvrage" id=" NAM_esp.C3.A8ce">Référence [https://web.archive.org/web/20120815103024/http://www.mnh.si.edu/mna/image_info.cfm?species_id=401 North American Mammals] : [https://web.archive.org/web/20120815103024/http://www.mnh.si.edu/mna/image_info.cfm?species_id=401 ''Taxidea taxus''] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span><small> (consulté le 21 juin 2013)</small></span><span class="ouvrage" id=" NAM_esp.C3.A8ce"></span> * {{NCBI|30554|''Taxidea taxus''}} * <span class="ouvrage" id="SeaLifeBase_esp.C3.A8ce">Référence [http://www.sealifebase.org SeaLifeBase] : <span class="plainlinksneverexpand">[http://www.sealifebase.org/Summary/speciesSummary.php?lang=french&id=68805 <small>espèce </small>''Taxidea taxus'' (Schreber, 1777)] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : français">fr</abbr>)</span> (<small>[http://www.sealifebase.org/comnames/CommonNamesList.php?ID=68805 + noms communs]</small>)</span><small> (consulté le 21 juin 2013)</small></span><span class="ouvrage" id="SeaLifeBase_esp.C3.A8ce"></span> * {{TPDB|52093|''Taxidea taxus'' Schreber 1778}} * {{UBIO|105678|''Taxidea taxus'' (Schreber, 1777)}} * <span class="ouvrage" id=" UICN">Référence [[International Union for Conservation of Nature and Natural Resources|UICN]] : [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/41663 <small>espèce</small> ''Taxidea taxus'' (Schreber, 1777)] <span class="indicateur-langue">(<abbr class="abbr" title="Langue : anglais">en</abbr>)</span><small> (consulté le 21 juin 2013)</small></span><span class="ouvrage" id=" UICN"></span> === Autres ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20070208190326/http://www.pc.gc.ca/apprendre-learn/prof/sub/badger/badger_5ws_f.asp Blaireau d'Amérique - Cinq questions sur le blaireau] site Parcs Canada – Le coin de l’enseignant. [[Categoria:Mamifèr (nom vernacular)]] [[Categoria:Mustelid]] 8n07ikawp9uw9833novgaihlnnjs8i0 0 165264 2509461 2507748 2026-09-26T09:32:28Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509461 wikitext text/x-wiki Lo '''pas de Naurosa''', o tanben '''còl del Lauragués''', es un pas geografic (o còl) de 189&nbsp;mètres d’altitud en [[Lauragués]] ([[Lengadòc]]) situat sus la comuna de [[Montferrand (Aude)|Montferrand]] ([[Aude (departament)|Aude]]) en [[Region francesa|region]] [[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. == Toponimia == Las fòrmas ancianas son : ''Rupis de Naurosa..., de Nauroza'' al sègle XV<ref>Abbé Sabarthès, ''Dictionnaire topographique du département de l'Aude'', 1912, p. 272, legir en linha https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110095d/f364.item.texteImage </ref>. == Geografia == Lo pas de Naurosa es situat al tèrme dels departaments franceses de la [[Nauta Garona]] e d'[[Aude (departament)|Aude]] sus l'[[aigavèrs]] entre l’[[ocean Atlantic]] e la [[mar Mediterranèa]], Constituís lo punt mai naut del [[Canal de las Doas Mars|canal de la doas Mars]], que permet de religar Atlantic e Mediterranèa, e separa lo [[Massís Central|Massís central]] (al nòrd), dels [[Pirenèus]] (al sud). Es pròche d'[[Avinhonet de Lauragués]] e de [[La Bastida d'Anjau]], sus la comuna de [[Montferrand (Aude)|Montferrand]]. Las esclusas mai pròchas del pas de Naurosa son l'esclusa de l'Ocean costat ocean Atlantic e l'esclusa de la Méditerranèa costat mar Mediterranèa. == Istòria == Aquel pas es conegut dempuèi l'Antiquitat. [[Estrabon]], [[Geografia|geograf]] [[Grècia|grèc]], aviá nomenat aquel pas l'istme gallés, e la ''[[Via aquitània|Via Aquitania]]'', [[via romana]] ligant [[Narbona]] a [[Tolosa]], i passava. Constituís la pèça màger de [[Canal de las Doas Mars|canal de las doas Mars]] de [[Pèire Pau Riquet|Pèire Paul Riquet]]. Qu'es lo punt mai naut del trajècte, que demanda un apòrt en aiga de contunh per provesir lo canal. L'engenhaire Riquet aguèt l'idèa de prene las aigas de la [[Montanha Negra]] e de las menar fins al còl. Faguèt bastir lo [[lac de Sant Ferriòl]] près de [[Revèl]] e la [[Rigole de la plaine|regòla de la plana]] que mèna l'aiga dempuèi lo lac fins al canal al còl de Naurosa. Ambedoas partiadas de canal arriban al bacin de Naurosa per doas esclusas: l'esclusa de l'Ocean e l'esclusa de la Mediterranèa. Quand lo bacin foguèt abandonat, s'escavèt lo canal de partatge e las esclusas de l’Ocean e de la Mediterranèa foguèron alunhadas.{{Imatge panoramic|Panorama partage des eaux.jpg|1100|La rigòla de la plana desboca dins lo canal de las doas Mars al nivèl del pas de Naurosa.}}En [[1825]], los eritièrs de Riquet faguèron erigir un obelisc al pas de Naurosa (<data class="p-name" id="226" value="Obélisque de Riquet"></data><data class="p-latitude" id="227" value="43.352361">{{Coor dm|43.352361|N|1.826981|E|type:landmark_region:FR}}</data><data class="p-longitude" id="231" value="1.826981"></data>) per marcar la simbolica del luòc. Es quilhat près de l'emplaçament de l'anciana restanca exagonala abandonada unas annadas après la construccion del canal a causa de son ensablament recurrent. == Nòta e referéncias == {{Reflist}} == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20170501023124/http://www.canaldumidi.com/Lauragais/Naurouze/Naurouze.php Pas de Naurosa] sul site de [https://web.archive.org/web/20080922170409/http://www.canaldumidi.com/Canal-des-Deux-Mers.php Canal de las doas Mars<br> ] == Vejatz tanben == * [[Lauragués]] [[Categoria:Via Tolosana]] srkvfft2e7ogpcyy4wn3qudyrrxgg1f 0 165266 2509444 2507660 2026-09-26T08:15:09Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509444 wikitext text/x-wiki {{Infobox Lac | nom=Lac de Sant Ferriòl | imatge=Lac_de_Saint-Féréol_1.JPG | estat=[[França]] | país=[[Occitània]] | tipe=Lac de restanca | superfícia=67 | volum=6000000 | latitud =43/26/15/N | longitud=2/1/18.01/E | altitud= | prigondor= | alimentacion=Rigòla de la Montanha | emissari=[[Laudòt]] }} Lo '''lac de Sant Ferriòl''' es un lac de retenguda dins la [[montanha Negra]] situat sus [[Laudòt]], dins los departaments franceses de la [[Nauta Garona]], de [[Tarn (departament)|Tarn]] e d'[[Aude (departament)|Aude]] en region [[Occitània (region administrativa)|Occitània]]. Aumentat per la rigòla de la montanha passant per la traucada dels Capmases, es la restanca màger per provesir en aiga lo [[canal de las Doas Mars]]. == Geografia == Lo lac es situat dins la [[montanha Negra]] en partit sus Sant Ferriòl, comuna de [[Revèl]] ([[Nauta Garona]]), una segonda partida sus la comuna de [[Sorese]] ([[Tarn (departament)|Tarn]]), una tresena partida sus la comuna de [[Vaudrulha]] ([[Nauta Garona]]) e una derrièra partida sus la comuna dels [[Les Brunèls|Brunèls]] ([[Aude (departament)|Aude]]). Un barratge situat dins la comba de Vaudrulha sus una barra rocasuda permet de restancar las aigas del lac. == Istòria == [[Fichièr:Riquetstele.jpg|esquèrra|vinheta|Estèla dedicada a Pèire Paul Riquet près du lac de Sant Ferriòl]] Aquela [[Paissièra|restanca]] foguèt bastida per [[Pèire Pau Riquet]] entre [[1667]] e [[1672]] per provesir en aiga lo [[Canal de las Doas Mars|canal de la doas Mars]] mejans la rigòla de la plana, nom donat al bessal que davala fins al [[pas de Naurosa]]. Mas lo volum de la retenguda demora insufisent. Après sa virada d'inspeccion en 1685, [[Sébastien Le Prestre de Vauban|Vauban]] decidís d'escavar la traucasa dels Campmases e d'auçar la retenguda per crear una sèrva d'aiga sus 67&nbsp;ha e d’una cabença de 6 milions de mètres cubics. Al sègle XIX, se tornèt far las tampas de la passièra a l'identic en [[bronze]]. Permeton de contraròtlar lo debit d'aiga a la sortida an las meteissas caracteristicas que las ancianas mas amb una capacitat mai granda<ref>''Michel Cotte'', « Canal du Midi, merveille de l'Europe », édition Belin Herscher, 2003, {{ISBN|2-7011-2933-8}}, page 116</ref>. En [[1900]], après la crompa per l'Estat del [[Canal de las Doas Mars|canal de las doas Mars]], fòrça tèrras se tornan vendre coma las 200 ectaras bosacadas a l'entorn del lac. Una « Societat immobiliària de la Montanha Negra » volgava i far bastir un centre de léser amb ostalariá, un [[casinò]] e un lotejament pel torisme. Mas lo projècte merma e lo lac ven en [[1930]] un centre de léser mai modèste amb de tennís, vela e [[natacion]]<ref>''Michel Cotte'', « Canal du Midi, merveille de l'Europe », édition Belin Herscher, 2003, {{ISBN|2-7011-2933-8}}, page 134</ref>. Dempuèi 1997, es inscrich als [[Monument istoric en França|monuments istorics]]<ref>{{Base Mérimée|PA31000008}}</ref> de França. == Descripcion == Una restanca, la primièra d'aquel tipe d’[[Euròpa]] d'aquela importança<ref>Source Midi-Pyrénées info n⁰47 page 22 et 23</ref>, es edificada amb tres parets: un primièr en amont de 29,25&nbsp;m de naut e de 3,90&nbsp;m d'espessor, puèi un segond de 871&nbsp;mètres de longor sus 35&nbsp;mètres de nautor e 10&nbsp;m d'espessor e fin finala un tresen en aval de 29,25&nbsp;m de naut e 2,80&nbsp;m d'espessor. Aqueles parets son constituits de granit talhat. Entre cada paret, un espaci de 60&nbsp;mètres de larg es emplit de brisum de ròca e d'[[argila]]. Mai, quatre sosterrens permeton d'accedir a las tampas e canèlas de sortida<ref>Corinne Labat et Gilles Bernard, ''Le Canal du Midi, du {{XVIIe}} au {{XXIe siècle}}'', Éd. </ref>. Una rigòla de contorn es escavada al sud del bacin de retenguda per permetre vojar lo demai d'aiga cap al Laudòt. == Activitats toristicas == [[Fichièr:Lac_de_Saint-Féréol_2.JPG|vinheta|Banh dins lo lac Sant Ferriòl]] Un musèu bastit près de la passièra permet de descobrir l'istòria de la construccion del canal de la doas Mars<ref>[https://web.archive.org/web/20170707014636/http://museecanaldumidi31.blogspot.fr/ Musée et Jardins du Canal du Midi]</ref>. * Pesca esportiva o de léger * [[Natacion|Banh]] * Vela == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20170501023353/http://www.canaldumidi.com/Montagne-Noire/Saint-Ferreol/Saint-Ferreol.php Bacin de Sant Ferriòl] sul [https://web.archive.org/web/20080922170409/http://www.canaldumidi.com/Canal-des-Deux-Mers.php canaldumidi.com] == Vejatz tanben == * [[Canal de las Doas Mars|Canal de las doas Mars]] * [[Pèire Pau Riquet|Pèire Paul Riquet]] * Traucada dels Campmases * Rigòla de la montanha == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} [[Categoria:Estanh d'Aude]] 1uqy6wpyfwwulbb9a8xfqh9zy1mqx94 0 168502 2509448 2406901 2026-09-26T08:51:57Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509448 wikitext text/x-wiki {{sostítol/Taxon|nv1=Martas}} {{Taxobox debuta | animal | ''Martes'' | Zobel (Martes zibellina).png | Planca naturalista extracha de ''{{lang|de|Brehms Tierleben}}'' (1887), representant una [[Gibelina]] (''[[Martes zibellina]]'')}} {{Taxobox | embrancament | Chordata }} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata }} {{Taxobox | classa | Mammalia }} {{Taxobox | sosclassa | Theria }} {{Taxobox | superòrdre | Eutheria }} {{Taxobox | òrdre | Carnivora }} {{Taxobox | sosòrdre | Caniformia }} {{Taxobox | familha | Mustelidae }} {{Taxobox | sosfamilha | Mustelinae }} {{Taxobox taxon | animal | genre | Martes | [[Philippe Pinel|Pinel]], [[1792]]{{Bioref|ITIS|4 juin 2013|ref}} }} {{Taxobox fin}} Las '''martas''' ('''''Martes''''') son un [[Genre (biologia)|genre]] de la [[Familha (biologia)|familha]] de las [[Mustelidae|Mustelidèas]]. Aquestas son las mai caracteristicas d'aquesta familha de pichon [[Mammalia|mamifèrs]] [[Carnivora|carnivòrs]]<span></span>: [[Digitigrade|digitigrads]] de cinc dets, aurelhas redondas, coa longa e tufa. Aqueste genre foguèt descrich pel perimièr còp en [[1792]] pel [[scientific]] [[França|francés]] [[Philippe Pinel]] (1745-1826). La [[Eira barbara|Marta de tèsta grisa]], ela, es un Mustelid d'[[America del Sud]]. Es la sola [[Espècia (biologia)|espècia]] del genre ''Eira''. == Lista de las espècias == Selon Mammal Species of the World{{Bioref|MSW|4 juin 2013}}, {{Bioref|ITIS|4 juin 2013}}, Catalogue of Life{{Bioref|CatalogueofLife genre|4 juin 2013}} et NCBI{{Bioref|NCBI|4 juin 2013}} : * ''[[Martes americana]]'' (Turton, 1806) * ''[[Martes flavigula]]'' (Boddaert, 1785)<br /> * ''[[Faïna|Martes foina]]'' (Erxleben, 1777) — [[Faïna]] * ''[[Martes gwatkinsii]]'' Horsfield, 1851<br /> * ''[[Martes martes]]'' (Linnaeus, 1758) — Marta comuna * ''[[Martes melampus]]'' (Wagner, 1841) — Marta del Japon * ''[[Martes pennanti]]'' (Erxleben, 1777) * ''[[Martes zibellina]]'' (Linnaeus, 1758) — Gibelina Espècias actualas o [[Fossil|fossilas]] segon Fossilworks Paleobiology Database{{Bioref|TPDB|4 juin 2013}} : * ''[[Martes campestris]]'' * ''[[Martes caurina]]'' * ''[[Martes diluviana]]'' * ''[[Martes flavigula]]'' * ''[[Faïna|Martes foina]]'' * ''[[Martes foxi]]'' * ''[[Martes gazini]]'' * ''[[Martes khelifensis]]'' * ''[[Martes kinseyi]]'' * ''[[Martes martes]]'' * ''[[Martes melampus]]'' * ''[[Martes parviloba]]'' * ''[[Martes pennanti]]'' * ''[[Martes stirtoni]]'' * ''[[Martes zibellina]]'' == Pintura == Dins lo domèni de las [[Bels Arts (disciplinas)|Bèlas Arts]], los [[Pincèl|pincèls]] en pel de « marta » son utilizats per l'[[aquarela]], e considerats coma los melhors pincèls a causa de l'excepcionala qualitat de soplesa e de retencion d'aiga. Lor punta es perfiècha per penher amb precision. Malgrat le nom comercial donat als pincèls de « marta roja » o « marta Kolinski », s'agís en realitat de pels venent de la coa du Vison de Siberia (''[[Mustela sibirica]]'') que la forradura èra nomenada Kolinsky<ref>Voir page 114 dans {{En}} Henry Poland, ''{{Lang|en|[https://archive.org/details/furbearinganimal00polarich Fur-bearing animals in nature and in commerce]}}'', éditions Gurney & Jackson, Londres, 1892.</ref>. == Nòtas e referéncias == {{Reflist}} == Vejatz tanben == === Articles connèxes === === Ligams extèrnes === * {{ADW|Martes|''Martes''}} * Referéncia Catalogue of Life : [https://web.archive.org/web/20160305204558/http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Martes/match/1 ''Martes'' ] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr><small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2013-06-04" datetime="2013-06-04">4 juin 2013</time>)</small>{{CatalogueofLife genre|Martes|consulté le=4 juin 2013}} * Referéncia Fauna Europaea : [https://web.archive.org/web/20160304000245/http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=305306 ''Martes''] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr><small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2013-06-04" datetime="2013-06-04">4 juin 2013</time>)</small>{{Faunaeur|305306|''Martes''|consulté le=4 juin 2013}} * Referéncia [[Integrated Taxonomic Information System|ITIS]] : [http://www.cbif.gc.ca/acp/fra/siti/regarder?tsn=180558 ''Martes'' Pinel, 1792] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : français">(fr)</abbr> (<span class="plainlinksneverexpand"><small>+ [http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=180558 version anglaise]</small></span> <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr>)<small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2013-06-04" datetime="2013-06-04">4 juin 2013</time>)</small>{{ITIS|180558|''Martes'' Pinel, 1792|consulté le=4 juin 2013}} * Referéncia Mammal Species of the World : [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14001203 ''Martes'' Pinel, 1792] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr><small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2013-06-04" datetime="2013-06-04">4 juin 2013</time>)</small>{{MSW|14001203|Martes|Pinel, 1792|consulté le=4 juin 2013}} * Referéncia [https://web.archive.org/web/20120815103024/http://www.mnh.si.edu/mna/image_info.cfm?species_id=401 North American Mammals] : [https://web.archive.org/web/20160122043807/http://www.mnh.si.edu/mna/image_menu.cfm?genus=72 ''Martes'' ] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr><small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2013-06-04" datetime="2013-06-04">4 juin 2013</time>)</small>{{NAM genre|72|Martes|consulté le=4 juin 2013}} * Referéncia NCBI : [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?lin=s&p=has_linkout&id=9658 ''Martes''] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr><small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2013-06-04" datetime="2013-06-04">4 juin 2013</time>)</small>{{NCBI|9658|''Martes''|consulté le=4 juin 2013}} * Referéncia [[International Union for Conservation of Nature and Natural Resources|UICN]] : [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/search/quick?x=0&y=0&species=true&subspecies=true&stocks=false&text=Martes <small>taxon</small> ''Martes''] <abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr><small> (consulté le <time class="nowrap" data-sort-value="2013-06-04" datetime="2013-06-04">4 juin 2013</time>)</small>{{UICN liste|Martes|consulté le=4 juin 2013}} [[Categoria:Mamifèr (nom vernacular)]] [[Categoria:Mustelid]] 0675kdvv7gezu8q50thi7s195v47w8d 0 170173 2509491 2343595 2026-09-26T10:59:40Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509491 wikitext text/x-wiki {{AbC}} {{Infobox Escrivan | carta=gr | nom = Xenofont - Ξενοφῶν | imatge = file:Xenophon.jpg | legenda = Xenofont vèrs -380 | activitat = [[filosofia politica]], tractats e manuals tecnics e practics | data de naissença = vèrs -430 | luòc de naissença = [[dèma (Atenas antica)|dèma]] d'[[Erquia]] ([[Atica]]) | data de decès = vèrs -354 | luòc de decès = | lenga = [[Grèc ancian]] de l'Atica | movement = | genre = dialòg socratic}} '''Xenofont''' (en [[Grèc ancian|grèc ancian]] {{Grèc ancian|Ξενοφῶν}}) es un [[filosòf]] e cap militar de la [[Grècia antica]] nascut a Erquia près d'Atenas vèrs [[-430|430]]<ref name="Lucien p115">{{Harvsp|Chambry|Marquis|Billault|Goust|2015|p=115}}.</ref>,<ref name="Date de naissance" group="N">La data de -445, basada sus la participacion supausada de Xenofont a la [[batalha de Delion]] e defenduda entre autres per [[Jean-Antoine Letronne]], {{Google Livres|id=oUy1GU18GAIC|titre=Notice sur la vie et les ouvrages de Xénophon|page=4|surligne=445}}, sembla mai sovent prepausada dempuèi lo començament del sègel XX. </ref> e mòrt vèrs [[-355|355]]. En mai de l’''[[Anabasi (Xenofont)|Anabasi]]'' e la ''[[Ciropedia]]'', escriguèt una seguida a l’''[[Guèrra de Peloponès|Istòria de la guèrra del Peloponès]]'' de [[Tucidides]] titulada ''Las Ellenicas''. Quitament s’es ciutadan d'[[Atenas]], Xenofont es pasmens l'amic d’[[Esparta]]. Aristocrata, partisan de l'oligarquia, e pròche del rei [[Agesilas II]], combat entre autre en Pèrsia al servici d’Esparta<ref>Paul Cloché, Les « Helléniques » de Xénophon (livres III-VII) et Lacédémone. ''In: Revue des Études Anciennes''. Tome 46, 1944, n°1-2. pp. 12-46. [https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1944_num_46_1_3273]</ref>. Xenofont, sens lo saber, fa la dralha a las futuras conquistas d’[[Alexandre lo Grand]]: dins l’''Anabasi'', en mai d’una descripcion detalhada de son trajècte en Asia, mòstra qu'un còrs expedicionari de soldats grècs pòt passar l’[[Empèri Aquemenida|Empèri pèrsa]] invencut. La campanha d'Agesilas en Asia Menora confirma encara la fragilitat de l'Empèri Pèrsa. == Biografia == [[Fichièr:Raffael_069.jpg|vinheta|246x246px|Xenofont a 20 ans d’edat e Socrates a 60, per Rafèl.]] === 430/401. Atenas === Originari de [[Dèma (Atenas antica)|dèma]] d’[[Erquia]] en [[Atica]]<ref>près de l'actuel aéroport d'Athènes</ref>, Xenofont es lo filh de Grillos<ref name="Lucien p115">{{Harvsp|Chambry|Marquis|Billault|Goust|2015|p=115}}.</ref>. Sa data de naissença es discutida: coma èra jovent al començament de l’''Anabasi'', la data aproximativa de 430 es avançada; unes autors donan de datas mai precisas. E. Delebecque prepausa la data de 426, correspondent a l’edat minima per participar a l'expedicion ateniana a Lesbos en 406 <ref>''Essai sur la vie de Xénophon'', p.24</ref>; o 428/427 segon l’[[Istorian|istoriana]] Claude Mossé<ref>{{Harvsp|Mossé|1992|p=502}}.</ref>. Nascutd dins una rica familha aristocratica, frequente los sofistas, coma [[Prodicos de Céos|Prodicos]] a [[Tebas (Grècia)|Tèbas]]. Discípol de [[Socrates]]<ref name="Lucien p115">{{Harvsp|Chambry|Marquis|Billault|Goust|2015|p=115}}.</ref>, fa de son mèstre lo retrach d’un òme mai concernit per la morala e la logica que per la [[metafisica]], coma se pòt veire dins l’''[[Apologia de Socrates]]'', los ''[[Memorables]]'' e ''[[Lo Banquet (Xenofont)|lo Banquet]]''<ref>{{DioVie}}, ''Socrate'' (8)</ref>. === 404/401. Encontre amb Socrates === Ven l’escolan de [[Socrates]]<ref name="Lucien p115">{{Harvsp|Chambry|Marquis|Billault|Goust|2015|p=115}}.</ref>. Banhat d'idèas oligarquicas, es ostil a la restauracion de la [[democracia]] après la [[Tiran|tirania]] dels [[Los Trenta|Trenta]]; al sen dels Socratics, s'entend ni amb [[Aristip]] ni amb [[Platon]], a qui repròcha de desformar las idèas de Socrates per la superposicion de las lors idèas<ref>D’après [[Philostrate d'Athènes]], ''Vie d’Apollonios de Tyane'', Ch. XXXV</ref>. Segon [[Fotios I de constantinòble|Fotios]], Xenofont es tanben l'escola d’[[Isocrata]]<ref name="photios">[[Photios Ier de Constantinople|Photios]], la ''Bibliothèque'' : notice 260</ref>. Segon [[Estrabon]], puèi [[Diogènes Laèrci]], Xenofont auriá combatut a la [[Batalha de Delion|batalha de Delion]], ont Socrates li auriá salvat la vida alara qu'èra caigut de son caval, causa impossibla al vejaire de la data de naissan!a de Xenofont (430 o 426) e de la data de la batalha de Delion (424). L'episòdi apocrif es pas qu'une variacion del salvament d'[[Alcibiades]] per Socrates a la [[Batalha de Potidèa|batalha de Potidèa]]. Auditor de Socrates, pren son ensenhament en nòtas. Se, segon los escrichs de Diogèn Laèrci, los primièrs rèstes de l’estenografia vendriá de [[-430|430]], los istorians considèran Xenofont coma un dels contributors davancièr d’aqueste invencion: al sègle IV, escriu sas pensadas sus Socrates en utilizant un sistèma d’escritura rapida en [[Grèc ancian|grèc]]. === 401/399. Mercenari e estratèg === Cridat a la cort per son amic l’estratèg [[Proxèn de Tèbas]], jonh en observator l’expedicion de [[Cir lo Jove]] contra son fraire [[Artaxerxès II]] (400). Se’n va un an abans la mòrt de Socrates<ref>{{DioVie}}, art. ''Xénophon'' (7)</ref>. La [[Batalha de Conaxa|batalha de Conaxa]], en [[-401|401]], es perduda a causa de la mòrt de Cir quitament se los Grècs aguèsson desfach los Barbars e aguèsson perdut pas un òme, ==== La retirada dels Detz Mila ==== [[Fichièr:Greek_strategist_Pio-Clementino_Inv306.jpg|vinheta|274x274px|Bust d'un ''strategos'' cofat d'un casco corintian, vèrs 400.]] [[Fichièr:The_Return_of_the_Ten_Thousand_under_Xenophon.jpg|vinheta|200x200px|Los Detz Mila que la rèire garda èra comandada per Xenofont apercebon la mar: Thalassa ! Thalassa !]] Clearc dirigís alara la retirada dels Detz Mila cap al nòrd. De contactes son nosats amb lo [[satrapa]] Tissaferna, mas l’[[Esparta|esparciata]] Clearc e gaireben totes los autres caps cason dins una trapèla. Clearc es ecapitat amb fòrça oficièrs de son estat major, coma Proxèn de Tèbas, amic de longas de Xenofont. Aqueste es elegit estratèg comandant de la rèire garda dels [[Mercenari|mercenaris]] grècs, que dirigís lo general esparciata Quirisofos, successor de Clearc. La retirada dels mercenaris demorèt dins l’istòria jol títol de retirada dels « Detz Mila »: los Grècs de la retirada son {{Nombre amb unitat|13600}} a partir e {{Nombre amb unitat|8000}} a l'arribar a Bizanci. Xenofont descriu dins son obratge l’''Anabasi'' las multiplas peripecias d'un trajècte long e dificil, a causa de la geografia e del climat e tanbe de l'oposicion dels multiples pòbles dels monts. Paréis plan preocupat del sòrt de sos soldats, que los malastres contunhan, un còp que davalèron dels monts: amb las ciutats grègas, amb la flota esparciata e amb los diferents pòbles de la broa. Transmet lo comandament dels rèstes de l'armada a l’esparciata Timbron per una campanha contra los esatrapas pèrsas en Asia Menora. === 399/394. Atenas e Esparta === A son retorn a [[Atenas]], es mal aculhit que s’èra plaçat al servici d’Esparta. Alara s’en va per [[Esparta]], ont es incorporat a las tropas del rei Agesilas II que combaton en [[Empèri Pèrsa|Pèrsa]]. Es alara fòrabendit d’Atenas e sos bens li son levats. === 394/374. Exili a Escillont, dins lo Peloponès === En [[-394|394]], se bat contra los Atenians a Coronèa; Atenas lo fòrabendit per la traïson e sas idèas politicas en favor d’Esparta<ref>{{harvsp|Dorion|Brancacci|2001|p=179}}</ref>. Esposa Filesia, aguèron dos filhs, Grillos e Diodòr, chafrat « los [[Dioscurs]] ». A la demanda del rei Agesilas II, fa venir sos filhs a Esparte par i èsser elevat al biais esparciata<ref>{{PluVie}} ''Agésilas'' (20)</ref>. Après aver vecut a la cort del rei, daissa Agesilas, e s’establís a Escillont, en Elídia, sus la còsta oèst del Peloponès, territòri pròche d'Olimpia, site dels Jòcs Olimpics. Segon [[Demetrios de Magnèsia]], es rejonh per sa femna e sos dos filhs<ref>D’après [[Dinarque]], ''De l’Apostasie'', livre écrit contre Xénophon, cité par [[Diogène Laërce]] (Art. ''Xénophon'', 4)</ref>. Passa mai de 20 ans a Escillont. En 362, autoriza sos dos filhs a combatre dins la cavalaria ateniana als costats dels Esparciatas: Grillos morís al combat dins la [[Batalha de Mantinèa (362 av. JC)|batalha de Mantinèa]]. === 374/355. Corint === Sus son domèni, Redigís sos obratges, coma l’''Anabasi'' e entre autres va a la caça. Torna a Atenas en 365<ref>{{Harvsp|Dorion|Brancacci|2001|p=179}}</ref> quand una guèrra entre Esparta e los Eleans l’obliga a daissar Escillont ; se refugia a Elis, puèi a [[Corint]]. Lo [[Gramatica|gramatician]] Demetrios de Magnèsi lo dich mòrt a Corint; Lucian d’Esamosata dins sos ''Exemples de longevitat'' escriu que visquèt 90 ans<ref name="Lucien p115" />. [[Atenas]], alliada d’[[Esparta]], lèva la senténcia de bandimement en 367; [[Istros (istorian)|Istros]], [[istorian]] grèc del sègle III<ref>{{Harvsp|Gouirand|2005|p=}}.</ref>, dich qu'aviá estat exiliat per òrdre d'Eubulos e rampelat per son avís<ref>{{DioVie}}, art. ''Xénophon''</ref>,<ref>[[Felix Jacoby]], ''F. Gr. Hist'' 334 F 32</ref>. [[Dion de Prusa]], dins lo ''Discors'' VIII, conta que Xenofont èra ja exiliat per sa participacion a la campanha de Cir quand [[Diogènes de Sinope|Diogèn de Sinope]] arriba a Atenas<ref>{{Harvsp|Dorion|Brancacci|2001|p=178}}</ref>. Mas, es inexacte. Morís en 355<ref name="Lucien p115">{{Harvsp|Chambry|Marquis|Billault|Goust|2015|p=115}}.</ref> o pauc après<ref>{{Chapitre|langue=fr|auteur1=Louis-André Dorion|auteurs ouvrage=Xénophon|titre ouvrage=Mémorables|lieu=Paris|éditeur=[[Les Belles Lettres]]|année=2015|titre chapitre=Introduction|passage=11}}</ref>. == Tèmas == Se pòt destriar per Xenofont quatre tèmas recurrents: * La filosofia politica: dins ''[[Ieron (Xenofont)|Ieron]]'', ''[[Agesilas (Xenofont)|Agesilas]]'', la ''[[Ciropedia]]'', ''[[Dels revenguts]]'', ''[[Constitucion dels Lacedemonians]]''. * L'art del comandament e del lideratge: dins'' [[L'Anabasi (Xenofont)|L'Anabasi]], [[L'Iparc]], Agesilas.'' * L'art de la gestion de las causas e dels òmes:'' [[L'Economic]].'' * Los cavals: ''[[De l’Equitacion]]'', ''[[Lo Comandant de Cavaleria]]''. === L'art del comandament e lo lideratge === Xenofont tracta del tèma de l'art del comandament — l'art de se far obesir amb plaser — dins al mens cinc de sos obratges: * La ''Ciropedia'' * L'''Anabasi'' * L'''Iparc'' * L'''Economic'' * Los ''Memorables'' ==== ''La Ciropedia'' ==== Xenofont escriu, dins sa ''Ciropedia'' una de las tot primièras reflexions sul ''[[lideratge]]'', una educacion ideala segon los precèptes de son mèstre Socrates. Segon [[Peter Drucker]], s’escriguèt pas res de melhor sus la question dempuèi<ref>{{Cite book}}. </ref>. ==== L’''Anabasi'' ==== Elegit estratèg, es el que fa lo succès de la retirada dels Detz mila. Sos nombroses discors a las tropas. Lo sonh que pren de sos òmes. Sas negociacions amb los adversaris. ==== L’''Iparc'' ==== Dins l’''Iparc'', de conselhs a un comandant de cavaleria. Cap. VI. Mejans de s'assegurar lo respècte e l'obesidença dels òmes. ==== L’''Economic'' ==== Lo ròtle màger de las femnas dins la familha. Cap. XIII. Los caps de cultura, los formar, los comandar. Cap.XXI. Los caps dels remaires ==== Los ''Memorables'' ==== Dialòg de Socrates amb Nicomaquides. === La gestion de las causas e de las personas === Xenofont nos ofrís dins sos ''Memorables'', son ''Economic'' e son ''Revenguts,'' « una de las tot primièras reflexions sul concèpte de gestion publica e privada »<ref>{{chapitre|langue=en|auteur1=Christos Baloglou|titre chapitre=The tradition of Economic Thought in the Mediterranean World from the Ancient Classical Times Until The Byzantine Times and Arab-Islamic World|auteurs ouvrage=Jürgen Georg Backhaus (Ed.)|titre ouvrage=Handbook of the History of Economic Thought. Insights on the Founders of Modern Economics|éditeur=Springer|année=2014|passage=7-92}}.</ref>. === Los cavals === Dos manuals: * ''L'Equitacion'' * ''L'Iparc'' o ''Lo comandant de cavaleria'' == Òbras == === Fonts === * Diogèn Laèrci, Vidas, doctrinas e senténcias dels filosòfs illustres: ''Xenofont''. === Òbras de Xenofont === Xenofont escriguèt un quinzanat d'obratges: * Quatre istorics * Quatre filosofics o morals * Quatre didactics * Tres politics ==== Istorics ==== * ''[[Ellenicas]]'', recit de l'istòria grèga entre 411 e 362. * ''[[Agesilas (Xenofont)|Agesilas]]'', biografia apologetica del rei d’Esparta Agesilas II. * ''[[Anabasi (Xenofont)|Anabasi]]'' ({{Grèc ancian|Ἀνάϐασις}} / {{Lang|grc-Latn|''Anabasis''}}), recit de l’expedicion de Cir lo Jove e de la retirzada dels Detz Mila. * ''[[Ciropedia]]'' ({{Grèc ancian|Κύρου Παιδείας}} / {{Lang|grc-Latn|''Kurou Paideias''}}), biogrfia romançada de [[Cir II lo Gran|Cir lo Grand]]. ==== Filosofics ==== * ''[[Memorables]]'' ({{Grèc ancian|Ἀπομνημονευμάτων}} / {{Lang|grc-Latn|''Apomnêmoneumatôn''}}): recits sus la vida de [[Socrates]] ont Xenofont se vòl lo pòrta paraula de son ancian mèstre<ref>Los ''Memorables'' es lo mai conegut dels obratges consacrats per Xenofont a la mort de son mèstre. Aquest libres son de [[Dialòg socratic|dialògs socratics]], mescla entre lo tractat filosofic un libre de sovenirs. Socrates considerat coma un dels paires de la filosofia occidentala e un dels inventors de la filosofia morala e de la logica, aguèt una granda influéncia sus l'esperit de Xenofont que passèt d’annadas a lo seguir e a l'escotar s'entreténer amb totas menas de personas sus un fum de subjèctes. Son aquestes entretens qu'acampèt dins los ''Memorables''. Xenofont auriá comença a escriure aquesta òbra a la fin de sa vida, a partir de -370. Aquestas annadas fogèron marcadas per el per de viatges e de guèrras amb prerpecias de totas menas.</ref> * ''Apologia de Socrates'' ({{Grèc ancian|Ἀπολογία Σωκράτους}} / {{Lang|grc-Latn|''Apologia Sôkratous''}}), sus la mòrt de [[Socrates]]. * ''[[Lo Banquet (Xenofont)|Lo Banquet]]'', seria de discors portant sus la natura e las qualitats de l’amor. * ''[[Ieron (Xenofont)|Ieron]]''. De la tirania. Ieron, Tiran de Siracusa, fondator d'Etna. ==== Didactics ==== * ''[[L’Economic|Economic]]'' ({{Grèc ancian|Οἰκονομικός}} / {{Lang|grc-Latn|''Oikonomikos''}}), sus l'administracion d'una proprietat agricòla. * ''[[De l'equitacion]]'', suls principis de seguir dins la causida e l’educacion d’un [[Equus caballus|caval]] de guèrra e sus l’[[equitacion]]. [[Fichièr:PazyrikHorseman.JPG|vinheta|267x267px|Representacion de cavalièr a Pazyryk, env. 400. Se distinguís une museròla sus l’ arnacament del caval, coma lo conselhava ja Xenofont.]] * ''L'Iparc'', cort tractat destinat a un jove iparc, oficièr comandant una iparquia d'unes 500 cavalièrs. * ''[[Cinegetica (Xenofont)|Cinegetica]]''. Tractat sus la caça. ==== Filosofia politica ==== * ''Constitucion dels Lacedemonians'' ({{Grèc ancian|Λακεδαιμονίων Πολιτεία}} / {{Lang|grc-Latn|''Lakedaimoniôn Politeia''}}), apologia d’[[Esparta]]. * ''[[Dels revenguts]]'', libre de reformas economicas preconizadas per la ciutat d'Atenas, fondadas sus la benvolença e la patz. === Pseudo Xenofont === * [[Atenèu de Naucratis]] dich que lo ''[[Segond Alcibiada]]'' passa per èsse de Xenofont<ref>{{AthDei}}, XI, 506c.</ref>. * Longtemps s’atribuiguèt ''La Republica dels Atenians'' a Xenofont. Mas sembla que siá pas l'autor d’aquest pamflet escrich vèrs [[-430|430]]. Los [[Istorian|istorians]] parlan de « Pseudo Xenofont », evitant atal de venir categorics sus aquesta paternitat contestada<ref>Per ex. [[Marie-Claire Amouretti]] et Françoise Ruzé, ''Le Monde grec antique'', [[Hachette Livre|Hachette Supérieur]], 2003.</ref>. L'autor desconegut d’aqueste tracat es a vegada nomenat « Vièlh Oligarc » en rason de son avís manifèst antidemocrata en favor dels regimes oligarquica<ref>[https://web.archive.org/web/20160828153927/http://www.lesbelleslettres.com/livre/?GCOI=22510100517830 Présentation du volume regroupant la ''Constitution des Lacédémoniens'', ''Agésilas - Hiéron'' et la ''Constitution des Athéniens'' du Pseudo-Xénophon traduits par Michel Casevitz en 2008, sur le site des Belles Lettres.] Page consultée le 2 août 2014.</ref>. ** La ''Constitucion d'Atenas'' attribuida a Xenofont. == Annèxes == === Bibliografia === * Émile Chambry, Émeline Marquis, Alain Billault et Dominique Goust (trad. Émile Chambry), Lucien de Samosate : Œuvres complètes, Éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », 2015, 1248 p. (<nowiki>ISBN 9782221109021</nowiki>), « Exemples de longévité ».  * Pierre Gouirand, Aristippe de Cyrène : le chien royal : une morale du plaisir et de la liberté, Paris, Maisonneuve et Larose, 2005, 478 p. (<nowiki>ISBN 978-2-7068-1849-3</nowiki>, LCCN 2005475232). === Bibliografia sus Xenofont === ; Annadas 1850 * Eugène Talbot, Introduction aux ''Œuvres complètes'' de Xénophon et leur traduction, p. i…cxvii , 1850. * Alfred Croiset, ''Xénophon'', 1878. ; Annadas 1950 * Édouard Delebecque, ''Essai sur la vie de Xénophon'', Belles Lettres, Paris, 1957. * J. Luccioni, ''Les idées politiques et sociales de Xénophon'', Publications de la Sorbonne, Paris, 1957. ; Annadas 1960 * {{De}} H. R. Breitenbach, q.v., ''Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft'', 9A2, 1967, col. 1569-2052. ; Annadas 1980 * {{En}} John Adair, « Leadership Through Knowledge », dans : ''Great Leaders'', The Talbot Adair Press, 1989, pp.  13-28. ; Annadas 1990 * Claude Mossé, Dictionnaire de la civilisation grecque, Bruxelles, Éditions Complexe, 1992, 527 p. (<nowiki>ISBN 2870274416</nowiki>) * Leo Strauss, Le discours socratique de Xénophon, Combas, L'Eclat, 1992. * Leo Strauss, ''De la Tyrannie''. Gallimard, 1998. Cet ouvrage comporte une étude de Leo Strauss sur le ''Hiéron'' de Xénophon, en réponse à ''Tyrannie et sagesse'' d'Alexandre Kojève. ; Annadas 2000 * {{En}} J. K. Anderson, ''Xenophon'', London Classical Press, Londres, 2001. * Vincent Azoulay, ''Xénophon et les grâces du pouvoir, De la ''charis'' au charisme'', Publications de la Sorbonne, Paris, 2004. * Louis-André Dorion (dir.) et Aldo Brancacci, Figures de Socrate, Presses universitaires du Septentrion, 2001, 223 p. (<nowiki>ISBN 2859397116</nowiki>) * ''Xénophon et Socrate — Actes du colloque d'Aix-en-Provence (6-9 novembre 2003)'', sous la direction de Michel Narcy et Alonso Tordesillas, suivis de ''Les écrits socratiques de Xénophon'' et du ''Supplément bibliographique (1984-2008)'', par Louis-André Dorion, Paris, Vrin, 2008. {{ISBN|978-2-7116-1987-0}}. * Charlotte Murgier, « Comptes rendus : Xénophon et Socrate, Michel Narcy & Alonso Tordesillas (dir.), Actes du colloque d’Aix-en-Provence (6-9 novembre 2003). Suivi de Les Écrits socratiques de Xénophon. Supplément bibliographique (1984-2008) par Louis-André Dorion, Paris, Vrin, « Bibliothèque d’histoire de la philosophie », 2008, 320 p. », Les Études philosophiques, Presses universitaires de France, vol. 4, no 95,‎ 2010, p. 605 et suiv. (DOI 10.3917/leph.104.0605, lire en ligne) * « Xénophon », ''Cahiers des études anciennes'', XLV, 2008 [lire en ligne] * « Xénophon et Sparte », Anabase, no 8,‎ 2008 (lire en ligne) * Xénophon, Encyclopédie Larousse en ligne<ref>[http://www.larousse.fr/encyclopedie/personnage/Xénophon/150144]</ref> * Marein, M.-F., L’agriculture dans la Grèce du IVe siècle : le témoignage de Xénophon, Paris, Lharmattan, 2009 ; Annadas 2010 * {{Cite book|commentaire biblio SRL|bilingue}}. * {{En}} John Adair, « The Origins of Situational Approach. Xenophon on Leadership », dans : ''Lexicon on Leadership'', Kogan, 2011, p. 180-184. * {{En}} Joseph Epstein, « Xenophon. The Third Man », dans : ''Essays in Biography'', Axios Press, 2012, p. 539-550. * {{En}} William Cohen, « Leadership Lessons from Xenophon », dans : ''Drucker On Leadership'' (2009), seconde édition, 2015, Page, 127-133. === Articles connèxes === {{colomnas|* [[Atenas]] * [[Detz mila]] * [[Equitacion]] * [[Galèra (nau)|Galèra]] * [[Oplita]] * ''[[Kalos kagathos]]'' * ''[[Lideratge]]'' * [[Management]] * [[Mercenari]] * [[Nicomaquided]] * ''[[Oikos]]'' * [[Pèrsia]] * [[filosofia politica]] * [[Lo Pirèu]] * [[Platon]] * [[Tucidid]] * [[Retirada (militara)]] * [[Socrates]]|talha=20}} === Referéncias === <references responsive="" group=""></references> === Nòtas === <references group="N" /> === Ligams extèrnes === * Ressources relatives aux beaux-arts : National Portrait Gallery • Royal Academy of Arts • Sandrart.net * Article [https://web.archive.org/web/20090416100128/http://labiana.univ-corse.fr/ « Xénophon »] sur le site du [https://web.archive.org/web/20090416100128/http://labiana.univ-corse.fr/ Labiana Callipolis], laboratoire d'histoire grecque. * [http://roderic.uv.es/uv_ms_0731 La ''Cyropédie''] disponible sur [http://roderic.uv.es/handle/10550/43 Somni], manuscrit en [[Latin]] du [[Sègle VI|VIe siècle]]. * [http://www.larousse.fr/encyclopedie/personnage/Xénophon/150144 « Xénophon » dans l’Encyclopédie Larousse en ligne] * [https://web.archive.org/web/20150505102806/http://www.philo-lettres.fr/grec/xenophon.htm « Xenophon »] [https://web.archive.org/web/20150505102806/http://www.philo-lettres.fr/grec/xenophon.htm] [[Categoria:Literatura grèga classica]] [[Categoria:Filosòf de la Grècia antica]] [[Categoria:Istorian de la Grècia antica]] [[Categoria:Pàgines amb traduccions sense revisar]] 2zjg3zb3a54rex23q2y2t466zo10z19 0 170219 2509449 2344201 2026-09-26T09:12:09Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509449 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} {{Infobox Ancian país |carta= | nom=Nauta Califòrnia | p1= | bandièra_p1= | p2= | bandièra_p2= | p3= | bandièra_p3= | p4= | bandièra_p4= | s1= | bandièra_s1= | s2= | bandièra_s2= | s3= | bandièra_s3= | s4= | bandièra_s4= | annada debuta=[[1804]] | annada fin=[[1836]] | bandièra=[[File:California Lone Star Flag 1836.svg|100px]] | ligam bandièra= | blason=[[File:Gran Sello del Supremo Gobierno Mexicano.svg|100px]] | ligam blason= | mapa=[[Fichièr:Alta California in Mexico (1824).svg|250px]] | govèrn= | capitala=[[Monterey (Califòrnia)|Monterey]] | creacion= | dissolucion= | superfícia= | populacion= }} [[Imatge:Map of Mexico including Yucatan and Upper California 1847.jpg|thumb|Mapa de Mexic en 1847]] La '''Nauta Califòrnia''', (en [[espanhòl]]: ''Alta California'' sonada tanben ''Nueva California'' , ''California Septentrional'' , ''California del Norte'' o ''California Superior''), es un territòri que se formèt en 1804 quora la [[Las Califòrnias|província de Las Califòrnias]], qu'èra alara una part de la colonia [[Espanha|espanhòla]] de la [[Nòva Espanha]], foguèt devesida en dos long d'una linha que desseparava las missions [[Òrdre des fraires minors|franciscanas]] al nòrd de las missions [[Òrdre dels Presicaires|dominicanas]] al sud. La part sud venguèt lo territòri de la Peninsula de [[Bassa Califòrnia]] o ''California Vieja'' (« Califòrnia Vièlha »), mentre que la part nòrd èra la ''California Nueva'' (« Nòva Califòrnia »). Correspond als estats actuals (dels [[Estats Units]]) de [[Califòrnia]], [[Nevada]], [[Utah]], [[Arizòna]] del nòrd et [[Wyoming]] del sud-oèst. == Vejatz tanben == == Articles connèxes == * [[Califòrnia]] === Ligams extèrnes === * {{en}} [http://www.worldstatesmen.org/Mexico_spanish_provinces.html Worldstatesmen.org: Provinces of New Spain] * {{en}} Alta California [http://content.cdlib.org/search?facet=type-tab&relation=calisphere.universityofcalifornia.edu&style=cui&newKeyword=land+case+maps&x=0&y=0land grants in] [[Universitat de Califòrnia|UC Library System ''Calisphere'']] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20160522014616/http://www.lib.berkeley.edu/EART/ Mexican Land Grants of Santa Clara County] at the [https://web.archive.org/web/20160522014616/http://www.lib.berkeley.edu/EART/ University of California, Berkeley, Earth Sciences & Map Library] * {{Cite book |title=Flags over California, A History and Guide |place=Sacramento |publisher=State of California, Military Department |year=2002 |url=http://www.militarymuseum.org/Flags_Over_Ca.pdf |format=PDF }} == Nòtas e referéncias == {{Traduccion/Referéncia|en|Alta California}} {{Traduccion/Referéncia|ca|Alta Califòrnia}} <references /> {{DEFAULTSORT:Nauta Califòrnia}} [[Categoria:Vicereialme de Nova Espanya]] [[Category:Las Califòrnias|*]] [[Categoria:Territoris federals de Mèxic]] [[Categoria:Istòria de Califòrnia]] [[Categoria:Istòria d'Arizona]] [[Categoria:Istòria de Nòu Mexic]] 5s88p124rlimtusf83s4w9a95p4ljho 0 174862 2509462 2491652 2026-09-26T09:36:13Z Nicolas Eynaud 6858 2509462 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:LGM-118A Peacekeeper MIRV.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] deis ogivas [[arma nucleara|nuclearas]] d'un [[missil]] [[USA|estatsunidenc]] [[Peacekeeper (missil balistic)|Peacekeeper]].]] Lo '''mirvatge''' (de l'[[anglés]] ''Multiple Independently targeted Reentry Vehicle'') es una tecnica dins lo domeni de l'armament que permet d'equipar un [[missil]] de plusors ogivas [[arma nucleara|nuclearas]] (ò pus rarament convencionalas) que seguisson de trajectòrias diferentas durant son intrada dins l'[[atmosfèra]]. Lo mirvatge apareguèt en [[1968]] sus lo [[missil]] [[USA|estatsunidenc]] [[Minuteman (missil)|Minuteman]] e foguèt pauc a pauc adoptat per leis autrei poissanças nuclearas. Rapidament, de sistèmas de proteccion foguèron plaçats sus leis ogivas ansin tirats per lei protegir còntra lei temptativas d'intercepcion. Aquò renforcèt mai la poissança de l'[[arma nucleara]] que venguèt impossible d'interceptar. D'efiech, per exemple, un [[sosmarin]] de classa ''[[Classa Ohio|Ohio]]'', embarcant 24 missils dotats de 8 ogivas de 100 quilotònas, venguèt capable de tirar 192 projectils nuclears en quauquei minutas. Tre [[1972]], leis [[USA|Estatsunidencs]] e lei [[URSS|Sovietics]] decidèron donc d'acceptar l'equilibri de la terror establit entre elei e signèron lo [[Tractat ABM]] qu'enebiguèt lo desvolopament de sistèmas antimissils. == Liames intèrnes == * [[Arma nucleara]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> lorvgyhfyyoh2fwgm8mred8c4xc8lz3 0 175456 2509423 2178943 2026-09-26T07:25:45Z Jfblanc 104 /* Demografia */ 2509423 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Kashmir_map.svg|vinheta|Mapa de Cashmir encerclat de blau: [[Paquistan]] en verd, [[Índia]] en blau, [[Republica Populara de China|China]] en jaune, los autres païses en gris, le ''{{Lang|en|[[no man's land]]}}'' del glacièr de Siachen en blau.]] '''Cashmir''' es una region [[Montanha|montanhosa]] del [[soscontinent indian]]. Se designa jos aqueste nom, dempuèi la [[particion de las Índias]] e la disparicion de l'[[Estat princièr (Raj)|Estat princièr]] de [[Jammu e Cashmir]], l'ensemble del territòri que constituissiá aqueste darrièr. Dempuèi lo començament de la [[Premiera Guèrra Indopaquistanesa|primièra guèrra indopaquistanesa]] en [[1947]], Cashmir es ''{{Lang|la|[[de facto]]}}'' partejat entre [[Índia]], [[Paquistan]] e [[Republica Populara de China|China]] qu'administran l'Estat du Jammu e Cashmir per Índia, los territòris de l'[[Azad Cashmir]] e del [[Gilgit Baltistan]] per Paquistan e tanben la region de l'Aksai Chin e la val de Shaksgam per China. Índia contunha de reclamar l'integralitat del Cashmir istoric, es a dire l'Aksai Chin, la val de Shaksgam, lo Gilgit-Baltistan e l'Azad Cashmir en mai dels territòris que ja contraròtla. Paquistan revendica lo Jammu e Cashmir contraròtlat per l'Índia. China contraròtla l'integralitat dels territòris que revendica dins la region, es a dire l'Aksai Chin e la val de Shaksgam. Aquestes dos territòris chineses foguèron cedits pel Paquistan. De movements separatistas contunhant a demandar lo restabliment de l'independéncia del Cashmir. == Geografia == [[Fichièr:Srinagar_pano.jpg|vinheta|Vista panoramica de Srinagar dins la val de Cashmir.]] Cashmir se situa en [[Asia]], dins lo Nòrd del [[soscontinent indian]], dins lo Nòrd de l'[[Índia]] e de [[Paquistan]] e l'Extrèma Oèst de [[Republica Populara de China|China]]. Es frontalièr d'[[Afganistan]] al nòrd. Cobrissent l'extremitat occidentala d'[[Imalaia]], [[Karakoram]] e lo tèrme oriental d'[[Hindu Kush]], la region es fòrça [[Montanha|montanhosa]], traucada per fòrça [[Val|vals]] que la mai importantas son aquesta del [[Val del Cashmir]] e la nauta val d'[[Indus]]. Una tota pichona listra de la [[Plana Indogangetica|plana indogangetica]] constituís lo tèrme sud oèst de Cashmir. Cashmir es tanben traversat per un sèrre: lo [[Pir Panjal]], que los sucs atengan mai de 4500 m e que los cols mai bas s’auçan a 3500m. Es un país que possedís de grandas fonts d'aiga, element vital per asagar las culturas e noírir las populacions. Sovent se nomena lo “castèl d’aiga”. == Etimologia == [[Fichièr:'By_@ibneAzhar'-BaltitFort-Hunza-GB-Pakistan-_(31).JPG|vinheta|Lo fòrt de Baltit dins la val de la Hunza, al Gilgit-Baltistan.]] Lo ''Nilamata Purana'' decriu l'origina de la val a partir de las aigas, un fach corroborat per de geològs saberuts, e mòstra cossí lo quita nom de la tèrra deribèt del procediment de secason — ''Ka'' significa « aiga » e ''Shimir'' significa « eissugar ». Alara, lo Cashemir significa « un terren eissegut de l'aiga ». I a tanben una teoria que pren lo Cashmir per èsser una contraccion de ''Kashyap-mira'', de ''Kashyapmir'' o de ''Kashyapmeru'', la « mar o mont de Kashyapa », lo savi que foguèt creditat d'aver curat las aigas del lac primitiu Satisar, Que Cashmir èra abans que siá tornat. Lo ''Nilamata Purana'' dona lo nom ''Kashmira'' a la [[val de Cashmir]] compren lo lac Wular ''Mira'' que significa lo « lac de la mar o del mont del Savi Kashyapa ». Los Grècs ancians lo nomenava ''Kashyapa-pura'', que foguèt identificat a ''Kaspapyros'' de [[Ecatèu de Milet]] (via [[Estevi de Bizanci]]) e ''Kaspatyros'' d'[[Erodòt]] (3.102, 4.44). Cashmir es tanben considerat coma lo país designat per la ''Kaspeiria'' de [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]]. Una tribú d'origina semitica, nomenada'' Kash ''(qui significa une barra oblica en [[cashmiri]]), auriá fondat las vilas de [[Cashan]] e [[Cashgar]], de confondre pas amb la tribú Kashyapi de Caspian. La tèrra e las gents èran conegudas jol nom de « ''Kashir'' » que lo « Cashmir » ne dribèt. Èra nomenada « ''Kaspeiria'' » pels [[Grècia antica|Grecs ancians]]. Dins la [[Classicisme|literatura classica]], [[Erodòt]] la nomena ''Kaspatyrol''. [[Xuanzang]], un monge [[Republica Populara de China|chinés]] que visitèt lo Cashmir en 631, lo desigae jol nom de ''Kia-shi-mi-lo''. Los [[Tibet|Tibetans]] lo nomenan ''Khachal'', que significa « [[Montanha|montanha nèu]] ». Aquesta zona foguèt sonque una tèrra de [[Riu|rius]], de [[Estanh|lacs]] e de flors salvatjas. Lo riu Jhelum raja tot lo long de la val. == Istòria == === Istòria anciana === [[Fichièr:Karakoram-West_Tibetan_Plateau_alpine_steppe.jpg|vinheta|Mont del Ladakh.]] Ancianament poblada, la region es ganhada a la cultura [[Indoïsme|indoa]] al mens a partir del sègle VI abans nòtra èra. Apartenguèt mai d'un còps als grands empèris de l'Índia per exemple [[Ashoka]] e [[Kanishka]]. Al sègle VIII, es un Estat independent e conquerent. Lo rei Lalitâditya (725-753) espandís sa dominacion dempuèi la planas del [[Panjab]] fins a la region montanhosa del [[Ladakh]]. Compren de biais temporari lo reialme de Kânnauj. Lalitâditya fa venir d'artesans dels païses conquerís e desvelopa l'agricultura mercé a l'assecament e a la realizacion de l'asagatge del bacin de [[Srinagar]] que constituís lo còr de son reialme. Fa bastir de vilas e de temples qu'aqueste celèbra de [[Temple de Martanda|Martanda]]. Cashmir es alara un fogal important de la cultura [[Sanscrit|sanskrita]] ont prospèran simultanèament [[bodisme]] e una escòla particuliara del [[shivaïsme]]. Aquesta civilizacion se manten fins a l'introduccion de l'[[islam]] al sègle XIV. === Periòde colonial === [[Fichièr:Hari_Market_Jammu.JPG|vinheta|Mercat de Jammu.]] La [[colonizacion]] indiana comença amb l'arribada de poetugués [[Vasco de Gama]] a [[Calicut]] en 1498. A d'alara, d'establiments commerciauls espeliguèron sus las còtas indianas. Enseguida, las companhiás, portuguesas e autras, se multipliquèron, coma la ''[[Companhiá Anglesa deis Índias Orientalas|East India Company]]'' ( lançada en 1599) o la [[companhiá francesa de las Índias Orientalas]] ( fondada en 1673). Après la victòria de l’anglés Robert Clive sul ''nawab'' del [[Bengala|Bengal]]<nowiki/>a en 1757, los britanics dominèron lo continent indian. En 1833, l'estatut de la ''[[Companhiá Anglesa deis Índias Orientalas|East India Company]]'' es capvirat que la [[Corona (Commonwealth)|corona britanica]] lèva a las companhiás lors privilègis comercials per los transformar en un instrument de conquistas territorialas. En 1846 l'empèri britanic que s'espandissiá dins al soscontinent indian, vend lo Cashmir a un cap de guèrra indó, [[Gulab Singh]]. Amb aqueste cambiament de dirigent, le Cashmir ven donc un estat princièr de sobeiranetat indoa (mas demora totjorn sota protectorat britanic). La [[Primièra guèrra anglosikha]] (1845-1846) se conclutz pel [[Tractat d'Amritsar]] (1846) e l'establiment al sen del [[Raj Britanic|Raj britanic]] de l'Estat princièr de Jammu e Cashmir, dirigit per la Dinastia Dogra (o Jamwal) (1846-1952). E entre 1848 e 1849 i aurà la [[Segonda Guèrra anglosikha]]. Aqueste estatut serà dissolgut en 1857 après la revòlta dels Cipayes e sas possessions passan jos l’administracion dirècta de la Courona, marcant atal lo començament del règne britanic. En 1877, la [[Victòria dau Reiaume Unit|reina Victòria]] es coronada imperatritz de las Índias.   === Sègle XX === [[Fichièr:Siachin27.JPG|vinheta|Monts del glacièr de Siachen.]] Après l'independéncia de l'Índia en 1947 e de [[Paquistan]], naís un litigi al subjècte del Cashmir per saber a qual d'aquestes païses apartendrà, motiu de la [[Premiera Guèrra Indopaquistanesa|primièra guèrra indopaquistanesa]] en 1947. Lo 22 d'octobre de 1947, [[Jammu]] e Cashmir es envasit per {{formatnum:2000}} membres d’una tribú paquistanesa, malgrat lo mand per [[Sheikh Abdullah]] de representants al Paquistan per un segonda partida de discussions. Aquestas tribús (quitament jos autoritat paquistanesa) agisson de biais independent de la volontat de la [[Republica Islamica de Paquistan|Republica Islamica del Paquistan]]<ref>{{Ouvrage|langue=|auteur1=Reynolds Nathalène|titre=Le Cachemire dans le conflit indo-pakistanais (1947-2004). Point sur l'Asie.|passage=|lieu=Paris|éditeur=L'Harmattan|date=2005|pages totales=|isbn=|lire en ligne=}}</ref>. De fach, lo govèrn del Paquistan aviá assajat d'arrestar las accions de las tribús, en fasent pression sus lor cap. Mas, lo govèrn capitèt pas que lo risc de risque d'ondada aumentèt. Aquesta invasion foguèt l’element desencadenador de la revòlta dels abitants del [[Poonch]] (districte del Cashmir) contra lo Maharaja. La situacion s’enverina a partir del moment ont de bandas armadas d’indoas e de sikhs, totes membres de l’Akaki Dal ( partit politic sikh), atacan de vilatges musulmans al Cashmir. Los Cashmiris son donc favorables a se ligar a Jammu e Cashmir d’Índia. Atal, lo 26 d'octobre de 1947 lo principat del Jammu e Cashmir aderisson a l’Índia. Enseguida, l’Índia desplega sas tropas sul territòri mas buta suls assalts l’armada paquistanesa, qu'a totjorn per ambitcon de far aparténer o Jammu e Cashmir a Paquistan. Crenhent una guèrra lo 1èr de genièr de 1948, lo representant indian demanda al President del Conselh de Seguretat de l’[[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]] que s’apasime las tensions. L'[[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]] assagèt donc de realizar diferents plans en plaça, mas tot facassèt coma en abril de 1948 qu'èra de restablir la patz e l'òrdre al Jammu e Cashmir. Mas lo plan de demilitarizacion encontrèt fòrça criticas e donc se podèt pas realizar. Lo 1èr de genièr de 1949, a la demanda d'Índia, l’ONU interven per negociar un alta al fuòc. Se realiza alara una linha, avent per objectiu a l'encòp d'acabar lo conflicte, de crear una coesion al sen de Cashmir, mas tanben d’estalivar de combats novèls. Cashmir es donc divisat en tres : lo Jammu-e Cashmir al sud del Cashmir, apartenent a l’[[Estat federat]] indian, puèi doas autras regions, l’Azad Jammu e Cashmir e los territòris del Nòrd qu'apartenon a Paquistan, e China que ten un trocet del territòri al Nòrd-Èst. Aquesta reparticion foguèt mal presa en compte, provocant la [[Segonda Guèrra Indopaquistanesa|Segonda Guèrra indopaquistanesa]] en 1965. En 1987, la manipulacion de las eleccions localas pel govèrn indian provòca una insurreccion. Son accès « oficial », en [[1998]], a la mestresa dels armaments nuclears sembla pas aver agravat aquestes risques, al contrari: existís una mena de guèrra freja entre los dos païses, pas cao dels dos volent de verai utilizar aquesta arma. * [[Conflicte de Cashmir]] * [[Frontièra entre Índia e Paquistan]] * [[Guèrra de Kargil|Conflicte de Kargil]] (1999) === Sègle XXI === [[Fichièr:Ajk_201610.jpg|vinheta|L'Azad Kashmir al [[Paquistan]].]] Aquesta question aparéis pasmens plan malaisida de resòlvre, que, après cinquanta annadas de propaganda interiora, tot govèrn indian o paquistanés crenh d’èser capviat al mendre signe de flaquesa. Los govèrns en plaça amb lo sègle venent èra de tendéncia « dura » : militar al Paquistan, ultranacionalista del [[Bharatiya Janata Party|BJP]] en Índia, semblant, paradoxalament, aver mai de pes per impausar un acòrdi a lors opinions publicas. Las elections de 2004 que portèron lo [[Congrès Nacional Indian|Congrès nacional indian]] al poder en Índia se debanèron dins un climat d'apasiment entre las comunautats ([[Cristianisme|crestiana]], [[Indoïsme|indoa]], [[Islam|musulmana]]) que lo Primièr ministre designat èra [[Sikhisme|sikh]]. En 2014, lo retorn al poder del BJP fa mai incertana la concluson d'un procediment de patz al Cashmir. * [[Insurreccion a Jammu e Cashmir]] (depuis 1987) * [[Confrontacion indopaquistanesa de 2001-2002]] * [[Confrontacion indopaquistanesa de 2019]] Lo 5 d'agost de 2019, en abolissent los articles 370 e 35A de la constitucion indiana, lo govèrn indian revòca l'autonomia constitucionala del Cashmir. L'Índia interrompt totes los canals de telecomunicacions : rets mobils, internet, naut debit e linhas terrèstras, a Cashmir,. Los movements de carrièra son reprimits, fasent setze mòrts, e fòrça personas, manifestants o personnalitats politiqcas (coma Mehbooba Mufti, ministre en cap de la província d'avril de [[2016]] a junh de 2018), son empresonats Segon lo site d'informacion en linha independant ''The Wire'', aquesta decision « deuriá aver de consequéncias negativas considerablas de tres nivèls. En seguida, al vejaire de las violacions de drechs uman al sen del Cashmir. Segond, al subjècte de la plaça de l'Índia sus la scèna internacionala : M. Modi gastèt lo prestigi democratic del país. Fin finala, aquò pausa de problèmas grèus pel foncionament de la democracia, que de mesuras semblablas se pòdon prene contra d'Estats percebuts coma recalcitrants o ostils al govèrn. » L’assagista e jornalista Prem Shankar Jha soslinha que « de milièrs de joves Cashmiris qu'èran fins alara demorats en marge de l'insurreccion rejonguèron sus rengs. » La comunautat internacionala — levat lo Paquistan e la China — demora passiva == Demografia == Cashmir compta 10 milions d’abitants, per una superfícia de {{Nombre amb unitat|218000|km²}}. Alara es considerat coma essent transicion demografica. {| class="wikitable" !Administrat per !Region !Populacion !% [[Islam]] !% [[Indoïsme]] !% [[Bodisme]] !% Autre |- |{{Índia}} |Val del Cashmir |~4 milions |95 % |4 % |– |– |- | |Jammu |~3 milions |30 % |66 % |– |4 % |- | |Ladakh |~0,25 milion |46 % |– |50 % |3 % |- |{{Paquistan}} |Azad Cashmir |~2,6 milions |100 % |– |– |– |- | |Gilgit e Baltistan |~1 milion |99 % |– |– |– |- |{{China}} |Acsai Chin |– |– |– |– |– |- | colspan="7" | * [http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/south_asia/03/kashmir_future/html/default.stm Estatisticas eissidas de la BBC]. |} == Cultura == [[Fichièr:Cachemire_religions_2011.png|vinheta|Cashmir indian: religion majoritària o primièra religion per sosdistricte segon lo recensament indian de 2011.]] Lo Cashmir chinés es una zona fòrça pauc poblada, de lenga [[Tibetan|tibetana]] e de religion bodista ([[tantrisme]]). Lo Cashmir paquistanés ([[Azad Cashmir]]) parla de lengas indoeuropèas del grop [[Lengas indoarianas|indoarian]] e es de religion musulmana. Lo Cashmir indian es una zona d'encontre entre las lengas e las religions de la region. * Al subjècte de las lengas, doas zonas existisson: una zona parlant un dialècte del [[tibetan]], a l'èst, e una autra parlant de [[Lengas indoarianas|lengas indoariana]], a l'oèst. * Al subjècte de las religions, tres zonas existisson: una zona dominada pels [[Indoïsme|indoïstas]], al sud e a l'oèst, una zona dominada per de [[Bodisme tibetan|bodistas tibetans]], a l'èst, e enfin una zona dominada pels [[Islam|musulmans]], al nòrd e al centre. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Articles connèxes == * [[Musica cashmiria]] * [[Rota del Karakorum]] lgxdqgs9yczfd1t4fsqtl94l92ygno9 2509426 2509423 2026-09-26T07:34:05Z Jfblanc 104 /* Demografia */ 2509426 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Kashmir_map.svg|vinheta|Mapa de Cashmir encerclat de blau: [[Paquistan]] en verd, [[Índia]] en blau, [[Republica Populara de China|China]] en jaune, los autres païses en gris, le ''{{Lang|en|[[no man's land]]}}'' del glacièr de Siachen en blau.]] '''Cashmir''' es una region [[Montanha|montanhosa]] del [[soscontinent indian]]. Se designa jos aqueste nom, dempuèi la [[particion de las Índias]] e la disparicion de l'[[Estat princièr (Raj)|Estat princièr]] de [[Jammu e Cashmir]], l'ensemble del territòri que constituissiá aqueste darrièr. Dempuèi lo començament de la [[Premiera Guèrra Indopaquistanesa|primièra guèrra indopaquistanesa]] en [[1947]], Cashmir es ''{{Lang|la|[[de facto]]}}'' partejat entre [[Índia]], [[Paquistan]] e [[Republica Populara de China|China]] qu'administran l'Estat du Jammu e Cashmir per Índia, los territòris de l'[[Azad Cashmir]] e del [[Gilgit Baltistan]] per Paquistan e tanben la region de l'Aksai Chin e la val de Shaksgam per China. Índia contunha de reclamar l'integralitat del Cashmir istoric, es a dire l'Aksai Chin, la val de Shaksgam, lo Gilgit-Baltistan e l'Azad Cashmir en mai dels territòris que ja contraròtla. Paquistan revendica lo Jammu e Cashmir contraròtlat per l'Índia. China contraròtla l'integralitat dels territòris que revendica dins la region, es a dire l'Aksai Chin e la val de Shaksgam. Aquestes dos territòris chineses foguèron cedits pel Paquistan. De movements separatistas contunhant a demandar lo restabliment de l'independéncia del Cashmir. == Geografia == [[Fichièr:Srinagar_pano.jpg|vinheta|Vista panoramica de Srinagar dins la val de Cashmir.]] Cashmir se situa en [[Asia]], dins lo Nòrd del [[soscontinent indian]], dins lo Nòrd de l'[[Índia]] e de [[Paquistan]] e l'Extrèma Oèst de [[Republica Populara de China|China]]. Es frontalièr d'[[Afganistan]] al nòrd. Cobrissent l'extremitat occidentala d'[[Imalaia]], [[Karakoram]] e lo tèrme oriental d'[[Hindu Kush]], la region es fòrça [[Montanha|montanhosa]], traucada per fòrça [[Val|vals]] que la mai importantas son aquesta del [[Val del Cashmir]] e la nauta val d'[[Indus]]. Una tota pichona listra de la [[Plana Indogangetica|plana indogangetica]] constituís lo tèrme sud oèst de Cashmir. Cashmir es tanben traversat per un sèrre: lo [[Pir Panjal]], que los sucs atengan mai de 4500 m e que los cols mai bas s’auçan a 3500m. Es un país que possedís de grandas fonts d'aiga, element vital per asagar las culturas e noírir las populacions. Sovent se nomena lo “castèl d’aiga”. == Etimologia == [[Fichièr:'By_@ibneAzhar'-BaltitFort-Hunza-GB-Pakistan-_(31).JPG|vinheta|Lo fòrt de Baltit dins la val de la Hunza, al Gilgit-Baltistan.]] Lo ''Nilamata Purana'' decriu l'origina de la val a partir de las aigas, un fach corroborat per de geològs saberuts, e mòstra cossí lo quita nom de la tèrra deribèt del procediment de secason — ''Ka'' significa « aiga » e ''Shimir'' significa « eissugar ». Alara, lo Cashemir significa « un terren eissegut de l'aiga ». I a tanben una teoria que pren lo Cashmir per èsser una contraccion de ''Kashyap-mira'', de ''Kashyapmir'' o de ''Kashyapmeru'', la « mar o mont de Kashyapa », lo savi que foguèt creditat d'aver curat las aigas del lac primitiu Satisar, Que Cashmir èra abans que siá tornat. Lo ''Nilamata Purana'' dona lo nom ''Kashmira'' a la [[val de Cashmir]] compren lo lac Wular ''Mira'' que significa lo « lac de la mar o del mont del Savi Kashyapa ». Los Grècs ancians lo nomenava ''Kashyapa-pura'', que foguèt identificat a ''Kaspapyros'' de [[Ecatèu de Milet]] (via [[Estevi de Bizanci]]) e ''Kaspatyros'' d'[[Erodòt]] (3.102, 4.44). Cashmir es tanben considerat coma lo país designat per la ''Kaspeiria'' de [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]]. Una tribú d'origina semitica, nomenada'' Kash ''(qui significa une barra oblica en [[cashmiri]]), auriá fondat las vilas de [[Cashan]] e [[Cashgar]], de confondre pas amb la tribú Kashyapi de Caspian. La tèrra e las gents èran conegudas jol nom de « ''Kashir'' » que lo « Cashmir » ne dribèt. Èra nomenada « ''Kaspeiria'' » pels [[Grècia antica|Grecs ancians]]. Dins la [[Classicisme|literatura classica]], [[Erodòt]] la nomena ''Kaspatyrol''. [[Xuanzang]], un monge [[Republica Populara de China|chinés]] que visitèt lo Cashmir en 631, lo desigae jol nom de ''Kia-shi-mi-lo''. Los [[Tibet|Tibetans]] lo nomenan ''Khachal'', que significa « [[Montanha|montanha nèu]] ». Aquesta zona foguèt sonque una tèrra de [[Riu|rius]], de [[Estanh|lacs]] e de flors salvatjas. Lo riu Jhelum raja tot lo long de la val. == Istòria == === Istòria anciana === [[Fichièr:Karakoram-West_Tibetan_Plateau_alpine_steppe.jpg|vinheta|Mont del Ladakh.]] Ancianament poblada, la region es ganhada a la cultura [[Indoïsme|indoa]] al mens a partir del sègle VI abans nòtra èra. Apartenguèt mai d'un còps als grands empèris de l'Índia per exemple [[Ashoka]] e [[Kanishka]]. Al sègle VIII, es un Estat independent e conquerent. Lo rei Lalitâditya (725-753) espandís sa dominacion dempuèi la planas del [[Panjab]] fins a la region montanhosa del [[Ladakh]]. Compren de biais temporari lo reialme de Kânnauj. Lalitâditya fa venir d'artesans dels païses conquerís e desvelopa l'agricultura mercé a l'assecament e a la realizacion de l'asagatge del bacin de [[Srinagar]] que constituís lo còr de son reialme. Fa bastir de vilas e de temples qu'aqueste celèbra de [[Temple de Martanda|Martanda]]. Cashmir es alara un fogal important de la cultura [[Sanscrit|sanskrita]] ont prospèran simultanèament [[bodisme]] e una escòla particuliara del [[shivaïsme]]. Aquesta civilizacion se manten fins a l'introduccion de l'[[islam]] al sègle XIV. === Periòde colonial === [[Fichièr:Hari_Market_Jammu.JPG|vinheta|Mercat de Jammu.]] La [[colonizacion]] indiana comença amb l'arribada de poetugués [[Vasco de Gama]] a [[Calicut]] en 1498. A d'alara, d'establiments commerciauls espeliguèron sus las còtas indianas. Enseguida, las companhiás, portuguesas e autras, se multipliquèron, coma la ''[[Companhiá Anglesa deis Índias Orientalas|East India Company]]'' ( lançada en 1599) o la [[companhiá francesa de las Índias Orientalas]] ( fondada en 1673). Après la victòria de l’anglés Robert Clive sul ''nawab'' del [[Bengala|Bengal]]<nowiki/>a en 1757, los britanics dominèron lo continent indian. En 1833, l'estatut de la ''[[Companhiá Anglesa deis Índias Orientalas|East India Company]]'' es capvirat que la [[Corona (Commonwealth)|corona britanica]] lèva a las companhiás lors privilègis comercials per los transformar en un instrument de conquistas territorialas. En 1846 l'empèri britanic que s'espandissiá dins al soscontinent indian, vend lo Cashmir a un cap de guèrra indó, [[Gulab Singh]]. Amb aqueste cambiament de dirigent, le Cashmir ven donc un estat princièr de sobeiranetat indoa (mas demora totjorn sota protectorat britanic). La [[Primièra guèrra anglosikha]] (1845-1846) se conclutz pel [[Tractat d'Amritsar]] (1846) e l'establiment al sen del [[Raj Britanic|Raj britanic]] de l'Estat princièr de Jammu e Cashmir, dirigit per la Dinastia Dogra (o Jamwal) (1846-1952). E entre 1848 e 1849 i aurà la [[Segonda Guèrra anglosikha]]. Aqueste estatut serà dissolgut en 1857 après la revòlta dels Cipayes e sas possessions passan jos l’administracion dirècta de la Courona, marcant atal lo començament del règne britanic. En 1877, la [[Victòria dau Reiaume Unit|reina Victòria]] es coronada imperatritz de las Índias.   === Sègle XX === [[Fichièr:Siachin27.JPG|vinheta|Monts del glacièr de Siachen.]] Après l'independéncia de l'Índia en 1947 e de [[Paquistan]], naís un litigi al subjècte del Cashmir per saber a qual d'aquestes païses apartendrà, motiu de la [[Premiera Guèrra Indopaquistanesa|primièra guèrra indopaquistanesa]] en 1947. Lo 22 d'octobre de 1947, [[Jammu]] e Cashmir es envasit per {{formatnum:2000}} membres d’una tribú paquistanesa, malgrat lo mand per [[Sheikh Abdullah]] de representants al Paquistan per un segonda partida de discussions. Aquestas tribús (quitament jos autoritat paquistanesa) agisson de biais independent de la volontat de la [[Republica Islamica de Paquistan|Republica Islamica del Paquistan]]<ref>{{Ouvrage|langue=|auteur1=Reynolds Nathalène|titre=Le Cachemire dans le conflit indo-pakistanais (1947-2004). Point sur l'Asie.|passage=|lieu=Paris|éditeur=L'Harmattan|date=2005|pages totales=|isbn=|lire en ligne=}}</ref>. De fach, lo govèrn del Paquistan aviá assajat d'arrestar las accions de las tribús, en fasent pression sus lor cap. Mas, lo govèrn capitèt pas que lo risc de risque d'ondada aumentèt. Aquesta invasion foguèt l’element desencadenador de la revòlta dels abitants del [[Poonch]] (districte del Cashmir) contra lo Maharaja. La situacion s’enverina a partir del moment ont de bandas armadas d’indoas e de sikhs, totes membres de l’Akaki Dal ( partit politic sikh), atacan de vilatges musulmans al Cashmir. Los Cashmiris son donc favorables a se ligar a Jammu e Cashmir d’Índia. Atal, lo 26 d'octobre de 1947 lo principat del Jammu e Cashmir aderisson a l’Índia. Enseguida, l’Índia desplega sas tropas sul territòri mas buta suls assalts l’armada paquistanesa, qu'a totjorn per ambitcon de far aparténer o Jammu e Cashmir a Paquistan. Crenhent una guèrra lo 1èr de genièr de 1948, lo representant indian demanda al President del Conselh de Seguretat de l’[[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]] que s’apasime las tensions. L'[[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]] assagèt donc de realizar diferents plans en plaça, mas tot facassèt coma en abril de 1948 qu'èra de restablir la patz e l'òrdre al Jammu e Cashmir. Mas lo plan de demilitarizacion encontrèt fòrça criticas e donc se podèt pas realizar. Lo 1èr de genièr de 1949, a la demanda d'Índia, l’ONU interven per negociar un alta al fuòc. Se realiza alara una linha, avent per objectiu a l'encòp d'acabar lo conflicte, de crear una coesion al sen de Cashmir, mas tanben d’estalivar de combats novèls. Cashmir es donc divisat en tres : lo Jammu-e Cashmir al sud del Cashmir, apartenent a l’[[Estat federat]] indian, puèi doas autras regions, l’Azad Jammu e Cashmir e los territòris del Nòrd qu'apartenon a Paquistan, e China que ten un trocet del territòri al Nòrd-Èst. Aquesta reparticion foguèt mal presa en compte, provocant la [[Segonda Guèrra Indopaquistanesa|Segonda Guèrra indopaquistanesa]] en 1965. En 1987, la manipulacion de las eleccions localas pel govèrn indian provòca una insurreccion. Son accès « oficial », en [[1998]], a la mestresa dels armaments nuclears sembla pas aver agravat aquestes risques, al contrari: existís una mena de guèrra freja entre los dos païses, pas cao dels dos volent de verai utilizar aquesta arma. * [[Conflicte de Cashmir]] * [[Frontièra entre Índia e Paquistan]] * [[Guèrra de Kargil|Conflicte de Kargil]] (1999) === Sègle XXI === [[Fichièr:Ajk_201610.jpg|vinheta|L'Azad Kashmir al [[Paquistan]].]] Aquesta question aparéis pasmens plan malaisida de resòlvre, que, après cinquanta annadas de propaganda interiora, tot govèrn indian o paquistanés crenh d’èser capviat al mendre signe de flaquesa. Los govèrns en plaça amb lo sègle venent èra de tendéncia « dura » : militar al Paquistan, ultranacionalista del [[Bharatiya Janata Party|BJP]] en Índia, semblant, paradoxalament, aver mai de pes per impausar un acòrdi a lors opinions publicas. Las elections de 2004 que portèron lo [[Congrès Nacional Indian|Congrès nacional indian]] al poder en Índia se debanèron dins un climat d'apasiment entre las comunautats ([[Cristianisme|crestiana]], [[Indoïsme|indoa]], [[Islam|musulmana]]) que lo Primièr ministre designat èra [[Sikhisme|sikh]]. En 2014, lo retorn al poder del BJP fa mai incertana la concluson d'un procediment de patz al Cashmir. * [[Insurreccion a Jammu e Cashmir]] (depuis 1987) * [[Confrontacion indopaquistanesa de 2001-2002]] * [[Confrontacion indopaquistanesa de 2019]] Lo 5 d'agost de 2019, en abolissent los articles 370 e 35A de la constitucion indiana, lo govèrn indian revòca l'autonomia constitucionala del Cashmir. L'Índia interrompt totes los canals de telecomunicacions : rets mobils, internet, naut debit e linhas terrèstras, a Cashmir,. Los movements de carrièra son reprimits, fasent setze mòrts, e fòrça personas, manifestants o personnalitats politiqcas (coma Mehbooba Mufti, ministre en cap de la província d'avril de [[2016]] a junh de 2018), son empresonats Segon lo site d'informacion en linha independant ''The Wire'', aquesta decision « deuriá aver de consequéncias negativas considerablas de tres nivèls. En seguida, al vejaire de las violacions de drechs uman al sen del Cashmir. Segond, al subjècte de la plaça de l'Índia sus la scèna internacionala : M. Modi gastèt lo prestigi democratic del país. Fin finala, aquò pausa de problèmas grèus pel foncionament de la democracia, que de mesuras semblablas se pòdon prene contra d'Estats percebuts coma recalcitrants o ostils al govèrn. » L’assagista e jornalista Prem Shankar Jha soslinha que « de milièrs de joves Cashmiris qu'èran fins alara demorats en marge de l'insurreccion rejonguèron sus rengs. » La comunautat internacionala — levat lo Paquistan e la China — demora passiva == Demografia == Cashmir compta 10 milions d’abitants, per una superfícia de {{Nombre amb unitat|218000|km²}}. Alara es considerat coma essent transicion demografica. {| class="wikitable" !Administrat per !Region !Populacion !% [[Islam]] !% [[Indoïsme]] !% [[Bodisme]] !% Autre |- |{{Índia}} |Val del Cashmir |~4 milions |95 % |4 % |– |– |- | |Jammu |~3 milions |30 % |66 % |– |4 % |- | |Ladakh |~0,25 milion |46 % |– |50 % |3 % |- |{{Paquistan}} |[[Azad Cashmir]] |~4,3 milions |100 % |– |– |– |- | |Gilgit e Baltistan |~1 milion |99 % |– |– |– |- |{{China}} |Acsai Chin |– |– |– |– |– |- | colspan="7" | * [http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/south_asia/03/kashmir_future/html/default.stm Estatisticas eissidas de la BBC]. |} == Cultura == [[Fichièr:Cachemire_religions_2011.png|vinheta|Cashmir indian: religion majoritària o primièra religion per sosdistricte segon lo recensament indian de 2011.]] Lo Cashmir chinés es una zona fòrça pauc poblada, de lenga [[Tibetan|tibetana]] e de religion bodista ([[tantrisme]]). Lo Cashmir paquistanés ([[Azad Cashmir]]) parla de lengas indoeuropèas del grop [[Lengas indoarianas|indoarian]] e es de religion musulmana. Lo Cashmir indian es una zona d'encontre entre las lengas e las religions de la region. * Al subjècte de las lengas, doas zonas existisson: una zona parlant un dialècte del [[tibetan]], a l'èst, e una autra parlant de [[Lengas indoarianas|lengas indoariana]], a l'oèst. * Al subjècte de las religions, tres zonas existisson: una zona dominada pels [[Indoïsme|indoïstas]], al sud e a l'oèst, una zona dominada per de [[Bodisme tibetan|bodistas tibetans]], a l'èst, e enfin una zona dominada pels [[Islam|musulmans]], al nòrd e al centre. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Articles connèxes == * [[Musica cashmiria]] * [[Rota del Karakorum]] nj38psnvf6489eb0s2fnbrkv6hixaf6 2509427 2509426 2026-09-26T07:34:24Z Jfblanc 104 /* Demografia */ 2509427 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Kashmir_map.svg|vinheta|Mapa de Cashmir encerclat de blau: [[Paquistan]] en verd, [[Índia]] en blau, [[Republica Populara de China|China]] en jaune, los autres païses en gris, le ''{{Lang|en|[[no man's land]]}}'' del glacièr de Siachen en blau.]] '''Cashmir''' es una region [[Montanha|montanhosa]] del [[soscontinent indian]]. Se designa jos aqueste nom, dempuèi la [[particion de las Índias]] e la disparicion de l'[[Estat princièr (Raj)|Estat princièr]] de [[Jammu e Cashmir]], l'ensemble del territòri que constituissiá aqueste darrièr. Dempuèi lo començament de la [[Premiera Guèrra Indopaquistanesa|primièra guèrra indopaquistanesa]] en [[1947]], Cashmir es ''{{Lang|la|[[de facto]]}}'' partejat entre [[Índia]], [[Paquistan]] e [[Republica Populara de China|China]] qu'administran l'Estat du Jammu e Cashmir per Índia, los territòris de l'[[Azad Cashmir]] e del [[Gilgit Baltistan]] per Paquistan e tanben la region de l'Aksai Chin e la val de Shaksgam per China. Índia contunha de reclamar l'integralitat del Cashmir istoric, es a dire l'Aksai Chin, la val de Shaksgam, lo Gilgit-Baltistan e l'Azad Cashmir en mai dels territòris que ja contraròtla. Paquistan revendica lo Jammu e Cashmir contraròtlat per l'Índia. China contraròtla l'integralitat dels territòris que revendica dins la region, es a dire l'Aksai Chin e la val de Shaksgam. Aquestes dos territòris chineses foguèron cedits pel Paquistan. De movements separatistas contunhant a demandar lo restabliment de l'independéncia del Cashmir. == Geografia == [[Fichièr:Srinagar_pano.jpg|vinheta|Vista panoramica de Srinagar dins la val de Cashmir.]] Cashmir se situa en [[Asia]], dins lo Nòrd del [[soscontinent indian]], dins lo Nòrd de l'[[Índia]] e de [[Paquistan]] e l'Extrèma Oèst de [[Republica Populara de China|China]]. Es frontalièr d'[[Afganistan]] al nòrd. Cobrissent l'extremitat occidentala d'[[Imalaia]], [[Karakoram]] e lo tèrme oriental d'[[Hindu Kush]], la region es fòrça [[Montanha|montanhosa]], traucada per fòrça [[Val|vals]] que la mai importantas son aquesta del [[Val del Cashmir]] e la nauta val d'[[Indus]]. Una tota pichona listra de la [[Plana Indogangetica|plana indogangetica]] constituís lo tèrme sud oèst de Cashmir. Cashmir es tanben traversat per un sèrre: lo [[Pir Panjal]], que los sucs atengan mai de 4500 m e que los cols mai bas s’auçan a 3500m. Es un país que possedís de grandas fonts d'aiga, element vital per asagar las culturas e noírir las populacions. Sovent se nomena lo “castèl d’aiga”. == Etimologia == [[Fichièr:'By_@ibneAzhar'-BaltitFort-Hunza-GB-Pakistan-_(31).JPG|vinheta|Lo fòrt de Baltit dins la val de la Hunza, al Gilgit-Baltistan.]] Lo ''Nilamata Purana'' decriu l'origina de la val a partir de las aigas, un fach corroborat per de geològs saberuts, e mòstra cossí lo quita nom de la tèrra deribèt del procediment de secason — ''Ka'' significa « aiga » e ''Shimir'' significa « eissugar ». Alara, lo Cashemir significa « un terren eissegut de l'aiga ». I a tanben una teoria que pren lo Cashmir per èsser una contraccion de ''Kashyap-mira'', de ''Kashyapmir'' o de ''Kashyapmeru'', la « mar o mont de Kashyapa », lo savi que foguèt creditat d'aver curat las aigas del lac primitiu Satisar, Que Cashmir èra abans que siá tornat. Lo ''Nilamata Purana'' dona lo nom ''Kashmira'' a la [[val de Cashmir]] compren lo lac Wular ''Mira'' que significa lo « lac de la mar o del mont del Savi Kashyapa ». Los Grècs ancians lo nomenava ''Kashyapa-pura'', que foguèt identificat a ''Kaspapyros'' de [[Ecatèu de Milet]] (via [[Estevi de Bizanci]]) e ''Kaspatyros'' d'[[Erodòt]] (3.102, 4.44). Cashmir es tanben considerat coma lo país designat per la ''Kaspeiria'' de [[Claudi Ptolemèu|Ptolemèu]]. Una tribú d'origina semitica, nomenada'' Kash ''(qui significa une barra oblica en [[cashmiri]]), auriá fondat las vilas de [[Cashan]] e [[Cashgar]], de confondre pas amb la tribú Kashyapi de Caspian. La tèrra e las gents èran conegudas jol nom de « ''Kashir'' » que lo « Cashmir » ne dribèt. Èra nomenada « ''Kaspeiria'' » pels [[Grècia antica|Grecs ancians]]. Dins la [[Classicisme|literatura classica]], [[Erodòt]] la nomena ''Kaspatyrol''. [[Xuanzang]], un monge [[Republica Populara de China|chinés]] que visitèt lo Cashmir en 631, lo desigae jol nom de ''Kia-shi-mi-lo''. Los [[Tibet|Tibetans]] lo nomenan ''Khachal'', que significa « [[Montanha|montanha nèu]] ». Aquesta zona foguèt sonque una tèrra de [[Riu|rius]], de [[Estanh|lacs]] e de flors salvatjas. Lo riu Jhelum raja tot lo long de la val. == Istòria == === Istòria anciana === [[Fichièr:Karakoram-West_Tibetan_Plateau_alpine_steppe.jpg|vinheta|Mont del Ladakh.]] Ancianament poblada, la region es ganhada a la cultura [[Indoïsme|indoa]] al mens a partir del sègle VI abans nòtra èra. Apartenguèt mai d'un còps als grands empèris de l'Índia per exemple [[Ashoka]] e [[Kanishka]]. Al sègle VIII, es un Estat independent e conquerent. Lo rei Lalitâditya (725-753) espandís sa dominacion dempuèi la planas del [[Panjab]] fins a la region montanhosa del [[Ladakh]]. Compren de biais temporari lo reialme de Kânnauj. Lalitâditya fa venir d'artesans dels païses conquerís e desvelopa l'agricultura mercé a l'assecament e a la realizacion de l'asagatge del bacin de [[Srinagar]] que constituís lo còr de son reialme. Fa bastir de vilas e de temples qu'aqueste celèbra de [[Temple de Martanda|Martanda]]. Cashmir es alara un fogal important de la cultura [[Sanscrit|sanskrita]] ont prospèran simultanèament [[bodisme]] e una escòla particuliara del [[shivaïsme]]. Aquesta civilizacion se manten fins a l'introduccion de l'[[islam]] al sègle XIV. === Periòde colonial === [[Fichièr:Hari_Market_Jammu.JPG|vinheta|Mercat de Jammu.]] La [[colonizacion]] indiana comença amb l'arribada de poetugués [[Vasco de Gama]] a [[Calicut]] en 1498. A d'alara, d'establiments commerciauls espeliguèron sus las còtas indianas. Enseguida, las companhiás, portuguesas e autras, se multipliquèron, coma la ''[[Companhiá Anglesa deis Índias Orientalas|East India Company]]'' ( lançada en 1599) o la [[companhiá francesa de las Índias Orientalas]] ( fondada en 1673). Après la victòria de l’anglés Robert Clive sul ''nawab'' del [[Bengala|Bengal]]<nowiki/>a en 1757, los britanics dominèron lo continent indian. En 1833, l'estatut de la ''[[Companhiá Anglesa deis Índias Orientalas|East India Company]]'' es capvirat que la [[Corona (Commonwealth)|corona britanica]] lèva a las companhiás lors privilègis comercials per los transformar en un instrument de conquistas territorialas. En 1846 l'empèri britanic que s'espandissiá dins al soscontinent indian, vend lo Cashmir a un cap de guèrra indó, [[Gulab Singh]]. Amb aqueste cambiament de dirigent, le Cashmir ven donc un estat princièr de sobeiranetat indoa (mas demora totjorn sota protectorat britanic). La [[Primièra guèrra anglosikha]] (1845-1846) se conclutz pel [[Tractat d'Amritsar]] (1846) e l'establiment al sen del [[Raj Britanic|Raj britanic]] de l'Estat princièr de Jammu e Cashmir, dirigit per la Dinastia Dogra (o Jamwal) (1846-1952). E entre 1848 e 1849 i aurà la [[Segonda Guèrra anglosikha]]. Aqueste estatut serà dissolgut en 1857 après la revòlta dels Cipayes e sas possessions passan jos l’administracion dirècta de la Courona, marcant atal lo començament del règne britanic. En 1877, la [[Victòria dau Reiaume Unit|reina Victòria]] es coronada imperatritz de las Índias.   === Sègle XX === [[Fichièr:Siachin27.JPG|vinheta|Monts del glacièr de Siachen.]] Après l'independéncia de l'Índia en 1947 e de [[Paquistan]], naís un litigi al subjècte del Cashmir per saber a qual d'aquestes païses apartendrà, motiu de la [[Premiera Guèrra Indopaquistanesa|primièra guèrra indopaquistanesa]] en 1947. Lo 22 d'octobre de 1947, [[Jammu]] e Cashmir es envasit per {{formatnum:2000}} membres d’una tribú paquistanesa, malgrat lo mand per [[Sheikh Abdullah]] de representants al Paquistan per un segonda partida de discussions. Aquestas tribús (quitament jos autoritat paquistanesa) agisson de biais independent de la volontat de la [[Republica Islamica de Paquistan|Republica Islamica del Paquistan]]<ref>{{Ouvrage|langue=|auteur1=Reynolds Nathalène|titre=Le Cachemire dans le conflit indo-pakistanais (1947-2004). Point sur l'Asie.|passage=|lieu=Paris|éditeur=L'Harmattan|date=2005|pages totales=|isbn=|lire en ligne=}}</ref>. De fach, lo govèrn del Paquistan aviá assajat d'arrestar las accions de las tribús, en fasent pression sus lor cap. Mas, lo govèrn capitèt pas que lo risc de risque d'ondada aumentèt. Aquesta invasion foguèt l’element desencadenador de la revòlta dels abitants del [[Poonch]] (districte del Cashmir) contra lo Maharaja. La situacion s’enverina a partir del moment ont de bandas armadas d’indoas e de sikhs, totes membres de l’Akaki Dal ( partit politic sikh), atacan de vilatges musulmans al Cashmir. Los Cashmiris son donc favorables a se ligar a Jammu e Cashmir d’Índia. Atal, lo 26 d'octobre de 1947 lo principat del Jammu e Cashmir aderisson a l’Índia. Enseguida, l’Índia desplega sas tropas sul territòri mas buta suls assalts l’armada paquistanesa, qu'a totjorn per ambitcon de far aparténer o Jammu e Cashmir a Paquistan. Crenhent una guèrra lo 1èr de genièr de 1948, lo representant indian demanda al President del Conselh de Seguretat de l’[[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]] que s’apasime las tensions. L'[[Organizacion de las Nacions Unidas|ONU]] assagèt donc de realizar diferents plans en plaça, mas tot facassèt coma en abril de 1948 qu'èra de restablir la patz e l'òrdre al Jammu e Cashmir. Mas lo plan de demilitarizacion encontrèt fòrça criticas e donc se podèt pas realizar. Lo 1èr de genièr de 1949, a la demanda d'Índia, l’ONU interven per negociar un alta al fuòc. Se realiza alara una linha, avent per objectiu a l'encòp d'acabar lo conflicte, de crear una coesion al sen de Cashmir, mas tanben d’estalivar de combats novèls. Cashmir es donc divisat en tres : lo Jammu-e Cashmir al sud del Cashmir, apartenent a l’[[Estat federat]] indian, puèi doas autras regions, l’Azad Jammu e Cashmir e los territòris del Nòrd qu'apartenon a Paquistan, e China que ten un trocet del territòri al Nòrd-Èst. Aquesta reparticion foguèt mal presa en compte, provocant la [[Segonda Guèrra Indopaquistanesa|Segonda Guèrra indopaquistanesa]] en 1965. En 1987, la manipulacion de las eleccions localas pel govèrn indian provòca una insurreccion. Son accès « oficial », en [[1998]], a la mestresa dels armaments nuclears sembla pas aver agravat aquestes risques, al contrari: existís una mena de guèrra freja entre los dos païses, pas cao dels dos volent de verai utilizar aquesta arma. * [[Conflicte de Cashmir]] * [[Frontièra entre Índia e Paquistan]] * [[Guèrra de Kargil|Conflicte de Kargil]] (1999) === Sègle XXI === [[Fichièr:Ajk_201610.jpg|vinheta|L'Azad Kashmir al [[Paquistan]].]] Aquesta question aparéis pasmens plan malaisida de resòlvre, que, après cinquanta annadas de propaganda interiora, tot govèrn indian o paquistanés crenh d’èser capviat al mendre signe de flaquesa. Los govèrns en plaça amb lo sègle venent èra de tendéncia « dura » : militar al Paquistan, ultranacionalista del [[Bharatiya Janata Party|BJP]] en Índia, semblant, paradoxalament, aver mai de pes per impausar un acòrdi a lors opinions publicas. Las elections de 2004 que portèron lo [[Congrès Nacional Indian|Congrès nacional indian]] al poder en Índia se debanèron dins un climat d'apasiment entre las comunautats ([[Cristianisme|crestiana]], [[Indoïsme|indoa]], [[Islam|musulmana]]) que lo Primièr ministre designat èra [[Sikhisme|sikh]]. En 2014, lo retorn al poder del BJP fa mai incertana la concluson d'un procediment de patz al Cashmir. * [[Insurreccion a Jammu e Cashmir]] (depuis 1987) * [[Confrontacion indopaquistanesa de 2001-2002]] * [[Confrontacion indopaquistanesa de 2019]] Lo 5 d'agost de 2019, en abolissent los articles 370 e 35A de la constitucion indiana, lo govèrn indian revòca l'autonomia constitucionala del Cashmir. L'Índia interrompt totes los canals de telecomunicacions : rets mobils, internet, naut debit e linhas terrèstras, a Cashmir,. Los movements de carrièra son reprimits, fasent setze mòrts, e fòrça personas, manifestants o personnalitats politiqcas (coma Mehbooba Mufti, ministre en cap de la província d'avril de [[2016]] a junh de 2018), son empresonats Segon lo site d'informacion en linha independant ''The Wire'', aquesta decision « deuriá aver de consequéncias negativas considerablas de tres nivèls. En seguida, al vejaire de las violacions de drechs uman al sen del Cashmir. Segond, al subjècte de la plaça de l'Índia sus la scèna internacionala : M. Modi gastèt lo prestigi democratic del país. Fin finala, aquò pausa de problèmas grèus pel foncionament de la democracia, que de mesuras semblablas se pòdon prene contra d'Estats percebuts coma recalcitrants o ostils al govèrn. » L’assagista e jornalista Prem Shankar Jha soslinha que « de milièrs de joves Cashmiris qu'èran fins alara demorats en marge de l'insurreccion rejonguèron sus rengs. » La comunautat internacionala — levat lo Paquistan e la China — demora passiva == Demografia == Cashmir compta 10 milions d’abitants, per una superfícia de {{Nombre amb unitat|218000|km²}}. Alara es considerat coma essent transicion demografica. {| class="wikitable" !Administrat per !Region !Populacion !% [[Islam]] !% [[Indoïsme]] !% [[Bodisme]] !% Autre |- |{{Índia}} |Val del Cashmir |~4 milions |95 % |4 % |– |– |- | |Jammu |~3 milions |30 % |66 % |– |4 % |- | |Ladakh |~0,25 milion |46 % |– |50 % |3 % |- |{{Paquistan}} |[[Azad Cashmir]] |~4,3 milions |100 % |– |– |– |- | |Gilgit e Baltistan |~1 milion |99 % |– |– |– |- |{{China}} |Acsai Chin |– |– |– |– |– |- |} == Cultura == [[Fichièr:Cachemire_religions_2011.png|vinheta|Cashmir indian: religion majoritària o primièra religion per sosdistricte segon lo recensament indian de 2011.]] Lo Cashmir chinés es una zona fòrça pauc poblada, de lenga [[Tibetan|tibetana]] e de religion bodista ([[tantrisme]]). Lo Cashmir paquistanés ([[Azad Cashmir]]) parla de lengas indoeuropèas del grop [[Lengas indoarianas|indoarian]] e es de religion musulmana. Lo Cashmir indian es una zona d'encontre entre las lengas e las religions de la region. * Al subjècte de las lengas, doas zonas existisson: una zona parlant un dialècte del [[tibetan]], a l'èst, e una autra parlant de [[Lengas indoarianas|lengas indoariana]], a l'oèst. * Al subjècte de las religions, tres zonas existisson: una zona dominada pels [[Indoïsme|indoïstas]], al sud e a l'oèst, una zona dominada per de [[Bodisme tibetan|bodistas tibetans]], a l'èst, e enfin una zona dominada pels [[Islam|musulmans]], al nòrd e al centre. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Articles connèxes == * [[Musica cashmiria]] * [[Rota del Karakorum]] p97x7hm09tu334avf4rkomzkm4bqpla 0 178805 2509440 2491710 2026-09-26T07:59:46Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509440 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Joan-Cristòu Dordet}} {{Infobox Escrivan|carta=oc|data de naissença=[[1975]]|luòc de naissença=[[Limòtges]]|nom=Joan-Cristòu Dordet|lenga=[[occitan]]|genre=[[fantasia]], [[sciéncia ficcion]], [[fantastic]]|activitat=[[escrivan]]}} Joan-Cristòu Dordet ([[Limòtges]], [[1975]]) es un [[lingüista]] e [[escrivan]] occitan, membre deu collectiu [[Diu Negre]] e animator dau blòg [[D'aquí d'alai]]. == Òbras == === Ficcion === Mantua novèla publicadas suu site [https://web.archive.org/web/20200513213448/https://diunegre.com/ Diu Negre] coma: *''[https://web.archive.org/web/20210120214745/https://diunegre.com/2019/02/06/la-joana-rasteu/ La Joana rasteu],'' [[Diu Negre]], 2019 === Estudis === * 2008. [http://linguistica-oc.com/wp-content/uploads/2013/07/Linguistica-occitana-8-Dordet.pdf « Lo parlar nòrd-occitan de Montembuòu en Charanta lemosina »]. ''[[Lingüistica Occitana|Linguistica occitana]]''. Gerard Joan Barceló (ed.). * 2009. « La variation accentuelle dans l’espace dialectal nord-occitan, éléments de problématique ». Nouvelle recherche en domaine occitan : approches interdisciplinaires sous l’égide de l’Association internationale d’études occitanes, Albi, 11-12 juin 2009. * 2011. « Les systèmes intonatifs et accentuels en occitan limousin : le cas du parler de Montembœuf en Charente occitane ». ''L’Occitanie invitée de l’Euregio. Liège 1981 – Aix-la-Chapelle 2008 : bilan et perspectives. Actes du neuvième congrès international de l’Association internationale d’études occitanes'', Aix-la-Chapelle, 24-31 août 2008. Angelica Rieger (ed.). Domergue Sumien (coll.). Shaker Verlag. Aachen. Volume 2. 683-697. * 2011. « Normalisation graphique : usages et variations pour qui, pour quoi ? Analyse comparée entre poitevin-saintongeais et occitan limousin ». Standardisation et vitalité des langues de France, Amiens, 13-14 octobre 2011. Jean-Michel Eloy (éd.). Paris. Carnets d’atelier de sociolinguistique. L’Harmattan. 63-75. * 2014. « La situation des langues occitane et poitevine-saintongeaise au regard des institutions et de la société française ». Colloque international du laboratoire Mimmoc. L’espace européen en mutation : La place des minorités dans un univers globalisé et multiculturel, MSHS, Université de Poitiers, 17 avril 2014. * 2014. « Entre òc e oïl : tipologia daus parlars dau Creissent en Charanta occitana=Entre oc et oïl : typologie des parlers du Croissant en Charante occitane ». Actes du onzième congrès international de l’Association internationale d’études occitanes, Lhèida, 16-21 de junh de 2014. * 2014. « Normalisation graphique : usages et variations pour qui, pour quoi ? Analyse comparée entre poitevin-saintongeais et occitan limousin » in NOWAK, E. et alii. Poitou-Charentes en Aquitaine ! et la Vendée aussi. Bordèu: Editions des régionalismes. 264-274. == Ligams extèrnes == * Lo [https://web.archive.org/web/20200514032043/https://diunegre.com/qui-em/ "Qui èm]" deu site [https://web.archive.org/web/20200513213448/https://diunegre.com/ Diu Negre] {{DEFAULTSORT:Dordet,Joan-Cristòu}} {{nais|1975}} {{LitOc}} [[Categoria:Escrivan occitan]] esogmiug1e8mp80c3dlhiqv9k50bi0q 0 182879 2509412 2494331 2026-09-26T05:50:21Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509412 wikitext text/x-wiki {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= [[Imatge:Localisation_EPCI_Comtal_Lot_et_Truyère_dans_l'Aveyron,_France.svg|300px]] |reg= {{Occitània (Region)}} |dept= [[Avairon (departament)|Avairon]] |créacion= 1èr de genièr de 2017 |nbcom=21 |caplòc= [[Espaliu]] |president= Nicolas Bessière (divèrs drecha, cònsol de [[Gabriac (Roergue)|Gabriac]]) |pop= 19 194 |datapop=[[2017]] |superf= 644,40 |ectaras= 64 440 |dens= 30 |budget= |sitweb= https://comtal-lot-truyere.fr/ |imatgesfin= |}} La '''comunautat de comunas de Comtal, Òlt e Truèire''' es una intercomunalitat <ref name= ban>[https://web.archive.org/web/20210118071214/https://www.banatic.interieur.gouv.fr/V5/recherche-de-groupements/fiche-raison-sociale.php?siren=200067478 Ficha Banatic]</ref>{{,}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200067478 Ficha INSEE]</ref> [[roergue|roergassa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] d'[[Avairon (departament)|Avairon]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Son còdi SIREN es 200 067 478. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian [[Roergàs (sosdialècte)|roergàs]]. ==Istòria== La comunautat de comunas se creèt lo 1èr de genièr de 2017 de la fusion de la comunautat de comunas de Bòsols Comtal, de la comunautat de comunas d'Entraigas e de la comunautat de comunas d'Estanh <ref>''Arrestat n° 12-2016-11-09-001 del 9 de novembre de 2016'' https://web.archive.org/web/20210602024208/http://www.aveyron.gouv.fr/ site [https://web.archive.org/web/20210602024208/http://www.aveyron.gouv.fr/ Préfecture de l'Aveyron], p 47-54</ref>. La residéncia se fixèt a [[Espaliu]]. La '''comunautat de comunas de Bòsols Comtal''' se creèt lo 7 de decembre de 2001, compreniá las 5 comunas del [[canton de Bòsols]], la superficia èra de 224,15 km², la populacion de 7 304 abitants en 2013 e la residéncia èra a [[Boason|Bòsols]]. La '''comunautat de comunas d'Entraigas''' se creèt lo 11 de genièr de 2002, compreniá las 5 comunas del [[canton d'Entraigas (Roergue)|canton d'Entraigas]], la superficia èra de 146,6 km², la populacion de 2 272 abitants en 2013 e la residéncia èra a [[Entraigas (Avairon)|Entraigas]]. La '''comunautat de comunas d'Estanh''' se creèt lo 29 de decembre de 2000 amb 4 comunas : [[Cobison]], [[Estanh (Avairon)|Estanh]], [[Sebrasac]], [[Vilacomtal]], totas del [[canton d'Estanh]]. S'espandiguèt lo 1èr de genièr de 2009 a la comuna del [[Lo Nairac|Nairac]], del meteis canton, puèi lo 1èr de genièr de 2014 a las comunas de [[Bessuèjols]], [[Lo Cairòl]], [[Espaliu]], [[Sant Cosme]] e [[Las Sots]] (5 comunas de las 6 del [[canton d'Espaliu]]) e [[Campuac]] (darrèra comuna del canton d'Estanh). A la fin, lo nombre total de comunas èra de 11, la superficia de 273,65 km², la populacion de 9 467 abitants en 2013. La residéncia èra a [[Estanh (Avairon)|Estanh]]. [[Imatge:Localisation_EPCI_d'Estaing_dans_l'Aveyron,_France.svg|thumb|center|300px|L'anciana CC d'Estanh]]. ==Composicion== Lo territòri de la CC correspond als cantons de [[canton de Bòsols|Bòsols]], [[canton d'Entraigas (Roergue)|Entraigas]], [[canton d'Espaliu|Espaliu]], [[canton d'Estanh|Estanh]], suprimits en 2015, tirat la comuna de [[Castèlnau de Mandalhas]]. {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat precedenta |- | [[Bessuèjols]] |12027 |11,29 | {{popfr12|027}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|027}}/11.29) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Estanh |- | [[Boason|Bòsols]] |12033 |69,69 | {{popfr12|033}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|033}}/69.69) round 2}}}} | Comunautat de comunas de Bòsols Comtal (residéncia) |- | [[Lo Cairòl]] |12064 |22,16 | {{popfr12|064}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|064}}/22.16) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Estanh |- | [[Campuac]] |12049 |19,19 | {{popfr12|049}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|049}}/19.19) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Estanh |- | [[Cobison]] |12079 |30,95 | {{popfr12|079}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|079}}/30.95) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Estanh |- | [[Entraigas (Avairon)|Entraigas]] |12094 |30,15 | {{popfr12|094}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|094}}/30.15) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Entraigas (residéncia) |- | '''[[Espaliu]]''' (residéncia) |12096 |36,60 | {{popfr12|096}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|096}}/36.6) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Estanh |- | [[Espeirac]] |12097 |22,28 | {{popfr12|097}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|097}}/22.28) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Entraigas |- | [[Estanh (Avairon)|Estanh]] |12098 |16,96 | {{popfr12|098}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|098}}/16.96) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Estanh (residéncia) |- | [[Lo Fèl]] |12093 |24,89 | {{popfr12|093}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|093}}/24.89) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Entraigas |- | [[Gabriac (Roergue)|Gabriac]] |12106 |25,54 | {{popfr12|106}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|106}}/25.54) round 2}}}} | Comunautat de comunas de Bòsols Comtal |- | [[Golinhac]] |12110 | 32,41 | {{popfr12|110}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|110}}/32.41) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Entraigas |- | [[La Lobièira]] |12131 |28,71 | {{popfr12|131}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|131}}/28.71) round 2}}}} | Comunautat de comunas de Bòsols Comtal |- | [[Montrosièr]] |12157 |46,78 | {{popfr12|157}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|157}}/46.78) round 2}}}} | Comunautat de comunas de Bòsols Comtal |- | [[Lo Nairac]] |12172 |36,57 | {{popfr12|172}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|172}}/36.57) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Estanh |- | [[Rodèsla]] |12201 | 53,43 | {{popfr12|201}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|201}}/53.43) round 2}}}} | Comunautat de comunas de Bòsols Comtal |- | [[Sant Cosme]] |12216 | 30,10 | {{popfr12|216}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|216}}/30.1) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Estanh |- | [[Sebrasac]] |12265 | 25,04 | {{popfr12|265}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|265}}/25.04) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Estanh |- | [[Sent Ipòli]] |12226 | 36,87 | {{popfr12|226 }} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|226 }}/36.87) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Entraigas |- | [[Las Sots]] |12124 | 30,74 | {{popfr12|124}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|124}}/30.74) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Estanh |- | [[Vilacomtal]] |12298 | 14,05 | {{popfr12|298}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|298}}/14.05) round 2}}}} | Comunautat de comunas d'Estanh |- |} ==Veire tanben== [[Imatge:12-Intercos-2019.png|thumb|450px|center|Mapa dels EPCI d'Avairon lo 1èr de genièr de 2019]] * [[Comunas d'Avairon]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Roergue}} {{O|Comtal, Òlt e Truèire}} 0sqsda4qxajtqzpjx62i9aayyusulxj 0 182952 2509413 2494335 2026-09-26T05:53:25Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509413 wikitext text/x-wiki {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= [[Imatge:Localisation_EPCI_Monts,_Rance_et_Rougier_dans_l'Aveyron,_France.svg|300px]] |reg= {{Occitània (Region)}} |dept= [[Avairon (departament)|Avairon]] |créacion= 1èr de genièr de 2017 |nbcom=23 |caplòc= [[Bèlmont de Rance]] |president= Monique Aliès (consolessa de [[Bèlmont de Rance]]) |pop= 6 336 |datapop=[[2017]] |superf= 652,40 |ectaras= 65 240 |dens= 9,7 |budget= |sitweb= http://www.ccmrr.fr/index.aspx |imatgesfin= |}} La '''comunautat de comunas de Monts, Rance e Rogièr''' es una intercomunalitat <ref name= ban>[https://web.archive.org/web/20210418090843/https://www.banatic.interieur.gouv.fr/V5/recherche-de-groupements/fiche-raison-sociale.php?siren=200067163 Ficha Banatic]</ref>{{,}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200067163 Ficha INSEE]</ref> [[roergue|roergassa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] d'[[Avairon (departament)|Avairon]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Son còdi SIREN es 200 067 163. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian [[Roergàs (sosdialècte)|roergàs]]. ==Istòria== La comunautat de comunas se creèt lo 1èr de genièr de 2017 per la fusion de tres comunautats <ref>Arrestat n° 12-2016-10-25-002 del 25 d'octobre de 2016 https://web.archive.org/web/20210602024208/http://www.aveyron.gouv.fr/ [https://web.archive.org/web/20210602024208/http://www.aveyron.gouv.fr/ Préfecture de l'Aveyron], p 18-25</ref> : * Comunautat de comunas del País sentsarnin(és ?), creada lo 13 de decembre de 2001, 7 comunas, una partida de l'ancian [[canton de Sent Sarnin]], residéncia a [[Sent Sarnin (Roergue)|Sent Sarnin]]; * Comunautat de comunas del País Bèlmont(és ?), creada lo 30 de decembre de 2002, 5 comunas, l'ancian [[canton de Bèlmont]] sense la comuna de [[Montlaur (Roergue)|Montlaur]], residéncia a [[Bèlmont de Rance]]; * Comunautat de comunas del Rogièr del Pont de Camarés, creada lo 20 de decembre de 2002, 11 comunas, las de l'ancian [[canton del Pont de Camarés]] e la comuna de Montlaur, residéncia al [[Lo Pont de Camarés|Pont de Camarés]]; {{clr}} <gallery> Localisation_EPCI_du_pays_saint-serninois_dans_l'Aveyron,_France.svg|Anciana CC del País sentsarnin(és ?). Localisation_EPCI_du_pays_belmontais_dans_l'Aveyron,_France.svg|Anciana CC del País Bèlmontés. Localisation_EPCI_du_rougier_de_Camarès_dans_l'Aveyron,_France.svg|Anciana CC del Rogièr del Pont de Camarés. </gallery> {{clr}} ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat precedenta |- | [[Arnac (Roergue)|Arnac]] |12009 |16,57 | {{popfr12|009}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|009}}/16.57) round 2}}}} | CC del Rogièr del Pont de Camarés |- | [[Balaguièr de Rance]] |12019 |9,8 | {{popfr12|019}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|019}}/9.8) round 2}}}} | CC del País sentsarnin(és ?) |- | '''[[Bèlmont de Rance]]''' (residéncia) |12025 |44,19 | {{popfr12|025}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|025}}/44.19) round 2}}}} | CC del País Bèlmont(és ?) (residéncia) |- | [[Brusca]] |12039 |36,18 | {{popfr12|039}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|039}}/36.18) round 2}}}} | CC del Rogièr del Pont de Camarés |- | [[Combret]] |12069 | 49,85 | {{popfr12|069}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|069}}/49.85) round 2}}}} | CC del País sentsarnin(és ?) |- | [[Faiet]] |12099 |15,87 | {{popfr12|099}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|099}}/15.87) round 2}}}} | CC del Rogièr del Pont de Camarés |- | [[Gissac]] |12109 |31,02 | {{popfr12|109}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|109}}/31.02) round 2}}}} | CC del Rogièr del Pont de Camarés |- | [[Melagas]] |12143 |44,51 | {{popfr12|143}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|143}}/44.51) round 2}}}} | CC del Rogièr del Pont de Camarés |- | [[Monés e Proencós]] |12192 |37,62 | {{popfr12|192}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|192}}/37.62) round 2}}}} | CC del País Bèlmont(és ?) |- | [[Montanhòl]] |12147 |34,47 | {{popfr12|147}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|147}}/34.47) round 2}}}} | CC del Rogièr del Pont de Camarés |- | [[Montfranc]] |12152 |6,2 | {{popfr12|152}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|152}}/6.2) round 2}}}} | CC del País sentsarnin(és ?) |- | [[Montlaur (Roergue)|Montlaur]] |12154 |41,57 | {{popfr12|154}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|154}}/41.57) round 2}}}} | CC del Rogièr del Pont de Camarés |- | [[Murasson]] |12163 |40,25 | {{popfr12|163}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|163}}/40.25) round 2}}}} | CC del País Bèlmont(és ?) |- | [[Pèus e Cofolèus]] |12179 |21,71 | {{popfr12|179}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|179}}/21.71) round 2}}}} | CC del Rogièr del Pont de Camarés |- | [[Lo Pont de Camarés]] |12044 |41,86 | {{popfr12|044}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|044}}/41.86) round 2}}}} | CC del Rogièr del Pont de Camarés |- | [[Postòmis]] |12186 |17,33 | {{popfr12|186}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|186}}/17.33) round 2}}}} | CC del País sentsarnin(és ?) |- | [[Reborguil]] |12195 |35,31 | {{popfr12|195}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|195}}/35.31) round 2}}}} | CC del País Bèlmont(és ?) |- | [[Sent Sarnin (Roergue)|Sent Sarnin]] |12248 | 11,14 | {{popfr12|248}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|248}}/11.14) round 2}}}} | CC del País sentsarnin(és ?) residéncia |- | [[Sent Sever (Roergue)|Sent Sever]] |12249 |26,03 | {{popfr12|249}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|249}}/26.03) round 2}}}} | CC del País Bèlmont(és ?) |- | [[La Sèrra (Avairon)|La Sèrra]] |12269 | 18,52 | {{popfr12|269}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|269}}/18.52) round 2}}}} | CC del País sentsarnin(és ?) |- | [[Silvanés]] |12274 |16,96 | {{popfr12|274}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|274}}/16.96) round 2}}}} | CC del Rogièr del Pont de Camarés |- | [[Tauriac de Camarés]] |12275 |24,75 | {{popfr12|275}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|275}}/24.75) round 2}}}} | CC del Rogièr del Pont de Camarés |- | [[La Val e Ròcacesièira]] |12125 |30,66 | {{popfr12|125}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|125}}/30.66) round 2}}}} | CC del País sentsarnin(és ?) |- |} ==Veire tanben== [[Imatge:12-Intercos-2019.png|thumb|450px|center|Mapa dels EPCI d'Avairon lo 1èr de genièr de 2019]] * [[Comunas d'Avairon]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Roergue}} {{O|de Monts, Rance e Rogièr }} nubp0asj06gfqiju4458qzf1jc2crt4 0 195057 2509428 2416720 2026-09-26T07:35:53Z Jfblanc 104 2509428 wikitext text/x-wiki {{Omonimia}} '''Toro''' pòu designar : * [[Toro (Castelha e Leon)|Toro]], una vila de [[Castelha e Leon]]. * lo [[Reiaume de Toro]], un reialme tradicional d’[[Oganda]]. * ''[[Toro (lantèrna)|Tōrō]]'', un element arquitecturau en [[Japon]] e en [[Corèa]]. f0azqlqrxzdl2fo5m2r7xgxke9gs4je 0 195897 2509411 2493669 2026-09-26T05:50:05Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509411 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= [[Imatge:Localisation EPCI Brioude Sud Auvergne dans la Haute-Loire, France.svg|290px]] |reg= [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] |dept={{Naut Léger}} |créacion=1èr delh mes lòng de [[2000]] |nbcom= 27 |caplòc= [[Briude]] |president= Jean-Luc Vachelard ([[cònse]] </br>de [[Briude]]) |pop=16679 |datapop= 2020 |superf= 423.50 km2 |ectaras= 42350 |dens= 39 |budget= |sitweb= https://www.cc-brivadois.fr/ |imatgesfin= |}} La '''{{PAGENAME}}''' es una intercomunalitat [[França|de la Republica Francesa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Naut Léger]] e la [[region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]]<small>, ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvernhe]]</small>. Son còdi SIREN es 200085728.</br> Ficha Banatic : [https://web.archive.org/web/20230422123825/https://www.banatic.interieur.gouv.fr/V5/recherche-de-groupements/fiche-raison-sociale.php?siren=200085728] </br> Ficha INSEE : [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200085728] ==Istòria== La Comunautat de comunas de [[Brivadés]] se creèt lo 1èir delh mes lòng de [[2000]]. L'esquèma departamentau de cooperacion intercomunala <ref>[https://web.archive.org/web/20180730110601/http://www.haute-loire.gouv.fr/IMG/pdf/shema_departemental_de_cooperation_intercommunale.pdf</ref>, aprovat lo 4 de març de 2016 per la comission departamentala de cooperation intercomunala de Naut Léger, prevei la fusion de la Comunautat de comunas de Brivadés e de la Comunautat de comunas delh País de Bleila, fòra [[Chambeçon]], lo 1èir delh mes lòng de [[2017]]. Lo 1èir delh mes lòng de [[2017]], la Comunautat de comunas delh País de Bleila, fòra [[Chambeçon]], s'incorporèt a la Comunautat de comunas de Brivadés, que venguèt Comunautat de comunas de Briude Sud Auvernhe. Lo 1èir delh mes lòng de [[2018]], [[Anhac (Naut Léger)|Anhac]], que veniá d'[[Auson Comunautat]], aitau coma ''[[Frugières-le-Pin]]'' e ''[[Sent Ilpize]]'', en provenéncia de la [[Comunautat de comunas de las Ribas delh Naut Alèir]] <ref>''Arrestat n° BCTE/2017/260 delh 29 de decembre de 2017 https://web.archive.org/web/20170419105234/http://www.haute-loire.gouv.fr/ [https://web.archive.org/web/20170419105234/http://www.haute-loire.gouv.fr/ Préfecture de la Haute-Loire], p. 42-45</ref>. ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Canton davant e</br> aprés 2015 |- |[[Anhac (Naut Léger)|Anhac]] |43001 |19,65 | {{popfr43|001}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|001}}/19.65) round 2}}}} |[[Canton d'Auson|Auson]] ---> [[Santa Florina]] |- |[[Autrac]] |43014 |8,46 | {{popfr43|014}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|014}}/8.46) round 2}}}} | [[Canton de Bleila|Bleila]] ---> [[Santa Florina]] |- |''[[Beaumont (Naut Léger)|Beaumont]]'' |43022 |12,03 | {{popfr43|022}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|022}}/12.03) round 2}}}} | [[Canton de Briude Nòrd|Briude Nòrd]] ----> [[Canton de Briude]] |- |[[Bleila]] |43033 |29,8 | {{popfr43|033}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|033}}/29.8) round 2}}}} | [[Canton de Bleila|Bleila]] ---> [[Santa Florina]] |- |[[Bornoncle]] |43038 |16,16 | {{popfr43|038}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|038}}/16.16) round 2}}}} | [[Canton de Briude Nòrd|Briude Nòrd]] ----> [[Canton de Briude]] |- |'''[[Briude]]''' (residéncia) |43040 |13,52 | {{popfr43|040}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|040}}/13.52) round 2}}}} | [[Canton de Briude Nòrd|Briude Nòrd]], [[Canton de Briude Sud|Briude Sud]] ----> [[Canton de Briude]] |- |''[[Chaniat]]'' |43055 |13,93 | {{popfr43|055}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|055}}/13.93) round 2}}}} | [[Canton de Briude Sud|Briude Sud]] ----> [[Canton de Briude]] |- |''[[Cohade]]'' |43074 |9,99 | {{popfr43|074}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|074}}/9.99) round 2}}}} | [[Canton de Briude Nòrd|Briude Nòrd]] ----> [[Canton de Briude]] |- |[[Espalem|Espalenc]] |43088 |14,62 | {{popfr43|088}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|088}}/14.62) round 2}}}} | [[Canton de Bleila|Bleila]] ---> [[Santa Florina]] |- |[[Fontannes|Fontanas]] |43096 |9,77 | {{popfr43|096}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|096}}/9.77) round 2}}}} | [[Canton de Briude Sud|Briude Sud]] ----> [[Canton de Briude]] |- | ''[[Frugières-le-Pin]]'' |43100 |11,57 | {{popfr43|100}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|100}}/11.57) round 2}}}} | [[Canton de Paulhaguet|Paulhaguet]] ----> Lo País de La Faieta |- |''[[Grenier-Montgon]]'' |43103 |5,01 | {{popfr43|103}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|103}}/5.01) round 2}}}} | [[Canton de Bleila|Bleila]] ---> [[Santa Florina]] |- |[[Javaugues]] |43105 |6,98 | {{popfr43|105}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|105}}/6.98) round 2}}}} | [[Canton de Briude Sud|Briude Sud]] ----> Lo País de La Faieta |- |[[Lavaudieu|La Vau Dieu]] |43117 |17,54 | {{popfr43|117}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|117}}/17.54) round 2}}}} | [[Canton de Briude Sud|Briude Sud]] ----> [[Canton de Briude]] |- |''[[Lauton]]'' |43121 |19,56 | {{popfr43|121}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|121}}/19.56) round 2}}}} | [[Canton de Bleila|Bleila]] ---> [[Santa Florina]] |- |[[Lorlanjas]] |43123 |14,49 | {{popfr43|123}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|123}}/14.49) round 2}}}} | [[Canton de Bleila|Bleila]] ---> [[Santa Florina]] |- |[[Lubilhac]] |43125 |24,09 | {{popfr43|125}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|125}}/24.09) round 2}}}} | [[Canton de Bleila|Bleila]] ---> Lo País de La Faieta |- |[[La Mòta (Naut Léger)|La Mòta]] |43110 |12,24 | {{popfr43|110}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|110}}/12.24) round 2}}}} | [[Canton de Briude Nòrd|Briude Nòrd]] ----> [[Canton de Briude]] |- |[[Paulhac (Naut Léger)|Paulhac]] |43147 |8,4 | {{popfr43|147}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|147}}/8.4) round 2}}}} | [[Canton de Briude Nòrd|Briude Nòrd]] ----> [[Canton de Briude]] |- |[[Sent Baudeli|Sent Bausile]] |43170 |23,46 | {{popfr43|170}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|170}}/23.46) round 2}}}} | [[Canton de Briude Nòrd|Briude Nòrd]] ----> Lo País de La Faieta |- |[[Sent Estefe de Bleila]] |43182 |17,65 | {{popfr43|182}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|182}}/17.65) round 2}}}} | [[Canton de Bleila|Bleila]] ---> [[Santa Florina]] |- |[[Sant Geronç (Naut Léger)|Sent Geron]] |43191 |10,76 | {{popfr43|191}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|191}}/10.76) round 2}}}} | [[Canton de Briude Nòrd|Briude Nòrd]] ----> [[Canton de Briude]] |- |''[[Sent Ilpize]]'' |43195 |11,81 | {{popfr43|195}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|195}}/11.81) round 2}}}} | [[Canton de La Vòuta Chilhac|La Vòuta Chilhac]] </br>----> Lo País de La Faieta |- |[[Sent Just de Briude]] |43206 |46,94 | {{popfr43|206}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|206}}/46.94) round 2}}}} | [[Canton de Briude Sud|Briude Sud]] ----> Lo País de La Faieta |- |''[[Sent Laurenç de Chabruejol]]'' |43207 |8,27 | {{popfr43|207}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|207}}/8.27) round 2}}}} | [[Canton de Briude Nòrd|Briude Nòrd]] ----> [[Canton de Briude]] |- |[[Torsiac]] |43247 |9,06 | {{popfr43|247}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|247}}/9.06) round 2}}}} | [[Canton de Bleila|Bleila]] ---> [[Santa Florina]] |- |[[Vièlha Briude|Velha Briude]] |43262 |27,7 | {{popfr43|262}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|262}}/27.7) round 2}}}} | [[Canton de Briude Sud|Briude Sud]] ----> [[Canton de Briude]] |- |} ==Veire tanben== [[File:43-Haute-Loire-intercos-2019.png|thumb|500px|center|Mapa de las EPCI delh Naut Léger alh 1èir delh mes lòng de 2019.]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Auvèrnhe}} 7sw1uyuoaa7wxx63s0gcnmcljjg4ics 0 198269 2509399 2484112 2026-09-26T01:20:34Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509399 wikitext text/x-wiki '''Los archius regionaus a Opava''' (en chèc, '''Zemský archiv v Opavě''' abracat en '''ZAO''') son d'archius devath la responsabilitat deu ministèri de l'interior de la [[Republica Chèca|Republica chèca]]. Lor tòca es de guardar los archius de l'ancian país de Silèsia chèca e de l'anciana region de Moravia deu Nòrd, de recuélher los archius de las regions actuaus de Moravia e Silesia e d'Olomouc e de supervisar los archius de dètz ancians districtes. L'archiu a lo sèti a [[Opava]] e ua filiau a [[Olomouc]]. Creat en 1901, fonciona dens sa forma actuau dempuish 2002. == Bibliografia == * INDRA, Bohumír. ''70 let Státního archivu v Opavě : Sborník St. archivu v Opavě 1968–1971''. Opava: SA v Opavě, 1971.  * ''100 let Zemského archivu v Opavě : Sborník příspěvků''. Opava: ZA v Opavě, 2002. ISBN 80-238-8774-2.  == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20241219112713/https://digi2.archives.cz/da/ Pagina oficiau]. * [https://web.archive.org/web/20241219112713/https://digi2.archives.cz/da/ Recèrcas dens l'estat civiu]. {{Autoritats}} [[Categoria:Archius]] [[Categoria:Republica chèca]] afhu1t5yqydr5s0xubpb21rtkz09h59 0 201536 2509387 2508819 2026-09-25T15:37:55Z Alaric 506 44932 /* Istòria */ 2509387 wikitext text/x-wiki {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Nòuvic |imatge = Map canton code 19 19.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept={{Corresa}} | arrt= [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] |vila= [[Nòuvic (País d'Ussèl)|Nòuvic]] |nbcom= 10 |canton=1919 |km²= 263,10 |cons= Henri Roy ([[PS]]) |datas= [[1998]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de Nòuvic''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins l'[[arrondiment d'Ussèl]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], aura de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], totas las comunas son dins lo canton de Nauta Dordonha (burèu centralizator [[Bòrt]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment d'Ussèl]] avant 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Chirac (Corresa)|Chirac]] |19055 | 20,65 | {{popfr19|055}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|055}}/20.65) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Liginhac]] |19113 | 28,53 | {{popfr19|113}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|113}}/28.53) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[La Masiera Bassa]] |19102 | 44,04 | {{popfr19|102}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|102}}/44.04) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |'''[[Nòuvic (País d'Ussèl)|Nòuvic]]''' |19148 | 72,88 | {{popfr19|148}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|148}}/72.88) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Paliça]] |19157 | 32,89 | {{popfr19|157}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|157}}/32.89) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Ròcha d'a Peirós]] |19175 | 7,15 | {{popfr19|175}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|175}}/7.15) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Sent Estefe la Genesta]] |19200 | 5,01 | {{popfr19|200}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|200}}/5.01) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Sent Alari al Luc]] |19210 | 10,84 | {{popfr19|210}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|210}}/10.84) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Senta Maria la Panosa]] |19219 | 6,63 | {{popfr19|219}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|219}}/6.63) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Serendon]] |19256 | 34,48 | {{popfr19|256}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|256}}/34.48) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, la comuna de [[Chirac (Corresa)|Chirac]] era dau canton de [[Sent Angiau]], las autras nuòu comunas eran dau canton de Nòuvic. En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet demenit, lo canton de Sent Angiau fuguet suprimit e totas las comunas passèren totas dins lo canton de Nòuvic <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèren una refòrma cantonala, lo canton de Nòuvic fuguet suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e passet entierament dins lo [[canton de Nauta Dordonha]] (bureu centralizator [[Bòrt]]), en aplicacion dau decret dau 24 de feurier 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} ha70ae23qw9zbq733mshyknh6cr0dpy 0 201554 2509391 2509381 2026-09-25T16:53:20Z Alaric 506 44932 2509391 wikitext text/x-wiki {{Boita Arrondiment Occitan |nomarr = Arrondiment de Tulle [[Imatge:Corrèze - Tulle arrondissement.svg|290px]] |reg= |dept=[[Corresa (departament)|Corresa]] |insee = 192 |capluoc = [[Tula]] |km² ={{supfra|192}} }} L’'''arrondiment de Tula''' es una division administrativa [[França|francesa]] dau departament de [[Corresa (departament)|Corresa]], dins la region de [[Novela Aquitània]], ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]. </br> ==Istòria== La lei dau 28 pluviòse an VIII (17 de feurier 1800) creet los arrondiments. En 1926, l'[[arrondiment d'Ussèl]] fuguet suprimit per la refòrma [[Raymond Poincaré|Poincaré]] e sos cantons passèren dins l'arrondiment de Tula; l'arrondiment d'Ussèl fuguet restablit en 1943. En 1982, los cantons de Tula-Nòrd e Tula-Sud fuguèren subdevesits en quatre cantons. En [[2017]], l'arrondiment passet de 118 a 106 comunas per s'adaptar a las intercomunalitats, puei 104 (en 2019) e enfin 105 lo 1er de genier 2024 (ganh de [[Bujac]], qu'èra de l'[[arrondiment d'Ussèl]]). ==Composicion d'aici a 2015== * [[Canton d'Argentat]] * [[Canton de Corrèsa]] * [[Canton d'Aus Gletons]] * [[Canton de Mércuer]] * [[Canton de La Plèu]] * [[Canton de La Ròcha Canilhac]] * [[Canton de Sent Privat]] * [[Canton de Selhac]] * [[Canton de Trainhac]] * [[Canton de Tula Campanha-Nòrd]] * [[Canton de Tula Campanha-Sud]] * [[Canton de Tula Urban-Nòrd]] * [[Canton de Tula Urban-Sud]] * [[Canton d'Usercha]] ==Composicion dempuei 2015== Contràriament a l'ancian descopatge en cantons, un canton pòt èsser a cavalhon sus mai d'un arrondiment : * lo canton de Tula (n° 16) compren mas que la comune de [[Tula]]; * lo canton d'[[Argentat]] compren 30 comunas, totas de l'arrondiment de Tula; * lo canton d'[[Aus Gletons]] (n° 7) compren 18 comunas (puei 17 : fusion de [[Montanhac (Corresa)|Montanhac e *Sent Pòlit]] emb [[Lo Jardenc]] en 2022), una, [[Vitrac de Montana]], de l'arrondiment de Tula, las autras 16 de l'[[arrondiment d'Ussèl]]; * lo canton dau Miegjorn Corresian (n° 10), [[Béinat]]) comprendriá (segon Wp.fr) una comuna sus 33 de l'arrondiment de Tula, [[Aubasina]], mès avem pas trobat a quala epòca quela comuna èra de l'arrondiment de Tula; error probabla; * lo canton de [[Navas (Corresa)|Navas]] (n° 11) compren 13 comunas, totas de l'arrondiment de Tula; * lo canton de [[Senta Fortunada]] (n° 14) compren 23 comunas, totas de l'arrondiment de Tula; * lo canton de [[Selhac]]-Monedieras (n° 15) compren 21 comunas, totas de l'arrondiment de Tula; * lo canton d'[[Usercha]] (n° 18) compren 21 comunas, 9 de l'arrondiment de Tula, las de l'ancian canton d'Usercha (a l'origina), 12 de l'[[arrondiment de Briva]]. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Arrondiment de Corresa]] [[Categoria:Corresa]] gowdge494nxgivjxp4l5jdh0vyvypef 2509393 2509391 2026-09-25T20:51:47Z Alaric 506 44932 /* Composicion dempuei 2015 */ errors sur la WP.fr 2509393 wikitext text/x-wiki {{Boita Arrondiment Occitan |nomarr = Arrondiment de Tulle [[Imatge:Corrèze - Tulle arrondissement.svg|290px]] |reg= |dept=[[Corresa (departament)|Corresa]] |insee = 192 |capluoc = [[Tula]] |km² ={{supfra|192}} }} L’'''arrondiment de Tula''' es una division administrativa [[França|francesa]] dau departament de [[Corresa (departament)|Corresa]], dins la region de [[Novela Aquitània]], ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]. </br> ==Istòria== La lei dau 28 pluviòse an VIII (17 de feurier 1800) creet los arrondiments. En 1926, l'[[arrondiment d'Ussèl]] fuguet suprimit per la refòrma [[Raymond Poincaré|Poincaré]] e sos cantons passèren dins l'arrondiment de Tula; l'arrondiment d'Ussèl fuguet restablit en 1943. En 1982, los cantons de Tula-Nòrd e Tula-Sud fuguèren subdevesits en quatre cantons. En [[2017]], l'arrondiment passet de 118 a 106 comunas per s'adaptar a las intercomunalitats, puei 104 (en 2019) e enfin 105 lo 1er de genier 2024 (ganh de [[Bujac]], qu'èra de l'[[arrondiment d'Ussèl]]). ==Composicion d'aici a 2015== * [[Canton d'Argentat]] * [[Canton de Corrèsa]] * [[Canton d'Aus Gletons]] * [[Canton de Mércuer]] * [[Canton de La Plèu]] * [[Canton de La Ròcha Canilhac]] * [[Canton de Sent Privat]] * [[Canton de Selhac]] * [[Canton de Trainhac]] * [[Canton de Tula Campanha-Nòrd]] * [[Canton de Tula Campanha-Sud]] * [[Canton de Tula Urban-Nòrd]] * [[Canton de Tula Urban-Sud]] * [[Canton d'Usercha]] ==Composicion dempuei 2015== Contràriament a l'ancian descopatge en cantons, un canton pòt èsser a cavalhon sus mai d'un arrondiment : * lo canton de Tula (n° 16) compren mas que la comune de [[Tula]]; * lo canton d'[[Argentat]] compren 29 comunas, totas de l'arrondiment de Tula; * lo canton d'[[Aus Gletons]] (n° 7) compren 18 comunas (puei 17 : fusion de [[Montanhac (Corresa)|Montanhac e *Sent Pòlit]] emb [[Lo Jardenc]] en 2022), una, [[Vitrac de Montana]], de l'arrondiment de Tula, las autras 16 de l'[[arrondiment d'Ussèl]]; * lo canton dau Miegjorn Corresian (n° 10), [[Béinat]]) comprendriá (segon Wp.fr) una comuna sus 33 de l'arrondiment de Tula, [[Aubasina]], mès avem pas trobat a quala epòca quela comuna èra de l'arrondiment de Tula; error probabla; * lo canton de [[Navas (Corresa)|Navas]] (n° 11) compren 13 comunas, 12 de l'arrondiment de Tula ([[Mairinhac]] de l'[[arrondiment d'Ussèl]]); * lo canton de [[Senta Fortunada]] (n° 14) compren 20 comunas, totas de l'arrondiment de Tula; * lo canton de [[Selhac]]-Monedieras (n° 15) compren 21 comunas, totas de l'arrondiment de Tula; * lo canton d'[[Usercha]] (n° 18) compren 21 comunas, 9 de l'arrondiment de Tula, las de l'ancian canton d'Usercha (a l'origina), 12 de l'[[arrondiment de Briva]]. * lo canton dau Replanat de Miuvachas compren 33 comunas, 9 de l'arrondiment de Tula, las autras de l'arrondiment d'Ussèl; * lo canton d'[[Alaçac]] compren 12 comunas, 3 de l'arrondiment de Tula, las autras de l'[[arrondiment de Briva]]. ==Referéncias== <references /> [[Categoria:Arrondiment de Corresa]] [[Categoria:Corresa]] 2almsj3j7qybvh44xpqh5ym1nbyigr6 0 201556 2509446 2509342 2026-09-26T08:40:18Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509446 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vila |carta=oc |nom= Los Tres Sents |nom2 = <i>''Les Trois-Saints''</i> |imatge = Saint Ybard.jpg |legenda = La plaça e l'egleisa de Sanch Ibarch, chapluòc. |blason = |bandièra= |nom de division1 = Region ist |division1 = {{Lemosin}} |nom de division2 = Parçan |division2 = |nom de division3 = Estat |division3 = {{França}} |nom de division4 = Region |division4 = {{Novela Aquitània}} |nom de division5 = Departament |division5 = {{Corresa}} |nom de division6 = Arrondiment |division6 = [[Arrondiment de Tula|Tula]] |nom de division7 = Canton |division7 = [[Canton d'Usercha|Usercha]] |nom de division8 = Intercom |division8 = [[Comunautat de comunas dau País d'Usercha|CC dau País d'Usercha]] |nom de division9 = Comuna |division9 = |còda = 19248 |ehess = |cp = 19140, 19210 |mapa = |imatge de mapa = |latitud = 45.4488888889 |longitud = 1.5225 |estatut = | altmin = 270 | altitud = | altmax = 497 |superfícia = 63.2 |populacion = 1388 |annada-pop = {{popfr19|0}} |densitat = 22 |sits-toristics = |divèrs = comuna novela |gentilici = |url= |imatgeloc= }} '''Los Tres Sents''' (''Les Trois-Saints'' en [[francés]]) es una [[comuna novèla|comuna novela]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Gropela dempuei lo 1er de genier 2025 las tres ancianas comunas de [[Sent Pardos Corbier]], [[Sent Martin Set Pers]] e [[Sanch Ibarch]] (lo [[chapluòc]]), vengudas comunas delegadas. ==Geografia== ==Istòria== La comuna fuguet creada lo 1er de genier 2025 en aplicacion de l'arrestat prefectorau dau 25 de setembre 2024 <ref>pdf ''Arrêté portant création de la commune nouvelle Les Trois-Saints'' https://web.archive.org/web/20241223123514/https://www.correze.gouv.fr/contenu/telechargement/30564/220804/file/recueil-19-2024-098-recueil-des-actes-administratifs.pdf p. 131-134</ref> per fusion de las comunas de [[Sent Martin Set Pers]], [[Sent Pardos Corbier]] e [[Sanch Ibarch]], lo [[chapluòc]]. L'acte precisa que las comunas de Sent Martin Set Pers e Sent Pardos Corbier, de la [[Comunautat de comunas dau País de Liberçac Pompador]] passan a la [[Comunautat de comunas dau País d'Usercha]], la de Sanch Ibarch. Quò's pas precisat, mas una consequéncia es que chamnhan d'arrondiment : èran de l'[[arrondiment de Briva]], mudan vers l'[[arrondiment de Tula]], coma Sanch Ibarch. ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee=19248 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Martine Sardenne Lortholary |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2025]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Jean-Jacques Dumas|Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== * [[Sent Martin Set Pers]] : 267 sus 15,71 km², 17 ab/km² (2022) * [[Sent Pardos Corbier]] : 383 sus 17,44 km², 22 ab/km² (2022) * [[Sanch Ibarch]] : 717 sus 30,05 km², 24 ab/km² (2022) Totau : 1388 ab. (2023) contra 1353 en 2021. ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] t0f15az6dsq4nndeuhj35whek87m3gn 0 201557 2509383 2509382 2026-09-25T12:21:38Z Alaric 506 44932 2509383 wikitext text/x-wiki {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Nauta Dordonha |imatge = Corrèze_-_Canton_Haute-Dordogne_2015.svg | reg= [[Novela Aquitània]] | dept={{Corresa}} | arrt= [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] |vila= [[Bòrt]] |nbcom= 26 |canton=19 08 |km²= 568.24 |cons= Marie-Laure Vidal, Éric Ziolo ([[UMP|LR]]) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Lo '''Canton de Nauta Dordonha''' es un daus cantons noveus creats per la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015. Sa creacion aplica lo decret dau 24 de feurier 2014 <ref>https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028658274</ref>, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organica 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. La superficia es de 568,24km², sa populacion es de 9 802 ab. en 2023. '''Totas las comunas son de [[Nauta Corresa Comunautat]] e de l'[[arrondiment d'Ussèl]]'''. ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) ! Ancian canton |- |[[Sent Pantaleon de la Pléu]] |19228 | 8,46 | {{popfr19|228}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|228}}/8.46) round 2}}}} | [[Canton de La Plèu|La Pléu]] |- |[[La Troncha]] |19110 | 19,79 | {{popfr19|110}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|110}}/19.79) round 2}}}} | [[Canton de La Plèu|La Pléu]] |- |'''[[Bòrt]]''' |19028 | 15,07 | {{popfr19|028}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|028}}/15.07) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Confolens (Corresa)|Confolenç]] |19167 | 8,47 | {{popfr19|167}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|167}}/8.47) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Marjarida (Corresa)|Marjarida]] |19128 | 11,65 | {{popfr19|128}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|128}}/11.65) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Monestièr e Port Dieu]] |19142 | 18 | {{popfr19|142}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|142}}/18) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Sent Bonet prep Baurt|Sent Bonet de Bòrt]] |19190 | 17,14 | {{popfr19|190}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|190}}/17.14) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Sent Victor (Corresa)|Sent Victor]] |19247 | 14,79 | {{popfr19|247}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|247}}/14.79) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Sarron e Sent Julian]] |19252 | 54,39 | {{popfr19|252}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|252}}/54.39) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Talamin]] |19266 | 11,84 | {{popfr19|266}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|266}}/11.84) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Veirièras (Corresa)|Veirièras]] |19283 | 4,1 | {{popfr19|283}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|283}}/4.1) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |} ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} pmbcvqknlsko5c655xi2bxw1vc1kv4z 2509389 2509383 2026-09-25T16:15:57Z Alaric 506 44932 2509389 wikitext text/x-wiki {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Nauta Dordonha |imatge = Corrèze_-_Canton_Haute-Dordogne_2015.svg | reg= [[Novela Aquitània]] | dept={{Corresa}} | arrt= [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] |vila= [[Bòrt]] |nbcom= 26 |canton= 19 08 |km²= 568.24 |cons= Marie-Laure Vidal, Éric Ziolo ([[UMP|LR]]) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Lo '''Canton de Nauta Dordonha''' es un daus cantons noveus creats per la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015. Sa creacion aplica lo decret dau 24 de feurier 2014 <ref>https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028658274</ref>, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organica 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. La superficia es de 568,24km², sa populacion es de 9 802 ab. en 2023. '''Totas las comunas son de [[Nauta Corresa Comunautat]] e de l'[[arrondiment d'Ussèl]]'''. ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) ! Ancian canton |- |[[Sent Pantaleon de la Pléu]] |19228 | 8,46 | {{popfr19|228}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|228}}/8.46) round 2}}}} | [[Canton de La Plèu|La Pléu]] |- |[[La Troncha]] |19110 | 19,79 | {{popfr19|110}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|110}}/19.79) round 2}}}} | [[Canton de La Plèu|La Pléu]] |- |'''[[Bòrt]]''' |19028 | 15,07 | {{popfr19|028}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|028}}/15.07) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Confolens (Corresa)|Confolenç]] |19167 | 8,47 | {{popfr19|167}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|167}}/8.47) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Marjarida (Corresa)|Marjarida]] |19128 | 11,65 | {{popfr19|128}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|128}}/11.65) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Monestièr e Port Dieu]] |19142 | 18 | {{popfr19|142}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|142}}/18) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Sent Bonet prep Baurt|Sent Bonet de Bòrt]] |19190 | 17,14 | {{popfr19|190}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|190}}/17.14) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Sent Victor (Corresa)|Sent Victor]] |19247 | 14,79 | {{popfr19|247}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|247}}/14.79) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Sarron e Sent Julian]] |19252 | 54,39 | {{popfr19|252}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|252}}/54.39) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Talamin]] |19266 | 11,84 | {{popfr19|266}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|266}}/11.84) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Veirièras (Corresa)|Veirièras]] |19283 | 4,1 | {{popfr19|283}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|283}}/4.1) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Chirac (Corresa)|Chirac]] |19055 | 20,65 | {{popfr19|055}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|055}}/20.65) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Liginhac]] |19113 | 28,53 | {{popfr19|113}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|113}}/28.53) round 2}}}} |[[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[La Masiera Bassa]] |19102 | 44,04 | {{popfr19|102}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|102}}/44.04) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Nòuvic (País d'Ussèl)|Nòuvic]] |19148 | 72,88 | {{popfr19|148}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|148}}/72.88) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Paliça]] |19157 | 32,89 | {{popfr19|157}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|157}}/32.89) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Ròcha d'a Peirós]] |19175 | 7,15 | {{popfr19|175}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|175}}/7.15) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Sent Estefe la Genesta]] |19200 | 5,01 | {{popfr19|200}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|200}}/5.01) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Sent Alari al Luc|Sent Alari a Luc]] |19210 | 10,84 | {{popfr19|210}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|210}}/10.84) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Senta Maria la Panosa]] |19219 | 6,63 | {{popfr19|219}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|219}}/6.63) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Serendon]] |19256 | 34,48 | {{popfr19|256}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|256}}/34.48) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Mestas]] |19135 | 11,45 | {{popfr19|135}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|135}}/11.45) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |[[Sent Estefe deus Chaus]] |19199 | 34,78 | {{popfr19|199}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|199}}/34.78) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |[[Sent Frejolh]] |19204 | 24,93 | {{popfr19|204}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|204}}/24.93) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |[[Sent Sepieri]] |19201 | 37 | {{popfr19|201}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|201}}/37) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |[[Valhergas]] |19277 | 13,13 | {{popfr19|277}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|277}}/13.13) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |} ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} p19jva1sxpau43l1ifi5eukf72n12ri 2509390 2509389 2026-09-25T16:37:11Z Alaric 506 44932 /* Composicion */ 2509390 wikitext text/x-wiki {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Nauta Dordonha |imatge = Corrèze_-_Canton_Haute-Dordogne_2015.svg | reg= [[Novela Aquitània]] | dept={{Corresa}} | arrt= [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] |vila= [[Bòrt]] |nbcom= 26 |canton= 19 08 |km²= 568.24 |cons= Marie-Laure Vidal, Éric Ziolo ([[UMP|LR]]) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Lo '''Canton de Nauta Dordonha''' es un daus cantons noveus creats per la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015. Sa creacion aplica lo decret dau 24 de feurier 2014 <ref>https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/JORFTEXT000028658274</ref>, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organica 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. La superficia es de 568,24km², sa populacion es de 9 802 ab. en 2023. '''Totas las comunas son de [[Nauta Corresa Comunautat]] e de l'[[arrondiment d'Ussèl]]'''. ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) ! Ancian canton |- |'''[[Bòrt]]''' |19028 | 15,07 | {{popfr19|028}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|028}}/15.07) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Chirac (Corresa)|Chirac]] |19055 | 20,65 | {{popfr19|055}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|055}}/20.65) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Confolens (Corresa)|Confolenç]] |19167 | 8,47 | {{popfr19|167}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|167}}/8.47) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Liginhac]] |19113 | 28,53 | {{popfr19|113}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|113}}/28.53) round 2}}}} |[[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Marjarida (Corresa)|Marjarida]] |19128 | 11,65 | {{popfr19|128}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|128}}/11.65) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[La Masiera Bassa]] |19102 | 44,04 | {{popfr19|102}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|102}}/44.04) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Mestas]] |19135 | 11,45 | {{popfr19|135}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|135}}/11.45) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |[[Monestièr e Port Dieu]] |19142 | 18 | {{popfr19|142}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|142}}/18) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Nòuvic (País d'Ussèl)|Nòuvic]] |19148 | 72,88 | {{popfr19|148}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|148}}/72.88) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Paliça]] |19157 | 32,89 | {{popfr19|157}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|157}}/32.89) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Ròcha d'a Peirós]] |19175 | 7,15 | {{popfr19|175}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|175}}/7.15) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Sarron e Sent Julian]] |19252 | 54,39 | {{popfr19|252}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|252}}/54.39) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Sent Alari al Luc|Sent Alari a Luc]] |19210 | 10,84 | {{popfr19|210}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|210}}/10.84) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Senta Maria la Panosa]] |19219 | 6,63 | {{popfr19|219}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|219}}/6.63) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Sent Bonet prep Baurt|Sent Bonet de Bòrt]] |19190 | 17,14 | {{popfr19|190}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|190}}/17.14) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Sent Estefe deus Chaus]] |19199 | 34,78 | {{popfr19|199}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|199}}/34.78) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |[[Sent Estefe la Genesta]] |19200 | 5,01 | {{popfr19|200}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|200}}/5.01) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Sent Frejolh]] |19204 | 24,93 | {{popfr19|204}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|204}}/24.93) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |[[Sent Pantaleon de la Pléu]] |19228 | 8,46 | {{popfr19|228}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|228}}/8.46) round 2}}}} | [[Canton de La Plèu|La Pléu]] |- |[[Sent Sepieri]] |19201 | 37 | {{popfr19|201}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|201}}/37) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |[[Sent Victor (Corresa)|Sent Victor]] |19247 | 14,79 | {{popfr19|247}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|247}}/14.79) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Serendon]] |19256 | 34,48 | {{popfr19|256}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|256}}/34.48) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Talamin]] |19266 | 11,84 | {{popfr19|266}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|266}}/11.84) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[La Troncha]] |19110 | 19,79 | {{popfr19|110}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|110}}/19.79) round 2}}}} | [[Canton de La Plèu|La Pléu]] |- |[[Valhergas]] |19277 | 13,13 | {{popfr19|277}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|277}}/13.13) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |[[Veirièras (Corresa)|Veirièras]] |19283 | 4,1 | {{popfr19|283}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|283}}/4.1) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |} ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} 24bpgi863qbyz5fw7170mglca3fo1em 0 201558 2509394 2026-09-25T22:43:50Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Ussèl-Oèst |imatge = Map canton code 19 37.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept={{Corresa}} | arrt= [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] |vila= [[Ussèl]] |nbcom= 4 + fraccion |canton=1937 |km²= 126 |cons= Christophe Arfeuillère ([[UMP]], còssol d'Ussèl) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Lo '''canton d'Ussèl-Oèst''' es una anciana division administrativa de Lemosin (Occ... » 2509394 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Ussèl-Oèst |imatge = Map canton code 19 37.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept={{Corresa}} | arrt= [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] |vila= [[Ussèl]] |nbcom= 4 + fraccion |canton=1937 |km²= 126 |cons= Christophe Arfeuillère ([[UMP]], còssol d'Ussèl) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Lo '''canton d'Ussèl-Oèst''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins l'[[arrondiment d'Ussèl]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], aura de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], la vila d'Ussèl es dins lo novèu [[canton d'Ussèl]], e las autras quatre comunas dins lo canton novèu dau [[Replanat de Miuvachas]] (burèu centralizator [[Maismac]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment d'Ussèl]] davant 2015. La superficia e la densitat son aproximativas. ''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Chavaròcha]] |19053 | 18,26 | {{popfr19|053}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|053}}/18.26) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Linhares]] |19114 | 9,38 | {{popfr19|114}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|114}}/9.38) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Sent Angiau]] |19180 | 47,54 | {{popfr19|180}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|180}}/47.54) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Sent Pardós lo Vielh]] |19233 | 15,80 | {{popfr19|233}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|233}}/15.8) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |'''[[Ussèl]]''' (fraccion) |19275 | 50,37 | {{popfr19|275}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|275}}/50.37) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] (residéncia) |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, en aplicacion dau decret dau 24 de feurier de 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 delh 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendèir electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} pedbrlj056j71ru61v1oq703f2nw9fq 2509407 2509394 2026-09-26T04:26:57Z Alaric 506 44932 2509407 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Ussèl-Oèst |imatge = Map canton code 19 37.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept={{Corresa}} | arrt= [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] |vila= [[Ussèl]] |nbcom= 4 + fraccion |canton=1937 |km²= 126 |cons= Christophe Arfeuillère ([[UMP]], còssol d'Ussèl) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Lo '''canton d'Ussèl-Oèst''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins l'[[arrondiment d'Ussèl]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], aura de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], la vila d'Ussèl es dins lo novèu [[canton d'Ussèl]], e las autras quatre comunas dins lo canton novèu dau [[Replanat de Miuvachas]] (burèu centralizator [[Maismac]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment d'Ussèl]] davant 2015. La superficia e la densitat son aproximativas. ''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Chavaròcha]] |19053 | 18,26 | {{popfr19|053}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|053}}/18.26) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Linhares]] |19114 | 9,38 | {{popfr19|114}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|114}}/9.38) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Sent Angiau]] |19180 | 47,54 | {{popfr19|180}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|180}}/47.54) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Sent Pardós lo Vielh]] |19233 | 15,80 | {{popfr19|233}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|233}}/15.8) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |'''[[Ussèl]]''' (fraccion) |19275 | 50,37 | {{popfr19|275}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|275}}/50.37) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] (residéncia) |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, la comuna de Linhares èra dau canton de [[Saurnac]], las comunas de Sent Angiau, e de Sent Frejo(lh) lo Mendre (incorporat a Sent Angiau davant 1806) èran dau canton de [[Sent Angiau]], las autras comunas èran dau [[canton d'Ussèl]]. En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet demenit, lo canton de Sent Angiau fuguet suprimit (non pas cèrtas lo de Saurnac) e totas las comunas citadas passèren dins lo [[canton d'Ussèl]]. En 1985, lo canton d'Ussèl e la vila d'Ussèl saguèron despartits en [[canton d'Ussèl-Èst]] e canton d'Ussèl-Oèst. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, los dos cantons d'Ussèl saguèron suprimits. La comuna d'Ussèl e tot lo canton d'[[Eiguranda|Aiguranda]] formèren un novèu canton d'Ussèl; las autras quatre comunas dau canton d'Ussèl-Oèst passèren dins lo [[canton del Replanat de Miuvachas]] (burèu centralizator [[Maismac]]), en aplicacion del decret del 24 de feurier de 2014, en seguda de las leis del 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 del 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendèir electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 del 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} 508wr2dep1gjfee1ofvsudlmy4dal57 2509408 2509407 2026-09-26T04:34:32Z Alaric 506 44932 /* Istòria */ 2509408 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Ussèl-Oèst |imatge = Map canton code 19 37.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept={{Corresa}} | arrt= [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] |vila= [[Ussèl]] |nbcom= 4 + fraccion |canton=1937 |km²= 126 |cons= Christophe Arfeuillère ([[UMP]], còssol d'Ussèl) |datas= [[2011]]-[[2015]] |}} Lo '''canton d'Ussèl-Oèst''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins l'[[arrondiment d'Ussèl]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], aura de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], la vila d'Ussèl es dins lo novèu [[canton d'Ussèl]], e las autras quatre comunas dins lo canton novèu dau [[Replanat de Miuvachas]] (burèu centralizator [[Maismac]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment d'Ussèl]] davant 2015. La superficia e la densitat son aproximativas. ''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Chavaròcha]] |19053 | 18,26 | {{popfr19|053}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|053}}/18.26) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Linhares]] |19114 | 9,38 | {{popfr19|114}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|114}}/9.38) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Sent Angiau]] |19180 | 47,54 | {{popfr19|180}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|180}}/47.54) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Sent Pardós lo Vielh]] |19233 | 15,80 | {{popfr19|233}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|233}}/15.8) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |'''[[Ussèl]]''' (fraccion) |19275 | 50,37 | {{popfr19|275}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|275}}/50.37) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] (residéncia) |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, la comuna de Linhares èra dau canton de [[Saurnac]], las comunas de Sent Angiau, e de Sent Frejo(lh) lo Mendre (incorporat a Sent Angiau davant 1806) èran dau canton de [[Sent Angiau]], las autras comunas èran dau [[canton d'Ussèl]]. En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet demenit, lo canton de Sent Angiau fuguet suprimit (non pas cèrtas lo de Saurnac) e totas las comunas citadas passèren dins lo [[canton d'Ussèl]]. En 1985, lo canton d'Ussèl e la vila d'Ussèl saguèron despartits en [[canton d'Ussèl-Èst]] e canton d'Ussèl-Oèst. </br> En 2014, quand faguèron una refòrma cantonala, los dos cantons d'Ussèl saguèron suprimits. La comuna d'Ussèl e tot lo canton d'[[Eiguranda|Aiguranda]] formèren un novèu canton d'Ussèl; las autras quatre comunas dau canton d'Ussèl-Oèst passèren dins lo [[canton del Replanat de Miuvachas]] (burèu centralizator [[Maismac]]), en aplicacion del decret del 24 de feurier de 2014, en seguda de las leis del 17 de mai de 2013 (lei organica 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 del 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendèir electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 del 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} pgvokci1hbxl3aaath9p6ezhtodazhi 0 201559 2509422 2026-09-26T07:24:42Z Jfblanc 104 Jfblanc a desplaçat la pagina [[Pitcairn]] cap a [[Illas de Pitcairn]] 2509422 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Illas de Pitcairn]] cdx2m5mmclpsrh66ae71a3vtp8ndfmh 0 201560 2509425 2026-09-26T07:32:26Z Jfblanc 104 Creacion de la pagina amb « L’'''Azad Cashmir''' (oficialament ''Āzād Jammū̃ o Kaśmīr'' - Jamo e Cashmir liures) es la part mai a l’oèst de [[Cashmir]] jos ocupacion [[Paquistan|paquistanesa]] dempuèi 1947. Ten una superfícia de {{formatnum|13297}} km² e mai de 4,3 milions d'abitants. Es administrat coma un estat federat a Paquistan, amb un governador e una assemblada legislativa. La capitala n’es [[Muzzafarabad]]. [[Categoria:País d'Asia]] » 2509425 wikitext text/x-wiki L’'''Azad Cashmir''' (oficialament ''Āzād Jammū̃ o Kaśmīr'' - Jamo e Cashmir liures) es la part mai a l’oèst de [[Cashmir]] jos ocupacion [[Paquistan|paquistanesa]] dempuèi 1947. Ten una superfícia de {{formatnum|13297}} km² e mai de 4,3 milions d'abitants. Es administrat coma un estat federat a Paquistan, amb un governador e una assemblada legislativa. La capitala n’es [[Muzzafarabad]]. [[Categoria:País d'Asia]] da9m6dvvxxrk4n7zsidizemar2zd849 0 201561 2509429 2026-09-26T07:37:25Z Jfblanc 104 Creacion de la pagina amb « Lo '''reialme de Toro''' es un dels reialmes tradicionals que compausan l’estat d’[[Oganda]]. [[Categoria:País d'Africa]] » 2509429 wikitext text/x-wiki Lo '''reialme de Toro''' es un dels reialmes tradicionals que compausan l’estat d’[[Oganda]]. [[Categoria:País d'Africa]] mzjt2rkysi6aq0dy3m4eh4uw8b8lnso 2509430 2509429 2026-09-26T07:38:11Z Jfblanc 104 2509430 wikitext text/x-wiki Lo '''reialme de Toro''' es un dels reialmes tradicionals que compausan l’estat d’[[Oganda]]. {{O|Toro}} [[Categoria:País d'Africa]] lky0t6h0kdl7fd100z4qedg0uwn4q4p 2509431 2509430 2026-09-26T07:39:09Z Jfblanc 104 2509431 wikitext text/x-wiki Lo '''reialme de Toro''' (''Obukama bwa Tooro'' en lenga tooro) es un dels reialmes tradicionals que compausan l’estat d’[[Oganda]]. {{O|Toro}} [[Categoria:País d'Africa]] 0ejow463a10u39zyw6r0kyg6qg3h2ym 0 201562 2509433 2026-09-26T07:44:18Z Jfblanc 104 Creacion de la pagina amb « '''Muhammad Najeeb Naqi Khan''' (n. lo 19 de genièr de 1964 a Rawalpindi) es un òme politic [[Paquistan|paquistanés]] qu’es lo president actual de l’[[Azad Cashmir]]. {{O|Naqi Khan}} {{nais|1964}} [[Categoria:Azad Cashmir]] » 2509433 wikitext text/x-wiki '''Muhammad Najeeb Naqi Khan''' (n. lo 19 de genièr de 1964 a Rawalpindi) es un òme politic [[Paquistan|paquistanés]] qu’es lo president actual de l’[[Azad Cashmir]]. {{O|Naqi Khan}} {{nais|1964}} [[Categoria:Azad Cashmir]] mnd3tkrygkbet2m35fak2qs6w3urbut 2509434 2509433 2026-09-26T07:45:00Z Jfblanc 104 2509434 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Muhammad Najeeb Naqi Khan''' (n. lo 19 de genièr de 1964 a Rawalpindi) es un òme politic [[Paquistan|paquistanés]] qu’es lo president actual de l’[[Azad Cashmir]]. {{O|Naqi Khan}} {{nais|1964}} [[Categoria:Azad Cashmir]] m4ujz27omu7d49lso8hmdw4bh444ccu 0 201563 2509441 2026-09-26T08:02:27Z Jfblanc 104 Creacion de la pagina amb « '''Louise Cantillon''' es una geometra<ref>https://epocinfo.fr/slides/1788101501_slide_Louise_Cantillon_Diplomatic_Career_compressed.pdf</ref> e diplomata britanica qu’es dempuèi 2026 commissària del [[Reialme Unit]] en [[Aotearoa]] e gobernadora de las [[Illas de Pitcairn]]. ==Referéncias== <references/> [[Categoria:Pitcairn]] » 2509441 wikitext text/x-wiki '''Louise Cantillon''' es una geometra<ref>https://epocinfo.fr/slides/1788101501_slide_Louise_Cantillon_Diplomatic_Career_compressed.pdf</ref> e diplomata britanica qu’es dempuèi 2026 commissària del [[Reialme Unit]] en [[Aotearoa]] e gobernadora de las [[Illas de Pitcairn]]. ==Referéncias== <references/> [[Categoria:Pitcairn]] 24ch6lhq384d5g6n22g9jqrx8y4bzsa 0 201564 2509450 2026-09-26T09:13:07Z Jfblanc 104 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Persona}} '''Edward Rukidi Kijanangoma''' es un jornalista e òme d’estat [[Oganda|ogandés]]. En [[2026]], ven jol nom de '''Nyambongo Ièr''' rei del [[Reialme de Toro]], un reialme tradicional dins l’òest de l’estat. {{O|}} {{nais|1970}} [[Categoria:Oganda]] » 2509450 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Edward Rukidi Kijanangoma''' es un jornalista e òme d’estat [[Oganda|ogandés]]. En [[2026]], ven jol nom de '''Nyambongo Ièr''' rei del [[Reialme de Toro]], un reialme tradicional dins l’òest de l’estat. {{O|}} {{nais|1970}} [[Categoria:Oganda]] swn9jm15r2zfj502pf0m1ucbtem13h2 0 201565 2509451 2026-09-26T09:14:44Z Jfblanc 104 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Persona}} '''{{PAGENAME}}''' es una femna politica [[Estònia|estoniana]] elegida presidenta de la Republica en setembre de 2026. {{O|Madise}} {{nais|}} [[Categoria:Estònia]] » 2509451 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''{{PAGENAME}}''' es una femna politica [[Estònia|estoniana]] elegida presidenta de la Republica en setembre de 2026. {{O|Madise}} {{nais|}} [[Categoria:Estònia]] su431fq1isuc1hv34kycjfni07go2sk 2509452 2509451 2026-09-26T09:15:28Z Jfblanc 104 2509452 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''{{PAGENAME}}''' es una femna politica [[Estònia|estoniana]] elegida presidenta de la Republica en setembre de 2026. {{O|Madise}} {{nais|1974}} [[Categoria:Estònia]] 2bu1cun495ui4qs2eqg2arxg07zaoyq 2509453 2509452 2026-09-26T09:15:59Z Jfblanc 104 2509453 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''{{PAGENAME}}''', nascuda '''Anton''' en 1974, es una femna politica [[Estònia|estoniana]] elegida presidenta de la Republica en setembre de 2026. {{O|Madise}} {{nais|1974}} [[Categoria:Estònia]] e6d5zjcpb3gz5ssnhpj42mktl2yeawk 0 201566 2509454 2026-09-26T09:21:22Z Jfblanc 104 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Persona}} '''{{PAGENAME}}''' es una financièra e diplomata [[Reialme Unit|britanica]]<ref>[https://www.gov.uk/government/news/change-of-governor-of-st-helena-ascension-and-tristan-da-cunha-belinda-lewis "Change of Governor of St Helena, Ascension and Tristan da Cunha: Belinda Lewis"].</ref> e la governadora de [[Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha]] dempuèi setembre de 2026. ==Referéncias== <references/> {{O|Lewis}} {{nais|}} [[Categoria:]] » 2509454 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''{{PAGENAME}}''' es una financièra e diplomata [[Reialme Unit|britanica]]<ref>[https://www.gov.uk/government/news/change-of-governor-of-st-helena-ascension-and-tristan-da-cunha-belinda-lewis "Change of Governor of St Helena, Ascension and Tristan da Cunha: Belinda Lewis"].</ref> e la governadora de [[Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha]] dempuèi setembre de 2026. ==Referéncias== <references/> {{O|Lewis}} {{nais|}} [[Categoria:]] e1ktieja1rdv0bn8m4xodqjons71ja6 2509459 2509454 2026-09-26T09:31:09Z Jfblanc 104 2509459 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''{{PAGENAME}}''' es una financièra e diplomata [[Reialme Unit|britanica]]<ref>[https://www.gov.uk/government/news/change-of-governor-of-st-helena-ascension-and-tristan-da-cunha-belinda-lewis "Change of Governor of St Helena, Ascension and Tristan da Cunha: Belinda Lewis"].</ref> e la governadora de [[Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha]] dempuèi setembre de 2026. ==Referéncias== <references/> {{O|Lewis}} [[Categoria:]] 5rr9nzcsnraporxes80fbh1l3u2403z 2509460 2509459 2026-09-26T09:31:30Z Jfblanc 104 2509460 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''{{PAGENAME}}''' es una financièra e diplomata [[Reialme Unit|britanica]]<ref>[https://www.gov.uk/government/news/change-of-governor-of-st-helena-ascension-and-tristan-da-cunha-belinda-lewis "Change of Governor of St Helena, Ascension and Tristan da Cunha: Belinda Lewis"].</ref> e la governadora de [[Santa Elena, Ascension e Tristan da Cunha]] dempuèi setembre de 2026. ==Referéncias== <references/> {{O|Lewis}} [[Categoria:Santa Elena]] rqqh3pd2lcpqfmokeelsal3i8zbz1a4 0 201567 2509469 2026-09-26T09:57:30Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Minuteman III in silo 1989.jpg|thumb|right|Missil Minuteman III en [[1989]].]] Lo '''Minuteman'''<ref>Son còdi tecnic es LGM-30. Lo nom « minuteman » es inspirat per lo nom donat ai [[milícia|milicians]] que compausavan l'armada estatsunidenca durant la [[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|Guèrra d'Independéncia]].</ref> es un [[missil]] [[missil balistic|balistic]] [[ICBM|intercontinau]] USA|estatsunidenc... » 2509469 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Minuteman III in silo 1989.jpg|thumb|right|Missil Minuteman III en [[1989]].]] Lo '''Minuteman'''<ref>Son còdi tecnic es LGM-30. Lo nom « minuteman » es inspirat per lo nom donat ai [[milícia|milicians]] que compausavan l'armada estatsunidenca durant la [[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|Guèrra d'Independéncia]].</ref> es un [[missil]] [[missil balistic|balistic]] [[ICBM|intercontinau]] [[USA|estatsunidenc]] dotat de plusors [[mirvatge|ogivas]] [[arma nucleara|nuclearas]]. Unic vector terrèstre de l'arsenau nuclear estatsunidenc dempuei [[2005]], complèta lei missils [[Trident (missil)|Trident II]] embarcats dins de [[sosmarin]]s e lei bombas nuclearas transportadas per de [[bombardier]]s estrategics. La premiera version intrèt en servici en [[1962]]. A l'origina, èra destinat a l'ataca dei [[vila]]s [[URSS|sovieticas]], mai lo missil [[Polaris (missil)|Polaris]] tirat a partir dei sosmarins de l'[[US Navy]] mostrèt rapidament dei capacitats superioras dins aqueu domeni. Lo Minuteman foguèt alora modificat e regularament modernizat per li permetre de destruire lei mejans ofensius advèrs. Aquò menèt a l'intrada en servici dau Minuteman II en [[1965]] e dau Minuteman III en [[1970]]. En parallèl, leis ogivas nuclearas embarcadas per lei missils foguèron tanben melhoradas. Uei, lei versions pus modèrnas dau missil an una portada de {{formatnum:13000}} km e una precision de 200 m. 550 exemplaris de Minuteman foguèron produchs per [[Boeing]]. Dins lo corrent deis [[ans 1970]], embarcavan aperaquí un milier d'ogivas, mai aqueu nombre foguèt pauc a cha pauc reduch après la fin de la [[Guèrra Freja]]. De recèrcas son en cors per desvolopar un missil de remplaçament, mai l'US Air Force estima que de Minuteman III podrián demorar en servici fins a [[2050]]. == Liames intèrnes == * [[Arma nucleara]]. * [[Missil balistic]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> askvaitz9u4qn4lc83j3wys8u03c13n 2509470 2509469 2026-09-26T09:58:35Z Nicolas Eynaud 6858 2509470 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Minuteman III in silo 1989.jpg|thumb|right|Missil Minuteman III en [[1989]].]] Lo '''Minuteman'''<ref>Son còdi tecnic es LGM-30. Lo nom « minuteman » es inspirat per lo nom donat ai [[milícia|milicians]] que compausavan l'armada estatsunidenca durant la [[Guèrra d'Independéncia deis Estats Units|Guèrra d'Independéncia]].</ref> es un [[missil]] [[missil balistic|balistic]] [[ICBM|intercontinau]] [[USA|estatsunidenc]] que pòu èsser dotat de plusors [[mirvatge|ogivas]] [[arma nucleara|nuclearas]]. Unic vector terrèstre de l'arsenau nuclear estatsunidenc dempuei [[2005]], complèta lei missils [[Trident (missil)|Trident II]] embarcats dins de [[sosmarin]]s e lei bombas nuclearas transportadas per de [[bombardier]]s estrategics. La premiera version intrèt en servici en [[1962]]. A l'origina, èra destinat a l'ataca dei [[vila]]s [[URSS|sovieticas]], mai lo missil [[Polaris (missil)|Polaris]] tirat a partir dei sosmarins de l'[[US Navy]] mostrèt rapidament dei capacitats superioras dins aqueu domeni. Lo Minuteman foguèt alora modificat e regularament modernizat per li permetre de destruire lei mejans ofensius advèrs. Aquò menèt a l'intrada en servici dau Minuteman II en [[1965]] e dau Minuteman III en [[1970]]. En parallèl, leis ogivas nuclearas embarcadas per lei missils foguèron tanben melhoradas. Uei, lei versions pus modèrnas dau missil an una portada de {{formatnum:13000}} km e una precision de 200 m. 550 exemplaris de Minuteman foguèron produchs per [[Boeing]]. Dins lo corrent deis [[ans 1970]], embarcavan aperaquí un milier d'ogivas, mai aqueu nombre foguèt pauc a cha pauc reduch après la fin de la [[Guèrra Freja]]. De recèrcas son en cors per desvolopar un missil de remplaçament, mai l'US Air Force estima que de Minuteman III podrián demorar en servici fins a [[2050]]. == Liames intèrnes == * [[Arma nucleara]]. * [[Missil balistic]]. == Bibliografia == == Nòtas e referéncias == <references/> 8569lvfx7nenisxg3fiuwszf00c0wx8