Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 14291 2509648 2437620 2026-09-29T07:26:43Z ~2026-52113-90 65460 /* */ Ana Brnabić 2509648 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en provençau--> {{Infobox País |nom_local=Република Србија<br />''Republika Srbija''| nom_occitan=Serbia | devisa= | imatge_bandièra=Flag_of_Serbia.svg|130px | ligam_bandièra=Bandièra de Serbia | imatge_blason=Coat_of_arms_of_Serbia.svg|10px| ligam_blason=Emblèmas de Serbia | imatge_carta=Location_of_Serbia_in_Europe,_Kosovo_included.png|290px| lengas_oficialas=[[sèrbe]] | capitala=[[Belgrad]] | coordenadas_capitala=44° 83' N, 20° 50' È | ligam_vilas=Vilas de Serbia | títol_mai_granda_vila=Mai granda vila | mai_granda_vila=[[Belgrad]] | tipe_govèrn=[[Republica]] | títols_dirigents=[[Presidents de Serbia|President]]<br /><br /> [[Primièrs ministres de Serbia|Primièr ministre]] | noms_dirigents=[[Ana Brnabić]] <br />[[]]| superfícia_reng= | superfícia_totala=88 361 <small>¹</small> | percentatge_aiga= | populacion_totala=10,1 milion <small>²</small> | populacion_reng= | populacion_annada=2002 | densitat=126,83 | independéncia país|tipe_independéncia=[[Independéncia de Montenegro]] | país_independéncia=De [[Serbia e Montenegro]] | data_independéncia=[[5 de junh]] [[2006]]| gentilici=sèrbe, sèrba | moneda=[[Dinar sèrbe]] | còde_moneda=CSD | fus_orari=+1 ([[ora d'estiu|estiu]] +2) | imne_nacional=[[Bože Pravde]] | domeni_internet=[[.rs]] e [[.срб]] | indicatiu_telefonic= 381 | | nòtas=<small>¹</small> Kosovë inclús<br /><small>²</small> populacion de Kosovë exclusa<br /><small> }} '''Serbia''' (en [[sèrbe]]: Србија, ''Srbija''), oficialament la '''Republica de Serbia''' (en sèrbe: Република Србија, ''Republika Srbija''), es un estat dels [[Balcans]] en [[Euròpa]] sudorientala. Serbia confronta [[Croàcia]], [[Bòsnia e Ercegovina]], [[Ongria]], [[Romania]], [[Bulgaria]], la [[Macedònia del Nòrd]] e [[Montenegro]]. Sa capitala es [[Belgrad]] e lo gentilici es '''sèrbe -a'''. Tanben confronta [[Kosova]], que s'es autoproclamat coma estat independent en [[2008]] mas que l'estat sèrbe considèra coma una província sèrba. == Geografia == === Clima === [[File:Serbia - Clima.png|thumb|Clima de Serbia.]] Lo clima sèrbe es de tipe continentau moderat per lo relèu, la preséncia de ribieras ò de la [[Mar Adriatica]], la vegetacion e l'urbanizacion<ref>''The Times Atlas of the World'', Times Books, 1993.</ref>. Lo caractèr continentau es donc pus marcat au nòrd amb d'estius cauds e umides e d'ivèrns fregs. Au sud, l'influéncia [[mar|maritima]] favoriza puslèu leis estius cauds e secs. Pasmens, leis ivèrns li son tanben fregs en causa de l'[[altitud]] e lei tombadas de [[nèu]]s li son pas raras. Lei [[precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] aumentan amb l'[[altitud]]. Dins lei regions bassas, si situan entre 540 e 820 mm mai pòdon agantar {{formatnum:1500}} mm sus lei cimas pus autas. Serbia es un dei país europèus pus expausats ai [[catastròfa naturala|catastròfas naturalas]] meteorologicas coma lei secaressas e leis [[inondacion]]s<ref>Alliance Development Works, « World Risk Report 2013 – Exposure to natural hazards », 2013, pp. 3-4.</ref>. == Istòria == {{veire|Istòria de Serbia}} === Lei Balcans avans l'arribada deis Eslaus === La preséncia umana en Serbia data d'au mens {{formatnum:500000}} ans. A partir de {{formatnum:6500}} av. JC, la region foguèt dominada per lei [[cultura de Starcevo|culturas de Starcevo]] e de [[cultura de Vinca|Vinca]]. A la fin dau millenari II av. JC, de [[Grècia antica|Grècs]] installèron de [[colonialisme|colonias]] dins lo [[sud]] e de pòbles [[indoeuropèu]]s originaris de l'[[estèpa]] (Illirans e Daces) s'installèron dins lo rèsta qu'èra ja poblat per de Protovalacs. I introguèron la [[metallurgia]] dau [[fèrre]]. Puei, a la fin dau sègle VI av. JC, de [[Cèltas]] colonizèron lo territòri siá gràcias a sa superioritat militara sus leis indigèns siá gràcias a sa preponderància comerciala. Dins lo corrent dau sègle I av. JC, lei [[Empèri Roman|Romans]] acomencèron de s'interessar ai [[Balcans]]. [[Illiria]] foguèt totalament pacificada entre [[-35|35 av. JC]] e [[27|27 ap. JC]]. [[Roma]] fondèt mai d'una [[colonialisme|colonia]] dins la region que se [[latin]]izèt a cha pauc. Lei [[Grandeis Invasions]] devastèron lo país (passatge dei [[Huns]], deis [[Avars]], deis [[Ostrogòts]] e dei [[Gepides]]) que passèt sota lo contraròtle de [[Constantinòple]] e de l'[[Empèri Bizantin]] après lo partiment de l'[[Empèri Roman]]. === Lo periòde medievau === [[File:Serbia - Empèri de Stefan Dusan.png|thumb|Extension de l'Empèri Sèrbe a la mòrt de Stefan Dusan.]] A partir dau sègle VII, de tribüs [[eslau|eslavas]] acomencèron de s'installar en Serbia onte l'autoritat [[Empèri Bizantin|bizantina]] foguèt d'ara endavant mau assegurada e deguèt regularament se contentar d'una primautat nominala. Aquelei tribüs se convertiguèron au [[cristianisme]] dins lo corrent dau sègle IX. Puei, vèrs l'an mil, se formèron dos pichoneis [[estat]]s sèrbes dichs [[Zeta]] (centrat sus lo [[Montenegro]] actuau) e [[Rascia]] (centrat sus [[Novi Pazar]]). A la fin dau sègle XII, lo còmte de [[Rascia]] [[Stefan Nemanja]] ([[1166]]-[[1196]]) unifiquèt la region ambé la conquista de [[Zeta]] e se liberèt de la tutèla [[Empèri Bizantin|bizantina]]. En [[1219]], son fiu [[Sant Sava|Sava]] ([[1196]]-[[1236]]) obtenguèt la creacion d'una Glèisa Sèrba dotada de l'[[autocefalia]]. Gràcias au sostèn dau [[clergat]], la dinastia dei [[Nemanjic]] poguèt legitimar son poder e venir una poissança importanta dins lei [[Balcans]]. Agantèt son apogèu durant lo rèine de [[Stefan Dusan]] ([[1331]]-[[1355]]) infligiguèt plusors desfachas ai [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e menacèt [[Constantinòple]]. En [[1346]], l'arquevesque de [[Pec]] lo coronèt « emperaire dei Sèrbes e dei Grècs ». Pasmens, moriguèt avans la conquista de la [[capitala]] [[Empèri Bizantin|bizantina]] e l'unitat de son empèri resistiguèt pas a sa [[mòrt]]. === Lo periòde otoman === ==== La conquista otomana ==== En [[1365]], la presa d'[[Andrinòple]] permetèt ai [[Empèri Otoman|Turcs Otomans]] d'installar sa [[capitala]] dirèctament en [[Euròpa]]. Acomencèron alora la conquista dei [[Balcans]] e Serbia passèt totalament sota sa dominacion après una tiera de guèrras de [[1371]] a [[1459]]. La preséncia [[Empèri Otoman|otomana]] foguèt pas aisament acceptada per lei [[cristianisme|crestians]]. En [[1371]], lei princes sèrbes leis [[Ongria|Ongrés]] s'alièron per rebutar lei Turcs en [[Asia]] mai una ataca comuna mau capitèt. Au contrari, en [[1382]], la somission dei [[Bulgaria|Bulgars]] aumentèt la menaça. En [[1389]], lo prince [[Lazar Hrebeljanovic]] foguèt vencut e tuat a la [[premiera batalha de Kosova]] e lei Sèrbes deguèron venir [[vassal|vassaus]] dau sultan otoman. Pasmens, gardèron una certana autonòmia coma [[estat tampon]] entre l'[[Empèri Otoman]] e lo [[Ongria|Reiaume d'Ongria]]. [[Stefan Lazarevic]] ([[1389]]-[[1427]]), fiu de [[Lazar Hrebeljanovic|Lazar]], restaurèt la prosperitat dau reiaume. Autra decision importanta de son rèine, establiguèt la [[capitala]] de Serbia en [[Belgrad]]. Son successor [[Durad Brankovic]] ([[1427]]-[[1455]]) deguèt compausar amb una situacion complèxa marcada per la vigor novèla deis expansionismes [[Ongria|ongrés]] e [[Empèri Otoman|otoman]]. Assaiant de demorar neutre, foguèt atacat per lei dos camps. En [[1444]], capitèt de conclure la patz ambé lei Turcs e participèt pas a l'importanta [[segonda batalha de Kosova]] qu'afebliguèt lei poissanças crestianas balcanicas. Negocièt lo restabliment d'una patz generala dins la region mai moriguèt en [[1456]]. Aprofichant sa disparicion e una instabilitat cronica a la tèsta de Serbia après sa [[mòrt]] (cinc sobeirans ò regents en quatre ans), leis [[Empèri Otoman|Otomans]] annexèron Serbia, franc de [[Belgrad]] tengut per leis [[Ongria|Ongrés]], en [[1459]]. La [[vila]] foguèt conquistada en [[1521]] e [[Ongria]] s'afondrèt en [[1526]] a l'eissida de la [[batalha de Mohács]]. ==== Lei guèrras austro-otomanas ==== Durant lo periòde otoman, lei Sèrbes avián l'estatut de ''dhimmi'' e fasián partida dau ''[[millet]]'' [[Grècia|grèc]] [[Ortodoxia|ortodòx]]. Pasmens, Serbia èra somesa au [[devchirme]], sistèma de recrutament dei [[janissari]]s e deis esclaus au servici dau sultan, e una pression de la Pòrta per convertir una partida de la populacion. La desfacha [[Empèri Otoman|otomana]] au [[sètge de Viena (1683)]] marquèt lo començament d'un periòde de cambiaments per lei Sèrbes car leis [[Àustria|Austrians]] assaièron de còntra-atacar en Serbia. En [[1688]], intrèron dins la region e l'emperaire [[Leopold Ièr (emperaire germanic)|Leopold]] ([[1658]]-[[1705]]) acordèt una autonòmia fòrça importanta (libertat religiosa, justícia pròpria, libertat d'educacion e sostèn militar) ai Sèrbes desirós de l'ajudar dins sa lucha còntra lei Turcs. Conjugadas ambé la represa de la region per l'armada otomana en [[1694]], aquelei mesuras entraïnèron l'emigracion d'aperaquí {{formatnum:200000}} Sèrbes, generalament originaris de [[Kosova]], au [[nòrd]] de [[Danubi]] en [[Voivodina]], en [[Eslavònia]] e en [[Krajina]]. En [[Kosova]], aqueu desplaçament formèt un vuege demografic que foguèt pauc a pauc comblat per de populacions [[Albania|albanesas]]. En [[1737]], [[Àustria]] declarèt tornarmai la guèrra a l'[[Empèri Otoman]] e encoratjèt una revòuta sèrba. Pasmens, mau preparadas, lei tropas austrianas foguèron batudas a la guèrra s'acabèt per una victòria turca en [[1739]]. [[Viena (Àustria)|Viena]] deguèt abandonar [[Oltènia]] (sud-oèst de [[Romania]]) e [[Belgrad]] (conquistat en [[1718]]). La repression de l'insureccion sèrba entraïnèt una emigracion novèla de populacions sèrbas vèrs lo [[nòrd]], principalament en [[Eslavònia]]. A l'eissida d'aquelei conflictes, lei Sèrbes èran partejats entre [[Àustria]] e l'[[Empèri Otoman]]. Au [[nòrd]], avián una autonòmia importanta mai lei païsans passèron pauc a pauc sota l'autoritat dei grands proprietaris terrencs d'origina [[Ongria|ongresa]]. Lo rèsta de la populacion formèt de comunautats urbanas, subretot dins lei vilas importantas d'[[Ongria]], ò jonhèt lo dispositiu militar dei [[marcha militara|marchas militaras]] de la [[frontiera]] meridionala de l'Empèri Austrian. Au [[sud]], formavan de comunautats ruralas relativament liuras car lo poder dei foncionaris [[islam|musulmans]] èra generalament limitat ai [[vila]]s. Pasmens, a la fin dau sègle XVIII, de tensions vivas apareguèron en causa de l'installacion a [[Belgrad]] d'una importanta [[garnison]] de [[janissari]]s que pilhèron regularament la region per s'avitalhar. ==== Leis insureccions sèrbas e l'accession a l'autonòmia ==== Au sègle XIX, la preséncia dei [[janissari]]s en [[Belgrad]] e la difusion deis idèas [[Revolucion Francesa|revolucionàrias]] au sen de la populacion sèrba entraïnèron doas insureccions que permetèron au país d'obtenir una autonòmia fòrça avançada, preludi a l'[[independéncia]]. La premiera revòuta se debanèt de [[1804]] a [[1813]]. Iniciada per [[Karadorde]], capitèt de conquistar [[Belgrad]] en [[1806]]. Dos ans pus tard, proclamèt son cap prince ereditari de Serbia. En [[1812]], una intervencion [[Russia|russa]] obliguèt lo sultan d'acordar un estatut d'autonòmia — fòrça limitat — ai Sèrbes. Leis insurgents lo refusèron mai, sensa sostèn, foguèron desfachs l'[[annada]] seguenta. Lo segond movement acomencèt tre [[1815]] sota la direccion de [[Milos Obrenovic]]. Prudent, son cap preferiguèt negociar rapidament après lei premierei victòrias sèrbas. En [[1816]], obtenguèt divèrsei privilègis permetent d'aumentar l'autonòmia sèrba e de renfòrçar lo sieu poder. Puei, ordonèt l'[[assassinat]] de [[Karadorde]] a son retorn en Serbia en [[1817]] per defugir una insureccion novèla. A partir de [[1825]], [[Russia]] tornèt s'implicar dins lei [[Balcans]]. En [[1829]], lo [[Tractat d'Andrinòple (1829)|Tractat d'Andrinòple]] — que marca la fin de la [[Guèrra Russo-otomana de 1828-1829]] — donèt un estatut d'autonòmia vertadiera a Serbia. [[Milos Obrenovic|Obrenovic]] foguèt ansin reconegut « prince ereditari dei Sèrbes » en [[1830]] sota la senhoriá dau sultan [[Empèri Otoman|otoman]]. ==== Lo Principat de Serbia e l'independéncia ==== [[File:Serbia - Territòri en 1878.png|thumb|Serbia après lo [[Congrès de Berlin]] de [[1878]].]] [[Milos Obrenovic]] s'inspirèt dau modèl [[Empèri Otoman|otoman]] per dirigir Serbia. En [[1838]], adoptèt una [[constitucion]] inspirada per la [[Russia]] tsarista que fisèt la direccion dau principat au prince e a un conseu de captaus. Pasmens, aquò entraïnèt la formacion d'una oposicion fòrta e [[Milos Obrenovic|Obrenovic]] deguèt s'[[exili|exilar]] en [[1839]]. Son fiu [[Miquèu Obrenovic]] li succediguèt fins a son reversament en [[1842]]. Una assemblada elegiguèt [[Alexandre Karadordevic]], fiu de [[Karadorde]], per lo remplaçar. Pasmens, de conflictes apareguèron rapidament entre lo conseu, qu'aviá la màger part dau poder, e lo prince. Lo regime deguèt faciar la montada d'una oposicion liberala a partir de [[1848]]. En [[1858]], sostengut per lei liberaus, [[Milos Obrenovic]] capitèt de tornar prendre lo poder. Lo gardèt fins a sa [[mòrt]] en [[1860]] avans d'èsser tornarmai remplaçat per [[Miquèu Obrenovic|Miquèu]]. Aqueu darrier modernizèt lei fòrças armadas sèrbas e obtenguèt lo retirament dei [[garnison]]s [[Empèri Otoman|otomanas]] de Serbia en [[1867]]. L'agitacion politica contunièt ambé l'[[assassinat]] dau prince per lei [[Dinastia Karadordevic|Karadordevic]] en [[1868]]. Pasmens, l'intervencion de l'armada restabliguèt rapidament leis [[Dinastia Obrenovic|Obrenovic]]. Un [[nebòt]] de [[Miquèu Obrenovic|Miquèu]], [[Milan Obrenovic]], foguèt proclamat prince per lei militars e [[Jovan Ristic]], cap dei [[Liberalisme|liberaus]], venguèt cap d'una [[regéncia]]. En [[1876]], una insureccion [[eslau|eslava]] acomencèt en [[Bòsnia]]. Lei Sèrbes decidèron de la sostenir militarament mai sei tropas foguèron batudas per lei Turcs. Pasmens, una intervencion dirècta de [[Russia]] permetèt de vencre l'[[Empèri Otoman]] en [[1877]]. Reünit per reglar la situacion, lo [[Congrès de Berlin]] permetèt a Serbia, sostenguda per [[Àustria-Ongria]], d'èsser reconeguda coma [[estat]] [[independéncia|independent]] e d'aumentar son territòri en direccion dau [[sud]]. Pasmens, en parallèl, [[Viena (Àustria)|Viena]] ocupèt [[Bòsnia e Ercegovina]] blocant ansin tota futura expansion sèrba vèrs l'[[oèst]]. === Lo Reiaume de Serbia === ==== La fin de la dinastia Obrenovic ==== En [[1882]], Serbia venguèt un reiaume. La vida politica dei premiereis [[annada]]s après l'[[independéncia]] foguèt marcada per l'oposicion entre [[Milan Obrenovic]] e lo partit païsan russofil de [[Nikola Pasic]]. En [[1883]], aqueu darrier sostenguèt una insureccion que foguèt reprimida per l'armada. [[Pena de mòrt|Condamnat a mòrt]], [[Nikola Pasic|Pasic]] deguèt s'[[exili|exilar]] Enterin, l'unificacion de [[Bulgaria]] entraïnèt una guèrra causada per de demandas de compensacion territòriala sèrba. Pasmens, lei Sèrbes foguèron batuts a [[Batalha de Slivnitsa|Slivnitsa]] e una menaça d'intervencion dirècta d'[[Àustria]]-[[Ongria]] foguèt necessàrias per obtenir lo retirament dei tropas bulgaras dau territòri sèrbe. Afeblit, lo rèi deguèt acceptar la promulgacion d'una [[constitucion]] parlamentària en [[1888]] puei, finalament, abdicar en [[1889]] en favor de son fiu [[Alexandre Ièr de Serbia|Alexandre I{{èr}}]]. Una [[regéncia]] foguèt tornarmai dirigida per [[Jovan Ristic]] fins a [[1893]]. Aqueu periòde, marcat per lo retorn de [[Nikola Pasic]] veguèt lo renfòrçament dei radicaus prorus au sen de l'aparelh d'[[Estat]]. En [[1894]], [[Alexandre Ièr de Serbia|Alexandre]] nomèt son paire cap dei fòrças armadas, çò que minèt son poder car l'ancian rèi [[Milan Obrenovic|Milan]] foguèt sovent considerat coma lo cap vertadier dau país. Puei, en despiech d'una politica liberala amb un renfòrçament dau parlament, [[Alexandre Ièr de Serbia|Alexandre]] venguèt fòrça impopular en causa de son maridatge ambé sa mestressa e de rumors sus sa vida privada. De mai, maucontentèt lei [[nacionalisme|nacionalistas]] en causa de sa fidelitat a l'aliança [[Àustria|austriana]]. En [[1903]], foguèt ansin [[assassinat]] per una conjuracion d'[[oficièr|oficier]]s que restaurèt la [[dinastia Karadordevic]]. ==== Lei crisis balcanicas ==== [[File:Balcans - Cambiaments territòriaus en 1912-1913.png|thumb|Cambiaments territòriaus dins lei Balcans a l'eissida dei Guèrras Balcanicas (1912-1913).]] Après lo còp d'estat de [[1903]], [[Pèire Ièr de Serbia|Pèire I{{èr}}]] foguèt elegit rèi per l'assemblada. Aquò entraïnèt un cambiament de la politica e de la [[diplomacia]] sèrba d'ara endavant dominadas per lei radicaus prorus de [[Nikola Pasic]] e per l'armada. A tèrme cort, aquò entraïnèt l'annexion de [[Bòsnia e Ercegovina]] (territòri otoman administrat per [[Viena (Àustria)|Viena]] dempuei [[1878]]) en [[1908]]. Fòrçada de reconóisser aquela situacion, Serbia reorientèt seis ambicions expansionistas vèrs lo [[sud]]. En octòbre de [[1912]], [[Belgrad]] faguèt ansin partida de la coalicion gropant Serbia, [[Montenegro]], [[Bulgaria]] e [[Grècia]] que declarèt la guèrra a l'[[Empèri Otoman]]. Aquò entraïnèt doas crisis dins lei Balcans en [[1912]] e en [[1913]]. D'efèct, rapidament vencut, l'[[Empèri Otoman]] deguèt acceptar la pèrda de la totalitat de sei províncias [[Euròpa|europèas]] levat de la region de [[Constantinòple]]. Pasmens, lei venceires mau capitèron de trobar un acòrd per se partejar sei conquistas. En junh de [[1913]], [[Bulgaria]] ataquèt seis ancianeis aliats mai foguèt a son torn rapidament batuda. Un reglament provisòri — un an pus tard, començava la [[Premiera Guèrra Mondiala]] — foguèt conclut en aost de [[1913]] au [[Tractat de Bucarèst]]. Serbia i obtenguèt [[Kosova]], [[Macedònia del Nòrd|Macedònia]] e la mitat dau [[sandjak de Novi Pazar]]. En revènge, mau capitèt d'obtenir un accès dirècte a la [[Mar Mediterranèa]]. ==== La Premiera Guèrra Mondiala ==== L'annexion de [[Bòsnia e Ercegovina]] en [[1908]] per [[Àustria-Ongria]] blocava lo projècte dei [[nacionalisme|nacionalistas]] d'unificacion deis Eslaus dau Sud. Conjugada ambé lo raprochament diplomatic de Serbia e de [[Russia]], venguèt rapidament la fònt d'un antagonisme dur entre [[Viena (Àustria)|Viena]] e [[Belgrad]]. L'[[atemptat de Sarajevo]] lo 28 de junh de [[1914]] (assassinat dau prince eiretier austrian per un nacionalista sèrbe) foguèt donc percebut per lo govèrn de [[Viena (Àustria)|Viena]], sostengut per [[Alemanha]], coma l'ocasion de mostrar sa fòrça. Pasmens, sostenguda per [[Russia]], Serbia refusèt l'[[ultimatum]] que li foguèt adreiçat. Aquò entraïnèt una declaracion de guèrra austriana lo 27 de julhet e, rapidament en causa dei tractats d'alianças liant lei diferentei poissanças europèas, una confrontacion generala en [[Euròpa]]. La [[Premiera Guèrra Mondiala]] foguèt un periòde de dificultats per Serbia. D'efèct, se son armada resistiguèt ais ofensivas austrianas e capitèt de se mantenir lòng de la [[frontiera]] septentrionala, la declaracion de guèrra [[Bulgaria|bulgara]] menacèt lo país d'enceuclament. Dins lo corrent d'un [[ivèrn]] fòrça rigorós, lo rèi, lo govèrn, lei soudats e de miliers de civius sèrbes se retirèron vèrs [[Montenegro]] ont una flòta aliada poguèt leis evacuar. Serbia e [[Montenegro]] foguèron alora totalament ocupats per leis Empèris Centraus. L'armada sèrba foguèt reorganizada per [[França]] e engatjada sus lo frònt [[Grècia|grèc]] a partir de julhet de [[1916]]. En setembre de [[1918]], leis Aliats rompèron lo frònt germanobulgar en [[Macedònia del Nòrd|Macedònia]] e la màger part de Serbia foguèt liberada avans la fin de la guèrra. Pasmens, lei destruccions i èran considerablas e lei pèrdas umanas ({{formatnum:275000}} soudats e {{formatnum:425000}} civius) representavan 16% de la populacion de [[1914]]. === Lo Reiaume de Iogoslavia === ==== La formacion de Iogoslavia e la definicion de sei frontieras ==== [[File:Iogoslavia - Formacion dau país.png|thumb|Formacion territòriala de Iogoslavia après la Premiera Guèrra Mondiala.]] La formacion de [[Iogoslavia]] acomencèt en [[1915]] quand se formèt un comitat per la formacion d'un « Reiaume dei Sèrbes, dei [[Croàcia|Croats]] e deis [[Eslovènia|Eslovèns]] ». Un acòrd foguèt trobat en [[1917]] ambé lo rèi [[Pèire Ièr de Serbia|Pèire I{{èr}}]] e en octòbre de [[1918]], se formèt en [[Zagrèb]], un Comitat Nacionau deis Eslaus dau Sud que negocièt l'union dei territòris dau [[sud]] d'[[Àustria-Ongria]] ambé Serbia. Foguèt rapidament jonhat per l'assemblada de [[Montenegro]] qu'aviá reversat son rèi. Lo Reiaume Unit dei Sèrbes, dei [[Croàcia|Croats]] e deis [[Eslovènia|Eslovèns]] foguèt proclamat lo 1{{èr}} de decembre de [[1918]]. Prenguèt lo nom de [[Iogoslavia]] en [[1929]]. L'establiment dei [[frontiera]]s [[Iogoslavia|iogoslavas]] se debanèt de [[1918]] a [[1924]] e foguèt una fònt de tensions durant lo periòde de l'entre doas guèrras : * au [[Tractat de Saint-Germain-en-Laye]], [[Àustria]] abandonèt lei territòris enclús dins la proclamacion de [[1918]] ([[Eslovènia]], [[Bòsnia e Ercegovina]]). [[Dalmàcia]], revendicada per [[Itàlia]], foguèt partejada mai [[Iogoslavia]] ne'n obtenguèt la quasi totalitat. La vila de Fiume foguèt lo problema principau car èra estada ocupada per fòrça per de volontaris [[Itàlia|italian]] en [[1919]]. Foguèt transformada en [[vila liura]] l'annada seguenta avans d'èsser militarament ocupada per [[Itàlia]] en [[1922]]. [[Iogoslavia]] reconoguèt l'annexion en [[1924]]. * au [[Tractat de Trianon]], [[Ongria]] deguèt cedir lei territòris enclús dins la proclamacion de [[1918]] ([[Croàcia]]), la mitat oèst de [[Banat]], una partida de [[Backa]] e lo [[sud]] de [[Baranya]]. * au [[Tractat de Neuilly]], [[Bulgaria]] deguèt cedir quauquei regions frontalieras de Serbia. * un arbitratge de la [[Societat dei Nacions]] permetèt de fixar la frontiera amb [[Albania]], pas clarament definida per lei tractats de [[1912]]-[[1913]], après una brèva guèrra frontaliera. ==== Lo periòde Pasić-Radić ==== [[File:NikolaPasic--serbiaherpeopleh00petruoft.png|thumb|right|[[Nikola Pasić]], figura majora de la vida politica sèrba deis annadas 1870 a sa [[mòrt]] en [[1926]].]] [[Alexandre Ièr de Iogoslavia|Alexandre I{{èr}}]] succediguèt a son paire en [[1921]]. Fins a [[1929]], la vida politica dau país foguèt dominada per [[Nikola Pasić]], Premier Ministre en [[1918]] e en [[1921]]-[[1926]], e [[Stjepan Radić]], cap de l'oposicion en [[1921]]-[[1924]] e en [[1927]]-[[1928]]. Foguèron la premiera incarnacion dei doas concepcions politicas qu'anavan s'opausar durant tota l'istòria de [[Iogoslavia]]. Lo premier e son partit radicau defendián un ponch de vista sèrbe que considerava [[Iogoslavia]] coma una « Granda Serbia ». Èran tanben convencuts de la plaça especiala dei Sèrbes dins lo país en causa d'una legitimitat istorica forjada ambé la lucha còntra leis [[Empèri Otoman|Otomans]] e leis [[Àustria|Austrians]]. Son objectiu èra de redurre lei diferéncias entre lei diferents pòbles e d'establir un [[estat]] [[centralisme|centralizat]] a l'entorn de [[Belgrad]]. Lei [[Croàcia|Croats]], menats per [[Stjepan Radić|Radić]] e son Partit Païsan Croat, se consideravan au contrari coma una nacion egala a Serbia e èran en favor d'un [[estat]] [[federalisme|federau]]. En [[1920]], leis eleccions d'una [[assemblada constituenta]] veguèron la formacion de quatre blòts politics principaus qu'èran lo Partit Radicau, lo Partit Democrata (d'origina sèrba mai moderat), lo Partit Comunista e lo Partit Païsan Croat. En [[1921]], una [[constitucion]] centralista foguèt adoptada e lo PC foguèt declarat illegau. Lo demorèt fins a la [[Segonda Guèrra Mondiala]] mai gardèt una poissança importanta au sen de la societat. En [[1924]], la menaça representada per lo [[faissisme]] [[Itàlia|italian]] e sei revendicacions en [[Dalmàcia]] entraïnèt lo raliment de [[Stjepan Radić|Radić]] au rèi. Pasmens, l'oposicion demorèt entre centralistas, sovent d'origina sèrbas, e federalistas, generalament eissits dei pòbles d'[[Àustria-Ongria]]. La [[mòrt]] de [[Nikola Pasić]] en [[1926]] e l'[[assassinat]] de [[Stjepan Radić]] per un deputat [[Montenegro|montenegrin]] en [[1928]] cambièron pas la situacion e lo país èra en crisi quand lo rèi decidèt en [[1929]] de suspendre la [[constitucion]]. ==== De la dictatura reiala a la Segonda Guèrra Mondiala ==== La suspension de la [[constitucion]] marquèt l'acomençament de la « dictatura reiala ». La politica d'[[Alexandre Ièr de Iogoslavia|Aleandre I{{èr}}]] aumentèt l'egemonia sèrba sus lo país. La repression de l'oposicion (arrestacion de [[Vladimir Macek]], successor de [[Stjepan Radić|Radić]]) suscitèt l'emergéncia de movements violents coma l'organizacion Ustachi fondada en [[1930]] per [[Ante Pavelić]]. En [[1934]], un sòci d'aquela organizacion capitèt d'[[assassinat|assassinar]] lo rèi a [[Marselha]]. Son fiu [[Pèire II de Iogoslavia|Pèire II]] li succediguèt sota la regéncia dau prince [[Pau de Iogoslavia|Pau]]. Engatjèt de negociacions ambé lei [[Croàcia|Croats]] e leis [[Eslovènia|Eslovèns]] mai de problemas apareguèron ambé la question [[religion|religiosa]]. Ansin, quand un [[concordat]] foguèt finalament conclut en [[1935]] ambé la [[Glèisa Catolica]], lo patriarca ortodòx de Serbia prononcièt l'[[excomunicacion]] dei deputats en favor dau tractat. Lo retorn dei tensions en [[Euròpa Centrala]] e l'expansionisme dau [[Tresen Reich|III{{a}} Reich]] permetèron finalament de conciliar lei diferents ponchs de vista. Ansin, en aost de [[1939]], [[Pèire II de Iogoslavia|Pèire II]] e [[Vladimir Macek|Macek]] trobèron un acòrd d'autonòmia per [[Croàcia]] e lo cap croat intrèt au [[govèrn]]. Puei, [[Iogoslavia]] assaièt de demorar en fòra de la guèrra. En setembre de [[1939]], proclamèt ansin sa neutralitat après l'invasion de [[Polonha]]. En [[1941]], sota la pression de [[Berlin]], acceptèt d'intrar au sen de l'Axe lo 25 de març. Pasmens, l'armada e la populacion sèrba èran opausats a aquela politica. Un còp d'estat menat lo 27 de març per lo generau [[Dusan Simovic]] e de manifestacions en [[Belgrad]] permetèron d'[[exili|exilar]] lo regent e de proclamar la majoritat de [[Pèire II de Iogoslavia|Pèire II]]. La repòsta [[Alemanha|alemanda]] foguèt rapida e Iogoslavia foguèt atacada per leis armadas [[Alemanha|alemanda]], [[Itàlia|italiana]], [[Ongria|ongresa]] e [[Bulgaria|bulgara]] lo 6 d'abriu de [[1941]]. ==== La Segonda Guèrra Mondiala ==== La [[campanha de Iogoslavia (1941)|campanha de Iogoslavia]] foguèt rapida e aisada per l'Axe. D'efèct, l'armada iogoslava mau capitèt de [[mobilizacion|mobilizar]] sei fòrças e capitulèt tre lo 17 d'abriu. [[Pèire II de Iogoslavia|Pèire II]] quitèt lo país per formar un [[govèrn]] exilat en [[Londres]]. Lo territòri iogoslau foguèt partejat entre lei venceires. [[Alemanha]] annexèt lo [[nòrd]] d'[[Eslovènia]] e ocupèt militarament Serbia. [[Itàlia]] annexèt annexèt lo sud d'[[Eslovènia]] e lo [[litorau]] de [[Dalmàcia]]. Obtenguèt tanben un agrandiment d'[[Albania]] qu'èra plaçada sota son [[protectorat]]. [[Bulgaria]] ganhèt la màger part de [[Macedònia del Nòrd|Macedònia]] e [[Ongria]] reprenguèt [[Bachka]] e lo districte de Mur. L'[[independéncia]] de [[Montenegro]] foguèt restaurada mai lo país foguèt plaçat sota [[protectorat]] [[Itàlia|italian]]. Enfin, [[Croàcia]] venguèt un estat independent. Dirigida per leis Ustachis d'[[Ante Pavelic]], venguèt un aliat fidèu de l'[[Alemanha]] [[Nazisme|Nazia]]. Cas unic, fondèt lo sieu ret de camps de concentracion onte foguèron exterminats Sèrbes, [[tziganes]], [[Judaïsme|judieus]] e Croats non catolics ò comunistas. Pasmens, l'aparéncia aisada de la victòria [[Alemanha|alemanda]] èra enganarèla. Rapidament, dos movements de resisténcia se formèron e menèron una guèrra acarnada còntra leis Ustachis e lei fòrças d'ocupacion. Lo premier foguèt fondat dins lo [[nòrd]] de [[Bòsnia]] per lo [[coronèu]] [[Draza Mihailovic]]. Dichs ''Tcheniks'', sei combatents èran generalament sèrbes, favorables a la [[monarquia]], anticomunistas e ostils ai Croats. Lo segond movement apareguèt après l'invasion alemanda de l'[[URSS]]. Organizat per lo Partit Comunista de [[Tito (Josip Broz)|Josip Broz Tito]], recrutava sensa se preocupar de l'origina etnica de sei partisans. Tre novembre de [[1941]], una guèrra civila acomencèt entre lei dos corrents de la resisténcia. En [[1942]], d'ofensivas dei fòrças de l'Axe entraïnèron una retirada dei fòrças de [[Tito (Josip Broz)|Tito]] en [[Bòsnia]] Orientala e en [[Montenegro]]. En [[1943]], sa situacion comencèt de se melhorar quand recebèt una ajuda [[Reialme Unit|britanica]]. Puei, en [[1944]], lo rèi demandèt publicament a sei subjèctes de sostenir l'armada de [[Tito (Josip Broz)|Tito]]. Lei Cheniks pus extremistas, compres [[Draza Mihailovic|Mihailovic]], chausiguèron alora de raliar leis Ustachis. Puei, en setembre de [[1944]], l'arribada de l'armada [[URSS|sovietica]] permetèt la liberacion de [[Belgrad]] mai leis Alemands e lei Croats resistiguèron fins a la fin de la guèrra dins l'oèst de Iogoslavia. Capturat, [[Draza Mihailovic|Mihailovic]] foguèt fusilhat en [[1946]]. Aquelei combats destruguèron lo país e causèron la [[mòrt]] d'aperaquí 1,7 milions de personas. D'efèct, per privar lei partisans dau sostèn popular, [[Alemanha]], [[Croàcia]] e seis aliats generalizèron sensa succès leis execucions massivas de civius e lei destruccions de [[vilatge]]s. La participacion activa deis Ustachis a la « Solucion Finala » entraïnèt tanben la mòrt d'aperaquí {{formatnum:30000}} judieus, {{formatnum:40000}} Tziganes e un nombre mau conegut de Sèrbes (entre {{formatnum:300000}} e {{formatnum:600000}}). Ansin, a la liberacion, de desenaus de miliers de Cheniks collaborators e d'Ustachis foguèron chaplats per lei partisans. === La Federacion Iogoslava === ==== L'adopcion dau sistèma federau ==== Après la liberacion de [[Belgrad]], una [[regéncia]] representèt lo rèi [[Pèire II de Iogoslavia|Pèire II]] e un [[govèrn]] dirigit per [[Tito]] s'installèt. Menèt una epuracion brutala. Per protestar, lei partits d'oposicion refusèron de participar ais eleccions de novembre de [[1945]]. Aisament victoriós, lo Frònt dau Pòble de [[Tito]] ganhèt donc la majoritat de l'[[assemblada constituenta]], votèt l'abolicion de la [[monarquia]] e adoptèt una [[constitucion]] creant una « republica populara federala ». Basat sus lo modèl [[URSS|sovietic]], la [[constitucion]] desseparava la [[ciutadanetat]], qu'èra unicament iogoslava, de la [[nacionalitat]], que despendiá de l'origina etnica. Completat en [[1968]], aqueu principi devesiguèt lo territòri iogoslau entre sièis republicas socialistas ([[Republica socialista d'Eslovènia|RS d'Eslovènia]], [[Republica socialista de Croàcia|RS de Croàcia]], [[Republica socialista de Bòsnia e Ercegovina|RS de Bòsnia e Ercegovina]], [[Republica socialista de Montenegro|RS de Montenegro]], [[Republica socialista de Serbia|RS de Serbia]] e [[Republica socialista de Macedònia|RS de Macedònia]]). A l'origina, l'idèa èra de crear de republicas etnicas. Pasmens, l'imbricacion dei pòbles dins lo centre de [[Iogoslavia]] entraïnèt en plaça l'adopcion de republicas eissidas dei regions istoricas dau país. En mai d'aquò, divèrsei minoritats [[etnia|etnicas]] foguèron reconegudas e dotats de [[drech]]s especifics (Ongrés, Albanés... etc.). En particular, au sen de la [[Republica socialista de Serbia|RS de Serbia]], doas províncias ([[Kosova]] e [[Voivodina]]) recebèron un estatut d'autonòmia. ==== La rompedura ambé lo blòt sovietic ==== A la fin deis [[annada]]s 1940, la politica de [[Tito]] s'inspirèt d'aquela de l'[[URSS|Union Sovietica]] ([[nacionalizacion]]s, collectivizacion, planificacion... etc.). Pasmens, lo [[govèrn]] iogoslau manifestèt rapidament una [[independéncia]] qu'irritèt rapidament [[Estalin]]. D'efèct, [[Iogoslavia]], que s'èra globalament liberada ambé lei sieunas fòrças, èra pas ocupada per l'armada [[URSS|sovietica]]. Aquò empachèt una intervencion dirècta coma dins leis autrei país dau blòt sovietic. En junh de [[1948]], lei Sovietics chausiguèron de rompre sei relacions ambé [[Tito]]. Son regime foguèt condamant e de purgas aguèron luòc còntra lei « titistas » dei partits comunistas d'[[Euròpa Centrala]]. Dins aquò, [[Tito]], sostengut per la populacion, refusèt de s'enclinar e organizèt a son torn una purga dei partisans iogoslaus d'[[Estalin]]. Aquò li permetèt de se raprochar deis Occidentaus e [[Iogoslavia]] recebèt una ajuda economica de l'Oèst tre [[1949]]. ==== Lo periòde Tito ==== [[File:Josip Broz Tito uniform portrait.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] de [[Tito]] en [[1961]].]] [[Tito]] gardèt lo poder fins a sa [[mòrt]] en [[1980]]. Sota sa direccion, [[Iogoslavia]] evolucionèt vèrs un modèl originau segon una « novèla via vèrs lo socialisme ». Lo resultat foguèt espectaclós en matèria diplomatica car lo país capitèt de restablir sei relacions ambé l'[[URSS]] après la [[mòrt]] d'[[Estalin]]. Puei, [[Tito]] joguèt un ròtle major dins la fondacion dau [[Movement dei Non Alinhats]] que donèt un grand prestigi internacionau a [[Belgrad]]. A l'interior, lo regime demorèt autoritari mai se liberalizèt pauc a pauc gràcias au desvolopament de l'economia (autogestion dei companhiás... etc.). De mai, [[Tito]] capitèt d'arbitrar lei tensions entre lei tendàncias centralizatritz e descentralizatritz. Per exemple, acceptèt en [[1966]] de destituir [[Aleksandar Rankovic]], numèro dos dau país, qu'èra accusat de favorizar lei Sèrbes. En revènge, reprimiguèt lei manifestacions nacionalistas croatas de [[1971]]. Enfin, acceptèt de durbir lei [[frontiera]]s a l'emigracion e au [[torisme]] internacionau. ==== Iogoslavia après Tito ==== Après sa [[mòrt]], [[Tito]] foguèt remplaçat per una presidéncia collegiala. Pasmens, dins un contèxte de crisi economica (30% de demenicion dau revengut entre [[1978]] e [[1988]]), sa disparicion afebliguèt rapidament lo país e degun foguèt capable d'arbitrar lei conflictes entre [[republica]]s. Ansin, lei doas republicas pus ricas ([[Eslovènia]] e [[Croàcia]]) acomencèron de criticar l'usatge deis ajudas federalas realizat per lei republicas pus pauras ([[Bòsnia e Ercegovina]], [[Montenegro]] e [[Macedònia del Nòrd|Macedònia]]). Puei, [[Eslovènia]] e [[Croàcia]] acomencèron de democratizar seis institucions intèrnas, respectivament en [[1987]] e [[1990]], e autorizèron lo multipartisme. En parallèl, en Serbia, [[Slobodan Milosevic]], cap de la Liga dei Comunistas dempuei [[1986]], assegurèt son poder amb un programa [[Nacionalisme|nacionalista]] de lucha còntra la [[burocracia]] e ambé la question de [[Kosova]], region istorica de Serbia mai poblada d'Albanés dempuei lo sègle XVIII. En [[1989]], lei tensions aumentèt amb una manifestacion d'un milion de Sèrbe sus lo prat batalhier de la [[premiera batalha de Kosova]] e de grèvas duras de part de la populacion albanesas. ==== Leis eleccions de 1990 e la division politica de Iogoslavia ==== A partir de genier de [[1990]], l'afondrament dau blòt [[URSS|sovietic]] entraïnèt tanben de transformacions en [[Iogoslavia]] ambé l'abolicion oficiala dau ròtle dirigent de la [[Liga dei Comunistas de Iogoslavia]]. Pasmens, lo refús de la prepausicion [[Eslovènia|eslovèna]] de crear en plaça sièis ligas independentas entraïnèt de tensions entre lei delegats. En particular, leis [[Eslovènia|Eslovèns]] e lei [[Croàcia|Croats]] quitèron lo Congrès de la Liga. L'organizacion d'eleccions liuras en [[1990]] cristallizèt leis oposicions entre [[republicas]] : * en [[Eslovènia]], l'escrutinh foguèt ganhat per de partits [[independéncia|independentistas]] e opausats au [[comunisme]]. * en [[Croàcia]], lo [[partit politic|partit]] dau [[nacionalisme|nacionalista]] [[Franco Tudjman]], l'[[Union Democratica Croata]] ([[Union Democratica Croata|HDZ]]) ganhèt la majoritat absoluda (193 deputats sus 365). Preparèt l'independéncia mai deguèt faciar doas minoritats importantas que votèron per l'anciana Liga dei Comunistas e per una coalicion centrista. Inquiets, lei Sèrbes de [[Krajina]] proclamèron una region autonòma. * en [[Bòsnia e Ercegovina]], leis eleccions foguèron ganhadas per lo [[Partit de l'Accion Democratica]] ([[Partit de l'Accion Democratica|SDA]], musulman), lo [[Partit Democratic Sèrbe]] ([[Partit Democratic Sèrbe|SDS]]) e lo [[Union Democratica Croata|HDZ]]. Lei comunistas foguèron clarament batuts e lei tres venceires formèron un [[govèrn]] comun. * en Serbia, lo partit de [[Slobodan Milosević]], l'èx-Liga, obtenguèt una majoritat clara (194 deputats sus 250) e son cap foguèt elegit president. Limitèt l'autonòmia de [[Kosova]], que s'èra proclamat republica, e de [[Voivodina]]. * en [[Montenegro]], la Liga ganhèt largament leis eleccions. * en [[Macedònia del Nòrd|Macedònia]], ges de majoritat clara emergiguèt de l'escrutinh. Au començament de [[1991]], [[Eslovènia]] e [[Croàcia]] volián ansin venir [[independéncia|independenta]]s. Son [[drech]] de secession èra autorizat per la [[constitucion]] mai aquela politica inquietava sei populacions sèrbas. Serbia e [[Montenegro]] volián assegurar lo mantenement de totei lei Sèrbes au sen d'un [[estat]] unic. Serbia aviá tanben lo contraròtle de l'armada federala qu'èra la darriera institucion nacionala encara intacta. [[Macedònia del Nòrd|Macedònia]] e [[Bòsnia e Ercegovina]] èran en favor dau mantenement de [[Iogoslavia]] que permetiá de portar remèdi ai mancas de son economia. === Lei guèrras de Iogoslavia === ==== De la division a la guèrra ==== Après leis eleccions de [[1990]] e leis oposicions dau començament de [[1991]], la guèrra foguèt entraïnada per l'oposicion entre lei movements d'[[independéncia]] d'[[Eslovènia]] e de [[Croàcia]] e la volontat dei Sèrbes de demorar unificats au sen d'un meteis [[estat]]. Rapidament, de combats entre milícias sèrbas e unitats croatas<ref>Cada republica dispausava d'unitats de defensa territòriala equipadas d'armaments leugiers.</ref> justifiquèron l'intervencion de l'armada federala, qu'èra dominada per lei Sèrbes (60% dau còrs deis [[oficièrs|oficiers]]), per separar lei combatents. Dins lei fachs, aquò permetiá subretot ai milícias sèrbas de renfòrçar sei posicions. A partir de mai, la situacion s'agravèt ambé la generalizacion dei combats entre Sèrbes e [[Croàcia|Croats]] en [[Eslavònia]] Orientala. Puei, lo 19 de mai, [[Croàcia]] organizèt un [[referedendum]] sus l'[[independéncia]]. Un mes pus tard, lo 26 de junh, [[Ljubljana]] e [[Zagrèb]] proclamèron son [[independéncia]] entraïnant l'intervencion massiva de l'armada federala e l'acomençament vertadier dei guèrras de [[Iogoslavia]]. ==== La guèrra de Croàcia ==== La guèrra d'Eslovènia foguèt brèva e s'acabèt dins lo corrent de l'[[estiu]]. D'efèct, i aviá ges de minoritat sèrba dins lo país e l'armada federala i aviá pas gardat de basa importanta. Ansin, sa temptativa de lo reconquistar mau capitèt rapidament en causa de problemas logistics e de la manca de motivacion dei soudats. La situacion foguèt en revènge fòrça diferenta en [[Croàcia]] onte mai d'una region èra principalament poblada de Sèrbes. A partir d'aost, un conflicte d'intensitat auta e l'armada federala utilizèt son [[artilhariá]] e son aviacion per bombardar lei [[vila]]s croatas ([[Vukovar]], [[Split]], [[Zadar]]... etc.). En setembre, acomencèt d'atacar leis [[industria]]s croatas e lei luòcs [[torisme|toristics]] e, en octòbre, ajudada per lei fòrças [[Montenegro|montenegrinas]], comencèt lo [[sètge de Dubrovnik]]. Pasmens, lei Croats resistiguèron e prenguèron lo contraròtle dei casèrnas federalas situadas sus son territòri per reorganizar sei fòrças. Finalament, lo 3 de genier de [[1992]], l'[[ONU]] capitèt d'impausar una alta-au-fuòc e una fòrça dei [[ONU|Nacions Unidas]] ocupèt lei regions tengudas per lei Sèrbes. L'armada federala acceptèt de se retirar. L'[[independéncia]] de [[Croàcia]] foguèt reconeguda per la comunautat internacionala mai la guèrra se desplacèt en [[Bòsnia]]. ==== La Guèrra de Bòsnia e la generalizacion dei netejatges etnics ==== [[File:Guèrras de Iogoslavia - Mai de 1993.png|thumb|Guèrras de Iogoslavia en mai de 1993.]] La Guèrra de Bòsnia acomencèt ambé l'impausicion d'un refederendum sus l'[[independéncia]] per leis [[USA|Estats Units d'America]] e per la [[Union Europèa|Comunautat Europèa]]. Organizat lo 1{{èr}} de març de [[1992]], s'acabèt per la victòria de l'[[independéncia]] mai lei Sèrbes avián refusat de participar a l'escrutinh. Dirigits per [[Radovan Karadzić]], demandèron en plaça lo partiment de Bòsnia entre tres [[estat]]s etnics (sèrbe, croat e musulman<ref>« Musulman » èra una nacionalitat de [[Iogoslavia]].</ref>) e fondèron una republica sèrba protegida per una armada comandada per lo [[generau]] [[Radko Mladić]]. Recebèron lo sostèn de l'armada federala. L'objectiu dei fòrças de [[Radovan Karadzić|Karadzić]] e de [[Radko Mladić|Mladić]] foguèt d'assegurar la continuitat entre Serbia e lei regions sèrbas de [[Croàcia]]. Aquò necessitava de conquistar la màger part de [[Bòsnia]] e d'eliminar lei populacions musulmanas dau [[nòrd]]-[[èst]]. Ansin, comencèt una politica sistematica de netejatges etnics<ref>La tactica dau netejatge etnic èra estat ja utilizada en [[Croàcia]] en [[1991]]. Pasmens, son usatge èra demorat limitat.</ref> dins lei territòris contrarotlats per cada camp. En junh de [[1992]], l'[[ONU]] ordonèt un embarg de Serbia e de [[Montenegro]] e mandèt de fòrças internacionalas protegir de « zònas de seguretat » per lei populacions musulmanas. En genier de [[1993]], dos mediators internacionaus, [[Cyrus Vance]] e [[David Owen]], prepausèron un plan de patz basat sus la division de [[Bòsnia e Ercegovina]] entre tres zònas etnicas e una zòna mixta a [[Sarajevo]]. Pasmens, a partir d'abriu, l'aliança dei Croats e dei [[Musulmans (nacionalitat)|Musulmans]] se rompèt. Lei Croats assaièron de formar un territòri etnicament omogèn au sud afin d'obtenir son integracion au sen de [[Croàcia]]. Dins lo corrent de l'[[estiu]], de combats violents leis opausèron ansin ai [[Musulmans (nacionalitat)|Musulmans]] dins la region de [[Mostar]]. Durant aqueu periòde, [[Franco Tudjman]] e [[Slobodan Milosević]] negocièron sensa succus un acòrd de partiment de [[Bòsnia e Ercegovina]] au detriment dei [[Musulmans (nacionalitat)|Musulmans]]. En mai de [[1993]], un novèu plan foguèt prepausat. Reconoissiá lei conquistas sèrbas e foguèt donc refusat per lei [[Musulmans (nacionalitat)|Musulmans]]. Lo [[Conselh de Securitat de las Nacions Unidas|Conseu de Seguretat de l'ONU]] creèt tanben un tribunau internacionau per jutjar lei [[Crime de guèrra|crimes de guèrra]] e lei [[Crime còntra l'Umanitat|crimes còntra l'Umanitat]] que s'èran multiplicats dempuei [[1991]]. ==== La desfacha sèrba ==== A partir de [[1994]], leis [[USA|Estatsunidencs]] aumentèron la pression per obtenir la fin de la guèrra. Premier, obtenguèron la fin dau conflicte entre Croats e Musulmans e la creacion, en febrier, d'una Federacion de [[Bòsnia e Ercegovina]]. Dins aquò, lei Sèrbes de Bòsnia contrarotlavan encara 70% de la [[republica]] e organizèron d'ofensivas per conquistar leis enclavas musulmanas. En julhet de [[1995]], prenguèron ansin possession de [[Srebrenica]] ont executèron entre {{formatnum:7000}} e {{formatnum:10000}} personas. Pasmens, seis autreis ofensivas foguèron blocadas e Serbia, economicament tocada per l'embarg internacionau dempuei [[1993]], deguèt arrestar de lei sostenir. Leis [[USA|Estatsunidencs]] favorizèron pereu la reorganizacion de l'armada croata e una intervencion dirècta de l'[[OTAN]] còntra lei fòrças sèrbas enceuclant [[Sarajevo]]. En julhet-setembre de [[1995]], una ofensiva generala dei Croats e dei Musulmans permetèt la reconquista dei territòris croats tenguts per lei milícias sèrbas e de 15 a 20% de [[Bòsnia]]. Puei, en octòbre, [[Washington]] impausèt una alta-au-fuòc generala e la dubertura de negociacions. La [[patz]] foguèt finalament signada en novembre de [[1995]]. De [[1991]] a [[1995]], aperaquí {{formatnum:200000}} personas èran estadas tuats e mai de dos milions obligats d'abandonar son [[ostal|ostau]]. Un nombre important de Sèrbes quitèt alora [[Bòsnia]] ò [[Croàcia]] per s'installar en Serbia. === Serbia dempuei 1995 === ==== Lo periòde Milosevic ==== A la fin dei guèrras de Croàcia e de Bòsnia, [[Slobodan Milosević]] capitèt de se mantenir au poder a la tèsta d'una federacion que gropavan d'ara endavant unicament Serbia e [[Montenegro]]. En [[1996]], ganhèt leis eleccions federalas mai perdiguèt plusors vilas importantas ai municipalas, compres [[Belgrad]]. Aquò entraïnèt de tensions entre lo [[govèrn]] e l'oposicion marcadas per tres mes de manifestacions en [[1996]]-[[1997]]. Lo regime venguèt alora pus autoritari e divèrsei [[lei|lèis]] foguèron votadas per limitar lei libertats de l'oposicion. En revènge, en [[Montenegro]], leis autoritats acceptèron de reformas d'inspiracion liberala. Pasmens, a partir de [[1996]], lo problema principau dau periòde foguèt lo desvolopament d'una guerilha albanesa en [[Kosova]]. A la prima de [[1998]], aviá lo contraròtle d'un tèrç de la província e una còntra-ofensiva d'amplor foguèt autorizada. Dins lo corrent de l'estiu, l'armada sèrba reconquistèt la màger part dau territòri perdut mai lei combats entraïnèron la partença de {{formatnum:300000}} refugiats. Acusats de netejatges etnics, Serbia foguèt tornarmai atacada per l'[[OTAN]] a partir de març. Aquò entraïnèt una aumentacion de l'intensitat dei combats e l'expulsion de {{formatnum:700000}} Albanés suplementaris de [[Kosova]] (sus una populacion estimada a 1,6 milions d'Albanés). Pasmens, Serbia deguèt cedir lo 4 de junh e retirar sei fòrças de [[Kosova]] que foguèt plaçat sota tutèla internacionala. Lo retorn deis Albanés s'acompanhèt de represalhas còntra lei populacions sèrbas dau nòrd de la província e {{formatnum:100000}} Sèrbes preferiguèron emigrar au [[nòrd]] (siá 50% de la populacion sèrba de [[1998]]). Après aquela desfacha novèla, [[Slobodan Milosević|Milosević]] organizèt d'eleccions presidencialas en [[2000]] per renfòrçar son poder. Pasmens, lo resultat oficiau de l'escrutinh foguèt contestada per l'oposicion que revendiquèt la victòria. De manifestacions popularas obliguèron alora [[Slobodan Milosević|Milosević]] de reconóisser sa desfacha. Puei, en genier de [[2001]], d'eleccions legislativas s'acabèron per la desfacha de l'ancian president que perdiguèt definitivament lo poder. ==== De la casuda de Milosevic a l'independéncia de Montenegro ==== De [[2001]] a [[2006]], la vida de Serbia foguèt dominada tres questions principalas. De'n premier, de tensions recurrentas opausèron lo president federau, [[Vojislav Kostunica]] ([[Partit Democrata de Serbia]], [[Partit Democrata de Serbia|DSS]]), e lo Premier Ministre de Serbia, [[Zoran Djindjić]] ([[Partit Democrata (Serbia)|Partit Democrata]], [[Partit Democrata (Serbia)|DS]]). Segondament, l'union entre Serbia e [[Montenegro]], darrier vestigi de [[Iogoslavia]] s'anosiguèt pauc a pauc. Enfin, tresenament, leis Albanés de [[Kosova]] s'engatjèron dins un procès d'[[independéncia]] gràcias au sostèn deis Occidentaus. Regardant la politica, [[Zoran Djindjić]] foguèt [[assassinat]] en març de [[2003]]. Lo [[govèrn]] accusèt lei servicis especiaus, totjorn fidèus a [[Slobodan Milosević]] d'èsser responsables dau murtre. Una purga entraïnèt alora l'arrestacion de {{formatnum:4000}} personas au sen dei fòrças de seguretat e de l'armada. Aquò permetèt de redurre l'influéncia de l'ancian president mai pas d'unir lei dos partits principaus. Ansin, en [[2003]], lo [[Partit Democrata de Serbia|DSS]] e lo [[Partit Democrata (Serbia)|DS]] ganhèron leis eleccions mai mau capitèron de trobar un acòrd per dirigir lo país. [[Vojislav Kostunica]] formèt finalament un govèrn minoritari rapidament afeblit per l'eleccion de [[Boris Tadić]] ([[Partit Democrata (Serbia)|DS]]) coma president en [[2004]]. Pertocant [[Montenegro]], una darriera temptativa de mantenir l'union aguèt luòc en [[2003]] ambé l'adopcion d'una constitucion federala novèla. Pasmens, un referendum sus l'independéncia dei doas republicas constitutivas èran previst en [[2006]] e la politica [[Montenegro|montenegrina]] contunièt de s'alunchar de Serbia. Ansin, en mai de [[2006]], lo referendum s'acabèt per l'independéncia de [[Montenegro]]. Serbia i perdiguèt son accès a la [[mar]]. En [[Kosova]], l'administracion dei [[ONU|Nacions Unidas]] mau capitèt d'amaisar lei tensions entre Sèrbes e Albanés. Au contrari, d'esmogudas recurrentas opausèron lei doas comunautats, especialament en [[2004]]. De [[2005]] a [[2007]], de negociacions entre [[Belgrad]] e la província donèron ges de resultat car [[Kosova]] revendica l'[[independéncia]], çò qu'es categoricament refusat per lei Sèrbes, sostenguts per [[Russia]]. ==== La Republica de Serbia ==== En [[2006]], après l'[[independéncia]] de [[Montenegro]], Serbia èra fòrça isolada. Sa politica actuala se centra sus dos axes que son la restauracion de sa [[sobeiranetat]] sus [[Kosova]] (ò au mens lo partiment de la region) e lo redreiçament d'una situacion economica marrida dempuei leis annadas 1990. D'efèct, [[Kosova]] proclamèt son [[independéncia]] en [[2008]]. Pasmens, franc deis [[Estats Units d'America]] e de seis aliats, pauc de país acceptan de la reconóisser. En particular, [[Russia]] i es opausat e [[Republica Populara de China|China]] i es pas favorabla. Lei negociacions donan ges de resultat concrèt e Serbia revendica au mens lo contraròtle dau Kosova Septentrionau onte lei Sèrbes son majoritaris. Regardant l'economia, Serbia pòu comptar amb una creissença economica importanta dempuei la casuda de [[Slobodan Milosević]]. Son objectiu es subretot d'intrar au sen de l'[[Union Europèa]]. Una demanda oficiala d'adesion foguèt ansin formulada en [[2009]]. Pasmens, lo país dèu realizar de reformas importantas per liberalizar son economia e contentar la Comission Europèa e lo [[FMI]], çò que pòu venir una fònt de problemas importants dins un país onte lo ròtle de l'Estat es fòrça important ({{formatnum:500000}} foncionaris sus una populacion de 7,5 milions d'abitants en [[2011]]). == Cultura == == Liames intèrnes == == Bibliografia == == Nòtas & referéncias == <references/> {{Commons|Serbia|Serbia}} {{païses d'Euròpa (COE)}} [[Categoria:Serbia|*]] 50h3igkro8ofk5anln6qkyp900xspuj 0 41025 2509658 2259924 2026-09-29T09:52:20Z Kontributor 2K 52367 2509658 wikitext text/x-wiki {{Omon|Tauriac}} {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2=Tauriac-de-Naucelle |nom=Tauriac de Naucèla | lògo= | imatge=Site_du_viaduc_du_Viaur.JPG | descripcion= Paisatge del viaducte de Viaur. | escut=Blason ville FR Tauriac-de-Naucelle (Aveyron).svg | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Roergue}}<br/>{{Guiana}} | parçan = | departament = {{Avairon}} | arrondiment = [[Arrondiment de Vilafranca de Roergue|Vilafranca]] ([[Arrondiment de Rodés|Rodés]] abans 2017) | canton = Seòr (nom supausat)-Segalar ([[Canton de Naucèla|Naucèla]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de País Segalin|CC de País Segalin]] | alt min= 293 | alt mej= | alt max= 505 | sitweb= | cp= 12800 |insee= 12276 |cònsol= Jean-Luc Tarroux |mandat=[[2020]]-[[2026]] |longitud= 2.3372 |latitud= 44.1556 |km²= 21.59 |gentilici= (en [[francés]]) |}} '''Tauriac de Naucèla'''<ref>Naucelle, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1992</ref>{{RepTopMP}} (''Tauriac-de-Naucelle'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Roergue|roergassa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Avairon (departament)|Avairon]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 12276.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 12276 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Jean-Luc Tarroux|Partit= |Qualitat= retirat de profession intermediària}} {{Elegit |Debuta=març de [[1983]] |Fin=2020 |Identitat= Joël Mouysset |Partit= |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= març de [[1977]] |Fin= 1983 |Identitat=Paul Maffre |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1953]] |Fin= 1977 |Identitat=André Chauchard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta=octobre de [[1947]] |Fin= 1953 |Identitat=Marius Routaboul |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 12276 |1793=270 |1800=198 |1831= |1836= |1841=1007 |1846=1035 |1851=1017 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1089 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=934 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=613 |1968=570 |1975=523 |1982=452 |1990=365 |1999=354 |2006=381 |2007= |2008= |2009= |cassini=33204 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Avairon]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Roergue}} {{Portal Guiana}} {{Comunas d'Avairon}} [[Categoria:Comuna d'Avairon]] [[Categoria:Comuna de Roergue]] k4r528az22drvtxhx8o75kbax7m3q06 0 50852 2509632 2491315 2026-09-28T21:38:39Z CommonsDelinker 245 Lo fichièr Muhammad2.png es estat escafat coma o es estat sus Commons per ChemSim (per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Ibrahim ebi|]]) 2509632 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Muslim depiction of Muhammad - 17th century Ottoman copy from the "Edinburgh codex".jpg|thumb|right|Retrach de Maomet en Turquia otomana.]] '''Maomet'''<ref>{{Ref-libre|títol=Lo Tresaur dels Albigeses (revirat en occitan)|nom=Maurici|cognòm=Negre|an=2018|isbn=9782824052656|editor=Édition des régionalismes|pagina=34}}</ref> o '''Mahomet'''<ref>{{Dicodòc|Mahomet}}</ref><ref group=nt.>{{Arabi|أبو القاسم محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي|Abū l-Qāsim Muḥammad b. ʿAbd Allāh b. ʿAbd al-Muttalib b. Hāxim b. ʿAbd Manāf b. Quṣayy}}, {{AFI|[mʊħɑmmæd̪]||afi}}.</ref> (c. [[570]] – [[La Mèca]], 8 de junh de [[632]], [[Medina]]) foguèt un cap [[religion|religiós]], politic e militar arab. Per lei musulmans, es lo profèta major e lo fondator de l'[[Islam]]. Lei musulmans lo consideran coma lo darrier profèta dei religions monoteïstas abraamicas. Après sa mòrt, l'ensems de sei revelacions foguèt gropat per formar l'[[Alcoran]] que venguèt lo libre sacrat de l'[[Islam]]. Sa vida e lo rèsta de seis ensenhaments forman tanben d'elements importants per la fe musulmana. Acomencèt sei predicacions a partir de [[610]] dins la vila de La Mèca. Deguèt rapidament faciar l'ostilitat de la màger part deis elèits e dei populacions localas e s'exilar a Medina en [[622]]. Aquel eveniment foguèt l'etapa decisiva que permetèt ai musulmans de formar una comunautat e una armada organizadas. A partir de [[624]], acomencèt una guèrra còntra La Mèca. Sei succès permetèron d'aumentar la popularitat de la religion novèla que foguèt pauc a pauc adaptada ai revendicacions localas. Aquò permetèt de melhorar lei relacions entre Medina e La Mèca que negocièt sa rediccion e son ocupacion per lei musulmans en genier de [[630]]. Après aquela victòria, la fin de la vida de Maomet veguèt la fin de la definicion dei rites musulmans e l'expansion de la religion dins la màger part de la Peninsula Aràbia. Après sa mòrt, sei companhons designèron [[Abu Bakr as-Siddiq|Abu Bakr]] coma cap de la comunautat musulman amb lo títol de califa. == Lei fònts istoricas disponiblas sus la vida de Maomet == Leis elements biografics regardant Maomet son magerament compausats deis ensenhaments de Maomet, de recuelhs d'[[hadit]]s e de tèxtes hagiografics o istorics escrichs ai sègles VIII, IX e X<ref>Se fau notar que l'[[Alcoran]] parle solament quatre còps de Maomet e lo libre sacrat de l'Islam tèn donc gaire d'informacions biografics sus la vida dau Profèta.</ref>. Lei fònts istoricas principaus son aquelei d'[[Ibn Isham]] (mòrt vèrs [[823]]), d'Ibn S'ad (mòrt vèrs [[845]]) e de [[Tabari]] (mòrt vèrs [[923]]). Aquelei trabalhs son basats sus una premiera tièra de biografias de la vida de Maomet escricha per sei companhons o per leis enfants d'aquelei darrier coma Urwah ibn al-Zubayr, lo fiu dau tresen califa, Aban ibn 'Othman, o Wahb ibn Munabbih. Pasmens, la màger part d'aquelei biografias an disparegut e son desconegudas deis istorians contemporanèus. De mai, aqueleis òbras prepausan una istòria aspirant a respòndre ai questionaments religiós, politics, juridics e sociaus d'aquelei sègles. L'imatge donada de Maomet i es donc probablament deformada per d'aspècts dogmatics e leis informacions d'aquelei documents son donc generalament discutidas per leis istorians<ref name="Tillier e Blanquis">'''[[francés|(fr)]]''' Mathieu Tillier e Thierry Bianquis, ''De Muhammad à l'assassinat de 'Alî'', in Thierry Bianquis, Pierre Guichard e Mathieu Tillier (dir.), ''Les débuts du monde musulman, VIIe ‑ Xe siècle. De Muhammad aux dynasties autonomes'', Edicion P.U.F./Nouvelle Clio (2012), p. 79.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Déroche, article « Mahomet », in Mohammed Ali Amir-Moezzi (dir.), ''Dictionnaire du Coran'', Edicion Robert Laffont (2007), pp. 512-516.</ref>. Aital, fins a [[610]], la vida de Maomet es quasi desconeguda e la màger part deis elements pertocant aqueu periòde foguèron escrichs 140 ans après sa mòrt<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Maxime Rodinson, ''Mahomet'', Essais, Edicion Seuil, 1994, p. 67.</ref>. Per la segonda partida de sa vida, lei fònts son pus nombrosas car leis ensenhaments dau Profèta, sei fachs e gèsts o seis actituds durant una batalha foguèron rapidament registrats per d'escrivans. Es aquel ensems de documents que foguèt probablament utilizat per leis autors dei sègles IX e X. Lo pus conegut foguèt la lista d'hadits reünits per [[Abu Bakr as-Siddiq|Abu Bakr]] que son autor preferiguèt finalament cremar car crenhiá d'escriure una error. D'autreis ensems fòrça importants son aquelei dau governador Amr bin Hazm, de Jabir ibn Abdullah al-Ansari o de Abdullah ibn Abbas. Enfin, la correspondéncia de Maomet amb de sobeirans estrangiers e quauquei documents d'autors non musulmans, especialament bizantins, se pòdon utilizar mai la datacion d'aquelei documents es mau-segura e leis informacions son generalament fòrça ostilas a Maomet<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Walter Emil Kaegi, Jr., ''"Initial Byzantine Reactions to the Arab Conquest"'', Church History, Vol. 38, No. 2 (Jun. 1969), p. 139-149.</ref>. == La contèxte de la Peninsula Aràbia e lei premiereis annadas de Maomet == === Lei contèxtes politic e religiós de la Peninsula Aràbia au sègle VII === ==== Lo contèxte politic ==== Vèrs la fin dau sègle VI, la Peninsula Aràbia èra devesida entre una tièra d'estats e de tribús independents mai o mens somés ais influéncias dei poissanças regionalas situadas a l'entorn de la region, especialament l'[[Empèri Bizantin]], l'Empèri Sassanida e lo reiaume etiopian d'Axom. Aquela divison va èstre un dei factors dau succès de Maomet car li permetiá d'utilizar lei rivalitats localas per formar una fòrça militara. Puei, après lei premierei conquistas e l'unificacion d'un territòri pron important, lo rèsta deis estats vesins èran plus capables de s'oposar ais efectius superioras de l'armada musulmana. Ansin, lo nòrd e lo centre foguèron una zona d'afrontament entre l'[[Empèri Roman]] e lei Pèrs fins a la signatura d'un acòrd de patz en [[384]]. Durant aquelei conflictes, lei Romans prenguèron lo contraròtle provisòri o permanent d'una partida de Mesopotamia e de Siria. Pasmens, après la conclusion de la patz, l'interés de la region perdiguèt son interés tant per lei Romans que per lei Sassanidas e, a partir de la fin dau sègle IV, leis estructuras etaticas acomencèron de declinar au profiech d'un mòde d'organizacion basat sus la tribú dirigida per un cap elegit e un conseu format per la familha d'aqueu cap. Aqueu declin de la poissança deis administracions centralas se renforcèt au sègle VI quand s'acabèt en [[502]] lo periòde de patz entre Bizantins e Sassanidas. Lo sud de la peninsula assostava de populacions diferentas dau nòrd e dau centre<ref>Per exemple, lei lengas dau nòrd e dau sud de la peninsula èra diferentas.</ref>. Sei populacions èran pus sedentàrias mai lei reiuames principaus de la region avián conegut un periòde de declin important dempuei la fin dau sègle V. Aital, la region èra donc venguda un enjòc per leis estats vesins e foguèt ocupada per leis Etiopians puei per lei Sassanidas. Lei dos periòdes d'ocupacion estrangiera foguèron brèva mai aumentèron lo caòs politic de la zona. ==== Lo contèxte religiós ==== La religion de la Peninsula Aràbia au començament dau sègle VII èra compausada d'una mosaïca de religions politeïstas formant probablement tres ensems principaus au nòrd, au centre e au sud que son fòrça mau coneguts per leis istorians actuaus. L'[[Alcoran]] permet de conoisser lo nom d'una partida dei divinitats principalas d'aquela epòca ([[Al Lat]], [[Hubal]], [[Manat]], [[Nasr]], [[Al ʿUzzā|Uzza]], [[Wadd]], [[Yaghuth]], [[Yaʿuq]]...). Tanben, sembla d'existir un culte dei mòrts fòrça popular entre lei populacions sedentàrias<ref name="Chabry">'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Chabry e Annie Chabry, ''Identités et stratégies politiques dans le monde arabo-musulman'', Edicion L'Harmattan (2001), p. 32-33.</ref>. La Ka'ba de [[La Mèca]] èra un dei luòcs sacrats pus importants d'aqueu politeïsme<ref name="Chabry"/> mai sembla que d'autrei bastidas similaras existiguèsson dins d'autrei vilas. Enfin, existía tanben de comunautats crestianas e jusievas. Vèrs la fin dau sègle VI, aquela religion politeïsme deviá conoisser una crisi — au mens parcialament — en causa dei mors d'una partida de la societat de l'epòca. D'efèct, en fòra dau movement creat e animat per Maomet, divèrsei temptativas se debanèron còntra lo culte dei divinitats existent e còntra de mors jutjats tròp decadents (luxúria, alcolisme...). La principala foguèt aquela menada per lei Hanifs per remplaçar lo politeïsme arabi per un monoteïsme estrict basat sus leis ensenhaments dau profèta [[Abraam]] de la [[Genèsi]]. De mai, unei movements similars anoncièron la venguda pròcha dau « Profèta ultim » e certanei comunautats religiosas acomencèron una lucha acarnada per ganhar lo sostèn dau futur « mandador dau cèu ». Tot aquò va donc constituir un contèxte fòrça favorable a Maomet e explica en partida la rapiditat relativa de son succès. === La naissença e la jovença de Maomet === [[Fichièr:Cave Hira.jpg|thumb|right|La bauma de Hira onte Maomet entendèt la premiera partida de sei revelacions.]] Segon la tradicion, Maomet nasquèt vèrs [[570]]<ref name="Data de naissença"/> dins la vila de [[La Mèca]] au sen dau clan Hashim de la tribú Quraych<ref name="Tillier e Blanquis"/>. A l'epòca, La Mèca aviá aprofichat lo caòs politic de la Peninsula Aràbia per venir una etapa importanta sus lei rotas comercialas entre [[Iemèn]] au sud e l'Orient Pròche au nòrd. Per aquò, la tribú Quraych aviá desvolopat divèrseis activitats comercialas e financieras (bancas, entrepaus...) e aviá segurizada una partida dei rotas de la region. Pasmens, maugrat aqueu desvolopament, la vida èra encara malaisada e la pauretat, i comprés de periòdes de famina, regardava la màger part deis abitants de la vila. L'enfança de Maomet foguèt marcada per aquela pauretat e per la pèrda de son paire avans sa naissença e de sa maire a sièis ans. Foguèt alora reculhit per son oncle Abu Talib qu'èra lo cap dau clan Hashim. Vengut adult, acomencèt una carriera comerciala dins lei caravanas entre la Peninsula Aràbia e Siria. I intrèt au servici d'una veusa rica, Khadija, que vendriá sa frema. Lo pareu auriá uneis enfants mai solament quatre filhas subrevisquèron<ref name="Tillier e Blanquis"/>. Aqueu maridatge li permetèt tanben d'obtenir un estatut sociau respectat dins la vila de La Mèca. Leis annadas seguentas de sa vida son mau conegudas fins a [[610]] quand se debanèt lo cambiament decisiu de sa vida. D'efèct, durant aqueu periòde, prenguèt l'abitud d'anar meditar dins lei baumas dau relarg de [[La Mèca]]<ref>Aquelei baumas assostavan ja la comunautat deis ascètas hunafa de tendància monoteïsta.</ref>. I entendèt una votz, atribuida per la seguida a l'àngel Gabrièl, li faire una tièra de revelacions de la paraula de Dieu e li ordonar de lei recitar au rèsta de la populacion. Après quauqueis esitacions, Maomet reüniguèt un grop d'amics per parlar d'aquelei revelacions. Lo sostèn rapid de sa frema l'encoratjèt de començar sei predicacions<ref name="Tillier e Blanquis"/>. == Lei premiers pas de l'Islam == [[Fichièr:Exil musulman.png|thumb|right|Exils musulmans de 615 e de 622.]] Lo començament de la predicacion de Maomet foguèt relativament malaisat en causa de l'ostilitat de l'aristocràcia e de la màger part de la populacion de La Mèca. De mai, una partida dei premiers musulmans foguèt victima de la repression dei familhas pus poderosa. Vèrs la fin deis annadas 610, la posicion de Maomat venguèt donc tant malaisada que deguèt s'exilar a Medina en [[622]]. Leis annadas entre 610 e 622 son mau conegudas per leis [[Istòria|istorians]]. Durant aqueu periòde, lo nombre de partisans deis ensenhaments de Maomet, que se diguèron pauc a pauc musulmans, aumentèt pauc a pauc a partir dau nuclèu de sa familha e de seis amics. Pasmens, aqueu desvolopament se turtèt ais interés de l'aristocràcia e deis autoritats de La Mèca. De mai, una partida de la populacion èra ostila a seis atacas còntra lei divinitats tradicionalas. Ansin, lei fidèus desprovesits de proteccions clanicas deguèron faciar de persecucions e certanei s'exilèron en Abissinia vèrs [[615]]. Maomet eu meteis, maugrat la proteccion de son oncle fins a sa mòrt (en [[619]]), foguèt la victima de vexacions. L'annada 619 foguèt lo tornant decisiu dau periòde. D'efèct, lei mòrts quasi simultanèas d'Abu Talib e de Khadidja privèron Maomet de sei sostèns principaus. D'efèct, lo cap novèu dau clan Hashim foguèt son oncle Abu Lahab qu'èra ostil ais idèas de son nebot. Pasmens, gràcias ai ligams familiaus entre elei — Maomet èra son nebot — acceptèt de li donar una proteccion provisòria. Aquela proteccion permetèt au profèta de demorar dins La Mèca per cercar un sostèn dins una autra vila. En 621, capitèt a la demanda deis abitants, una mediacion entre doas tribús dau relarg de Medina. Satisfachs, leis abitants abandonèron lo culte politeïsta tradicionau e mandèron una delagacion per l'assegurar de son sostèn e de son proteccion. Maomet e sei partisans quitèron pauc a pauc [[La Mèca]] per s'installar a Medina. La fin d'aquela partença, dicha l'[[Hègira]], se debanèt lo 24 de setembre de 622 e marquèt lo començament dau calendièr musulman. == La fondacion politica de l'Umma == === La « Constitucion de Medina » === Après son arribada a Medina, Maomet capitèt de venir lo cap d'un estat teocratic monoteïsta unificant divèrsei tribús sota un tipe d'organizacion novèu. Sa basa èra la formacion d'una comunautat religiosa dicha Umma gropant totei lei musulmans sensa consideracion d'origina tribala o etnica. Dos procès permetèron d'agantar aquel objectiu. Lo premier foguèt una tièra de negociacions amb lei tribús localas, leis abitants de Medina e lei partisans de Maomat exilat de La Mèca. Lo resultat d'aquelei negociacions es un ensems de documents dich « Constitucion de Medina » que definiguèt lei drechs e lei devers d'aquelei grops e permetèt de donar una premiera basa de lèis estructurant l'Umma. Lo segond foguèt l'adopcion per Maomet d'una partida dei rites d'autrei religions monoteïstas coma lo judaïsme (juni, preguiera de miegjorn...) e lo desvolopament de rites pròpris coma la preguiera en direccion de La Mèca e non plus de Jerusalèm. La Mèca foguèt revendicada coma lo santuari de la religion novèla en [[623]]. Aquel òbra religiosa permetèt « d'arabizar » l'islam e aumentèt sa popularitat. Aliat au prestigi militar e diplomatic de Maomet après lei succès de seis armadas, permetèt d'espandre rapidament l'islam dins tota la peninsula. === La guèrra entre Medina e La Mèca === La guèrra entre Medina e La Mèca acomencèt rapidament après l'Hègira. Sei causas principalas èran l'ostilitat entre lei doas vilas, l'ostilitat d'una partida deis elèits de La Mèca còntra Maomet e la revendicacion de la vila coma santuari per Maomet en [[624]]. Lo conflicte se debanèt en doas etapas principalas de [[624]] a [[628]] puei en [[630]]. La premiera partida acomencèt amb una tièra d'atacas de Medina còntra lei caravanas de La Mèca marcadas per lei victòrias d'al-Nakhla e de [[Batalha de Badr|Badr]]. Pasmens, après aqueulei succès, lei musulmans foguèron desfachs a [[Batalha d'Uhud|Uhud]] en [[625]] onte Maomet foguèt bleçat e, en [[626]], lei tropas de La Mèca menacèron de conquistar Medina. La repression deis advèrsaris de Maomet a [[Medina]] (certanei tribús [[judaïsme|jusievas]], certanei convertits « ipocritas »...) li permetèt de reorganizar sei tropas e de menar una tièra d'ofensivas victoriosas en [[627]] e en [[628]] còntra leis interés comerciaus de [[La Mèca]] situats au nòrd de Medina. En [[628]], de negociacions permetèron de conclure una trèva de dètz [[annada]]s. Maomet acceptèt tanben de mantenir l'important romavatge anuau de [[La Mèca]] que foguèt integrat au sen dei principaleis obligacions de l'[[islam]]. Aquò permetèt de neutralizar a cha pauc l'oposicion ai musulmans au sen de l'aristocracia de [[La Mèca]] e favorizèt finalament la conversion de sa populacion. Ansin, la segonda partida de la guèrra en 630 aguèt una eissida totalament diferenta de la premiera. La represa dau conflicte foguèt entraïnada per un conflicte entre una tribú aliada de La Mèca e una tribú de Medina. Pasmens, aqueu còp, la màger part deis elèits de La Mèca èran plus ostilas a Maomet. De negociacions secrètas se debanèron e lei musulmans conquistèron finalament la vila sensa combat en genier de [[630]]. La màger part de la populacion venguèt musulmana. La Ka'ba foguèt desbarassada deis estatuas dei divinitats politeïstas e venguèt un dei simbòls de l'islam. === Lei darriereis annadas de la vida de Maomet === [[Fichièr:Orient Pròche en 632 (a la mòrt de Maomet).png|thumb|right|Extension dau territòri islamic en 632 a la mòrt de Maomet.]] Lei darriereis annadas de la vida de Maomet foguèron caracterizadas per un important esfòrç diplomatic e militar que son objectiu èra d'espandre l'islam, per la finalizacion dei revelacions divinas acomençadas en [[610]] e per la definicion dau rite dau romavatge a La Mèca. L'expansion de l'islam foguèt l'objectiu quasi unic de la diplomacia de Maomet après la presa de La Mèca. Divèrseis expedicions foguèron organizadas per convertir la Peninsula Aràbia. Lo prestigi e la poissança militara dei musulmans favorizèron una conversion generalament pacifica. Pasmens, certanei tribús assaièron de resistir, çò qu'entraïnèt de guèrras. La principala se debanèt còntra la confederacion Hawazin sostenguda per la vila de Taif. S'acabèt per una victòria musulmana que renforcèt mai lo prestigi de Maomet. Ansin, a sa mòrt, lei musulmans contrarotlèron la màger part de la Peninsula Aràbia e tenián una armada poderosa que permetèt la conquista d'un empèri important ai [[Sègle VII|sègles VII]] e [[Sègle VIII|VIII]]. Au nivèu religiós, la fin de la vida de Maomet marquèt la fin de sei revelacions que foguèron registrats a partir deis annadas 630-640 per formar lo libre sacrat dei musulmans, l'[[Alcoran]], e lei recuelhs d'hadits que forman una basa importanta de la tradicion musulmana. D'autra part, l'annada [[632]] veguèt Maomet realizar son premier e unic romavatge dins la vila de La Mèca e poguèt ne'n determinar lei reglas e lei rites. == La mòrt e la succession de Maomet == La definicion dei rites dau romavatge de La Mèca foguèt la darriera òbra majora de Maomet. Après son retorn a Medina, foguèt rapidament victima d'una malautiá e moriguèt lo 8 de junh de [[632]]. Foguèt enterrat dins son ostau-mosqueta de la vila. Aviá pas laissat d'instruccions per sa succession. Sei companhons designèron donc [[Abu Bakr as-Siddiq|Abu Bakr]] per li succedir amb lo títol de califa. Aqueu darrier capitèt de reprimir lei revòutas causadas per la mòrt dau Profèta, d'acabar la conquista de la Peninsula Aràbia e d'acomençar la redaccion de l'[[Alcoran]] gropant lei revelacions de Maomet. == L'estatut religiós de Maomet == Per lei musulmans, Maomet es lo darrier dei profètas e dei messatgiers car acabèt lo cicle de revelacions dei religions abraamicas. Son ròtle es donc de restaurar la fe non corrompuda dau monoteïsme originau. De mai, la vida de Maomet (Sira) e lei tradicions basadas sus son ensenhament (Sunna) son de basas importantas de la fe musulmana. == Annèxas == === Liames intèrns === * [[Abu Bakr as-Siddiq]]. * [[Califat Omeia]]. * [[Islam]]. * [[Umar]]. === Nòtas === {{Referéncias|grop=nt.}} === Referéncias === <references/> === Bibliografia === * {{cite book | last = Roger Arnaldez | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Seghers | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Mahomet | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1975 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Maxime Rodinson | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Seuil | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Mahomet | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 1968 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Ibn Hicham (trad. Wahib Attalah) | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Fayard | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = La biographie du Prophète Mahomet | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2004 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Ibn Ishaq (trad. Abdurrahmân Badawî) | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Al Bouraq | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Muhammad | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2001 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Henri Pirenne | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = PUF | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = Mahomet et Charlemagne | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2005 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Tabari (trad. Herman Zotenberg) | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Actes-Sud/Sindbad | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = La chronique, Histoire des prophètes et des rois, vol. I « De Salomon à la chute des Sassanides » | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2001 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} * {{cite book | last = Tabari (trad. Herman Zotenberg) | first = | authorlink = | last[n] = | first[n] = | author[n]-link = | editor = Actes-Sud/Sindbad | editor-link = | editor[n]-last = | editor[n]-first = | editor[n]-link = | others = | title = La chronique, Histoire des prophètes et des rois, vol. II « Mohammed, sceau des prophètes » | trans_title = | url = | archiveurl = | archivedate = | format = | accessdate = | type = | edition = | series = | volume = | date = | origyear = | year = 2001 | month = | publisher = | location = | language = francés | isbn = | oclc = | lccn = | doi = | bibcode = | id = | page = | pages = | nopp = | at = | chapter = | trans_chapter = | chapterurl = | quote = | ref = | laysummary = | laydate = | author-mask = | author-name-separator = | author-separator = | display-authors = | separator = | postscript = | lastauthoramp = }} [[Categoria:Islam]] [[Categoria:Maomet| ]] [[Categoria:Naissença en 570|Maomet]] [[Categoria:Decès en 632|Maomet]] [[Categoria:Vocabulari de l'islam]] e0ygp8yg22dfmbz2wykaagucluo5zky 0 58368 2509661 2502565 2026-09-29T10:14:27Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509661 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}}{{Infobox Escrivan | nom = Max Felip Delavouët | imatge =File:Portrait Mas-Felipe Delavouët.jpg | talha imatge = 250px | legenda = | nom de naissença = ''Max-Philippe Delavouët'' | nom aliàs ='' Mas-Felipe Delavouët'' | data de naissença = [[22 de febrier]] de [[1920]] | luòc de naissença = [[Marselha]] | data de decès = [[18 de decembre]] de [[1990]] | luòc de decès = [[Grans]] | activitat = [[poèta]] | lenga = [[occitan]], [[francés]] | genre = [[poesia]] | movement = | distincions = <!-- Listar las donadas de las seccions çaiaprèp entre las balisas <div></div> E levetz pas las balisas <!- -> que quand las seccions son completadas --> <!-- | òbra = <div> * </div> --> <!-- | complement = <div> * </div> --> }} '''Max Felip Delavouët''' (en [[grafia mistralenca]] ''Mas-Felipe Delavouët''; en [[francés]] ''Max-Philippe Delavouët'') ([[Marselha]], [[22 de febrièr|22 de febrier]] de [[1920]] - [[Grans]], [[18 de decembre]] de [[1990]]) es un autor [[Occitània|occitan]] e es un dei poètas [[provença]]us màgers dau [[sègle XX]]. Totei sei composicions s'amassèron e se publiquèron en garbas simplament entitoladas ''Poèmas'' (''[[Pouèmo]]''). D'unei prepausèron oficialament que recebèsse lo [[Prèmi Nobel]] de literatura. == Biografia == {{...}} == Òbra literària == {{...}} == Publicacions == === Poesia === * ''Quatre cantico pèr l’age d’or'' (''Quatre cantics per l’atge d’aur'') amassant ''Cantico dóu bóumian que fuguè torero'' (''Cantic dau bomian que fuguèt torero'') ; ''Cantico de l'ome davans soun fiò'' (''Cantic de l’òme davans son fuòc'') ; ''Cantico pèr lou blad'' (''Cantic per lo Blat'') ; ''Cantico pèr nosto amo roumano'' (''Cantic per nòstra arma romana''), litografias d’August Chabaud, Baile Verd, 1950. * ''Uno pichoto Tapissarié de la Mar'' (''Una pichòta Tapissariá de la Mar''), fustas gravadas d’Enric Pertús, Baile Verd, 1951. * ''Pouèmo pèr Evo'' (''Poèma per Eva''), fustas gravadas de Jean-Pierre Guillermet, Baile Verd, 1952. * ''Istòri dóu Rèi mort qu’anavo à la desciso'' (''Istòria dau Rei mòrt qu'anava a la descisa''), Baile Verd, 1961. * ''Amour di Quatre Sesoun'' (''Amor dei Quatre Sasons''), Baile Verd, 1964. * ''Camin de la Crous'' (''Camin de la Crotz''), Baile Verd, 1966. * ''Fablo de l’Ome e de si soulèu'' (''Faula de l’Òme e de sei Soleus''), Baile Verd, 1968. * ''Pouèmo I '': ''Pouèmo pèr Evo'' (''Poèma per Èva'') ; ''Courtege de la Bello Sesoun'' (''Cortegi de la Bèla Sason'') ; ''Blasoun de la Dono d’Estiéu'' (''Blason de la Dòna d’Estiu'') ; ''Cansoun de la mai auto Tourre'' (''Cançon de la mai auta Torre'') ; ''Ço que Tristan se disié sus la mar'' (''Çò que Tristan se disiá sus la mar''), Ed. José Corti, 1971. * ''Pouèmo II'' : ''Danso de la pauro Ensouleiado'' (''Poèmas II:'' ''Dança de la Paura Ensolelhada'') ; ''Camin de la Crous'' (''Camin de la Crotz'') ; ''Pèiro escricho de la Roso'' (''Pèira escricha de la Ròsa'') ; ''Istòri dóu Rèi mort qu’anavo à la desciso'' (''Istòria dau Rei mòrt qu'anava a la descisa'') ; ''Lo Pichot Zoudiaque ilustra'' (''Lo pichòt Zodiac illustrat'') ; ''Lusernàri dóu Cor flecha'' (''Lusernari dau Còr flechat''), Ed. José Corti, 1971. * ''Pouèmo III '': ''Balado d’aquéu que fasié Rouland'' (''Poèma III: Balada d'aqueu que fasiá Rotland''), Ed. José Corti, 1977. * ''Pouèmo IV'' : ''Inferto à la Rèino di mar'' (''Poèmas IV: Infèrta a la Reina dei mars'') ; ''Ouresoun de l’Ome de vèire'' (''Orason de l’Òme de veire'') ; ''Dicho de l’Aubre entre fueio e racino'' (''Dicha de l’Aubre entre fuelhas e racinas''), C.R.E.M., Sant Romieg de Provença, 1983. * ''Pouèmo V'' : ''Cant de la tèsto pleno d’abiho'' (''Poèmas V: Cant de la tèsta plena d’abelhas''), C.R.E.M., Sant Romieg de Provença, 1991. * ''Cansoun de l'amour dificile'' (''Cançon de l'amor dificil''), Baile Verd, 1993. * ''Cansoun de la Printaniero'' (''Cançon de la Printaniera''), ilustracions de Charles-François Philippe, Baile Verd, Grans, 2005. * ''L’ Endormida'' (''L’ Endourmido''), dins ''Anthologie de la poésie française du {{s mini-|XX|e}}e siècle'', vol. 2, Gallimard (Poésie), 2000. * ''Lou Camin de la Crous di Gardian'' (''Lo Camin de la Crotz dei Gardians''), Ed. L’Aucèu libre, 2009, introducion e nòtas de Glaudi Mauron. === Poesia, reedicions === * ''Cantico pèr nosto amo roumano'' (''Cantic per nòstra anma romana''), C.R.D.P., 1979. * ''Cantico dóu bóumian que fuguè torero'' (''Cantic dau bomian que fuguèt torero''), C.R.E.M., Sant Romieg de Provença, 1990. * ''Fablo de l’ome e de si soulèu'' (''Faula de l’òme e de sei soleus''), C.R.E.M., Sant Romieg de Provença, 1996. * ''Cantico pèr lou blad'' (''Cantic per lo blat'') e ''Cantico de l’ome davans soun fiò'' (''Cantic de l’òme davant son fuòc''), C.R.E.M., Sant Romieg de Provença, 2001. * ''Pouèmo pèr Evo'' (''Poèma per Eva''), Centre Mas-Felipe Delavouët, Grans, 2010. * ''Courtege de la bello sesoun'' (''Cortegi de la bèla sason''), C.M.F.D., Grans, 2012. * ''Istòri dóu rèi mort qu’anavo à la desciso'' (''Histoire du roi mort qui descendait le fleuve''), C.M.F.D., Grans, 2013. * ''Cansoun de la mai auto tourre'' (''Chanson de la plus haute tour''), C.M.F.D., Grans, 2014. * ''Lou pichot Zoudiaque ilustra'' (''Le petit Zodiaque illustré''), C.M.F.D., Grans, 2015. * ''Amour di Quatre Sesoun'' (''Amour des Quatre Saisons''), C.M.F.D., 2015 [réédition en fac-similé réduit]. * ''Ço que Tristan se disié sus la mar'' (''Ce que Tristan se disait sur la mer''), C.M.F.D., 2017. === Autreis òbras poeticas === * ''Les arbres de Ben Lisa'', photographies originales de René Ben Lisa, tirage sérigraphique d'Yves Rigoir, poèmes de Max-Philippe Delavouët, 1964 (13 exemplars). * ''Moisson'', photographies originales d’Yves Rigoir accompagnées de poèmes de Max-Philippe Delavouët, Lambesc, 1967 (14 exemplars). * ''Sabo'', photographies originales d’Yves Rigoir accompagnées de textes bilingues de Max-Philippe Delavouët, Lambesc, 1988 (14 exemplars). * ''Écritures'', photographies originales de Martha Jordan, accompagnées de poèmes de Max-Philippe Delavouët, Genève, 1988 (30 exemplars). * ''L’Ange foudroyé'', photographies originales  de Martha Jordan, accompagnées de poèmes de Max-Philippe Delavouët, Genève, 1990 (30 exemplars). === Teatre === * ''Teatre'' (''Théâtre'' ) réunissant ''Ercule e lou roussignòu'' (''Hercule et le rossignol'') ; ''Benounin e li capitàni'' (''Bénounin et les capitaines'') ; ''Lis escalié de Buous'' (''L’escalier de Buoux''), C.R.E.M., 2000. * ''Lou Cor d’Amour amourousi'' (''Cœur d’amour épris''), C.M.F.D, Grans, 2011. * ''Tistet-la-Roso o lou quiéu dóu pastre sènt toujour la ferigoulo'' (''Tistet-la-Rose ou le cul du berger sent toujours le thym''), C.M.F.D/C.R.E.M., Grans, 2016. === Prefaci === * ''Durance'', photographies originales  d’Yves Rigoir, Lambesc, 1961. * ''Objets sculptés par les Bergers de Provence'', photographies originales  d’Yves Rigoir, Bayle-Vert, 1965. * ''Les Ballades de François Villon'', Louis Jou, 1974. * ''La cuisine provençale de tradition populaire'' de René Jouveau, éd. du Message, Berne, s.d. avec des illustrations de Mas-Felipe Delavouët. * ''Patrimòni'' (''Patrimoine''), ''La Dicho dóu Vièi Granouien'', (''Le Dire du Vieux Gransois''), C.R.D.P., Marseille, 1981. * ''Auguste Chabaud : L’Homme et le Cadre'', éd. Cercle d’Art, 1983. === Cinèma === * ''La Marche des rois'', réalisation Yves Rigoir, scénario de Mas-Felipe Delavouët, décors de Paul Coupille, Genève, TV romande, 1966. * ''L'Arbre et le Soleil : Mas-Felipe Delavouët et son pays'', film de Jean-Daniel Pollet, émission Océaniques, FR3, 1991. == Nòtas e referéncias == <references /> == Annèxas == === Fònts === * Claude Mauron, ''Bibliographie de Mas-Felipe Delavouët'', Centre de Recherches et d’Études Méridionales, 1992. * Claude Mauron, ''Bibliographie de Mas-Felipe Delavouët : premier supplément'', Centre de Recherches et d’Études Méridionales, 2001. * Claude Mauron, ''La vie et l’œuvre de Max-Philippe Delavouët : notice bio-bibliographique'', dans ''Polyphonies'' n° 21-22, hiver 1996-1997, {{p.|49-52}}. === Bibliografia === ==== Articles de premsa ==== ;Articles pareguts après 2000 * Claude Mauron, "Initiation à la géographie poétique de Max-Philippe Delavouët"'', La pensée de Midi'', {{n°|1}}, 2000/1, {{p.|74-79}}. * Philippe Gardy, "Réémergences de l'épopée dans la littérature en occitan de la deuxième moitié du XXème siècle", dans ''Les genres littéraires émergents'', textes rassemblés et présentés par Jean-Marie Seillan, l'Harmattan, 2005 ({{p.|265-282}}). * Céline Magrini-Romagnoli, "Max-Philippe Delavouët et l’art roman en Provence", ''La France Latine'' {{n°|147}}, 2008, {{p.|151-191}}. * Philippe Gardy, [http://books.openedition.org/pulm/400 "Terroir nouveau"], {{p.|9-28}} ; Jean-Yves Casanova, [http://books.openedition.org/pulm/403 "Echos de la parole entre ciel et terre : Max Rouquette, Max-Philippe Delavouët"]'', ''{{p.|31-47}}, dans ''Max Rouquette et le renouveau de la poésie occitane. La poésie d’oc dans le concert des écritures poétiques européennes (1930-1960)'', Ph. Gardy et M.-J. Verny coord.'', Études occitanes'' {{n°|5}}, P.U.M., Montpellier, 2009. * Céline Magrini-Romagnoli,  "Adam et son arbre chez trois écrivains de l’enracinement : André de Richaud, Charles-Ferdinand Ramuz et Max-Philippe Delavouët", ''La France Latine'' {{n°|151}}, 2010, {{p.|117-192}}. * Céline Magrini-Romagnoli,  "Cor d’Amour amourousi de Max-Philippe Delavouët, un ‘ballet parlé’ en provençal moderne, inspiré du Livre du Cœur d’Amour espris", {{p.|35-47}}, dans ''Les Arts et les Lettres en Provence au temps du roi René'', de Chantal Connochie-Bourgne et Valérie Gontero-Lauze, P.U.P., 2013. ==== Obratges critics ==== * Jean Thunin : ''La présence et le mythe : lecture de l’œuvre poétique de Mas-Felipe Delavouët'', La Destinée, Salon-de-Provence, La Destinée, 1984. * Pierre Boutang : ''Mas-Felipe Delavouët : L'Âge d'or et le Poème pour Eve'' dans la Source sacrée : les Abeilles de Delphes II, éd. du Rocher, 2003. * Felip Gardy, ''Figuras dau poèta e dau poèma dins l’escritura occitana contemporeana : Marcela Delpastre, Mas-Felipe Delavouët, Bernat Manciet, Renat Nelli, '' éd. Jorn, 2003. ==== Memòrias universitàrias ==== * Jacky Leroy, ''L’œuvre poétique de Mas-Felipe Delavouët : une lecture écrite'', Université Catholique de Louvain, 1971 (174 p. dact.). * Maryse Wehrung, ''Mas-Felipe Delavouët, poète provençal : problème de'' ''thématique'',  sous la direction de Georges Straka, Université de Strasbourg, 1979 (108 p. dact.). ==== Revista ==== * ''Cahiers du Bayle-Vert'' 1, 2010, ''Autour d'Eve'' * ''Cahiers du Bayle-Vert'' 2, 2011, ''Autour de Coeur d’Amour '' * ''Cahiers du Bayle-Vert'' 3, 2012, ''Autour du Cortège de la Belle Saison '' * ''Cahiers du Bayle-Vert'' 4, 2013, ''Autour de Histoire du Roi mort qui descendait le Fleuve '' * ''Cahiers du Bayle-Vert'' 5, 2014, ''Autour de Chanson de plus haute Tour '' * ''Cahiers du Bayle-Vert'' 6, 2015, ''Avec le temps..''. * ''Cahiers du Bayle-Vert'' 7, 2016, ''Autour du théâtre..''. === Liames extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20170708194837/http://www.delavouet.fr/ Site du Centre Mas-Felipe Delavouët] * {{pdf}} [https://web.archive.org/web/20160303180112/http://www.delavouet.fr/docs/notice_bio.pdf Claude Mauron, notice bio-bibliographique] * {{pdf}} [http://www.cairn.info/load_pdf.php?ID_ARTICLE=LPM_001_0074 Claude Mauron, « Initiation à la géographie poétique de Max-Philippe Delavouët », ''La Pensée de Midi'', {{numéro|2000}}/1] * [https://web.archive.org/web/20200128235158/http://www.litterature-lieux.com/fiche-site-291.html Fédération des Maisons d'écrivain & des patrimoines littéraires] * [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/dapamer_fr Lieu de mémoire inscrit monument historique depuis 1996] * [https://web.archive.org/web/20180101083527/http://www.infos-patrimoinespaca.org/index.php?menu=9&num_article=152&mp=2&cptcom=0 Maison des illustres en 2014] {{multibendèl|LitOc|Portal Provença}} [[Categoria:Literatura occitana|Delavoët]] [[Categoria:Escrivan occitan del sègle XX|Delavoët]] [[Categoria:Literatura provençala|Delavoët]] [[Categoria:Escrivan dau país de Marselha|Delavoët]] [[Categoria:Naissença en 1920|Delavoët]] [[Categoria:Naissença a Marselha|Delavoët]] [[Categoria:Decès en 1990|Delavoët]] kkle3he4qz2lh7al3ev0xzgvivommkj 0 64922 2509628 2285308 2026-09-28T15:50:09Z Kent Wang 65448 Utilizar l'imatge de Wikidata 2509628 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Imatge:{{#property:P18}}|thumb|Estatua de D. José I en la ''Praça do Comércio'']] [[Fichièr:Lisbon Praça do Comércio BW 2018-10-03 13-33-44 s.jpg|vinheta|Arc de Trionf de la [[Rua Augusta]], en la ''Praça do Comércio'']] La '''Praça do Comércio''' ({{cita|Plaça del comèrci}}), mai coneguda coma '''Terreiro do Paço''', es una plaça del quartièr [[Baixa]] de [[Lisbona]] situada sus las ribas de [[Tage]], dins la zòna ont foguèt localizat lo palais dels reis de [[Portugal]] pendent prèp de dos sègles. Es una de las mai grandas Plaças d'[[Euròpa]], amb prèp de {{unitat|36000|m²}} ({{unitat|180|m}} x {{unitat|200|m}}). En [[1511]], lo rei [[Manuel I de Portugal|D. Manuel I]] transferiguèt la seuna residéncia del [[Castelo de São Jorge]] cap a aqueste site prèp del flum. Lo [[Paço da Ribeira]], coma sa bibliotèca de {{formatnum:70000}} volums, foguèron destruits per lo [[tèrratrem de Lisbona de 1755]]. A la reconstruccion, la [[plaça]] venguèt l'element fondamental del plan del [[Marqués de Pombal]]. Los edificis, amb d'arcadas qu'entornejan la plaça, albèrgan qualques Ministèris del Govèrn Portugués, amb l'excepcion del famós cafè ''[[Martinho da Arcada]]'', lo mai vièlh de Lisbona, e un dels preferits de [[Fernando Pessoa]]. Après la [[Revolucion de 1910]] los edificis foguèron pintats en ròse republican. Tornèron recentament a sa color originala, lo jaune. Lo costat sud, amb sas doas torres carradas, es tornat cap a [[Tage]]. Çò que foguèt totjorn la dintrada nòbla de [[Lisbona]] e, per la grasas de [[marbre]] del Cai de las Colomnas, venent del flum, desbarquèron la reialtat, caps d'Estat e diplomatas. Autres còps de personas, un còp per setmana dempuèi aqueste cai, se banhavan nudas - çò que causèt indignacion a l'epòca. Al centre de la plaça, i a l'estatua equèstra de [[Josèp Ier de Portugal|D. Josèp I]], erigida en [[1775]] per [[Joaquim Machado de Castro]], lo principal escultor portugués del sègle XVIII. Amb lo temps, l'estatua de [[bronze]] prenguèt una patina verda. Al costat nòrd de la plaça, i a l'[[Arc de trionf|Arc de Trionf]] de la [[Rua Augusta]], es la dintrada del quartièr de [[Baixa]]. La plaça serviguèt de parc d'estacionament fins al decenni de 1990, mas uèi aqueste vast espaci s'utiliza per d'eveniments culturals e d'espectacles. ==Eveniments istorics== Lo 1{{èr}} de febrièr de 1908, lo rei [[Carlos I de Portugal|D. Carlos]] e son filh Loís Felip foguèron assassinats quand passavan en la plaça. Lo 25 d'abril de 1974, la plaça foguèt lo teatre de las operacions de la [[Revolucion dels ulhets]], que capvirèt lo govèrn de [[Marcello Caetano]] e l'''[[Estado Novo]]''. ==Vejatz tanben== *[[Baixa]] *[[Rua Augusta]] *[[Marqués de Pombal]] [[Categoria:Lisbona]] [[Categoria:Plaça de Lisbona]] 6trxfqk1d6c18iceinqp84esctgkl9r 0 70025 2509634 2415570 2026-09-28T23:45:06Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509634 wikitext text/x-wiki {{1000 fondamentals}} {{Dialècte Lengadocian}} [[File:Montgolfiere (1).jpg|thumb|right|Una [[montgolfièra]], un exemple d'aeronau.]] Una '''aeronau''' es un mejan de [[transpòrt]] capable de s'enlairar e de se desplaçar en [[altitud]] dins l'[[atmosfèra terrèstra]]. Se distinguís doas categorias principalas d'aeronaus en foncion del mejan de sustentacion utilizat. L'[[aerostat]] utiliza una [[fòrça]] estatica e es sovent dit « mai leugièr que l'air ». La [[montgolfièra]] o lo [[dirigible]] fan partida d'aquela categoria. L'[[aerodin]] engendra una fòrça dinamica per equilibrar son [[pes]] e es sovent dit « mai pesuc que l'air ». L'[[avion]] o l'[[elicoptèr]] son d'exemples d'aeronaus d'aquela categoria. Uèi, los aerodins predominan largament e los aerostats son redusits a d'aplicacions especificas. Los aeronaus apareguèron a la fin del sègle XVIII pels aerostats e au començament del sègle XX pels aerodins. Ocupan un ròtle important dins lo mond actual. En efièch, lo [[vòl]] es un mejan de desplaçament mai rapid que los mejans de transpòrts terrèstres o maritims. L'[[aeronautica]], lo domeni [[sciéncia|scientific]] e [[tecnica|tecnica]] que s'ocupa d'estudiar, de concenbre e de contraròtlar los aeronaus, es una branca importanta de l'[[economia]] modèrna (especialament en [[Occitània]]). Los practicants de l'aeronautica son tradicionalament dits [[aviator]]s e aviatrises mai lo tèrme pilòt ven mai e mai frequent dins lo [[lengatge]] ordinari. == Istòria == {{Article detalhat|Istòria de l'aviacion}} L'istòria de las aeronaus es ligada a la de l'aviacion en general. Es donc possible de la dividir en cinc periòdes que correspondon als pionièrs del vòl (globalament abans 1914), a la [[Primièra Guèrra Mondiala]], a l'[[entre doas guèrras]], a la [[Segonda Guèrra Mondiala]] e a l'èra actuala (dempuèi 1945). Las primièras experiéncias realas datan del sègle XVIII, mas de projèctes mai ancians son atestats pendent l'[[Edat Mejana]] e la [[Renaissença]]. Los dos conflictes mondials foguèron marcats per de progrèsses [[tecnologia|tecnologics]] plan importants. Lo periòde actual, dempuèi los ans 2000-2010, son marcats per lo desvolopament del [[dròne]], una aeronau pilotada a distància o dirigida per un [[ordinator]]. == Classament segon lo mòde de sustentacion == === L'aerostat === {{Article detalhat|Aerostat}} Un [[aerostat]] es comunament nomenat « pus leugièr que l'aire », sa massa essent mendre que la de l'[[aire]] desplaçat. La [[sustentacion]] es assegurada mercé a la [[butada d'Arquimèdes]]. Per produire aquela [[fòrça]], un [[aerostat]] utiliza una envelopa contenent un [[gas]] pus leugièr que l'[[aire]] ambient : d'aire caud per la [[montgolfièra]], d'[[èli]] pels [[balon dirigible|balons dirigibles]]. Dins lo pan orizontal, l'aerostat es immobil a respècte de l'aire ambient e se desplaça mercé als [[vent]]s. Lo contraròtle de la [[trajectòria]] d'una [[montgolfièra]] es assegurat en cambiant d'[[altitud]] per cercar de corrents d'aire anant dins la direccion desirada. Lo [[balon dirigible]] es un balon de [[gas]] equipat d'un [[motor]] que li permet de contraròtlar sa trajectòria. [[File:Foncionament d'una montgolfièra.png|thumb|center|800px|{{center|Principi de foncionament d'una montgolfièra}}]] === L'aerodin === {{Article detalhat|Aerodin}} L'[[aerodin]] es comunament nomenat « pus pesucs que l'aire ». Sa [[sustentacion]] es assegurada per una [[fòrça]] [[aerodinamica]], la [[fòrça portadoira]], qu'es producha mercé a de [[velas (aeronautica)|velas]]. Las velas demandan un [[vent]] relatiu per produire aquela fòrça. Aquel vent relatiu es creat pel movement de las velas dins la massa d'[[aire]]. Existís mantun tipe diferent d'[[aerodin]]s que son definits per lor sistèma de velas. ==== Las velas fixas ==== {{article detalhat|Avion}} Las velas fixas son constituïdas d'alas fixadas de contunh al fuselatge. Fornisson pas de poténcia per la butada e lo movement es produch mercé a un propulsor ([[eliç]]) entrainat per un motor o per un [[reactor]]. L'aparelh a besonh d'una pista d'envòl e d'aterratge. A tanben besonh d'aver una empenta, alimentat per una font d'[[energia]] distinta, per s'orientar dins la massa d'aire. Los [[avion]]s e los [[Ultra leugièr motorizat|ULM]] son d'exemples d'aeronaus de velas fixas. Los [[planaire]]s son un cas particular de velas fixas car son pas [[motor]]izats. Per s'envolar, son tirats per un autre aparelh, generalament un avion dedicat a aquel prètzfach. Pendent lo vòl, produtz l'[[energia]] necessària a son movement gràcias a la conversion de son [[energia potenciala]]. [[File:Foncionament d'un avion.png|thumb|center|800px|{{center|Principi de foncionament d'un avion}}]] ==== Las velas tornejantas ==== Las velas tornejantas son constituïdas d'alas mobilas fixadas a un rotor. La butada es provesida per la [[rotacion]] del rotor que demenís la [[pression]] de l'aire a la verticala de l'aparelh. Aquò permet una utilizacion a partir d'installacions reduchas coma un [[elipòrt]]. Un segond rotor es necessari per permetre d'orientar l'aparelh dins la massa d'aire. Los [[elicoptèr]]s e l'[[autogira]] son d'exemples d'aparelhs de velas tornejantas. ==== Los autres tipes ==== Existís d'autres tipes de velas, mas son d'ara enlà raras : * un [[ornitoptèr]] cèrca d'imitar lo movement dels [[aucèl]]s amb de velas alatejantas. Tecnicament complèxes, aqueles aparelhs son demorats rars perque sas qualitats tecnicas dels ornitoptèrs son limitadas. * un còs portant es un aparelh espacial o ipersonics que produtz una fòrça portadoira gràcias a la forma de lor fuselatge. Pasmens, los còsses portants son demorats a l'estat de prototipes dins l'encastre del programa espacial estatsunidenc. * los aparelhs d'envòl e d'aterratge verticals possedisson de [[rotor]]s rotatius. Combinan atal las caracteristicas de las [[avion]]s per lor vòl e dels [[elicoptèr]]s per lor envòl e aterratge. Son venguts relativament frequent dins qualques domenis, en particular dins las armadas modèrnas. * los avions d'efièch de sòl son d'aparelhs generalament equipats d'alas cortas que vòlan a qualques mètres al dessús del sòl en creant una subrepression entre lo sòl e lor carcassa. Principalament desvolopats pels [[URSS|Sovietics]], son rars. === Galariá fotografica d'aerostats e d'aerodins === <gallery> File:Virgin Hot Air Balloon.jpg|{{center|[[Montgolfièra]], aerostat que se desplaça en foncion del vent.}} File:Zeppellin NT amk.JPG|{{center|[[Balon dirigible]], aerostat dotat d'un motor per orientar sa trajectòria.}} File:P-51 Mustang edit1.jpg|{{center|[[Avion]] d'eliça, aerodin de velas fixas dotat d'un motor d'eliça.}} File:C-141 Starlifter contrail crop1.png|{{center|[[Avion]] de reaccion, aerodin de velas fixas dotat de reactors.}} File:Helicopter rescue sancy takeoff.jpg|{{center|[[Elicoptèr]], aerodin de velas tornejantas.}} File:X24.jpg|{{center|Prototip de [[còs portant]] estatsunidenc de la [[Guèrra Freja]].}} File:BA609 03.jpg|{{center|Prototip d'aparelh d'envòl e d'aterratge verticals civil.}} File:Birdlike plane.jpg|{{center|Prototip d'[[ornitoptèr]].}} File:Bartini VVA-14.jpg|{{center|Rèstas d'un prototip d'[[avion d'efièch de sòl]] sovietic de la [[Guèrra Freja]].}} </gallery> == Classament segon lo mòde de propulsion == === Las aeronaus non propulsadas === Las aeronaus non propulsadas son divèrsas. Los dos tipes principals son lo [[planaire]] e la [[montgolfièra]]. Lo planaire es un [[avion]] sensa [[motor]] qu'es menat en altitud per un autre avion. A generalament d'alas plan longas, una estructura plan fina e un pes reduch. Per mantenir son vòl, pòt utilizar los corrents d'[[aire]] [[Atmosfèra terrèstra|atmosferic]] o davalar cap al sòl per prene de [[velocitat]]<ref>'''(fr)''' Gil Roy, ''Le vol à voile'', Denoêl, 1996.</ref><ref>Existís dels planaires dotats de motors d'aponch que permeton de s'enlairar o facilitar la perseguida del vòl.</ref>. La [[montgolfièra]] es un balon de [[gas]] que pòt èsser calfat per montar o davalar. La seleccion de l'altitud permet de trobar de corrents d'aire anant dins la direccion desirada. === Los sistèmas de propulsion === ==== Los motors d'eliça ==== [[File:YorkMerlin.JPG|thumb|Motor d'eliça.]] Los motors d'eliça son los primièrs [[motor]]s utilizats per propulsar d'[[avion]]s. Son de motors de piston que foncionan segon un principi similar als motors d'automobilas. ermeton la rotacion d'una eliça qu'aspira una granda quantitat d'aire en direccion de l'aparelh. Aquò permet d'aspirar l'avion cap al davant e de crear un flux d'aire que serà accelerat al dessús de las alas e que permetrà de crear la sustention. Aqueles motors son estats regularament perfeccionats en integrant los progrèsses tecnics realizats dempuèi l'aparicion de l'aviacion : passatge del [[maquina de vapor|motor a vapor]] al [[motor de combustion intèrna]], perfeccionament dels [[carburant]]s, etc. Uèi, son encara largament utilizats pels avions qu'an pas besonh d'aténher de velocitats importantas. ==== Los reactors ==== [[File:F100 F-15 engine.JPG|thumb|Ensag d'un reactor aeròbi.]] {{article detalhat|Motor de reaccion}} Los motors de reaccions (o reactors) son de motors apareguts pendent la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Son foncionament es basat sus de [[reaccion quimica|reaccions quimicas]] que produson de quantitats importantas de [[gas|gases]] calfats dins una direccion donada<ref>'''(en)''' Jack L. Kerrebrock, ''Aircraft Engines and Gas Turbines'', The MIT Press, 1992.</ref>. Aquò permet de propulsar l'aeronau, generalament un [[avion]], dins la direccion opausada. La forma de las alas permet alara d'accelerar l'aire que passa al dessús de sa fàcia superiora e de crear la sustencion. Los reactors an un rapòrt pes/poténcia plan favorabla, çò que permet d'aténher de [[velocitat]]s importantas. Equipan donc los avions rapids e los aparelhs espacials. Existís dos grands tipes de propulsors a reaccion, en foncion de l'origina de la matèria projectada a l'exterior : * los reactors anaeròbis projèctan de matèrias contengudas per abans dins lo còs de l'engenh. Son reservats a d'aplicacions particularas, generalament dins lo domeni espacial, car permeten de fabricar de motors-fusadas. * los motors aeròbis qu'aspiran l'aire exterior per assegurar la [[combustion]]. Son los motors mai frequents pels vòls atmosferics. ==== Los rotors ==== [[File:AgustaWestland AW119 Koala (OH-HVM) Finnish border guard Tour de Sky 2014-08-10 03.JPG|thumb|right|[[Rotor principal]] d'un [[elicoptèr]].]] {{article detalhat|Rotor principal}} Los [[rotor]]s son las partidas rotativas que genèran la [[fòrça]] portadoira dels [[elicoptèr]]s o que permeten l'estabilizacion de lor vòl. Son constituïts d'un mast, entrainat per la transmission del [[motor]], que pòrta las palas de l'eliça. Lo nombre de palas vària generalament entre doas e cinc. Es de còps possible de los orientar per modificar las caracteristicas del vòl. Per raport als autres sistèmas de motorizacion sovent utilizats en [[aeronautica]], los rotors an la particularitat d'èsser pas orientats vèrs lo davant de l'aparelh<ref>'''(fr)''' René Mouille, « Des capots aux moyeux rotors : des hélicoptères presque en plastique », ''Revue aerospatiale, numéro hors série : 20 ans d'Aérospatiale'', genier de 1990.</ref>. == Caracteristicas del vòl == === Domeni de vòl === [[File:F-104A flight envelope.jpg|thumb|right|Domeni de vòl d'un avion [[Lockheed F-104 Starfighter|F-104]].]] {{article detalhat|Domeni de vòl}} Lo [[domeni de vòl]] d'una aeronau es l'espaci ont pòt evoluar en foncion de sas caracteristicas aerodinamicas e de sos limits de securitat. Es generalament exprimit en [[velocitat]], en [[factor de carga]] e en [[altitud]]. Es representat per un diagrama exprimissent la velocitat en foncion del factor de carga. Permet de conéisser las constrenchas admissiblas per l'aeronau per una velocitat donada. Se l'aeronau despassa la velocitat maximala o lo factor de carga maximal, son estructura risca d'èsser damatjada o destrucha. Se lo pilòt cerca d'obtenir un factor de carga superior a la [[fòrça]] portadoira permesa a una velocitat e una altitud donadas, l'aeronau risca de descrocar. === Distància franquissabla === {{article detalhat|Distància franquissabla}} La [[distància franquissabla]] es la distància maximala franquissabla per una aeronau entre son envòl e son aterratge. Es definida en foncion de la carga utila (massa, volum, nombre de passatgièrs, etc.), de la [[velocitat]] e de l'autonomia (oras de vòl, rai d'accion, etc.). Es exprimida en [[quilomètre]]s. L'utilizator la modifica generalament en foncion de l'utilizacion prevista de l'aeronau e de las condicions [[temps (meteorologia)|meteorologicas]]. Lo concèpte es plan important per l'aviacion comerciala perque es a la basa de las qualificacions dels vòls prepausats als viatjaires : cort-corrièr pels vòls interiors (mens de {{formatnum:1500}} km), mejan-corrièr pels vòls internacionals intracontinentals ({{formatnum:1500}} a {{formatnum:3500}} km) e long-corrièr pels vòls intercontinentals (mai de {{formatnum:3500}} km). === Dinamica de vòl === {{article detalhat|Dinamica de vòl}} La [[dinamica de vòl]] es lo domeni [[tecnica|tecnic]] qu'estúdia l'orientacion e lo contraròtle d'un avion dins las tres dimensions. Tres paramètres principals an un ròtle determinant per dirigir un aparelh. Son los axes de rotacion de l'aeronau a l'entorn dels axes que passan pel [[centre de gravetat]] de l'aparelh : lo balanç es la rotacion a l'entorn d'un axe anant del nas a la coá, lo brandament es la rotacion a l'entorn de l'axe que connècta las alas e lo contorn es la rotacion a l'entorn de l'axe vertical de l'aparelh. L'estabilitat es un autre paramètre important. Un aparelh estable a tendéncia a gardar una trajectòria donada. O manobrar ven alara mai dificil. Pendent la concepcion d'un avion, l'estabilitat es donc un paramètre important de determinar per obtenir la manobrabilitat cercada. Al jorn de uèi, los avions son aital concebuts per èsser instables e un sistèma [[ordinator|informatic]] s'ocupa de realizar las correccions necessàrias a la creacion d'una estabilitat artificiala durant lo vòl. Per cambiar la trajectòria d'un [[avion]], lo pilòt utiliza un sistèma de [[timon]]s que permet a l'aparelh de virar a l'entorn d'un axe de balanç, de brandament o de contorn. Es possible de combinar un movement a l'entorn de mai d'un axe. <gallery> File:Aileron roll.gif|{{center|Movement de balanç}} File:Aileron pitch.gif|{{center|Movement de brandament}} File:Aileron yaw.gif|{{center|Movement de contorn}} File:Aircraft tail.JPG|{{center|Timons de la coá d'un avion}} </gallery> == Usatges de las aeronaus == === Los usatges civils === Dins aquela categoria, i a las aeronaus que fan de vòls regulars o pontuals de transpòrt de merças e de passatgièrs, e d'autres usatges pus pontuals coma la susvelhança d'una causa donada, lo secors e la proteccion dels bens, l'entraïnament o l'usatge recreatiu. ==== L'aviacion comerciala ==== [[Imatge:A380 dsc04393.jpg|thumb|L'[[Airbus A380]] es un [[avion de linha]] long-corrièr utilizat dins l'aviacion comerciala.]] {{article detalhat|Aviacion comerciala|Companhiá aeriana}} L'[[aviacion comerciala]] inclutz lo transpòrt regular e non regular de passatgièrs o de merças. Aquel sector economic es dominat per de [[companhiá aeriana|companhiás aerianas]] que lògan o que crompan d'aeronaus per assegurar de vòls. L'idèa apareguèt abans la [[Primièra Guèrra Mondiala]] amb la companhiá alemanda [[DELAG]] qu'espleitèt de dirigibles per organizar de vòls regulars a partir de 1910<ref>'''(en)''' Douglas H. Robinson, ''Giants in the sky: a history of the rigid airship'', University of Washington Press, 1975.</ref>. Durant l'entre doas guèrras, los avions remplacèron pauc a pauc los balons e las distàncias percorrudas aumentèron. Los passatges dels [[ocean]]s o de las cadenas de montanhas mai importantas foguèron d'episòdis majors de l'istòria de l'aviacion. Uèi, l'aviacion comerciala es una activitat fòrça larga que son trabalh es de mantenir los servicis aerians amb lo personal, lo carburant, los avions, la distribucion e logistica, lo servici de restauracion, los [[motor]]s, rotacions, asseguranças, gestion de las operacions en tèrra, etc. Los vòls de linha pòdon aital ligar de [[vila]]s de totas las regions del mond. En 2015, lo nombre de passatgièrs transportats pel sector foguèt de 3,44 miliards. L'avion contunha de dominar l'aviacion comerciala gràcias a sa capacitat de carga mai importanta. Ça que la, pòt existir de companhiás qu'espleitan d'[[elicoptèr]]s. ==== L'aviacion d'afaires e l'aviacion de brossa ==== [[Imatge:Comlux Airbus ACJ320 VVIP interior.jpg|thumb|right|Agençament interior d'un avion d'afaires.]] {{article detalhat|Aviacion d'afaires|Aviacion de brossa}} L'[[aviacion d'afaires]] designa la branca del transpòrt aerian consacrada au transpòrt de passatgièrs a la demanda amb un objectiu non [[torisme|toristic]]. Se destria aital de l'aviacion civila qu'espleita de linhas aerianas (regularas o non regularas). Aquel sector es dominat per de companhiás especializadas qu'utilizan d'avions o d'elicoptèrs dedicats. Permèton de ganhar temps e de prepausar de vòls flexibles. Pasmens, lo còst es sovent important e l'ofèrta es donc mai que mai destinada a un elèit o a de transpòrts especiaus de professionals fòrça qualificats per de prètzfachs particulars. Los avions destinats a l'aviacion d'afaires son sovent d'aparelhs leugièrs o mejans que prepausan un nivèu de confòrt superior als avions de linha ordinaris. L'[[aviacion de brossa]] es un autre sector plan particular de l'aviacion marchanda. Designa las operacions de transpòrt dins de regions isoladas que mancan d'infrastructuras aerianas ben preparadas. Los operators d'aquel sector utilizan donc d'[[Avion|avions]] o d'[[Elicoptèr|elicoptèrs]] capables d'utilizar de pistas rudimentàrias. Un enlairament cort e un [[tren d’aterrissatge]] adaptats a las condicions localas son indispensables. L'[[idravion]] a un interès particular dins aqueu domeni que pòt desservir de regions totalament desprovesidas d'installacions aerianas. Dins las regions polaras o montanhosas, ont la [[nèu]] es frequenta, d'avions an tanben de trens d’aterrissatge equipats d'[[esquí]]. ==== L'aviacion de léser ==== {{article detalhat|Aviacion de léser}} L'[[aviacion de léser]] regropa totas las activitats aerianas qu'utilizan una aeronau fòra de las activitats [[comèrci|comercialas]] o [[guèrra|militaras]]. Es generalament practicada per de pilòts privats amb d'avions monomotors leugièrs. Pasmens, d'autres tipes d'aeronaus pòdon èsser utilizadas coma de [[montgolfièra]]s, d'elicoptèrs, d'ultra leugièrs o de [[planaire]]s. Recobrís d'activitats coma la passejada aeriana, l'acrobacia aeriana o la participacion a de corsas. Pasmens, aquel léser es relativament carestiós e tecnic. Una licéncia de pilòt es tanben necessària. ==== La proteccion civila e la polícia ==== [[Imatge:Traumaheli_op_de_Dam.JPG|thumb|[[Elicòpter]] d'una equipa [[medecina|medicala]] mobila [[Païses Basses|neerlandesa]] en servici d'urgéncia.]] {{article detalhat|Proteccion civila}} La [[proteccion civila]] e la [[polícia]] utilizan d'aeronaus per de prètzfachs divèrs coma la susvelhança d'una zòna, la lucha còntra los [[incendi]]s o lo salvament de victimas d'accident. Per aquelas operacions, los avions son utils gràcias a sa capacitat de carga importanta. Per exemple, los [[canadair]]s son plan eficaç per combatre los incendis que pòdon largar rapidament de quantitats importantas d'[[aiga]] sus las flamas<ref>'''(fr)''' Ron Pickler e Larry Milberry, ''Canadair: Cinquante ans d'histoire'', Canada's Aviation Heritage, 1995.</ref><ref>'''(en)''' Robert A. Searles, « Canadair: 50 Years of Finding a Niche », ''Business & Commercial Aviation'', octòbre de 1994, pp. 128-134.</ref>. Ça que la, los elicoptèrs son sovent mai interessants per assegurar aquelas missions. En efièch, los [[elicoptèr]]s son fòrça utilizadas per la [[proteccion civila]] a causa de lor polivaléncia. La capacitat de s'enlairar verticalament los rend fòrça apropriats sus de pistas cortas o dempuèi d'espacis redusits coma, per exemple, de terrassas d'envòl. Es aital abitual d'utilizar los elicòpters pels servicis publics de las vilas, per de tascas de susvelhància o de secors al ferits o en cases d'encendi. Dins los cases d'urgéncia son utiles perque son capables d'arribar lèu sus los luòcs ont efectuar las tascas de salvament, subretot per las catastròfas d'accès dificil<ref name="">[https://web.archive.org/web/20120105170327/http://www.rotor.com/membership/rotor/rotorpdf/spring%2030.pdf], Emergency Helicopter Landing Facilities, Sanderson,B.</ref>. Pòdon tanben servir en cases d'urgéncias quand cal una vision aeriana de situacions complicadas e dels movements de las gents e pòdon transportar los expèrts e l'esquipament al luòc designat<ref name="bbkbund">[Flyer Civil Protection Helicopter [https://web.archive.org/web/20210422181618/http://www.bbk.bund.de/nn_1047878/SharedDocs/Publikationen/EN/booklets__leaflets/Flyer__Civil-Protection-Helicopter,templateId=raw,property=publicationFile.pdf/Flyer_Civil-Protection-Helicopter.pdf], BBK</ref>. ==== Los usatges agricòlas ==== [[Imatge:NRCSAR83001(265)(NRCS Photo Gallery).jpg|thumb|right|[[Espandiment aerian]] realizat per un avion sus de culturas.]] {{article detalhat|Espandiment aerian}} Dins l'[[agricultura]], l'aeronau pòt èsser utilizada per luchar contra las calamitats agricòlas que permet de largar d'[[insecticidi]]s sus las culturas. L'idèa apareguèt au començament del sègle XX e foguèt aplicada pel primièr còp en 1906 amb de balons en [[Nòva Zelanda]]<ref>'''(en)''' A. S. Ganesh, « A top-down approach », ''The Hindu'', 5 d'agost de 2014, [https://web.archive.org/web/20220311002256/https://www.thehindu.com/in-school/sh-science/a-topdown-approach/article6283314.ece], consultat lo 29 de decembre de 2023.</ref>. Uèi, es generalament realizada amb d'[[avion]]s leugièrs o d'[[elicoptèr]]s. Las polverizacions son possiblas sus d'espacis naturals ([[selva]]s, [[palun]]s, etc.) per luchar contra los [[insècte]]s vectors de [[malautiá]]s, especialament los [[moissal]]s. Las aeronaus pòdon tanben permetre d'observar las culturas per obtenir d'[[informacion]]s sus las [[temps (meteorologia)|condicions meteorologicas]]. ==== Los avions per s'entrenar ==== L'usatge d'aeronaus per entrenar los pilòts es una necessitat per far de professionals experimentats que pilòtan los aparelhs. Abitualament se servisson d'avions monomotors pichons e d'eliça coma per exemple los [[Cessna]] 172.<ref> id AOPA</ref> En aquest cas son a usatge de léser, a causa de sa simplicitat e de son prètz accessible. Es doncas facil d'en logar per s'entrenar o pel léser. === Los usatges militars === {{article detalhat|Guèrra aeriana}} Lo nombre d'aeronaus [[guèrra|militaras]] es petit, en comparason amb lo grand nombre d'aeronaus civilas. Son las aeronaus destinadas a d'operacions militaras (combat, reconeissença, susvelhança, transpòrt de tropas, transpòrt d'avitalhament, etc.). Son adaptadas dempuèi lo civil o dessenhats especialament per assegurar de missions militaras. ==== La reconoissença e l'observacion ==== Las aeronaus de reconeissença son destinadas au recuèlh d'[[informacion]]s. Aquela mission es capitala per las fòrças armadas que l'entresenha permet de detectar las activitats de l'adversari e concebre una manòbra per la contrar. Istoricament, la reconoissença e l'observacion, en particular l'ajuda al reglatge dels tirs de l'[[artilhariá]], son las primièras missions que foguèron fisadas a l'[[aviacion militara]]. De balons foguèron aital utilizats per l'[[Fòrças armadas francesas|armada francesa]] durant las guèrras revolucionàrias per observar los movements enemics a la [[batalha de Fleurus]] en 1794<ref>'''(fr)''' Christian Draguet, ''Le ballon de Fleurus : Itinéraire des aérostiers en juin 1794'', Éditions Scaillet, 1994.</ref>. Lo començament de la [[Primièra Guèrra Mondiala]] vegèt lo remplaçament del balon pel avion, mai rapid e mens vulnerable als projectils tirats per las [[arma de fuòc|armas de fuòc]]. Durant la [[Guèrra Freja]], lo satellit d'observacion remplacèt en partida l'avion, especialament per observar de luòcs situats dins una region alunhada o a l'interior del territòri enemic. Dempuèi 2022, la [[guèrra d'Ucraïna]] mòstra tanben l'interès del dròne per observar e susvelhar lo prat batalhièr. ==== Lo bombardament ==== [[File:B-52 Stratofortress.jpg|thumb|Bombardament operat per un [[B-52 Stratofortress]].]] Lo bombardament es istoricament la segonda mission fisada a l'[[aviacion militara]]. L'objectiu es de tirar una carga de [[bomba]]s o de [[missil]]s contra l'enemic (generalament contra un bastiment, una posicion o una unitat militara). A l'origina, los balons èran privilegiats per assegurar aquelas atacas. Pasmens, l'avion mostrèt sa superioritat dins aquel domeni tre la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. Los [[bombardièr]]s, avion especializats dins las missions de bombardament, ocupan aital una plaça importanta dins las fòrças aerianas modèrnas. Se caracterizan per son autonomia, per sa granda capacitat de carga e per sa resisténcia ai tirs de la [[defensa antiaeriana]]. Aquelas caracteristicas vàrian segon los modèls e las missions de menar. Permèton de definir de tipes diferents de bombardièrs ([[bombardièr estrategic|bombardièrs estrategics]], [[bombardièr torpilhaire|bombardièrs torpilhaires]], [[bombardièr en picat|bombardièrs en picat]], etc.). D'[[elicoptèr]]s son estats concebuts per assegurar lo sostèn dirècte de tropas engatjadas dins un combat ([[elicoptèr d'ataca|elicoptèrs d'ataca]], etc.) e, dempuèi la [[Segonda Guèrra d'Afganistan]], de [[dròne]]s son tanben utilizats per assegurar de missions de bombardaments sul prat batalhièr. ==== La caça ==== [[Fichièr:P-51 F-15.jpg|thumb|Un [[F-15 Eagle]] e un [[P-51 Mustang]], dos avions de caça datant respectivament de la [[Guèrra Freja]] e de la [[Segonda Guèrra Mondiala]].]] La caça aeriana designa las missions de combat aerian contra d'autres aeronaus. Apareguèt au començament de la [[Primièra Guèrra Mondiala]] e l'avion venguèt son esplech principal. Los [[Avion de caça|avions de caça]] (o caçaires) an de dessenhs que valorizan la [[velocitat]], l'agilitat, l'armament aire-aire e de sistèmas per trobar e perseguir una cibla. De tipes diferents de caçaires son estats concebuts segon la natura de la mission de realizar ([[interceptor]]s, [[avion de superioritat aeriana]], etc.). De fòrças armadas an tanben equipat d'[[elicoptèr]]s e de [[dròne]]s de missils aire-aire mai en 2023, las capacitats antiaerianas qu'aquelas plataformas èran encara limitadas. Dempuèi la fin del sègle XX, fòrça avions de caça son estats dotats d'una capacitat de carga importanta. Pòdon aital menar de missions de bombardament. Aquelas aeronaus mixtas forman la classa dels avions multiròtles que constituïsson la màger part de las fòrças aerianas modèrnas. ==== Lo transpòrt ==== [[Imatge:C-130_Hercules_2.jpg|thumb|L'[[Ercules C-130]] es plan conegut dins lo domeni de la [[logistica]] militara.]] Lo transpòrt militar aerian es una foncion variada que pòt aver de finalitats estrategicas e tacticas. Los movements estrategics concernisson de cargas de materials sus de grandas distàncias per provesir de [[basa militara|basas militaras]]. Implican sovent d'avions de transpòrt pesucs. L'idèa apareguèt durant l'entre doas guèrras e foguèt aplicada pel primièr còp durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]]. Los movements tactics concernisson de desplaçaments mai redusits. Tanben, lo temps e l'espaci venon mai critics car lo movement pòt aver una influéncia dirècta sul debanament dels combats. Implican generalament d'avions leugièrs o d'[[elicoptèr]]s. ==== Avitalhament en vòl ==== D'aeronaus militaras especialas an per ròtle de transferir la carga de carburant pendent lo vol, e tornar emplir la resèrva sens que l'aeronau en plena mission sens aterrar. == Annèxas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Aerodin]]. * [[Aeronautica]]. * [[Aeropòrt]]. * [[Aerostat]]. * [[Astronau]]<ref>Per oposicion a las aeronaus, las astronaus se desplaçan fòra de l'[[Atmosfèra (Tèrra)|atmosfèra de la Tèrra]] (al delà de 100 km d'altitud).</ref>. * [[Atmosfèra terrèstra]]. * [[Aviacion comerciala]]. * [[Aviacion d'afaires]]. * [[Aviacion militara]]. * [[Avion]]. * [[Avion d'efièch de sòl]]. * [[Avion de linha]]. * [[Bombardièr]]. * [[Avion de caça|Caçaire]]. * [[Companhiá aeriana]]. * [[Còs portant]]. * [[Dirigible]]. * [[Dròne]]. * [[Elicoptèr]]. * [[Lista de las aeronaus]]. * [[Montgolfièra]]. * [[Motor]]. * [[Motor de reaccion]]. * [[Ornitoptèr]]. * [[Planaire]]. * [[Pression]]. * [[Querosèn]]. * [[Rotor principal]]. * [[Sustentacion]]. * [[Vòl]]. </div> === Bibliografia === * '''(fr)''' Bernard Bombeau, ''Hélicoptères : la génèse, de Léonard de Vinci à Louis Breguet'', Privat, 2006. * '''(fr)''' René Chambe, ''Histoire de l'aviation'', Flammarion, 1949. * '''(fr)''' Yves Debay, ''Hélicoptères de combat'', Histoire & collections, 1996. * '''(fr)''' Charles Dollfus e Henri Bouche, ''Histoire de l'aéronautique, L'Illustration'', 1938. * '''(fr)''' Paul Fombonne, ''Les applications de l'électronique à l'aéronautique'', Armand Colin, 1968. * '''(fr)''' M. Lamé, ''Le vol vertical et la sustentation indépendante, Hélicoptères -- Gyroptères -- Avions-hélicoptère'', Librairie de la Vie Technique et Industrielle, 1926. * '''(en)''' J. Gordon Leishman, ''Principles of helicopter aerodynamics'', Cambridge University Press, 2006. * '''(fr)''' Thierry Lion, ''Technologies et liberté d’action : Des robots sur le terrain'', Armée de Terre/France * '''(fr)''' Bernard Marck, ''Le Rêve de Vol ou l'Histoire des idées aéronautiques avant Montgolfier'', Le Pérégrinateur éditeur, 2006. * '''(fr)''' Bernard Marck, ''Histoire de l'aviation'', Arthaud, 2012. * '''(fr)''' A. Sircos e Th. Pallier, ''Histoire des Ballons et des Ascensions Célèbres'', F. Roy, 1870. * '''(fr)''' Michel Vaissier, ''L’épopée des grands dirigeables et du Dixmude'', Mens sana, 2011. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Commons|Aircraft}} {{1000 fondamentals}} [[Categoria:Aeronau| ]] btd5p5f5boi22ty7filn9fecm8s9dsb 0 76393 2509633 2165373 2026-09-28T21:49:53Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2509633 wikitext text/x-wiki {{omon|Alairac (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Alairac | nom2 = ''Alleyrat'' | imatge = Alleyrat_Church.JPG | descripcion = La glèisa Sent Peir. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Alleyrat (Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = Canton del Replanat de Miuvachas ([[Canton de Maimac|Maimac]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | cp = 19200 | insee = 19006 | cònsol = Marc Gouyon | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 45.5777777778 | longitud = 2.21555555556 | alt mini = 654 | alt mej = | alt maxi = 844 | km² = 14.76 |}} '''Alairac''' (''Alleyrat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo departament de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la region de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 19006.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Alairac | nòrd = [[Sent German las Volps]] | nòrd-èst = | èst = [[Chavaròcha]] | sud-èst = | sud = [[Sent Angiau]] | sud-oèst = | oèst = [[Maismac|Maimac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=19006 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Marc Gouyon |Partit= |Qualitat= retirat de foncionari }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Serge Peyraud |Partit= |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Joseph Ledieu |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= davant [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Roger Péneloux |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=19006 |1793=315 |1800=320 |1806=316 |1821=388 |1831=405 |1836=366 |1841=428 |1846=393 |1851=402 |1856=421 |1861=424 |1866=463 |1872=424 |1876=450 |1881=446 |1886=426 |1891=505 |1896=518 |1901=419 |1906=420 |1911=475 |1921=402 |1926=340 |1931=338 |1936=362 |1946=205 |1954=182 |1962=157 |1968=130 |1975=102 |1982=83 |1990=96 |1999=99 |max=500 |cassini=482 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|006}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|006}}/14.76) round 2}}}} ab/km². == Luòcs e monuments == * Egleisa Sent Peire (s. 14) <gallery> Alleyrat_-_Eglise_Saint-Pierre_17.jpg|Egleisa Sent Peir Alleyrat_-_Entrée_de_la_commune.jpg Alleyrat_-_La_mairie.jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] dpcgevuv5uf2rug0ym7820xjq4mhx4b 0 76395 2509663 2310544 2026-09-29T11:44:17Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2509663 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ambrujac | nom2 = ''Ambrugeat'' | imatge = Eglise_d'Ambrugeat.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason Ville fr Ambrugeat (Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = Canton del Replanat de Miuvachas ([[Canton de Maimac|Maimac]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | cp = 19250 | insee = 19008 | cònsol = Michel Saugeras | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 45.5272222222 | longitud = 2.11861111111 | alt mini = 614 | alt mej = | alt maxi = 972 | km² = 29.57 |}} '''Ambrujac''' (''Ambrugeat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo departament de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la region de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. == Geografia == {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 19008.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Ambrujac | nòrd = | nòrd-èst = [[Maismac]] | èst = | sud-èst = | sud = [[Davinhac]] | sud-oèst = | oèst = [[Bonafont]] | nòrd-oèst = [[Peròls de Vesera]] }} == Toponimia == Nom gallic d'òme ''Ambridius'' ? <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de personnes celtiques dans l'Épigraphie classique'', ed. Errance, 2007, p. 19</ref> (JPS). == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=19008 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Michel Saugeras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat= Jean-Claude Niéras|Partit= [[PCF]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1983]] |Fin= 1995 |Identitat=Roger Brette |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1983 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=19008 |1793=625 |1800=592 |1806=704 |1821=716 |1831=793 |1836=791 |1841=837 |1846=912 |1851=947 |1856=978 |1861=1025 |1866=1018 |1872=1019 |1876=1021 |1881=1060 |1886=1188 |1891=1125 |1896=1144 |1901=1108 |1906=1109 |1911=1074 |1921=950 |1926=871 |1931=875 |1936=927 |1946=614 |1954=365 |1962=305 |1968=270 |1975=204 |1982=192 |1990=184 |1999=219 |cassini=635 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|008}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|008}}/29.57) round 2}}}} ab/km². == Luòcs e monuments == * Crotz de Beça (s. 17) <gallery> Croix_du_hameau_de_Besse.jpg|Crotz de barena del segle XVI. Croix_de_Besse_(détail).jpg Linteau_XVIIème_(maison_Mazaud_à_Besse).jpg|Linteu del segle XVII, ostal Mazaud a Beça. Retable_XVIIème_(église_d'Ambrugeat).jpg|Retaule del segle XVII. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ay7s47rlgnxlbjpzwe13okz4kqtfhih 0 76448 2509647 2166877 2026-09-29T07:18:58Z Alaric 506 44932 2509647 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Darnet | nom2 = ''Darnets'' | imatge = Église de Darnets.jpg | descripcion = L'egleisa Sent Maurzis en 2015. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Darnets_(Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl]] | canton = Canton del Replanat de Miuvachas ([[Canton de Maimac|Maimac]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Ventadorn Aus Gletons Monedieras|CC de Ventadorn Aus Gletons Monedieras]] | insee = 19070 | cp = 19300 | cònsol = Bertrand Beyne | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = ''Darnetziens'' <br/>(en [[francés]]) | latitud = 45.4269444444 | longitud = 2.11166666667 | alt mini = 471 | alt mej = | alt maxi = 663 | km² = 25.42 |}} '''Darnet''' (''Darnets'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 19070.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Darnet | nòrd = [[Maussac]] | nòrd-èst = [[Combrossòl]] | èst = [[Paliça]] | sud-èst = [[La Masiera Bassa]] | sud = [[Mostier de Ventadorn]] | sud-oèst = [[Aus Gletons]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Sodelhas]] }} ==Toponimia== == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=19070 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= [[2032]] |Identitat= Bertrand Beyne|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Philippe Rossignol |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= junh [[2016]] |Fin= 2020 |Identitat= Jean-Louis Faure|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2010]] |Fin= 2016 |Identitat=Valentin Cordero |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2004]] |Fin= [[2010]] |Identitat=Philippe Rossignol|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1989]] |Fin= 2004 |Identitat=Alain Brette |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1947]] |Fin= 1989 |Identitat=Henri Continsouza |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1947 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=19070 |1793=820 |1800=630 |1806=873 |1821=830 |1831=900 |1836=947 |1841=890 |1846=924 |1851=957 |1856=960 |1861=932 |1866=945 |1872=928 |1876=968 |1881=978 |1886=1015 |1891=960 |1896=831 |1901=802 |1906=800 |1911=743 |1921=629 |1926=566 |1931=502 |1936=534 |1946=427 |1954=330 |1962=291 |1968=283 |1975=279 |1982=321 |1990=304 |1999=341 |2005=336 |cassini=11623 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|070}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|070}}/25.42) round 2}}}} ab/km². == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] n6rqat4g87vgnc65jv78vbz2e0k8k1j 0 76546 2509646 2166159 2026-09-29T07:08:28Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2509646 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Peret | nom2 = ''Péret-Bel-Air'' | imatge = Péret_Bel-air_édit_2015.JPG | descripcion = Vista de Peret. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Péret-Bel-Air_(Corrèze).svg | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl]] | canton = Canton del Replanat de Miuvachas ([[Canton de Maimac|Maimac]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Ventadorn Aus Gletons Monedieras|CC de Ventadorn Aus Gletons Monedieras]] | insee = 19159 | cp = 19300 | cònsol = Nadine Courteix | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 45.4783333333 | longitud = 2.04138888889 | alt mini = 617 | alt mej = | alt maxi = 938 | km² = 15.49 |}} '''Peret''' (''Péret-Bel-Air'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 19159.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Peret | nòrd = [[Bonafont]] | nòrd-èst = [[Davinhac]] | èst = | sud-èst = [[Sodelhas]] | sud = [[Aus Gletons]] | sud-oèst = | oèst = [[Sent Iries lo Desjalat]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee=19159 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= feurier [[2017]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Nadine Courteix |Partit= |Qualitat= agricultritz }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= feurier 2017 (demission)|Identitat=Pierre Estrade|Partit= divers drecha |Qualitat= retirat}} {{Elegit |Debuta=junh [[2011]] |Fin= 2014 |Identitat=Denis Renou |Partit= |Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= junh 2011 |Identitat=Pierre Estrade|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat=}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19159 |1793=255 |1800=270 |1806=318 |1821=353 |1831=350 |1836=384 |1841=434 |1846=448 |1851=450 |1856=401 |1861=399 |1866=425 |1872=413 |1876=503 |1881=504 |1886=508 |1891=567 |1896=514 |1901=513 |1906=542 |1911=385 |1921=390 |1926=355 |1931=304 |1936=273 |1946=200 |1954=144 |1962=126 |1968=121 |1975=108 |1982=84 |1990=76 |1999=87 |2004=96 |cassini=26455 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|159}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|159}}/15.49) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== <gallery> Peret_Bel_air,_l'arrivée_par_la_route_de_Bonnefond_,édit_16.JPG|Arribada per la rota de Bonafont. Peret_Bel_air,_l'arrivée_par_la_route_de_Meymac.jpg|Arribada per la rota de Maimac. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] kayb4z4sx5dw3jgvle834xlr95ocjhm 0 76569 2509637 2459597 2026-09-29T04:36:53Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, etc 2509637 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sodelhas | nom2 = ''Soudeilles'' | imatge = Head_reliquary_Martin_Louvre_OA6459.jpg | descripcion = Buste reliquiari de Sent Martin, vengut de l'egleisa de Sodelhas (Al Lovre) | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Soudeilles_(Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl]] | canton = Canton del Replanat de Miuvachas ([[Canton de Maimac|Maimac]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Ventadorn Aus Gletons Monedieras|CC de Ventadorn Aus Gletons Monedieras]] | cp = 19300 | insee = 19263 | cònsol = Jean-François Lafon | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 2.07916666667 | latitud = 45.4463888889 | alt mej = | alt mini = 533 | alt maxi = 851 | km² = 20.39 | gentilici = |}} '''Sodelhas''' (''Soudeilles'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 19263.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sodelhas | nòrd = [[Davinhac]] | nòrd-èst = [[Maussac]] | èst = | sud-èst = [[Darnet]] | sud = | sud-oèst = [[Aus Gletons]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Peret (Corresa)|Peret]] }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee=19263 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-François Lafon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1995]] |Fin= 2008 |Identitat=Michel Lacassagne |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març[[1965]] |Fin= 1995 |Identitat= André Tourneix|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19263 |1793=400 |1800=451 |1806=495 |1821=583 |1831=582 |1836=570 |1841=543 |1846=690 |1851=693 |1856=823 |1861=731 |1866=710 |1872=716 |1876=747 |1881=773 |1886=769 |1891=693 |1896=654 |1901=642 |1906=685 |1911=653 |1921=531 |1926=540 |1931=530 |1936=525 |1946=401 |1954=396 |1962=378 |1968=331 |1975=315 |1982=299 |1990=289 |1999=272 |cassini=36656 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|263}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|263}}/20.39) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] qysd6xl3neknu4eduy647b3krgh4m6g 0 76634 2509620 2292568 2026-09-28T12:04:26Z Alaric 506 44932 2509620 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Pardós lo Nuòu | nom2 = ''Saint-Pardoux-le-Neuf'' | imatge = Saint-Pardoux-le-Neuf_23_église.jpg | descripcion = L'egleisa Sent Pardon/Perdon | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Saint-Pardoux-le-Neuf_(Corrèze).svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novèla Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = [[Canton d'Ussèl|Ussèl]] <small>([[canton d'Aiguranda|Aiguranda]] davant 2015)</small> | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 19232 | cp = 19200 | cònsol = Michel Bourzat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 45.6147222222 | longitud = 2.32944444444 | alt mini = 650 | alt mej = | alt maxi = 845 | km² = 10.54 |}} '''Sent Pardós lo Nuòu''' nom a verificar<ref>https://web.archive.org/web/20160304130421/http://www.lemosin.net/19232.htm</ref> (''Saint-Pardoux-le-Neuf'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Pardós lo Nuòu | nòrd = | nòrd-èst = [[Cortés]] | èst = [[Ais (Corresa)|Ais]] | sud-èst = | sud = [[Ussèl (Corresa)|Ussèl]] | sud-oèst = | oèst = [[Linhares]] | nòrd-oèst = [[Sant Remei]] }} ==Toponimia== * '''Sent Pardós''' ven dau nom de Pardulphus, latinizacion dau nom germanic ''Pard-wulf'' o ''Bard-wulf'', qu'es lo nom d'un ermita garit miraculosament de la cecitat, puèi que venguèt abat de [[Garait]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 621, a ''St-Pardon-de-Conques''</ref> (658 - entre 737 e 743); a tombat sistematicament, en Occitània, dins l'atraccion de ''perdon'', adaptat en francés en ''Pardoux'', ''Perdon'', ''Pardon'', etc <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 247-248</ref>, çò que la preséncia d'una nasala finala permetriá de verificar, se lo parlar locau l'articulava regularament quand n'i a una; se l'articula pas, la verificacion sembla impossibla (si de non, ''*Pardol'' e ''*Pardon'' confluïsson en [par'du]). La grafia occitana autentica del nom ne'n depend (''Pardós'', emb ''-s'' finala, es probablament analogic). * '''Lo Nuòu''', nom occitan a verificar <ref>https://web.archive.org/web/20160304130421/http://www.lemosin.net/19232.htm</ref>, o '''Lo Nueu'''. Lo sens es evident se i a pas agut d'atraccion paronimica (influéncia d'un autre mot que sembla plan lo precedent), e la motivacion (la rason de l'emplec d'un tau adjectiu) es benlèu la diferenciacion emb [[Sent Pardós lo Vielh]]. ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta |insee=19232 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Michel Bourzat|Partit= |Qualitat=foncionari }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Lucien Lecourt |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1832]] |Fin= [[1848]] |Identitat= Claude Mazuel |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19232 |1793=300 |1800=279 |1806=318 |1821=305 |1831=289 |1836=316 |1841=338 |1846=316 |1851=354 |1856=294 |1861=289 |1866=273 |1872=261 |1876=252 |1881=264 |1886=308 |1891=265 |1896=256 |1901=248 |1906=225 |1911=222 |1921=168 |1926=131 |1931=137 |1936=134 |1946=111 |1954=110 |1962=109 |1968=113 |1975=90 |1982=78 |1990=88 |1999=88 |cassini=33942 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|232}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|232}}/10.54) round 2}}}} ab/km². == Luòcs e monuments == [[imatge:L'église_de_St_Pardoux_le_Neuf_19.jpg|thumb|300px|L'egleisa Sent Pardó]] ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] e7tamo18xpxrpkmi4fws1idq07urv1m 0 76978 2509635 2509157 2026-09-29T01:45:51Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509635 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Olympic rings.svg|thumb|500 px|right|Las colors olimpicas]] Lo '''Comitat Internacional Olimpic''' (en [[francés]] ''Comité international olympique'', en [[anglés]] ''International Olympic Committee'') , creat en [[1894]] pel baron [[Pierre de Coubertin]] es l'organisme internacional cargat d'organizar cada quatre ans los [[Jòcs Olimpics]] d'ivèrn o d'estiu, en relacion amb totes los Comitats nacionals olimpics, al nombre de [[205]] uèi lo dia.<ref>Mens que l' [[Federacion Internacionala de las Associacions d'Atletisme|IAAF]] ([[213]]) mas fòrça mai que las quitas [[Nacions Unidas]] ([[192)]].</ref>. Entreten tot parièr relacions estrechas amb [[67]] federacions esportivas reconegudas per el. Lo sieu sèti actual es a [[Lausana]] en [[Soïssa]] e son president lo [[Alemanha|Alemand]] en [[Thomas Bach]]. == Creacion e genèsi == === Membres fondators === Los membres fondators ( e representant soncas 3 continents...<ref>... 4, se consideram totes los territòris asiatics de l'Empèri Rus...</ref> ) del [[Comitat Internacional Olimpic / International Olympic Committee]] èran al nombre de 13 ( e òc!!!), a la sesilha de [[junh de 1894]] de l' [[Universitat de la Sorbona]] de [[París]], a saber: * '''[[Mario Lucchesi-Palli]]''' ''[[Itàlia]]'' * '''[[Demetrios Vikelas]]''' ''[[Grècia]]'' * '''[[Arthur Russell, 2nd Baron Ampthill]]''' ''[[Reialme Unit]]'' * '''[[Alexei de Butowski]]''' ''[[Empèri Rus]]'' * '''[[Leonard A. Cuff]]''' ''[[Nòva Zelanda]]'' * '''[[Charles Herbert]]''' ''[[Reialme Unit]]'' * '''[[José Benjamín Zubiaur]]''' ''[[Argentina]]'' * '''[[Ferenc Kemény]]''' ''[[Àustria-Ongria]]'' * '''[[Ernest Callot]]''' ''[[França]]'' * '''[[Viktor Balck]]''' ''[[Norvègia-Suècia]]'' * '''[[William Milligan Sloane]]''' ''[[Estats Units d'America]]'' * '''[[Baron Pierre de Coubertin]]''' ''[[França]]'' * '''[[Jiří Guth-Jarkovský]]''' ''[[Boèmia]]'' === los sieus presidents succcessius === [[Fichièr:Demetrius Vikelas.jpg|thumb|250 px|left| ... en [[Demetrios Vikelas]], primièr president del CIO...]] [[Fichièr:Sigfrid Edstrom.jpg|thumb|250 px|right| ... Johannes Sigfrid Edstrom]]... ]] [[Fichièr:Avery Brundage.jpg|thumb|250 px|left| ... lo jove [[Avery Brundage]], atlèta olimpic... ]] [[Fichièr:JacquesRogge(cut image).jpg|thumb|250 px|right| ... ''Comte'' en [[Jacques Rogge]] ]] *** [[Fichièr:Flag of Greece.svg|50 px]] Demetrios Vikelas (Grècia) 1894 - 1896) *** [[Fichièr:Flag of France.svg|50 px]] Pierre de Coubertin (França) 1896 - 1925 *** [[Fichièr:Flag of Switzerland.svg|50 px]] Godefroy de Blonay (Soïssa) 1916 - 1919 ( ''president efectiu''...) *** [[Fichièr:Flag of Belgium.svg|50 px]] Henri de Baillet-Latour (Belgica) 1925 - 1942 *** [[Fichièr:Flag of Sweden.svg|50 px]] Johannes Sigfrid Edström (Suècia) 1942 - 1952 *** [[Fichièr:Flag of the United States.svg|50 px]] Avery Brundage (Estats Units d'America) 1952 - 1972 *** [[Fichièr:Flag of Ireland.svg|50 px]] Michael Morris, 3en Lord Killanin (Irlanda) 1972 - 1980 *** [[Fichièr:Flag of Spain.svg|50 px]] Juan Antonio Samaranch (Espanha) 1980 - 2001 *** [[Fichièr:Flag of Belgium.svg|50 px]] Jacques Rogge (Belgica) 2001 - 2013 *** [[Fichièr:Flag of Germany.svg|50 px]] Thomas Bach 2013 - === Estatut e foncionament === [[Fichièr:Siege cio.jpg|thumb|350 px|right| ... Sèti del CIO a [[Lausana]], [[Soïssa]]... ]] ==== citacions ==== ==== Devisa olimpica ==== [[Fichièr:Citius altius fortius.png|thumb|200 px|left]] * '''''[[C I T I U S, A L T I U S, F O R T I U S]]''''' (''Mai aviat, mai naut, mai fòrt'') == Problematicas actualas... e de sempre == === amatorisme e professionalisme === === gigantisme === === dopatge === === chantatges politics e boicòts === [[Fichièr:Olympic boycotts 1976 1980 1984.PNG|thumb|500 px|left|... mapa ''generala'' dels boicòts successius [[1976]] [[1980]] [[1984]] dels [[Jòcs Olimpics]]... ]] Entre mai que tot [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1976|Montreal 1976]], [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1980|Moscòu 1980]] e [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1984|Los Angeles 1984]], foguèron fòrça nombroses los estats que participèron d'aquel vertadièr '''''[[chantatge politic]]''''' qu'aviá començat dins la sang de l'atemptat de [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1972|Munic 1972]] e lo drama desparaulable que foguèt. Se pòt dire que ne tornèron de verai ''foncionar'' los [[Jòcs Olimpics]] coma o caliá a [[Jòcs Olimpics d'estiu de 1988|Seol 1988]] e lo grand recampament que foguèt l'edicion coreana, tant per çò tot que d'espòrt mas tanben convivéncia se trachèt, malgrat d'unes perilhs de crénher encara e que ''" terrorisme "'' li'n dison... === budget e ressorsas financièras === === varia === ==== citacions ==== == Organizacion dels Jòcs Olimpics == === citacions === == Recampament planetari dels Comitats Nacionals Olimpics == === Associacion dels Comitats Nacionals Olimpics === [[Fichièr:Association of National Olympic Committees.svg|thumb|550 px|left]] Los [[205]] Comitats Nacionals Olimpics existent fins ara se son recampats dins l' [[Associacion dels Comitats Nacionals Olimpics]] (en anglés ''[[Association of National Olympic Committees]]''...). Çò que d'ela es formada de 5 associacions continentalas, a saber: *** per Africa:'''[[ANOCA]]''' [[Associacion dels Comitats Nacionals Olimpics d'Africa / Association of National Olympic Committees of Africa]]... '''''[[53 sòcis]]''''' *** per America:'''[[PASO]]''' [[Organizacion Panamericana dels Espòrts / PanAmerican Sports Organization]]... '''''[[42 sòcis]]''''' *** per Asia:'''[[OCA]]''' [[Conselh Olimpic d'Asia / Olympic Council of Asia]]... '''''[[44 sòcis]]''''' *** per Euròpa:'''[[EOC]]''' [[Comitats Olimpics Europèus / European Olympic Committees]]... '''''[[49 sòcis]]''''' *** per Oceania:'''[[ONOC]]''' [[Comitats Nacionals Olimpics d'Oceania / Oceania National Olympic Committees]]... '''''[[17 sòcis]]''''' == los Comitats Nacionals Olimpics == <ref> Per çò que de l' ''icòna pòdi'' se tracha, avèm considerat lo total jòcs d'estiu - jòcs d'ivèrn pels '''''39''''' païses concernits fins ara, comitat nacional olimpic a cha comitat nacional olimpic... Notarem amb lo signe '''[[¤]]''' los 38 païses dins aqueste cas... e '''[[°]]''' per Liechtenstein, sol país fins ara medalhat sonqu'als Jòcs d'ivèrn... </ref> === Africa === ==== ''ANGÒLA'' ==== {{Angòla}} ** '''Comitat Olimpic Angolés''' / [[Comité Olímpico Angolano]] ==== ''ARGERIA'' ==== {{Argeria}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Argerian''' / [[Comité Olympique Algérien]] ({{fr}} [http://www.comiteolympiquealgerien.com] ) ==== ''BENIN'' ==== {{Benin}} ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu Beninés''' / [[Comité National Olympique et Sportif Béninois]] ==== ''BOTSWANA'' ==== {{Botswana}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Botswana''' / ''[[Botswana National Olympic Committee]]'' ==== ''BURKINA FASO'' ==== {{Burkina Faso}} ** '''Comitat Nacional Olimpic e dels Espòrts Burkinabe''' / [[Comité National Olympique et des Sports Burkinabe]] ==== ''BURUNDI'' ==== {{Burundi}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Burundi''' / [[Comité National Olympique du Burundi]] ({{fr}} [https://web.archive.org/web/20171007045952/http://www.cnobdi.org/] ) ==== ''CAMERON'' ==== {{Cameron}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu de Cameron''' / [[Comité National Olympique et Sportif du Cameroun]] ( {{fr}} [http://www.cnosc.com]) ==== ''CAP VERD'' ==== {{Cap Verd}} ** '''Comitat Olimpic Capverdenc''' / [[Comité Olímpico Caboverdeano]] ==== ''CENTREAFRICA'' ==== {{Centreafrica}} ** '''Comitat Nacional Olimpic e dels Espòrts de Centreafrica''' / [[Comité National Olympique et des Sports de Centreafrique]] ==== ''CHAD'' ==== {{Chad}} ** '''Comitat Olimpic e Esportiu Chadian''' / [[Comité Olympique et Sportif Tchadien]] ==== ''COMÒRAS'' ==== {{Comòras}} ** '''Comitat Olimpic e Esportiu de las Illas Comòras''' / [[Comité Olympique et Sportif des Îles Comores]] ==== ''REPUBLICA DE CÒNGO'' ==== [[Fichièr:Flag of the Republic of the Congo.svg|20 px]] [[Republica de Còngo]] ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu Congolés''' / [[Comité National Olympique et Sportif Congolais]] ==== ''REPUBLICA DEMOCRATICA DE CÒNGO'' ==== [[Fichièr:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|20 px]] [[Republica Democratica de Còngo]] ** '''Comitat Olimpic Congolés''' / [[Comité Olimpique Congolais]] ==== ''CÒSTA D'EVÒRI'' ==== {{Còsta d'Evòri}} [[Fichièr:Gabriel Tiacoh.jpg|thumb|200 px|right|... en '''[[Gabriel Tiacoh]]''' [[Fichièr:Silver medal olympic.svg|15 px]] ''400 metres''... [[Los Angeles 1984]]...]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Còsta d'Evòri''' / [[Comité National Olympique de Côte d'Ivoire]] ==== ''EGIPTE'' ==== {{Egipte}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Egipcian''' / ''[[Egyptian Olympic Committee]]'' ==== ''ERITRÈA'' ==== {{Eritrèa}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic Eritrean''' / ''[[Eritrean National Olympic Committee]]'' ==== ''ETIOPIA'' ==== {{Etiopia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Etiopian''' / ''[[Ethiopia Olympic Committee]]'' ==== ''GABON'' ==== {{Gabon}} ** '''Comitat Olimpic Gabonés''' / [[Comité Olympique Gabonais]] ==== ''GÀMBIA'' ==== {{Gàmbia}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Gàmbia''' / [[Gambia National Olympic Committee]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20100123002709/http://www.gnoc.gm/]) ==== ''GHANA'' ==== {{Ghana}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Ghana''' / [[Ghana Olympic Committee]] ==== ''GUINÈA'' ==== {{Guinèa}} ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu Guinean''' / [[Comité National Olympique et Sportif Guinéen]] ==== ''GUINÈA BISSAU'' ==== {{Guinèa Bissau}} ** '''Comitat Olimpic de Guinèa Bissau''' / [[Comité Olímpico da Guiné-Bissau]] ==== ''GUINÈA EQÜATORIALA'' ==== {{Guinèa Eqüatoriala}} ** '''Comitat Nacional Olimpic Eqüatoguinean''' / [[Comité National Olympique Equato-Guinéen]] ==== ''JIBOTI'' ==== {{Jiboti}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu Jibotian''' / [[Comité National Olympique et Sportif Djiboutien]] ==== ''KENYA'' ==== {{Kenya}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic - Kenya''' '''NOC-K''' / [[National Olympic Committee - Kenya]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20111026082112/http://www.olympickenya.org/]) ==== ''LESOTHO'' ==== {{Lesotho}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Lesotho''' / [[Lesotho National Olympic Committee]] ==== ''LIBÈRIA'' ==== {{Libèria}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Libèria''' / [[Liberia National Olympic Committee]] ==== ''LIBIA'' ==== {{Libia}} ** '''Comitat Olimpic Libian''' / ''[[Lybian Olympic Committee]]'' ==== ''MADAGASCAR'' ==== {{Madagascar}} ** '''Comitat Olimpic Malgash''' / [[Comité Olympique Malgache]] ==== ''MALAWI'' ==== {{Malawi}} ** '''Comitat Olimpic de Malawi''' / [[Malawi Olympic Committee]] ==== ''MALI'' ==== {{Mali}} ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu de Mali''' / [[Comité National Olympique et Sportif du Mali]] ({{fr}} [https://web.archive.org/web/20121224084936/http://maliolympique.com/]) ==== ''MARRÒC'' ==== {{Marròc}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic Marroquin''' / [[Comité National Olympique Marocain]] ({{fr}} [https://web.archive.org/web/20121030020112/http://www.cnomaroc.org/]) ==== ''MAURICI'' ==== {{Maurici}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Maurici''' / [[Mauritius Olympic Committee]] ==== ''MAURITÀNIA'' ==== {{Mauritània}} ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu Mauritanian''' / [[Comité National Olympique et Sportif Mauritanien]] ==== ''MOÇAMBIC'' ==== {{Moçambic}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Nacional de Moçambic''' / [[Comité Olímpico Nacional de Moçambique]] ==== ''NAMIBIA'' ==== {{Namibia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Namibia''' / [[Namibia National Olympic Committee]] ==== ''NIGÈR'' ==== {{Nigèr}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Olimpic e Esportiu Nacional de Nigèr''' / [[Comité Olympique et Sportif National du Niger]] ==== ''NIGÈRIA'' ==== {{Nigèria}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Nigèria''' / [[Nigeria Olympic Committee Inc.]] ==== ''OGANDA'' ==== {{Oganda}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Olimpic d'Oganda''' / [[Uganda Olympic Committee]] ==== ''RWANDA'' ==== {{Rwanda}} ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu de Rwanda''' / [[Comité National Olympique et Sportif du Rwanda]] ==== ''SÃO TOMÉ E PRÍNCIPE'' ==== {{São Tomé e Príncipe}} ** '''Comitat Olimpic de São Tomé e Príncipe''' / [[Comité Olímpico de São Tomé e Príncipe]] ==== ''SEICHÈLAS'' ==== {{Seichèlas}} ** '''Associacion de Seichèlas pels Jòcs Olimpics e del Commonwealth''' / [[Seychelles Olympic and Commonwealth Games Association]] ==== ''SENEGAL'' ==== {{Senegal}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu Senegalés''' / [[Comité National Olympique et Sportif Sénégalais]] ==== ''SIERRA LEONE'' ==== {{Sierra Leone}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Sierra Leone''' / [[National Olympic Committee of Sierra Leone]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20110124122514/http://www.nocsl.org/]) ==== ''SODAN'' ==== {{Sodan}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Sodan''' / ''[[Sudan Olympic Committee]]'' ==== ''SOMALIA'' ==== {{Somalia}} ** '''Comitat Olimpic Somali''' / ''[[Somali Olympic Committee]]'' ==== ''SUD-AFRICA'' ==== {{Sud-Africa}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat olimpic e confederacion dels Espòrts sudafricans''' '''SASCOC''' / [[South African Sports Confederation and Olympic Committee]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20081212023230/http://www.sascoc.co.za/]) ==== ''SWAZILAND'' ==== {{Swaziland}} ** '''Associacion dels Jòcs Olimpics e del Commonwealth de Swaziland''' / [[Swaziland Olympic and Commonwealth Games Association]] ==== ''TANZANIA'' ==== {{Tanzania}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Tanzania''' / [[Tanzania Olympic Committee]] ==== ''TÒGO'' ==== {{Tògo}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic Togolés''' / [[Comité National Olympique Togolais]] ==== ''TUNISIA'' ==== {{Tunisia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic Tunisian''' / [[Comité National Olympique Tunisien]] ({{fr}} [http://www.cnot.org.tn]) ==== ''ZAMBIA'' ==== {{Zambia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Zambia''' / [[National Olympic Committee of Zambia]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20190530184459/http://www.nocz.co.zm/]) ==== ''ZIMBABWE'' ==== {{Zimbabwe}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Zimbabwe''' / [[Zimbabwe Olympic Committee]] ( {{en}} [http://www.zoc.co.zw]) === America del Nòrd , Centrala e Caribs === ==== ''AÏTÍ'' ==== [[Fichièr:Flag of Haiti.svg|20 px]] [[Aïtí]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Aïcian''' / [[Comité Olympique Haïtien]] ==== ''ANTIGUA E BARBUDA'' ==== {{Antigua e Barbuda}} ** '''Associacion Olimpica d'Antigua e Barbuda''' / [[The Antigua and Barbuda Olympic Association]] ({{en}} [http://www.apuainet.org]) ==== ''ANTILHAS NEERLANDESAS'' ==== [[Fichièr:Flag of the Netherlands Antilles.svg|20 px]] [[Antilhas Neerlandesas]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat olimpic de las Antilhas Neerlandesas''' / [[Nederlands Antiliaans Olympisch Comité]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20101210030408/http://www.naoc.info/]) ==== ''ARUBA'' ==== [[Fichièr:Flag of Aruba.svg|20 px]] ** '''Comitat Olimpic Arubenc''' / [[Comité Olímpico Arubano]] ( ''( "creòl ispanic aruban")''[http://www.olympicaruba.com]) ==== ''BAHAMAS'' ==== {{Bahamas}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Associacion Olimpica de Bahamas''' / [[Bahamas Olympic Association]] ({{en}} [http://www.bahamasolympiccommittie.org]) ==== ''BARBADOS'' ==== {{Barbados}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Association Olimpica de Barbados''' / [[The Barbados Olympic Association]] ({{en}} [http://www.olympic.org.bb]) ==== ''BELIZE'' ==== {{Belize}} ** '''Associacion dels Jòcs Olimpics e del Commonwealth de Belize''' / [[Belize Olympic and Commonwealth Games Association]] ==== ''BERMUDAS'' ==== [[Fichièr:Flag of Bermuda.svg|20 px]] [[Bermudas]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Associacion Olimpica de Bermudas''' / [[Bermuda Olympic Association]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20110225231923/http://olympics.bm/]) ==== ''CANADÀ'' ==== {{Canadà}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|120 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Canadenc''' / [[Canadian Olympic Committee - Comité Olympique Canadien]] ( {{en}} {{fr}} [http://www.olympic.ca] ) ==== ''CÒSTA RICA'' ==== {{Còsta Rica}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Còsta Rica''' / [[Comité Olímpico de Còsta Rica]] ( {{es}} [https://web.archive.org/web/20090415230706/http://www.olimpicocrc.org/] ) ==== ''CUBA'' ==== {{Cuba}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|70 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Cuban''' / [[Comité Olímpico Cubano]] ==== ''DOMINICA'' ==== {{Dominica}} ** '''Comitat Olimpic de Dominica''' / [[Dominica Olympic Committee]] ==== ''ESTATS UNITS D'AMERICA'' ==== {{Estats Units}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|490 px|left]] ** '''Comitat Olimpic dels Estats Units''' / [[United States Olympic Committee]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20160807063945/http://www.teamusa.org/]) ==== ''GRENADA'' ==== {{Grenada}} ** '''Comitat Olimpic de Grenada''' / [[The Grenada Olympic Committee]] ==== ''GUATEMALA'' ==== {{Guatemala}} ** '''Comitat Olimpic Guatemaltèc''' / [[Comité Olímpico Güatemalteco]] ({{es}} [http://www.cog.org.gt]) ==== ''GUYANA'' ==== {{Guyana}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Associacion Olimpica de Guyana''' / [[Guyana Olympic Association]] ==== ''HONDURAS'' ==== {{Honduras}} ** '''Comitat Olimpic Honduren''' / [[Comité Olímpico Hondureño]] ==== ''ILLAS VERGES AMERICANAS'' ==== [[Fichièr:Flag of the United States Virgin Islands.svg|20 px]] [[Illas Verges Americanas]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de las Illas Verges Americanas''' / [[The Virgin Islands Olympic Committee]] ( {{en}} [http://www.virginislandsolympics.com]) ==== ''ILLAS VERGES BRITANICAS'' ==== [[Fichièr:Flag of the British Virgin Islands.svg|20 px]] [[Illas Verges Britanicas]] ** '''Comitat Olimpic de las Illas Verges Britanicas''' / [[British Virgin Islands Olympic Committee]] ({{en}} [http://www.bviolympics.org]) ==== ''JAMAICA'' ==== {{Jamaica}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Associacion Olimpica Jamaicana''' / [[Jamaica Olympic Association]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20090414032832/http://www.jamolympic.org/]) ==== ''MEXIC'' ==== {{Mexic}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Mexican''' / [[Comité Olímpico Mexicano]] ({{es}} [https://web.archive.org/web/20070717041515/http://www.com.org.mx/]) ==== ''NICARAGUA'' ==== {{Nicaragua}} ** '''Comitat Olimpic Nicaragüenc''' / [[Comité Olímpico Nicaragüense]] ==== ''PANAMÀ'' ==== {{Panamà}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Panamà''' / [[Comité Olímpico de Panamá]] ({{es}} [https://web.archive.org/web/20100704060001/http://www.conpanama.org/]) ==== ''PUERTO RICO'' ==== [[Fichièr:Flag of Puerto Rico.svg|20 px]] [[Puerto Rico]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Puerto Rico''' / '''[[COPUR]]''' [[Comité Olímpico de Puerto Rico]] ( {{es}} [https://web.archive.org/web/20160729163608/http://www.olimpur.com/]) ==== ''REPUBLICA DOMINICANA'' ==== {{Republica Dominicana}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Dominican''' / [[Comité Olímpico Dominicano]] ( {{es}} [http://www.colimdo.org]) ==== ''LO SALVADOR'' ==== {{Lo Salvador}} ** '''Comitat Olimpic del Salvador''' / [[Comité Olímpico de El Salvador]] ( {{es]] [http://www.comiteolimpicoesa.com]) ==== ''SANTA LÚCIA'' ==== {{Santa Lúcia}} ** '''Comitat Olimpic de Santa Lúcia''' / [[Saint Lucia Olympic Committee]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20110601210850/http://www.slunoc.org/]) ==== ''SANT CRISTÒL E NEVIS'' ==== {{Sant Cristòl e Nevis}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Sant Cristòl e Nevis''' / ? ==== ''SANT VINCENÇ E LAS GRENADINAS'' ==== {{Sant Vincenç e las Grenadinas}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Sant Vincenç e las Grenadinas''' / '''SVGNOC''' [[Saint Vincent and the Grenadines National Olympic Committee]] ({{en}} [http://www.svgnoc.org]) ==== ''SURINAM'' ==== {{Surinam}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Surinam''' / [[Surinaams Olympisch Comité]] ==== ''TRINITAT E TOBAGO'' ==== {{Trinitat e Tobago}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Trinitat e Tobago''' / [[Trinidad and Tobago Olympic Committee]] ({{en}} [http://www.ttoc.org]) === America del Sud === ==== ''ARGENTINA'' ==== {{Argentina}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Argentin''' / [[Comité Olímpico Argentino]] ({{es}} [http://www.coarg.org.ar]) ==== ''BOLÍVIA'' ==== {{Bolívia}} ** '''Comitat Olimpic Bolivian''' / [[Comité Olímpico Boliviano]] ({{es}} [http://www.comiteolimpicoboliviano.org.bo]) ==== ''BRASIL'' ==== {{Brasil}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Brasilièr''' / [[Comitê Olímpico Brasileiro]] ({{pt}} [https://web.archive.org/web/20070927033959/http://www.cob.org.br/atenas2004/home/home.asp]) ==== ''CHILE'' ==== {{Chile}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Chile''' / [[Comité Olímpico de Chile]] ( {{es}} [https://web.archive.org/web/20100724015134/http://www.coch.cl/] ==== ''COLÓMBIA'' ==== {{Colómbia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Colombian''' / [[Comité Olímpico Colombiano]] ( {{es}} [https://web.archive.org/web/20110707053755/http://www.coc.org.co/] ) ==== ''EQÜATOR'' ==== {{Eqüator}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Eqüatorian''' / [[Comité Olímpico Ecuatoriano]] ({{es}} [https://web.archive.org/web/20110430065049/http://ecuadorcoe.org.ec/]) ==== ''PARAGUAI'' ==== {{Paraguai}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Paraguaian''' / [[Comité Olímpico Paraguayo]] ==== ''PERÓ'' ==== {{Peró}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Perovian''' / [[Comité Olímpico Peruano]] ==== ''URUGUAI'' ==== {{Uruguai}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Uruguaian''' / [[Comité Olímpico Uruguayo]] ({{es}} [http://www.cou.org.uy]) ==== ''VENEÇUÈLA'' ==== {{Veneçuèla}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Veneçolan''' / [[Comité Olímpico Venezolano]] === Asia === ==== ''AFGANISTAN'' ==== {{Afganistan}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic d'Afganistan''' / ''[[Afghanistan National Olympic Committee]]'' ==== ''ARABIA SAUDITA'' ==== {{Arabia Saudita}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic d'Arabia Saudita''' / ''[[Saudi Arabian Olympic Committee]]'' (''(arabi)'' [https://web.archive.org/web/20130415101224/http://www.saudiolympic.org.sa/]) ==== ''BAHRAYN'' ==== {{Bahrayn}} ** '''Comitat Olimpic de Bahrayn''' / ''[[Bahrain Olympic Committee]]'' ==== ''BANGLADÈSH'' ==== {{Bangladèsh}} ** '''Associacion Olimpica de Bangladèsh''' / [[Bangladesh Olympic Association]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20121106204443/http://www.noc-ban.com/]) ==== ''BOTAN'' ==== {{Botan}} ** '''Comitat Olimpic de Botan''' / ''[[Bhutan Olympic Committee]]'' ==== ''BRUNEI'' ==== {{Brunei}} ** '''Conselh Nacional Olimpic de Brunei Darussalam''' / ''[[Brunei Darussalam National Olympic Council]]'' ({{en}} [http://www.bruneiolympic.org]) ==== ''CAMBÒTJA'' ==== {{Cambòtja}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Cambòtja''' / ''[[National Olympic Committee of Cambodia]]'' ==== ''CAZACSTAN'' ==== {{Cazacstan}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de la Republica de Cazacstan''' / '''HOK PK''' [[Национальный Олимпийский Комитет Республики Казахстан]] ( ''(cazac)'' {{ru}} [https://web.archive.org/web/20130626221641/http://www.olympic.kz/]) ==== ''CHINA'' ==== {{China}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|120 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Chinés''' / ''[[Chinese Olympic Committee]]'' ( {{zh}} {{en}} [http://www.olympic.cn] ) ==== ''CORÈA DEL NÒRD'' ==== {{Corèa del Nòrd}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de la Republica Populara Democratica de Corèa''' / ''[[Olympic Committee of the Democratic People's Republic of Korea]] ==== ''CORÈA DEL SUD'' ==== {{Corèa del Sud}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|90 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Corean''' / [[Korean Olympic Committee]] ( ''(corean)'' {{en}} [http://www.sports.or.kr]) ==== ''EMIRATS ARABIS UNITS'' ==== {{Emirats Arabis Units}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic dels Emirats Arabis Units''' / ''[[United Arab Emirates National Olympic Committee]]'' ({{en}} [http://www.uaenoc.ae]) ==== ''FILIPINAS'' ==== {{Filipinas}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Filipinas''' / '''POC''' [[Philippines Olympic Committee]] ( {{en}} [http://www.olympic.ph]) ==== ''HONG KONG'' ==== [[Fichièr:Flag of Hong Kong.svg|20 px]] [[Hong Kong]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Federacion dels Espòrts e Comitat Olimpic de Hong Kong''' / [[Sports Federation and Olympic Committee of Hong Kong]] ( {{zh}} {{en}} [http://www.hkolympic.org]) ==== ''IEMÈN'' ==== {{Iemèn}} ** '''Comitat Olimpic de Iemèn''' / ''[[Yemen Olympic Committee]]'' ==== ''ÍNDIA'' ==== {{Índia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Associacion Olimpica Indiana''' / [[Indian Olympic Association]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20060205062808/http://www.olympic.ind.in/]) ==== ''INDONESIA'' ==== {{Indonesia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic d'Indonesia''' / [[Komite Olimpiade Indonesia]] ( ''(indonesian)'' [https://web.archive.org/web/20110512223230/http://www.olympic.or.id/]) ==== ''IRAN'' ==== {{Iran}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de la Republica Islamica d'Iran''' / [[National Olympic Committee of the Islamic Republic of Iran]] (''(persan)'' [https://web.archive.org/web/20110614205157/http://www.olympic.ir/]) ==== ''IRAQ'' ==== {{Iraq}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic d'Iraq''' / ''[[National Olympic Committee of Iraq]]'' ( ''(arabi)'' {{en}} [https://web.archive.org/web/20171024001304/http://www.iraqiolympic.com/]) ==== ''JAPON'' ==== {{Japon}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|110 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Japonés''' / ''[[Japanese Olympic Committee]]'' ( {{ja}} {{en}} [http://www.joc.or.jp]) ==== ''JORDANIA'' ==== {{Jordania}} ** '''Comitat Olimpic Jordanian''' / [[Jordan Olympic Committee]] (''(arabi)'' {{en}} [http://www.joc.jo]) ==== ''KOWAIT'' ==== {{Kowait}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** ? ==== ''LAOS'' ==== {{Laos}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Laos''' / ''[[National Olympic Committee of Lao]]'' ==== ''LIBAN'' ==== {{Liban}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Libanés''' / [[Lebanese Olympic Committee]] ==== ''MALÀISIA'' ==== {{Malàisia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Conselh Olimpic de Malàisia''' / [[The Olympic Council of Malaysia]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20140714122637/http://olympic.org.my/]) ==== ''MALDIVAS'' ==== {{Maldivas}} ** '''Comitat Olimpic de Maldivas''' / [[Maldives Olympic Committee]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20140328010704/http://www.nocmaldives.org/]]) ==== ''MONGOLIA'' ==== {{Mongolia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Mongolia''' / '''[[MУОХ]]''' [[Монголын Чндзсний Олимпийн хороо]] ( ''(mongòl)'' {{en}} [http://www.olympic.mn]) ==== '' MYANMAR'' ==== [[Fichièr:Flag of Myanmar.svg|20 px]] [[Myanmar]] ** '''Comitat Olimpic de Myanmar''' / [[Myanmar Olympic Committee]] ==== ''NEPAL'' ==== {{Nepal}} ** '''Comitat Olimpic de Nepal''' / [[Nepal Olympic Committee]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20160507221257/http://www.nocnepal.org.np/]) ==== ''OMAN'' ==== {{Oman}} ** '''Comitat Olimpic d'Oman''' / [[Oman Olympic Committee]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20141217001744/http://www.omanolympic.org.om/]) ==== ''OZBEQUISTAN'' ==== {{Ozbequistan}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic d'Ozbequistan''' / [[Национальный Олимпийский Комитет Үсбекистана]] ({{ru}} [http://www.olympic.uz]) ==== ''PALESTINA'' ==== [[Fichièr:Flag of Palestine.svg|20 px]] [[Palestina]] ** '''Comitat Olimpic de Palestina''' / ''[[Palestine Olympic Committee]]'' ==== ''PAQUISTAN'' ==== {{Paquistan}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Associacion Olimpica de Paquistan''' / ''[[Pakistan Olympic Association]]'' ==== ''QATAR'' ==== {{Qatar}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Qatar''' / [[Qatar Olympic Committee]] ( ''(arabi)'' {{en}}[https://web.archive.org/web/20201127171849/http://www.qatarolympics.org/]) ==== ''QUIRGUIZSTAN'' ==== {{Quirguizstan}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de la Republica de Quirguizstan''' / [[National Olympic Committee of the Republic of Kyrgysztan]] ==== ''SINGAPOR'' ==== {{Singapor}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Conselh Nacional Olimpic de Singapor''' / [[Singapore National Olympic Council]] ( {{en}}[http://www.singaporeolympics.com]) ==== ''SIRIA'' ==== {{Siria}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Sirian''' / [[Syrian Olympic Committee]] (''(arabi)'' {{en}} [https://web.archive.org/web/20090708195241/http://www.syriaolymp.org/]) ==== ''SRI LANKA'' ==== {{Sri Lanka}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Sri Lanka''' / [[National Olympic Committee of Sri Lanka]] ( {{en}}[https://web.archive.org/web/20180901022927/http://www.srilankaolympic.org/]) ==== ''TAILÀNDIA'' ==== {{Tailàndia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Tailàndia''' / ''[[National Olympic Committee of Thailandia]]'' ( ''(thai)'' {{en}} [https://web.archive.org/web/20010124162300/http://www.olympicthai.or.th/]) ==== ''TAIWAN'' ==== {{Taiwan}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de la China de Taipei''' / [[Chinese Taipei Olympic Committee]] ( {{zh}}[https://web.archive.org/web/20171201042732/http://www.tpenoc.net/?page_id=8718]) ==== ''TATGIQUISTAN'' ==== {{Tatgiquistan}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de la Republica de Tatgiquistan''' / ''[[National Olympic Committee of the Republic of Tadjikistan]]'' ==== ''TIMOR-ÈST'' ==== [[Fichièr:Flag of East Timor.svg|20 px]] [[Timor-Èst]] ** '''Comitat Olimpic Nacional de Timor-Èst''' / [[Comité Olímpico Nacional de Timor-Leste]] ==== ''TURCMENISTAN'' ==== {{Turcmenistan}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Turcmenistan''' / ''[[National Olympic Committee of Turkmenistan]]'' ==== ''VIETNAM'' ==== {{Vietnam}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Vietnam''' / [[Uẏ Ban Olympic Viḝt Nam]] ( ''(Viet)'' [https://web.archive.org/web/20110725072258/http://www.voc.org.vn/]) === Euròpa === ==== ''ALBANIA'' ==== {{Albania}} ** '''Comitat Nacional Olimpic d'Albania''' / '''KOKSH''' [[Komiteti Olimpik Kombetar Sqiptar]] (''(albanés)'' [http://www.nocalbania.org.al]) ==== ''ALEMANHA'' ==== {{Alemanha}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|340 px|left]] ** '''Associacion Esportiva Olimpica Alemanda''' / '''DOSB''' [[Deutscher Olympischer Sportbund]] ( {{de}} [http://www.dosb.de] ) ==== ''ANDÒRRA'' ==== {{Andòrra}} ** '''Comitat Olimpic Andorran''' / [[Comitè Olímpic Andorrà]] ({{ca}} [http://www.coa.ad]) ==== ''ARMENIA'' ==== {{Armenia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Nacional d'Armenia''' / '''ARMNOC''' ''[[National Olympic Committee of Armenia]]'' (''(armèni)'' [http://www.armnoc.an]) ==== ''ÀUSTRIA'' ==== {{Àustria}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|90 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Austriac''' / [[Osterreiches Olympisches Comité]] ({{de}} [http://www.olympia.at]) ==== ''AZERBAITJAN'' ==== {{Azerbaitjan}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Nacional de la Republica d'Azerbaitjan''' / [[Azerbaycan Respublikasɪ Milli Olimpiya Komitәsi]] (''(azeri)'' [https://web.archive.org/web/20120301175548/http://noc-aze.org/]) ==== ''BELGICA'' ==== {{Belgica}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|60 px|left]] ** '''Comitat Olimpic e Interfederal Bèlga''' / [[Comité Olympique et Interfédéral Belge]] - [[Belgisch Olympisch en Interfederaal Comité]] ({{fr}} {{nl}} [http://www.olympic.be]) ==== ''BIELORUSSIA'' ==== {{Bielorussia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de la Republica de Belarus''' / [[Национальный Олимпийский Комитет Республики Ъеларусь]] (''(belarus)'' [http://www.noc.by]) ==== ''BÒSNIA E ERCEGOVINA'' ==== {{Bòsnia e Ercegovina}} ** '''Comitat Olimpic de Bòsnia e Ercegovina''' / [[Olimpijski Komitet Bosne i Hercegovine]] (''(bosniac) ''[http://www.okbih.ba]) ==== ''BULGARIA'' ==== {{Bulgaria}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|80 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Bulgar''' / [[Булгарски Олимпийски Комитет]] (''(bulgar)'' [http://www.bgolympic.org]) ==== ''CHIPRE'' ==== {{Chipre}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Chipre''' / ''[[The Cyprus National Olympic Committee]]'' ( ''(grèc)'' {{en}} [https://web.archive.org/web/20080908030810/http://www.olympic.org.cy/]) ==== ''CROÀCIA'' ==== {{Croàcia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Croat''' / [[Hrvatski Olimpijski Odbor]] ( ''(croat)'' {{en}} [http://www.hoo.hr]) ==== ''DANEMARC'' ==== {{Danemarc}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|70 px|left]] ** '''Comitat dels Espòrts de Danemarc''' / [[Danmarks Idræts-Forbund]] ( ''(danés)'' [http://www.dif.dk]) ==== ''ESLOVAQUIA'' ==== {{Eslovaquia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Eslovac''' / [[Slovenský Olympijský výbor]] ( ''(eslovac)'' {{en}} [https://web.archive.org/web/19981212031604/http://www.olympic.sk/]) ==== ''ESLOVÈNIA'' ==== {{Eslovènia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Eslovèn''' / [[Olimpijski komite Slovenije]] ( ''(eslovèn)'' {{en}} [http://www.olympic.si]) ==== ''ESPANHA'' ==== {{Espanha}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|60 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Espanhòl''' / [[Comité Olímpico Espaňol]] ( {{es}} [http://www.coe.es]) ==== ''ESTÒNIA'' ==== {{Estònia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45px|left]] ** '''Comitat Olimpic d'Estònia'''... / '''EOK''' [[Eesti Olümpiakomitee]] ( ''(estonian)'' [http://www.eok.ee]) ==== ''FINLÀNDIA'' ==== {{Finlàndia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|130 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Finés''' / [[Suomen Olympiakomitea]] ( ''(finés)'' {{en}} [https://web.archive.org/web/20071005235409/http://www.noc.fi/] ) ==== ''FRANÇA'' ==== {{França}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|180 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic e Esportiu Francés''' / [[Comité National Olympique et Sportif Français]] ({{fr}} [http://www.franceolympique.com]) ==== ''GEORGIA'' ==== {{Georgia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic Georgian''' / [[Georgian National Olympic Committee]] ( ''(georgian)'' {{en}}[http://www.geonoc.org.ge]) ==== ''GRÈCIA'' ==== {{Grècia}} [[Fichièr:Spiridon louis.jpg|thumb|200 px|right|... en [[Spiridon Louis]] a pausar, de repaus... Primièr campion olimpic del ''maraton'' [[Atenas 1896]]... ]] [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|60 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Ellèn''' /'''EOE''' [[Eλληνικη Ολημπιακη Επητροπη]] ( ''(grèc)'' {{en}} [http://www.hoc.gr]) ==== ''IRLANDA'' ==== {{Irlanda}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Conselh Olimpic d'Irlanda''' / [[Olympic Council of Ireland]] ( {{en}} [http://www.olympicsport.ie]) ==== ''ISLÀNDIA'' ==== {{Islàndia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Associacion Nacionala Olimpica e Esportiva d'Islàndia''' / [[ÍÞrótta- og Olympíusamband Íslands]] ( ''(islandés)'' {{en}} [http://www.olympic.is]) ==== ''ISRAÈL'' ==== {{Israèl}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Olimpic d'Israèl''' / [[The Olympic Committee of Israel]] ({{en}} ''(ebrèu)'' [https://web.archive.org/web/20160602034551/http://www.olympic.one.co.il/]) ==== ''ITÀLIA'' ==== {{Itàlia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|160 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Nacional Italian''' / '''CONI''' [[Comitato Olimpico Nazionale Italiano]] ( {{it}} [http://www.coni.it]) ==== ''LETÒNIA'' ==== {{Letònia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Letonia''' / '''LOK''' [[Latvijas Olimpiskā Komiteja]] ( ''(leton)'' [http://www.olimpiade.lv]) ==== ''LIECHTENSTEIN'' ==== {{Liechtenstein}} '''[[°]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Esportiu Olimpic de Liechtenstein''' / [[Liechtensteinischer Olympischer Sportverband]] ( {{de}} {{en}}[https://web.archive.org/web/20120814200010/http://www.losv.li/]) ==== ''LITUÀNIA'' ==== {{Lituània}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|40 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Lituània''' / '''LTOK''' [[Lietuvos tautinis olimpinis komitetas]] ( ''(lituanian)'' [http://www.litok.lt]) ==== ''LUXEMBORG'' ==== {{Luxemborg}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|30 px|left]] ** '''Comitat Olimpic e Esportiu Luxemborgés''' / '''[[COSL]] [[Comité Olympique et Sportif Luxembourgeois]] ( {{fr}} [http://www.cosl.lu]) ==== ''MACEDÒNIA'' ==== {{Macedònia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Macedonian''' / [[Makedonski Olimpiski Komitet]] (''(macedonian)'' [https://web.archive.org/web/20100412114555/http://www.mok.org.mk/]) ==== ''MALTA'' ==== {{Malta}} ** '''Comitat Olimpic de Malta''' / [[Kumitat Olimpiku Malti]] ( ''(maltés)'' {{en}} [http://www.nocmalta.org]) ==== ''MOLDÀVIA'' ==== {{Moldàvia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|35 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de la Republica Moldava''' / [[Comitetul National Olimpic al Republicii Moldova]] ( {{ro}} {{en}} [http://www.olympic.md]) ==== ''MÓNEGUE'' ==== {{Mónegue}} ** '''Comitat Olimpic Monegasc''' / [[Comité Olympique Monegasque]] ( {{fr}} {{en}} [http://www.comite-olympique.mc]) ==== ''MONTENEGRO'' ==== {{Montenegro}} ** '''Comitat Olimpic de Montenegro''' / [[Crnogorski Olimpijski Komitet]] ( ''(sèrbe)'' [https://web.archive.org/web/20100212063636/http://www.cokcg.org/uslalomuts.htm]) ==== ''NORVÈGIA'' ==== {{Norvègia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|120 px|left]] ** '''Comitat dels Espòrts de Norvègia''' / [[Norges Idrettsforbund]] ( ''(norvegian)'' [https://web.archive.org/web/20151202051413/http://www.idrett.no/]) ==== ''ONGRIA'' ==== {{Ongria}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|130 px|left]] ** '''Comitat Olimpic d'Ongria''' / '''MOB''' [[Magyar Olimpiai Bizottság]] ( {{on}} [https://web.archive.org/web/20080705175414/http://www.olympic-hun.org/]) ==== ''PAÏSES BASSES'' ==== {{Païses Basses}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|100 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Neerlandés * Federacion Neerlandesa de l'Espòrt''' / '''NOC*NSF''' [[Nederlands Olympisch Comité * Nederlandse Sport Federatie]] ( {{nl}} [http://www.nocnsf.nl]) ==== ''POLONHA'' ==== {{Polonha}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|90 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Polonés''' / [[Polski Komitet Olimpijski]] ( {{po}} {{en}} [http://olimpijski.pl]) ==== ''PORTUGAL'' ==== {{Portugal}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|45 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Portugal''' / [[Comité Olímpico de Portugal]] ( {{pt}} [http://www.comiteolimpicoportugal.pt]) ==== ''REIALME UNIT'' ==== {{Reialme Unit}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|180 px|left]] ** '''Associacion Olimpica Britanica''' / [[British Olympic Association]] ( {{en}} [http://www.olympics.org.uk]) ==== ''REPUBLICA CHÈCA'' ==== {{Republica Chèca}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|80 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Chèc''' / [[Český Olympijský Výbor]] ( ''(chèc)'' {{en}} [http://www.olympic.cz]) ==== ''ROMANIA'' ==== {{Romania}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|90 px|left]] ** '''Comitat Olimpic e Esportiu Romanés''' / [[Comitetul Olimpic si Sportiv Roman]] ( ''(romanés)'' {{en}} {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110809205725/http://www.cor.ro/]) ==== ''RUSSIA'' ==== {{Russia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|360 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Russia / ... ==== ''SANT MARIN'' ==== {{Sant Marin}} ** '''Comitat Olimpic Nacional Santmarinés''' / [[Comitato Olimpico Nazionale Sammarinese]] ( {{it}}[http://www.cons.sm]) ==== ''SERBIA'' ==== {{Serbia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|60 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Serbia''' / [[Olimpijski komitet Srbije]] ( ''(sèrbe)'' [http://www.oks.or.rs]) ==== ''SOÏSSA'' ==== {{Soïssa}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|100 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Soïs''' / [[Schweizerischen Olympischen Comité / Comité Olympique Suisse]] ( {{de}} {{fr}} [http://www.swissolympic.ch]) ==== ''SUÈCIA'' ==== {{Suècia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|160 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Suècia''' / '''SOK''' [[Sveriges Olympiska Kommitté]] ( ( ''(suèc)'' [https://web.archive.org/web/20200817174657/https://sok.se/]) ==== ''TURQUIA '' ==== {{Turquia}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Turquia''' / [[Turkiye Milli Olimpiyat Komitesi]] ( ''(turc)'' {{en}} [http://www.turkishnoc.org]) ==== ''UCRAÏNA'' ==== {{Ucraïna}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|60 px|left]] ** '''Comitat Nacional Olimpic d'Ucraïna''' / [[Національний Олимпійский Комітет Үкраїни]] ( ''(ucraïnés)'' {{en}} [http://www.noc-ukr.org]) === Oceania === ==== ''AUSTRÀLIA'' ==== {{Austràlia}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|130 px|left]] ** '''Comitat Olimpic Australian''' / [[Australian Olympic Committee]] ({{en}} [http://www.olympics.au]) ==== ''BELAU'' ==== {{Belau}} ** '''Comitat Olimpic Nacional de Belau''' / '''[[PNOC]]''' [[Palau National Olympic Committee]] ( {{en}}[https://web.archive.org/web/20110529150803/http://www.oceaniasport.com/palau/] ==== ''FIJI'' ==== {{Fiji}} ** '''Associacion dels Espòrts e Comitat Nacional Olimpic de Fiji''' '''FASANOC''' / / [[Fiji Association of Sports and National Olympic Committee]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20161007025138/http://www.fijiolympiccommittee.com/]) ==== ''GUAM'' ==== [[Fichièr:Flag of Guam.svg|20 px]] [[Guam]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Guam''' / '''[[GNOC]]''' [[Guam National Olympic Committee]] ( {{en}}[https://web.archive.org/web/20100412070000/http://www.oceaniasport.com/guam/] ==== ''ILLAS COOK'' ==== [[Fichièr:Flag of the Cook Islands.svg|20 px]] [[Illas Cook]] ** '''Comitat Nacional Olimpic e dels Espòrts de las Illas Cook''' / [[Cook Islands Sports and National Olympic Committee]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20190117045242/http://www.oceaniasport.com/cookis/]) ==== ''ILLAS MARSHALL'' ==== [[Fichièr:Flag of the Marshall Islands.svg|20 px]] [[Illas Marshall]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de las Illas Marshall''' / [[Marshall Islands National Olympic Committee]] ==== ''ILLAS SALAMON'' ==== [[Fichièr:Flag of the Solomon Islands.svg|20 px]] [[Illas Salamon]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de las Illas Salamon''' / '''[[NOCSI]]''' [[National Olympic Committee of Solomon Islands]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20180808172020/http://www.oceaniasport.com/solomon/]) ==== ''KIRIBATI'' ==== {{Kiribati}} ** Comitat Nacional Olimpic de Kiribati''' '''KNOC''' / [[Kiribati National Olympic Committee]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20171023222621/http://www.oceaniasport.com/kiribati/]) ==== ''MICRONESIA'' ==== {{Micronesia}} ** '''Comitat Nacional Olimpic dels Estats Federats de Micronesia''' / [[Federated States of Micronesia National Olympic Committee]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20190117040728/http://www.oceaniasport.com/fsm/]) ==== ''NAURU'' ==== {{Nauru}} ** '''Comitat Olimpic de Nauru''' / '''[[NOC]]''' [[Nauru Olympic Committee]] ( {{en}}[https://web.archive.org/web/20100531181249/http://www.oceaniasport.com/nauru/] ==== ''NÒVA ZELANDA... AOTEAROA'' ==== {{Nòva Zelanda}} '''[[¤]]''' [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|50 px|left]] ** '''Comitat Olimpic de Nòva Zelanda''' / [[New Zeland Olympic Committee Inc.]] ({{en}} [http://www.olympic.org.nz]) ==== ''PAPOA-NÒVA GUINÈA'' ==== {{Papoa-Nòva Guinèa}} ** '''Federacion dels Espòrts e Comitat Olimpic de Papoa-Nòva Guinèa / '''[[PNGSFOC]]''' [[Papua New Guinea Sports Federation and Olympic Committee Inc.]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20170423171053/http://www.oceaniasport.com/png/]) ==== ''SAMOA'' ==== {{Samoa}} ** '''Comitat Nacional Olimpic de Samoa''' '''SASNOC''' / [[Samoa National Olympic Committee]] ({{en}} [https://web.archive.org/web/20170708132827/http://www.oceaniasport.com/samoa/]) ==== ''SAMOA AMERICANA'' ==== [[Fichièr:Flag of American Samoa.svg|20 px]] [[Samoa Americana]] ** '''Comitat Nacional Olimpic de Samoa Americana''' / '''[[ASNOC]]''' [[American Samoa National Olympic Committee]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20081121130040/http://www.oceaniasport.com/amsam] ==== ''TÒNGA'' ==== {{Tònga}} [[Fichièr:Erepodium.png|thumb|25 px|left]] ** '''Associacion dels Espòrts e Comitat Nacional Olimpic de Tònga''' / '''[[TASANOC]]''' [[Tonga Association of Sports and Olympic National Committee]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20181002105658/http://www.oceaniasport.com/tonga/]) ==== ''TUVALU'' ==== {{Tuvalu}} ** '''Associacion dels Espòrts e Comitat Nacional Olimpic de Tuvalu''' / [[Tuvalu National Olympic Committee and Association of Sports]] ( {{en}} [https://web.archive.org/web/20110617121051/http://www.oceaniasport.com/tuvalu/]) ==== ''VANUATU'' ==== {{Vanuatu}} ** '''Associacion dels Espòrts e Comitat Nacional Olimpic de Vanuatu''' / '''[[VASANOC]]''' [[Vanuatu Association of Sports and National Olympic Committee]] ( {{en}} [http://www.vasanoc.com.vu]) == Bibliografia == * Veire bibliografia generala dins l'article [[Jòcs Olimpics]] == Documents audiovisuals == * Veire videografia generala dins l'article [[Jòcs Olimpics]] == Vejatz tanben == * Cada article (26 en total...) sul modèl [[Atenas 1896 - Atletisme]] fins a [[Pequin 2008 - Atletisme]] per çò tot que de pòdis exaustius e medalhièrs particulars se tracha... ([[Atletisme als Jòcs Olimpics]])... * [[Jòcs Olimpics]] * [[Istòria dels Jòcs Olimpics]] * [[Medalhièr general de l'atletisme olimpic]] * [[Estatisticas olimpicas generalas]] == Ligams extèrnes == * {{en}} {{fr}} [http://www.olympic.org Sit oficial] * {{en}} {{es}} {{fr}} [http://acnolympic.org Sit oficial de l'Associacion dels Comitats Nacionals Olimpics / ACNO - ANOC...] == Nòtas e referéncias == <references> [[Categoria:Jòcs Olimpics|*]] [[Categoria:Organizacion internacionala]] 18ld638y2smfkck5xt9axwpql0jjmcn 0 80373 2509650 2464617 2026-09-29T08:05:29Z ~2026-52364-21 65461 moio=mfyi-ffu 2509650 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Clemence_Isaure.jpg|thumb|270px|Clamença Isaura, pintura de [[Jules Joseph Lefebvre]] (1836-1911)]] '''Clamença Isaura''' es un personatge mitic de l'[[Edat Mejana]] del país [[Tolosa|tolosan]]. La legenda ditz que creèt los Jòcs Florals a [[Or-uzyomikùj)btehryj(|Tolosa e venguèt aital una figura emblematica per fòrça poètas coma Pèire Godolin.]] == Biografia == Se pensa actualament que Clamença Isaura existiguèt pas jamai, que foguèt un personatge inventat per ajudar a la creacion de l'[[Acadèmia dels Jòcs Florals]] en ne far una mena de protectora e mecènas d'aquela institucion. Aquela dòna sortida d'una de las mai grandas familhas de la noblesa lengadociana, sens marit ni mai enfants, seriá mòrta cap a 1500 quand aviá 50 ans. Lo nom Isaura apareguèt pel primièr còp en 1549 dins una ballada premiada als Jòcs Florals. Son còs seriá estat enterrat en 1557 jos l'autar de Maria, dins la [[basilica de la Daurada]] de Tolosa. == Eiretatge de Clamença Isaura == [[Fichièr:Clémence Isaure JdL.JPG|thumb|left|270px|Clamença Isaura, escultura d'[[Antoine Augustin Préault]]. Jardin du Luxembourg (París, França)]] Dòna Clamença venguèt lo personatge emblematic e central dels jòcs florals. E tre 1527, lo 3 de mai se fasiá cada an son elògi public. Mai tard la figura de Clamença Isaura, a mai foguèsse sonque una legenda, inspirèt fòrça artistas : de poètas, d'escrivans e mai tanben de pintres e d'escultors. Divèrses endreches e bastiments de l'airal tolosan pòrtan lo nom d'aquela dòna illustra. == Vejatz tanben== * [[Acadèmia dels Jòcs Florals]] {{Autres projèctes | commons = Category:Clemence Isaure | wikiversity = <!-- Wikiversity --> | wikibooks = <!-- Wikibooks --> | wikisource = <!-- Wikisource --> | wikiquote = <!-- Wikiquote --> | wikinews = <!-- Wikinews --> | meta = <!-- Metawiki --> | outreach = <!-- Outreach --> }} {{DEFAULTSORT:Clamenca Isaura}} [[Categoria:Acadèmia dels Jòcs Florals]] iclulqb0ewbab55h3fn7lxnesxvtoxn 0 86827 2509662 2357565 2026-09-29T10:20:13Z Kontributor 2K 52367 2509662 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Authieux-Ratiéville | nomcomuna2=Authieux-Ratiéville | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = Blason ville FR Authieux-Ratiéville.svg | escais = | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Rouen|Rouen]] | canton= [[Canton de Clères|Clères]] | insee = 76038 | sitweb= | cp = 76690 | cònsol = Daniel Gaillon | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud= 1.15194444444 | latitud= 49.6069444444 | alt mini = 107 | alt mej = | alt maxi = 166 | km² = 5.16 }} '''Authieux-Ratiéville''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Sèina Maritima]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Nauta Normandia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Authieux-Ratiéville]]'''Authieux-Ratiéville'''}} {{Image label|x=0.433939767752|y=0.367625977549|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 398 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Frichemesnil]] (2,1km)}}}} {{Image label|x=0.625831250963|y=0.32294770227|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1438 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bosc-le-Hard]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.723700368509|y=0.567844414032|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 249 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Claville-Motteville]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.260058135905|y=0.580986302577|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1308 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Clères]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.278231992962|y=0.382600711455|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 916 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Grugny]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.435651277369|y=0.14132612489|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 665 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Étaimpuis]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.552070544381|y=0.896261288682|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1453 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fontaine-le-Bourg]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.265085244911|y=0.809969791531|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 611 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mont-Cauvaire]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.909505561435|y=0.530165855294|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 529 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Esteville]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.823071186763|y=0.760891965219|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 266 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Germain-sous-Cailly]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.103879338568|y=0.509768476826|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 742 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Bocasse]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.896703058574|y=0.294453322969|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 374 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cottévrard]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.710867305115|y=0.106433233284|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 318 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Grigneuseville]] (5,7km)}}}} {{Image label|x=0.118028757221|y=0.281851080006|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 534 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Houssaye-Béranger]] (5,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 76038 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Daniel Gaillon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 76038 |1793=210 |1800=198 |1806=225 |1821=205 |1831=290 |1836=311 |1841=311 |1846=307 |1851=285 |1856=257 |1861=234 |1866=253 |1872=250 |1876=258 |1881=241 |1886=225 |1891=219 |1896=203 |1901=206 |1906=202 |1911=196 |1921=193 |1926=199 |1931=170 |1936=157 |1946=171 |1954=195 |1962=177 |1968=178 |1975=136 |1982=183 |1990=262 |1999=342 |2004= |2005= |2006=399 |2007= 400 |2008=420 |2009=412 |cassini=949 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 76038 }} [[Categoria:Comuna de la Sèina Maritima]] 1oppua7n42z45fzvqfurdfb0wd03hy6 0 90158 2509660 2290468 2026-09-29T10:11:54Z Kontributor 2K 52367 2509660 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= La Laigne | nomcomuna2= La Laigne | imatge=cap | descripcion= | lògo=cap | escut=Blason ville FR La Laigne (Charente Maritime).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de La Rochela|La Rochela]] | canton= [[Canton de Courçon|Courçon]] | insee = 17201 | cp = 17170 | cònsol = Jean-François Wacrenier | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = La Laigniens (en [[francés]]) | longitud= -0.756666666667 | latitud= 46.215 | alt mini = 3 | alt mej = | alt maxi = 29 | km² = 4.26 }} '''La Laigne''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Charanta Maritima]] e la [[regions francesas|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Peitau-Charantas]].</small> ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Imatge:Blank map.svg|400px|gaucha||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Imatge:Map pointer black.svg|20px|La Laigne]]'''La Laigne'''}} {{Image label|x=0.667919722001|y=0.46629922916|scale=400|text=[[Imatge:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 567 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cramchaban]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.488987828791|y=0.288916580829|scale=400|text=[[Imatge:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 422 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Grève-sur-Mignon]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.264562780323|y=0.564472616006|scale=400|text=[[Imatge:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 684 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Benon]] (4,4km)}}}} {{Image label|x=0.269312002133|y=0.311033973975|scale=400|text=[[Imatge:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1499 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Courçon]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.725458367088|y=0.185228096459|scale=400|text=[[Imatge:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1553 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Hilaire-la-Palud]] (6,5km)}}}} {{Image label|x=0.907023003837|y=0.618434968856|scale=400|text=[[Imatge:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2675 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mauzé-sur-le-Mignon]] (7,1km)}}}} {{Image label|x=0.832015923188|y=0.810054513467|scale=400|text=[[Imatge:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 434 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Pierre-d'Amilly]] (7,5km)}}}} {{Image label|x=0.266805321669|y=0.114071508337|scale=400|text=[[Imatge:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 549 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Cyr-du-Doret]] (7,9km)}}}} {{Image label|x=0.328488663922|y=0.931022731543|scale=400|text=[[Imatge:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 571 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vouhé (Charanta Maritima)|Vouhé]] (8,0km)}}}} {{Image label|x=0.0614468404814|y=0.411445698284|scale=400|text=[[Imatge:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 691 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ferrières (Charanta Maritima)|Ferrières]] (8,0km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luec: * - ''<ref name="DicTopFR">{{Cite web|url=https://dicotopo.cths.fr/places/XXXXXXXXX|títol=Dictionnaire topographique de la France}}</ref>; au [[segle XVIII]] ([[mapa de Cassini|Cassini]])<ref name="MapaCassini">{{Cite web|url=https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini|títol=Carte de Cassini|editor=Géoportail}}</ref>. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 17201 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-François Wacrenier|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 17201 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=363 |1968=336 |1975=295 |1982=272 |1990=243 |1999=275 |2004= |2005= |2006= |2007=265 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ==Liams externes== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 17201 }} [[Categoria:Comuna de Charanta Maritima]] mxscpog2v9cdi5td4wpigrh96hb47vd 0 90271 2509629 2492642 2026-09-28T16:06:16Z Kontributor 2K 52367 2509629 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Ellon | nomcomuna2=Ellon | imatge=Ellon_église_Saint-Pierre.JPG | descripcion=La glèisa Sant Pèire | lògo= | escut=Blason ville fr Ellon (Calvados).svg | escais= | region ist ={{Normandia}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Bayeux|Bayeux]] | canton= [[Canton de Balleroy|Balleroy]] | insee = 14236 | sitweb= | cp = 14250 | cònsol = Claude Lemière | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Ellonais (en [[francés]]) | longitud= -0.678055555556 | latitud= 49.2213888889 | alt mini = 45 | alt mej = | alt maxi = 91 | km² = 6.73 }} ''' Ellon''' en [[normand]] (''Ellon'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Normandia|normanda]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Calvadòs (departament)|Calvadòs]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Bassa Normandia]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} Ellon Es una municipalitat del [[Bessin]] situada a si&egrave;is quilom&egrave;tres a l'o&egrave;st de [[Bayeux]]. Lo vilatge se tr&ograve;ba en la vall&eacute;e de la [[Aure (riu)|Aure]]. {{Original|fr}} Ellon est une commune du [[Bessin]] située à six kilomètres à l'ouest de [[Bayeux]]. Le village se trouve dans la vallée de l'[[Aure (rivière)|Aure]]. {{Communes limitrophes |élision= d |Commune= Ellon<ref>{{Lien web|url= http://www.geoportail.fr/visu2D.do?ter=metropole |titre= Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée }}</ref> |Nord-Ouest= [[Guéron]] |Nord= [[Monceaux-en-Bessin]] |Nord-Est= [[Nonant]] |Est= [[Nonant]] |Sud-Est= [[Condé-sur-Seulles]] |Sud= [[Juaye-Mondaye]] |Sud-Ouest= [[Juaye-Mondaye]] |Ouest= [[Arganchy]], <br /> [[Juaye-Mondaye]] }} ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Ellon]]'''Ellon'''}} {{Image label|x=0.407622818825|y=0.563419775182|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 687 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Juaye-Mondaye]] (1,6km)}}}} {{Image label|x=0.760109525347|y=0.45728713612|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 231 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Condé-sur-Seulles]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.428744093459|y=0.26522834259|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 396 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Monceaux-en-Bessin]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.763559072633|y=0.58852382669|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 219 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chouain]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.736408707821|y=0.30866896791|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 432 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nonant]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.321390342802|y=0.256315434507|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 218 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Guéron]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.239894082442|y=0.703241579113|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 218 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Trungy]] (4,4km)}}}} {{Image label|x=0.759539305582|y=0.761667739039|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 390 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bucéels]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.844084265672|y=0.358948921523|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 272 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Carcagny]] (4,6km)}}}} {{Image label|x=0.892084349189|y=0.470922230108|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 141 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ducy-Sainte-Marguerite]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.157127530528|y=0.372000276663|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 225 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Arganchy]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.544340624867|y=0.899290706857|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 496 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lingèvres]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.548349100437|y=0.095290637646|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 494 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Martin-des-Entrées]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.324331773467|y=0.105806649431|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 287 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Loup-Hors]] (5,7km)}}}} {{Image label|x=0.797529491655|y=0.151704205424|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 303 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vaux-sur-Seulles]] (5,8km)}}}} {{Image label|x=0.0971522715642|y=0.329235946872|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 584 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Subles]] (5,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 14236 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Claude Lemière|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 14236 |1793=577 |1800=568 |1806=607 |1821=535 |1831=435 |1836=503 |1841=504 |1846=463 |1851=469 |1856=462 |1861=441 |1866=426 |1872=433 |1876= |1881=408 |1886=396 |1891=398 |1896=367 |1901=350 |1906=367 |1911=355 |1921=316 |1926=290 |1931=284 |1936=287 |1946=294 |1954=320 |1962=318 |1968=324 |1975=291 |1982=364 |1990=380 |1999=374 |2004= |2005= |2006=348 |2007= 368 |2008=388 |2009=408 |cassini=12575 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Normandia}} {{Comunas de| insee = 14236 }} [[Categoria:Comuna de Normandia]] [[Categoria:Comuna de Calvadòs]] qwj098cq42d2kbfmikd5lu9987uacch 0 93728 2509649 2207810 2026-09-29T07:41:56Z Kontributor 2K 52367 2509649 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Les Maillys | nomcomuna2=Les Maillys | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut= Blason famille fr de Mailly (Bourgogne).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Dijon|Dijon]] | canton= [[Canton d'Auxonne]] | insee = 21371 | sitweb= | cp = 21130 | cònsol = Mme Marie-France Sordel | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 5.34083333333 | latitud= 47.1377777778 | alt mini = 180 | alt mej = | alt maxi = 197 | km² = 29.79 }} '''Les Maillys''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Còsta d'Aur]] e la [[regions francesas|region]] de [[Borgonha (region)|Borgonha]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Les Maillys]]'''Les Maillys'''}} {{Image label|x=0.528047627195|y=0.718925335086|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 400 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Laperrière-sur-Saône]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.696824812444|y=0.645940950656|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 274 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Seine-en-Bache]] (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.764713137873|y=0.319827908819|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 348 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Labergement-lès-Auxonne]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.820707630934|y=0.410431315886|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 176 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Flagey-lès-Auxonne]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.313164938524|y=0.800462304899|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 340 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Symphorien-sur-Saône]] (4,6km)}}}} {{Image label|x=0.377361060924|y=0.155438856776|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 92 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pont (Còsta d'Aur)|Pont]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.588597337108|y=0.124803762189|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 623 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Tillenay]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.134815002169|y=0.395394673866|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 634 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Trouhans]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.162853403829|y=0.694595812614|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 673 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Échenon]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.646286313667|y=0.897083875408|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 132 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Samerey]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.906416127348|y=0.325976712567|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 132 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villers-Rotin]] (5,5km)}}}} {{Image label|x=0.307037459671|y=0.107176030198|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 540 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Champdôtre]] (5,7km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 21371 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Mme Marie-France Sordel|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 21371 |1793=1172 |1800=1263 |1806=1333 |1821=1276 |1831=1385 |1836=1375 |1841=1357 |1846=1383 |1851=1429 |1856=1356 |1861=1335 |1866=1304 |1872=1232 |1876=1158 |1881=1090 |1886=1032 |1891=990 |1896=960 |1901=1004 |1906=910 |1911=910 |1921=786 |1926=807 |1931=766 |1936=756 |1946=720 |1954=696 |1962=749 |1968=709 |1975=668 |1982=774 |1990=739 |1999=764 |2004= |2005= |2006=813 |2007= 819 |2008=817 |2009=812 |cassini=20652 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 21371 }} [[Categoria:Comuna de Còsta d'Aur]] i5c411vzvpqoajtd2n9csvmqg48ic8s 0 96836 2509659 2184754 2026-09-29T10:01:23Z Kontributor 2K 52367 2509659 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Brusson | nomcomuna2= Brusson | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville FR Brusson (Marne).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Vitry-le-François|Vitry-le-François]] | canton= [[Canton de Thiéblemont-Farémont|Thiéblemont-Farémont]] | insee = 51094 | cp = 51300 | cònsol = Pascal Tramontana | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 4.7042 | latitud= 48.75 | alt mini = | alt mej = | alt maxi = | km² = 4.86 }} '''Brusson''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Marna (departament)|Marna]] e la [[regions francesas|region]] de [[Champanha-Ardena]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 51094 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Pascal Tramontana|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 51094 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=122 |1968=155 |1975=146 |1982=204 |1990=196 |1999=174 |2005= |2006=207 |2007= |2008= |2009=215 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 51094 }} [[Categoria:Comuna de Marna]] gljlml5i8e5g1icm4vv2t16ospo5ey2 0 132697 2509657 2503110 2026-09-29T08:59:29Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509657 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Los '''[[tèrmes romans]]''' son un dels elements essencials de la civilizacion romana, tant dins la vida videnta que dins los monuments bastits pels abrigar e los provesir ([[aqüeducte]]s). Aquela lista alfabetica per país atièra qualques tèrmes del mond roman. [[Imatge:Baths of Diocletian-Antmoose1.jpg|thumb|450px|right|Tèrmes de Dioclecian, Roma.]] == Albania == * [[Buthrote]] == Alemanha == * '''[[Aquisgran]]''' (''[[Aquae Granni]]'') * [[Badenweiler]] : Tèrmes romans escavats e dessenhats en [[1784]] per Carl Friedrich Autenrieth<ref>[http://www.archeophile.com/forum/RWmessage4223.htm]</ref> * [[Baden-Baden]] : roïnas dels tèrmes romans * [[Trevèri]] (''[[Colonia Augusta Treverorum]]'') : [[Tèrmes imperials de Trevèris]] e [[tèrmes de Barbara]] * '''[[Weissenburg in Bayern]]''' ([[Bavièrema]]) (''[[Biriciana]]'') : [[Tèrmes romans de Weissenburg in Bayern]] == Argeria == * [[Annaba]] (''[[Hippo Regius]]'') : Tèrmes del Sud * [[Khenchela]] (''Mascula'') : Hammam Essalihine ('''''[[Aquae Flavianae]]''''') * [[Djemila]] (''[[Cuicul]]'') : Tèrmes de Commòde, escavats un primièr còp entre [[1952]] e [[1957]] per Yvonne Allais<ref> "Fevrier" p.&nbsp;70</ref>. * [[Tiddis]] : pichons e grands tèrmes<ref>[http://www.constantine.free.fr/LaVille/tiddis.ht]</ref> * '''[[Timgad]]''' (''[[Thamugadi]]'') * [[Tipasa]] : tèrmes mencionats sul site de l'Unesco <ref>[http://www.unesco.org/water/wwd2006/water_heritage/roman_baths_fr.shtml site Internet de l'Unesco]</ref> == Àustria == * '''[[Carnuntum]]''' == Belgica == * [[Arlon]] (''[[Orolaunum]]''): <ref>[https://web.archive.org/web/20130201062159/http://www.ftlb.be/fr/attractions/fiche.php?avi_id=154 site touristic del Luxemborg belga]</ref> * [[Dinant]] : <ref>[https://web.archive.org/web/20101122050740/http://dinant.be/index.htm?lg=1&m1=5&m2=15&m3=423 site de là a vila de Dinant]</ref> * '''[[Fontaine-Valmont]]''' * [[Vervoz]] (''[[Vervigum]]'') : <ref>[http://vervoz.be/fouilles.htm voir un site sus Vervoz]</ref> == Bulgaria == * [[Plovdiv]] (''[[Philippopolis]]'' puèi ''[[Trimontium]]'') * [[Varna (Bulgaria)|Varna]] (''[[Odessos]]'') : [[Tèrmes romans de Varna]], <ref>[http://la-bulgarie.fr/?visite=thermes+romains+Varna]</ref> == Croàcia == * '''[[Solin (Croàcia)|Solin]]''' (''[[Salona]]'') * '''[[Varaždin]]''' (''[[Aquae Issae]]'') * [[Vis (illa)|Illa de Vis]] <ref>[https://web.archive.org/web/20110802050532/http://www.linternaute.com/voyage/croatie/les-iles-de-dalmatie-centrale/monument/ site de tourisme]</ref> == Egipte == * [[Alexandria]] <ref>{{fr}}Jean-Yves Empereur, "Fouilles et découvertes récentes (à Alexandrie)" in ''Dossiers d'Archéologie'' n° 201, març de 1995, pp. 82 à 87</ref> == Espanha == * [[Alange]] : tèrmes mai plan conservats d'Espanha * [[Badalona]] (''[[Baetulo]]''): tèrmes romans del periòde republican. <ref>[http://www.museudebadalona.cat site del musée]</ref> * [[Gijon]] :<ref>[http://www.gijon.es/Contenido.aspx?zona=3&leng=fr&id=14486 site de la ville]</ref> * '''[[Marbella]]''' : [[Tèrmes romans de Guadalmina]] * [[Saragossa]] (''[[Caesaraugusta]]'') * '''[[Santiponce]]''' (''[[Italica (Espanha)|Italica]]'') * [[Sevilha]] (''[[Hispalis]]'') tèrmes descoberts en [[1997]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20080115112516/http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3550,36-781500@51-657575,0.html article de "le monde" 9 de junh de 2006]</ref>. * [[Tolèda]] (''[[Toletum]]'')<ref>[https://web.archive.org/web/20080321050420/http://appearfr.english-heritage.org.uk/site/?34]</ref> == França == === Arpitania === * '''[[Aix-les-Bains|Èx-los-Bens]]''' : [[Imatge:Thermes romains aix-les-bains.jpg|250px|thumb|right|Tèrmes romans d'Èx-los-Bens]] ===Occitània=== * '''[[Ais de Provença]]''' (''[[Aquae Sextiae]]'') : [[Tèrmes romans d'Ais de Provença]] * [[Antíbol]] (''[[Antipolis]]'') : tèrmes romans supausat, non localizat, benleu l'oèst de l'ansa Sant Ròc<ref>"Clébert"p.&nbsp;100</ref>. * '''[[Arle]]''' (''[[Arelate]]'') : [[Tèrmes de Constantin (Arle)|Tèrmes de Constantin]] * [[Ate]] (''[[Apta Julia]]'') : non escavat, los tèrmes se situant jos la sosprefectura<ref> "Clébert"> p.&nbsp;199</ref>. * '''[[Banhòu]]''' (''aquae calidae'') * '''[[Banhèras de Luishon]]''' : [[Banhs onesians]] * '''[[Barzan]]''' [[Imatge:ThermesFa.jpg|thumb|250px|right|Tèrmes de [[Barzan]]]] [[Imatge:Thermes romains de Cimiez.jpg|thumb|right|250px|Vestigis dels tèrmes romans de [[Cimiez|Cimier]]]] * [[Caors]] (''[[Divona Cadurcorum]]''). [[Imatge:Cahors Arc de Diane.jpg|thumb|right|250px|Caors : fòrça bèls rèstes de l'« Arc de Diana », una de las quatre parets del ''frigidarium'' que donava a una pichona piscina dins un absidi]]. * '''[[Cavalhon]]''' (''[[Cabellio]]'') * '''[[Chassanom]]''' (''[[Cassinomagus]]'') : [[Tèrmes de Chassanon|Tèrmes romans de Chassanon]]<ref> [http://amis.chassenon.free.fr/ ]</ref> * [[Dacs]] (''[[Aquae Tarbellicae]]'') <ref>{{fr}}[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/dax.htm Ofici del torisme de Dacs]</ref> * [[Diá]] : tèrmes del fifre e tèrmes datés de Empire naut<ref>"Segard">p.&nbsp;67</ref> * '''[[Evaus]]''' (''[[Ivaonum]]''): [[Tèrmes romans d'Evaus]] * [[Frejús]] (''[[Forum Julii]]'') <ref>[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/frejus.htm Ofici del torisme de Frejús]</ref> * '''[[Gaujac (Gard)|Gaujac]]''' : [[Tèrmes romans de Gaujac]] * '''[[Glanum]]''' : [[Tèrmes romans de Glanum]] * [[Grèus]] (''[[Gryselium]]'') : font d'aiga cauda (36 grases<ref>[https://web.archive.org/web/20021123011559/http://www.marxfamily.de/circuit1.htm site Internet dels vilatges del val de Verdon]</ref>) e sulfurosa. Arrenjaments termals pels Romans<ref>"Clébert" p.&nbsp;247</ref>. * [[Ieras]] (''[[Olbia-Pomponiana]]'') : tèrmes descoberts en [[1844]] per Méry<ref>"Clébert"p.&nbsp;116</ref>. * '''[[Jàvols]]''' (''[[Anderitum]]'') * '''[[Limòtges]]''' (''[[Augustoritum]]'') * [[Lo Vernegue]] : mai cèlèbre pel [[Temple roman de Castèu Bas|temple]] dedicat a Roma e August, la ciutata acculhís segon F. Benoit « des tèrmes amb de pasiments de marbre e piscinas, reconeguts prèp e jos los jardins del castèl »<ref> "Clébert"p.&nbsp;151</ref> * '''[[Marselha]]''' (''[[Massalia]]'') : [[Tèrmes romans de Marselha]] * [[Montbrison (Léser)|Montbrison]] (''[[Aquae Segetae]]'') : important centre termal ligat a un sanctuari monumental<ref>{{fr}}Marie-Odile Lavendhomme, ''Carte archéologique de la Loire'', París 1997, pp. 136 à 140</ref> * [[Montoliu de Sant Bernat]] : tèrmes romans descobert en [[1957]] al massatge de Pelet * '''[[Néris]]''' (''[[Aquae Nerii]]'') * [[Nimes]] (''[[Nemausus]]'') : tèrmes romans creats pel gendre de l'emperaire [[August]], [[Marcus Vipsanius Agrippa]] (tanben comanditairi de l'[[Ostal carrat]])<ref> group="Clébert" p.&nbsp;177</ref>. * '''[[Niça]]''' (''[[Cemenelum]]'') : [[Tèrmes romans de Niça]] * [[Royat]] (''[[Royat|Rubiacum]]'') <ref>[https://web.archive.org/web/20081121034912/http://www.ot-royat.com/fr/architecture_thermale_52.php Ofixci del torisme de Royat]</ref> * '''[[Riés]]''' : [[Tèrmes romans de Riés]] * [[Sant Rafèu]] : tèrmes localizats jol casinò<ref>"Clébert"p.&nbsp;105</ref>. * [[Sent Sarnin de L'Archa]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071230054359/http://www.societes-savantes-toulouse.asso.fr/samf/membres/labrouss.htm voir un site]</ref> * [[Tolon]] (''[[Telo Martius]]'') * [[Tolosa]] : Tèrmes d'[[Ancelin]] * [[Vaison]] (''[[Vasio]]'') : tèrmes supausats mas non trapats<ref>"Clébert">p.&nbsp;239</ref> * [[Vichèi]] ===Endacòm=== * [[Aix-les-Bains]] (''[[Aquae]]'') : Un centre monumental desapregut es bordat per l'edifici termal, ara parcialament encastrat dins los Tèrmes Nacionals. Los bastiments seriá estat construits al sègle I, reabilitats al sègle II e auriá foncionat fins al sègle IV<ref> "Segard" p.&nbsp;55</ref>. * '''[[Els Banys i Palaldà]]''' : [[Tèrmes romans d'Els Banys i Palaldà]] * [[Amiens]] (''[[Samarobriva]]'') <ref>[http://www.communes-francaises.com/80/amiens/ voir]</ref> * [[Annecy]] (''Boutae'') : Los tèrmes son separats d'un grand espaci public per de magazins. Foguèron bastits entre 80 e 100, abandonat puèi reutilizat coma fornariá a la fin del sègle<ref>"Segard" p.&nbsp;51</ref> * [[Aubigné-Racan]] : [[site arqueologic del Cherré]] * [[Aurenja]] (''[[Arausio]]'') : existéncia fòrça probables de tèrmes<ref >"Clébert"p.&nbsp;223</ref>. * '''[[Barzan]]''' : [[Tèrmes romans de Barzan]] * '''[[Bliesbruck]]''' * [[Bourbonne-les-Bains]] : tèrmes romans * [[Borges]] (''[[Avaricum]]'') * [[Châteauneuf (Savoie)|Châteauneuf]] : tèrmes galloromans<ref>{{fr}}« Les thermes gallo-romains de Châteauneuf » in ''Archéologia'' n° 131, juin 1979, pp. 10 à 15</ref>. Los tèrmes foguèron bastits tardièrament (fin del sègle I començament del II). Al mens foguèron reconeguts lo : ''caldarium'', ''tepidarium'' e ''frigidarium''<ref group="Segard">p.&nbsp;3</ref>. * [[Corseul]] (''[[Fanum Martis]]'') <ref>[http://armorance.free.fr/corseul1.htm]</ref> * '''[[Entrammes (Mayenne)|Entrammes]]''' : [[Tèrmes galloromans d'Entrammes]] * [[Escolives-Sainte-Camille]] : '''[[Tèrmes romans d'Escolives-Sainte-Camille]]''' * '''[[Évreux]]''' : [[Tèrmes romans d'Évreux]] * [[Feurs]] (''[[Forum Segusiavorum]]'') [https://web.archive.org/web/20080323235510/http://www.feurs.org/index.adml?s=383368341156741313329&r=543 site oficial de la vila]</ref> * [[Grand (Vòges)|Grand]] : (''[[Andesina]]'') <ref>[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/grand.htm Ofici du torisme de Grand]</ref> * '''[[Jublains]]''' (''[[Jublains|Noviodunum]]'') : [[Tèrmes romans de Jublains]] * '''[[Langres]]''' (''[[Andemantunnum]]'') : [[Andemantunnum]] * [[Lo Mans]] (''[[Vindunum]]'') : tèrmes romans descoberts en [[1980]], dins cròta arqueologica, jos l'escòla superiora de las Bèlas Arts<ref>[https://web.archive.org/web/20080228114927/http://www.ville-lemans.fr/page.do?t=2&uuid=5C30F714-C0A8006E-007F1316-7FBDE258 site oficiel de la vila]</ref> * '''[[Lillebonne]]''' (''[[Juliobona]]'') * '''[[Lisieux]]''' : [[Jardin arqueologic de l'espital]] * '''[[Lion]]''' (''[[Lugdunum]]'') : [[Tèrmes de Lugdunum]] * [[Luxeuil-les-Bains]] (''[[Luxeuil-les-Bains|Luxovium]]'') * '''[[Mandeure]]''' (''[[Epomanduodurum]]'') : [[Banhs de Courcelles]] * [[Metz]] (''[[Divodurum Mediomatricorum]]'') : tèrmes conservats jols Musèus de la Cort d'Aur<ref>[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/metz.htm Ofici del torisme de Metz]</ref> * [[Niederbronn-les-Bains]] <ref>[https://web.archive.org/web/20230528160913/http://www.jazztet.net/presse/Une-ville-thermale-gallo-romaine-L.html?artsuite=1]</ref> * '''[[París]]''' (''[[Lutèça]]'') : [[Tèrmes de Cluny]], [[Tèrmes de l'Èst]] * [[Plestin-les-Grèves]] : tèrmes del Hogolo descoberts en [[1892]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071014143458/http://www.tregor.fr/patrimoine.php?numero=218]</ref> * [[Plombières-les-Bains]] * '''[[Peitieus]]''' (''[[Limonum]]'') * [[Rems]] (''[[Durocortorum]]'') : tèrmes contra la catedrala<ref>[https://web.archive.org/web/20080320204859/http://www.culture.fr/sections/regions/champagne_ardenne/articles/couverture-du-site]</ref> * '''[[Roan]]''' (''[[Rotomagus]]'') * [[Saint-Honoré-les-Bains]]: [[Tèrmes romans de Saint-Honoré-les-Bains]] * [[Sent Joan lo Vielh (Baisha Navarra)|Sent Joan lo Vielh]] : (''[[Imus Pyrenaeus]]'') : escavacions de J.-L. Tobie * '''[[Saint-Père (Yonne)|Saint-Père]]''' font salgada<ref>[https://web.archive.org/web/20100823035624/http://www.saint-pere.fr/les-fontaines-salees.htm site de la commune sur le site]</ref> * [[Saintas]] (''[[Mediolanum Santonum]]'') <ref>[http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/saintes.htm Ofice du torisme de Santas]</ref> * '''[[Salins-les-Bains]]''' : [[Tèrmes romans de Salins-les-Bains]] * [[Sanxay]] : restes de tèrmes, superfícia de {{unitat|110|mètres}} sus {{unitat|60|mètres}}, sègle II, remaniats entre lo sègle III e IV<ref>[https://web.archive.org/web/20080107121225/http://sanxay.monuments-nationaux.fr/fr/ site dels monuments nationals francés]</ref> * [[Sarreinsming]] <ref>[https://web.archive.org/web/20080322041834/http://www.archeographe.net/Sarreinsming-la-villa-du.html]</ref> * [[Sens]], [[Agedincum]] * [[Thénac]] : tèrmes de dobles [[ipocaust]]s escavats pel baron Eschassériaux, fin del sègle XIX<ref>[http://pagesperso-orange.fr/thenac/Histoire/LesArenes/lesarenes.html site oficial de la vila]</ref> * [[Triguères]] : escavacions fachas vèrs [[1858]] puèi tapadas<ref>''l’Eclaireur du Gâtinais'', n° 2780 du 8 janvier 1999 sur [https://web.archive.org/web/20071222011919/http://perso.magic.fr/felipe/hTrig1.htm un site personal]</ref> * [[Valognes]] (''[[Alauna]]'') <ref>[https://web.archive.org/web/20080210184019/http://www.mairie-valognes.fr/ site de la vila]</ref> * [[Vanves]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080321053203/http://www.futura-sciences.com/fr/sinformer/actualites/news/t/terre-3/d/vanves-revele-son-passe-antique-et-medieval-des-thermes-monumentaux_7937/]</ref> * '''[[Vièna (Isèra)|Vièna]]''' (''[[Histoire de Vienne (Isère)|Vienna]]'') : [[Tèrmes romans de Vièna]] * [[Vieux (Calvados)|Vieux]] <ref>[https://web.archive.org/web/20150919170336/http://www.fleurysien.com/divers/vieux.php]</ref> == Grècia == * [[Aptera (Grècia)|Aptera]] : restancas e banhs romans * [[Eleftherna]] * [[Stavromenos]] : <ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20090715213911/http://www.arkadi.gr/index.php/en/3/2 Voir un site]</ref> * [[Zevgolatio]]<ref>[http://www.mae.u-paris10.fr/ginouves/texteimpr/grec/AR4.html Voir un site]</ref> == Ongria == * [[Budapèst]] (''[[Aquincum]]'') : ''Thermae Maiores'',<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20080212022045/http://www.aquincum.hu/kismuzeumok/kismuzeumokangol.htm site del musèu]</ref>. == Israèl == * [[Massada]] : vila antica classificada al [[patrimòni mondial de l'Unesco]] depuèi [[2001]]<ref>[http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1040.pdf candidatura de Masada]</ref> == Itàlia == === Abruç === * [[Atri (Itàlia)|Atri]] : los tèrmes romans repausan jos la catedrala romanicogotica (bastida dins una piscina)<ref>[https://web.archive.org/web/20090715192225/http://www.regione.abruzzo.it/turismo/fr/territorio/province_teramo_1.htm]</ref> * [[Vasto]], Histonium<ref>[https://web.archive.org/web/20101229182237/http://www.touristie.com/italie/Vasto-92 un site de torisme]</ref> === Calàbria === * [[Rossano]] (''[[Roscianum]]'') : site arqueologic de 500 ectaras escavats a partir de [[1945]] amb de [[tèrmes romans]] === Campània === * [[Bacoli]] ([[Baiae]]) * '''[[Herculanum]]''' * [[Nàpols]] * '''[[Oplontis]]''' * [[Pompeia]] possedava quatre establiments termals e los Tèrmes centrals (qu'èran pas acabat pendent l'erupcion de [[79]]). === Emília-Romanha === * '''[[Bolonha]]''' (''Bononia]]'') === Laci === [[Imatge:Thermae Villa Adriana.jpg|thumb|right|250px|[[Villa d'Adrian#Los tèrmes|Tèrmes de la villa d'Adrien]]. Lo ''[[frigidarium]]'' que parcialament conserva la vòlta]]. * [[Ostia]] : fòrça edificis que los Tèrmes de Neptun<ref>[https://web.archive.org/web/20130113015205/http://www.archeorome.com/ostie_antique.thermes.htm]</ref> * '''[[Tivoli]]''' === Roma === * '''[[Tèrmes d'Agrippa]]''' (''Thermæ Agrippæ''), [[-25]] * '''[[Tèrmes de Caracalla]]''', [[212]] a [[216]] * '''[[Tèrmes de Commòd]]''' : [[180]] * '''[[Tèrmes de Constantin]]''' : [[326]] * '''[[Tèrmes de Deciano]]''' : [[303]] * '''[[Tèrmes de Dioclecian]]''' * '''[[Tèrmes de Domician]]''' * '''[[Tèrmes de Mecenat]]''' * '''[[Tèrmes de Neron e d'Alexandre]]''' (''Thermæ Neronianæ'') : [[64]] * '''[[Tèrmes de Septim Svèr]]''' : [[203]] * '''[[Tèrmes de Suran]]''' * '''[[Tèrmes de Titian]]''' (''Thermæ Titianæ'') : [[80]] * '''[[Tèrmes de Trajan]]''' === Lombàrdia === * [[Milan]] (''[[Mediolanum]]'') : Tèrmes d'Ercule === Sardenha === * [[Fordongianus]] (''[[Forum Trajani]]'') === Sicília === * [[Catania]] : Tèrmes d'Aquiles e Tèrmes de l'Indirizzo * '''[[Piazza Armerina]]''' : [[Villa romana del Casale]] * [[Taormina]] (''[[Tauromenium]]'') === Val d'Aoste === * [[Tèrmes de Sant Vincent]] * [[Pré Saint Didier]] == Jordania == * [[Gadara]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090720074354/http://www.nouveauxcontinents.com/merrouge.htm]</ref> * [[Jerash]] (''[[Gerasa]]'') == Liban == * [[Beirot]] :<ref>[https://web.archive.org/web/20130317230859/http://www.discoverlebanon.com/vues_panorama_liban/beyrouth/thermes_romains.php]</ref> == Libia == * [[Leptis Magna]] == Luxemborg == * [[Dalheim (Luxemborg)|Dalheim]]<ref>"Lyon2"[https://web.archive.org/web/20071225132559/http://scdinf.univ-lyon2.fr/celtes/belgique.htm]</ref> (''[[Vicus Ricciacum]]'' * [[Mamer]] (''[[Vicus Mambra]]'') : vilatge antic de 12 ectaras gareben, escavat en catastrofe en [[1972]]. Los [[tèrmes romans]] foguèron descoberts en [[1973]]. Foguèt monstrat que lo vicus e los tèrmes foguèron encendiat pendent d'incursions germanicas en [[275]] e [[276]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071012013040/http://www.dangesaintromain.fr/html/jumelage/luxembourg.htm]</ref>. == Marròc == * [[Banasa]] : çà que la sièis tèrmes que dos privats * [[Thamusida]] * [[Volubilis]] : quatre ensembles termals publics e mai d'autres privats == Païses Basses == * [[Heerlen]] == Portugal == * ''[[Conímbriga]]'' : existència d'un aqüeducte alimentant de tèrmes publics<ref>[https://web.archive.org/web/20080201055824/http://www3.dfj.vd.ch/~latin/Images/conimbriga_1.htm]</ref> * [[Évora]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080207073652/http://www.eu2007.pt/ue/vfr/bem_vindo_portugal/descubra/evora.htm]</ref> * [[Lisbona]] (''[[Felicitas Julia]]'') == Romania == * [[Vetel]]<ref>"MNIR"[https://web.archive.org/web/20080321021052/http://www.mnir.ro/ro/publicatii/periodice/cercetari-arheologice/1975/rapoarte%20sapatura/marinescu-marghitan.html]</ref> (''[[Micia]]'' == Reialme Unit == [[Imatge:Roman ruins at Jewry Wall.jpg|thumb|right|250px|Tèrmes de Leicester]] * '''[[Bath]]''' (''[[Aquae Sullis]]'') : [[Tèrmes de Bath]] * [[Leicester]] (''[[Ratae Corieltauorum]]'') * [[Silchester (Reialme Unit)|Silchester]] ([[Calleva Atrebatum]]) * [[Wroxeter]] (''[[Viroconium]]'') : rèstes de tèrmes romans, coma « The Old Work », una arca del ''[[frigidarium]]'' == Serbia == * [[Gamzigrad]] : tèrmes del [[castrum]] roman * '''[[Belgrad]]''' (''[[Singidunum]]'') * [[Sokobanja]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080705105346/http://www.visite-serbie.com/Tourisme-en-Serbie/Stations-thermales-%26-spas/Sokobanja/Sokobanja.3.212.htm]</ref> * ''[[Viminacium]]'' : tèrmes descobèrts en [[2003]]<ref>[http://klicevac.free.fr/viminacium.htm]</ref> == Siria == * Tèrmes de Sleim (Mohafazat de Souweida) : banhs fórça plan conservés. Se compausan de cinq salas - que tres caufada - en linha. Sens dobte son precoces , benleu lo primièr sègle<ref>[http://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00289113/fr/ Voir Rapòrt arqueologic]</ref> == Soïssa == [[Imatge:Iuliomagus therme 1.jpg|thumb|right|250px|Tèrmes romans de Schleitheim]] * [[Avenches]] (''[[Aventicum]]'') <ref>[https://web.archive.org/web/20081109035522/http://www.avenches.ch/aventicum/fr/Archeo/monument/b2i.htm voir un site]</ref> * [[Bèrna]] : thermes mentionnés sur Internet<ref>[https://web.archive.org/web/20100107082819/http://www.erz.be.ch/site/fr/archaeologie-fundstellen-bernroemerbad voir un site]</ref> * [[Massongex]] (''[[Tarnaiae]]'') : tèrmes romans bastits vers [[10]]-[[15]]. Un mosaïc de {{unitat|1.47|m}} sus {{unitat|1.48|m}} (ans [[30]]) representant dos pugilistas que seriá estat dins l'''[[apodyterium]]'' (vestiari)<ref>[[Massongex|voir la page sur Wikipédia]]</ref>. * [[Schleitheim]] : (''[[Schleitheim|Juliomagus]]'') * [[Windisch]] (''[[Vindonissa]]'') : tèrmes del [[camp roman]] fondat vèrs [[15]]. Vers l'an [[30]] * [[Yverdon-les-Bains]] (''[[Eburodunum]]'') == Tunisia == * [[Bulla Regia]] : [[Tèrmes romans de Bulla Regia]] * '''[[Carthage]]''' (''Karthago'') : [[Tèrmes d'Antonin de Cartage|Tèrmes d'Antonin]] * [[Dogga]] : [[Tèrmes de Caracalla de Dogga]] * [[Makthar]] (''Mactaris'') * [[Odna]] * [[Sbeïtla]] (''Sufetula'') : [[Tèrmes romans de Sufetula]] * [[Thuburbo Majus]] : [[Tèrmes romans de Thuburbo Majus]] == Turquia == * [[Allianoi]] : Tèrmes del sègle II jos l'emperaire [[Adrien]], menacat per l'aigada d'un barratge<ref>[https://web.archive.org/web/20080321020440/http://www.arte.tv/fr/connaissance-decouverte/aventure-humaine/Allianoi/1152842.html site d'Arte television]</ref>. * [[Ankara]] : tèrmes romans construits jos l'emperaire [[Caracalla]] al sègle III * [[Kaunos]] : thermes romains mentionnés sur Internet * [[Milet]] : tèrmes du sègle -II * [[Olympos (Turquia)|Olympos]] * [[Sardes]] :<ref>[https://web.archive.org/web/20130105234009/http://insecula.com/salle/MS03496.html]</ref> == Referéncias == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> * {{fr}}Les Alpes occidentales romaines, Maxence Segard, 2009, Ais de Provença, Errance, ISBN 2877723879 * {{fr}}Provence antique. Tome 2 : L'époque gallo-romaine, Jean-Paul Clébert, 1970, ed: Robert Laffont * {{fr}}tApproches du Maghreb romain, Paul-Albert Fevrier 1989 d4ftmn9luyv7rxwvb77jpxkobvgf5tm 0 147106 2509638 2509599 2026-09-29T04:40:42Z Nicolas Eynaud 6858 /* Las arquitecturas CISC e RISC */ 2509638 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:80486dx2-large.jpg|thumb||Lo circuit integrat d'un microprocessor [[Intel 80486DX]]2 dins sa boita (talha reala : 12 × 6,75&nbsp;mm)]] Lo '''processor central''', de l'[[anglés]] ''CPU'', ''central processing unit'', es lo compausant essencial d'un [[ordenador]] qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un [[programa]]. Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol [[circuit integrat]] es abitualament nomenat [[microprocessor]]; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del [[transistor]] en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'''unitat centrala'' (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las [[annadas 1960]] (Weik 1961). == Istòria == === De las originas aus prumèrs processors === L'idèa de crear ua unitat cargada de tractar l'[[informacion]] segon ua seguida d'instruccions es mei anciana que l'[[electronica]]. Prenó la soa forma [[teoria|teorica]] modèrna durant los [[ans 1940]] dab la definicion de l'[[arquitectura de von Neumann]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 16.</ref><ref>L'[[arquitectura de von Neumann]] n'es pas la sola existenta. Autas arquitecturas estón ensajadas. Avón a còps aplicacions com l'[[arquitectura de tipe Harvard]] deus [[Processor de senhau numeric|processors de senhau numeric]] e deus [[microcontrolaire]]s [[Microcontrolaire PIC|PIC]] e [[Atmel AVR|AVR]].</ref>. Aquera estructura, imaginada pendent la construction deus prumèrs [[ordenador]]s, es fondada sus ua unitat centrau de tractament qui executa, ua a ua, las instruccions definidas per un programa enregistrat aus costats d'ua [[Memòria (informatica)|memòria]] e de dispositius d'entrada e de sortida. Aqueth modèle, qui distingueish l'unitat de tractament de la memòria, es demorat lo fondament de la màger part deus [[ordenador|ordenadors]] actuaus. Totun, los prumèrs [[ordenador]]s, fabricats dens los [[ans 1940]] e [[ans 1950|1950]], ne tienèvan pas de processor au sens actuau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 17-18.</ref>. La lor unitat de tractament èra constituïda d'un ensemble de compausants. Per exemple, las prumèras [[maquina|maquinas]] utilizavan [[tube electronic|tubes electronics]] voluminós, fragiles, consumeires d'[[energia]] e desgatjant hèra [[calor]]. Ua unitat de tractament aucupava tanben volumes importants, comparables a armaris entièrs. L'[[invencion]] deu [[transistor]] en [[1947]] estó un eveniment decisiu. En efèit, aqueth compausant, capable d'assegurar las medishas foncions qu'un tube electronic en estant mei petit, mei hidable, mei rapide e mensh consumeire d'[[energia]], obrí la via a la miniaturizacion de l'[[electronica]]. Atau, las unitats de tractament basadas sus de transistors vadón mei compactas e mei performantas durant los [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]]. Es pendent aqueth periòde, a la debuta deus [[ans 1960]], qui lo tèrme de ''central processing unit'' (« unitat centrau de tractament », CPU) que's difusè dens l'[[industria]] [[electronica]] tà designar aquera partida de la [[maquina]] cargada d'executar las instruccions. Puish, apareishó lo [[circuit integrat]], qui permetó de regropar mantun transistor sus ua medisha placa de [[semiconductor]]. En redusint enqüèra la talha e lo còst deus compausants, preparè l'aparicion deu microprocessor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 18-19.</ref>. === L'invencion deu microprocessor === [[Fichièr:Intel C4004.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un microprocessor [[Intel 4004]].]] A la debuta deus [[ans 1970]], los progrès de l'[[electronica]] permetón d'amassar los diferents compausants de las unitats de tractament en ua uniça puç a basa de [[semiconductor]]s. Aperat « microprocessor », aqueth dispositiu simplifiquè los [[ordenador|ordenadors]] e lo prumèr modèle [[comèrci|comercializat]], l'[[Intel 4004]], merquè ua rompedura fondamentau dens l'istòria de l'informatica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 225.</ref>. En efèit, si los sons resultats èran netament inferiors aus processors de l'epòca, lo son volume e lo son còst plan febles permetón de concéber los prumèrs micro-ordenadors a l'origina de l'ordenador personau e de la difusion de l'informatica dens los larèrs a partir de la segonda mieitat deus [[ans 1970]]<ref>Per exemple, l'[[Intel 4004]] avèva ua capacitat de calcul de {{formatnum:92600}} operacions per [[segonda]]. Aqueth nivèu tecnic èra comparable a l'[[ENIAC]] – lo prumèr ordenador modèrne – qui aucupava un espaci de 167 m² e avèva ua [[massa]] totala de 30 t.</ref>. Pendent las [[annada]]s seguentas, la poténcia deus microprocessors aumentè lèu. Que's passè atau d'un microprocessor de 4 bits a dispositius de 8, 16 e 32 bits, capables de tractar quantitats creishentas d'[[informacion]]s. En parallèle, lo nombre de [[transistor]]s integrats dens cada puç aumentè shens cès ni pausa e los microprocessors vadón l'element clau deus ordenadors<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René J. Chevance, ''Microprocesseurs - Introduction'', reféréncia H1158 V1, Techniques de l'ingénieur, 1998.</ref>. === L'evolucion deus microprocessors === A partir deus [[ans 1970]], l'evolucion deus microprocessors seguí un ritme regular qui estó formalizat, de faiçon [[empirisme|empirica]], per [[Gordon Moore]] ([[1929]]-[[2023]]), un deus confondators d'[[Intel]]. Segon la [[lei de Moore|lei qui pòrta lo son nom]], lo nombre de [[transistor]]s podent estar integrat dens ua puç dobla cada dus ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gordon E. Moore, « Progress in Digital Integrated Electronics », ''IEEE Text Speech'',‎ 1975.</ref>. Aquela relacion demorè vertadèra dinc aus [[ans 2010]] e illustrè la rapiditat deus progrès de las [[industria]]s [[electronica]] e [[informatica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Blamont, ''Réseaux ! : le pari de l'intelligence collective'', París, CNRS Éditions, 2018.</ref>. Aquera progression èra principaument basada sus la miniaturizacion continua deus transistors qui permetó d'aumentar la lor densitat dens los circuits e lo nombre d'operacions realizablas. Los microprocessors modèrnes intègran atau miliards de transistors dont la talha se mesura en nanomètres. Dus autes axes de desvolopament sostienón tanben l'aumentacion rapida de la poténcia. Lo prumèr estó l'aumentacion de la [[frequéncia]] de relòtge, es a díser lo ritme d'execucion de las instruccions peu processor. Totun, aquera corsa estó limitada a partir deus [[ans 2000]] per problèmas de refrediment<ref>En efèit, aumentar la frequéncia de relòtge aumenta la quantitat de [[calor]] liberada peu processor, çò qu'altèra lo son bon foncionament (Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 242.).</ref>. Lo segond axe estó la multiplicacion deu nombre de còrs. En plaça d'accelerar un processor unic, l'idèa es de plaçar mantua unitat de tractament capabla de tribalhar en parallèle<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 228.</ref>. Vaduts la nòrma, los processors multicòrs permeten d'executar mantun prètzhèit e de despartir un medish calcul enter mantun còr<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 248-250.</ref>. == Principis de foncionament == Lo ròtle fondamentau d'un processor es d'executar rapidament programas, es a díser seguidas d'instruccions elementàrias enregistradas en [[Memòria (informatica)|memòria]]. Lo son foncionament es fondat sus un cicle de basa, repetit de faiçon continuau, qui es sovent descrivut en tres temps<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 198-199.</ref>. Prumèr, lo processor va cercar en memòria l'instruccion d'executar a l'adreça indicada dens un registre especiau. Puish, descòda aquera instruccion, es a díser que'n determina la natura e las dadas concernidas. Enfin, executa l'operacion demandada e passa a l'instruccion seguenta. Aqueth cicle, a còps resumit peus tèrmes [[anglés]] ''fetch'', ''decode'' e ''execute'', que's repeteish miliards de còps per segonda. Las instruccions son executadas de manièra sequenciala, a mensh d'ua instruccion ordenant au processor d'anar a un aute endret deu programa, çò que permet de realizar las repeticions o las causidas condicionaus a la basa de tota la [[logica]] [[Tecnologias de l'informacion|informatica]]. Lo ritme d'aqueths cicles es reglat per un [[relòtge]] intèrne qui emet un senhau regular cadençant las operacions deu processor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 33 e 198.</ref>. La [[frequéncia]] d'aqueth relòtge balha ua indicacion de la rapiditat deu processor, mes autes paramètres intervienen sus la velocitat de tractament de las informacions com lo nombre d'instruccions tractadas a cada cicle o lo nombre de còrs. Las dadas manipuladas peus processors son seguidas de 0 e de 1. En efèit, aqueras dadas binàrias son particularament adaptadas a las [[operacion]]s [[logica|logicas]] e [[aritmetica|aritmeticas]] simplas realizablas per circuits compausats de [[transistor]]s agissent com [[interruptor]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas Arvid Skoog, F. James Holler e Timothy A. Nieman, ''Principes d'analyse instrumentale'', De Boeck, 2003, pp. 74-77.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 41 e 53.</ref>. == Arquitectura e compausants == === Las unitats foncionaus === Un processor es compausat d'un ensemble d'unitats especializadas qui coopèran tad executar instruccions. La lor organizacion precisa pòt variar segon los modèles, mes existeish elements comuns. Lo prumèr element fondamentau es l'unitat de comanda (o unitat de contròle) qui dirigeish lo foncionament generau deu processor. Gereish la debanada deu cicle d'execucion en cercant, per exemple, las instruccions, en realizant lo lor descodatge e en enviant las [[informacion]]s necessàrias tà coordinar l'accion de las autas unitats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 33.</ref>. Lo segond element màger es l'unitat aritmetica e logica (ALU<ref>De l'[[anglés]] ''arithmetic logic unit''.</ref>). Es lo còr de la capacitat de calcul deu processor. Totun, mantun processor dispausa d'ua unitat addicionau especializada dens los calculs implicant de virgulas flotejantas (FPU<ref>De l'[[anglés]] ''floating-point unit''.</ref>), mei eficaça tà las operacions suus [[nombre reau|nombres reaus]]. Enfin, lo processor intègra un nombre limitat de petitas [[memòria (informatica)|memòrias]] intèrnas plan rapidas, aperadas registres, on son estocadas temporàriament las dadas e los resultats en cors de tractament. Aqueths registres son situats près de las unitats de calcul. Son donc mei rapides que la memòria principau, mes la lor capacitat es limitada. De mei, daubuns registres an un ròtle particular, com lo qui indica l'adreça de l'instruccion vienenta. === La memòria e las comunicacions === Tà foncionar, lo processor deu escambiar dadas dab la [[memòria (informatica)|memòria]] e los autes compausants de l'[[ordenador]]. Totun, despuish l'aparicion de l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la velocitat deus processors aumentè mei rapidament que la de las memòrias. La consequéncia d'aquera diférencia estó l'aparicion d'un escart de mei en mei important enter la rapiditat deu processor e lo temps necessari tad accedir a las dadas. La gestion d'aqueth escart es un enjòc centrau de l'arquitectura deus ordenadors modèrnes. En efèit, tad ac redusir, las [[memòria (informatica)|memòrias]] d'un [[ordenador]] son organizadas segon ua ierarquia compausada deus registres (intèrnes au processor), de la memòria cache, de la [[memòria viva]] e de las [[Memòria de massa|memòrias d'estocatge de massa]]. La rapiditat, la talha e lo còst d'aqueras memòrias vàrian en sens invèrse. Las memòrias pròchas deu processor son atau rapidas, petitas e costosas mentre que las memòrias aluenhadas son mei lentas, mes tanben mei granas e mensh costosas. Dens aqueth sistèma, la memòria cache a un ròtle centrau. Es ua memòria rapida, de febla capacitat, integrada au processor o plaçada a proximitat immediata, qui consèrva ua copia de las dadas e de las instruccions mei sovent utilizadas. Atau, lo processor i pòt accedir plan lèu shens aver a esperar la memòria principau, mei lenta<ref>Tad assegurar aquera foncion, la memòria cache es tanben sovent organizada en mantun nivèu, deu mei rapide e petit au mei lent e gran.</ref>. Enfin, los escambis d'informacions enter lo processor, la memòria e los autes compausants s'efectuan gràcias a ensembles de connexions, aperats [[bus informatica|buses]], servint a transportar las dadas, las adreças e los senhaus de comanda enter mantun compausant. La rapiditat e l'organizacion d'aqueras comunicacions influeishen hèra suus resultats globaus de la [[maquina]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 284-290.</ref>. == Tipes e arquitectura == === Las arquitecturas CISC e RISC === {{veire|Processor de jòc d'instruccions complèxe|Processor de jòc d'instruccions redusit}} Dus tipes principaus d'arquitectura son [[tradicion|tradicionaument]] en matèria de concepcion de processors. La prumèra es l'[[arquitectura CISC]] (« processor de jòc d'instruccions complèxa »<ref>De l'[[anglés]] ''complex instruccion set computar''.</ref>) qui consisteish a dotar lo processor d'un gran nombre d'instruccions, a còps plan elaboradas, capablas d'efectuar operacions complèxas en ua sola comanda. Aquera vision, la mei anciana, avèva l'avantatge d'estauviar la memòria e de facilitar lo tribalh deus programaires. Totun, necessitava de concéber processors complèxes e lo son interès diminuí quand arribèn memòrias mei facilas de fabricar e mensh costosas. La familha [[x86]], qui equipa la màger part deus ordenadors personaus e un nombre important de servidors, es l'exemple mei conegut de processor d'aqueth tipe. La segonda arquitectura es aperada [[arquitectura RISC|RISC]] (« processor de jòc d'instruccions redusit »<ref>de l'anglés ''reduced instruccion set computar''.</ref>). Apareishuda pendent los [[ans 1980]], es fondada sus un processor unicament capable de realizar operacions simplas, mes de faiçon rapida e segon ua durada regulara. Combinasons d'aqueras insutruccions elementàrias son utilizadas tad obtiéner operacions mei complèxas. Aquò permet de fabricar processors mei simples, mei rapides e necessitant mensh d'[[energia]]. Aquera arquitectura es donc vaduda dominanta dens lo domeni deus aparelhs mobiles. Çaquelà, la distincion enter las duas [[tecnica]]s que s'es estompada. En efèit, los processors CISC modèrnes traduseishen las instruccions complèxas en ua seguida d'operacions simplas com los processors RISC. En mei, las arquitecturas RISC que's difusan drin a drin au domeni deus ordenadors e deus servidors. === Los processors generalistas e especializats === === Los processors monocòr e multicòr === == Aplicacions e economia == == Annèxe == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Circuit integrat]]. * [[Electronica]]. * [[Ordenador]]. * [[Semiconductor]]. * [[Transistor]]. * [[Tube electronic]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Informatica]] 1zfz3cm0342u1uc6wgoptk7h0gq31x2 2509639 2509638 2026-09-29T04:42:14Z Nicolas Eynaud 6858 /* Las arquitecturas CISC e RISC */ 2509639 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:80486dx2-large.jpg|thumb||Lo circuit integrat d'un microprocessor [[Intel 80486DX]]2 dins sa boita (talha reala : 12 × 6,75&nbsp;mm)]] Lo '''processor central''', de l'[[anglés]] ''CPU'', ''central processing unit'', es lo compausant essencial d'un [[ordenador]] qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un [[programa]]. Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol [[circuit integrat]] es abitualament nomenat [[microprocessor]]; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del [[transistor]] en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'''unitat centrala'' (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las [[annadas 1960]] (Weik 1961). == Istòria == === De las originas aus prumèrs processors === L'idèa de crear ua unitat cargada de tractar l'[[informacion]] segon ua seguida d'instruccions es mei anciana que l'[[electronica]]. Prenó la soa forma [[teoria|teorica]] modèrna durant los [[ans 1940]] dab la definicion de l'[[arquitectura de von Neumann]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 16.</ref><ref>L'[[arquitectura de von Neumann]] n'es pas la sola existenta. Autas arquitecturas estón ensajadas. Avón a còps aplicacions com l'[[arquitectura de tipe Harvard]] deus [[Processor de senhau numeric|processors de senhau numeric]] e deus [[microcontrolaire]]s [[Microcontrolaire PIC|PIC]] e [[Atmel AVR|AVR]].</ref>. Aquera estructura, imaginada pendent la construction deus prumèrs [[ordenador]]s, es fondada sus ua unitat centrau de tractament qui executa, ua a ua, las instruccions definidas per un programa enregistrat aus costats d'ua [[Memòria (informatica)|memòria]] e de dispositius d'entrada e de sortida. Aqueth modèle, qui distingueish l'unitat de tractament de la memòria, es demorat lo fondament de la màger part deus [[ordenador|ordenadors]] actuaus. Totun, los prumèrs [[ordenador]]s, fabricats dens los [[ans 1940]] e [[ans 1950|1950]], ne tienèvan pas de processor au sens actuau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 17-18.</ref>. La lor unitat de tractament èra constituïda d'un ensemble de compausants. Per exemple, las prumèras [[maquina|maquinas]] utilizavan [[tube electronic|tubes electronics]] voluminós, fragiles, consumeires d'[[energia]] e desgatjant hèra [[calor]]. Ua unitat de tractament aucupava tanben volumes importants, comparables a armaris entièrs. L'[[invencion]] deu [[transistor]] en [[1947]] estó un eveniment decisiu. En efèit, aqueth compausant, capable d'assegurar las medishas foncions qu'un tube electronic en estant mei petit, mei hidable, mei rapide e mensh consumeire d'[[energia]], obrí la via a la miniaturizacion de l'[[electronica]]. Atau, las unitats de tractament basadas sus de transistors vadón mei compactas e mei performantas durant los [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]]. Es pendent aqueth periòde, a la debuta deus [[ans 1960]], qui lo tèrme de ''central processing unit'' (« unitat centrau de tractament », CPU) que's difusè dens l'[[industria]] [[electronica]] tà designar aquera partida de la [[maquina]] cargada d'executar las instruccions. Puish, apareishó lo [[circuit integrat]], qui permetó de regropar mantun transistor sus ua medisha placa de [[semiconductor]]. En redusint enqüèra la talha e lo còst deus compausants, preparè l'aparicion deu microprocessor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 18-19.</ref>. === L'invencion deu microprocessor === [[Fichièr:Intel C4004.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un microprocessor [[Intel 4004]].]] A la debuta deus [[ans 1970]], los progrès de l'[[electronica]] permetón d'amassar los diferents compausants de las unitats de tractament en ua uniça puç a basa de [[semiconductor]]s. Aperat « microprocessor », aqueth dispositiu simplifiquè los [[ordenador|ordenadors]] e lo prumèr modèle [[comèrci|comercializat]], l'[[Intel 4004]], merquè ua rompedura fondamentau dens l'istòria de l'informatica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 225.</ref>. En efèit, si los sons resultats èran netament inferiors aus processors de l'epòca, lo son volume e lo son còst plan febles permetón de concéber los prumèrs micro-ordenadors a l'origina de l'ordenador personau e de la difusion de l'informatica dens los larèrs a partir de la segonda mieitat deus [[ans 1970]]<ref>Per exemple, l'[[Intel 4004]] avèva ua capacitat de calcul de {{formatnum:92600}} operacions per [[segonda]]. Aqueth nivèu tecnic èra comparable a l'[[ENIAC]] – lo prumèr ordenador modèrne – qui aucupava un espaci de 167 m² e avèva ua [[massa]] totala de 30 t.</ref>. Pendent las [[annada]]s seguentas, la poténcia deus microprocessors aumentè lèu. Que's passè atau d'un microprocessor de 4 bits a dispositius de 8, 16 e 32 bits, capables de tractar quantitats creishentas d'[[informacion]]s. En parallèle, lo nombre de [[transistor]]s integrats dens cada puç aumentè shens cès ni pausa e los microprocessors vadón l'element clau deus ordenadors<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René J. Chevance, ''Microprocesseurs - Introduction'', reféréncia H1158 V1, Techniques de l'ingénieur, 1998.</ref>. === L'evolucion deus microprocessors === A partir deus [[ans 1970]], l'evolucion deus microprocessors seguí un ritme regular qui estó formalizat, de faiçon [[empirisme|empirica]], per [[Gordon Moore]] ([[1929]]-[[2023]]), un deus confondators d'[[Intel]]. Segon la [[lei de Moore|lei qui pòrta lo son nom]], lo nombre de [[transistor]]s podent estar integrat dens ua puç dobla cada dus ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gordon E. Moore, « Progress in Digital Integrated Electronics », ''IEEE Text Speech'',‎ 1975.</ref>. Aquela relacion demorè vertadèra dinc aus [[ans 2010]] e illustrè la rapiditat deus progrès de las [[industria]]s [[electronica]] e [[informatica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Blamont, ''Réseaux ! : le pari de l'intelligence collective'', París, CNRS Éditions, 2018.</ref>. Aquera progression èra principaument basada sus la miniaturizacion continua deus transistors qui permetó d'aumentar la lor densitat dens los circuits e lo nombre d'operacions realizablas. Los microprocessors modèrnes intègran atau miliards de transistors dont la talha se mesura en nanomètres. Dus autes axes de desvolopament sostienón tanben l'aumentacion rapida de la poténcia. Lo prumèr estó l'aumentacion de la [[frequéncia]] de relòtge, es a díser lo ritme d'execucion de las instruccions peu processor. Totun, aquera corsa estó limitada a partir deus [[ans 2000]] per problèmas de refrediment<ref>En efèit, aumentar la frequéncia de relòtge aumenta la quantitat de [[calor]] liberada peu processor, çò qu'altèra lo son bon foncionament (Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 242.).</ref>. Lo segond axe estó la multiplicacion deu nombre de còrs. En plaça d'accelerar un processor unic, l'idèa es de plaçar mantua unitat de tractament capabla de tribalhar en parallèle<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 228.</ref>. Vaduts la nòrma, los processors multicòrs permeten d'executar mantun prètzhèit e de despartir un medish calcul enter mantun còr<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 248-250.</ref>. == Principis de foncionament == Lo ròtle fondamentau d'un processor es d'executar rapidament programas, es a díser seguidas d'instruccions elementàrias enregistradas en [[Memòria (informatica)|memòria]]. Lo son foncionament es fondat sus un cicle de basa, repetit de faiçon continuau, qui es sovent descrivut en tres temps<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 198-199.</ref>. Prumèr, lo processor va cercar en memòria l'instruccion d'executar a l'adreça indicada dens un registre especiau. Puish, descòda aquera instruccion, es a díser que'n determina la natura e las dadas concernidas. Enfin, executa l'operacion demandada e passa a l'instruccion seguenta. Aqueth cicle, a còps resumit peus tèrmes [[anglés]] ''fetch'', ''decode'' e ''execute'', que's repeteish miliards de còps per segonda. Las instruccions son executadas de manièra sequenciala, a mensh d'ua instruccion ordenant au processor d'anar a un aute endret deu programa, çò que permet de realizar las repeticions o las causidas condicionaus a la basa de tota la [[logica]] [[Tecnologias de l'informacion|informatica]]. Lo ritme d'aqueths cicles es reglat per un [[relòtge]] intèrne qui emet un senhau regular cadençant las operacions deu processor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 33 e 198.</ref>. La [[frequéncia]] d'aqueth relòtge balha ua indicacion de la rapiditat deu processor, mes autes paramètres intervienen sus la velocitat de tractament de las informacions com lo nombre d'instruccions tractadas a cada cicle o lo nombre de còrs. Las dadas manipuladas peus processors son seguidas de 0 e de 1. En efèit, aqueras dadas binàrias son particularament adaptadas a las [[operacion]]s [[logica|logicas]] e [[aritmetica|aritmeticas]] simplas realizablas per circuits compausats de [[transistor]]s agissent com [[interruptor]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas Arvid Skoog, F. James Holler e Timothy A. Nieman, ''Principes d'analyse instrumentale'', De Boeck, 2003, pp. 74-77.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 41 e 53.</ref>. == Arquitectura e compausants == === Las unitats foncionaus === Un processor es compausat d'un ensemble d'unitats especializadas qui coopèran tad executar instruccions. La lor organizacion precisa pòt variar segon los modèles, mes existeish elements comuns. Lo prumèr element fondamentau es l'unitat de comanda (o unitat de contròle) qui dirigeish lo foncionament generau deu processor. Gereish la debanada deu cicle d'execucion en cercant, per exemple, las instruccions, en realizant lo lor descodatge e en enviant las [[informacion]]s necessàrias tà coordinar l'accion de las autas unitats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 33.</ref>. Lo segond element màger es l'unitat aritmetica e logica (ALU<ref>De l'[[anglés]] ''arithmetic logic unit''.</ref>). Es lo còr de la capacitat de calcul deu processor. Totun, mantun processor dispausa d'ua unitat addicionau especializada dens los calculs implicant de virgulas flotejantas (FPU<ref>De l'[[anglés]] ''floating-point unit''.</ref>), mei eficaça tà las operacions suus [[nombre reau|nombres reaus]]. Enfin, lo processor intègra un nombre limitat de petitas [[memòria (informatica)|memòrias]] intèrnas plan rapidas, aperadas registres, on son estocadas temporàriament las dadas e los resultats en cors de tractament. Aqueths registres son situats près de las unitats de calcul. Son donc mei rapides que la memòria principau, mes la lor capacitat es limitada. De mei, daubuns registres an un ròtle particular, com lo qui indica l'adreça de l'instruccion vienenta. === La memòria e las comunicacions === Tà foncionar, lo processor deu escambiar dadas dab la [[memòria (informatica)|memòria]] e los autes compausants de l'[[ordenador]]. Totun, despuish l'aparicion de l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la velocitat deus processors aumentè mei rapidament que la de las memòrias. La consequéncia d'aquera diférencia estó l'aparicion d'un escart de mei en mei important enter la rapiditat deu processor e lo temps necessari tad accedir a las dadas. La gestion d'aqueth escart es un enjòc centrau de l'arquitectura deus ordenadors modèrnes. En efèit, tad ac redusir, las [[memòria (informatica)|memòrias]] d'un [[ordenador]] son organizadas segon ua ierarquia compausada deus registres (intèrnes au processor), de la memòria cache, de la [[memòria viva]] e de las [[Memòria de massa|memòrias d'estocatge de massa]]. La rapiditat, la talha e lo còst d'aqueras memòrias vàrian en sens invèrse. Las memòrias pròchas deu processor son atau rapidas, petitas e costosas mentre que las memòrias aluenhadas son mei lentas, mes tanben mei granas e mensh costosas. Dens aqueth sistèma, la memòria cache a un ròtle centrau. Es ua memòria rapida, de febla capacitat, integrada au processor o plaçada a proximitat immediata, qui consèrva ua copia de las dadas e de las instruccions mei sovent utilizadas. Atau, lo processor i pòt accedir plan lèu shens aver a esperar la memòria principau, mei lenta<ref>Tad assegurar aquera foncion, la memòria cache es tanben sovent organizada en mantun nivèu, deu mei rapide e petit au mei lent e gran.</ref>. Enfin, los escambis d'informacions enter lo processor, la memòria e los autes compausants s'efectuan gràcias a ensembles de connexions, aperats [[bus informatica|buses]], servint a transportar las dadas, las adreças e los senhaus de comanda enter mantun compausant. La rapiditat e l'organizacion d'aqueras comunicacions influeishen hèra suus resultats globaus de la [[maquina]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 284-290.</ref>. == Tipes e arquitectura == === Las arquitecturas CISC e RISC === {{veire|Processor de jòc d'instruccions complèxe|Processor de jòc d'instruccions redusit}} Dus tipes principaus d'arquitectura son [[tradicion|tradicionaument]] en matèria de concepcion de processors. La prumèra es l'[[arquitectura CISC]] (« processor de jòc d'instruccions complèxa »<ref>De l'[[anglés]] ''complex instruccion set computar''.</ref>) qui consisteish a dotar lo processor d'un gran nombre d'instruccions, a còps plan elaboradas, capablas d'efectuar operacions complèxas en ua sola comanda. Aquera vision, la mei anciana, avèva l'avantatge d'estauviar la memòria e de facilitar lo tribalh deus programaires. Totun, necessitava de concéber processors complèxes e lo son interès diminuí quand arribèn memòrias mei facilas de fabricar e mensh costosas. La familha [[x86]], qui equipa la màger part deus ordenadors personaus e un nombre important de servidors, es l'exemple mei conegut de processor d'aqueth tipe. La segonda arquitectura es aperada [[arquitectura RISC|RISC]] (« processor de jòc d'instruccions redusit »<ref>de l'anglés ''reduced instruccion set computar''.</ref>). Apareishuda pendent los [[ans 1980]], es fondada sus un processor unicament capable de realizar operacions simplas, mes de faiçon rapida e segon ua durada regulara. Combinasons d'aqueras insutruccions elementàrias son utilizadas tad obtiéner operacions mei complèxas. Aquò permet de fabricar processors mei simples, mei rapides e necessitant mensh d'[[energia]]. Aquera arquitectura es donc vaduda dominanta dens lo domeni deus aparelhs mobiles. Çaquelà, la distincion enter las duas [[tecnica]]s que s'es estompada. En efèit, los [[arquitectura CISC|processors CISC]] modèrnes traduseishen las instruccions complèxas en ua seguida d'operacions simplas com los [[Arquitectura RISC|processors RISC]]. En mei, las arquitecturas RISC que's difusan drin a drin au domeni deus [[ordenador]]s e deus [[servidor (informatica)|servidors]]. === Los processors generalistas e especializats === === Los processors monocòr e multicòr === == Aplicacions e economia == == Annèxe == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Circuit integrat]]. * [[Electronica]]. * [[Ordenador]]. * [[Semiconductor]]. * [[Transistor]]. * [[Tube electronic]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Informatica]] 8i7avuwdkgq4dc13e75sb7uhktw6ycu 2509640 2509639 2026-09-29T04:43:05Z Nicolas Eynaud 6858 /* Las arquitecturas CISC e RISC */ 2509640 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:80486dx2-large.jpg|thumb||Lo circuit integrat d'un microprocessor [[Intel 80486DX]]2 dins sa boita (talha reala : 12 × 6,75&nbsp;mm)]] Lo '''processor central''', de l'[[anglés]] ''CPU'', ''central processing unit'', es lo compausant essencial d'un [[ordenador]] qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un [[programa]]. Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol [[circuit integrat]] es abitualament nomenat [[microprocessor]]; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del [[transistor]] en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'''unitat centrala'' (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las [[annadas 1960]] (Weik 1961). == Istòria == === De las originas aus prumèrs processors === L'idèa de crear ua unitat cargada de tractar l'[[informacion]] segon ua seguida d'instruccions es mei anciana que l'[[electronica]]. Prenó la soa forma [[teoria|teorica]] modèrna durant los [[ans 1940]] dab la definicion de l'[[arquitectura de von Neumann]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 16.</ref><ref>L'[[arquitectura de von Neumann]] n'es pas la sola existenta. Autas arquitecturas estón ensajadas. Avón a còps aplicacions com l'[[arquitectura de tipe Harvard]] deus [[Processor de senhau numeric|processors de senhau numeric]] e deus [[microcontrolaire]]s [[Microcontrolaire PIC|PIC]] e [[Atmel AVR|AVR]].</ref>. Aquera estructura, imaginada pendent la construction deus prumèrs [[ordenador]]s, es fondada sus ua unitat centrau de tractament qui executa, ua a ua, las instruccions definidas per un programa enregistrat aus costats d'ua [[Memòria (informatica)|memòria]] e de dispositius d'entrada e de sortida. Aqueth modèle, qui distingueish l'unitat de tractament de la memòria, es demorat lo fondament de la màger part deus [[ordenador|ordenadors]] actuaus. Totun, los prumèrs [[ordenador]]s, fabricats dens los [[ans 1940]] e [[ans 1950|1950]], ne tienèvan pas de processor au sens actuau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 17-18.</ref>. La lor unitat de tractament èra constituïda d'un ensemble de compausants. Per exemple, las prumèras [[maquina|maquinas]] utilizavan [[tube electronic|tubes electronics]] voluminós, fragiles, consumeires d'[[energia]] e desgatjant hèra [[calor]]. Ua unitat de tractament aucupava tanben volumes importants, comparables a armaris entièrs. L'[[invencion]] deu [[transistor]] en [[1947]] estó un eveniment decisiu. En efèit, aqueth compausant, capable d'assegurar las medishas foncions qu'un tube electronic en estant mei petit, mei hidable, mei rapide e mensh consumeire d'[[energia]], obrí la via a la miniaturizacion de l'[[electronica]]. Atau, las unitats de tractament basadas sus de transistors vadón mei compactas e mei performantas durant los [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]]. Es pendent aqueth periòde, a la debuta deus [[ans 1960]], qui lo tèrme de ''central processing unit'' (« unitat centrau de tractament », CPU) que's difusè dens l'[[industria]] [[electronica]] tà designar aquera partida de la [[maquina]] cargada d'executar las instruccions. Puish, apareishó lo [[circuit integrat]], qui permetó de regropar mantun transistor sus ua medisha placa de [[semiconductor]]. En redusint enqüèra la talha e lo còst deus compausants, preparè l'aparicion deu microprocessor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 18-19.</ref>. === L'invencion deu microprocessor === [[Fichièr:Intel C4004.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un microprocessor [[Intel 4004]].]] A la debuta deus [[ans 1970]], los progrès de l'[[electronica]] permetón d'amassar los diferents compausants de las unitats de tractament en ua uniça puç a basa de [[semiconductor]]s. Aperat « microprocessor », aqueth dispositiu simplifiquè los [[ordenador|ordenadors]] e lo prumèr modèle [[comèrci|comercializat]], l'[[Intel 4004]], merquè ua rompedura fondamentau dens l'istòria de l'informatica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 225.</ref>. En efèit, si los sons resultats èran netament inferiors aus processors de l'epòca, lo son volume e lo son còst plan febles permetón de concéber los prumèrs micro-ordenadors a l'origina de l'ordenador personau e de la difusion de l'informatica dens los larèrs a partir de la segonda mieitat deus [[ans 1970]]<ref>Per exemple, l'[[Intel 4004]] avèva ua capacitat de calcul de {{formatnum:92600}} operacions per [[segonda]]. Aqueth nivèu tecnic èra comparable a l'[[ENIAC]] – lo prumèr ordenador modèrne – qui aucupava un espaci de 167 m² e avèva ua [[massa]] totala de 30 t.</ref>. Pendent las [[annada]]s seguentas, la poténcia deus microprocessors aumentè lèu. Que's passè atau d'un microprocessor de 4 bits a dispositius de 8, 16 e 32 bits, capables de tractar quantitats creishentas d'[[informacion]]s. En parallèle, lo nombre de [[transistor]]s integrats dens cada puç aumentè shens cès ni pausa e los microprocessors vadón l'element clau deus ordenadors<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René J. Chevance, ''Microprocesseurs - Introduction'', reféréncia H1158 V1, Techniques de l'ingénieur, 1998.</ref>. === L'evolucion deus microprocessors === A partir deus [[ans 1970]], l'evolucion deus microprocessors seguí un ritme regular qui estó formalizat, de faiçon [[empirisme|empirica]], per [[Gordon Moore]] ([[1929]]-[[2023]]), un deus confondators d'[[Intel]]. Segon la [[lei de Moore|lei qui pòrta lo son nom]], lo nombre de [[transistor]]s podent estar integrat dens ua puç dobla cada dus ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gordon E. Moore, « Progress in Digital Integrated Electronics », ''IEEE Text Speech'',‎ 1975.</ref>. Aquela relacion demorè vertadèra dinc aus [[ans 2010]] e illustrè la rapiditat deus progrès de las [[industria]]s [[electronica]] e [[informatica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Blamont, ''Réseaux ! : le pari de l'intelligence collective'', París, CNRS Éditions, 2018.</ref>. Aquera progression èra principaument basada sus la miniaturizacion continua deus transistors qui permetó d'aumentar la lor densitat dens los circuits e lo nombre d'operacions realizablas. Los microprocessors modèrnes intègran atau miliards de transistors dont la talha se mesura en nanomètres. Dus autes axes de desvolopament sostienón tanben l'aumentacion rapida de la poténcia. Lo prumèr estó l'aumentacion de la [[frequéncia]] de relòtge, es a díser lo ritme d'execucion de las instruccions peu processor. Totun, aquera corsa estó limitada a partir deus [[ans 2000]] per problèmas de refrediment<ref>En efèit, aumentar la frequéncia de relòtge aumenta la quantitat de [[calor]] liberada peu processor, çò qu'altèra lo son bon foncionament (Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 242.).</ref>. Lo segond axe estó la multiplicacion deu nombre de còrs. En plaça d'accelerar un processor unic, l'idèa es de plaçar mantua unitat de tractament capabla de tribalhar en parallèle<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 228.</ref>. Vaduts la nòrma, los processors multicòrs permeten d'executar mantun prètzhèit e de despartir un medish calcul enter mantun còr<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 248-250.</ref>. == Principis de foncionament == Lo ròtle fondamentau d'un processor es d'executar rapidament programas, es a díser seguidas d'instruccions elementàrias enregistradas en [[Memòria (informatica)|memòria]]. Lo son foncionament es fondat sus un cicle de basa, repetit de faiçon continuau, qui es sovent descrivut en tres temps<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 198-199.</ref>. Prumèr, lo processor va cercar en memòria l'instruccion d'executar a l'adreça indicada dens un registre especiau. Puish, descòda aquera instruccion, es a díser que'n determina la natura e las dadas concernidas. Enfin, executa l'operacion demandada e passa a l'instruccion seguenta. Aqueth cicle, a còps resumit peus tèrmes [[anglés]] ''fetch'', ''decode'' e ''execute'', que's repeteish miliards de còps per segonda. Las instruccions son executadas de manièra sequenciala, a mensh d'ua instruccion ordenant au processor d'anar a un aute endret deu programa, çò que permet de realizar las repeticions o las causidas condicionaus a la basa de tota la [[logica]] [[Tecnologias de l'informacion|informatica]]. Lo ritme d'aqueths cicles es reglat per un [[relòtge]] intèrne qui emet un senhau regular cadençant las operacions deu processor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 33 e 198.</ref>. La [[frequéncia]] d'aqueth relòtge balha ua indicacion de la rapiditat deu processor, mes autes paramètres intervienen sus la velocitat de tractament de las informacions com lo nombre d'instruccions tractadas a cada cicle o lo nombre de còrs. Las dadas manipuladas peus processors son seguidas de 0 e de 1. En efèit, aqueras dadas binàrias son particularament adaptadas a las [[operacion]]s [[logica|logicas]] e [[aritmetica|aritmeticas]] simplas realizablas per circuits compausats de [[transistor]]s agissent com [[interruptor]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas Arvid Skoog, F. James Holler e Timothy A. Nieman, ''Principes d'analyse instrumentale'', De Boeck, 2003, pp. 74-77.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 41 e 53.</ref>. == Arquitectura e compausants == === Las unitats foncionaus === Un processor es compausat d'un ensemble d'unitats especializadas qui coopèran tad executar instruccions. La lor organizacion precisa pòt variar segon los modèles, mes existeish elements comuns. Lo prumèr element fondamentau es l'unitat de comanda (o unitat de contròle) qui dirigeish lo foncionament generau deu processor. Gereish la debanada deu cicle d'execucion en cercant, per exemple, las instruccions, en realizant lo lor descodatge e en enviant las [[informacion]]s necessàrias tà coordinar l'accion de las autas unitats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 33.</ref>. Lo segond element màger es l'unitat aritmetica e logica (ALU<ref>De l'[[anglés]] ''arithmetic logic unit''.</ref>). Es lo còr de la capacitat de calcul deu processor. Totun, mantun processor dispausa d'ua unitat addicionau especializada dens los calculs implicant de virgulas flotejantas (FPU<ref>De l'[[anglés]] ''floating-point unit''.</ref>), mei eficaça tà las operacions suus [[nombre reau|nombres reaus]]. Enfin, lo processor intègra un nombre limitat de petitas [[memòria (informatica)|memòrias]] intèrnas plan rapidas, aperadas registres, on son estocadas temporàriament las dadas e los resultats en cors de tractament. Aqueths registres son situats près de las unitats de calcul. Son donc mei rapides que la memòria principau, mes la lor capacitat es limitada. De mei, daubuns registres an un ròtle particular, com lo qui indica l'adreça de l'instruccion vienenta. === La memòria e las comunicacions === Tà foncionar, lo processor deu escambiar dadas dab la [[memòria (informatica)|memòria]] e los autes compausants de l'[[ordenador]]. Totun, despuish l'aparicion de l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la velocitat deus processors aumentè mei rapidament que la de las memòrias. La consequéncia d'aquera diférencia estó l'aparicion d'un escart de mei en mei important enter la rapiditat deu processor e lo temps necessari tad accedir a las dadas. La gestion d'aqueth escart es un enjòc centrau de l'arquitectura deus ordenadors modèrnes. En efèit, tad ac redusir, las [[memòria (informatica)|memòrias]] d'un [[ordenador]] son organizadas segon ua ierarquia compausada deus registres (intèrnes au processor), de la memòria cache, de la [[memòria viva]] e de las [[Memòria de massa|memòrias d'estocatge de massa]]. La rapiditat, la talha e lo còst d'aqueras memòrias vàrian en sens invèrse. Las memòrias pròchas deu processor son atau rapidas, petitas e costosas mentre que las memòrias aluenhadas son mei lentas, mes tanben mei granas e mensh costosas. Dens aqueth sistèma, la memòria cache a un ròtle centrau. Es ua memòria rapida, de febla capacitat, integrada au processor o plaçada a proximitat immediata, qui consèrva ua copia de las dadas e de las instruccions mei sovent utilizadas. Atau, lo processor i pòt accedir plan lèu shens aver a esperar la memòria principau, mei lenta<ref>Tad assegurar aquera foncion, la memòria cache es tanben sovent organizada en mantun nivèu, deu mei rapide e petit au mei lent e gran.</ref>. Enfin, los escambis d'informacions enter lo processor, la memòria e los autes compausants s'efectuan gràcias a ensembles de connexions, aperats [[bus informatica|buses]], servint a transportar las dadas, las adreças e los senhaus de comanda enter mantun compausant. La rapiditat e l'organizacion d'aqueras comunicacions influeishen hèra suus resultats globaus de la [[maquina]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 284-290.</ref>. == Tipes e arquitectura == === Las arquitecturas CISC e RISC === {{veire|Processor de jòc d'instruccions complèxe|Processor de jòc d'instruccions redusit}} Dus tipes principaus d'arquitectura son [[tradicion|tradicionaument]] en matèria de concepcion de processors. La prumèra es l'[[arquitectura CISC]] (« processor de jòc d'instruccions complèxa »<ref>De l'[[anglés]] ''complex instruccion set computer''.</ref>) qui consisteish a dotar lo processor d'un gran nombre d'instruccions, a còps plan elaboradas, capablas d'efectuar operacions complèxas en ua sola comanda. Aquera vision, la mei anciana, avèva l'avantatge d'estauviar la memòria e de facilitar lo tribalh deus programaires. Totun, necessitava de concéber processors complèxes e lo son interès diminuí quand arribèn memòrias mei facilas de fabricar e mensh costosas. La familha [[x86]], qui equipa la màger part deus ordenadors personaus e un nombre important de servidors, es l'exemple mei conegut de processor d'aqueth tipe. La segonda arquitectura es aperada [[arquitectura RISC|RISC]] (« processor de jòc d'instruccions redusit »<ref>de l'anglés ''reduced instruccion set computer''.</ref>). Apareishuda pendent los [[ans 1980]], es fondada sus un processor unicament capable de realizar operacions simplas, mes de faiçon rapida e segon ua durada regulara. Combinasons d'aqueras insutruccions elementàrias son utilizadas tad obtiéner operacions mei complèxas. Aquò permet de fabricar processors mei simples, mei rapides e necessitant mensh d'[[energia]]. Aquera arquitectura es donc vaduda dominanta dens lo domeni deus aparelhs mobiles. Çaquelà, la distincion enter las duas [[tecnica]]s que s'es estompada. En efèit, los [[arquitectura CISC|processors CISC]] modèrnes traduseishen las instruccions complèxas en ua seguida d'operacions simplas com los [[Arquitectura RISC|processors RISC]]. En mei, las arquitecturas RISC que's difusan drin a drin au domeni deus [[ordenador]]s e deus [[servidor (informatica)|servidors]]. === Los processors generalistas e especializats === === Los processors monocòr e multicòr === == Aplicacions e economia == == Annèxe == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Circuit integrat]]. * [[Electronica]]. * [[Ordenador]]. * [[Semiconductor]]. * [[Transistor]]. * [[Tube electronic]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Informatica]] n0wqiir587zcjm5kmu4bvk7knqq1u14 2509641 2509640 2026-09-29T04:43:40Z Nicolas Eynaud 6858 /* Las arquitecturas CISC e RISC */ 2509641 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:80486dx2-large.jpg|thumb||Lo circuit integrat d'un microprocessor [[Intel 80486DX]]2 dins sa boita (talha reala : 12 × 6,75&nbsp;mm)]] Lo '''processor central''', de l'[[anglés]] ''CPU'', ''central processing unit'', es lo compausant essencial d'un [[ordenador]] qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un [[programa]]. Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol [[circuit integrat]] es abitualament nomenat [[microprocessor]]; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del [[transistor]] en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'''unitat centrala'' (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las [[annadas 1960]] (Weik 1961). == Istòria == === De las originas aus prumèrs processors === L'idèa de crear ua unitat cargada de tractar l'[[informacion]] segon ua seguida d'instruccions es mei anciana que l'[[electronica]]. Prenó la soa forma [[teoria|teorica]] modèrna durant los [[ans 1940]] dab la definicion de l'[[arquitectura de von Neumann]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 16.</ref><ref>L'[[arquitectura de von Neumann]] n'es pas la sola existenta. Autas arquitecturas estón ensajadas. Avón a còps aplicacions com l'[[arquitectura de tipe Harvard]] deus [[Processor de senhau numeric|processors de senhau numeric]] e deus [[microcontrolaire]]s [[Microcontrolaire PIC|PIC]] e [[Atmel AVR|AVR]].</ref>. Aquera estructura, imaginada pendent la construction deus prumèrs [[ordenador]]s, es fondada sus ua unitat centrau de tractament qui executa, ua a ua, las instruccions definidas per un programa enregistrat aus costats d'ua [[Memòria (informatica)|memòria]] e de dispositius d'entrada e de sortida. Aqueth modèle, qui distingueish l'unitat de tractament de la memòria, es demorat lo fondament de la màger part deus [[ordenador|ordenadors]] actuaus. Totun, los prumèrs [[ordenador]]s, fabricats dens los [[ans 1940]] e [[ans 1950|1950]], ne tienèvan pas de processor au sens actuau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 17-18.</ref>. La lor unitat de tractament èra constituïda d'un ensemble de compausants. Per exemple, las prumèras [[maquina|maquinas]] utilizavan [[tube electronic|tubes electronics]] voluminós, fragiles, consumeires d'[[energia]] e desgatjant hèra [[calor]]. Ua unitat de tractament aucupava tanben volumes importants, comparables a armaris entièrs. L'[[invencion]] deu [[transistor]] en [[1947]] estó un eveniment decisiu. En efèit, aqueth compausant, capable d'assegurar las medishas foncions qu'un tube electronic en estant mei petit, mei hidable, mei rapide e mensh consumeire d'[[energia]], obrí la via a la miniaturizacion de l'[[electronica]]. Atau, las unitats de tractament basadas sus de transistors vadón mei compactas e mei performantas durant los [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]]. Es pendent aqueth periòde, a la debuta deus [[ans 1960]], qui lo tèrme de ''central processing unit'' (« unitat centrau de tractament », CPU) que's difusè dens l'[[industria]] [[electronica]] tà designar aquera partida de la [[maquina]] cargada d'executar las instruccions. Puish, apareishó lo [[circuit integrat]], qui permetó de regropar mantun transistor sus ua medisha placa de [[semiconductor]]. En redusint enqüèra la talha e lo còst deus compausants, preparè l'aparicion deu microprocessor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 18-19.</ref>. === L'invencion deu microprocessor === [[Fichièr:Intel C4004.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un microprocessor [[Intel 4004]].]] A la debuta deus [[ans 1970]], los progrès de l'[[electronica]] permetón d'amassar los diferents compausants de las unitats de tractament en ua uniça puç a basa de [[semiconductor]]s. Aperat « microprocessor », aqueth dispositiu simplifiquè los [[ordenador|ordenadors]] e lo prumèr modèle [[comèrci|comercializat]], l'[[Intel 4004]], merquè ua rompedura fondamentau dens l'istòria de l'informatica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 225.</ref>. En efèit, si los sons resultats èran netament inferiors aus processors de l'epòca, lo son volume e lo son còst plan febles permetón de concéber los prumèrs micro-ordenadors a l'origina de l'ordenador personau e de la difusion de l'informatica dens los larèrs a partir de la segonda mieitat deus [[ans 1970]]<ref>Per exemple, l'[[Intel 4004]] avèva ua capacitat de calcul de {{formatnum:92600}} operacions per [[segonda]]. Aqueth nivèu tecnic èra comparable a l'[[ENIAC]] – lo prumèr ordenador modèrne – qui aucupava un espaci de 167 m² e avèva ua [[massa]] totala de 30 t.</ref>. Pendent las [[annada]]s seguentas, la poténcia deus microprocessors aumentè lèu. Que's passè atau d'un microprocessor de 4 bits a dispositius de 8, 16 e 32 bits, capables de tractar quantitats creishentas d'[[informacion]]s. En parallèle, lo nombre de [[transistor]]s integrats dens cada puç aumentè shens cès ni pausa e los microprocessors vadón l'element clau deus ordenadors<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René J. Chevance, ''Microprocesseurs - Introduction'', reféréncia H1158 V1, Techniques de l'ingénieur, 1998.</ref>. === L'evolucion deus microprocessors === A partir deus [[ans 1970]], l'evolucion deus microprocessors seguí un ritme regular qui estó formalizat, de faiçon [[empirisme|empirica]], per [[Gordon Moore]] ([[1929]]-[[2023]]), un deus confondators d'[[Intel]]. Segon la [[lei de Moore|lei qui pòrta lo son nom]], lo nombre de [[transistor]]s podent estar integrat dens ua puç dobla cada dus ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gordon E. Moore, « Progress in Digital Integrated Electronics », ''IEEE Text Speech'',‎ 1975.</ref>. Aquela relacion demorè vertadèra dinc aus [[ans 2010]] e illustrè la rapiditat deus progrès de las [[industria]]s [[electronica]] e [[informatica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Blamont, ''Réseaux ! : le pari de l'intelligence collective'', París, CNRS Éditions, 2018.</ref>. Aquera progression èra principaument basada sus la miniaturizacion continua deus transistors qui permetó d'aumentar la lor densitat dens los circuits e lo nombre d'operacions realizablas. Los microprocessors modèrnes intègran atau miliards de transistors dont la talha se mesura en nanomètres. Dus autes axes de desvolopament sostienón tanben l'aumentacion rapida de la poténcia. Lo prumèr estó l'aumentacion de la [[frequéncia]] de relòtge, es a díser lo ritme d'execucion de las instruccions peu processor. Totun, aquera corsa estó limitada a partir deus [[ans 2000]] per problèmas de refrediment<ref>En efèit, aumentar la frequéncia de relòtge aumenta la quantitat de [[calor]] liberada peu processor, çò qu'altèra lo son bon foncionament (Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 242.).</ref>. Lo segond axe estó la multiplicacion deu nombre de còrs. En plaça d'accelerar un processor unic, l'idèa es de plaçar mantua unitat de tractament capabla de tribalhar en parallèle<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 228.</ref>. Vaduts la nòrma, los processors multicòrs permeten d'executar mantun prètzhèit e de despartir un medish calcul enter mantun còr<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 248-250.</ref>. == Principis de foncionament == Lo ròtle fondamentau d'un processor es d'executar rapidament programas, es a díser seguidas d'instruccions elementàrias enregistradas en [[Memòria (informatica)|memòria]]. Lo son foncionament es fondat sus un cicle de basa, repetit de faiçon continuau, qui es sovent descrivut en tres temps<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 198-199.</ref>. Prumèr, lo processor va cercar en memòria l'instruccion d'executar a l'adreça indicada dens un registre especiau. Puish, descòda aquera instruccion, es a díser que'n determina la natura e las dadas concernidas. Enfin, executa l'operacion demandada e passa a l'instruccion seguenta. Aqueth cicle, a còps resumit peus tèrmes [[anglés]] ''fetch'', ''decode'' e ''execute'', que's repeteish miliards de còps per segonda. Las instruccions son executadas de manièra sequenciala, a mensh d'ua instruccion ordenant au processor d'anar a un aute endret deu programa, çò que permet de realizar las repeticions o las causidas condicionaus a la basa de tota la [[logica]] [[Tecnologias de l'informacion|informatica]]. Lo ritme d'aqueths cicles es reglat per un [[relòtge]] intèrne qui emet un senhau regular cadençant las operacions deu processor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 33 e 198.</ref>. La [[frequéncia]] d'aqueth relòtge balha ua indicacion de la rapiditat deu processor, mes autes paramètres intervienen sus la velocitat de tractament de las informacions com lo nombre d'instruccions tractadas a cada cicle o lo nombre de còrs. Las dadas manipuladas peus processors son seguidas de 0 e de 1. En efèit, aqueras dadas binàrias son particularament adaptadas a las [[operacion]]s [[logica|logicas]] e [[aritmetica|aritmeticas]] simplas realizablas per circuits compausats de [[transistor]]s agissent com [[interruptor]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas Arvid Skoog, F. James Holler e Timothy A. Nieman, ''Principes d'analyse instrumentale'', De Boeck, 2003, pp. 74-77.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 41 e 53.</ref>. == Arquitectura e compausants == === Las unitats foncionaus === Un processor es compausat d'un ensemble d'unitats especializadas qui coopèran tad executar instruccions. La lor organizacion precisa pòt variar segon los modèles, mes existeish elements comuns. Lo prumèr element fondamentau es l'unitat de comanda (o unitat de contròle) qui dirigeish lo foncionament generau deu processor. Gereish la debanada deu cicle d'execucion en cercant, per exemple, las instruccions, en realizant lo lor descodatge e en enviant las [[informacion]]s necessàrias tà coordinar l'accion de las autas unitats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 33.</ref>. Lo segond element màger es l'unitat aritmetica e logica (ALU<ref>De l'[[anglés]] ''arithmetic logic unit''.</ref>). Es lo còr de la capacitat de calcul deu processor. Totun, mantun processor dispausa d'ua unitat addicionau especializada dens los calculs implicant de virgulas flotejantas (FPU<ref>De l'[[anglés]] ''floating-point unit''.</ref>), mei eficaça tà las operacions suus [[nombre reau|nombres reaus]]. Enfin, lo processor intègra un nombre limitat de petitas [[memòria (informatica)|memòrias]] intèrnas plan rapidas, aperadas registres, on son estocadas temporàriament las dadas e los resultats en cors de tractament. Aqueths registres son situats près de las unitats de calcul. Son donc mei rapides que la memòria principau, mes la lor capacitat es limitada. De mei, daubuns registres an un ròtle particular, com lo qui indica l'adreça de l'instruccion vienenta. === La memòria e las comunicacions === Tà foncionar, lo processor deu escambiar dadas dab la [[memòria (informatica)|memòria]] e los autes compausants de l'[[ordenador]]. Totun, despuish l'aparicion de l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la velocitat deus processors aumentè mei rapidament que la de las memòrias. La consequéncia d'aquera diférencia estó l'aparicion d'un escart de mei en mei important enter la rapiditat deu processor e lo temps necessari tad accedir a las dadas. La gestion d'aqueth escart es un enjòc centrau de l'arquitectura deus ordenadors modèrnes. En efèit, tad ac redusir, las [[memòria (informatica)|memòrias]] d'un [[ordenador]] son organizadas segon ua ierarquia compausada deus registres (intèrnes au processor), de la memòria cache, de la [[memòria viva]] e de las [[Memòria de massa|memòrias d'estocatge de massa]]. La rapiditat, la talha e lo còst d'aqueras memòrias vàrian en sens invèrse. Las memòrias pròchas deu processor son atau rapidas, petitas e costosas mentre que las memòrias aluenhadas son mei lentas, mes tanben mei granas e mensh costosas. Dens aqueth sistèma, la memòria cache a un ròtle centrau. Es ua memòria rapida, de febla capacitat, integrada au processor o plaçada a proximitat immediata, qui consèrva ua copia de las dadas e de las instruccions mei sovent utilizadas. Atau, lo processor i pòt accedir plan lèu shens aver a esperar la memòria principau, mei lenta<ref>Tad assegurar aquera foncion, la memòria cache es tanben sovent organizada en mantun nivèu, deu mei rapide e petit au mei lent e gran.</ref>. Enfin, los escambis d'informacions enter lo processor, la memòria e los autes compausants s'efectuan gràcias a ensembles de connexions, aperats [[bus informatica|buses]], servint a transportar las dadas, las adreças e los senhaus de comanda enter mantun compausant. La rapiditat e l'organizacion d'aqueras comunicacions influeishen hèra suus resultats globaus de la [[maquina]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 284-290.</ref>. == Tipes e arquitectura == === Las arquitecturas CISC e RISC === {{veire|Processor de jòc d'instruccions complèxe|Processor de jòc d'instruccions redusit}} Dus tipes principaus d'arquitectura son [[tradicion|tradicionaument]] en matèria de concepcion de processors. La prumèra es l'[[arquitectura CISC]] (« processor de jòc d'instruccions complèxa »<ref>De l'[[anglés]] ''complex instruction set computer''.</ref>) qui consisteish a dotar lo processor d'un gran nombre d'instruccions, a còps plan elaboradas, capablas d'efectuar operacions complèxas en ua sola comanda. Aquera vision, la mei anciana, avèva l'avantatge d'estauviar la memòria e de facilitar lo tribalh deus programaires. Totun, necessitava de concéber processors complèxes e lo son interès diminuí quand arribèn memòrias mei facilas de fabricar e mensh costosas. La familha [[x86]], qui equipa la màger part deus ordenadors personaus e un nombre important de servidors, es l'exemple mei conegut de processor d'aqueth tipe. La segonda arquitectura es aperada [[arquitectura RISC|RISC]] (« processor de jòc d'instruccions redusit »<ref>de l'anglés ''reduced instruction set computer''.</ref>). Apareishuda pendent los [[ans 1980]], es fondada sus un processor unicament capable de realizar operacions simplas, mes de faiçon rapida e segon ua durada regulara. Combinasons d'aqueras instruccions elementàrias son utilizadas tad obtiéner operacions mei complèxas. Aquò permet de fabricar processors mei simples, mei rapides e necessitant mensh d'[[energia]]. Aquera arquitectura es donc vaduda dominanta dens lo domeni deus aparelhs mobiles. Çaquelà, la distincion enter las duas [[tecnica]]s que s'es estompada. En efèit, los [[arquitectura CISC|processors CISC]] modèrnes traduseishen las instruccions complèxas en ua seguida d'operacions simplas com los [[Arquitectura RISC|processors RISC]]. En mei, las arquitecturas RISC que's difusan drin a drin au domeni deus [[ordenador]]s e deus [[servidor (informatica)|servidors]]. === Los processors generalistas e especializats === === Los processors monocòr e multicòr === == Aplicacions e economia == == Annèxe == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Circuit integrat]]. * [[Electronica]]. * [[Ordenador]]. * [[Semiconductor]]. * [[Transistor]]. * [[Tube electronic]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Informatica]] gmiexe2z6qcrjky0teyu90w1t1e8bmg 2509642 2509641 2026-09-29T04:55:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los processors generalistas e especializats */ 2509642 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:80486dx2-large.jpg|thumb||Lo circuit integrat d'un microprocessor [[Intel 80486DX]]2 dins sa boita (talha reala : 12 × 6,75&nbsp;mm)]] Lo '''processor central''', de l'[[anglés]] ''CPU'', ''central processing unit'', es lo compausant essencial d'un [[ordenador]] qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un [[programa]]. Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol [[circuit integrat]] es abitualament nomenat [[microprocessor]]; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del [[transistor]] en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'''unitat centrala'' (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las [[annadas 1960]] (Weik 1961). == Istòria == === De las originas aus prumèrs processors === L'idèa de crear ua unitat cargada de tractar l'[[informacion]] segon ua seguida d'instruccions es mei anciana que l'[[electronica]]. Prenó la soa forma [[teoria|teorica]] modèrna durant los [[ans 1940]] dab la definicion de l'[[arquitectura de von Neumann]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 16.</ref><ref>L'[[arquitectura de von Neumann]] n'es pas la sola existenta. Autas arquitecturas estón ensajadas. Avón a còps aplicacions com l'[[arquitectura de tipe Harvard]] deus [[Processor de senhau numeric|processors de senhau numeric]] e deus [[microcontrolaire]]s [[Microcontrolaire PIC|PIC]] e [[Atmel AVR|AVR]].</ref>. Aquera estructura, imaginada pendent la construction deus prumèrs [[ordenador]]s, es fondada sus ua unitat centrau de tractament qui executa, ua a ua, las instruccions definidas per un programa enregistrat aus costats d'ua [[Memòria (informatica)|memòria]] e de dispositius d'entrada e de sortida. Aqueth modèle, qui distingueish l'unitat de tractament de la memòria, es demorat lo fondament de la màger part deus [[ordenador|ordenadors]] actuaus. Totun, los prumèrs [[ordenador]]s, fabricats dens los [[ans 1940]] e [[ans 1950|1950]], ne tienèvan pas de processor au sens actuau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 17-18.</ref>. La lor unitat de tractament èra constituïda d'un ensemble de compausants. Per exemple, las prumèras [[maquina|maquinas]] utilizavan [[tube electronic|tubes electronics]] voluminós, fragiles, consumeires d'[[energia]] e desgatjant hèra [[calor]]. Ua unitat de tractament aucupava tanben volumes importants, comparables a armaris entièrs. L'[[invencion]] deu [[transistor]] en [[1947]] estó un eveniment decisiu. En efèit, aqueth compausant, capable d'assegurar las medishas foncions qu'un tube electronic en estant mei petit, mei hidable, mei rapide e mensh consumeire d'[[energia]], obrí la via a la miniaturizacion de l'[[electronica]]. Atau, las unitats de tractament basadas sus de transistors vadón mei compactas e mei performantas durant los [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]]. Es pendent aqueth periòde, a la debuta deus [[ans 1960]], qui lo tèrme de ''central processing unit'' (« unitat centrau de tractament », CPU) que's difusè dens l'[[industria]] [[electronica]] tà designar aquera partida de la [[maquina]] cargada d'executar las instruccions. Puish, apareishó lo [[circuit integrat]], qui permetó de regropar mantun transistor sus ua medisha placa de [[semiconductor]]. En redusint enqüèra la talha e lo còst deus compausants, preparè l'aparicion deu microprocessor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 18-19.</ref>. === L'invencion deu microprocessor === [[Fichièr:Intel C4004.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un microprocessor [[Intel 4004]].]] A la debuta deus [[ans 1970]], los progrès de l'[[electronica]] permetón d'amassar los diferents compausants de las unitats de tractament en ua uniça puç a basa de [[semiconductor]]s. Aperat « microprocessor », aqueth dispositiu simplifiquè los [[ordenador|ordenadors]] e lo prumèr modèle [[comèrci|comercializat]], l'[[Intel 4004]], merquè ua rompedura fondamentau dens l'istòria de l'informatica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 225.</ref>. En efèit, si los sons resultats èran netament inferiors aus processors de l'epòca, lo son volume e lo son còst plan febles permetón de concéber los prumèrs micro-ordenadors a l'origina de l'ordenador personau e de la difusion de l'informatica dens los larèrs a partir de la segonda mieitat deus [[ans 1970]]<ref>Per exemple, l'[[Intel 4004]] avèva ua capacitat de calcul de {{formatnum:92600}} operacions per [[segonda]]. Aqueth nivèu tecnic èra comparable a l'[[ENIAC]] – lo prumèr ordenador modèrne – qui aucupava un espaci de 167 m² e avèva ua [[massa]] totala de 30 t.</ref>. Pendent las [[annada]]s seguentas, la poténcia deus microprocessors aumentè lèu. Que's passè atau d'un microprocessor de 4 bits a dispositius de 8, 16 e 32 bits, capables de tractar quantitats creishentas d'[[informacion]]s. En parallèle, lo nombre de [[transistor]]s integrats dens cada puç aumentè shens cès ni pausa e los microprocessors vadón l'element clau deus ordenadors<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René J. Chevance, ''Microprocesseurs - Introduction'', reféréncia H1158 V1, Techniques de l'ingénieur, 1998.</ref>. === L'evolucion deus microprocessors === A partir deus [[ans 1970]], l'evolucion deus microprocessors seguí un ritme regular qui estó formalizat, de faiçon [[empirisme|empirica]], per [[Gordon Moore]] ([[1929]]-[[2023]]), un deus confondators d'[[Intel]]. Segon la [[lei de Moore|lei qui pòrta lo son nom]], lo nombre de [[transistor]]s podent estar integrat dens ua puç dobla cada dus ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gordon E. Moore, « Progress in Digital Integrated Electronics », ''IEEE Text Speech'',‎ 1975.</ref>. Aquela relacion demorè vertadèra dinc aus [[ans 2010]] e illustrè la rapiditat deus progrès de las [[industria]]s [[electronica]] e [[informatica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Blamont, ''Réseaux ! : le pari de l'intelligence collective'', París, CNRS Éditions, 2018.</ref>. Aquera progression èra principaument basada sus la miniaturizacion continua deus transistors qui permetó d'aumentar la lor densitat dens los circuits e lo nombre d'operacions realizablas. Los microprocessors modèrnes intègran atau miliards de transistors dont la talha se mesura en nanomètres. Dus autes axes de desvolopament sostienón tanben l'aumentacion rapida de la poténcia. Lo prumèr estó l'aumentacion de la [[frequéncia]] de relòtge, es a díser lo ritme d'execucion de las instruccions peu processor. Totun, aquera corsa estó limitada a partir deus [[ans 2000]] per problèmas de refrediment<ref>En efèit, aumentar la frequéncia de relòtge aumenta la quantitat de [[calor]] liberada peu processor, çò qu'altèra lo son bon foncionament (Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 242.).</ref>. Lo segond axe estó la multiplicacion deu nombre de còrs. En plaça d'accelerar un processor unic, l'idèa es de plaçar mantua unitat de tractament capabla de tribalhar en parallèle<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 228.</ref>. Vaduts la nòrma, los processors multicòrs permeten d'executar mantun prètzhèit e de despartir un medish calcul enter mantun còr<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 248-250.</ref>. == Principis de foncionament == Lo ròtle fondamentau d'un processor es d'executar rapidament programas, es a díser seguidas d'instruccions elementàrias enregistradas en [[Memòria (informatica)|memòria]]. Lo son foncionament es fondat sus un cicle de basa, repetit de faiçon continuau, qui es sovent descrivut en tres temps<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 198-199.</ref>. Prumèr, lo processor va cercar en memòria l'instruccion d'executar a l'adreça indicada dens un registre especiau. Puish, descòda aquera instruccion, es a díser que'n determina la natura e las dadas concernidas. Enfin, executa l'operacion demandada e passa a l'instruccion seguenta. Aqueth cicle, a còps resumit peus tèrmes [[anglés]] ''fetch'', ''decode'' e ''execute'', que's repeteish miliards de còps per segonda. Las instruccions son executadas de manièra sequenciala, a mensh d'ua instruccion ordenant au processor d'anar a un aute endret deu programa, çò que permet de realizar las repeticions o las causidas condicionaus a la basa de tota la [[logica]] [[Tecnologias de l'informacion|informatica]]. Lo ritme d'aqueths cicles es reglat per un [[relòtge]] intèrne qui emet un senhau regular cadençant las operacions deu processor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 33 e 198.</ref>. La [[frequéncia]] d'aqueth relòtge balha ua indicacion de la rapiditat deu processor, mes autes paramètres intervienen sus la velocitat de tractament de las informacions com lo nombre d'instruccions tractadas a cada cicle o lo nombre de còrs. Las dadas manipuladas peus processors son seguidas de 0 e de 1. En efèit, aqueras dadas binàrias son particularament adaptadas a las [[operacion]]s [[logica|logicas]] e [[aritmetica|aritmeticas]] simplas realizablas per circuits compausats de [[transistor]]s agissent com [[interruptor]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas Arvid Skoog, F. James Holler e Timothy A. Nieman, ''Principes d'analyse instrumentale'', De Boeck, 2003, pp. 74-77.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 41 e 53.</ref>. == Arquitectura e compausants == === Las unitats foncionaus === Un processor es compausat d'un ensemble d'unitats especializadas qui coopèran tad executar instruccions. La lor organizacion precisa pòt variar segon los modèles, mes existeish elements comuns. Lo prumèr element fondamentau es l'unitat de comanda (o unitat de contròle) qui dirigeish lo foncionament generau deu processor. Gereish la debanada deu cicle d'execucion en cercant, per exemple, las instruccions, en realizant lo lor descodatge e en enviant las [[informacion]]s necessàrias tà coordinar l'accion de las autas unitats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 33.</ref>. Lo segond element màger es l'unitat aritmetica e logica (ALU<ref>De l'[[anglés]] ''arithmetic logic unit''.</ref>). Es lo còr de la capacitat de calcul deu processor. Totun, mantun processor dispausa d'ua unitat addicionau especializada dens los calculs implicant de virgulas flotejantas (FPU<ref>De l'[[anglés]] ''floating-point unit''.</ref>), mei eficaça tà las operacions suus [[nombre reau|nombres reaus]]. Enfin, lo processor intègra un nombre limitat de petitas [[memòria (informatica)|memòrias]] intèrnas plan rapidas, aperadas registres, on son estocadas temporàriament las dadas e los resultats en cors de tractament. Aqueths registres son situats près de las unitats de calcul. Son donc mei rapides que la memòria principau, mes la lor capacitat es limitada. De mei, daubuns registres an un ròtle particular, com lo qui indica l'adreça de l'instruccion vienenta. === La memòria e las comunicacions === Tà foncionar, lo processor deu escambiar dadas dab la [[memòria (informatica)|memòria]] e los autes compausants de l'[[ordenador]]. Totun, despuish l'aparicion de l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la velocitat deus processors aumentè mei rapidament que la de las memòrias. La consequéncia d'aquera diférencia estó l'aparicion d'un escart de mei en mei important enter la rapiditat deu processor e lo temps necessari tad accedir a las dadas. La gestion d'aqueth escart es un enjòc centrau de l'arquitectura deus ordenadors modèrnes. En efèit, tad ac redusir, las [[memòria (informatica)|memòrias]] d'un [[ordenador]] son organizadas segon ua ierarquia compausada deus registres (intèrnes au processor), de la memòria cache, de la [[memòria viva]] e de las [[Memòria de massa|memòrias d'estocatge de massa]]. La rapiditat, la talha e lo còst d'aqueras memòrias vàrian en sens invèrse. Las memòrias pròchas deu processor son atau rapidas, petitas e costosas mentre que las memòrias aluenhadas son mei lentas, mes tanben mei granas e mensh costosas. Dens aqueth sistèma, la memòria cache a un ròtle centrau. Es ua memòria rapida, de febla capacitat, integrada au processor o plaçada a proximitat immediata, qui consèrva ua copia de las dadas e de las instruccions mei sovent utilizadas. Atau, lo processor i pòt accedir plan lèu shens aver a esperar la memòria principau, mei lenta<ref>Tad assegurar aquera foncion, la memòria cache es tanben sovent organizada en mantun nivèu, deu mei rapide e petit au mei lent e gran.</ref>. Enfin, los escambis d'informacions enter lo processor, la memòria e los autes compausants s'efectuan gràcias a ensembles de connexions, aperats [[bus informatica|buses]], servint a transportar las dadas, las adreças e los senhaus de comanda enter mantun compausant. La rapiditat e l'organizacion d'aqueras comunicacions influeishen hèra suus resultats globaus de la [[maquina]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 284-290.</ref>. == Tipes e arquitectura == === Las arquitecturas CISC e RISC === {{veire|Processor de jòc d'instruccions complèxe|Processor de jòc d'instruccions redusit}} Dus tipes principaus d'arquitectura son [[tradicion|tradicionaument]] en matèria de concepcion de processors. La prumèra es l'[[arquitectura CISC]] (« processor de jòc d'instruccions complèxa »<ref>De l'[[anglés]] ''complex instruction set computer''.</ref>) qui consisteish a dotar lo processor d'un gran nombre d'instruccions, a còps plan elaboradas, capablas d'efectuar operacions complèxas en ua sola comanda. Aquera vision, la mei anciana, avèva l'avantatge d'estauviar la memòria e de facilitar lo tribalh deus programaires. Totun, necessitava de concéber processors complèxes e lo son interès diminuí quand arribèn memòrias mei facilas de fabricar e mensh costosas. La familha [[x86]], qui equipa la màger part deus ordenadors personaus e un nombre important de servidors, es l'exemple mei conegut de processor d'aqueth tipe. La segonda arquitectura es aperada [[arquitectura RISC|RISC]] (« processor de jòc d'instruccions redusit »<ref>de l'anglés ''reduced instruction set computer''.</ref>). Apareishuda pendent los [[ans 1980]], es fondada sus un processor unicament capable de realizar operacions simplas, mes de faiçon rapida e segon ua durada regulara. Combinasons d'aqueras instruccions elementàrias son utilizadas tad obtiéner operacions mei complèxas. Aquò permet de fabricar processors mei simples, mei rapides e necessitant mensh d'[[energia]]. Aquera arquitectura es donc vaduda dominanta dens lo domeni deus aparelhs mobiles. Çaquelà, la distincion enter las duas [[tecnica]]s que s'es estompada. En efèit, los [[arquitectura CISC|processors CISC]] modèrnes traduseishen las instruccions complèxas en ua seguida d'operacions simplas com los [[Arquitectura RISC|processors RISC]]. En mei, las arquitecturas RISC que's difusan drin a drin au domeni deus [[ordenador]]s e deus [[servidor (informatica)|servidors]]. === Los processors generalistas e especializats === Ua auta distincion [[istòria|istorica]] separa los processors segon lo lor nombre de còrs. Un còr es ua unitat de tractament completat, capabla d'executar instruccions de manièra autonòma. Los processors monocòrs estón la nòrma dinc aus [[ans 2000]]. Executavan las operacions ua a ua e l'aumentacion de la lor [[frequéncia de relòtge]] permetó longtemps de melhorar la lor rapiditat. Totun, aquera costuma trobè lo son limit dab los problèmas de dissipacion termica deus processors utilizant frequéncias tròp hautas. === Los processors monocòr e multicòr === == Aplicacions e economia == == Annèxe == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Circuit integrat]]. * [[Electronica]]. * [[Ordenador]]. * [[Semiconductor]]. * [[Transistor]]. * [[Tube electronic]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Informatica]] tltxbouj0z3awuxmxsbipd7youpx555 2509643 2509642 2026-09-29T04:55:52Z Nicolas Eynaud 6858 /* Los processors generalistas e especializats */ 2509643 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:80486dx2-large.jpg|thumb||Lo circuit integrat d'un microprocessor [[Intel 80486DX]]2 dins sa boita (talha reala : 12 × 6,75&nbsp;mm)]] Lo '''processor central''', de l'[[anglés]] ''CPU'', ''central processing unit'', es lo compausant essencial d'un [[ordenador]] qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un [[programa]]. Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol [[circuit integrat]] es abitualament nomenat [[microprocessor]]; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del [[transistor]] en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'''unitat centrala'' (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las [[annadas 1960]] (Weik 1961). == Istòria == === De las originas aus prumèrs processors === L'idèa de crear ua unitat cargada de tractar l'[[informacion]] segon ua seguida d'instruccions es mei anciana que l'[[electronica]]. Prenó la soa forma [[teoria|teorica]] modèrna durant los [[ans 1940]] dab la definicion de l'[[arquitectura de von Neumann]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 16.</ref><ref>L'[[arquitectura de von Neumann]] n'es pas la sola existenta. Autas arquitecturas estón ensajadas. Avón a còps aplicacions com l'[[arquitectura de tipe Harvard]] deus [[Processor de senhau numeric|processors de senhau numeric]] e deus [[microcontrolaire]]s [[Microcontrolaire PIC|PIC]] e [[Atmel AVR|AVR]].</ref>. Aquera estructura, imaginada pendent la construction deus prumèrs [[ordenador]]s, es fondada sus ua unitat centrau de tractament qui executa, ua a ua, las instruccions definidas per un programa enregistrat aus costats d'ua [[Memòria (informatica)|memòria]] e de dispositius d'entrada e de sortida. Aqueth modèle, qui distingueish l'unitat de tractament de la memòria, es demorat lo fondament de la màger part deus [[ordenador|ordenadors]] actuaus. Totun, los prumèrs [[ordenador]]s, fabricats dens los [[ans 1940]] e [[ans 1950|1950]], ne tienèvan pas de processor au sens actuau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 17-18.</ref>. La lor unitat de tractament èra constituïda d'un ensemble de compausants. Per exemple, las prumèras [[maquina|maquinas]] utilizavan [[tube electronic|tubes electronics]] voluminós, fragiles, consumeires d'[[energia]] e desgatjant hèra [[calor]]. Ua unitat de tractament aucupava tanben volumes importants, comparables a armaris entièrs. L'[[invencion]] deu [[transistor]] en [[1947]] estó un eveniment decisiu. En efèit, aqueth compausant, capable d'assegurar las medishas foncions qu'un tube electronic en estant mei petit, mei hidable, mei rapide e mensh consumeire d'[[energia]], obrí la via a la miniaturizacion de l'[[electronica]]. Atau, las unitats de tractament basadas sus de transistors vadón mei compactas e mei performantas durant los [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]]. Es pendent aqueth periòde, a la debuta deus [[ans 1960]], qui lo tèrme de ''central processing unit'' (« unitat centrau de tractament », CPU) que's difusè dens l'[[industria]] [[electronica]] tà designar aquera partida de la [[maquina]] cargada d'executar las instruccions. Puish, apareishó lo [[circuit integrat]], qui permetó de regropar mantun transistor sus ua medisha placa de [[semiconductor]]. En redusint enqüèra la talha e lo còst deus compausants, preparè l'aparicion deu microprocessor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 18-19.</ref>. === L'invencion deu microprocessor === [[Fichièr:Intel C4004.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un microprocessor [[Intel 4004]].]] A la debuta deus [[ans 1970]], los progrès de l'[[electronica]] permetón d'amassar los diferents compausants de las unitats de tractament en ua uniça puç a basa de [[semiconductor]]s. Aperat « microprocessor », aqueth dispositiu simplifiquè los [[ordenador|ordenadors]] e lo prumèr modèle [[comèrci|comercializat]], l'[[Intel 4004]], merquè ua rompedura fondamentau dens l'istòria de l'informatica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 225.</ref>. En efèit, si los sons resultats èran netament inferiors aus processors de l'epòca, lo son volume e lo son còst plan febles permetón de concéber los prumèrs micro-ordenadors a l'origina de l'ordenador personau e de la difusion de l'informatica dens los larèrs a partir de la segonda mieitat deus [[ans 1970]]<ref>Per exemple, l'[[Intel 4004]] avèva ua capacitat de calcul de {{formatnum:92600}} operacions per [[segonda]]. Aqueth nivèu tecnic èra comparable a l'[[ENIAC]] – lo prumèr ordenador modèrne – qui aucupava un espaci de 167 m² e avèva ua [[massa]] totala de 30 t.</ref>. Pendent las [[annada]]s seguentas, la poténcia deus microprocessors aumentè lèu. Que's passè atau d'un microprocessor de 4 bits a dispositius de 8, 16 e 32 bits, capables de tractar quantitats creishentas d'[[informacion]]s. En parallèle, lo nombre de [[transistor]]s integrats dens cada puç aumentè shens cès ni pausa e los microprocessors vadón l'element clau deus ordenadors<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René J. Chevance, ''Microprocesseurs - Introduction'', reféréncia H1158 V1, Techniques de l'ingénieur, 1998.</ref>. === L'evolucion deus microprocessors === A partir deus [[ans 1970]], l'evolucion deus microprocessors seguí un ritme regular qui estó formalizat, de faiçon [[empirisme|empirica]], per [[Gordon Moore]] ([[1929]]-[[2023]]), un deus confondators d'[[Intel]]. Segon la [[lei de Moore|lei qui pòrta lo son nom]], lo nombre de [[transistor]]s podent estar integrat dens ua puç dobla cada dus ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gordon E. Moore, « Progress in Digital Integrated Electronics », ''IEEE Text Speech'',‎ 1975.</ref>. Aquela relacion demorè vertadèra dinc aus [[ans 2010]] e illustrè la rapiditat deus progrès de las [[industria]]s [[electronica]] e [[informatica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Blamont, ''Réseaux ! : le pari de l'intelligence collective'', París, CNRS Éditions, 2018.</ref>. Aquera progression èra principaument basada sus la miniaturizacion continua deus transistors qui permetó d'aumentar la lor densitat dens los circuits e lo nombre d'operacions realizablas. Los microprocessors modèrnes intègran atau miliards de transistors dont la talha se mesura en nanomètres. Dus autes axes de desvolopament sostienón tanben l'aumentacion rapida de la poténcia. Lo prumèr estó l'aumentacion de la [[frequéncia]] de relòtge, es a díser lo ritme d'execucion de las instruccions peu processor. Totun, aquera corsa estó limitada a partir deus [[ans 2000]] per problèmas de refrediment<ref>En efèit, aumentar la frequéncia de relòtge aumenta la quantitat de [[calor]] liberada peu processor, çò qu'altèra lo son bon foncionament (Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 242.).</ref>. Lo segond axe estó la multiplicacion deu nombre de còrs. En plaça d'accelerar un processor unic, l'idèa es de plaçar mantua unitat de tractament capabla de tribalhar en parallèle<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 228.</ref>. Vaduts la nòrma, los processors multicòrs permeten d'executar mantun prètzhèit e de despartir un medish calcul enter mantun còr<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 248-250.</ref>. == Principis de foncionament == Lo ròtle fondamentau d'un processor es d'executar rapidament programas, es a díser seguidas d'instruccions elementàrias enregistradas en [[Memòria (informatica)|memòria]]. Lo son foncionament es fondat sus un cicle de basa, repetit de faiçon continuau, qui es sovent descrivut en tres temps<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 198-199.</ref>. Prumèr, lo processor va cercar en memòria l'instruccion d'executar a l'adreça indicada dens un registre especiau. Puish, descòda aquera instruccion, es a díser que'n determina la natura e las dadas concernidas. Enfin, executa l'operacion demandada e passa a l'instruccion seguenta. Aqueth cicle, a còps resumit peus tèrmes [[anglés]] ''fetch'', ''decode'' e ''execute'', que's repeteish miliards de còps per segonda. Las instruccions son executadas de manièra sequenciala, a mensh d'ua instruccion ordenant au processor d'anar a un aute endret deu programa, çò que permet de realizar las repeticions o las causidas condicionaus a la basa de tota la [[logica]] [[Tecnologias de l'informacion|informatica]]. Lo ritme d'aqueths cicles es reglat per un [[relòtge]] intèrne qui emet un senhau regular cadençant las operacions deu processor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 33 e 198.</ref>. La [[frequéncia]] d'aqueth relòtge balha ua indicacion de la rapiditat deu processor, mes autes paramètres intervienen sus la velocitat de tractament de las informacions com lo nombre d'instruccions tractadas a cada cicle o lo nombre de còrs. Las dadas manipuladas peus processors son seguidas de 0 e de 1. En efèit, aqueras dadas binàrias son particularament adaptadas a las [[operacion]]s [[logica|logicas]] e [[aritmetica|aritmeticas]] simplas realizablas per circuits compausats de [[transistor]]s agissent com [[interruptor]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas Arvid Skoog, F. James Holler e Timothy A. Nieman, ''Principes d'analyse instrumentale'', De Boeck, 2003, pp. 74-77.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 41 e 53.</ref>. == Arquitectura e compausants == === Las unitats foncionaus === Un processor es compausat d'un ensemble d'unitats especializadas qui coopèran tad executar instruccions. La lor organizacion precisa pòt variar segon los modèles, mes existeish elements comuns. Lo prumèr element fondamentau es l'unitat de comanda (o unitat de contròle) qui dirigeish lo foncionament generau deu processor. Gereish la debanada deu cicle d'execucion en cercant, per exemple, las instruccions, en realizant lo lor descodatge e en enviant las [[informacion]]s necessàrias tà coordinar l'accion de las autas unitats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 33.</ref>. Lo segond element màger es l'unitat aritmetica e logica (ALU<ref>De l'[[anglés]] ''arithmetic logic unit''.</ref>). Es lo còr de la capacitat de calcul deu processor. Totun, mantun processor dispausa d'ua unitat addicionau especializada dens los calculs implicant de virgulas flotejantas (FPU<ref>De l'[[anglés]] ''floating-point unit''.</ref>), mei eficaça tà las operacions suus [[nombre reau|nombres reaus]]. Enfin, lo processor intègra un nombre limitat de petitas [[memòria (informatica)|memòrias]] intèrnas plan rapidas, aperadas registres, on son estocadas temporàriament las dadas e los resultats en cors de tractament. Aqueths registres son situats près de las unitats de calcul. Son donc mei rapides que la memòria principau, mes la lor capacitat es limitada. De mei, daubuns registres an un ròtle particular, com lo qui indica l'adreça de l'instruccion vienenta. === La memòria e las comunicacions === Tà foncionar, lo processor deu escambiar dadas dab la [[memòria (informatica)|memòria]] e los autes compausants de l'[[ordenador]]. Totun, despuish l'aparicion de l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la velocitat deus processors aumentè mei rapidament que la de las memòrias. La consequéncia d'aquera diférencia estó l'aparicion d'un escart de mei en mei important enter la rapiditat deu processor e lo temps necessari tad accedir a las dadas. La gestion d'aqueth escart es un enjòc centrau de l'arquitectura deus ordenadors modèrnes. En efèit, tad ac redusir, las [[memòria (informatica)|memòrias]] d'un [[ordenador]] son organizadas segon ua ierarquia compausada deus registres (intèrnes au processor), de la memòria cache, de la [[memòria viva]] e de las [[Memòria de massa|memòrias d'estocatge de massa]]. La rapiditat, la talha e lo còst d'aqueras memòrias vàrian en sens invèrse. Las memòrias pròchas deu processor son atau rapidas, petitas e costosas mentre que las memòrias aluenhadas son mei lentas, mes tanben mei granas e mensh costosas. Dens aqueth sistèma, la memòria cache a un ròtle centrau. Es ua memòria rapida, de febla capacitat, integrada au processor o plaçada a proximitat immediata, qui consèrva ua copia de las dadas e de las instruccions mei sovent utilizadas. Atau, lo processor i pòt accedir plan lèu shens aver a esperar la memòria principau, mei lenta<ref>Tad assegurar aquera foncion, la memòria cache es tanben sovent organizada en mantun nivèu, deu mei rapide e petit au mei lent e gran.</ref>. Enfin, los escambis d'informacions enter lo processor, la memòria e los autes compausants s'efectuan gràcias a ensembles de connexions, aperats [[bus informatica|buses]], servint a transportar las dadas, las adreças e los senhaus de comanda enter mantun compausant. La rapiditat e l'organizacion d'aqueras comunicacions influeishen hèra suus resultats globaus de la [[maquina]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 284-290.</ref>. == Tipes e arquitectura == === Las arquitecturas CISC e RISC === {{veire|Processor de jòc d'instruccions complèxe|Processor de jòc d'instruccions redusit}} Dus tipes principaus d'arquitectura son [[tradicion|tradicionaument]] en matèria de concepcion de processors. La prumèra es l'[[arquitectura CISC]] (« processor de jòc d'instruccions complèxa »<ref>De l'[[anglés]] ''complex instruction set computer''.</ref>) qui consisteish a dotar lo processor d'un gran nombre d'instruccions, a còps plan elaboradas, capablas d'efectuar operacions complèxas en ua sola comanda. Aquera vision, la mei anciana, avèva l'avantatge d'estauviar la memòria e de facilitar lo tribalh deus programaires. Totun, necessitava de concéber processors complèxes e lo son interès diminuí quand arribèn memòrias mei facilas de fabricar e mensh costosas. La familha [[x86]], qui equipa la màger part deus ordenadors personaus e un nombre important de servidors, es l'exemple mei conegut de processor d'aqueth tipe. La segonda arquitectura es aperada [[arquitectura RISC|RISC]] (« processor de jòc d'instruccions redusit »<ref>de l'anglés ''reduced instruction set computer''.</ref>). Apareishuda pendent los [[ans 1980]], es fondada sus un processor unicament capable de realizar operacions simplas, mes de faiçon rapida e segon ua durada regulara. Combinasons d'aqueras instruccions elementàrias son utilizadas tad obtiéner operacions mei complèxas. Aquò permet de fabricar processors mei simples, mei rapides e necessitant mensh d'[[energia]]. Aquera arquitectura es donc vaduda dominanta dens lo domeni deus aparelhs mobiles. Çaquelà, la distincion enter las duas [[tecnica]]s que s'es estompada. En efèit, los [[arquitectura CISC|processors CISC]] modèrnes traduseishen las instruccions complèxas en ua seguida d'operacions simplas com los [[Arquitectura RISC|processors RISC]]. En mei, las arquitecturas RISC que's difusan drin a drin au domeni deus [[ordenador]]s e deus [[servidor (informatica)|servidors]]. === Los processors generalistas e especializats === Ua auta distincion [[istòria|istorica]] separa los processors segon lo lor nombre de còrs. Un còr es ua unitat de tractament completat, capabla d'executar instruccions de manièra autonòma. Los processors monocòrs estón la nòrma dinc aus [[ans 2000]]. Executavan las operacions ua a ua e l'aumentacion de la lor [[frequéncia de relòtge]] permetó longtemps de melhorar la lor rapiditat. Totun, aquera costuma trobè lo son limit dab los problèmas de [[calor|dissipacion termica]] deus processors utilizant [[frequéncia]]s tròp hautas. === Los processors monocòr e multicòr === == Aplicacions e economia == == Annèxe == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Circuit integrat]]. * [[Electronica]]. * [[Ordenador]]. * [[Semiconductor]]. * [[Transistor]]. * [[Tube electronic]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Informatica]] rs16c73xc7pgtcauugz2vq7zvb67vw3 2509644 2509643 2026-09-29T04:56:28Z Nicolas Eynaud 6858 /* Ligams intèrnes */ 2509644 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:80486dx2-large.jpg|thumb||Lo circuit integrat d'un microprocessor [[Intel 80486DX]]2 dins sa boita (talha reala : 12 × 6,75&nbsp;mm)]] Lo '''processor central''', de l'[[anglés]] ''CPU'', ''central processing unit'', es lo compausant essencial d'un [[ordenador]] qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un [[programa]]. Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol [[circuit integrat]] es abitualament nomenat [[microprocessor]]; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del [[transistor]] en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'''unitat centrala'' (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las [[annadas 1960]] (Weik 1961). == Istòria == === De las originas aus prumèrs processors === L'idèa de crear ua unitat cargada de tractar l'[[informacion]] segon ua seguida d'instruccions es mei anciana que l'[[electronica]]. Prenó la soa forma [[teoria|teorica]] modèrna durant los [[ans 1940]] dab la definicion de l'[[arquitectura de von Neumann]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 16.</ref><ref>L'[[arquitectura de von Neumann]] n'es pas la sola existenta. Autas arquitecturas estón ensajadas. Avón a còps aplicacions com l'[[arquitectura de tipe Harvard]] deus [[Processor de senhau numeric|processors de senhau numeric]] e deus [[microcontrolaire]]s [[Microcontrolaire PIC|PIC]] e [[Atmel AVR|AVR]].</ref>. Aquera estructura, imaginada pendent la construction deus prumèrs [[ordenador]]s, es fondada sus ua unitat centrau de tractament qui executa, ua a ua, las instruccions definidas per un programa enregistrat aus costats d'ua [[Memòria (informatica)|memòria]] e de dispositius d'entrada e de sortida. Aqueth modèle, qui distingueish l'unitat de tractament de la memòria, es demorat lo fondament de la màger part deus [[ordenador|ordenadors]] actuaus. Totun, los prumèrs [[ordenador]]s, fabricats dens los [[ans 1940]] e [[ans 1950|1950]], ne tienèvan pas de processor au sens actuau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 17-18.</ref>. La lor unitat de tractament èra constituïda d'un ensemble de compausants. Per exemple, las prumèras [[maquina|maquinas]] utilizavan [[tube electronic|tubes electronics]] voluminós, fragiles, consumeires d'[[energia]] e desgatjant hèra [[calor]]. Ua unitat de tractament aucupava tanben volumes importants, comparables a armaris entièrs. L'[[invencion]] deu [[transistor]] en [[1947]] estó un eveniment decisiu. En efèit, aqueth compausant, capable d'assegurar las medishas foncions qu'un tube electronic en estant mei petit, mei hidable, mei rapide e mensh consumeire d'[[energia]], obrí la via a la miniaturizacion de l'[[electronica]]. Atau, las unitats de tractament basadas sus de transistors vadón mei compactas e mei performantas durant los [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]]. Es pendent aqueth periòde, a la debuta deus [[ans 1960]], qui lo tèrme de ''central processing unit'' (« unitat centrau de tractament », CPU) que's difusè dens l'[[industria]] [[electronica]] tà designar aquera partida de la [[maquina]] cargada d'executar las instruccions. Puish, apareishó lo [[circuit integrat]], qui permetó de regropar mantun transistor sus ua medisha placa de [[semiconductor]]. En redusint enqüèra la talha e lo còst deus compausants, preparè l'aparicion deu microprocessor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 18-19.</ref>. === L'invencion deu microprocessor === [[Fichièr:Intel C4004.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un microprocessor [[Intel 4004]].]] A la debuta deus [[ans 1970]], los progrès de l'[[electronica]] permetón d'amassar los diferents compausants de las unitats de tractament en ua uniça puç a basa de [[semiconductor]]s. Aperat « microprocessor », aqueth dispositiu simplifiquè los [[ordenador|ordenadors]] e lo prumèr modèle [[comèrci|comercializat]], l'[[Intel 4004]], merquè ua rompedura fondamentau dens l'istòria de l'informatica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 225.</ref>. En efèit, si los sons resultats èran netament inferiors aus processors de l'epòca, lo son volume e lo son còst plan febles permetón de concéber los prumèrs micro-ordenadors a l'origina de l'ordenador personau e de la difusion de l'informatica dens los larèrs a partir de la segonda mieitat deus [[ans 1970]]<ref>Per exemple, l'[[Intel 4004]] avèva ua capacitat de calcul de {{formatnum:92600}} operacions per [[segonda]]. Aqueth nivèu tecnic èra comparable a l'[[ENIAC]] – lo prumèr ordenador modèrne – qui aucupava un espaci de 167 m² e avèva ua [[massa]] totala de 30 t.</ref>. Pendent las [[annada]]s seguentas, la poténcia deus microprocessors aumentè lèu. Que's passè atau d'un microprocessor de 4 bits a dispositius de 8, 16 e 32 bits, capables de tractar quantitats creishentas d'[[informacion]]s. En parallèle, lo nombre de [[transistor]]s integrats dens cada puç aumentè shens cès ni pausa e los microprocessors vadón l'element clau deus ordenadors<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René J. Chevance, ''Microprocesseurs - Introduction'', reféréncia H1158 V1, Techniques de l'ingénieur, 1998.</ref>. === L'evolucion deus microprocessors === A partir deus [[ans 1970]], l'evolucion deus microprocessors seguí un ritme regular qui estó formalizat, de faiçon [[empirisme|empirica]], per [[Gordon Moore]] ([[1929]]-[[2023]]), un deus confondators d'[[Intel]]. Segon la [[lei de Moore|lei qui pòrta lo son nom]], lo nombre de [[transistor]]s podent estar integrat dens ua puç dobla cada dus ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gordon E. Moore, « Progress in Digital Integrated Electronics », ''IEEE Text Speech'',‎ 1975.</ref>. Aquela relacion demorè vertadèra dinc aus [[ans 2010]] e illustrè la rapiditat deus progrès de las [[industria]]s [[electronica]] e [[informatica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Blamont, ''Réseaux ! : le pari de l'intelligence collective'', París, CNRS Éditions, 2018.</ref>. Aquera progression èra principaument basada sus la miniaturizacion continua deus transistors qui permetó d'aumentar la lor densitat dens los circuits e lo nombre d'operacions realizablas. Los microprocessors modèrnes intègran atau miliards de transistors dont la talha se mesura en nanomètres. Dus autes axes de desvolopament sostienón tanben l'aumentacion rapida de la poténcia. Lo prumèr estó l'aumentacion de la [[frequéncia]] de relòtge, es a díser lo ritme d'execucion de las instruccions peu processor. Totun, aquera corsa estó limitada a partir deus [[ans 2000]] per problèmas de refrediment<ref>En efèit, aumentar la frequéncia de relòtge aumenta la quantitat de [[calor]] liberada peu processor, çò qu'altèra lo son bon foncionament (Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 242.).</ref>. Lo segond axe estó la multiplicacion deu nombre de còrs. En plaça d'accelerar un processor unic, l'idèa es de plaçar mantua unitat de tractament capabla de tribalhar en parallèle<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 228.</ref>. Vaduts la nòrma, los processors multicòrs permeten d'executar mantun prètzhèit e de despartir un medish calcul enter mantun còr<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 248-250.</ref>. == Principis de foncionament == Lo ròtle fondamentau d'un processor es d'executar rapidament programas, es a díser seguidas d'instruccions elementàrias enregistradas en [[Memòria (informatica)|memòria]]. Lo son foncionament es fondat sus un cicle de basa, repetit de faiçon continuau, qui es sovent descrivut en tres temps<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 198-199.</ref>. Prumèr, lo processor va cercar en memòria l'instruccion d'executar a l'adreça indicada dens un registre especiau. Puish, descòda aquera instruccion, es a díser que'n determina la natura e las dadas concernidas. Enfin, executa l'operacion demandada e passa a l'instruccion seguenta. Aqueth cicle, a còps resumit peus tèrmes [[anglés]] ''fetch'', ''decode'' e ''execute'', que's repeteish miliards de còps per segonda. Las instruccions son executadas de manièra sequenciala, a mensh d'ua instruccion ordenant au processor d'anar a un aute endret deu programa, çò que permet de realizar las repeticions o las causidas condicionaus a la basa de tota la [[logica]] [[Tecnologias de l'informacion|informatica]]. Lo ritme d'aqueths cicles es reglat per un [[relòtge]] intèrne qui emet un senhau regular cadençant las operacions deu processor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 33 e 198.</ref>. La [[frequéncia]] d'aqueth relòtge balha ua indicacion de la rapiditat deu processor, mes autes paramètres intervienen sus la velocitat de tractament de las informacions com lo nombre d'instruccions tractadas a cada cicle o lo nombre de còrs. Las dadas manipuladas peus processors son seguidas de 0 e de 1. En efèit, aqueras dadas binàrias son particularament adaptadas a las [[operacion]]s [[logica|logicas]] e [[aritmetica|aritmeticas]] simplas realizablas per circuits compausats de [[transistor]]s agissent com [[interruptor]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas Arvid Skoog, F. James Holler e Timothy A. Nieman, ''Principes d'analyse instrumentale'', De Boeck, 2003, pp. 74-77.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 41 e 53.</ref>. == Arquitectura e compausants == === Las unitats foncionaus === Un processor es compausat d'un ensemble d'unitats especializadas qui coopèran tad executar instruccions. La lor organizacion precisa pòt variar segon los modèles, mes existeish elements comuns. Lo prumèr element fondamentau es l'unitat de comanda (o unitat de contròle) qui dirigeish lo foncionament generau deu processor. Gereish la debanada deu cicle d'execucion en cercant, per exemple, las instruccions, en realizant lo lor descodatge e en enviant las [[informacion]]s necessàrias tà coordinar l'accion de las autas unitats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 33.</ref>. Lo segond element màger es l'unitat aritmetica e logica (ALU<ref>De l'[[anglés]] ''arithmetic logic unit''.</ref>). Es lo còr de la capacitat de calcul deu processor. Totun, mantun processor dispausa d'ua unitat addicionau especializada dens los calculs implicant de virgulas flotejantas (FPU<ref>De l'[[anglés]] ''floating-point unit''.</ref>), mei eficaça tà las operacions suus [[nombre reau|nombres reaus]]. Enfin, lo processor intègra un nombre limitat de petitas [[memòria (informatica)|memòrias]] intèrnas plan rapidas, aperadas registres, on son estocadas temporàriament las dadas e los resultats en cors de tractament. Aqueths registres son situats près de las unitats de calcul. Son donc mei rapides que la memòria principau, mes la lor capacitat es limitada. De mei, daubuns registres an un ròtle particular, com lo qui indica l'adreça de l'instruccion vienenta. === La memòria e las comunicacions === Tà foncionar, lo processor deu escambiar dadas dab la [[memòria (informatica)|memòria]] e los autes compausants de l'[[ordenador]]. Totun, despuish l'aparicion de l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la velocitat deus processors aumentè mei rapidament que la de las memòrias. La consequéncia d'aquera diférencia estó l'aparicion d'un escart de mei en mei important enter la rapiditat deu processor e lo temps necessari tad accedir a las dadas. La gestion d'aqueth escart es un enjòc centrau de l'arquitectura deus ordenadors modèrnes. En efèit, tad ac redusir, las [[memòria (informatica)|memòrias]] d'un [[ordenador]] son organizadas segon ua ierarquia compausada deus registres (intèrnes au processor), de la memòria cache, de la [[memòria viva]] e de las [[Memòria de massa|memòrias d'estocatge de massa]]. La rapiditat, la talha e lo còst d'aqueras memòrias vàrian en sens invèrse. Las memòrias pròchas deu processor son atau rapidas, petitas e costosas mentre que las memòrias aluenhadas son mei lentas, mes tanben mei granas e mensh costosas. Dens aqueth sistèma, la memòria cache a un ròtle centrau. Es ua memòria rapida, de febla capacitat, integrada au processor o plaçada a proximitat immediata, qui consèrva ua copia de las dadas e de las instruccions mei sovent utilizadas. Atau, lo processor i pòt accedir plan lèu shens aver a esperar la memòria principau, mei lenta<ref>Tad assegurar aquera foncion, la memòria cache es tanben sovent organizada en mantun nivèu, deu mei rapide e petit au mei lent e gran.</ref>. Enfin, los escambis d'informacions enter lo processor, la memòria e los autes compausants s'efectuan gràcias a ensembles de connexions, aperats [[bus informatica|buses]], servint a transportar las dadas, las adreças e los senhaus de comanda enter mantun compausant. La rapiditat e l'organizacion d'aqueras comunicacions influeishen hèra suus resultats globaus de la [[maquina]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 284-290.</ref>. == Tipes e arquitectura == === Las arquitecturas CISC e RISC === {{veire|Processor de jòc d'instruccions complèxe|Processor de jòc d'instruccions redusit}} Dus tipes principaus d'arquitectura son [[tradicion|tradicionaument]] en matèria de concepcion de processors. La prumèra es l'[[arquitectura CISC]] (« processor de jòc d'instruccions complèxa »<ref>De l'[[anglés]] ''complex instruction set computer''.</ref>) qui consisteish a dotar lo processor d'un gran nombre d'instruccions, a còps plan elaboradas, capablas d'efectuar operacions complèxas en ua sola comanda. Aquera vision, la mei anciana, avèva l'avantatge d'estauviar la memòria e de facilitar lo tribalh deus programaires. Totun, necessitava de concéber processors complèxes e lo son interès diminuí quand arribèn memòrias mei facilas de fabricar e mensh costosas. La familha [[x86]], qui equipa la màger part deus ordenadors personaus e un nombre important de servidors, es l'exemple mei conegut de processor d'aqueth tipe. La segonda arquitectura es aperada [[arquitectura RISC|RISC]] (« processor de jòc d'instruccions redusit »<ref>de l'anglés ''reduced instruction set computer''.</ref>). Apareishuda pendent los [[ans 1980]], es fondada sus un processor unicament capable de realizar operacions simplas, mes de faiçon rapida e segon ua durada regulara. Combinasons d'aqueras instruccions elementàrias son utilizadas tad obtiéner operacions mei complèxas. Aquò permet de fabricar processors mei simples, mei rapides e necessitant mensh d'[[energia]]. Aquera arquitectura es donc vaduda dominanta dens lo domeni deus aparelhs mobiles. Çaquelà, la distincion enter las duas [[tecnica]]s que s'es estompada. En efèit, los [[arquitectura CISC|processors CISC]] modèrnes traduseishen las instruccions complèxas en ua seguida d'operacions simplas com los [[Arquitectura RISC|processors RISC]]. En mei, las arquitecturas RISC que's difusan drin a drin au domeni deus [[ordenador]]s e deus [[servidor (informatica)|servidors]]. === Los processors generalistas e especializats === Ua auta distincion [[istòria|istorica]] separa los processors segon lo lor nombre de còrs. Un còr es ua unitat de tractament completat, capabla d'executar instruccions de manièra autonòma. Los processors monocòrs estón la nòrma dinc aus [[ans 2000]]. Executavan las operacions ua a ua e l'aumentacion de la lor [[frequéncia de relòtge]] permetó longtemps de melhorar la lor rapiditat. Totun, aquera costuma trobè lo son limit dab los problèmas de [[calor|dissipacion termica]] deus processors utilizant [[frequéncia]]s tròp hautas. === Los processors monocòr e multicòr === == Aplicacions e economia == == Annèxe == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Arquitectura CISC]]. * [[Arquitectura RISC]]. * [[Circuit integrat]]. * [[Electronica]]. * [[Ordenador]]. * [[Semiconductor]]. * [[Transistor]]. * [[Tube electronic]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Informatica]] 24ttbn1n0yotcgo5pmhsh3ah7zn4ooa 0 156249 2509645 2454665 2026-09-29T06:39:05Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509645 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Jerry_Rubin_(edit)_-_Spectrum_13Mar1970.jpg|right|thumb|290x290px|Jerry Rubin en 1970.]] [[Fichièr:Flag_of_Yippies.svg|right|thumb|290x290px|Banbera del Youth International Party]] '''Jerry Rubin''' ([[14 de julhet  ]]<nowiki/>de [[1938]] – [[28 de novembre]] [[1994|de 1994]]) es un militant [[Libertaire|libertari]]<ref>Jean-Paul Laurens, ''Épistémologie, éthique et politique'', n°14-15, Cahiers de l'Imaginaire, 1997, [http://books.google.be/books?id=NVkP3lsWbwEC&printsec=frontcover&dq=%22Epist%C3%A9mologie,+%C3%A9thique+et+politique%22&hl=fr&sa=X&ei=i5BSUsmzCISc0QWK6YCwBQ&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=libertaire&f=false page 165].</ref> e [[Antimilitariste|antimilitarista]] [[Estats Units d'America|estatsunian]] dels ans 1960 e 1970, cofondator del movement [[Youth International Party]], puèi virat dins los afars a partir dels ans 1980. == Biografia == D'origina josieva, nascut a [[Cincinnati]], Rubin es lo filh d'un mercand de pan e delegat sindical. Los paires moriguèron a detz meses d'interval en 1960 e 1961, lo daissant sol per elevar son fraire cabdet, Gil, qu'aviá 13 ans. Decideiguèt de li far descobrir lo mond e lo menèt en [[Índia]]. Mas, a causa de las protestacions de sa familha, iabandonèt son projècte e lo menèt alara a [[Tel Aviv]]. Gil aprenguè l'[[ebrieu]] e decidiguèt, mai tard, de demorar en [[Israèl]] e de viure dins un [[Kibboutz|kibbotz]]. === Dels Yippies... === Jerry Rubin torna als EUA ont escriguèt per diferents jornals en parallèl dels estudis. Obtenguèt una licéncia de [[sociologia]] a l'[[Université de Cincinnati|universitat de Cincinnati]]. Intrèt alara a l'[[Université de Berkeley|universitat de Berkeley]] en [[Califòrnia]], en 1964, mas deceidiguèt lèu d'abandonar los estudis per se consacrar al militantisme. Jerry Rubin comença son engatjament per una protestacion contra un epicièr de Berkeley que refusava de far trabalhar de negres. [[File:Jerry Rubin, activist at Flamingo Park during the 1972 Republican National Convention - Miami, Florida 2 (cropped2).jpg|thumb|right|1972]] Fondèt lo VDC ([[Vietnam Day Committee]]), e organizèt las primièras manifestacions contra la [[Guèrra de Vietnam|guèrra del Vietnam]]. Es tanben cofondator del movement Yippies ([[Youth International Party]]), amb [[Abbie Hoffman]], e es del costat de la candidatura de [[Pigasus (politique)|Pigasus]]. Tanben joguèt un ròtle fondamental dins l'interrupcion de la Convencion nacionala democrata de [[1968]] a [[Chicago]]. Amb set autres activistas, foguèt jutjat per conspiracion e incitacion a l'insurreccion. [[Julius Hoffman]] èra lo president del tribunal. Los set accusats, chafrats los « [[Chicago Seven]] », transformèron lo tribunal en un circ, e pasmens se cinq d'aqueles foguèron jutjats copables d'incitacion a l'insurreccion, foguèron inoncenciats en apelacion. Jerry Rubin escriguèt de libres presentent son engatjament e sas idèas, coma ''Do It ! Scénarios de la révolution''<ref>Publié aux éditions du Seuil en 1973</ref>, escrich en 1970, amb une introduccion redigida per [[Eldridge Cleaver]], membre de las [[Panteras Negras|Black Panther]] e de dessenhs de [[Quentin Fiore]]. Aquel libre es presentat coma lo manifèst Yippie. En França, Rubin e son movement foguèron vists coma los inspirators del movement de [[Mai 68|Mai de 68]], afiliacion revendicada pel quite [[Daniel Cohn-Bendit]], e puntada per de marxistas antiseissenteuitencs coma [[Michel Clouscard]]. === ... cap als Yuppies === A la fin de la guèrra del Vietnam, Rubin ven un important entreprenaire e òme d'afars, tipic ''[[Yuppie]]'' dels ans 80 (foguèt un dels primièrs investisseires de l'entrepresa [[Apple Inc.|Apple]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080820113819/http://www.the-utopian.org/2008/05/000026.html The Utopian], 14 mai 2008</ref>), e fervorós republican [[Ronald Reagan|reaganian]]. Interrogat sus l'incoeréncia de son percors, respondava que "lo mond a cambiat, tanben devèm cambiari" e que "la creacion de riquesas es la sola veratadièra revolucion americana". Lo [[14 de novembre]] de [[1994]], alara qu'anava cap a promesa, Rubin passa, fòra dels passatge protegit, una carrièra de sièis vias fòrça frequentada près de l'[[Université de Los Angeles|universitat de Los Angeles]]. Una veitura de pauc lo manca mas la seguenta capita pas a evitar Rubin. Foguèt menat a l'espital, ont moriguèt 14 jornsmai tard.Es interrat al [[Hillside Memorial Park Cemetery]] a [[Culver City]] en Califòrnia. == Citacion == « Une societat qu'abolís tota aventura, fa de l’abolicion d'aquela societat la sola aventura possibla. »<ref>Voir affiche [[Alternative libertaire (Belgique)]], [https://web.archive.org/web/20150227011413/http://placard.ficedl.info/article5732.html en ligne].</ref> Citacion utimizada (dins ''Do it'') per Raoul Vaneigem dins son ''Tractat de saber viure a l'usatge de las jovas generacions<span></span>: ''« Dins una societat qu'abolís tota aventura, la sola aventura possibla es l'abolicion de la quita societat. » == Bibliografia == * Steven Jezo-Vannier, ''San Francisco - L’utopie libertaire des sixties'', [[Le Mot et le Reste]], 2010. * Jean-Christophe Angaut, ''Anarchisme et libéralisme. Une démarcation'', [[École normale supérieure de Lyon]], Triangle (UMR 5206), 2011, <small>[http://halshs.archives-ouvertes.fr/docs/00/65/08/25/PDF/LIB_2_03_Angaut.pdf note 1, page 1]</small>. == Articles connèxes == * [[Vietnam Day Committee]] * [[Youth International Party]] * [[Libertaire]] * [[Libéral-libertaire]] == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20080528014718/http://www.rennet.org/rennet/articles.php5?id_article=88 ''Turn on, tune in, drop out !''], un tèxte sus las accions de Jerry Rubin e d'autres contra la guèrra del Vietnam * {{Modèl:En}} [https://web.archive.org/web/20070818191620/http://www.cincypost.com/living/1999/rubin050499.html ''Jerry Rubin: Activist changed his rap''], ''The Cincinnati Post'', 05-04-99 == Notas e referéncias == <div data-cx-weight="230" data-cx-state="source" data-source="146" class="references-small decimal" id="cx146" style="column-count: 1; -moz-column-count: 1; -webkit-column-count: 1" contenteditable="true"> <references /></div> {{ORDENA:Rubin, Jerry}} [[Categoria:Personalitat de la Guèrra de Vietnam]] [[Categoria:Naissença en 1938]] [[Categoria:Decès en 1994]] h3ffjzvaa172g3jkx2dzxi79k9mihsp 0 201555 2509651 2509316 2026-09-29T08:16:00Z Jfblanc 104 2509651 wikitext text/x-wiki L’'''alfabet glagolitic''' es un alfabet bicamerau d'un quarantenat de letras inventat abans lo sègle VIIIau ende transcriure las lengas eslavas. Estot suplantant preus alfabets [[Alfabet cirillic|cirillic]] (dens l’eslau orientau e sud-orientau) e [[Alfabet latin|latin]] (dens l’eslau occidentau e sud-occidentau). {| class="wikitable" ! colspan="2" |Letras e transcripcion latina !Nom !Fonèma !Equivaléncia en gregau o ebrieu !Equivaléncia en cirillic |- |[[Ⰰ|Ⰰ, ⰰ]] |a |Az |/a/ |[[Α]] |[[А|А]] |- |[[Ⰱ|Ⰱ, ⰱ]] |b |Buki |/b/ | |[[Б|Б]] |- |[[Ⰲ|Ⰲ, ⰲ]] |v |Vedi |/v/ |[[Β]] |[[В|В]] |- |[[Ⰳ|Ⰳ, ⰳ]] |g |Glagoli |/g/ |[[Γ]] |[[Г|Г]] |- |[[Ⰴ|Ⰴ, ⰴ]] |d |Dobro |/d/ |[[Delta|Δ]] |[[Д|Д]] |- |[[Ⰵ|Ⰵ, ⰵ]] |e / ě |Est |/ɛ/, /jɛ/ |[[Epsilon|Ε]] |[[Е|Е]] |- |[[Ⰶ|Ⰶ, ⰶ]] |ž |Živete |/ʓ/ | |[[Ж|Ж]] |- |[[Ⰷ|Ⰷ, ⰷ]] |dž |Dželo |/d͡ʑ/ |[[Zêta|Ζ]] |[[Ѕ|Ѕ]] |- |[[Ⰸ|Ⰸ, ⰸ]] |z |Zemlja |/z/ |[[Zêta|Ζ]] |[[З|З]] |- |[[Ⰹ|Ⰹ, ⰹ]] |j |Iže |/i/ |[[Êta|Η]] |[[Й|Й]] |- |[[Ⰻ|Ⰻ]], ⰻ |i |I, Ižej |/i/ |[[Iota_(lettre_de_l'alphabet_grec)|Ι]] |[[І|І]] |- |[[Ⰼ|Ⰼ, ⰼ]] |ď |Ďěrv |/ɟ/ | |[[Ћ|Ћ]], [[Ђ|Ђ]] |- |[[Ⰽ|Ⰽ, ⰽ]] |k |Kako |/k/ |[[Kappa|Κ]] |[[К|К]] |- |[[Ⰾ|Ⰾ, ⰾ]] |l |Ljudi |/l/, /ʎ/ |[[Lambda|Λ]] |[[Л|Л]] |- |[[Ⰿ|Ⰿ, ⰿ]] |m |Myslete |/m/ |[[Mu_(lettre_grecque)|Μ]] |[[М|М]] |- |[[Ⱀ|Ⱀ, ⱀ]] |n |Naš |/n/, /ɲ/ |[[Nu_(lettre_grecque)|Ν]] |[[Н|Н]] |- |[[Ⱁ|Ⱁ, ⱁ]] |o |On |/ɔ/ |[[Omicron|Ο]] |[[О|О]] |- |[[Ⱂ|Ⱂ, ⱂ]] |p |Pokoj |/p/ |[[Pi_(lettre_grecque)|Π]] |[[П|П]] |- |[[Ⱃ|Ⱃ, ⱃ]] |r |Rcy |/r/, /rʲ/ |[[Rhô|Ρ]] |[[Р|Р]] |- |[[Ⱄ|Ⱄ, ⱄ]] |s |Slovo |/s/ |[[Sigma|Σ]] |[[С|С]] |- |[[Ⱅ|Ⱅ, ⱅ]] |t |Tverdo |/t/ |[[Tau|Τ]] |[[Т|Т]] |- |[[Ⱆ|Ⱆ, ⱆ]] |u |Uk |/u/ |[[Omicron|Ο]][[Upsilon|Υ]] |[[У|У]] |- |[[Ⱇ|Ⱇ, ⱇ]] |f |Fert |/f/ |[[Phi|Φ]] |[[Ф|Ф]] |- |[[Ⱈ|Ⱈ]], ⱈ |kh, ch, h |Kher |/x/ |[[Chi|Χ]] |[[Х|Х]] |- |[[Ⱉ|Ⱉ, ⱉ]] | |Ot |/o/ |[[Oméga|Ω]] |[[Ѡ|Ѡ]], [[Ѿ|Ѿ]] |- |[[Ⱌ|Ⱌ, ⱌ]] |c |Cy |/t͡ɕ/ |[[Tsadi|ץ]] |[[Ц|Ц]] |- |[[Ⱍ|Ⱍ, ⱍ]] |č |Červ |/t͡ʆ/ | |[[Ч|Ч]] |- |[[Ⱎ|Ⱎ, ⱎ]] |š |Ša |/ʆ/ |[[Shin_(lettre)|ש]] |[[Ш|Ш]] |- |[[Ⱋ|Ⱋ, ⱋ]] |št |Šta |/ʆtʲ/ | |[[Щ|Щ]] |- |[[Ⱏ|Ⱏ, ⱏ]] | |Er |/ɘ̯/ | |[[Ъ|Ъ]] |- |[[Ⱏ|Ⱏ]][[Ⰹ|Ⰹ]], [[Ⱏ|ⱏ]][[Ⰹ|ⰹ]] |y |Ery |/ɨ/ | |[[Ы|Ы]] |- |[[Ⱐ|Ⱐ, ⱐ]] |j |Er' |/ɪ̯/ | |[[Ь|Ь]] |- |[[Ⱑ|Ⱑ, ⱑ]] |ä, jä |Jat' |/jæ/, /æ/ | |[[Jat'|Ѣ]] |- |[[Ⱖ|Ⱖ, ⱖ]] |jo |Jo |/jɔ/ | | |- |[[Ⱓ|Ⱓ, ⱓ]] |ju |Ju |/ju/ | |[[Ю|Ю]] |- |[[Ⱔ|Ⱔ, ⱔ]] | |Jus maly |/ɛ̃/ |[[Ѧ|Ѧ]] |- |[[Ⱗ|Ⱗ, ⱗ]] | |Jus maly jotirovanny |/jɛ̃/ | |[[Ѩ|Ѩ]] |- |[[Ⱘ|Ⱘ, Ⱘ]] |õ |Jus bolšoj |/ɔ̃/ | |[[Ѫ|Ѫ]] |- |[[Ⱙ|Ⱙ, ⱙ]] |jõ |Jus bolšoj jotirovanny |/jɔ̃/ | |[[Ѭ|Ѭ]] |- |[[Ⱚ|Ⱚ, ⱚ]] |th |Fita |/f/, /θ/ |[[Thêta|Θ]] |[[Ѳ|Ѳ]] |- |[[Ⱛ|Ⱛ, ⱛ]] |i |Ik |/v/, /i/, /y/ |[[Upsilon|Υ]] |[[Ѵ|Ѵ]] |} 9mt44j8v1vsvwx9xy3jfbg47bgq62or 0 201574 2509636 2509615 2026-09-29T02:52:44Z Briantin de Montrei 37340 /* Istòria */ 2509636 wikitext text/x-wiki [[File:Regioni dell'Italia Augustea.svg|vinheta|Mapa indicant la posicion de las regions d'Itàlia augustèa.]] [[File:V - PICENUM.svg|vinheta|Mapa esquematica de la ''Regio V Picenum''.]] '''Picèn''' (en [[latin]] ''Picenum'', en [[italian]] ''Piceno'') èra una region d'Itàlia augustèa. Aicí nasquèron qualques notables romans coma [[Pompèu|Pompèu lo Grand]] e son paire [[Gnèu Pompèu Estrabon]]. <!-- En (ist. geografia/territòri [incl. Estrabon], istòra, cultura, lengas, ciutats) It (nom, geografia/territòri [incl. Plini lo Vièlh], vias, ciutats, istòra) Fr (ist., lengas) Vòli... Nom, geografia/territòri, lengacultura (lengas, cultura), istòria, ciutats, vias romanas --> ==Denominacion== E mai se las regions augustèas avián pas un nom oficial a l'epòca, la region es coneguda uèi coma '''Regio V Picenum''', del nom de la populacion que i abitava abans la conquista romana, los [[Picèns]] o Picentins. Lo territòri dels [[Pretutis]] (''ager Pretutianus'') èra tanben inclus dins la ''Regio V''.<!--Traduccion de la Wikipèdia italiana. Referéncia necessària.--> ==Territòri== ===Plini lo Vièlh=== <!--de traduire del wiki IT--> ===Estrabon=== <!--de traduire del wiki EN--> ==Istòria== <!--Maitot una sintèsi entre las Wikipèdias anglesa e italiana.--> En l'[[Edicte sobre los prèses maximes|Edicte de Dioclecian]], se mencionava que lo vin de Picèn èra considerat lo vin lo mai costós, amassa amb Falerno.<ref>{{Obratge|url=https://www.gutenberg.org/files/13226/13226-h/13226-h.htm|títol=The Common People of Ancient Rome|nom=Frank Frost|cognòm=Abbott|consulta lo=2020-03-18|lenga=en}}</ref> Lo ''[[Vinum Hadrianum]]'', produch en Picèn,<ref>{{Obratge|nom=Andrew|cognòm=Dalby|títol=Food in the Ancient World from A to Z|url=https://books.google.it/books?id=KdR4jRJCxEsC&pg=PA171&dq=Pliny+hadrianum&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjd3J-qqrjnAhXusIsKHdBpDd0Q6AEIKTAA#v=onepage&q=Pliny%20hadrianum&f=false|consulta lo=2020-03-18|data=2013-04-15|editor=Routledge|lenga=en|p=171|ISBN=978-1-135-95422-2}}</ref> près de la ciutat de [[Hatria Picena|''Hatria'' o ''Hadria'']], ancianas noms d'[[Atri (Abruces)|Atri]]. Es lo meteis vin que [[Plini lo Vièlh|Plini]] considerava demest los mai apreciats, ambe qualques autres vins.<ref>{{Obratge|nom=Merton|cognòm=Sandler|nom2=Roger|cognòm2=Pinder|títol=Wine: A Scientific Exploration|url=https://books.google.com.ph/books?id=yq2W6dwJa5gC&pg=PA66&lpg=PA66&dq=hadrianum+wine&source=bl&ots=1nHWS7CPpr&sig=ACfU3U09EvefeTMarQQ5emJxdgwMs5SG7Q&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj8-8muwODnAhWFPXAKHRfGB3oQ6AEwEXoECAYQAQ#v=onepage&q=hadrianum%20wine&f=false|consulta lo=2020-03-18|data=2002-12-19|editor=CRC Press|lenga=en|p=66|ISBN=978-0-203-36138-2}}</ref> Uèi Picèn balha son nom a mantas localitats dins sa region anciana, notadament la [[Ascoli Piceno|comuna]] e [[província d'Ascoli Piceno]]. ==[[Lengacultura]]== <!--De la Wikipèdia anglesa--> ===Lengas=== Lo [[sud-picèn]], escrich dins una version inabituala de l'alfabet italic, es estat identificat coma una lenga sabellica qu'es ni oscan ni ombrian. Lo [[nòrd-picèn]], indeschifrat, tanben escrich en una forma de l'alfabet italic ancian, es probablament pas estrechament desrelacionat al picèn meridional. Actualament, se supausa generalament qu'èra pas una lenga italica (e mai se poiriá aver apartengut a una autra branca de las lengas indoeuropèas). ===Cultura=== ==Ciutats== <!--De la Wikipèdia italiana--> La ''Regio V'' compreniá lo territòri de divèrsas ciutats. Plini lo Vièlh enumera las 24 ciutats principalas e tanben d'autras localitats segondàrias, d'aquestas ciutats 19 tomban uèi en la region [[Marchas]]<ref>Nell'attuale territorio della regione Marche erano presenti in epoca romana 35 città romane, 19 nella ''Regio V'' e 16 nella ''Regio VI''. Fonte: Archeologia nelle Marche, Mario Luni, [[2003]], pag. 136, ISBN 88-392-0744-9</ref>, 5 en [[Abruces]]: {| class="wikitable sortable" |+ Las ciutats de la ''Regio V'' |- |- ! Nom latin !! Nom actual<ref>Se non c'è continuità urbanistica tra la città romana ed insediamento attuale, viene indicato la località attuale più vicina al sito urbano antico preceduta da ''"vicino a"''</ref>!! Zòna !! Region actuala !! Fondacion !! Tribú !! Nòtas |- | [[Ankón|''Ancon'' o ''Ancona'']] || [[Ancona]] || Picèn || Marchas || grèga || Lemònia || |- | ''[[Asculum]]'' || [[Ascoli Piceno]] || Picèn || Marchas || picèna || Fabia || |- | ''Auximum'' || [[Osimo]] || Picèn || Marchas || picèna || Velina || |- | ''[[Beregra]]'' || près de [[Civitella del Tronto]] o [[Montorio al Vomano]] || || Abruces || || || |- | ''Castrum Novum'' || [[Giulianova]] || ''ager Pretutianus'' || Abruces || romana || Papíria || |- | ''Castrum Truentinum'' || [[Martinsicuro]] || Picèn || Abruces || [[liburni|liburna]]? || || |- | ''Cingulum'' || [[Cingoli (Italia)|Cingoli]] || Picèn || Marchas || || Velina || |- | ''Cluana'' || [[Civitanova Marche]] || Picèn || Marchas || || || |- | ''[[Cupra Maritima]]'' || près de [[Cupra Marittima]] || Picèn || Marchas || || Velina || |- | ''[[Cupra Montana]]'' || près de Sant'Eleuterio di [[Cupramontana]] || Picèn || Marchas || || Velina || municipi a constitucion duovirala<ref>Fonte epigrafica: CIL IX, 5707</ref> |- | ''[[Parco archeologico Falerio Picenus|Falerio]]'' || près de [[Falerone]] || Picèn || Marchas || || Velina || |- | ''[[Firmum Picenum]]''<ref>Φίρμον Πικενόν, in STRABONE, ''Chr. estomathiae'', 241 (citato in [[Lorenzo Rocci|ROCCI]], ''[[Vocabolario Greco-Italiano]]'', Città di Castello, 1974, pag. 1969)</ref>|| [[Fermo (Italia)|Fermo]] || Picèn || Marchas || || Velina || |- | ''Hadria'' || [[Atri]] || ''ager Hadrianus'' || Abruces || || Mècia || |- | ''Interamnia'' || [[Teramo]] || ''ager Pretutianus'' || Abruces || pretutiana || Velina || |- | ''[[Novana]]'' || près de [[Montedinove]] || Picèn || Marchas || || || |- | ''Numana'' || [[Numana]] || Picèn || Marchas || || || toponime atestat tanben coma ''Humana'' |- | ''[[Pausulae]]'' || près de San Claudio al Chienti, [[Corridonia]] || Picèn || Marchas || || Velina || |- | ''[[Planina (città antica)|Planina]]'' || près de San Vittore di [[Cingoli (Italia)|Cingoli]] || Picèn || Marchas || || Velina || |- | ''[[Area archeologica di Potentia|Potentia]]'' || près de Santa Maria a Potenza, [[Porto Recanati]] || Picèn || Marchas || || Velina || |- | ''[[Helvia Recina|Ricina]]'' || a Villa Potenza di [[Macerata]] || Picèn || Marchas || ipotèsi d'una fondacion romana sus un establiment picèn precedent || Velina || nomenada tanben ''Helvia Recina'' perque [[Septimi Sever]] en [[205]] la renomenèt ''Helvia Recina Pertinax'', en onor de son predecessor l'emperaire [[Pertinax|Publi Elvi Pertinax]]. |- | ''[[Parco archeologico di Septempeda|Septempeda]]'' || [[San Severino Marche]] || Picèn || Marchas || || Velina || |- | ''Tolentinum'' || [[Tolentino]] || Picèn || Marchas || || Velina || |- | ''[[Trea]]'' || près de [[Treia]] || Picèn || Marchas || || Velina || |- | ''[[Parco archeologico di Urbs Salvia|Urbs Salvia]]'' || près d'[[Urbisaglia]] || Picèn || Marchas || || Velina || |} ==Vias romanas== <!--De la Wikipèdia italiana--> [[File:Umbria et Picenum.JPG|thumb|Carta de la ''Regio V Picenum'' e ''VI Umbria'']] La quinta region èra traversada per doas de las estradas romanas las mai importantas: *la [[via Salària]], que passant per [[Ascoli Piceno|Ascoli]] arribava a [[Porto d'Ascoli]]; *la varianta meridionala de la [[via Flamínia]]<ref>Luca Antonelli, ''I Piceni: corpus delle fonti: la documentazione letteraria'', L'ERMA di BRETSCHNEIDER, 2003, ISBN 9788882652425. L'autore si basa su testi di Strabone (geografia), di Sidonio Apollinare e sull'Itinerario Antoniniano, tutti riportati nel libro (testi 3, 14 e 20).</ref>, que passava per ''[[San Severino Marche|Septempeda]]'' e arribèt a la mar a [[Ancona]], e puèi contunhèt lo long de la còsta amb doas brancas, una d'aquelas anava a [[Fano]] (ont rejonhèt la branca nòrd de la meteissa estrada) e l'autra a [[Porto d'Ascoli]], ont se rejonhèt la Salària. L'interno della regione era invece servito dalla [[via Salària Gallica]]. <gallery> Via Flaminia.jpg|Las variantas de la Flamínia - indicada en irange e travèrsa lo Picèn File:Viae Flaminia Salaria Tiburtina.jpg|La via Salària (en roge) </gallery> ==Nòtas e referéncias== {{Traduccion/Referéncia|en|Picenum}} {{Traduccion/Referéncia|it|Regio V Picenum}} {{Referéncias}} ==Veire tanben== *[[Pòbles anticas d'Itàlia]] {{Multibendèl|Portal Itàlia|Portal Istòria|Portal geografia}} [[Categoria:Istòria d'Itàlia]] [[Categoria:Empèri Roman]] g8v4lrrli4rwnnjfyxpf8u71uoin7sh 0 201575 2509621 2509619 2026-09-28T12:40:14Z C.Stecoli 41516 Correccion de reviradas pas acabas. Apondon d'un imatge illustratiu. Correccion dau nom de pagine. 2509621 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Oppidum st blaise 3.JPG|vinheta|331x331px|Vestigis de Sant Blasi.]] L''''oppidum de Sant Blasi''' es un site arqueologic màger de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] occidentala, situat sus lo territòri de la comuna provençala de [[Sant Mitre dei Barris]], pròche [[Fòs]], dins lo despartament francés dei [[Bocas de Ròse]]. Lo site es listat coma un [[Monument istoric en França|monument istoric]] despuei lo 16 de septembre 1943. Frequentat despuei lo [[neolitic]] e a l'[[Edat del Bronze|Edat dau bronze]], Sant Blasi es mai que tot conegut coma [[oppidum]] [[Celtoligurs|celtoligur]]. Foguèt lo site d'un comptador etrusc tre lo sègle VII AvC, e lo luec d'un comèrci de la sau reculhida sus plaça. La ciutat prosperèt a l'epòca greca e foguèt protegida per una embarri ellenistic<ref name="DA">« L'oppidum de Saint-Blaise », ''Dossier de l'Archéologie'', n°84.</ref>. Lo site prenguèt lo nom d'''Ugium'' dins l'antiquitat tardiva e l'Auta Edat mejana puei se perlonguèt dins lo vilatge de Catstèuveire. Foguèt un luòc d'abitacion fins au sègle XIV, quand lei darriers estatjants l'an quitada per anar a Sant Mitre. == Localizacion == Sant Blasi es situat pròche la [[Mediterranèa]], la [[Mar de Bèrra]] e la [[:fr:Crau|Crau]]. En drechiera, es a 8km dau [[Lo Martegue|Martegue]], 6km d'[[Istre]], 4km de [[Fòs]], 16km de [[Pòrt Sant Loís]], 24km de [[Selon|Selon de Crau]] e 36km de [[Marselha]] e d'[[Ais|Ais de Provença]]. Es a extremitat nòrd de la plana de Castelhon, sus un [[istme]] que dessepara l'estanh de Lavalduc a l'oèst e l'estanh de Citís au nòrd. L'oppidum es situit sus un esperon barrat que porgís una defensa naturela dau costat deis estancs, que lei tresplomba de 30 fins a 50 mètres segon leis endrechs. Lo site occupa una superficia de 5,5ha, e compòrta dos plans qu'an un quinzenau de mètres de denivelat entre elei. Lo plan inferior, que se ditz ''Vila Bassa'', es a una altitud de 50m e se perlònga l'edat medievala per lo vilatge de Castèuveire. Lo plan superior, que se ditz la ''Vila Auta'', culmina a 65m, mai ò mens, ambe sa partida au sud que constituís çò que dison ''La Ciutadèla''. == Cronologia == La cronologia que fai referéncia a l'ora d'ara es estat establida per Bernard Bouloumié sus la basa dei trabalhs d'Henri Rolland, e tèn còmpte lei donadas recentas de l'estratigrafia. Ela permet d'establir 8 jaç arqueologics per lo site. {| class="wikitable" |Sant Blasi I |[[Neolitic]] ancian e mejan, [[Edat del Coire|Calcolitic]], tre 4700 AvC. |Jaç VIII |- |Sant Blasi II |[[Edat del Bronze|Edat dau bronze]] (ancian e finau), tre 2000 AvC |Jaç VIII |- |Sant Blasi III |650-475 AvC |Jaç VII (650-600 AvC) |- | | |Jaç VI (600-550 AvC) |- | | |Jaç V (550-500 AvC) |- |Sant Blasi IV |475-200 AvC |Jaç IV (500-350 AvC) |- |Sant Blasi Va e Vb |200-120/80 AvC |Jaç III (350-49 AvC) |- |Sant Blasi Vc |mitan dau sègle I AvC. |Jaç III (350-49 AvC) |- |Sant Blasi VI |o periòde ''Ugium'' | |- |Sant Blasi VI |''Ugium'' I (sègles IV/V –  IX) |Jaç II (49 AvC-900 ApC) |- |Sant Blasi VI |''Ugium'' II (sègles IX – XI) |Jaç II (900-1100 ApC) |- |Castèuveire |sègles XII – XIV |Jaç (1200-1400 ApC) |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Veire tanben == {{Projèctes connèxes|Commons=Category:Oppidum de Saint-Blaise}} [[Categoria:Monument de Provença]] [[Categoria:Site arqueologic de Bocas de Ròse]] qrf1o67y5gxt6mcubyyi59lzyxb0l1e 2509622 2509621 2026-09-28T12:40:43Z C.Stecoli 41516 C.Stecoli a desplaçat la pagina [[Oppidum de Saint-Blaise]] cap a [[Oppidum de Saint Blasi]] : Títol mal escrit 2509621 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Oppidum st blaise 3.JPG|vinheta|331x331px|Vestigis de Sant Blasi.]] L''''oppidum de Sant Blasi''' es un site arqueologic màger de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] occidentala, situat sus lo territòri de la comuna provençala de [[Sant Mitre dei Barris]], pròche [[Fòs]], dins lo despartament francés dei [[Bocas de Ròse]]. Lo site es listat coma un [[Monument istoric en França|monument istoric]] despuei lo 16 de septembre 1943. Frequentat despuei lo [[neolitic]] e a l'[[Edat del Bronze|Edat dau bronze]], Sant Blasi es mai que tot conegut coma [[oppidum]] [[Celtoligurs|celtoligur]]. Foguèt lo site d'un comptador etrusc tre lo sègle VII AvC, e lo luec d'un comèrci de la sau reculhida sus plaça. La ciutat prosperèt a l'epòca greca e foguèt protegida per una embarri ellenistic<ref name="DA">« L'oppidum de Saint-Blaise », ''Dossier de l'Archéologie'', n°84.</ref>. Lo site prenguèt lo nom d'''Ugium'' dins l'antiquitat tardiva e l'Auta Edat mejana puei se perlonguèt dins lo vilatge de Catstèuveire. Foguèt un luòc d'abitacion fins au sègle XIV, quand lei darriers estatjants l'an quitada per anar a Sant Mitre. == Localizacion == Sant Blasi es situat pròche la [[Mediterranèa]], la [[Mar de Bèrra]] e la [[:fr:Crau|Crau]]. En drechiera, es a 8km dau [[Lo Martegue|Martegue]], 6km d'[[Istre]], 4km de [[Fòs]], 16km de [[Pòrt Sant Loís]], 24km de [[Selon|Selon de Crau]] e 36km de [[Marselha]] e d'[[Ais|Ais de Provença]]. Es a extremitat nòrd de la plana de Castelhon, sus un [[istme]] que dessepara l'estanh de Lavalduc a l'oèst e l'estanh de Citís au nòrd. L'oppidum es situit sus un esperon barrat que porgís una defensa naturela dau costat deis estancs, que lei tresplomba de 30 fins a 50 mètres segon leis endrechs. Lo site occupa una superficia de 5,5ha, e compòrta dos plans qu'an un quinzenau de mètres de denivelat entre elei. Lo plan inferior, que se ditz ''Vila Bassa'', es a una altitud de 50m e se perlònga l'edat medievala per lo vilatge de Castèuveire. Lo plan superior, que se ditz la ''Vila Auta'', culmina a 65m, mai ò mens, ambe sa partida au sud que constituís çò que dison ''La Ciutadèla''. == Cronologia == La cronologia que fai referéncia a l'ora d'ara es estat establida per Bernard Bouloumié sus la basa dei trabalhs d'Henri Rolland, e tèn còmpte lei donadas recentas de l'estratigrafia. Ela permet d'establir 8 jaç arqueologics per lo site. {| class="wikitable" |Sant Blasi I |[[Neolitic]] ancian e mejan, [[Edat del Coire|Calcolitic]], tre 4700 AvC. |Jaç VIII |- |Sant Blasi II |[[Edat del Bronze|Edat dau bronze]] (ancian e finau), tre 2000 AvC |Jaç VIII |- |Sant Blasi III |650-475 AvC |Jaç VII (650-600 AvC) |- | | |Jaç VI (600-550 AvC) |- | | |Jaç V (550-500 AvC) |- |Sant Blasi IV |475-200 AvC |Jaç IV (500-350 AvC) |- |Sant Blasi Va e Vb |200-120/80 AvC |Jaç III (350-49 AvC) |- |Sant Blasi Vc |mitan dau sègle I AvC. |Jaç III (350-49 AvC) |- |Sant Blasi VI |o periòde ''Ugium'' | |- |Sant Blasi VI |''Ugium'' I (sègles IV/V –  IX) |Jaç II (49 AvC-900 ApC) |- |Sant Blasi VI |''Ugium'' II (sègles IX – XI) |Jaç II (900-1100 ApC) |- |Castèuveire |sègles XII – XIV |Jaç (1200-1400 ApC) |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Veire tanben == {{Projèctes connèxes|Commons=Category:Oppidum de Saint-Blaise}} [[Categoria:Monument de Provença]] [[Categoria:Site arqueologic de Bocas de Ròse]] qrf1o67y5gxt6mcubyyi59lzyxb0l1e 2509624 2509622 2026-09-28T12:41:12Z C.Stecoli 41516 C.Stecoli a desplaçat la pagina [[Oppidum de Saint Blasi]] cap a [[Oppidum de Sant Blasi]] : Títol mal escrit 2509621 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Oppidum st blaise 3.JPG|vinheta|331x331px|Vestigis de Sant Blasi.]] L''''oppidum de Sant Blasi''' es un site arqueologic màger de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] occidentala, situat sus lo territòri de la comuna provençala de [[Sant Mitre dei Barris]], pròche [[Fòs]], dins lo despartament francés dei [[Bocas de Ròse]]. Lo site es listat coma un [[Monument istoric en França|monument istoric]] despuei lo 16 de septembre 1943. Frequentat despuei lo [[neolitic]] e a l'[[Edat del Bronze|Edat dau bronze]], Sant Blasi es mai que tot conegut coma [[oppidum]] [[Celtoligurs|celtoligur]]. Foguèt lo site d'un comptador etrusc tre lo sègle VII AvC, e lo luec d'un comèrci de la sau reculhida sus plaça. La ciutat prosperèt a l'epòca greca e foguèt protegida per una embarri ellenistic<ref name="DA">« L'oppidum de Saint-Blaise », ''Dossier de l'Archéologie'', n°84.</ref>. Lo site prenguèt lo nom d'''Ugium'' dins l'antiquitat tardiva e l'Auta Edat mejana puei se perlonguèt dins lo vilatge de Catstèuveire. Foguèt un luòc d'abitacion fins au sègle XIV, quand lei darriers estatjants l'an quitada per anar a Sant Mitre. == Localizacion == Sant Blasi es situat pròche la [[Mediterranèa]], la [[Mar de Bèrra]] e la [[:fr:Crau|Crau]]. En drechiera, es a 8km dau [[Lo Martegue|Martegue]], 6km d'[[Istre]], 4km de [[Fòs]], 16km de [[Pòrt Sant Loís]], 24km de [[Selon|Selon de Crau]] e 36km de [[Marselha]] e d'[[Ais|Ais de Provença]]. Es a extremitat nòrd de la plana de Castelhon, sus un [[istme]] que dessepara l'estanh de Lavalduc a l'oèst e l'estanh de Citís au nòrd. L'oppidum es situit sus un esperon barrat que porgís una defensa naturela dau costat deis estancs, que lei tresplomba de 30 fins a 50 mètres segon leis endrechs. Lo site occupa una superficia de 5,5ha, e compòrta dos plans qu'an un quinzenau de mètres de denivelat entre elei. Lo plan inferior, que se ditz ''Vila Bassa'', es a una altitud de 50m e se perlònga l'edat medievala per lo vilatge de Castèuveire. Lo plan superior, que se ditz la ''Vila Auta'', culmina a 65m, mai ò mens, ambe sa partida au sud que constituís çò que dison ''La Ciutadèla''. == Cronologia == La cronologia que fai referéncia a l'ora d'ara es estat establida per Bernard Bouloumié sus la basa dei trabalhs d'Henri Rolland, e tèn còmpte lei donadas recentas de l'estratigrafia. Ela permet d'establir 8 jaç arqueologics per lo site. {| class="wikitable" |Sant Blasi I |[[Neolitic]] ancian e mejan, [[Edat del Coire|Calcolitic]], tre 4700 AvC. |Jaç VIII |- |Sant Blasi II |[[Edat del Bronze|Edat dau bronze]] (ancian e finau), tre 2000 AvC |Jaç VIII |- |Sant Blasi III |650-475 AvC |Jaç VII (650-600 AvC) |- | | |Jaç VI (600-550 AvC) |- | | |Jaç V (550-500 AvC) |- |Sant Blasi IV |475-200 AvC |Jaç IV (500-350 AvC) |- |Sant Blasi Va e Vb |200-120/80 AvC |Jaç III (350-49 AvC) |- |Sant Blasi Vc |mitan dau sègle I AvC. |Jaç III (350-49 AvC) |- |Sant Blasi VI |o periòde ''Ugium'' | |- |Sant Blasi VI |''Ugium'' I (sègles IV/V –  IX) |Jaç II (49 AvC-900 ApC) |- |Sant Blasi VI |''Ugium'' II (sègles IX – XI) |Jaç II (900-1100 ApC) |- |Castèuveire |sègles XII – XIV |Jaç (1200-1400 ApC) |} == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Veire tanben == {{Projèctes connèxes|Commons=Category:Oppidum de Saint-Blaise}} [[Categoria:Monument de Provença]] [[Categoria:Site arqueologic de Bocas de Ròse]] qrf1o67y5gxt6mcubyyi59lzyxb0l1e 0 201576 2509623 2026-09-28T12:40:43Z C.Stecoli 41516 C.Stecoli a desplaçat la pagina [[Oppidum de Saint-Blaise]] cap a [[Oppidum de Saint Blasi]] : Títol mal escrit 2509623 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Oppidum de Saint Blasi]] gbcm101jb0t3v7gtdt4eoecyq42c3ij 0 201577 2509625 2026-09-28T12:41:13Z C.Stecoli 41516 C.Stecoli a desplaçat la pagina [[Oppidum de Saint Blasi]] cap a [[Oppidum de Sant Blasi]] : Títol mal escrit 2509625 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Oppidum de Sant Blasi]] 4hlcn0yfpveffgncdlh8voc4jmscd8i 0 201578 2509626 2026-09-28T12:46:41Z C.Stecoli 41516 Mandament vèrs Oppidum de Sant Blasi 2509626 wikitext text/x-wiki <nowiki>#REDIRECT [[Oppidum de Sant Blasi]]</nowiki> 8u6rs8vws3zqm82beei16g2ihyiteb5 2509627 2509626 2026-09-28T12:48:18Z C.Stecoli 41516 Redireccion cap a [[Oppidum de Sant Blasi]] 2509627 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Oppidum de Sant Blasi]] f9ewofhd8dy5saf872nc2fuvwzauktp 0 201579 2509630 2026-09-28T18:02:04Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Maimac |imatge = Map canton code 19 17.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept={{Corresa}} | arrt= [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] |vila= [[Maismac|Maimac]] |nbcom= 10 |canton=1917 |km²= 285,05 |cons= Jean-Pierre Audy ([[UMP]]) |datas= [[2008]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de Maimac''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins l'arrondiment d'Uss... » 2509630 wikitext text/x-wiki {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Maimac |imatge = Map canton code 19 17.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept={{Corresa}} | arrt= [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] |vila= [[Maismac|Maimac]] |nbcom= 10 |canton=1917 |km²= 285,05 |cons= Jean-Pierre Audy ([[UMP]]) |datas= [[2008]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de Maimac''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins l'[[arrondiment d'Ussèl]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], aura de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], totas las comunas son dins lo canton del Replanat de Miuvachas, que garda Maimac per bureu centralizator. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment d'Ussèl]] avant 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Alairac (Corresa)|Alairac]] |19006 | 14,76 | {{popfr19|006}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|006}}/14.76) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Ambrujac]] |19008 | 29,57 | {{popfr19|008}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|008}}/29.57) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Combrossòl]] |19058 | 25,43 | {{popfr19|058}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|058}}/25.43) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Darnet]] |19070 | 25,42 | {{popfr19|070}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|070}}/25.42) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Ventadorn Aus Gletons Monedieras]] |- |[[Davinhac]] |19071 | 30,14 | {{popfr19|071}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|071}}/30.14) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |'''[[Maismac|Maimac]]''' |19136 | 87,15 | {{popfr19|136}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|136}}/87.15) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Maussac]] |19130 | 13,78 | {{popfr19|130}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|130}}/13.78) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Peret (Corresa)|Peret]] |19159 | 15,49 | {{popfr19|159}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|159}}/15.49) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Ventadorn Aus Gletons Monedieras]] |- |[[Sent Saupesís los Bòscs]] |19244 | 22,92 | {{popfr19|244}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|244}}/22.92) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Sodelhas]] |19263 | 20,39 | {{popfr19|263}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|263}}/20.39) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Ventadorn Aus Gletons Monedieras]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, las comunas èran dins lo canton d. En 1801, quand lo nombre dels cantons fuguet demenit, <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèren una refòrma cantonala, lo canton d fuguet suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e passet entierament dins lo [[canton ]], en aplicacion del decret dau 24 de feurier 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion dels conselhiers departamentaus, dels conselhiers municipaus e dels conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} l1y3go4ek7vijjmqeml3grpyc4movx3 2509631 2509630 2026-09-28T20:01:35Z Alaric 506 44932 2509631 wikitext text/x-wiki {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton de Maimac |imatge = Map canton code 19 17.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept={{Corresa}} | arrt= [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] |vila= [[Maismac|Maimac]] |nbcom= 10 |canton=1917 |km²= 285,05 |cons= Jean-Pierre Audy ([[UMP]]) |datas= [[2008]]-[[2015]] |}} Lo '''canton de Maimac''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins l'[[arrondiment d'Ussèl]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], aura de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], totas las comunas son dins lo canton del Replanat de Miuvachas, que garda Maimac per bureu centralizator. </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment d'Ussèl]] avant 2015.''' ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Alairac (Corresa)|Alairac]] |19006 | 14,76 | {{popfr19|006}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|006}}/14.76) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Ambrujac]] |19008 | 29,57 | {{popfr19|008}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|008}}/29.57) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Combrossòl]] |19058 | 25,43 | {{popfr19|058}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|058}}/25.43) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Darnet]] |19070 | 25,42 | {{popfr19|070}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|070}}/25.42) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Ventadorn Aus Gletons Monedieras|CC de Ventadorn Aus Gletons Monedieras]] |- |[[Davinhac]] |19071 | 30,14 | {{popfr19|071}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|071}}/30.14) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |'''[[Maismac|Maimac]]''' |19136 | 87,15 | {{popfr19|136}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|136}}/87.15) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Maussac]] |19130 | 13,78 | {{popfr19|130}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|130}}/13.78) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Peret (Corresa)|Peret]] |19159 | 15,49 | {{popfr19|159}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|159}}/15.49) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Ventadorn Aus Gletons Monedieras|CC de Ventadorn Aus Gletons Monedieras]] |- |[[Sent Saupesís los Bòscs]] |19244 | 22,92 | {{popfr19|244}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|244}}/22.92) round 2}}}} | [[Nauta Corresa Comunautat]] |- |[[Sodelhas]] |19263 | 20,39 | {{popfr19|263}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|263}}/20.39) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Ventadorn Aus Gletons Monedieras|CC de Ventadorn Aus Gletons Monedieras]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, la comuna de [[Combrossòl]] era dins lo canton de [[Sent Angiau]], las autras comunas, dont Sent German la Lebre, incorporat a [[Maimac]] en 1846, eran dins lo canton de [[Maismac|Maimac]]. En 1801, quand lo nombre dels cantons fuguet demenit, lo canton de Sent Angiau fuguet suprimit e totas las comunas eran del canton de Maimac <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguèren una refòrma cantonala, lo canton de Maimac fuguet suprimit per las eleccions departamentalas de 2015 e passet entierament dins lo [[canton ]], en aplicacion del decret dau 24 de feurier 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion dels conselhiers departamentaus, dels conselhiers municipaus e dels conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai de 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai de 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} fcaassm2geif0z38yojose7moap8rde 0 201580 2509652 2026-09-29T08:17:00Z Jfblanc 104 Creacion de la pagina amb « Ⰰ [a] es la primièra letra de l'alfabet glagolitic. » 2509652 wikitext text/x-wiki Ⰰ [a] es la primièra letra de l'alfabet glagolitic. dxm6rwivky0v9lamnwexqp6kofqfvyl 2509653 2509652 2026-09-29T08:18:17Z Jfblanc 104 2509653 wikitext text/x-wiki '''Ⰰ''' (se ditz ''az'' e se pronóncia [a]) es la primièra letra de l’[[Alfabet glagolitic|alfabet glagolitic]]. [[Categoria:Alfabet glagolitic]] f3dwktvotkcjz341tw1mlv2c4ldoudk 2509654 2509653 2026-09-29T08:20:22Z Jfblanc 104 2509654 wikitext text/x-wiki '''Ⰰ''' (se ditz [[ⰰⰸ]], ''az'' e se pronóncia [a]) es la primièra letra de l’[[Alfabet glagolitic|alfabet glagolitic]]. [[Categoria:Alfabet glagolitic]] tmichzct1njrh7uae02ldpebwgtabtp 0 201581 2509655 2026-09-29T08:20:41Z Jfblanc 104 Redireccion cap a [[Ⰰ]] 2509655 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ⰰ]] 42nv69wtwewqhc8w99ew2z5vh9dstta 0 201582 2509656 2026-09-29T08:45:45Z Jfblanc 104 Redireccion cap a [[Chapsierjas]] 2509656 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Chapsierjas]] fdh1qqhww9p25or5kqchr4ypdb03m1u