Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 101 2509878 2438963 2026-10-02T18:01:44Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509878 wikitext text/x-wiki {{Sostítol espècia|Ursidae}} {{vejatz omonims|Ors (omonimia)}} {{Taxobox debuta | animal | Ursids | Oso_Iii_(114923281).jpeg | ''Ursus arctos''}} {{Taxobox | embrancament | Chordata}} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata}} {{Taxobox | classa | Mammalia}} {{Taxobox | sosclassa | Theria}} {{Taxobox | superòrdre | Eutheria}} {{Taxobox | òrdre | Carnivora}} {{Taxobox | sosòrdre | Caniformia}} {{Taxobox taxon | animal | familha | Ursidae | [[Johann Fischer von Waldheim|Fischer]], [[1817]]}} {{Taxobox fin}} Los '''orses''' (''Ursidae'') son de grands [[mamifèr]]s [[plantigrad]]s de l'òrdre dels [[carnivora|carnivòrs]], familha dels [[ursid|Ursidae]]. En Occitània es present sustot en [[Bearn]] mas pòt anar fins a [[Bigòrra]] e [[Lengadòc]]. == Descripcion == === Atributs fisics === Las caracteristicas comunas als orses son una [[forradura]] densa, una [[coa]] corta, de grandas capacitats olfactivas e d'audicion, cinc arpas non retractilas. Los orses an un còrs grand amb los membres poderoses. Caminan gaireben coma d'umans. An de [[pata]]s longas, un [[morre]] larg, e d'[[aurelha]]s redondas. Lors [[dent]]s s'utilizan per la defensa e coma esplech e dependon del regim de l'ors. Lors [[arpa]]s s'emplegan per esquinçar, cavar, e atrapar. Fòrça orses de las regions nordicas « ivèrnan » en ivèrn. La temperatura de lor còrs descend relativament bas e pòdon èsser aisidament revelhats. Son de semiivernants. La durada de vida mejana d'un ors es de 25 a 40 ans. === Abitat === [[Fichièr:dessin_ours_brun_grand.jpg|thumbnail|230px|right|[[Ors brun]] (''Ursus arctos arctos'')]] Los orses vivon dins d'abitats variats, dels [[tropic]]s a l'[[Artic]] e dels bòsques a las banquisas. === Regim alimentari === Son principalament [[omnivòr]]s, mentre que d'unes ajan un regim mai especializat, coma los [[orses blanc]]s. Manjan de [[liquèn]]s, de [[raiç (botanica)|rasigas]], de [[notz|noses]], e de [[baia (botanica)|baias]]. Pòdon tanben anar a un flume o a tota autra aiga de superfícia per capturar de [[peis]]ses. L'ors es una espècia [[mellifag]]a. Li agrada de manjar de [[mèl]] quand ne tròba. Los orses viatjan luènh per trobar de fonts de noiridura. Practican abitualament la caça als [[crepuscul]]s. === L'ors e l'òme === Qualques grandas espècias, coma l'[[ors blanc]] e lo [[grizzly]] son dangierosas pels umans, particularament dins los caires ont se son abituadas a l'òme, mas la màger part del temps, los orses son timids e son aisidament espaventats pels umans. Çaquelà defendràn feròçament lor progenitura. === Compòrtament reproductor === [[Fichièr:Dessin ursus maritimus ours polaire grand.jpg|thumbnail|230px|right|[[Ors blanc]] (''Ursus maritimus'')]] Lo periòde de la reproduccion de l'ors es fòrt brèu. Los orses se reproduson de biais sasonièr, abitualament aprèp l'[[ivernacion]]. Los orsons venon al mond desdentats, cècs, e calves. Abitualament en orsonadas de 1 a 3, demoraràn amb la maire pendent sièis meses. D'en primièr noirits del lach maternal, començaràn de caçar amb la maire aprèp tres meses. Puèi, se desmaman. == Classificacion == [[Fichièr:Ours des carvernes - Crâne.jpg|thumbnail|250px|right|Cran d'ors de las cavèrnas (''Ursus spelaeus'')]] La familha dels Ursids compren tres sosfamilhas; los ''Ursinae'', los ''Tremarctinae'' e los ''Ailuropodinae''; * Familha ''Ursidae'' ** Sosfamiha ''Ursinae'' *** Genre ''[[Ursus]]'' **** ''[[Ursus arctos]]'' amb un nombre de sosespècias variable segon los autors : ***** [[Ors brun]], ''Ursus arctos arctos'' ***** [[Grizzly]], ''Ursus arctos horribilis'' ***** [[Ors kodiak]], ''Ursus arctos middendorffi'' ***** [[Grizzly mexican]], ''Ursus arctos nelsoni'' ***** [[Ors brun de Siria]] ''Ursus arctos syriacus'' (Turquia e Orient Mejan) ***** [[Ors Isabela]] ''Ursus arctos isabellinus'' (Imalaia) ***** ''Ursus arctos stickeenensis'' **** [[Ors negre]] d'America o baribal, ''Ursus americanus '' **** [[Ors blanc]], ''Ursus maritimus'' **** [[Ors negre d'Asia]] (o ''de collar''), ''Ursus thibetanus'' ***Genre ''[[Helarctos]] '' **** [[Ors malai]] o bruan o ors dels cocotièrs, ''Helarctos malayanus '' **** [[Ors de l'Atlàs]] ''Helarctos crowtheri'' o ''Ursus arctos crowtheri'' (atudat) ***Genre ''[[Melursus]]'' **** [[Ors morrut]] o ors jonglaire idem ors de mèl, ''Melursus ursinus'' (''Ursus ursinus'' dins cèrtas classificacions) * Sosfamiha ''Tremarctinae'' ** Genre ''[[Tremarctos]]'' *** [[Ors de clucas]], ''Tremarctos ornatus'' *Sosfamilha ''Ailuropodinae'' **Genre ''Ailuropoda'' ***[[Panda gigant]], ''Ailuropoda melanoleuca'' <center>[[Fichièr:Dessin_comparaison_ours.jpg]]<br /> {| | colspan=4 |Partidas caracteristicas de l'ors blanc, brun e negre<br /> |- |''A : cap d'un [[ors blanc]]'' |''B : pata abans'' |''C : pata arrièra'' |- |''D : cap d'un [[ors brun]]'' |''E : pata abans'' |''F : pata arrièra'' |- |''G : cap d'un [[ors negre]]'' |''H : pata abans'' |''I : pata arrièra'' |}</center> == Filogenia == Dins la linhada dels orses bruns europèus se tròba per ancèstres : * Hemycyon (atudat) ** Indarctos (atudat) *** Arctotherium (atudat) **** [[Ors de clucas]] ** [[Ors malés]] ** Ursavus agrotherium (atudat) *** [[Ors negre]] american ''Ursus americanus'' *** Ursus minimus (atudat) **** [[Ors lippu]] **** [[Ors negre d'Asia]] **** Ors d'Auvèrnhe (atudat) ***** [[Ors de las cavèrnas]] (atudat) ***** Ors etrusc (atudat) ****** Ors prearctos (atudat) ******* [[Ors blanc]] ******* [[Ors brun]] == Vejatz tanben == *[[Orsalhièr]] {{Wikispecies|Ursinae|Ursinae}} {{Wikiccionari|ors|ors}} {{son|Crit de l'ors|Ours.mp3}} === Ligams extèrnes === * {{ITIS|552367|''Ursinae'' }} * [https://web.archive.org/web/20070331125415/http://www.ursides.com/ Ursidés.com : Portal d'informacions suls orses] * [http://www.paysdelours.com País de l'Ors-ADET : L'ors en França, dins los Pirenèus] {{Portal|Zoologia|Bearn}} [[Categoria:Mamifèr (nom vernacular)]] [[Categoria:Ursid]] [[Categoria:Fauna bearnesa]] by7d6pz32bk1tbg635yagip78lz34kx 0 16805 2509896 2495353 2026-10-03T09:53:29Z Sovenhic 36254 /* Nom */ «lengadocian» s'es pas jamai utilizat coma sinonim d'«occitan» 2509896 wikitext text/x-wiki {{omon|Occitan (omonimia)}} {{Infobox Lenga | lenga = Occitan – lenga d{{'}}òc |imatge=Occitan language map 1900 (Europe only).svg |legenda=Lo domeni modèrne de la lenga occitana (ca. 1900) | país = [[Espanha]] ([[Val d'Aran]], [[Catalonha (comunautat autonòma)|Catalonha]]) <br /> [[França]] ([[Auvèrnhe Ròse Aups]], [[Centre e Vau de Léger]], [[Nòva Aquitània]], [[Occitània (region administrativa)|Occitània]] e [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]]) <br /> [[Itàlia]] ([[Piemont]] e [[Calàbria]]) <br /> [[Mónegue]] | regions = [[Euròpa Occidentala]] e [[America]] | personas = {{formatnum:1000000}}<ref>{{Ref-web |url=https://en.wal.unesco.org/languages/occitan |títol=«Occitan language» |obra=World Atlas of Languages |editor=[[UNESCO]] |lenga=en |consulta=22 de març de 2024}}</ref> - {{formatnum:1670000}}<ref>{{Ref-web |url=https://www.culture.gouv.fr/Espace-documentation/Rapports/Redefinir-une-politique-publique-en-faveur-des-langues-regionales-et-de-la-pluralite-linguistique-interne |títol=Rapport présenté le 15 juillet 2013 à la ministre de la culture et de la communication par le Comité consultatif pour la promotion des langues régionales et de la pluralité linguistique interne présidé par Rémi Caron, Conseiller d’État |lenga=fr |citacion=Concernant l'usage de l'occitan, le rapport sur les langues régionales les plus parlées en France indique "l’occitan (1 670 000 locuteurs, dont 610 000 locuteurs réguliers), les langues d’oïl (1 420 000 locuteurs, dont 570 000 locuteurs habituels), l’alsacien (900 000 locuteurs, dont 660 000 locuteurs habituels) et le breton (680 000 locuteurs, dont 280 000 locuteurs habituels). |url_accès=pdf |consulta=22 de març de 2024}}</ref> | tipologia = {{Lenga sillabica}} | status = {{Catalonha}}{{Refn|group=nòta|Segon l'article 6.5 de l'[[Estatut d'Autonomia de Catalonha de 2006]], l'occitan es la lenga pròpria de la Val d'Aran e oficial en Catalonha.<ref>{{Ref-web |url=https://www.parlament.cat/document/cataleg/48089.pdf |url_accès=pdf |títol=Estatut d'autonomia de Catalonha |editor=[[Generalitat de Catalonha]]}}</ref> Lo caractèr oficial de la lenga occitana es confirmat per la Lei de l'occitan, aranés en Aran<ref>{{Ref-web |url=https://parlament.cat/document/nom/TL128.pdf |url_accès=pdf |títol=Llei 35/2010, de l’1 d’octubre, de l’occità, aranès a l’Aran |editor=Parlament de Catalonha |lenga=ca}}</ref><ref>{{Ref-web |nom=Xavier |cognòm=Moral Ajado |url=https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000243/00000030.pdf |títol=La protecció legal de l'occità aranès |citacion=La llengua occitana, denominada aranès a l’Aran, és la llengua pròpia d’aquest territori i és oficial a Catalunya, d’acord amb el que estableixen aquest Estatut i les lleis de normalització lingüística |editor=[[Institut d'Estudis Catalans]]}}</ref><ref>{{Ref-web |nom=Anna M. |cognòm=Pla Boix |url=https://eapc-rld.blog.gencat.cat/2023/12/14/reflexions-critiques-sus-er-estatut-juridic-der-aranes-objectius-e-hiestres-doportunitat-anna-m-pla-boix/ |títol=Reflexions critiques sus er estatut juridic der aranés: objectius e hièstres d’oportunitat |òbra=Aa |editor=Escòla d'Administracion Publica de Catalonha |luòc=Barcelona |lenga=oc |issn= 2696-8908}}</ref> aital coma per las disposicions presas al Senat Espanhòl.<ref>{{Ref-web |url=https://www.jornalet.com/editorial/21372/se-parlara-occitan-al-parlament-espanhol |títol=L’occitan al parlament espanhòl |lenga=oc |data=17 de setembre de 2023 |editor=[[Jornalet]] |sit=www.jornalet.com}}</ref><ref>{{Ref-web |url=https://www.vilaweb.cat/noticies/congres-aprova-reforma-reglament-catala/ |títol=El congrés espanyol aprova la reforma del reglament per a parlar català, occità, èuscar i gallec |editor=[[VilaWeb]] |data=21 de setembre de 2023 |sit=www.vilaweb.cat}}</ref>}}<br /> [[Gropament Europèu de Cooperacion Territoriala Pirenèus-Mediterranèa|Euroregion Pirenèus-Mediterranèa]] <small>(cooficial amb lo catalan, espanhòl e francés)</small><ref>{{Ref-web |url=https://www.laregion.fr/Le-Catalan-et-l-Occitan#:~:text=Aujourd'hui%2C%20l'occitan,de%20l'Euro%2Dr%C3%A9gion. |títol=Le Catalan et l’Occitan |sit=www.laregion.fr}}</ref><br /> [[Comunautat de Trabalh dels Pirenèus]] <small>(cooficial amb lo basc, catalan, espanhòl e francés)</small><br /> [[Comunautat d'aglomeracion deu Bascoat|Comunautat d'aglomeracion del Bascoat]] <small>(reconeissença oficiala non juridica)</small> |reconegut ={{Itàlia}} <small>(sos tutèla coma lenga minoritària nacionala dins las soas airas de difusion dins las Valadas Occitanas e a La Gàrdia)</small><ref>{{Ref-web |url=https://www.parlamento.it/parlam/leggi/99482l.htm |títol=«Legge 15 Dicembre 1999, n. 482» |editor=Parlament Italian}}</ref> | academia = <div> *[[Conselh de la Lenga Occitana]] (fondat en 1996) * [[Academia Occitana-Consistòri del Gai Saber]] <br>(fondat en 2009) * [[Congrès Permanent de la Lenga Occitana]] <br>(fondat en 2011) * [[Institut d'Estudis Araneses-Acadèmia Aranesa de la Lenga Occitana]] <br>(fondat en 2014) * [[Ofici public de la lenga occitana]] <br>(fondat en 2015) </div> | fam1 = [[Lengas indoeuropèas]] | fam2 = [[Lengas italicas]] | fam3 = [[Lengas romanicas]] | fam4 = [[Occitanoromanic|Lengas occitanormanicas]] | vulnerabilitat = VU }} L{{'}}'''occitan''' ({{Àudio|Oc-Occitan.ogg|Escotar}}), o la '''lenga d{{'}}òc''' ({{Àudio|Oc-Lenga d'òc.ogg|Escotar}}), es una [[lenga romanica]] parlada en [[Occitània]] e pels [[occitans]] emigrats de pel mond. Es una lenga fòrça similara al [[catalan]] que d{{'}}unes an pogut considerar aquel coma un [[dialècte]]<ref>'''Étude sur la limite géographique de la langue d'oc et de la langue d'oïl''', Charles de Tourtoulon et Octavien Bringuier, page 6 : « ... en Espagne, sur les confins de la Catalogne et de l'Aragon, le catalan, qui peut-être considéré comme un dialecte de la langue d'oc, faisait place brusquement à l'aragonais, dialecte de la langue espagnole. », Paris, 1876</ref>. L{{'}}occitan coneguèt son epòca daurada entre los sègles XI e XIII gràcias a [[Literatura occitana|sa literatura]] e subretot las composicions dels [[trobador]]s que coneguèron de succès per tota [[Euròpa]]. Sens estat per encoratjar la transmission e ne far la valorizacion, patís la politica lingüicida de l{{'}}[[França|Estat francés]], mas tanben la passivitat de [[Mónegue]] e de l{{'}}[[Itàlia|Estat italian]]. Sonque lo Principat de [[Catalonha]], dins l{{'}}[[Espanha|Estat espanhòl]], reconeis l’occitan coma lenga oficiala, e pròpria de la [[Val d'Aran|Val d{{'}}Aran]], que l{{'}}ensenhament public l'i generaliza. Amb aquò, la lenga es grèvament menaçada. Se pensa uòi que mens de 700 000 adultes en França l'an plan apresa al près de lors parents e mens de 200 000 la parlan de longa e aital la transmeton a la generacion que seguís<ref>Héran, François; Filhon, Alexandra; Deprez, Christine (2002) [https://web.archive.org/web/20120319135708/http://www.ined.fr/fichier/t_publication/65/publi_pdf1_pop_et_soc_francais_376.pdf "La dynamique des langues en France au fil du XXe siècle" in ''Population & sociétés. Bulletin mensuel d'information de l'Institut National d’Études Démographiques'', n°376 (febrièr de 2002)]</ref>. == Nom == Los sols sinonims que s’emplegan correntament, uèi, son '''''occitan''''' (lo pus frequent) e '''''lenga d’òc''''' (un pauc mens frequent). Aquestes dos noms, apareguts a la fin del sègle XIII, venon de l’advèrbi afirmatiu ''òc'': a l’[[Edat Mejana]] serviguèt per distinguir la ''lenga d’òc'' o ''occitan'', la ''lenga de sì'' o ''italian'' e la ''lenga d’oïl'' o ''francés'' (en essent ''oïl'' la forma anciana per ''oui'' en [[francés]] modèrne). Lo mot '''''provençal''''' (var. '''''provençau''''')<ref>Ancianament se podiá escriure ''proensal, proensales'', que cal legir ''proençal, proençalés''.</ref> a pogut designar l{{'}}« occitan » dins sa totalitat, sustot al [[sègle XIII]] e tanben als [[sègle XIX|sègles XIX]] e [[sègle XX|XX]] (mai que mai en filologia e dins qualques cases es encara servat aital uèi). Aquel sens es vengut rar dempuèi los ans [[1960]]. Lo tèrme ''[[provençal]]'' designa ara, subretot, lo dialècte occitan que se parla en [[Provença]]. D’autres sinonims d’« occitan », ara desapareguts de l’usatge, foguèron '''''lemosin'''''<ref>Ancianament se podiá escriure ''lemosi, lemozi'', que cal legir ''lemosin''. Lo mot ''lemosin'' a pogut designar tanben lo [[catalan]] als [[sègles XVIII]] e XIX, en rason de sa filiacion amb l{{'}}occitan medieval.</ref> al sègle XIII, '''''gascon''''' als sègles XVI, XVII e XVIII<ref>BOYER Henri, & GARDY Philippe (2001) (dir.) ''Dix siècles d’usages et d’images de l’occitan: des troubadours à l’Internet'', coll. Sociolinguistique, París: L’Harmattan</ref>. Uèi ''lemosin'' designa sonque lo dialècte occitan del nòrd-oèst; ''[[gascon]]'' designa sonque lo dialècte del sud-oèst. ==Localizacion== [[File:Occitan_language_map_1900_(Europe_only_with_numbered_exclaves).svg|thumb|Lo domeni de l’occitan amb las exclavas a l’entorn de 1900. <br/>1 [[La Bastida de Clarença]] <br/>2 [[La Gàrdia]] <br/>3 [[Sent Eutròpi]] (Montmaureu) <br/>4 [[Los Passatges]] <br/>5 [[Sant Sixt dels Valdeses]] (San Vicenzo la Costa) <br/>6 [[Großvillars]] (Oberderdingen) <br/>7 [[Schönenberg]] (Ötisheim) <br/>8 [[Serres]] (Wiernsheim) <br/>9 [[Neuhengstett]] (Althengstett) ]] L’occitan es o èra parlat dins cinc estats europèus: * dins l’estat francés, dins tot o part de 39 departaments * dins l’estat italian, dins las valadas del Piemont occidental, mas tanben en Calàbria * dins l’estat espanhòl, dins la val d’Aran e tanben al Passatge (fins a la mitat del s. XX) * dins l’estat moneguièr * dins l’estat alemand (se parlava encara dins 4 colonias valdesas a la mitat del s. XX) Es tanben parlat otramar: * dins la ciutat de Colonia Valdense, en Uruguai * dins la ciutat de Valdese, als Estats Units == Situacion sociala == === Substitucion e renaissentisme === [[Fichièr:Besièrs17march2007.JPG|thumb|right|Manifestacion de {{formatnum:20000}} personas per l{{'}}occitan a Besièrs en 2007.]] Ara s{{'}}estima que sus una populacion de 16 o 17 milions d{{'}}occitans, son entre {{formatnum:110000}} e {{formatnum:580000}} los que son capables de parlar l{{'}}occitan correntament, mas las ocasions de lo parlar dins la societat son raras. Aquela reculada, sensibla dempuèi lo començament del sègle XX, es causada per una [[diglossia]] al profièch del [[francés]], de l{{'}}[[italian]] e de l{{'}}[[espanhòl]]; e mai per una politica clara de repression lingüistica dins l{{'}}estat francés (vejatz la partida istorica, çai sota). Los esfòrces de l{{'}}[[occitanisme]] pòdon pas encara inversar la substitucion lingüistica, pasmens i a agut d{{'}}avançadas importantas que contribuisson a melhorar l{{'}}imatge de la lenga: * La creacion literària e musicala en occitan modèrne fa flòri e se renòva sens relambi dempuèi lo sègle XIX. * L{{'}}occitan es reconegut coma lenga oficiala en [[Aran]] dempuèi [[1999]] e coma lenga protegida dins las [[Valadas Occitanas]] e a [[La Gàrdia]] dempuèi [[1999]]. I a pas de reconeissença oficiala en França e a Mónegue, pasmens existís un ensenhament opcional en França (public o associatiu). * Los [[mèdias occitans|mèdias]] e las edicions en occitan an un impacte modèst mas son divèrses e dinamics, amb un mercat vertadièr. * Existís una capacitat de mobilizacion sociala en favor de l{{'}}occitan: o an demostrat las grandas [[manifestacion per l'occitan|manifestacions nacionalas]] de Carcassona en [[2005]] amb {{formatnum:11000}} personas, de Besièrs en [[2007]] amb {{formatnum:20000}} personas, Carcassona [[2009]] amb {{formatnum:25000}}, Tolosa en [[2012]] amb {{formatnum:30000}} e Montpelhièr en [[2015]] amb {{formatnum:15000}}. === Estatuts === [[Fichièr:Occitan in Europe (XXth-XXIst c.).svg|thumb|L{{'}}occitan en Euròpa, sègles XX e XXI.]] [[Fichièr:Europe2005 bossost-aranes1.jpg|thumb|Senhalizacion oficiala en occitan a Bossòst, Val d{{'}}Aran.]] L{{'}}[[occitan]] conois d{{'}}estatuts diferents segon los estats. * En [[Espanha]], es reconegut coma '''[[lenga oficiala]]''' dins tota la region de [[Catalonha (region)|Catalonha]] gràcias a de leis de la region autonòma de [[Catalonha (region)|Catalonha]] e gràcias a l{{'}}estatut d{{'}}autonomia locala d{{'}}Aran dempuèi [[1990]] e [[2006]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080725031226/http://www.parlament-cat.net/porteso/estatut/estatut_100506_aranes.pdf]</ref>. Aital l{{'}}occitan benefícia d{{'}}un ensenhament sistematic e obligatòri a l{{'}}escòla e d{{'}}un usatge regular dins l{{'}}administracion. Ça que la, l{{'}}occitan es '''cooficial''' amb lo [[catalan]] (lenga oficiala de la region) e amb l{{'}}[[espanhòl]] (lenga oficiala de l{{'}}estat). Malgrat aquela oficialitat, l{{'}}occitan subís encara a Aran una [[diglossia]] al profièch de l{{'}}espanhòl que rèsta la lenga mai poderosa. * En [[Itàlia]], l{{'}}occitan es reconegut coma '''lenga protegida''', pas verament coma "lenga oficiala", gràcias a la lei 482 de [[1999]]. Aquela permet l{{'}}us de l{{'}}occitan dins l{{'}}ensenhament e la vida publica, mas solament dins las comunas que o desiran, sens caractèr obligatòri ni sistematic. La [[diglossia]] al profièch de l{{'}}italian rèsta fòrta. * En [[França]] e a [[Mónegue]], l{{'}}occitan a pas lo mendre estatut oficial. La possibilitat d{{'}}ensenhar l{{'}}occitan dins l{{'}}escòla publica francesa existís, coma opcion, e i a doas tres emissions pichonetas en occitan a la television publica (France 3) mas aquò equival pas a un estatut oficial. La [[diglossia]] al profièch del francés es constanta. * Dins la [[Comunautat d'aglomeracion deu Bascoat]], l{{'}}occitan es cooficial amb lo francés e lo basco dempuèi lo 23 de junh de [[2018]].<ref>[https://www.sudouest.fr/2018/06/23/l-agglo-pays-basque-reconnait-officiellement-les-langues-basque-et-gasconne-5173066-4018.php#xtor=RSS-10521769 "L’Agglo Pays basque reconnaît officiellement les langues basque et gasconne"], ''Sud Ouest'', 23.06.2018.</ref> * L’occitan es tanben lenga oficiala de la [[Comunautat de Trabalh dels Pirenèus]] e de l’[[Euroregion Pirenèus-Mediterranèa]]. == Istòria de l{{'}}occitan == [[Fichièr:BernardDeVentadour.jpg|thumb|Lo [[trobador]] Bernat de Ventadorn]] L{{'}}occitan, son nom li ven de l{{'}}advèrbi afirmatiu ''òc'' (del [[latin]] ''hoc'') que li es pròpri. Lo [[latin]] venguèt sul territòri actual occitan amb las armadas romanas dins lo periòde entre [[-118|118]] e [[-52|52]] abC. Se sap pas quora la latinizacion foguèt acabada mas sembla que i aguèt de diferéncias regionalas plan grandas: cèrtas regions occitanas perifericas (dins los [[Pirenèus]]) aurián poscut èsser latinizadas, o mai romanizadas, als [[sègle VIII]] e [[sègle IX|IX]] apC., mentre que [[Provença]] e lo Bas [[Lengadòc]] o foguèron al sègle I apC. Certans lingüistas, dins una concepcion teleologica dels territòris politics actuals (mite de l{{'}}apertenéncia exclusiva al [[galloromanic]], vejatz çai subre), se son particularament interessats a la biparticion lingüistica de las [[Gàllia]]s entre occitan e francés. Per explicar lo fach qu{{'}}existisson doas lengas plan diferentas, s{{'}}es avançat mantun argument: * La celtizacion mendre dels territòris occitans e lo pes dels pòbles preceltics (teoria del substrat). * La germanizacion mendre dels territòris occitans (teoria de l{{'}}adstrat). * Una difusion de varietats diferentas del [[latin|latin tardiu]] al sud e al nòrd de las Gàllias. L{{'}}occitan es nascut a partir del [[latin]] vèrs lo sègle VIII apC e foguèt la lenga majoritària de la populacion fins al començament del sègle XX. L{{'}}occitan laissèt de traças importantas dins los documents en latin tre lo sègle IX e los primièrs documents escriches tot en occitan apareguèron a la fin del sègle X. Entre los sègles X e XV, l{{'}}occitan foguèt la lenga dominanta dins la cultura, l{{'}}administracion e las sciéncias e sol lo [[latin]] li faguèt un pauc concurréncia. Lo periòde dels [[trobadors]], als sègles XII e XIII, enaucèt fòrça lo prestigi de l{{'}}occitan dins Euròpa tota. A partir de la fin del sègle XV (e tre lo sègle XIII dins lo [[Creissent]]), lo [[francés]] penetrèt en Occitània coma lenga del poder politic e del prestigi cultural al detriment de l{{'}}occitan. Ansin comencèt la [[diglossia]] o subordinacion lingüistica. Aquò s{{'}}accentuèt al sègle XVI amb l{{'}}imposicion del [[francés]] e de l{{'}}[[italian]] coma solas lengas oficialas dins los territòris occitans someses al reialme de França o al ducat italianizat de [[Savòia]]. [[Fichièr:Òc per l'occitan.PNG|thumb|left|Aficha per la manifestacion de Besièrs de 2007.]] Pasmens l{{'}}occitan demorèt la sola lenga de las classas popularas, se parlava parcialament dins las classas nautas (malgrat la dominacion del francés e de l{{'}}italian) e contunhèt de beneficiar d{{'}}una literatura productiva. En [[Bearn]] l{{'}}occitan foguèt oficialament emplegat dins los actes juridics e parlamentaris fins a la [[Revolucion Francesa|Revolucion]]. En literatura, malgrat la dominacion del francés s{{'}}escriguèt e s{{'}}estampèt fòrça en occitan durant tot lo periòde literari designat jos lo nom de '''barròc occitan''' amb d{{'}}autors com [[Pèir de Garròs]], [[Pèire Godolin]], [[Loís Bellaud|Bellaud de la Bellaudiera]], [[Francés de Corteta]], [[Joan Enric de Fondevila]] e [[Joan Baptista Fabre]]. La literatura occitana del sègle XIX foguèt marcada per una renaissença de las letras d{{'}}òc preparada entre d{{'}}autres per l{{'}}escrivan [[agen]]és [[Jansemin]] e puèi per [[Frederic Mistral]] e los autres escrivans del [[Felibritge]]. Aital l{{'}}occitan beneficièt d{{'}}una renaissença culturala e d{{'}}un movement de revendicacion qu{{'}}òm pòt sonar [[occitanisme]] al sens larg. Pasmens, l{{'}}occitan a reculat dins l{{'}}usatge a partir dels ans 1920-1950: dempuèi a cessat d{{'}}èsser la lenga majoritària. Coneis un perilh grèu de [[substitucion lingüistica]] e cedís lo terren davant lo [[francés]] en Occitània Granda e a [[Mónegue]], davant l{{'}}[[italian]] dins las [[Valadas Occitanas]] e davant l{{'}}[[espanhòl]] en [[Aran]]. Al costat d{{'}}aquò, lo movement [[occitanisme|occitanista]] contunha de revendicar una plaça digna per l{{'}}occitan e assaja de ne far tornarmai una lenga de comunicacion, amb qualques avançadas parcialas (vejatz çai subre "Situacion sociala"). == Classificacion == [[Fichièr:Occitan Lenga Oficiala.jpg|thumb|right|Manifestacion per l{{'}}occitan en 2005.]] La sola classificacion incontestada es aquela: l{{'}}occitan fa partida de las '''[[lengas romanicas]]''' (eissidas del [[latin]]), que son una branca de las '''[[lengas italicas]]''' (latin e divèrsas lengas anticas d{{'}}Itàlia), que son a lor torn una branca de las '''[[lengas indoeuropèas]]'''. Segon lo lingüista [[Joseph Greenberg]], es possible d{{'}}integrar l{{'}}indoeuropèu dins una superfamilha encara pus larga e pus anciana, la de las [[lengas eurasiaticas]], mas aquela concepcion es pas acceptada per totes los lingüistas. Dintre las [[lengas romanicas]], las classificacions an pogut variar segon los autors. Mas dempuèi lo lingüista [[Pèire Bèc]]<ref>[[Pèire Bèc]] (1970-71) = BEC Pierre (collab. Octave NANDRIS, Žarko MULJAČIĆ), ''Manuel pratique de philologie romane,'' París: Picard, 2 vol.</ref>, los especialistas son consents per dire que l{{'}}occitan amb lo [[catalan]], sa lenga bessona, constituisson un grop pròpri, l{{'}}'''[[occitanoromanic]]''', que fa una transicion entre dos autres grops pus periferics: lo [[galloromanic]] e l{{'}}[[iberoromanic]]. Es tanben prepausat que l'[[aragonés]], fòrça mai similar al catalan e al gascon a l'[[Edat Mejana]] qu'auèi, es tanben una lenga occitanoromanica. Se pòt pensar qu{{'}}en mai dels arguments scientifics, de presupausats ideologics son a la basa de la causida de certanas classificacions ancianas. Una vièlha classificacion, ara perimida, metiá l{{'}}occitan exclusivament dins lo [[galloromanic]] e lo catalan exclusivament dins l{{'}}[[iberoromanic]]. Aquela vision vièlha a pas pus la mendre justificacion scientifica car nega la coesion tras que fòrta qu{{'}}unís l{{'}}occitan e lo catalan dins un [[diasistèma]] comun: occitan e catalan son pus pròches entre eles que o son de tota autra lenga. == Caracteristicas estructuralas == Per mai de detalhs, se pòt consultar las presentacions de [[Juli Ronjat]]<ref>[[Juli Ronjat|RONJAT Juli]] = RONJAT Jules (1930-1941), ''Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes'', 4 vol. [reed. 1980, Marselha: Laffitte Reprints, 2 vol.]</ref> e [[Pèire Bèc]]<ref>[[Pèire Bèc|BÈC Pèire]] (1973) = BEC Pierre, ''Manuel pratique d’occitan moderne'', coll. Connaissance des langues, París: Picard</ref>. Las afinitats de l{{'}}occitan existisson bèl primièr amb lo [[catalan]] en general. === Fonologia === [[Fichièr:Felibre 1854.jpg|thumb|Fondacion dau [[Felibritge]] en 1854]] {{article detalhat|Fonologia de l'occitan{{!}}Fonologia de l{{'}}occitan}} {|class="wikitable" L{{'}}accent tonic a una mobilitat limitada: pòt tombar sonque * sus la darrièra sillaba (mots oxitòns o aguts) * l{{'}}avantdarrièra sillaba (mots paroxitòns o plans). * Pasmens, en [[niçard]], e pus rarament en [[cisaupenc]] ([[Valadas Occitanas]]), l{{'}}accent tonic pòt tombar tanben sus l{{'}}antepenultima (mots proparoxitòns o esdrúchols). ! '''''VOCALAS<br />EN GENERAL''''' ! colspan="2"| anterioras ! colspan="1"| centralas ! colspan="1"| posterioras |- ! ! non<br />arredondidas ! arredondidas ! non<br />arredondidas ! arredondidas |- | '''barradas''' | align=center | {{IPA|/i/}} | align=center | {{IPA|/y/}} | | align=center | {{IPA|/u/}} |- | '''semibarradas''' | align=center | {{IPA|/e/}} | | | |- | '''semidobèrtas''' | align=center | {{IPA|/ɛ/}} | | | align=center | {{IPA|/ɔ/}} |- | '''dobèrtas''' | | | align=center | {{IPA|/a/}} | |} Regionalament, existisson tanben los fonèmas {{IPA|/œ/}} e {{IPA|/ə/}}. Cal senhalar lo fenomèn de l'''alternància vocalica''. En posicion atòna, certanas vocalas son impossiblas e se transforman en vocalas pus barradas: * La vocala tonica {{IPA|/ɛ/}} se transforma en la vocala atòna {{IPA|/e/}}. * La vocala tonica {{IPA|/ɔ/}} se transforma en la vocala atòna {{IPA|/u/}}. {|class="wikitable" ! '''''CONSONANTAS <br />EN GENERAL''''' ! colspan="2"| labialas ! colspan="2"| dentalas e<br />alveolaras ! colspan="2"| palatalas ! colspan="2"| velaras |- ! ! '''sordas''' ! '''sonòras''' ! '''sordas''' ! '''sonòras''' ! '''sordas''' ! '''sonòras''' ! '''sordas''' ! '''sonòras''' |- | '''oclusivas''' | align=center| {{IPA|/p/}} | align=center| {{IPA|/b/}} | align=center| {{IPA|/t/}} | align=center| {{IPA|/d/}} | | | align=center| {{IPA|/k/}} | align=center| {{IPA|/g/}} |- | '''fricativas''' | align=center| {{IPA|/f/}} | align=center| {{IPA|(/v/)}} | align=center| {{IPA|/s/}} | align=center| {{IPA|/z/}} | align=center| {{IPA|(/ʃ/)}} | | | |- | '''africadas''' | | | align=center| {{IPA|/ts/}} | align=center| {{IPA|(/dz/)}} | align=center| {{IPA|/tʃ/}} | align=center| {{IPA|/dʒ/}} | | |- | '''nasalas''' | | align=center| {{IPA|/m/}} | | align=center| {{IPA|/n/}} | | align=center| {{IPA|/ɲ/}} | | |- | '''lateralas''' | | | | align=center| {{IPA|/l/}} | | align=center| {{IPA|/ʎ/}} | | |- | '''vibrantas''' | | | | align=center| {{IPA|/rr/}} | | | | |- | '''batudas''' | | | | align=center| {{IPA|/r/}} | | | | |- | '''glides''' | | align=center| {{IPA|/w/, /ɥ/}} | | | | align=center| {{IPA|/j/}} | | |} Regionalament, existisson tanben los fonèmas {{IPA|/ʀ/}}, {{IPA|/h/}} e {{IPA|/ʒ/}}. La distincion entre {{IPA|/v/}} e {{IPA|/b/}} es generala en [[provençal]], [[vivaroalpenc]], [[auvernhat]] e [[Lemosin (dialècte)|lemosin]]. Per contra, en [[lengadocian]] e [[gascon]], los fonèmas {{IPA|/b/}} e {{IPA|/v/}} se son neutralizats en {{IPA|/b/}} (donc {{IPA|/v/}} a desparegut). === Evolucion fonetica === [[Fichièr:Frédéric Mistral - Project Gutenberg eText 17293.jpg|thumb|L{{'}}escrivan [[Frederic Mistral]]]] * ''U'' passa al son [y] (regionalament [œ]). Es un ponch comun amb lo dialècte [[catalan]] [[capcinés]] ([œ]), lo [[francés]] ([y]), lo [[francoprovençal]] ([y]), lo [[nòrd-italian]] ([y]) e una partida del [[retoromanic]] ([y]). Es una diferéncia amb la majoritat de las lengas romanicas ont ''u'' se pronóncia [u]. * Las vocalas completament nasalizadas son inexistentas o pauc desvolopadas dins la majoritat dels parlars. Es un ponch comun amb la majoritat de las lengas romanicas e una diferéncia amb lo [[francés]], lo [[francoprovençal]] e lo [[portugués]]. * Las vocalas romanicas ''è, ò'' (tonicas e dobèrtas) an evolucionat vèrs de diftongs davant un iòd [j] o davant un oau [w]: ''è'' es vengut ''iè (ie)'' e ''ò'' es vengut ''uò (uè, ue)'' : ''vèlh > vièlh'', ''nòch (nòit) > nuèch (nuèit/nuòch)''. * La vocala romanica [o] barrada a evolucionat vèrs lo son [u]: ''flor'' [ˈflur]. Es un ponch comun amb certans dialèctes vesins [[nòrd-italian]]s e [[catalan]]s mas es una diferéncia amb la majoritat de las lengas romanicas. * La vocala [a] tonica se manten fòrça ben: latin ''pratu'' > occitan ''prat''. Certans parlars occitans pauc estenduts pòdon conéisser una palatalizacion leugièra de [a] vèrs [æ] o [ɛ], mas aquò es un fenomèn superficial que borrola pas l{{'}}equilibri general de la fonologia. Aquel conservatisme de [a] en occitan es comun amb la majoritat de las lengas romanicas. Es una diferéncia amb las evolucions radicalas del [[francés]] e del [[francoprovençal]] que palatizan e diftongan [a] de manièra sistematica vèrs [ɛ, jɛ] dins certans entorns fonetics. * Las vocalas pòstonicas son solidas e variadas: ''-a'' (prononciada [ɔ, a, ə] segon las regions); ''-e''; ''-i''; ''-o'' (prononciada [u]); e tanben en [[niçard]] ''-u'' (prononciada [y]). Es un ponch comun amb un grand nombre de lengas romanicas mas es una diferéncia amb lo [[francés]] qu{{'}}elimina totas las vocalas pòstonicas (o ben que las neutraliza en [ə]) e que tend a pèrdre l{{'}}accent tonic. Per ex. occitan ''pòrta'' [ˈpɔrtɔ], ''astre'' [ˈastre], ''òli'' [ˈɔli], ''cigarro'' [siˈɣarru] (e en niçard ''aquelu'' [aˈkely]), de comparar amb lo francés ''porte'' [pɔʁt], ''astre'' [astʁ], ''huile'' [ɥil], ''cigare'' [sigaʁ]. * Las vocalas pretonicas son solidas en general e se sèrvan ben, coma dins la majoritat de las lengas romanicas e a la diferéncia del [[francés]]: occitan ''petita'' [peˈtitɔ], francés ''petite'' [ptit]. * Los proparoxitòns (mots accentuats sus l{{'}}avant-avantdarrièra sillaba) an desparegut dins la granda majoritat dels dialèctes occitans, exceptat en [[niçard]] e en [[cisalpenc]]: '''''a'''rma, pag'''i'''na'' (niçard e cisalpenc: '''''à'''nima, p'''à'''gina''). La desparicion dels proparoxitòns es un ponch comun amb lo [[catalan]] [[rosselhonés]], l{{'}}[[aragonés]], lo [[francoprovençal]] e lo [[francés]]; e es una diferéncia amb la majoritat del [[catalan]] e amb las autras lengas romanicas. * La vocala ''o'' atòna es vengua [u], coma dins una part del [[catalan]], del [[nòrd-italian]] e del [[portugués]] (e dins certans mots del [[francés]]): ''port'''a'''r'' [purˈta], ''cig'''a'''rro'' [siˈɣarru]. === Morfologia === * Las terminasons verbalas rèstan pro diferenciadas, gràcias a l{{'}}eiretatge del latin, e fan que los [[Pronom|pronoms]] personals subjèctes son pas necessaris (levat dins una franja estrecha tot al nòrd del domeni occitan). Es un ponch comun amb la majoritat de las lengas romanicas, mas una diferéncia amb lo [[francés]], lo [[francoprovençal]], lo [[nòrd-italian]] e lo [[retoromanic]]. Ex. occitan ''parli'', francés '''''je''' parle''. * Lo preterit de l{{'}}indicatiu e l{{'}}imperfach del subjontiu s{{'}}utilizan sistematicament, coma dins la majoritat de las lengas romanicas, mas a la diferéncia del [[francés]] (lo [[nòrd-italian]], l{{'}}[[italian]] e lo [[romanés]] tendon a abandonar lo preterit dins de mesuras variadas). * S{{'}}utiliza lo subjontiu dins las interdiccions (imperatiu negatiu), mentre que s{{'}}es perdut en [[francés]], en [[francoprovençal]] e en [[italian]]: ''parles pas''. * Las particulas pronominalas ''ne (en, n{{'}})'' (del latin ''inde'') e ''i'' (del latin ''ibi'') s{{'}}utilizan fòrça en occitan, coma dins la majoritat de las lengas romanicas ([[catalan]], [[aragonés]], [[nòrd-italian]], [[italian]], [[francoprovençal]], [[francés]], etc.), mentre qu{{'}}an desparegut en [[castelhan]] e en [[galègoportugués]]. === Lexic === Lo lexic occitan presenta d{{'}}afinitats amb totas las lengas romanicas vesinas: [[catalan]] subretot, mas tanben [[aragonés]], [[nòrd-italian]], [[francoprovençal]] e [[francés]]. Tanben ten certanas racinas comunas amb lo [[basco]] qu{{'}}es pas una lenga romanica. === Sintaxi === Se reportar a la tresena partida de la [[Gramatica occitana segon los parlars lengadocians]] de [[Loís Alibèrt]]. == Codificacion == === Estandardizacion === {{article detalhat|occitan larg}} L{{'}}'''[[occitan larg]]''', nommat tanben '''occitan estandard''' o '''occitan referencial''' (var. '''-au''') es una varietat estandard de la lenga [[occitan]]a. Se desvolopa dins l{{'}}encastre de la [[nòrma classica]] dempuèi los ans 1970 e sa fixacion es pro avançada uèi. Se basa sus la convergéncia de totes los dialèctes de l{{'}}occitan, reconeis la plaça centrala del dialècte lengadocian mas prevei tanben d{{'}}adaptacions regionalas (segon los grands dialèctes) que rèstan convergentas entre elas : aqueles "estandards regionals" son en via de fixacion mai o mens avançada segon las regions. === Grafia === A l{{'}}Edat Mejana l{{'}}occitan s{{'}}escriviá d{{'}}un biais pro unificat e autoctòn que se sona '''[[grafia classica]]'''. Amb la pèrda progressiva de prestigi de la lenga e de tot estatut oficial, aquela tradicion grafica autoctòna se perdèt dins un periòde entre [[1460]] e [[1530]] segon las regions (mas tre la segonda mitat del [[sègle XIII]] dins lo [[Creissent]]; en [[Bearn]] per contra la tradicion de la grafia classica s{{'}}esperlonguèt fins en [[1789]]). L{{'}}occitan, ça que la, contunhèt de s{{'}}escriure de longa durant los sègles XVI a XVIII mas segon un fais de principis diferents d{{'}}autor a autor: èran de grafias afrancesadas (o italianizadas al [[País Niçard]]). En [[1803]], [[Antòni Fabre d'Olivet|Fabre d{{'}}Olivet]] foguèt lo primièr a prepausar de restaurar la '''[[grafia classica]]''', çò es: un sistèma grafic inspirat del de l{{'}}edat mejana. D{{'}}autres autors tanben prepausèron la restauracion mai o mens completa de la grafia classica, coma lo provençal [[Simon Juda Onorat]] en [[1846]]. Mas los primièrs felibres a l{{'}}entorn de [[Frederic Mistral]], [[Josèp Romanilha]] e [[Teodòr Aubanèu]] ne causiguèron un autre, amb la fondacion del [[Felibritge]] en [[1854]]: lor sistèma es apelat '''[[grafia mistralenca]]''' e pus precisament '''[[nòrma mistralenca]]''' perque Mistral ne foguèt lo promotor mai celèbre (mas Romanilha l{{'}}aviá concebut tre [[1853]]). Aquel sistèma, basat sus la correspondéncia son/grafia del francés amb d{{'}}adaptacions e de manlèus al sistèma grafic de l{{'}}edat mejana, aguèt un grand resson. Es la grafia utilizada dins d{{'}}òbras de Mistral coma ''[[Mirèlha]] <Mirèio>'' e dins ''[[Lo Tresaur dau Felibritge]] <Lou Tresor dóu Felibrige>''. Concebut per la fonologia del parlar rodanenc emplegat pels primièrs felibres, lo sistèma grafic mistralenc èra plan mens adaptat pels autres dialèctes. Amb la difusion del [[Felibritge]] fòra de Provença, lo sistèma foguèt donc adaptat o abandonat per d{{'}}autres. Un exemple d{{'}}adaptacion n{{'}}es la ''[[grafia febusiana]]'' de l{{'}}[[escòla Gaston Febus]], pel gascon. Las idèas de tornar a la '''[[grafia classica]]''' contunhèron de trabalhar ça que la de longa lo movement renaissentista. En Lemosin, lo felibre [[Josep Ros]] i trabalhèt en [[1876]], seguit pels felibres lengadocians [[Antonin Perbòsc]] e [[Prospèr Estieu]] dins los ans [[1890]]. Lo lengadocian [[Loís Alibèrt]], amb sa ''[[Gramatica occitana segon los parlars lengadocians]]'' (1935-1937), fixèt mai o mens definitivament los principis d{{'}}una grafia englobanta basada sul sistèma grafic autoctòn, dicha desenant ''grafia classica'' o ''alibertina''. Aquel trabalh precís de codificacion d{{'}}Alibèrt, a l{{'}}escrich coma a l{{'}}oral, fonda pus precisament la '''[[nòrma classica]]'''. Se faguèt una adaptacion de la nòrma classica a l{{'}}ensems dels dialèctes occitans durant los ans [[1950]]-[[1970]], mai que mai gràcias a las òbras del provençal [[Robèrt Lafont]], del gascon [[Pèire Bèc]] e de l{{'}}[[Institut d'Estudis Occitans]]. Dempuèi [[1996]] lo [[Conselh de la Lenga Occitana]] (en collaboracion amb lo [[Gidilòc]]) preseguís la gestion de la nòrma classica. A l{{'}}ora d{{'}}ara, lo sistèma grafic pus utilizat es lo d{{'}}Alibèrt. Ça que la la grafia mistralenca demòra fòrça utilizada en Provença a costat de la grafia classica. Tanben cal senhalar doas autras grafias d{{'}}impacte mendre: la '''[[grafia bonaudiana]]''', fondada per [[Piare Bonaud]] en [[1973]], que fa concurréncia a la grafia classica en [[auvernhat]], e la '''[[grafia de l'Escòla dau Pò|grafia de l{{'}}Escòla dau Pò]]''', version simplificada de la grafia mistralenca, que fa concurréncia a la grafia classica dins las [[Valadas Occitanas]] dempuèi [[1971]]. La grafia es estada, de la fondacion del Felibritge en [[1854]] e fins a l{{'}}ora d{{'}}ara, un grand subjècte de polemicas particularament dins las annadas seissanta e setanta del sègle XX. {| class="wikitable" style="margin: 0 auto; text-align: center; background-color: #F9F9F9; border: 1px solid #AAA;" |- ! colspan="2" | Comparason de las doas grafias màgers |- ! [[Grafia classica]] ! [[Grafia mistralenca]] |- | style="padding: 1em 1.5em;" | '''Mirèlha, Cant I (F. Mistral)'''<br /><small>(transcripcion)</small> Cante una chata de Provença.<br /> Dins leis amors de sa jovença,<br /> A travèrs de la Crau, vèrs la mar, dins lei blats,<br /> Umble [Umil] escolan dau grand Omèra [Omèr],<br /> Ieu la vòle seguir. Coma èra<br /> Ren qu{{'}}una chata de la tèrra,<br /> En fòra de la Crau se n{{'}}es gaire parlat. | style="padding: 1em 1.5em;" | '''Mirèio, Cant I (F. Mistral)'''<br /><small>(tèxt d{{'}}origina)</small> Cante uno chato de Prouvènço.<br /> Dins lis amour de sa jouvènço,<br /> A travès de la Crau, vers la mar, dins li blad,<br /> Umble escoulan dóu grand Oumèro,<br /> Iéu la vole segui. Coume èro<br /> Rèn qu{{'}}uno chato de la terro,<br /> En foro de la Crau se n{{'}}es gaire parla. |} {{Grafias}} === Ligams intèrnes === * [[nòrma lingüistica]] ** [[nòrma classica]] *** [[alfabet occitan]] *** [[pronóncia de l'occitan|pronóncia de l{{'}}occitan]] *** [[occitan larg]] *** [[Loís Alibèrt]] *** [[Conselh de la Lenga Occitana]] *** [[Gidilòc]] *** [[IEO]] ** [[nòrma mistralenca]] ** [[nòrma bonaudiana]] ** [[nòrma de l'Escòla dau Pò|nòrma de l{{'}}Escòla dau Pò]] == Dialectologia == === Generalitats === [[Fichièr:Occitan dialects.svg|vinheta|{{Legenda|#0072b2|[[Auvernhat]]|bordadura=cap}}{{Legenda|#56b4e9|[[Gascon]]|bordadura=cap}}{{Legenda|#e69f00|[[Lengadocian]]|bordadura=cap}}{{Legenda|#f0e442|[[Lemosin (dialècte)|Lemosin]]|bordadura=cap}}{{Legenda|#d55e00|[[Provençal]]|bordadura=cap}}{{Legenda|#cc79a7|[[Vivaroalpenc]]|bordadura=cap}}]] [[Fichièr:Dialectes de l'occitan selon Jules Ronjat.jpg|thumb|right|Los dialèctes de l{{'}}occitan segond Ronjat.]] Tradicionalament òm considèra que l{{'}}occitan ten sièis grands dialèctes : lo [[gascon]] a l{{'}}oèst, lo [[lengadocian]] e lo [[provençau|provençal]] ([[provençau]]) al sud, lo [[lemosin (dialècte)|lemosin]], l{{'}}[[auvernhat]] e lo [[vivaroaupenc (dialècte)|vivaroalpenc]] al nòrd. Los dialèctes son nommats mai que mai segon de divisions provincialas ancianas mas i a pas de correspondéncia exacta entre los dialèctes e las províncias: en Provença se parla [[provençau|provençal]] mas atanben [[vivaroaupenc (dialècte)|vivaroalpenc]], en Auvèrnha [[auvernhat]] e [[lengadocian]], en Lengadòc [[lengadocian]], [[auvernhat]], [[provençau|provençal]], [[gascon]] e [[vivaroaupenc (dialècte)|vivaroalpenc]], etc. Fòra del cas particular del [[gascon]] (e encara), la transicion entre los dialèctes es plan rarament brutala e un parlar considerat coma de [[lengadocian]] o de [[provençau|provençal]] pòt tenir un fais de caracteristicas d{{'}}un autre dialècte o de caracteristicas pròprias: podèm citar lo [[niçard]], lo cevenòl, lo [[gavaldanés]] o lo brageiragués. Entre los parlars de transicion cap a las lengas vesinas, podèm citar lo [[roiasc]] e los parlars del [[Creissent]]. Cèrts autors coma [[Pèire Bèc]] an prepausat un segond tipe d{{'}}estructuracion de l{{'}}espaci lingüistic occitan. Pèire Bec definís tres grands complèxes supradialectals: l{{'}}arvèrnomediterranèu, l{{'}}occitan central e l{{'}}aquitanopirenenc (vejatz çai sota). === Classificacion dialectala === [[Fichièr:Dialectes de l'occitan selon Pierre Bec.jpg|thumb|right|Dialèctes de l{{'}}occitan segon Pèir Bèc.]] Segon lo lingüista [[Pèire Bèc]]<ref>[[Pèire Bèc|BÈC Pèire]] (1973) = BEC Pierre, ''Manuel pratique d’occitan moderne'', coll. Connaissance des langues, París: Picard</ref>. * '''''grop [[gascon]]''''', constituit d{{'}}un sol dialècte ** [[gascon]] (inclusent l{{'}}[[aranés]]) * '''''grop [[nòrd-occitan]]''''' ** [[lemosin]] ** [[auvernhat]] ** [[vivaroalpenc]] * '''''grop [[sud-occitan]]''''' ** [[provençal]], dich localament [[provençau]] (inclusent lo [[niçard]]) ** [[lengadocian]] * ('''''[[catalan]]''''', lenga per elaboracion qu{{'}}es venguda independenta de l{{'}}occitan) === Classificacion supradialectala === [[Fichièr:Bec supradialectal.jpg|thumb|right|Classificacion supradialectala de l{{'}}occitan segon Pèir Bèc]] Segon lo lingüista [[Pèire Bèc]]<ref>[[Pèire Bèc|BÈC Pèire]] (1973) = BEC Pierre, ''Manuel pratique d’occitan moderne'', coll. Connaissance des langues, París: Picard</ref>. Aquesta classificacion supradialectala es compatibla amb la precedenta, mas se fa segon de critèris diferents. * '''''Grop [[arvèrnomediterranèu]]''''' ** [[lemosin]] ** [[auvernhat]] ** [[vivaroalpenc]] ** [[provençal]] (inclusent lo [[niçard]]) * '''''Grop [[occitan central]]''''' ** [[lengadocian]] (exceptat lo sosdialècte [[lengadocian meridional]]) * '''''Grop [[aquitanopirenenc]]''''' ** [[lengadocian meridional]] ** [[gascon]] ** ([[catalan]], lenga per elaboracion qu{{'}}es venguda independenta de l{{'}}occitan) [[Fichièr:Sumien supradialectal.jpg|thumb|right|Classificacion supradialectala de l{{'}}occitan segon Domergue Sumien]] La classificacion supradialectala es estada reformulada ansin, pus recentament<ref>[[Domergue Sumien|SUMIEN Domergue]] (2006) ''La standardisation pluricentrique de l{{'}}occitan: nouvel enjeu sociolinguistique, développement du lexique et de la morphologie'', coll. Publications de l{{'}}Association Internationale d{{'}}Études Occitanes, Turnhout: Brepols</ref>. * '''''Grop [[arvèrnomediterranèu]]''''' ** ''Sosgrop [[transoccitan]]'' *** [[lemosin]] *** [[auvernhat]] *** [[vivarodaufinenc]] ([[vivaroalpenc]] de l{{'}}oèst) *** [[provençal general]] (provençal maritim e rodanenc, sens lo [[niçard]]) ** ''Sosgrop [[niçardoalpenc]]'' *** [[niçard|provençal niçard]] *** [[alpenc]] ([[vivaroalpenc]] de l{{'}}èst) * '''''Grop [[preïberic]]''''' ** ''Sosgrop [[occitan central]]'' *** [[lengadocian]] (exceptat lo sosdialècte [[lengadocian meridional]]) ** ''Sosgrop [[aquitanopirenenc]]'' *** [[lengadocian meridional]] *** [[gascon]] *** ([[catalan]], lenga per elaboracion qu{{'}}es venguda independenta de l{{'}}occitan) [[Imatge:Carta de l'occitania.svg|thumb|left|Los grands dialèctes e las vilas principalas d{{'}}Occitània.]] === Dialèctes ancians === *[[occitan aguiainés]] †, dialècte del grop ''[[nòrd-occitan]]'' o ''[[transoccitan]]'', parlat en lo nòrd-oèst d'[[Aquitània]] (la majoritat del domèni del [[peitavin-sentongés]]) fòrça similar au [[lemosin]]. *[[occitan transpirenenc]] †, dialècte del grop ''[[gascon]]'' o ''[[aquitanopirenenc]]'' parlat al sud dels [[Pirenèus]]. *[[shuadit]] †, dialècte del grop ''[[sud-occitan]]'' o ''[[transoccitan]]'', parlar dels [[jusieus]] en [[Provença]]. *[[judeogascon]] †, dialècte gascon parlat per de jusieus iberians en [[Gasconha]]. *[[caló occitan]] †, dialècte entre lo [[romaní]] e l'occitan. *[[lenga shiulada pirenenca]] † (shiulat d'[[Aas]]), basada sul [[gascon]]. == Ligams == * L'[https://ieo-oc.org/?lang=oc Institut d'Estudis Occitans - IEO]: Associacion istorica dau Renaissentisme occitan. *[http://www.academiaoccitana.eu/ Academia Occitana] Lo diccionari de l{{'}}Academia de la Lenga Occitana * [http://www.locongres.org/oc ''Lo Congrès''] Lo diccionari de ''Lo Congrès'' *[http://booksnow1.scholarsportal.info/ebooks/oca9/18/dictionnairefran01piat/dictionnairefran01piat.pdf ''Dictionnaire français-occitanien'' de Louis Piat que explica detalhadament las caracteristicas dels dialèctes occitans] * [https://web.archive.org/web/20070808051904/http://gallica.bnf.fr/scripts/catalog.php?CT=(N007485%7CN007486) Lo Tresaur dau Felibritge] Lo diccionari mai gròs de l{{'}}occitan, de [[Frederic Mistral]] (vejatz tanben lo [[TDF|ligam intèrne]]) * [http://www.lexilogos.com/occitan_langue_dictionnaires.htm Lexilogos] Una colleccion interessanta de ligams, mas la concepcion de l{{'}}occitan i es pas totjorn fisabla. * [http://occitanet.free.fr/oc/index.html Occitanet] * [https://web.archive.org/web/20060618161534/http://revistadoc.org/index.php?lng=fr Lingüistica Occitana] Revista electronica de lingüistica occitana * [https://web.archive.org/web/20110721021159/http://gianni.vacca.perso.sfr.fr/guilhemix/CLO0.html Conselh de la Lenga Occitana] Preconizacions dins la [[nòrma classica]] de l{{'}}occitan * [http://www.marraire.com/ Marraire (l{{'}}occitan en Velai e al nòrd de Vivarés)] * [http://www.aieo.org/ Associacion Internacionala d{{'}}Estudis Occitans] * [https://web.archive.org/web/20070105025109/http://www.institutoccitan.com/accueil.html Institut Occitan (Pau)] * [http://www.bedt.it/ Bibliografia electronica dels trobadors] * [https://web.archive.org/web/20061209094354/http://br.groups.yahoo.com/group/parlar_occitan/ Parlar Occitan] Grop de discussion EN occitan * [https://web.archive.org/web/20080719004632/http://tech.groups.yahoo.com/group/la-lenga-occitana/ La Lenga Occitana] Grop de discussion SUS l{{'}}occitan * [https://web.archive.org/web/20061012161412/http://listes.cict.fr/wws/info/list-oc Lista Òc] Grop de discussion (non moderat) * [https://web.archive.org/web/20061006032144/http://www.crdp-montpellier.fr/occitan/direenoc.htm Exercicis en lenga occitana] * https://web.archive.org/web/20061130210616/http://www.crdp-toulouse.fr/themadoc/occitan/plan.htm * https://web.archive.org/web/20070930005428/http://www.up.univ-mrs.fr/tresoc/somoc.htm Banca de tèxtes numerizats * [http://www.dom.badw-muenchen.de/ Diccionari de l{{'}}occitan medieval] * [http://www.chez.com/lengadoc/lexic_medieval.htm Lexic de l{{'}}occitan medieval] * [http://thesaurus.unice.fr/ Thesaurus Occitan] Basa de donadas dialectologicas multimèdia * [http://www.occitan-oc.org Òc per l{{'}}occitan] Annuari de las entrepresas e organismes amb lo certificat "òc per l{{'}}occitan" * [https://web.archive.org/web/20110106193621/http://ostaldoccitania.net/ Ostal d{{'}}Occitània de Tolosa] l{{'}}Ostal de las associacions occitanas de Tolosa == Nòtas == {{Referéncias|grop=nòta}} == Referéncias == {{Wikiccionari|occitan}} {{Referéncias}} {{Semiproteccion‎}} [[Categoria:Inventari de lengas]] [[Categoria:Occitan|*]] o5qzna9ihcpdd4d81laaj7gwnmrkbok 0 24243 2509895 2509853 2026-10-03T09:49:19Z Alaric 506 44932 Manca Delamarre 2509895 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{omon|Cròc}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Cròc | nom2 = ''Crocq'' | imatge = Crocq_tours.jpg | descripcion = Las tors dau chasteu de Cròc. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Crocq_(23).svg | escais = | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | ist = {{Lemosin}} | departament = {{Cruesa}} | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Ausança|Ausança]] (chapluec dau [[canton de Cròc]] davant 2015) | insee = 23069 | cp = 23260 | cònsol = Christian Carton | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | longitud = 2.368056 | latitud = 45.869167 | alt mini = 640 | alt mej = 786 | alt maxi = 829 | km² = 14.16 | gentilici = |}} '''Cròc''' (''Crocq'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha (Lemosin)|Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Z-es la vila ont comencèt, segon lo cronicaire [[sarladés]] Joan Tarde, la revòlta païsana dicha daus [[Susmauta deus Crocants|Crocants]]. ==Geografia== [[File:Carta dau Lemosin.svg|left|thumb|''Cròc'' dins l'anciana region Lemosina, sas vilas e borgs principaus]] [[Imatge:Map commune FR insee code 23069.png|thumb|upright=1.5|center|Comunas a l'entorn.]] {{clr}} ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Cròc | nòrd = [[Sent Orador de Cròc]] | nòrd-èst = | èst = [[Basvila]] | sud-èst = [[Flaiac (Marcha)|Flaiac]] | sud = | sud-oèst = [[Sent Anhan de Cròc]] | oèst = [[Sent Maurzis (Cruesa)|Sent Maurzis]] | nòrd-oèst = [[Sent Pardós d'Arnèt]] }} ==Toponimia== La prononciacion locala es /cro /. Las fòrmas ancianas son ''Croc'' en 1249, 1256, 1420, 1710, etc, ''de Croco'' en 1261, etc <ref name = ylav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 77-78</ref>. Lo borg es sus lo varsant del Pueg ''Rochat''. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], l'etime seriá ''*c(a)r-occu'', preceltic <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 58</ref>. Segon Ives Lavalada, l'etime es lo prelatin ''*KRUK-K'' « cima peirosa ». E Lavalada compara amb ''Crocq'', sus un replanat naut, a [[Aguson e Chantòsma]], ''Cruq'' (divers departaments, pus al sud, La Crochòta a [[Clergós]], etc <ref name = ylav/>. ==Istòria== En 1836, la comuna de (Lo) Montelhguilhèm (nom supausat) saguet incorporada a Cròc <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=11122</ref>. (Lo) Montelhguilhèm es au sud de Cròc, un pauc a l'oèst de la RD 996. Es indicada coma paròcha sus la mapa de Cassini (segonda meitat del segle XVIII). ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23069 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Christian Carton |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Jean-Luc Pierron |Partit= |Qualitat= pompier }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat=Jacques Longchambon |Partit=[[PS]] |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin=2008 |Identitat= Pierre Persignat |Partit= divers mança |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1996]] |Fin= 2001 |Identitat= Jean-Marie Battut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1996 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23069 |1793=617 |1800=521 |1806=500 |1821=517 |1831=737 |1836=1056 |1841=1045 |1846=1068 |1851=1069 |1856=1032 |1861=1080 |1866=1147 |1872=1020 |1876=1046 |1881=1050 |1886=1074 |1891=1123 |1896=1049 |1901=1032 |1906=942 |1911=1013 |1921=826 |1926=866 |1931=861 |1936=800 |1946=812 |1954=759 |1962=704 |1968=746 |1975=844 |1982=834 |1990=674 |1999=546 |cassini=11122 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|069}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|069}}/14.16) round 2}}}} ab/km². ===(Lo) Montelhguilhèm=== {{Demografia |insee=15023 |1793=181 |1800=160 |1806=164 |1821=217 |1831=209 |cassini=23336 |}} ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ph7eoh0uzrik80eetq9a3h1t2cap0h2 2509900 2509895 2026-10-03T10:53:50Z Alaric 506 44932 2509900 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{omon|Cròc}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Cròc | nom2 = ''Crocq'' | imatge = Crocq_tours.jpg | descripcion = Las tors dau chasteu de Cròc. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Crocq_(23).svg | escais = | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | ist = {{Lemosin}} | departament = {{Cruesa}} | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Ausança|Ausança]] (chapluec dau [[canton de Cròc]] davant 2015) | insee = 23069 | cp = 23260 | cònsol = Christian Carton | mandat = [[2026]]-[[2032]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | longitud = 2.368056 | latitud = 45.869167 | alt mini = 640 | alt mej = 786 | alt maxi = 829 | km² = 14.16 | gentilici = |}} '''Cròc''' (''Crocq'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha (Lemosin)|Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Z-es la vila ont comencèt, segon lo cronicaire [[sarladés]] Joan Tarde, la revòlta païsana dicha daus [[Susmauta deus Crocants|Crocants]]. ==Geografia== [[File:Carta dau Lemosin.svg|left|thumb|''Cròc'' dins l'anciana region Lemosina, sas vilas e borgs principaus]] [[Imatge:Map commune FR insee code 23069.png|thumb|upright=1.5|center|Comunas a l'entorn.]] [[Imatge:Crocq_procession.jpg|thumb|600px|center|Procession a Cròc dins la prumeira mitat de las annadas 60]] {{clr}} ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Cròc | nòrd = [[Sent Orador de Cròc]] | nòrd-èst = | èst = [[Basvila]] | sud-èst = [[Flaiac (Marcha)|Flaiac]] | sud = | sud-oèst = [[Sent Anhan de Cròc]] | oèst = [[Sent Maurzis (Cruesa)|Sent Maurzis]] | nòrd-oèst = [[Sent Pardós d'Arnèt]] }} ==Toponimia== La prononciacion locala es /cro /. Las fòrmas ancianas son ''Croc'' en 1249, 1256, 1420, 1710, etc, ''de Croco'' en 1261, etc <ref name = ylav>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 77-78</ref>. Lo borg es sus lo varsant del Pueg ''Rochat''. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], l'etime seriá ''*c(a)r-occu'', preceltic <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 58</ref>. Segon Ives Lavalada, l'etime es lo prelatin ''*KRUK-K'' « cima peirosa ». E Lavalada compara amb ''Crocq'', sus un replanat naut, a [[Aguson e Chantòsma]], ''Cruq'' (divers departaments, pus al sud)La Crochòta a [[Clergós]], etc <ref name = ylav/>. </br> Quò's estonable que I. Lavalada cite pas [[Xavier Delamarre]], que coneis. Lo celtic ''crouco-'' representa « suc, montelh » <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 130</ref>. Amai se ''o'' de ''crouco-'' es long, una diferenciacion (dissimilacion) en ''-ò'' es normala e lo passatge de ''*cròuc-'' a ''cròc-'' presenta pas de las dificultats tarriblas <ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'', ed. Errance, 2na edicion, 2008, p. 130</ref>. ==Istòria== En 1836, la comuna de (Lo) Montelhguilhèm (nom supausat) saguet incorporada a Cròc <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=11122</ref>. (Lo) Montelhguilhèm es au sud de Cròc, un pauc a l'oèst de la RD 996. Es indicada coma paròcha sus la mapa de Cassini (segonda meitat del segle XVIII). ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23069 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Christian Carton |Partit= |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= 2026 |Identitat=Jean-Luc Pierron |Partit= |Qualitat= pompier }} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2020 |Identitat=Jacques Longchambon |Partit=[[PS]] |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin=2008 |Identitat= Pierre Persignat |Partit= divers mança |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1996]] |Fin= 2001 |Identitat= Jean-Marie Battut |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1996 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23069 |1793=617 |1800=521 |1806=500 |1821=517 |1831=737 |1836=1056 |1841=1045 |1846=1068 |1851=1069 |1856=1032 |1861=1080 |1866=1147 |1872=1020 |1876=1046 |1881=1050 |1886=1074 |1891=1123 |1896=1049 |1901=1032 |1906=942 |1911=1013 |1921=826 |1926=866 |1931=861 |1936=800 |1946=812 |1954=759 |1962=704 |1968=746 |1975=844 |1982=834 |1990=674 |1999=546 |cassini=11122 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|069}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|069}}/14.16) round 2}}}} ab/km². ===(Lo) Montelhguilhèm=== {{Demografia |insee=15023 |1793=181 |1800=160 |1806=164 |1821=217 |1831=209 |cassini=23336 |}} ==Luecs e monuments== <gallery> CP_Crocq_manufacture_de_peaux_de_lapin_Chapal.jpg|la manufactura de pèls de lapin Chapal. Dolmen_d'Urbe.JPG|Peira de fadas d'''Urbe''. Les_tours_de_Crocq_(3).jpg|Lo chastèl. Crocq_depuis_la_tour_(1).jpg|Lo borg vist dempuei las tors. Église_Saint-Éloi_de_Crocq,_clocher.jpg|Lo clochèir vist dempuei las tors. Crocq_depuis_la_tour.jpg|Taula d'orientacion de las tors. Crocq08.JPG|Mòla e truelh d'òli. Notre_Seigneur_Jésus-Christ.JPG|Calvari. Crocq04.JPG|Chapela de la Visitacion. Crocq.Visitation3.jpg|Placa dins la chapela de la Visitacion. Crocq.Visitation1.jpg Partie_1_-_Triptyque_St_Eloi.jpg|Triptique de la vida de Sent Aleg. Partie_2_-_Triptyque_St_Eloi.jpg Partie_3_-_Triptyque_St_Eloi.jpg Partie_4_-_Triptyque_St_Eloi.jpg Crocq06.JPG|Potz monolitique. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 0ya1aruvopubtuqu1yg4gtw9xm13w8v 0 29382 2509874 2455348 2026-10-02T16:54:32Z Michel Chauvet 15085 2509874 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Taxobox debuta | vegetal | ''Olea europaea'' | Olea_europaea_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-229.jpg | Planca d’illustracion d’''Olea europaea'' per [[Franz Eugen Köhler]] dins ''[[Plantas medicinalas de Köhler]]''. | classification=tropicos }} {{Taxobox | classa | Equisetopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Magnoliidae }} {{Taxobox | superòrdre | Asteranae }} {{Taxobox | òrdre | Lamiales }} {{Taxobox | familha | Oleaceae }} {{Taxobox | genre | Olea }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Olea europaea | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox fin}} L’'''oliu''' o l''''olivièr''' (var. '''olivier''') es un [[arbre]] de la familha de las [[oleacèa]]s cultivat per son fruch, l'[[oliva]], que produtz tanben d'[[Òli d'oliva|òli]] famós per la cosina. ''Olea europaea'' es una de las 35 espècias del genre ''Olea'' que son presentas dins tota la zona [[Mar Mediterranèa|mediterranèa]] ont s'espandiguèron dempuèi mantun millenni a partir de l'[[Orient Mejan]]. ==Galariá== <gallery> Old olive tree in Karystos, Euboia, Greece.jpg|Olivier ancian en [[Grècia]]. Olives_noires.jpg|Fotografia d'olivas. </gallery> ==Vejatz tanben== *[[oliva]] *[[Òli d'oliva]] [[Categoria:Flòra (nom scientific)|Olea europeae]] [[Categoria:Arbre]] [[Categoria:Flòra mediterranèa]] [[Categoria:Planta utila]] [[Categoria:Planta oleaginosa]] [[Categoria:Planta medicinala]] 2yb6ky10se9msfogkypafrsacnlx7j8 0 39730 2509894 2263605 2026-10-03T09:49:18Z Kontributor 2K 52367 2509894 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom = La Cressa | nom2 = ''La Cresse'' | imatge = La Cresse-panorama.jpg | descripcion = Panorama sul centre de la Cressa. | lògo = cap | escut = Blason ville fr la Cresse (Aveyron).svg | ist = {{Roergue}}<br/>{{Guiana}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Milhau|Milhau]] | canton = Tarn e Causses ([[Canton de Peiralèu]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Milhau Grands Causses|CC de Milhau Grands Causses]] | insee = 12086 | sitweb = | cp = 12640 | cònsol = Danièle Vergonnier | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = Cressois (en [[francés]]) | longitud = 3.13055555556 | latitud = 44.1786111111 | alt mini = 372 | alt mej = 410 | alt maxi = 868 | ectaras = 1906 | km² = 19.06 |}} '''La Cressa'''<ref>Peyreleau, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1999</ref>{{RepTopMP}} (''La Cresse'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Roergue|roergassa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Avairon (departament)|Avairon]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 12086.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=12086 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Danièle Vergonnier |Partit=[[UMP|UMP, LR]] |Qualitat= retirada, conselhièra generala (2001-2015) puèi departamentala (2015-) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=12086 |1793=371 |1800=398 |1806= |1821= |1831= |1836=455 |1841=451 |1846=456 |1851=459 |1856=420 |1861=415 |1866=416 |1872=366 |1876=397 |1881=404 |1886=379 |1891=410 |1896=407 |1901=404 |1906=371 |1911=330 |1921=269 |1926=270 |1931=254 |1936=254 |1946=230 |1954=212 |1962=246 |1968=239 |1975=214 |1982=231 |1990=255 |1999=273 |2004=300 |2006= |2007= |2008= |2009=326 |cassini=11030 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== * L'anciana glèisa de Sant Martin. <gallery> La_Cresse-four_communal.jpg|Forn comunal. Tarn_la_Cresse_pont_D512_aval.jpg|Tarn entre La Cressa e Compèire. La Cresse-Saint-Martin du Pinet.jpg|Sent Martin de Pinet. La Cresse-St-Martin du Pinet.jpg|Fàcia laterala Nòrd. La Cresse-Saint-Martin du Pinet-2.jpg|Fàcia frontala amb lo cementèri. La Cresse-Saint-Martin du Pinet-3.jpg|Vista Nòrd-oèst. La Cresse-Saint-Martin du Pinet-4.jpg|Fàcia laterala Sud costat Tarn. Eglise Ruinée au bord du Tarn au Pinet (La Cresse) -1.JPG|Glèisa arroïnada al Pinet. </gallery> {{Messatge galariá}} ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Avairon]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl|Portal Roergue|Portal Guiana}} {{Comunas d'Avairon}} [[Categoria:Comuna d'Avairon]] [[Categoria:Comuna de Roergue]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] 33qkd8n5z7jo3t3kxp90o184lb7lz63 0 39900 2509897 2263032 2026-10-03T09:58:15Z Kontributor 2K 52367 2509897 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana |carta=oc | nom2=''Le Clapier'' |nom=Lo Clapièr | imatge=Le_Clapier-Abisde_de_l'église_de_Saint_Xist-20120624.jpg | descripcion= Còr de la glèisa de Sent Cirgue (sègle X ?) a ''Saint Xist'' | lògo=cap |escut=Blason ville fr le Clapier (Aveyron).svg |escais= | region ist = {{Roergue}}<br/>{{Guiana}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Milhau|Milhau]] | canton = Los Causses-Rogièrs ([[Canton de Cornus|Cornus]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Larzac e Vals|CC de Larzac e Vals]] |insee=12067 | sitweb= |cp=12540 |cònsol= Philippe Gout |mandat=[[2020]]-[[2026]] |longitud=3.17333333333 |latitud=43.8319444444 |alt mini=459 |alt mej=648 |alt maxi=803 |ectaras=1960 |km²=19.6 |gentilici=Clapierois (en [[francés]]) }} '''Lo Clapièr'''<ref>Cornus, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1997</ref>{{RepTopMP}} (''Le Clapier'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Roergue|roergassa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Avairon (departament)|Avairon]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 12067.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=12067 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Philippe Gout |Partit= |Qualitat= tecnician}} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin=2020 |Identitat=Raymond Fabreguettes |Partit= |Qualitat= retirat agricòla}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=12067 |1793=550 |1800=615 |1846=480 |1851=509 |1856=475 |1861=473 |1866=476 |1872=480 |1876=436 |1881=464 |1886=504 |1891=410 |1896=404 |1901=367 |1906=335 |1911=291 |1921=241 |1926=225 |1931=227 |1936=193 |1946=150 |1954=145 |1962=119 |1968=96 |1975=79 |1982=71 |1990=67 |1999=65 |2006=76 |2007= |2008= |2009= |cassini=9597 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Avairon]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl|Portal Roergue|Portal Guiana}} {{Comunas d'Avairon}} [[Categoria:Comuna d'Avairon]] [[Categoria:Comuna de Roergue]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] aqlqwqa9osefa66jz0pz2ebtl2qrf2b 0 49220 2509889 2263759 2026-10-03T09:22:28Z Kontributor 2K 52367 2509889 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = L'Estrada e Toels | nom2 = ''Lestrade-et-Thouels'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason ville fr Lestrade-et-Thouels (Aveyron).svg | escais = | ist = {{Roergue}}<br/>{{Guiana}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Milhau|Milhau]] | canton = Raspas e Leveson ([[Canton de Sant Roma de Tarn|Sant Roma de Tarn]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Musa e de las Raspas de Tarn|CC de Musa e de las Raspas de Tarn]] | insee = 12129 | sitweb = | cp = 12430 | cònsol = Bernard Castanier | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 44.0603 | longitud = 2.6603 | alt mej = 720 | alt mini = 315 | alt maxi = 803 | km² = 42.27 | sens = 454 | data-sens = 1999 | dens = 10 |}} '''L'Estrada e Toels'''<ref>''L'Estrada e Toels'' segon lo libre ''De Roèrgue a Avairon, Marc Vaissière, 2005''</ref>{{,}}{{RepTopMP}} (''Lestrade-et-Thouels'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Roergue|roergassa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Avairon (departament)|Avairon]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 12129.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] == Istòria == A la revolucion francesa, la municipalitat puèi comuna se ditz Toels. Lo transfèrt del caplòc de comuna a L'Estrada es oficializat en 1883 pel cambiament de nom de la comuna. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=12129 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=març de [[2001]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Bernard Castanier |Partit= |Qualitat= retirat de quadre }} {{Elegit |Debuta= |Fin=2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 12129 |1793=314 |1800=1050 |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846=1213 |1851=1235 |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=1215 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=1134 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=736 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=454 |2005=429 |2006= |2007= |2008= |2009= |2010=467 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Avairon]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl|Portal Roergue|Portal Guiana}} {{Comunas d'Avairon}} [[Categoria:Comuna d'Avairon]] [[Categoria:Comuna de Roergue]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] 2rs8cm7n980zq84a0avo3rfvvrzykb9 0 60724 2509880 2509858 2026-10-02T18:46:06Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png]] → [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]]) 2509880 wikitext text/x-wiki {{Cap d'estat o govèrn | Nom= Tomáš Garrigue Masaryk | Imatge= [[Imatge:Tomáš G Masaryk1918.jpg|180px]] | Títol_politic=President | Nacion= de [[Checoslovaquia]] | Periòde_govèrn1= entre lo [[14 de novembre]] de [[1918]] e lo [[14 de decembre]] de [[1935]] | Predecessor1= | Successor1= [[Edvard Beneš]] | Periòde_govèrn2= | Jorn_Naissença= [[7 de març]] de [[1850]] | Luòc_Naissença= Hodonín, [[Èmpèri Austriac]] | Jorn_Mòrt= [[14 de setembre]] de [[1937]] | Luòc_Mòrt= Lány, [[Checoslovaquia]] | Maridat_amb= Charlotte Garrigue | Profession= òme politic, sociològ e filosòf | Partit= }} '''Tomáš Garrigue Masaryk''' (nascut '''Tomáš Jan Masaryk''' a Hodonin, [[1850]]-[[1937]]) òme politic, sociològ e filosòf foguèt lo primièr president de [[Checoslovaquia]]. Governèt entre [[1918]] e [[1935]]. Faguèt sieu lo nom occitan de sa femna Charlotte Garrigue, nascuda a New York, d'una familha d'uganauds exilhats al Danemarc. {{Clr}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= cap |aprèp=[[Edvard Beneš]]|nom=<br />[[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).svg|80px]]<br />[[Lista dels presidents de Checoslovaquia|President de Checoslovaquia]] <br /> [[14 de novembre]] de [[1918]] - [[14 de decembre]] de [[1935]]}} {{DEFAULTSORT:Masaryk, Tomas}} [[Categoria:President de Checoslovaquia]] [[Categoria:Naissença en 1850]] [[Categoria:Decès en 1937]] 0uaoqqxxq1zto1thrdirh4lav6z6bi5 0 65474 2509884 2507790 2026-10-02T21:35:14Z Kent Wang 65448 /* Tresen viatge en Índia (1524) */ Tomb of Vasco da Gama 8515.jpg 2509884 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Gregório Lopes - Vasco da Gama (ca 1524).jpg|thumb|Vasco da Gama]] '''Vasco da Gama''' o '''Vasco de Gama''' ([[Sines]], [[1460]] o [[1469]] — [[Cochin]], [[Índia]], lo 24 de decembre de 1524) foguèt un navegador e explorador [[Portugal|portugués]]. Dins l'Èra de las [[Grandas Descobèrtas]], foguèt comandant de las primièras naus a navegar dirèctament d'[[Euròpa]] fins a [[Índia]], dins lo pus long viatge oceanic fins a ara realizat, superior a un torn complet del monde per l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]].<ref>Diffie, Bailey W. and George D. Winius, "Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1580", p.176</ref> A la fin de sa vida foguèt, per un cort periòde, governador de l'Índia Portuguesa amb lo títol de vicerei. == Jovença == Vasco da Gama nasquèt benlèu en 1460<ref>[https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html Vasco da Gama: Round Africa to India, 1497–1498 CE, ''Modern History Sourcebook''. visitado a 27 de Junho de 2007]</ref> o en 1469,<ref>[http://www.newadvent.org/cathen/06374a.htm Vasco da Gama, ''<nowiki/>'']''[[Catholic Encyclopedia]]''<span>, 27 de Junho de 2007.</span></ref> a [[Sines]], dins la còsta sud èst de [[Portugal]], benlèu dins un [[ostal]] prèp de la glèisa de Nòstra Dama ''das Salas,'' Sines, un dels pichons pòrts de la còsta del [[Alentejo]]. Vasco da Gama èra lo filh d'[[Estêvão da Gama]], que foguèt en 1460 cavalièr de l'ostal de D. [[Fernando de Portugal, Duque de Viseu]].<ref name=ames>{{cite book|title=The Globe Encompassed|url=https://archive.org/details/globeencompassed0000ames|author=Ames, Glenn J.|page=[https://archive.org/details/globeencompassed0000ames/page/27 27]|isbn=0131933884|date=2008|accessdate=10-1-2008}}</ref> D. Fernando lo nomenèt ''alcaide-mor'' (Cònsol Major) de Sines e li permetèt de recebre una pichona recepta dels [[Impòst|impòstes]] sus la fabricacion de [[sabon]] a [[Estremoz]]. Estêvão da Gama foguèt maridat amb Dona Isabel Sodré, filha de João Sodré (tanben conegut coma João de Resende). Sodré, qu'èra d'ascendéncia [[Anglatèrra|anglesa]], ligat amb l'Ostal del prince Diogo, duc de [[Viseu]], filh del rei D. [[Duarte de Portugal|Duarte I de Portugal]] e governador de l'''Ordem Militar de Cristo'' (Ordre Militar del Crist).<ref>Subrahmanyam 1997, p.61</ref> Se sap pas gaire del començament de la vida de Vasco da Gama. L'[[Istòria|istorian]] [[Portugal|portugués]] Teixeira de Aragão mostrèt qu'estudièt a [[Évora]], ont auriá aprés las [[matematicas]] e la navegacion. Es evident que Vasco da Gama coneissiá ben l'[[astronomia]], e es possible qu'estudièt amb l'astronòm [[Abraão Zacuto]].<ref>Subrahmanyam 1997, p.62</ref> En 1492, lo rei D. [[João II de Portugal]] envièt Vasco Gama al [[Pòrt (marina)|pòrt]] de [[Setúbal]], al sud de [[Lisbona]] e dins l'[[Algarve]] per capturar de [[Naviri|naus]] [[França|francesas]] en represalhas de las depredacions faitas en temps de [[patz]] contra la navegacion portuguesa - una tasca que Vasco da Gama efectuèt lèu e eficaçament. == Descobèrta de rotas maritimas cap a Índia (1497-1499) == === Precedents === [[Fichièr:Caminho maritimo para a India.png|thumb|350px|Viatge de Vasco da Gama (en negre) e los viatges anteriors de [[Pêro da Covilhã]] (irange) e [[Afonso de Paiva]] (blau), amb las rotas percorregudas abans que se separen en verd.]] Dempuèi lo començament del sègle XV, jos l'impulsion de l'[[Infante D. Henrique]], los [[Portugal|portugueses]] aprigondiguèron la coneissença del [[Litorau|litoral]] [[Africa|african]]. Dempuèi los ans 1460, l'objectiu èra de capitar a contornar l'extremitat sud del [[continent]] african per accedir atal a las riquesas d'[[Índia]] – [[pebre]], [[Argent (metal)|argent]] e d'autras especialitats – en establissent una rota maritima de fisança. La Republica de [[Venècia]] dominèt una granda partida de las rotas comercialas entre [[Euròpa]] e [[Asia]], e dempuèi 1453 la casuda de [[Constantinòple]] limitèt lo comèrci e argumentèt los còstes. Portugal pretendiá d'utilizar la rota iniciada per [[Bartolomeu Dias]] per bresar lo [[monopòli]] del [[comèrci]] [[Mar Mediterranèa|mediterranèu]]. Quand Vasco da Gama aguèt prèp de dètz ans, los plans de grandas traversadas foguèron a mand d'èsser concretats: Bartolomeu Dias tornèt de doblar lo [[Cap de Bona Esperança]] , aprèp qu'explorèt "Rio do Infante" (''Great Fish River'', dins actuala [[Africa del Sud]]) e aprèp que verifiquèt que la còsta desconeguda se espandiá al nòrd èst. A la meteissa epòca faguèron fachas d'exploracions dins las tèrras dintre lo reialme de D. João II de Portugal, en avançant la teoria qu'Índia podriá èsser accessibla per mar a partir del [[Ocean Atlantic]]. [[Pêro da Covilhã]] e [[Afonso de Paiva]] foguèron enviats via [[Barcelona]], [[Nàpols]] e [[Ròdes]] cap a [[Alexàndria]], fins a [[Adèn]], [[Ormoz]] e [[Índia]]. Manquèt solament un navegador per verificar lo ligam entre las tròbas de Bartolomeu Dias e las de Pêro da Covilhã e Afonso de Paiva e per identificar una rota de comèrcis potencialament lucrativa per l'[[ocean Indian]]. La tasca foguèt inicializada atribuida per D. João II a Estevão da Gama, paire de Vasco da Gama. Mentretant, moriguèron los dos, en julhet de 1497 lo comandament de l'expedicion foguèt donada pel novèl rei D. [[Manuel I de Portugal]] a Vasco da Gama, possiblamente tendent en compte lo seu esplech per aver protegit los interèsses comercials portugueses de depredacion dels franceses lo long de la Còsta d'Aur Africana. === Lo viatge === [[Fichièr:SaoGabriel.png|thumb|left|"São Gabriel", "São Rafael" e "Bérrio" c. de 1558. Ilustracion del "Roteiro da viagem" de Álvaro Velho.]] Manuel I de Portugal confisèt a Vasco da Gama la carga de capitani principal de la flòta que, lo dissabte [[8 de julhet]] de [[1497]], sarpèt de [[Belém (Lisbona)|Belém]] a la descobèrta del camin maritim per Índia. Foguèt una expedicion especialament exploradoira qu'emportèt las cartas del rei D. Manuel I dins los reialmes a visitar, ''Padrão'' (pilar de pèira amb las armas de Portugal) a plaçar, e que foguèt armejada per Bartolomeu Dias amb de produches que trobèt utils dins sos viatges per escambiar amb lo comèrci local. L'unic testimòni del viatge es un jornal de bòrd anonim, atribuit a [[Álvaro Velho]]:<ref>Álvaro Velho, "Roteiro da viagem que em descobrimento da India pelo Cabo da Boa Esperança fez dom Vasco da Gama em 1497": Segundo um manuscripto coetaneo existente na Bibliotheca publica portuense[http://books.google.pt/books?id=3hQZAAAAYAAJ&dq=Roteiro+da+Viagem+que+em+Descobrimento+da+%C3%8Dndia+pelo+Cabo+da+Boa+Esperan%C3%A7a+fez+D.+Vasco+da+Gama+em+1497&source=gbs_navlinks_s](texto integral)</ref> I aviá prèp de cent setanta òmes, entre marins, soldats e religioses, repartits dins quatre vaissèls:<ref>https://web.archive.org/web/20110828160915/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1497degama.html da Gama's ''Round Africa to India''.</ref> * ''São Gabriel, * ''[[São Rafael]]'' * ''[[Bérrio]]'' * ''[[São Miguel]]'' L'expedicion partiguèt de Lisbona, acompanhada per [[Bartolomeu Dias]] que seguissiá dins una caravèla cap a Mina, seguent la rota ja experimentada pels precedents exploradors lo long de la còsta africana, passant per [[Tenerife]] e l'archipèla del [[Cap Verd]]. Après qu'aguèron atenh la còsta de l'actuala [[Sierra Leone]], Vasco da Gama se separèt cap al sud en nauta mar, passant linha de l'[[Eqüator terrèstre|eqüator]], contra los vents venent de l'oèst de l'[[Atlantic]] Sud, que Bartolomeu Dias ja identifiquèt en [[1487]]. Aquesta manòbra de "[[volta do mar]]" (Torn de mar) capitèt e, lo 4 de novembre de 1497, l'expedicion atenguèt lo litoral african. Aprèp mai de tres meses, las naus naveguèron mai de 6000 quilomètres en nauta mar, lo viatge pus long jamai realizat en nauta mar.<ref>Fernandez-Armesto, Pathfinders: A Global History of Exploration, 2006, W.W. Norton & Company ISBN 0-393-06259-7<nowiki> p. 177–178}}</nowiki></ref> [[Fichièr:Cross daGama2.jpg|thumb|Reproduccion de la crotz de Vasco da Gama al [[Cap de Bona Esperança]].]] Lo 16 de decembre, la flòta ja despassèt lo {{cita|rio do Infante}} ("Great Fish River", dins l'actuala [[Sud-Africa]]) e naveguèt dins d'aigas fins alara desconegudas dels europèus. Lo jorn de Nadal, Gama e son equipatge bategèron la còsta ont arribèron del nom de ''Natal'' (Nadal) (actuala província [[KwaZulu-Natal]] de [[Sud-Africa]]). Lo 2 de març de 1498, acabant l'entorn de la còsta africana, l'armada arribèt a la còsta de [[Moçambic]], aprèp que sofriguèron fòrt mal temps e de Vasco da Gama reprimiguèt amb una man de fèrre una revòlta dels marins. Dins la còsta Èst Africana, los territòris contrarotlats pels [[islam|musulmans]] fasián part de la ret del comèrci de l'[[Ocean Indian]]. En [[Moçambic]] encontrèron los primièrs mercants indians. Inicialament foguèron ben recebuts pel sultan, que los confondèt amb de musulmans e metèt a disposicion dos pilòts. Crenhent que la populacion foguèsse ostila contra los crestians, ensagèron de mantenir l'equivòca mas, aprèp una enséria mal entenduts, foguèron forçats per una multitud ostila a fugir de Moçambic, e sarpèron del pòrt tirant als canons contra la ciutat.<ref>K. D. Madan, Life and travels of Vasco Da Gama p. 38-39, ISBN 81-206-1360-0</ref> Lo pilòt que lo sultan de l'[[illa de Moçambic]] ofriguèt per los menar cap a [[Índia]] foguèt secretament encargat de liurar las naus portuguesas als [[Islam|moros]] en [[Mombasa]]. L'azard faguèt descobrir la tenda e Vasco da Gama poguèt continuar. [[Fichièr:Pillar of Vasco da Gama.jpg|thumb|left|Pilar de Vasco da Gama a [[Melindi]].]] Sus las còstas de l'actual [[Kenya]] l'expedicion pilhèt naus mercants arabis desarmadas. Los portugueses foguèron los primièrs europèus a visitar lo pòrt de [[Mombasa]], mas foguèron recebuts amb ostilitat e lèu partiguèron. En febrièr de 1498, Vasco da Gama seguèt pel nòrd, desbarcant dins lo pòrt amistós de [[Melindi]] - rivala de Mombasa - ont foguèt ben recebut pel sultan que li procurèt un pilòt arabi, coneissent l'[[Ocean Indian]], que sa coneissença dels vents de ''monçãos'' ([[monson]]) permetèt de guidar l'expedicion fins a [[Calicut]], sus la còsta sud-oèst d'Índia. Las fonts divergisson sus l'identitat del pilòt, que siá un crestian, un musulman o un [[gojarat]]. Una istòria tradicionala descriu lo pilòt coma lo famós navegador arabi [[Ibn Majid]], mas segon de contemporanèus, Majid seriá estat endacòm mai en aquel moment.<ref>Felipe Fernandez-Armesto A Global History of Exploration 2006 W.W. Norton & Company ISBN 0-393-06259-7 p. 178–179</ref> === Arribada a Calicut === [[Fichièr:Vascodagama.JPG|thumb|Arribada de Vasco da Gama a Calicut (ilustracion de l'edicion de "Os Lusíadas", 1880).]] Lo 20 de mai de 1498, la flòta atenhèt [[Kappakadavu]], prèp de [[Calicut]], dins l'actual estat indian de [[Kerala]],<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,319550,00.html Calendário Histórico - ][[Deustche Welle]]</ref> atal foguèt establida la Rota del Cap e abert lo camin maritim dels Europèus cap a Índia. Lo jorn seguent son arribada, entre la multitud reünida sus la plaja, foguèron saludats per dos moros de [[Tunis]]; un d'eles s'adrecèt en castelhan ''«Al diable que te faguèt; que te portèt per aquí?». E demandèt çò que venián cercar tan luènh; e respondèron: «Venemos cercar crestians e espècia.»'', contada per Álvaro Velho. En vesent los imatges de las divessas [[Indós]], Gama e sos òmes pensèron de veire sants crestians, per contrast amb los musulmans qu'avián pas d'imatges. La cresença dins los "crestians d'Índia", coma foguèron nomenats, perdurèt qualque temps dempuèi lo retorn.<ref>Diffie, Bailey W. and George D. Winius, "Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1580", p.180-181 (1977) Minneapolis: University of Minnesota Press. ISBN 0-8166-0782-6.</ref> Pr'amor las negociacions amb lo governador local, [[Samutiri Manavikraman Rajá]], foguèron dificilas. Los esfòrces de Vasco da Gama per obtenir de condicions comercialas favorablas foguèron dificultadas per la diferéncia de culturas e per la paure valor de las merças per cambiar,<ref>La flòta de Vasco da Gama foguèt armada per Bartolomeu Dias, que ja aviá navegat fins al [[cap de Bona Esperança]] en [[1488]]. Dias, abituat a comerçar amb las tribús que alara demoravan sus la còsta occidentala d'Africa, forniguèt la flòta amb merças coma pèrlas de [[veire]], taças de [[coire]], [[estam]], [[Campaneta|campanetas]], anèls de [[laton]], teissuts de [[coton]], [[òli]] e [[sucre]], que s'averèron utils dins sos viatges, per las cambiar amb lo comèrci local. La flòta de Vasco da Gama, atal, foguèron pas fornida per comerçar amb una cultura pus sofisticada coma aquela d'Índia a l'epòca, abituada a negociar articles de luxe coma teissuts de calicò, [[espècia]] e [[pebre]].</ref> amb los representants del ''samorin'' (mèstres de la region de calicut o Kozhikode) escarnits per aquelas ofèrtas, e los mercants arabis ala installats e determinats a resistir a la concurréncia pas desirada. Las merças presentadas pels portugueses se trobèron insufisentas per impressionar lo ''samorin'', en comparason amb los bens de granda valor ali comercializadas, çò que creèt una certana malfisança. Los portugueses acabèron per vendre sas merças a bas prètz per poder comprar de pichonas quantitats d'espècias e jòias per tornar prene al reialme. Enfin lo Samorin foguèt satisfach de las cartas de D. Manuel I e Vasco da Gama capitèt a obtenir una carta equivòca de concession de dreits per comerciar, mas acabèt per partir sens avertir lo Samorim e lo seu cap de la Marina [[Kunjali Marakkar]] insistiguèron per que daissèsse totes los seus bens coma garantida. Vasco da Gama gardèt los sieus bens, mas daissèt qualques portugueses amb òrdre d'instaurar un establiment de comèrci. === Retorn en Portugal === Vasco da Gama comencèt lo viatge de retorn lo 29 d'agost de 1498. Dins l'enveja de partir lèu, aviá pas cap de coneissença de donadas sus la [[monson]] que li aurián permés de velejar. Dins l'[[Illa de Angediva]] foguèron abordats per un òme qu'afirmèt d'èsser crestian mas que fenguèt d'èsser [[islam|musulman]] al servici de [[Hidalcão]], lo [[Sultanato de Bijapur|sultan de Bijapur]]. Sospeitant qu'èra un [[espionatge|espion]], lo flagelèron fins que confessèt èsser un aventurièr [[Judaïsme|josieu]] [[polonés]] en Orient. Vasco da Gama lo pairenèt, del nom de [[Gaspar da Gama]]. Dins lo viatge d'anada, passèt [[Indus]] fins a Índia amb l'ajuda dels vents de la [[monson]] que demorèt a pena 23 jorns. Al retorn, navegant contra lo vent, pendent 132 jorns, las embarcacions abordèron a Melinde lo 7 de genièr de 1499. Pendent son viatge prèp del mièg de l'equipatge subrevivent defuntèt, e fòrça dels restants foguèron grèvament atacats per l'[[escorbut]], cossí entre los 148 òmes que integrèron l'armada, solament 55 tornèron en Portugal. A pena doas de las naus que partiguèron de Tage capitèron a tornar en Portugal, arribant, en julhet e agost de 1499.<ref>Felipe Fernandez-Armesto A Global History of Exploration 2006 W.W. Norton & Company ISBN 0-393-06259-7<nowiki> p. 180}}</nowiki></ref> Vasco da Gama tornèt en Portugal en setembre de 1499, un mes dempuèi sos companhons, aprèp que septuplèt son fraire ainat [[Paulo da Gama]], que tombèt malaut e acabèt per defuntar dins l'illa [[Terceira]] dels [[Açòres]]. A son retorn, foguèt recompensat coma l'òme qu'acabèt un plan que prenguèt oitanta ans per capitar. Recebèt lo titre de "almirante-mor dos Mares das Índia" ({{cita|amiral principal de las Mars de las Índias}}),<ref>Ames, Glenn J. The Globe Encompassed 2008 p. 28 ISBN 0-13-193388-4</ref> amb una renda annala de tres cents mil [[réis]], ereditària. Recebèt en mai, amb sos fraires, lo títol perpetual de ''Dom'' e doas vilas, [[Sines]] e [[Vila Nova de Milfontes]].<ref>Subrahmanyam 1997, p.169</ref> == Segond viatge en Índia (1502) == Lo 12 de febrièr de [[1502]], Vasco da Gama comandèt una novèla expedicion amb una flòta de vint naus de guèrra, amb per objectiu de satisfar los interèsses portugueses en l'Orient. Foguèt envitat aprèp lo refús de [[Pedro Álvares Cabral]], que se disputèt amb lo monarca, acceptèt lo comandament da l'expedicion. Aquel viatge se faguèt depuèi de la segonda armada en Índia, comandada per Pedro Álvares Cabral en 1500, que se desvièt de la rota cap o [[Brasil]]. Quand arribèt en Índia, Cabral aprenguèt que los portugueses que foguèron ala daissats per Vasco da Gama a la fin del primièr viatge per establir una pòsta comerciala moriguèron. Aprèp que bombardèt Calicut, se dirigiguèt cap al sud fins a [[Kochi]], un pichon reialme rival, ont foguèt calorosament recebut pel [[Rajá]], tornant en Euròpa amb seda e aur. Gama demandèt e exigiguèt un tribut a l'illa de [[Kilwa Kisiwani]] (Quiloa) en Africa Orientala, un dels pòrts del domeni arabi que combatèron los portugueses. Amb aur provenent de 500 monedas tornadas per Vasco da Gama do tribut de Quíloa (actual Kilwa Kisiwani, [[Tanzania]]), coma vassal del rei de Portugal, foguèt comandada, pel rei D. Manuel I de bastir lo [[Monastèri dels Jeronims]], a [[Belém (Lisbona)|Belém]]. Dins aquel viatge se produguèt lo primièr registre europèu conegut de localizacion da las illas [[Seichèlas]], que Vasco da Gama nomenèt ''Ilhas Amirante'' ({{cita|illas de l'Amiral}}) en son pròpri onor. Vasco da Gama partiguèt amb l'objectiu d'installar un centre portugués e un establiment comercial a Cochin, après d'esfòrces successius de Pedro Álvares Cabral e [[João da Nova]]. Bombardèt Calicut e destruiguèt pòstes de comèrcis arabis. Dempuèi son arribada al nòrd del Ocean Indian, Vasco da Gama capturèt una nau que retornava de [[La Mèca]], o Mîrî, com importants mercants musulmans, s'emparèt de totas las merças e l'encendièt.<ref>Subrahmanyam 1997, p.205</ref> Quand arribèt a Calicut lo 30 d'octòbre de 1502 lo samorin foguèt dispausat a assinar un tractat.<ref>[url=https://web.archive.org/web/20040118015254/http://www.northpark.edu/history/webChron/WestEurope/DaGama.CP.html Vasco da Gama Arrives in India 1498 ]</ref> un acte de feror que truquèt fins als cronicaires contemporanèus, que considerèron aquel acte coma venjança pels portugueses mòrts a Calicut dins son primièr viatge. Lo 1{{èr}} de març de 1503 comencèt la guèrra entre lo samorin de Calicut e lo rajá de Cochin. Sas naus prenguèron d'assaut de naus mercants arabis, destruisent tanben una flòta de 29 naus de Calicut. Aprèp aquela batalha, obtenguèt de concessions comercialas del Samorin. Vasco da Gama fondèt la colonia portuguesa de Cochin, en Índia, retornèt en Portugal en setembre de 1503. == Tresen viatge en Índia (1524) == En [[1519]] foguèt fach primièr [[Conde da Vidigueira]] pel rei D. Manuel I, amb coma sèti un terren comprèt a D. [[Jaime I, Duque de Bragança]], <ref>Vasco Da Gama, Ernest George Ravenstein, "A journal of the first voyage of Vasco da Gama, 1497-1499", p. Hakluyt Society, Issue 99 of Works issued by the Hakluyt Society, ISBN 81-206-1136-5</ref> foguèt lo primièr Conte portugués sens sang reial. Aqueriguèt una reputacion de redobtable "solucionador" dels problèmas en Índia, Vasco da Gama foguèt enviat un autre còp al soscontinent indian en 1524. L'objectiu èra de remplaçar lo vicerei [[Duarte de Meneses]], que son govèrn se revelèt desastrós, mas Vasco da Gama atacat per la [[malària]] pauc dempuèi son arribada a [[Goa]]. Coma governador e segond vicerei actèt amb rigiditat, mas defuntèt dins la vila de Cochin, la velha de Nadal en [[1524]]. [[Fichièr:Tomb of Vasco da Gama 8515.jpg|thumb|Tomba de Vasco da Gama al [[Monastèri dels Jeronims]], [[Lisbona]]]] Foguèt enterrat dins la glèisa de São Francisco (Cochin). En 1539 sos rèstas mortals foguèron transportats en Portugal, dins la glèisa d'un convent carmelita, conegut uèi coma ''Quinta do Carmo'' (proprietat privada), prèp da la vila de [[Vidigueira]] ([[Alentejo]]), per que foguèt conte de Vidigueira ''de juro'' e ereditària a partir de 1519. En [[1880]], se faguèt la translacion al [[Monastèri dels Jeronims]], que foguèt construit logo* après son viatge, amb los primièrs beneficis del comèrci de las espècias, al costat del monument de [[Luís Vaz de Camões]]. [[Fichièr:Sines06 edit1.jpg|thumb|Estatua de Vasco da Gama dins sa tèrra natala, [[Sines]], Portugal.]] == Nòtas e referéncias == <references /> == Bibliografia == * Ames,Glenn J. ''Vasco da Gama: Renaissance Crusader'', 2004 Longman ISBN 0-321-09282-1 * Ames, Glenn J. ''The Globe Encompassed: The Age of European Discovery'', 1500–1700, 2007 Prentice Hall, ISBN 978-0-13-193388-0 * Bouchon, Geneviève. ''Vasco da Gama.'' Rio de Janeiro: Record, 1998. 338p. ISBN 85-01-05385-6 * Corrêa, Gaspar. ''The Three Voyages of Vasco da Gama, and His Viceroyalty'', 2001 Adamant Media Corporation, ISBN 1-4021-9543-5 - reedição fac-símile de uma edição de 1869 da [[Sociedade Hakluyt]], Londres. * Disney, Anthony. ''The Indian Ocean in World History'', Emily Booth (eds.), 2000, Universidade de Oxford, Nova Delhi e New York * Fernández-Armesto, Felipe. ''Civilizations'', 2001, Macmillan Basingstoke and Oxford, U.K. ISBN 0-7432-0248-1 * Subrahmanyam, Sanjay "The Career and Legend of Vasco da Gama", 1997, Cambridge University, ISBN 978-0-521-47072-8 == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20070930231806/http://www.instituto-camoes.pt/CVC/navegaport/g54.html Biografia de Vasco da Gama dins lo Centre Virtual Camões - Navegacions Portuguesas] [[Categoria:Navegador portugués]] 9m95ubswi4fdzdr37nicfcxfy0ir7dz 2 66581 2509891 2506367 2026-10-03T09:26:05Z Nicolas Eynaud 6858 /* Articles */ 2509891 wikitext text/x-wiki {{Utilizaire administrator}} {{Babel-4|fr|en-4|oc-2|ca-1|es-1}} {{Boita d'utilizaire|Wikipedian d'Occitània|Wikipedian provençau|occitan lenga oficiala|demòra Provença|OM}} {{Boita d'utilizaire|Participant au Portal de l'Astronomia}} == Administracion == * [[Utilizaire:Jfblanc/Lo trabalh d'administrator]]. * [[Wikipèdia:Administrator]]. * [[Wikipèdia:Requèsta als administrators]]. * [[Wikipèdia:Paginas de suprimir]]. == Autrei còmptes == * [[Utilizaire:Nicolas Eynaud - WikiCecilia]] : còmpte partejat amb [[Utilisatritz:WikiCecilia|WikiCecilia]]. == Organizacion tematicas == {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ '''Ensembles tematics d'articles''' |- | '''Tematica''' | '''Articles fachs''' |- | '''Zònas geograficas''' | [[Andes]] – [[Antartida]] – [[Aups]] – [[Mont Everest|Everest]] – [[Mar Baltica]] – [[Mar Mediterranèa]] – [[Orient Mejan]] – [[Sahara]]. |- | '''País''' | [[Afganistan]] — [[Alemanha]] — [[Argeria]] — [[Austràlia]] – [[Àustria]] — [[Bangladèsh]] — [[Republica Populara de China|China]] — [[Espanha]] — [[Etiopia]] — [[França]] — [[Índia]] — [[Indonesia]] — [[Iran]] — [[Iraq]] — [[Itàlia]] — [[Mexic]] — [[Peró]] — [[Polonha]] – [[Reiaume Unit]] — [[Russia]] — [[Sodan]] — [[Tailàndia]] – [[Turquia]]. |- |'''Istòria de la Mesopotamia Antica''' | [[Empèri d'Akkad|Akkad]] – [[Akkadian]] – [[Amorritas]] – [[Assiria]] – [[Cir II lo Gran|Cir II]] – [[Ebla]] – [[Epopèia de Gilgamesh|Gilgamesh (epopèia de)]] – [[Mesopotamia]] – [[Mitani]] – [[Ur (vila)|Ur]] |- |'''Istòria de la Grèca Antica''' | [[Aristòtel]] – Democracia atenenca – [[Demostèn]] – [[Epaminondas]] – [[Esparta]] – [[Felip II de Macedònia|Felip II]] – [[Grècia antica]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Partenon]] – [[Platon]] – [[Batalha de Queronèa|Queronèa (batalha de)]] – [[Guèrras de Siria|Siria (guèrras de)]] – [[Socrates]] - [[Solon]] – Tebas |- |'''Istòria de la Roma Antica''' | [[Batalha d'Andrinòple (378)|Andrinòple (batalha d')]] – [[August]] – [[Juli Cesar|Cesar (Juli)]] – [[Constantin I lo Grand‎]] – [[Crisi dau sègle III]] – Dioclecian – [[Empèri Roman]] – [[Julioclaudians]] – [[Literatura latina]] – [[Guèrras de Macedònia|Macedònia (guèrras de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Guèrras Punicas|Punicas (guèrras)]] – Teodòsi I{{èr}} |- |'''Istòria de Mesoamerica''' | [[Civilizacion astèca]] – [[Civilizacion maia]] – [[Cristòl Colomb|Colomb (Cristòl)]] – [[Hernán Cortés|Cortés (Hernán)]] – [[Empèri Inca]] |- |'''Istòria de l'Empèri Bizantin''' | [[Crosada]] – [[Quatrena Crosada|Crosada (4{{a}})]] – [[Empèri Bizantin]] – [[Empèri Latin]] – [[Literatura bizantina]] – [[Manual Ièr Comnèn|Manual I{{èr}} Comnèn]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Guèrras Persoromanas|Persoromanas (guèrras)]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Constantinòble (1453)]] |- |'''Auta Edat Mejana (sègle V - sègle IX/X''' | [[Califat abbassida|Abbassidas]] – [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Carlesmanhe]] – [[Dinastia Sui]] – [[Edat Mejana]] – [[Dinastia Tang]] – [[Guèrras Arabobizantinas]] – [[Maomet]] – Nauta Edat Mejana – [[Califat Omeia|Omeias]] – [[Dinastia Sui|Sui (dinastia)]] – [[Tiwanaku]] – [[Viking]]. |- |'''Edat Mejana Centrala (sègle X - sègle XIII)''' | [[Khanat bulgar de Vòlga|Bulgars de Vòlga]] – [[Comèrci transsaharian]] – [[Crosada]] (1{{a}} – 2{{a}} – [[Quatrena Crosada|4{{a}}]]) – [[Crosada dels albigeses|Crosada deis Albigés]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Mongòl]] – [[Estats latins]] – [[Genghis Khan]] – [[Guèrra de Cent Ans]] – [[Guèrra dei Doas Ròsas]] – [[Joana d'Arc]] – [[Marco Polo]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Empèri de Nicèa|Nicèa (empèri de)]] – [[Ogedei]] – [[Pechenegs]] – [[Rus' de Kiev]] – [[Saladin]] – [[Sant Empèri Roman Germanic]] – [[Seldjokidas]] – [[Sètge de Montsegur (1243-1244)]] – [[Dinastia Song|Song (dinastia)]]. |- |'''Bas Edat Mejana (sègle XIV - sègle XV)''' | [[Dinastia Ming]] – [[Edat Mejana]] – [[Empèri Otoman]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Cultura de Mississipí|Mississipí (cultura de)]] – [[Turcomans dau Moton Blanc|Moton Blanc]] – [[Turcomans dau Moton Negre|Moton Negre]] – [[Khanat de Sibir|Sibir (khanat)]] – [[Empèri de Vijayanagar|Vijayanagar (empèri de)]]. |- |'''Renaissença''' | [[Johannes Gutenberg|Gutenberg (Johannes)‎]] – [[Loís XI de França|Loís XI]] – [[Reforma]] — [[Renaissença]] |- |'''Istòria dau « periòde dei revolucions » (1775-1815)''' | [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra de 1812]] – [[Guèrras napoleonencas]] – [[Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America|Independéncia deis Estats Units d'America (guèrra d')]] – [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I{{èr}}]] – [[Revolucion Francesa]] – [[Sègle dei Lutz]] |- |'''Istòria dau sègle XIX (1815-1914)''' | [[Guèrras Balcanicas|Balcanicas (guèrras)]] – [[Otto von Bismarck|Bismarck]] – [[Segonda Guèrra dei Boers|Boers (segonda guèrra dei)]] – [[Capitalisme]] – [[Colonialisme]] – [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] – [[Comunisme]] – [[Guèrra francoalemanda de 1870|Guèrra de 1870]] – Impressionisme – [[Karl Marx|Marx]] – [[Premiera guèrra de l'òpi|Òpi (premiera guèrra de l')]] – [[Dinastia Qing|Qing (dinastia)]] – [[Restauracion Meiji]] – Revolucion Industriala – [[Guèrra Russojaponesa|Russojaponesa (guèrra)]] – [[Guèrra de Secession|Secession (guèrra de)]] – [[Premiera Guèrra Sinojaponesa|Sinojaponesa (premiera guèrra)]] |- |'''Istòria de la Premiera Guèrra Mondiala (1905-1922)''' | [[Afaire dau 15en còrs]] – [[Carri Renault FT]] – [[Mitralhièra]] – [[Premiera Guèrra Mondiala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Tractat de Trianon]] – [[Tractat de Versalhas]] |- |'''Istòria de la Guèrra Freja''' (1917-1991) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Crisi dei missils de Cuba|Crisi de Cuba]] – [[Iòssif Stàlin|Estalin]] – [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]] – [[Guèrra Civila Chinesa]] – [[Guèrra Freja]] – [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Guèrra d'Indochina|Indochina (guèrra)]] – [[Lenin]] – [[OTAN]] – [[Revolucion Culturala]] – [[Revolucion Russa]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[URSS]] – [[Guèrra de Vietnam|Vietnam (guèrra de)]] |- |'''Istòria actuala''' (1991-) | [[Apartheid]] – [[Conflicte araboisraelian|Araboisraelian (conflicte)]] – [[Arma nucleara]] – [[Capitalisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[OMC]] – [[OTAN]] – [[OMC]] – [[Revolucions de 1988-1989]] – [[UNESCO]] |- |'''Politica''' | [[Armada]] – [[Capitalisme]] – [[Comunisme]] – [[Conservatisme]] – [[Drechs de l'Òme]] – [[Faissisme]] – [[Feminisme]] – [[Guèrra]] – [[Impòst]] – [[Moneda]] – [[Republica]]. |- |'''Filosofia''' | [[Aristòtel]] – [[Ateïsme]] – [[Confuci]] – [[René Descartes|Descartes (René)]] – [[Filosofia]] – [[Karl Marx|Marx (Karl)]] – [[Platon]] – [[Adam Smith|Smith (Adam)]] – [[Socrates]] – [[Vida]] – [[Voltaire]]. |- |'''Matematicas''' | [[Aira]] – [[Algèbra]] – [[Analisi matematica]] – Aplicacion – [[Aritmetica]] – [[Carl Friedrich Gauss|Gauss (Carl Friedrich)]] – [[Logaritme]] – Matematicas – Nombre – Nombre complèxe – [[Teorèma de Pitagòras|Pitagòras (teorèma)]] – Probabilitat – [[Alan Turing|Turing (Alan)]]. |- |'''Fisica''' | [[Big Bang]] – Color – [[Conservacion de l'energia]] – [[Albert Einstein|Einstein (Albert)]] – [[Energia]] – [[Estat de la matèria]] – [[Fisica]] – [[Fòrça]] – [[Frequéncia]] – [[Gas]] – [[Gravitacion]] – [[Infraroge]] – [[Fòrça nucleara febla|Interaccion febla]] – [[Fòrça nucleara fòrta|Interaccion fòrta]] – [[Liquid]] – [[Mecanica classica]] – [[Mecanica quantica]] – [[Isaac Newton|Newton (Isaac)]] – [[Radioactivitat]] – [[Relativitat especiala]] – [[Relativitat generala]] – [[Solid]] – [[Temperatura]] – [[Termodinamica]] – [[Ultraviolet]] – [[Vuege]]. |- |'''Astronomia''' | [[Asteroïde]] — [[Big Bang]] – [[Io (luna)|Io]] — [[Jupitèr (planeta)|Jupitèr]] — [[Luna|Luna]] — Mart – [[Mercuri (planeta)|Mercuri]] — [[Neptun (planeta)|Neptun]] — [[Planeta]] – [[Saturne (planeta)|Saturne]] — [[Sistèma Solar]] — [[Solelh|Soleu]] — [[Tèrra|Tèrra]] — [[Trauc negre|Trauc negre]] — [[Triton (luna)|Triton]] — [[Uranus (planeta)|Uranus]] — [[Univèrs]] – [[Vènus (planeta)|Vènus]] – [[Vòl espaciau]]. |- |'''Quimia''' | [[Acid]] – [[Alcòl]] – [[Alumini]] – [[Antimòni]] – [[Argent]] – [[Aur]] – [[Azòt]] – [[Bioquimia]] – [[Carbòni]] – [[Coire]] – [[Marie Curie|Curie (Marie)]] – [[Element quimic]] – [[Estanh (element)|Estanh]] – [[Euròpi]] – [[Fèrre]] – [[Gas]] – [[Liquid]] – [[Dmitrii Mendeleiev|Mendeleiev (Dmitrii)]] – [[Metallurgia]] – [[Metau]] – [[Molecula]] – [[Oxigèn]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Quimia]] – [[Quimia analitica]] – [[Quimia fisica]] – [[Quimia inorganica]] – [[Quimia organica]] – [[Solid]] – [[Soupre]]. |- |'''Geologia''' | [[Basalt]] – [[Caldera]] – [[Cicle de l'aiga]] – [[Geologia]] – [[Ròca]] – [[Estructura de la Tèrra|Tèrra (estructura intèrna)]] – [[Tectonica dei placas]] – [[Tèrratrem]] – [[Volcan]] |- |'''Geografia''' | [[Geografia]] |- |'''Istòria''' | [[Ibn Khaldun]] – [[Istòria]] – [[Sima Qian]] |- |'''Guèrra e art militar''' | [[Arma (guèrra)|Arma]] – [[Armada]] – [[Arma de fuòc]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Coctèl Molotov]] – Crosaire – Cuirassat – Destroièr – [[Division (militar)|Division]] – [[Dreadnought]] – [[Emboscada]] – [[Flanc-gàrdia]] – [[Fuòc grèc]] – [[Fusiu d'assaut]] – [[Galèra]] – [[Guèrra]] – [[Guèrra blindada]] – [[Guèrra dei minas]] – [[Guèrra navala]] – Infantariá – [[Lucha anticarri]] – Missil – [[Mitralhièra]] – [[Moton (arma)]] – Patz – Pòrta-avions – [[Pouvera]] – [[Retirada (tactica)|Retirada]] – [[Sosmarin]] – [[Tactica militara]] |- |'''Arquitectura''' | [[Arquitectura]] – Art romanic – [[Canau de Panamà]] – [[Granda Muralha de China]] – [[Hagia Sophia]] – [[Partenon]] |- |'''Literatura''' | [[Jane Austen|Austen (Jane)]] – [[Epopèia de Gilgamesh]] – [[Literatura]] – [[Literatura bizantina]] – [[Literatura latina]] – [[Literatura occitana]] – [[Roman]]. |- |'''Cinèma''' | [[Citizen Kane]] – [[Walt Disney|Disney (Walt)]] – [[Stanley Kubrick|Kubrick (Stanley)]] – [[Marilyn Monroe|Monroe (Marilyn)]]. |- |'''Cosina/gastronomia''' | [[Chocolat]] – [[Fromatge]] – [[Mèu]] – [[Vin]]. |} === Articles === * '''Biologia''' : [[Anatomia]] – [[Bioquimia]] – [[Cancèr]] – [[Diabèta sucrat]] – [[Esquelèt]] – [[Extremofil]] – [[Gripa]] – [[Malautiá]] – [[Malautiá de transmission sexuala]] – [[Obesitat]] – [[Odontologia]] – [[Paludisme]] – [[Pandemia]] – [[Louis Pasteur|Pasteur (Louis)]] – [[Poliomieliti]] – [[SIDA]] – [[Sistèma digestiu uman]] – [[Sistèma immunitari]] – [[Tuberculòsi]] – [[Vaccin]] – [[Variòla]] – [[Vida]] – [[Virús]]. * '''Espòrt e jòcs''' : [[Escacs]] – [[Go]] – [[Gòlf]] – [[Jòcs Olimpics]] – [[Judo]] – [[Rugbi]] – [[Tennis]] – [[Videojòc]]. * '''Istòria antica''' : [[Cir II lo Gran]] – [[Dinastia Han]] — [[Edat dau Bronze]] – [[Cultura de Nok|Nok (cultura de)]] – [[Preïstòria]]. * '''Istòria modèrna''' : [[Winston Churchill]] – [[Adolf Hitler]] – [[Campanha de Polonha (1939)]] – [[Empèri Britanic]] – [[Guèrra de Succession d'Espanha]] – [[Guèrra d'Etiopia]] – [[Guèrra de Trenta Ans]] – [[Loís XIV de França]] – [[Mustafa Kemal Atatürk]] – [[Olocaust]] – [[OMC]] – [[Guèrra de Kuwait (1990-1991)|Segonda Guèrra dau Golf]] – [[Segonda Guèrra Mondiala]] – [[Tresen Reich]] – [[URSS]]. * '''Lengas''' : [[Anglés]] – [[Arabi]] – [[Ebrèu]] – [[Francés]] – [[Latin]] – [[Japonés]]. * '''Meteorologia''' : [[Ciclòn tropicau]] – [[Clima]] – [[Nèu]] – [[Nívol]] – [[Pluèja|Plueja]] – [[Tornado]] – [[Vent]]. * '''Pintura''' : [[Albrecht Dürer]]. * '''Religions''' : [[Cristianisme]] – [[Dieu]] – [[Glèisa dei tres concilis]] – [[Judaïsme]] – [[Mitologia]] – [[Politeïsme]] – [[Protestantisme]] – [[Religion dei Cèltas]] – [[Sintoïsme]]. * '''Sciéncias naturalas''' : [[Abelha]] – [[Aranha]] – [[Arbre|Aubre]] – [[Aucèu]] – [[Blat]] – [[Cafè]] – [[Cavau]] — [[Dinosaure]] – [[Ecologia]] – [[Formiga]] — [[Gat]] – [[Insècte]]. * '''Tecnologias''' : [[Agricultura]] – [[Arma nucleara]] – [[Carri de combat]] – [[Combustible fossil]] – [[Diòde]] – [[Domesticacion]] – [[Thomas Edison|Edison (Thomas)]] – [[Energia renovelabla]] – [[Engenhariá]] – [[Espasa]] – [[Fotografia]] — [[Libre]] – [[Mitralhièra]] – [[Naviri]] – [[Papièr]] – [[Plastic]] – [[Pònt]] – [[Pouvera]] – [[Processor central]] – [[Relòtge]] – [[Resisténcia electrica (compausant)]] – [[Ròda]] – [[Semiconductor]] – [[Sosmarin]] – [[Tecnologia]] – [[Transistor]] – [[Vòl espaciau]]. * '''Vilas''' : [[Atenas]] – [[Bagdad]] – [[Nòva York]] – [[París]] – [[Washington]]. === Illustracions === ==== Astronomia ==== <gallery> Asteroïdes troians.png Cefeida.png Cères - Estructura intèrna.png Cometa.png Constellacion - Aquarius.png Constellacion - Boötes.png Constellacion - Cancer.png Constellacion - Canis Major.png Constellacion - Centaurus.png Constellacion - Cepheus.png Constellacion - Cetus.png Constellacion - Crux.png Constellacion - Cygnus.png Constellacion - Draco.png Constellacion - Eridanus.png Constellacion - Hercules.png Constellacion - Hydra.png Constellacion - Leo.png Constellacion - Lyra.png Constellacion - Ophiuchus.png Constellacion - Orion.png Constellacion - Pegàs.png Constellacion - Sagittari.png Constellacion - Pisces.png Constellacion - Scutum.png Constellacion - Taurus.png Constellacion - Triangulum.png Constellacion - Ursa Major.png Constellacion - Virgo.png Constellacion - Vulpecula.png Diagrama Hertzsprung-Russell.png Estèla - Evolucion deis estèlas supergigantas.png Evolucion dau Sistèma Solar.png Jupitèr e lei satellits galileans.png Mart - Estructura intèrna.png Mercuri - Estructura intèrna.png Ponchs de Lagrange.png Planeta - Aisse de rotacion.png Tèrra - Estructura intèrna 2.png Vènus - Estructura intèrna.png </gallery> ==== Biologia ==== <gallery> Blennoragia - EVCI 2004.png Clamídia - EVCI 2004.png Epatiti B - EVCI 2004.png Esquelèt uman - Descripcion anatomica.png SIDA - EVCI 2004.png SIDA - Evolucion de la malautiá.png SIDA - Ipotèsi dau caçaire de brossa.png Sifílis - EVCI 2004.png Sistèma digestiu uman - Cellula bordanta.png Sistèma digestiu uman - Estomac.png Sistèma digestiu uman - Organizacion generala.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits B dins l'òme.png Sistèma immunitari - Activacion dei linfocits T dins l'òme.png Sistèma immunitari - Memòria immunitària de tèrme lòng.png Sistèma immunitari - Esquèma de la fagocitosi.png Sistèma immunitari - Esquèma simplificat dau foncionament d'una barriera fisica (exemple de l'intestin uman)..png Sistèma immunitari - Sistèma immunitari innat uman (esquèma generau).png Vairòla - Periòde d'eradicacion de la malautiá.png VIU - Esquèma simplificat de l'estructura dau virüs.png| VIU - Esquèma simplificat de l'estacament dau VIU a un linfocit T4.png VIU - Raprochament deis envolopas lipidicas.png VIU - Fusion e disparicion de la capsida.png VIU - Esquèma simplificat de la transcripcion.png VIU - Esquèma simplificat de l'intrada de l'ADN dau VIU dins lo nuclèu d'un linfocit.png VIU - Esquèma simplificat de l'integracion de l'ADN virau dins l'ADN cellular.png VIU - Esquèma simplificat de la produccion de proteïnas viralas per la cellula contaminada.png VIU - Borronament d'un virüs novèu.png VIU - Sortida d'un virüs VIU en fòra d'un linfocit contaminat.png </gallery> ==== Espòrt ==== <gallery> Backgammon - Descripcion dau faudau.png Gòlf - Esquèma generau d'un trauc.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XIII.png Rugbi - Composicion classica d'una equipa de rugbi de XV.png Rugbi - Prat.png Rugbi - Clubs principaus d'Occitània.png Rugbi de XV - Part de jogaires dins la populacion (2018).png </gallery> ==== Geografia ==== <gallery> Afganistan - Agricultura.png Afganistan - Carta topografica.png Afganistan - Clima.png Afganistan - Lengas (esquèma simplificat).png Afghanistan - Religions - oc.png Afganistan - Ressorsas naturalas.png Topografia dau continent african.png Anatolia anciana.png Antartic - Topografia.png Aups - Topografia.png Austràlia - Clima.png Austràlia - Topografia.png Bagdad - Plan generau (2022).png Canau de Panamà - Esquèma generau.png China - Carta lingüistica.png China - Clima.png China - Subdivisions.png Cuba - Topografia.png Espanha - Agricultura.png Espanha - Clima.png Espanha - Densitat de populacion e vilas principalas.png Espanha - Industria & Energia.png Spanish dialects in Spain-oc.png Estats Units d'America - Lengas.png Etiopia - Clima.png Etiopia - Densitat de populacion.png Etiopia - Lengas.png Etiopia - Religion.png Etiopia - Topografia.png Everest - Plan simplificat.png Finlàndia - Clima.png Finlàndia - Lengas.png Fluvi Jaune - Topografia dau bacin.png Francés - Dialèctes principaus dau francés.png Golf Persic - Idrocarburs.png Lengas d'India.png Índia - Clima.png Índia - Industria e ressorsas naturalas principalas.png Indonesia - Clima.png Indonesia - Ressorsas naturalas.png Iran Geografia fisica.png Iran - Clima.png Iran - Ressorsas naturalas.png Iran - Religions.png Iraq - Clima.png Iraq - Lengas.png Iraq - Religion.png Iraq - Topografia.png Israèl - Topografia.png Itàlia - Demografia.png Itàlia - Agricultura.png Industria e Energia.png Itàlia - Lengas.png Kamchatka - Carta topografica.png Mar Baltica.png Mar Mediterranèa - Agricultura e ressorsas naturalas.png Mar Mediterranèa - Clima.png Mar Mediterranèa - Demografia.png Mar Mediterranèa - Industria.png Mar Mediterranèa - Inegalitats entre lo Nòrd e lo Sud.png Mar Mediterranèa - Religions.png Mar Mediterranèa - Topografia.png Lo Martegue - Esquèma simplificat de l'economia locala.png Mauritània - Carta topografica.png Nairòbi - Esquèma generau de l'aglomeracion.png Namibia - Carta topografica.png Occitània - Demografia - Carta ambé vilas.png Occitània - Topografia.png Ocean Artic - Clima.png Ocean Artic - Topografia.png Paquistan - Carta topografica.png París - Esquèma generau de l'aglomeracion parisenca.png Peninsula Aràbia - Clima segon la classificacion de Köppen.png Peninsula Aràbia - Religions.png Peninsula Aràbia - Topografia.png Peró - Clima.png Peró - Lengas.png Peró - Ressorsas naturalas.png Peró - Topografia.png Polonha - Agricultura.png Polonha - Clima.png Polonha - Demografia.png Polonha - Lengas.png Polonha - Ressorsas naturalas.png Sahara - Demografia.png Sodan - Clima.png Sodan - Topografia.png Tailàndia - Topografia.png Turquia - Clima.png Turquia - Lengas.png Zimbabwe - Ressorsas naturalas.png </gallery> ==== Geologia ==== <gallery> Andes - Tectonica dei placas (placa de Nazca).png Cicle dei ròcas.png Cicle de l'aiga - Cicle naturau de l'aiga.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas effusivas (simplificat).png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas.png Diagrama de Streckeisen - Ròcas intrusivas (simplificat).png Esquèma generau dau volcanisme terrèstre.png Formacion d'un pingo.png Mar Mediterranèa - Tectonica generala.png Metamorfisme de contacte.png Metamorfisme - Diagrama pression-temperatura.png Occitània - Carta sismica.png Sediments detritics ambé transpòrt per lei rius.png Sediments detritics dei zònas de convergéncia.png Tèrratrem - Esquèma generau.png Volcan - Formacion d'una caldera.png </gallery> ==== Istòria ==== <gallery> Cronologia de la Preïstoria.jpg Dau Neolitic au Temps dau Fèrre.png Cultura de la terralha cardiala.png Civilizacion de l'Indus.png Empèri d'Akkad.png Civilizacion dei Terramare.png Centres de la civilizacion micenèa 2.jpg Itàlia - Cultura de Villanova.png Pòbles de la Mar - Esquèma generau.png Colonizacion antica de Mediterranèa.png Urartu.png Expansion e declin de l'Empèri NeoAssirian.png Orient Mejan (vèrs 600 avC).png Orient Mejan (vèrs 540 avC).png Reiaume de Kush (periòde Napata-Meroe).png Empèri Pèrs a l'apogèu de Cir II.png Periòde dei Primas e deis Autonas (sègle V avC).png Grècia - Guèrras Medicas.png Guèrra dau Peloponès.jpg Guèrra de Peloponès.png Grècia - Santuaris principaus de Grècia antica.png Formacion de l'Empèri d'Alexandre lo Grand.png Alexandre lo Grand - Partiment de l'Empèri après la batalha d'Ipsos (301 avC).png Empèri Maurya (265 avC).png Estat Kalinga (vèrs 265 avC).png Premiera Guèrra Punica.png Reiaumes Combatents vèrs 260 avC.png Itàlia - Extension Romana (500-240 avC).png Empèri Roman - Formacion.png Segonda Guèrra Punica - Esquèma generau.png Grècia - Situacion generala en 200 avC.png Reiaumes Indogrècs.png Reiaume de Pònt durant lo rèine de Mitridat VI.png Empèri Roman sota August.png China - Començament dau sègle I.png Illas Britanicas - Conquista romana.png Orient Mejan vèrs 100.png Occitània - Organizacion administrativa entre lei sègles I e III.png India - Division de la peninsula indiana au sègle I.png China - Tres Reiaumes (vèrs 250).png Reiaume d'Aksum.png India - Empèri Gupta vèrs 400.png China vèrs 440.png Indochina - Sègle V.png Empèri Bizantin - Periòde de Justinian 2.png Exil musulman.png Orient Pròche en 632 (a la mòrt de Maomet).png Reiaumes nubians de l'Edat Mejana Auta.png Orient Mejan (premiera mitat dau sègle VII).png Partiment d'Itàlia entre Lombards e Bizantins.png Califat Omeia - Expansion aràbia durant lo periòde omeia.png Peninsula Iberica vèrs 750.png Empèri Tang.png Peninsula Iberica vèrs 790.png Extension de l'Empèri Franc durant lo rèine de Carlesmanhe.png Tiwanaku - Territòri e zòna d'influéncia.png Indonesia - Srivijaya (sègles VII-IX).png Magrèb (sègle IX).png Illas Britanicas (vèrs la fin dau sègle IX).png Catalonha - Territòris de Guifré lo Pilós e de Miron de Rossilhon (fin dau sègle IX).png Empèri Carolingian - Partiment vèrs 880.png India - Empèri Pratihara vèrs 900.png Eslaus Occidentaus - Sègles IX-X.png Orient Mejan vèrs 970.png Armenia - Periòde Bagratida.png Territòris de Cnut lo Grand.png Tiwanaku - Plan generau.png Occitània - Division territòriala vèrs 1030.png Empèri Bizantin (1025-1204) e Khanat Bulgar (996).png Rus' de Kiev - Periòde 1054-1132.png Illas Britanicas - Conquista normanda d'Anglatèrra.png Orient Mejan - Fin de la Premiera Crosada.png Seldjokidas - Esquèma generau.png Magrèb en 1100.png Eresia dualista en Euròpa vèrs lo sègle XII.png França-Aragon-Principats occitans 1180.svg França-Aragon-Principats occitans 1180.png Cambòtja - Empèri Khmer dins lo corrent dau sègle XII.png Tresena Crosada.png Magrèb - Almohades (fin dau sègle XII).png China vèrs 1200.png Empèri Bizantin - Partiment après la Quatrena Crosada.png Indochina - Division territoriala (sègle XIII).png Reconquista - Sègle XIII.png Reiaume d'Aragon - Expansion en Mediterranèa.png Territòris dau còmte de Tolosa en 1209 v2.png Territòris dau còmte de Fois 2.png Territòris dau reiaume d'Aragon.png Territòris dau vescòmte Trencavel 2.png Imperi Pirenenc.png Occitània - Crosada deis Albigés.png Cultura de Mississipí - Sites principaus.png Empèri Mongòl - Extension durant lo rèine de Genghis Khan.png Empèri de Mali.png Itàlia - Division de la Peninsula vèrs 1250.png India - Sultanat de Delhi vèrs 1310.png Serbia - Empèri de Stefan Dusan.png Orient Mejan (sègles XIII-XIV).png Empèri Timurida.png Guèrra de Cent Ans (1420).png Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1490.png File:Empèri Otoman - Expansion territòriala de 1307 a 1683.png Guèrra de Cent Ans (1337-1453).png Union de Kalmar.png Confederacion dei VIII Cantons.png Laos - Reiaume de Lan Xang.png Constantinòble - Sètge de 1453.png Itàlia - Patz de Lodi (1454).png Guèrra dei Doas Ròsas - Esquèma generau.png Cristòl Colomb - Premiera expedicion.png Cristòl Colomb - Segonda expedicion.png Cristòl Colomb - Tresena expedicion.png Cristòl Colomb - Quatrena expedicion.png Etiopia - Sègle XV.png Polonha - Dinastia Jagellon.png Mesoamerica - Esquèma generau.png India - Division de la peninsula indiana vèrs 1520.png Sri Lanka - Division territòriala en 1520.png Empèri Inca.png Indochina - Division territoriala vèrs 1540.png Itàlia - Fin dei Guèrras d'Itàlia (1559).png Vietnam - Expansion entre lei sègles XI e XVIII.png Itàlia - Expansion e declin dei Republicas de Venècia e de Gènoa.png Euròpa - Reforma.png Empèri Songai.png Japon - Periòde d'Oda Nobunaga e de Toyotomi Hideyoshi.png Magrèb (sègle XVI).png Indonesia - Periòde dei Sultanats.png Mar Baltica - Expansion suedesa (sègles XVI-XVII).png India - Empèri Mogòl au sègle XVII.png Polonha - Sègle XVII.png America dau Nòrd - Familha de lengas a l'arribada deis Europèus.png Etiopia - Sègle XVII.png Guèrra Ibericas de 1640 a 1668.png Illas Britanicas - Guèrra Civila Anglesa (1642-1651).png Magrèb en 1670.png America dau Sud Espanhòla (1690).png Brasil - Colonizacion vèrs 1690.png Empèri Safavida.png Vau de Nil au començament dau sègle XVIII.png Esclavatge - Comèrci mondiau sègle XVIII.png Laos - Division territòriala vèrs 1750.png Romania - Division territòriala vèrs 1750.png Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) - Teatre d'America dau Nòrd.png India - Division de la peninsula vèrs 1765.png Polonha - Partiments de Polonha.png Itàlia - Division de la Peninsula en 1789.png Brasil - Periòde coloniau vèrs 1790.png Antilhas - Periòde coloniau vèrs 1790.png Soïssa - Sègle XVIII.png Indonesia - Implantacion de la VOC en 1790.png Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America - Teatre estatsunidenc.png Africa de l'Oèst (fin sègle XVIII).png Itàlia - Periòde francés.png Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png Polonha - Grand Ducat de Varsòvia.png Euròpa après lo Congrès de Viena (1815).png Romania - Principats de Valaquia e de Moldàvia en 1815.png Itàlia - Division politica en 1815 (Congrès de Viena).png Escandinàvia en 1815.png Nepal - Tractat de Sugauli.png Mexic - Pèrda territòriala dau sègle XIX.png Empèri Qing (sègle XIX).png Tailàndia - Annadas 1830.png Soïssa - Guèrra Civila de 1847.png Etiopia - Temps dei Princes vèrs 1850.png India - Division de la peninsula indiana en 1858.png Indonesia - Conquista neerlandesa après 1824.png Itàlia - Unificacion.png Grècia - Evolucions territòrialas.png Mexic - Intervencion francesa.png Guèrra de Secession - Estats esclavagistas e Estats liures.png Guèrra de Secession - Formacion de la Confederacion.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1861-1862.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1863.png Guèrra de Secession - Operacions principalas de 1864.png Guèrra de Secession - Campanha de Richmond-Petersburg.png Danemarc - Pèrda dei Ducats (1866).png Canadà - Territòri canadenc en 1867.png Guèrra Boshin.jpg Deutsches Reich (1871-1918)-oc.png Empèri Otoman - Declin de 1798 a 1920.png Iran - Frontieras ai sègles XIX e XX.png Africa de l'Oèst en 1875.png Serbia - Territòri en 1878.png Romania - Romania en 1878.png Sistèmas de Bismarck.png Etiopia - Territòri en 1889.png Empèri Turcoegipcian.png Tailàndia - Pèrdas territòrialas dins lo corrent dau periòde coloniau.png Colonizacion de l'Africa Occidentala.png Brasil - Evolucion territòriala.png Etiopia - Partiment d'Africa Orientala (1889-1914).png Malàisia - Colonizacion dau nòrd de Bornèo.png Indochina Francesa - Organizacion territòriala.png Malàisia - Periòde coloniau.png Africa dau Sud - Segonda Guèrra dei Boers.png Canadà - Territòri canadenc en 1905.png Marròc - Partiment dau país entre França e Espanha.png Cameron - Colonizacion alemanda.png Libia - Formacion territòriala.png Balcans - Cambiaments territòriaus en 1912-1913.png Premiera Batalha de Marna e Corsa a la Mar (1914).png Armenia - Genocidi armèni.png Ofensiva dei Cent Jorns.png Partiment de l'Empèri d'Àustria-Ongria.png Cameron - Partiment francobritanic.png Guèrra civila russa.png Guèrra Sovietopolonesa (1919-1921).png Iogoslavia - Formacion dau país.png Danemarc - Modificacion territòriala de 1920.png Sodan - Periòde coloniau (1920).png Turquia - Tractat de Sèvres (1920).png Peró - Evolucions territòrialas.png Turquia - Tractat de Laussana (1923).png Partiment de l'Empèri Otoman (1923).png Euròpa en 1924.png Romania - Romania en 1925.png Union Sovietica - Intensitat de la famina de 1932-1933.png URSS - Produccion d'acier de 1913 a 1955.png Arabia Saudita - Expansion entre 1914 e 1934.png Segonda Guèrra Italo-Etiopiana.png Cambiaments territòriaus d'Euròpa Centrala de 1935 a 1939.png Guèrra d'Espanha.png Asia Centrala Sovietica en 1936.png Paraguai - Evolucion territòriala.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre chinés.png India - Division de la peninsula indiana en 1939.png Partiment Germanosovietic d'Euròpa Orientala.png Campanha de Polonha (1939).png Romania - Romania en 1940.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre asiatic - 1937-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1939-1942.png Segonda Guèrra Mondiala - Euròpa (1942-1945).png Segonda Guèrra Mondiala - Teatre europu - 1942-1945.png Tresen Reich - Sistèma concentracionari, camps d'exterminacion e chaples principaus.png Itàlia - Segonda Guèrra Mondiala.png Cambiaments territòriaus europèus de 1937 a 1945.png Polonha - Cambiaments territòriaus de Polonha en 1945.png Romania - Romania après la Segonda Guèrra Mondiala.png Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png India - Partiment de la peninsula indiana en 1947.png Esquèma generau de la Guèrra de Corèa.png Guèrra Freja - Euròpa (1945-1955).png Descolonizacion d'Africa (1945-1991).png Crisi de Suez (1956).png Antartic - Revendicacions territòrialas.png Cameron - Evolucion territòriala durant lo procès d'independéncia.png OPEP - País membres.png URSS - Crisi dei Missiles de Cuba (teatre turc).png Estats Units - Crisi de Cuba (teatre american).png Cachemire - Situacion en 1963.png Guèrra de Vietnam (1965).png Guèrra dei Sièis Jorns.png Tresena Guèrra Indopaquistanesa - Teatre orientau.png Guèrra de Kippor.png Premiera Guèrra d'Afganistan.png Organizacion de l'Unitat Africana - Extension territòriala.png Guèrra Freja - Monde (1980).png Guèrra de la Frontiera Sud-Africana.png Etiopia - Guèrras dau periòde Mengistu.png Bantostans sudafricans (annadas 1980).png Guèrra Freja - Euròpa (1983) - Crisi deis euròmissils.png Guèrra Iran Iraq (1980-1988).png Guèrra dau Golf (25-28 febrier de 1991).png Question dau Sahara Occidentau.png Armenia - Guèrra d'Aut Karabagh.png Guèrras de Iogoslavia - Mai de 1993.png Sodan - Segonda Guèrra Civila (1997-1998).png Guèrra d'Afganistan (1992-2001).png Afganistan - Division territòriala entre 2005 e 2009.png Sri Lanka - Guèrra Civila (situacion en 2007).png Segonda Guèrra d'Ossetia (2008).png Afganistan - Segonda Guèrra d'Afganistan - 2008.png Arsenaus nuclears en 2011.png Union Africana - Extension territòriala de l'OUA e de l'UA de 1963 a 2023.png Esquèma generau de la diplomacia polonesa (2014).png Peró - Sendier Luminós.png Tractat Antartic (2016).png Libia - Segonda Guèrra Civila (30 d'abriu de 2016).png OTAN - Partenariats principaus de l'OTAN.png Ocean Artic - Situation politica en 2021.png </gallery> ==== Mineraus ==== <gallery> Amazonita.png|Amazonita Argent natiu.png|Argent natiu Calcita - Madagascar.png|Calcita Cobaltocalcita.png|Cobaltocalcita Peridotita - Mont Bar 2024.png|Olivina Sofre (Sicíla).png|Soupre Vanadinita.png|Vanadinita </gallery> ==== Musica ==== <gallery> Musica - Estructura d'una nòta de musica.png Musica - Representacion dei nòtas e dei silencis.png Musica - Nòtas de musica e claus principalas.png Wikipèdia - Interval (musica).png </gallery> ==== Politica ==== <gallery> File:Drech a l'avortament.png Avortament - Estatut legau dins lo mond en 2020.png File:Inegalitats salarialas entre òmes et fremas en 2016.png File:Part de fremas elegidas dins lei parlaments nacionaus en 2016.png File:Taus d'emplec dei fremas en 2014.png File:Evolucion dau taus d'emplec dei fremas entre 1990 e 2014.png Fichièr:Fòrças armadas - Budgets militars 2018.png Fichièr:Fòrças armadas - Efectius militars actius (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre d'avions militars (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de pòrta-aeronaus en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Nombre de sosmarins nuclears en servici (2018).png Fichièr:Fòrças armadas - Arsenaus nuclears (2018).png </gallery> ==== Sciéncias ==== <gallery> Univèrs - modèl mesopotamian.png Aristòtel - Cosmologia.png Aristòtel - Quatre elements.png Catastròfa ultravioleta - Esquèma generau.png Sillogisme.png Univèrs - Modèl de Copernic.png Astronomia - Opacitat de l'atmosfèra terrèstra en foncion de la longor d'onda.png Electronegativitat - Escala de Pauling.png Classificacion periodica deis elements - 2017.png Estat de la matèria - Transicion entre lei quatre estats de la matèria principaus.png Experiéncia de Rutherford.png Efiech tunèu.png Gat de Schrödinger.png Fisica - Domenis d'aplicacion dei diferentei teorias.png Fission nucleara espontanèa - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara inducha - Exemple de l'urani-235.png Fission nucleara - Reaccion en cadena.png Osmòsi.png Platon - Analogia de la linha.png Matèria sorna - Reparticion dei velocitats de rotacion dins una galaxia espirala.png Relativitat especiala - Relativitat de la simultaneïtat.png Relativitat especiala - Sistèmas de referenciaus S e S'.png Relativitat generala - Ascensor d'Einstein.png Relativitat generala - Marcatge d'un ponch sus una superficia 2D.png Resisténcia - Còdi color.png Resisténcia - Resisténcia de jaç metallic.png Semiconductor - Esquèma simplificat dei bendas de valéncia e de conduccion.png Semiconductor - Representacion dei dopatges de tipe N e P.png Semiconductor - Esquèma simplificat d'una joncion P-N.png Transistor - Esquèma generau transistor bipolar NPN.png </gallery> ==== Sciéncias naturalas ==== <gallery> Aucèu - Aspècte generau.png Chivau - Aspèct generau.png Ciclòn tropical.png Ciclòn tropicau - Bacins de formacion ciclonic.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Cisailhament dei vents.png Tornado - Esquèma generau de formacion - Rotation a l'entorn d'un corrent ascendent.png Tornado - Esquèma generau dau revolum.png Tornado - Esquèma generau.png Tornados en Occitània - Periòde 1999-2018.png </gallery> ==== Tactica militara ==== <gallery> Tactica militara - Emboscada.png Tactica militara - Flanc-gàrdia (esquèma teoric).png </gallery> ==== Tecnologia ==== <gallery> Arma de fuòc - Pistolet.png Arma de fuòc - Revòuver.png Destruccion Mutuala Assegurada.png Disc dur - Esquèma generau.png Energia renovelabla - Consumacion d'energia mondiala 1994-2019.png Energia renovelabla - Esquèma generau d'una eoliana.png Energia renovelabla - Esquèma generau dau foncionament d'una restanca idroelectrica.png Maquina simple - Principi de la ròda.png Ròda - Utilizacion de bilhons per desplaçar una carga pesuca.png Temps dau Bronze - Ponchs de fusion de diferents metaus e aliatges.png Videojòc - Consòlas de salon.png </gallery> === Concors === <gallery> File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2014|Catalan culture challenge 2014]] (16{{e}}/55). File:Wikiproject Galicia-Occitania Barnstar.png|[[:en:Wikipedia:Galicia 20 - 20 Challenge/Participants|Galicia 20 - 20 Challenge]] (7{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan culture challenge/Participants 2016|Catalan culture challenge 2016]] (7{{e}}/22). File:Editors Barnstar Hires.png|[[:en:Wikipedia:Translating Ibero-America|Wikipedia:Translating Ibero-America 2016]] (6{{e}}/93). File:Peace in art Challenge badge.png|[[:en:Wikipedia:Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge/Participants and points|Peace Treaties in Art 30 x 30 Challenge]] (5{{e}}/23). File:Barnstar senyera.png|[[:en:Wikipedia:Catalan_culture_challenge/Participants_2017|Catalan culture challenge 2017]] (1{{èr}}/7) File:Editors Barnstar Hires.png|[[:meta:Translating Ibero-America 2017/Participants 2017|Wikipedia:Translating Ibero-America 2017]] (7{{e}}/18). File:Hirvensydän kupari.jpg|[[:fi:Wikiprojekti:Suomi 100/International Challenge|Suomi 100 International Challenge]] (4{{e}}/79). Fichièr:Wiki Project Med Foundation logo.svg|[[m:Wiki Project Med/Projects|The 2019 Cure Award]] </gallery> == Utilitari == === Modèls === {{Infobox Conflicte militar |imatge = |legenda = |conflicte = |guèrra = |data = |luòc = |casus = |territòris = |eissida = |comandant1 = |combatents1 = |combatents2 = |combatents3 = |fòrças1 = |pèrdas1 = |comandant2 = |fòrças2 = |pèrdas2 = |comandant3 = |fòrças3 = |pèrdas3 = |batalhas = |nòtas = }} {{Infobox Lenga | lenga = | país = | regions = | personas = | tipologia = | familha = | status = | academia = | ISO-1 = | ISO-2 = | iso-3 = | iso-6 = | iso-6P = | mòstra = | grop = }} === Correccions === ==== Gramatica ==== * *Nom pròpri + adj —> Article + Nom pròpri + adj (ex : l'Afganistan modèrne). * Règla de formacion dei mots sabents, cf. Gramatica d'Alibèrt, p. 433. ==== Vocabulari ==== * *extèrn —> extèrne. * *interés —> interès. * *intèrn —> intèrne. * *Kelvin —> kelvin (NB : a prepaus de l'unitat). * *monarquiá —> monarquia. * *mosquèa —> mosqueta. * *nomad —> nomada (mf). [[en:User:Nicolas Eynaud]] [[fr:Utilisateur:Nicolas Eynaud]] blbf5nwq0gijkm1h0hcl2pu9zrki2fb 0 67348 2509883 2509842 2026-10-02T20:59:16Z Kent Wang 65448 /* Galariá d'imatges */ Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos 8498.jpg 2509883 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:{{#property:P18}}|thumb|300px|Lo Monastèri dels Jeronims, [[Belém (Lisbona)|Belém]], [[Lisbona]]]] {{UNESCO}} Lo '''Monastèri dels Jeronims''' (''Mosteiro dos Jerónimos'') es un monastèri portugués, d'[[estil manuelin]], testimòni monumental de la riquesa de las descobèrtas portuguesas a travèrs lo monde. == Situacion == Lo monastèri es situat a l'oèst de [[Lisbona]], [[Portugal]], dins lo quartièr de [[Belém (Lisbona)|Belém]], a l'embocadura del flum de [[Tage]]. == Istòria == [[Fichièr:Monastero di Jeronimos - Lisbona.JPG|left|thumb|Nau de la glèisa de Santa Maria]] Sus la plaça d'un ermitatge fondat per [[Enric lo Navigador]], lo rei [[Manuel Ier de Portugal|Manuel Ier]] comencèt en 1502, un pauc aprèp lo retorn de [[Vasco de Gama]] de son primièr viatge en Índia, de bastir un monastèri remirable destinat als religioses de l'[[Òrdre de Sant Giròni|Òrdre dels Ieronimitas]]. Foguèt en granda partida finançada pels profièits del comèrci de las espècias e de las riquesas venent dels grands viatges de descobèrta portugueses del sègle XVI. Lo monastèri constituís l'òbra arquitecturala pus acabada de l'estil manuelin. Amb l'arribada de riquesas a Lisbona, los arquitèctes poguèron lançar una òbra de granda envergadura. [[Diogo Boitaca]] foguèt lo primièr arquitècte del talhièr e causiguèt tre 1502 l'estil [[gotic]]. Mas en 1517, sos successors modifiquèron aquel estil en i apondent lo tipe adornamental caracteristic de l'estil manuelin ont s'encontran divèrsas influéncias. João de Castilho, d'origina espanhòla, donèt a la decoracion un costat [[plateresc]]; [[Nicolau de Chanterene]] metèt en relèu los tèmas de la Renaissença; e Diogo de Torralva e Jérôme de Rouen aportèron una nòta de classicisme. Escapèt al terratrèm de 1755 que destruiguèt Lisbona mas foguèt endamatjat per las tropas napoleonianas venent de França qu'envasiguèron Portugal a la començança del sègle XIX. En 1834, amb l'expulsion de l'òrdre religiós dels Ieronimitas, la glèisa de Santa Maria dels Ieronimitas venguèt una glèisa parroquiala pels abitants de Santa Maria de [[Belém (Lisbona)]]. Los bastiments aponduts al mitan del sègle XIX a l'oèst del campanal rompon un pauc l'armonia arquitecturala del tot. S'i tròban los musèus de la marina e de l'arqueologia. Classat monument istoric en 1907, lo monastèri es marcat sus la tièra del [[Patrimòni Mondial]] de l'[[UNESCO]] en 1983 amassa amb la [[torre de Belém]]. Lo 13 de decembre de 2007, los caps d'Estat o de govèrn de l'[[Union Europèa]] s'i reüniguèron per signar un novèl tractat constitucional nomenat [[tractat de Lisbona]]. == Las clastras == Las [[clastras]] possedisson una riquesa esculturala impressionanta. De forma carrada de 55 mètres de costat, comprenon dos estatges. L'estatge inferior, construit per Diogo Boitaca, es pertusat de largas arcadas que los rèbles son sostenguts sus de finas colomnetas que lor decoracion s'inspira del gotic finissent e de la Renaissença. L'estatge superior, construit per João de Castilho, a un estil mens abondiu. Dins un corredor de las clastras i a dempuèi 1985 lo tombèl de [[Fernando Pessoa]]. La [[sala capitulara]] de las clastras abriga uèi lo tombèl de l'escrivan [[Alexandre Herculano]]. La sacristia e lo refectòri dels monges son cobèrts de voltas de [[lierna]]s e [[terceron]]s. == La glèisa de Santa Maria == Lo portal lateral sud, òbra de Diogo Boitaca e João de Castilho, presenta un foisonament de capials, de [[pinacle]]s e de ròdols abrigant de estatuas. Es coronat per un pabalhon subremontat de la crotz dels Cavalièrs de Crist. Lo [[trumèl]] es ornat de l'estatua d'Enric lo Navigador e lo [[timpan]] es decorat de basses relèus remembrant la vida de Sant Giròni. Lo portal oèst, òbra de Nicolas Chanterène, permet d'accedir a las clastras del monastèri. Es ornat de fòrça bèlas estatuas, subretot aquelas de Manuel I{{èr}} e de sa segonda esposa [[Maria d'Aragon]]. Al dessús del portal se tròba las scènas de l'Anonciacion, de la Nativitat e de l'Adoracion dels Magues. Uèi lo portal oèst es abrigat par un porgue construit al sègle XIX. L'interior de la nau de la glèisa suspren pel rafinament e la virtuositat de sa copòla. La decoracion dels pilars e de la copòla son de João de Castilho, dins lo pur estil manuelin. A la dintrada de la glèisa, se pòt veire los tombèls de [[Vasco de Gama]] e de [[Luís Vaz de Camões|Camoes]]. Los brases del transèpte d'estil barròc foguèron erigits per Jérôme de Rouen, filh de Jean de Rouen e contenon plusors tombèls reials. Dins lo còr que se tornèt construire a l'epòca classica, se pòt veire un tabernacle d'argent del sègle XVII, de l'orfèbre portugués João de Sousa (1674-1678), ofèrt pel rei Alfonse VI en remerciaments per sa victòria dins la [[Batalha de Montes Claros]] (lo 17 de junh de 1665) facia al reialme d'Espanha, e tanben d'autres tombèls reials. == Musèu arqueologic == Es situat dins l'ala construita al sègle XIX. Dins la granda galariá, se pòt descobrir las diferentas estapas de l'istòria portuguesa dempuèi las originas fins a l'epòca romana. D'objèctes de diferentas epòcas son presentats: de poteries, d'armas, de jòias, d'estèlas... Entre aqueles objèctes, se tròba lo ''berrões'' que son d'esculturas de granit representant de singlars que se trapan fòrça dins lo nòrd-èst de Portugal. == Musèu de la marina == Aquel musèu es installat a l'oèst del monastèri dins dos bastiments diferents. Presenta una importanta e remarcabla colleccion de marquetas de naus de diferentas epòcas. == Galariá d'imatges == <gallery> Imatge:Lisboa Monasterio de los Jerónimos.JPG|Vista generala Imatge:Jerónimos April 2009-1a.jpg|Vista generala Imatge:Jeronimos-KingManuel-WesternPortal.jpg|Estatua de D. Manuel I{{èr}} de genolhs davant Sant Giròni, sul portal oèst Imatge:JeronimosSouthPortal.jpg|Portal sud Imatge:Mosteiro dos Jeronimos - Igreja 2.jpg|Interior de la glèisa de Santa Maria Imatge:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos 8498.jpg|Vista de las [[clastras]] dempuèi lo sòl Imatge:Monastere_des_Hieronymites_Lisbonne_no_02_20021229.JPEG|Vista de las clastras dempuèi lo 1{{èr}} estatge Imatge:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos, ground floor 8500.jpg|Arcada de las clastras Imatge:Monastere_des_Hieronymites_Lisbonne_no_03_20021229.JPEG|Copòlas de las clastras Imatge:Mosteiro dos Jeronimos 63a.jpg|Detalh de la decoracion exteriora de las clastras Imatge:Mosteiro dos Jeronimos - Claustro 7.jpg|Detalh de la decoracion exteriora de las clastras Imatge:Mosteiro dos Jeronimos 22a.jpg|Detalh d'una colomneta de las clastras Image:Vasco da Gama Jerónimos 2008-1.jpg|Tombèl de Vasco de Gama Image:Jeronimos 12.jpg|Tombèl de [[Luís Vaz de Camões|Camoes]] Image:JeronimosRoyalTombs.jpg|Dos tombèls reials situats dins lo còr de la glèisa </gallery> == Ligams intèrnes == * [[Lisbona]] * [[Torre de Belém]] * [[Pastèls de Belém]] == Ligams extèrnes == * [http://www.mosteirojeronimos.pt/ Site oficial del monastèri dels Ieronimitas] {{pt}} *[https://web.archive.org/web/20110408233643/http://www.lisbonweekendguild.com/lisbon-sights/Mosteiro_dos_Jeronimos.html Monastèri dels Jeronims] {{en}} * [http://whc.unesco.org/en/list/263 Pagina oficiala de l'UNESCO sul monastèri dels Ieronimitas e la Torre de Belém] {{en}} {{Patrimòni Mondial en Portugal}} {{Portal Portugal}} [[Categoria:Lisbona]] p9l2de2lzlwzwjltet9ast83msiuq3d 2509885 2509883 2026-10-02T21:36:58Z Kent Wang 65448 /* Galariá d'imatges */ Tomb of Vasco da Gama 8515.jpg 2509885 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:{{#property:P18}}|thumb|300px|Lo Monastèri dels Jeronims, [[Belém (Lisbona)|Belém]], [[Lisbona]]]] {{UNESCO}} Lo '''Monastèri dels Jeronims''' (''Mosteiro dos Jerónimos'') es un monastèri portugués, d'[[estil manuelin]], testimòni monumental de la riquesa de las descobèrtas portuguesas a travèrs lo monde. == Situacion == Lo monastèri es situat a l'oèst de [[Lisbona]], [[Portugal]], dins lo quartièr de [[Belém (Lisbona)|Belém]], a l'embocadura del flum de [[Tage]]. == Istòria == [[Fichièr:Monastero di Jeronimos - Lisbona.JPG|left|thumb|Nau de la glèisa de Santa Maria]] Sus la plaça d'un ermitatge fondat per [[Enric lo Navigador]], lo rei [[Manuel Ier de Portugal|Manuel Ier]] comencèt en 1502, un pauc aprèp lo retorn de [[Vasco de Gama]] de son primièr viatge en Índia, de bastir un monastèri remirable destinat als religioses de l'[[Òrdre de Sant Giròni|Òrdre dels Ieronimitas]]. Foguèt en granda partida finançada pels profièits del comèrci de las espècias e de las riquesas venent dels grands viatges de descobèrta portugueses del sègle XVI. Lo monastèri constituís l'òbra arquitecturala pus acabada de l'estil manuelin. Amb l'arribada de riquesas a Lisbona, los arquitèctes poguèron lançar una òbra de granda envergadura. [[Diogo Boitaca]] foguèt lo primièr arquitècte del talhièr e causiguèt tre 1502 l'estil [[gotic]]. Mas en 1517, sos successors modifiquèron aquel estil en i apondent lo tipe adornamental caracteristic de l'estil manuelin ont s'encontran divèrsas influéncias. João de Castilho, d'origina espanhòla, donèt a la decoracion un costat [[plateresc]]; [[Nicolau de Chanterene]] metèt en relèu los tèmas de la Renaissença; e Diogo de Torralva e Jérôme de Rouen aportèron una nòta de classicisme. Escapèt al terratrèm de 1755 que destruiguèt Lisbona mas foguèt endamatjat per las tropas napoleonianas venent de França qu'envasiguèron Portugal a la començança del sègle XIX. En 1834, amb l'expulsion de l'òrdre religiós dels Ieronimitas, la glèisa de Santa Maria dels Ieronimitas venguèt una glèisa parroquiala pels abitants de Santa Maria de [[Belém (Lisbona)]]. Los bastiments aponduts al mitan del sègle XIX a l'oèst del campanal rompon un pauc l'armonia arquitecturala del tot. S'i tròban los musèus de la marina e de l'arqueologia. Classat monument istoric en 1907, lo monastèri es marcat sus la tièra del [[Patrimòni Mondial]] de l'[[UNESCO]] en 1983 amassa amb la [[torre de Belém]]. Lo 13 de decembre de 2007, los caps d'Estat o de govèrn de l'[[Union Europèa]] s'i reüniguèron per signar un novèl tractat constitucional nomenat [[tractat de Lisbona]]. == Las clastras == Las [[clastras]] possedisson una riquesa esculturala impressionanta. De forma carrada de 55 mètres de costat, comprenon dos estatges. L'estatge inferior, construit per Diogo Boitaca, es pertusat de largas arcadas que los rèbles son sostenguts sus de finas colomnetas que lor decoracion s'inspira del gotic finissent e de la Renaissença. L'estatge superior, construit per João de Castilho, a un estil mens abondiu. Dins un corredor de las clastras i a dempuèi 1985 lo tombèl de [[Fernando Pessoa]]. La [[sala capitulara]] de las clastras abriga uèi lo tombèl de l'escrivan [[Alexandre Herculano]]. La sacristia e lo refectòri dels monges son cobèrts de voltas de [[lierna]]s e [[terceron]]s. == La glèisa de Santa Maria == Lo portal lateral sud, òbra de Diogo Boitaca e João de Castilho, presenta un foisonament de capials, de [[pinacle]]s e de ròdols abrigant de estatuas. Es coronat per un pabalhon subremontat de la crotz dels Cavalièrs de Crist. Lo [[trumèl]] es ornat de l'estatua d'Enric lo Navigador e lo [[timpan]] es decorat de basses relèus remembrant la vida de Sant Giròni. Lo portal oèst, òbra de Nicolas Chanterène, permet d'accedir a las clastras del monastèri. Es ornat de fòrça bèlas estatuas, subretot aquelas de Manuel I{{èr}} e de sa segonda esposa [[Maria d'Aragon]]. Al dessús del portal se tròba las scènas de l'Anonciacion, de la Nativitat e de l'Adoracion dels Magues. Uèi lo portal oèst es abrigat par un porgue construit al sègle XIX. L'interior de la nau de la glèisa suspren pel rafinament e la virtuositat de sa copòla. La decoracion dels pilars e de la copòla son de João de Castilho, dins lo pur estil manuelin. A la dintrada de la glèisa, se pòt veire los tombèls de [[Vasco de Gama]] e de [[Luís Vaz de Camões|Camoes]]. Los brases del transèpte d'estil barròc foguèron erigits per Jérôme de Rouen, filh de Jean de Rouen e contenon plusors tombèls reials. Dins lo còr que se tornèt construire a l'epòca classica, se pòt veire un tabernacle d'argent del sègle XVII, de l'orfèbre portugués João de Sousa (1674-1678), ofèrt pel rei Alfonse VI en remerciaments per sa victòria dins la [[Batalha de Montes Claros]] (lo 17 de junh de 1665) facia al reialme d'Espanha, e tanben d'autres tombèls reials. == Musèu arqueologic == Es situat dins l'ala construita al sègle XIX. Dins la granda galariá, se pòt descobrir las diferentas estapas de l'istòria portuguesa dempuèi las originas fins a l'epòca romana. D'objèctes de diferentas epòcas son presentats: de poteries, d'armas, de jòias, d'estèlas... Entre aqueles objèctes, se tròba lo ''berrões'' que son d'esculturas de granit representant de singlars que se trapan fòrça dins lo nòrd-èst de Portugal. == Musèu de la marina == Aquel musèu es installat a l'oèst del monastèri dins dos bastiments diferents. Presenta una importanta e remarcabla colleccion de marquetas de naus de diferentas epòcas. == Galariá d'imatges == <gallery> Imatge:Lisboa Monasterio de los Jerónimos.JPG|Vista generala Imatge:Jerónimos April 2009-1a.jpg|Vista generala Imatge:Jeronimos-KingManuel-WesternPortal.jpg|Estatua de D. Manuel I{{èr}} de genolhs davant Sant Giròni, sul portal oèst Imatge:JeronimosSouthPortal.jpg|Portal sud Imatge:Mosteiro dos Jeronimos - Igreja 2.jpg|Interior de la glèisa de Santa Maria Imatge:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos 8498.jpg|Vista de las [[clastras]] dempuèi lo sòl Imatge:Monastere_des_Hieronymites_Lisbonne_no_02_20021229.JPEG|Vista de las clastras dempuèi lo 1{{èr}} estatge Imatge:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos, ground floor 8500.jpg|Arcada de las clastras Imatge:Monastere_des_Hieronymites_Lisbonne_no_03_20021229.JPEG|Copòlas de las clastras Imatge:Mosteiro dos Jeronimos 63a.jpg|Detalh de la decoracion exteriora de las clastras Imatge:Mosteiro dos Jeronimos - Claustro 7.jpg|Detalh de la decoracion exteriora de las clastras Imatge:Mosteiro dos Jeronimos 22a.jpg|Detalh d'una colomneta de las clastras Image:Tomb of Vasco da Gama 8515.jpg|Tombèl de Vasco de Gama Image:Jeronimos 12.jpg|Tombèl de [[Luís Vaz de Camões|Camoes]] Image:JeronimosRoyalTombs.jpg|Dos tombèls reials situats dins lo còr de la glèisa </gallery> == Ligams intèrnes == * [[Lisbona]] * [[Torre de Belém]] * [[Pastèls de Belém]] == Ligams extèrnes == * [http://www.mosteirojeronimos.pt/ Site oficial del monastèri dels Ieronimitas] {{pt}} *[https://web.archive.org/web/20110408233643/http://www.lisbonweekendguild.com/lisbon-sights/Mosteiro_dos_Jeronimos.html Monastèri dels Jeronims] {{en}} * [http://whc.unesco.org/en/list/263 Pagina oficiala de l'UNESCO sul monastèri dels Ieronimitas e la Torre de Belém] {{en}} {{Patrimòni Mondial en Portugal}} {{Portal Portugal}} [[Categoria:Lisbona]] m12cn6eu60sfos5uvxl63mxli09d12r 0 69979 2509881 2509859 2026-10-02T18:46:07Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png]] → [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]]) 2509881 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} Lista dels '''presidents de Checoslovaquia''' : * [[1918]]–1935: [[Tomáš Garrigue Masaryk]] ([[1850]]–[[1937]]) [[Fichièr:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).svg|right|200px|thumb|Bandièra presidenciala<br />1918-1960]] * [[1935]] : [[Milán Hodža]] ([[1878]]-[[1944]]), ''interim'' * [[1935]]–1938: [[Edvard Beneš]] ([[1884]]–[[1948]]) * [[1938]] : [[Jan Syrový]] ([[1878]]-[[1970]]), ''interim'' * [[1938]]–1939: [[Emil Hácha]] ([[1872]]–[[1945]]) * 1939 : primièra dissolucion de [[Checoslovaquia]] * 1945 : restauracion de [[Checoslovaquia]] * [[1945]]–1948: [[Edvard Beneš]] ([[1884]]–[[1948]]) * [[1948]]–1953: [[Klement Gottwald]] ([[1896]]–[[1953]]) * [[1953]]–1957: [[Antonín Zápotocký]] ([[1884]]–[[1957]]) * [[1957]] : [[Viliam Široký]] ([[1902]]-[[1971]]), ''interim'' * [[1957]]–1968: [[Antonín Novotný]] ([[1904]]–[[1975]]) [[Fichièr:Flag of the President of Czechoslovakia (1960–1990).svg|right|200px|thumb|Bandièra presidenciala<br />1960-1990]] * [[1968]] : [[Jozef Lenárt]] ([[1923]]-[[2004]]), ''interim'' * [[1968]]–1975: [[Ludvík Svoboda]] ([[1895]]–[[1979]]) * [[1975]]–1989: [[Gustáv Husák]] ([[1913]]–[[1991]]) * [[1989]] : [[Marián Čalfa]] (* [[1946]]), ''interim'' * [[1989]]–[[1992]]: [[Václav Havel]] (* [[1936]]) * [[1992]] : [[Jan Stráský]] (* [[1940]]), ''interim'' * [[31 de decembre]] de [[1992]] : segonda dissolucion de [[Checoslovaquia]], remplaçada per le [[Republica Chèca]] e la [[Eslovaquia|Republica Eslovaca]]. [[Categoria:Checoslovaquia]] 7hw5yeds3gt10fnxii1h8penxbjzyiu 0 71503 2509879 2509458 2026-10-02T18:11:41Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509879 wikitext text/x-wiki {{Entèsta label|BA}} {{Taxobox debuta | animal | ''Panthera tigris'' | Panthera tigris tigris in Bandhavgarh National Park, 2006-05.jpg | [[Tigre de Bengala]] (''Panthera tigris tigris'')}} {{Taxobox | embrancament | Chordata}} {{Taxobox | sosembrancament | Vertebrata}} {{Taxobox | classa | Mammalia}} {{Taxobox | sosclassa | Theria}} {{Taxobox | infraclassa| Eutheria}} {{Taxobox | òrdre| Carnivora}} {{Taxobox | sosòrdre | Feliformia}} {{Taxobox | familha | Felidae}} {{Taxobox | sosfamilha | Pantherinae}} {{Taxobox | genre | Panthera}} {{Taxobox UICN | EN | }} {{Taxobox CITES | I | 22/10/1987 }} {{Taxobox fin}} Lo '''tigre''' ('''''Panthera tigris''''') es un [[mamifèr]] [[carnivòr]] de la [[familha (biologia)|familha]] dels [[Felid]]s (''[[Felidae]]'') del genre ''[[Panthera]]''. De forradura fòrt caracteristica rossa raiada de negre, es lo mai grand felin salvatge del monde. L'[[espècia]] es dividida en nòu [[sosespècia]]s amb de diferéncias menoras en tèrmes de talha o de comportament. [[Superpredator]], caça subretot los [[cervidae|cèrvis]] e los [[singlar]]s, mas pòt tanben atacar de presas de talha pus importanta coma los [[bufle]]s. Fins al sègle XIX, lo tigre aviá la reputacion de manjar los Òmes. Es una animal solitari; lo mascle possedís un territòri que conten los domenis de plusors [[femèla]]s e participa gaireben jamai a l'[[educacion]] dels pichons. S'adapta a tot tipe d'abitat, s'encontra dins tota [[Asia]], malgrat que son [[airal de reparticion]] aja demenit fòrça. L'espècia es considerada coma en dangièr per l'[[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]] e es aparada sus l'ensemble dels païses ont viu. Caçadas fins a la mitat del sègle XX, las populacions de tigres descreissián fòrça, passant d'un efectiu estimat a {{formatnum:100000}} subjèctes en 1900 a prèp de {{formatnum:3500}} tigres<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20110128052257/http://catkingdom.tribe.net/ World tiger population shrinking fast, WWF warns] Associated Press [https://web.archive.org/web/20110128052257/http://catkingdom.tribe.net/]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[url=https://web.archive.org/web/20100919202051/http://fr.news.yahoo.com/4/20100916/tts-asie-tigres-ca02f96.html%5DDem%C3%B2ramens de 3500 tigres salvatges en Asia, segon un estudi Reuters [http://fr.news.yahoo.com/]</ref>, la majoritat vivent en [[Índia]]. La diminucion de son abitat e lo braconatge alimentant la [[medecina tradicionala chinesa]] son las menaças principalas pesant sus l'espècia. « Rei dels animals » e [[Tigre (astrologia chinesa)|signe del zodiac]] [[China|chinés]], lo tigre es tanben fòrça present dins la mitologia [[Indoïsme|indo]], servent de montura a [[Durga]]. Figura emblematica representant la fòrça e la feror, aquel felin es pintat dins fòrça quadres de caça, e a figurat dins fòrça òbras [[Musica|musicalas]] e [[Literatura|literàrias]]: [[Shere Khan]] del ''[[Lo Libre de la Jungle|Libre de la Jungle]]'' de [[Rudyard Kipling]]. == Descripcion morfologica == === Còrs === [[Fichièr:TigerSkelLyd1.png|thumb|left|Se diferéncia l'[[esqueleta]] del tigre d'aquel del [[leon]] amb sos membres mai corts, e d'aquel del [[Leopard]] per sa talha superiora.]] Lo tigre es lo mai grand felin salvatge, es tanben lo pus gròs [[predator]] sus la tèrra fèrma darrièr l'[[ors kodiak]] e l'[[ors polar]]. Aquel felin a un còrs pus long qu'aquel del leon; aquò lo fa paréisser fòrça mai massís. Las mesuras del tigre vàrian fòrça d'una sosespècia a l'autre: un tigre de Sumatra mascle pesa pas mai de {{unitat|140|kg}} per {{unitat|2.3|mètres}} de longor totala alara qu'un tigre de Siberia pòt aténher {{unitat|300|kg}} per {{unitat|3.3|mètres}} de long<ref> "jackson105"{{fr}}, Los felins, p.105</ref>. La nautor al garròt del tigre pòt atal variar de 0,85 a un mètre, sa longor totala amb la coa de 2 a {{unitat|3.7|mètres}} e son pes de 65 a {{unitat|300|kg}}<ref>larousse66{{fr}} Larousse dels félins, p.66</ref>. Lo recòrd de pes es aquel d'un tigre de Siberia en [[1950]] amb {{unitat|384|kg}}<ref> id jackson95, opcit, p.95</ref>. Las [[aurelha]]s del tigre son redondas, lor fàcia extèrna es negra amb una granda taca blanca al mitan. Las [[pupilha]]s son redondas, l'[[Irís (anatomia)|irís]] es de color daurada a verda, a vegada blava. Lo nas es ròse amb a vegadas de tacas negras, las [[vibrissa]]s son nombrosas sus un morre cort. Lo front es bombut. Lo còl es cobèrt d'una forradura fòrça mai densa e espessa formant una colareta, subretot pel mascle. Las [[canina]]s del tigre son las mai longas de totes los felins actuals: pòdon aténher una longor de nòu centimètres. Coma totes los membres del genre ''[[Panthera]]'', l’[[osoíd]] es en partida ossificada, aquò li permet de rugir<ref>{{en}} {{Vratislav Mazak, Panthera tigris,in Mammalian species 8 de mai de 1981 n°152[https://web.archive.org/web/20051030114117/http://www.science.smith.edu/departments/Biology/VHAYSSEN/msi/pdf/i0076-3519-152-01-0001.pdf ]</ref>. === Pelatges === [[Fichièr:Tigress with cubs in Kanha Tiger reserve.jpg|thumb|Lo pelatge del tigre es un dissimulacion eficaça.]] Lo tigre a una forradura jauna clar a iranjat escur raiada de negre. Lo pelatge es blanc crèma sus la fàcia intèrna dels membres, la peitrina, la gòrja, las [[gauta]]s, la [[maissa]] inferiora e lo dessús dels uèlhs. Las raiaduras de color negra son mai o mens abondantas segon las [[sosespècia]]s, a vegadas dobles suls costats. Son diferentas d'un subjècte a l'autre e d'un costat a l'autre permetent una identificacion segura<ref> "jackson97"{{opcit}}, p. 97</ref>. Los tigres vivent dins las selvas son pus escurs e an mai de raias. En [[ivèrn]], lo pel es pus clar e dense pel [[tigre de Siberia]] e lo [[tigre de la Caspiana]]<ref> id "CSG3" </ref>{{,}}<ref> id"larousse66" </ref>. La [[coa]] es en primièr raiada puèi ven anelada a l'extremitat. Lo [[tigre blanc]], a vegadas presentat dins los zòos o los circs, es pas una sosespècia o una raça geografica del tigre. Qualques especimèns salvatges foguèron observats en Índia, mas es un subjècte capturat en 1951, Mohan, que venguèt l'aujòl de gaireben totes los tigres blancs captius<ref> id "jackson105" </ref>. Gaireben totes los tigres blancs an de raias negras a brun clar sus un pelatge blancàs; los uèlhs son blaus. Se considèra qu'es una mutacion genetica encontrada dins d'autres mamifèrs, coma lo [[cat]] e lo [[lapin]]<ref>{{en}} {{Roy Robinson, The white tigers of Rewa and gene homology in the felidae in Genetica 11 de decembre de 1968 ISSN=0016-6707 [https://archive.is/20121208202513/http://www.springerlink.com/content/p1v2353p20385405/]</ref>. Existís pas de cas d'[[albinisme]] reconegut.<ref>{{en}} {{[url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/albinos2.html] Albino Tigers, Maxine Annabell [https://web.archive.org/web/20110221031408/http://www.lairweb.org.nz/tiger/] ed: Tiger Territory</ref>. Lo [[tigre daurat]], o en anglés ''golden tiger'', a un pelatge blanc amb de traças rossas formant coma de raiaduras<ref>{{en}}[url=http://www.lairweb.org.nz/tiger/tabby.html]Golden Tabbies, Maxine Annabell [https://web.archive.org/web/20110221031408/http://www.lairweb.org.nz/tiger/] ed: Tiger Territory</ref>. De tigres negres foguèron senhalats de temps en temps, mas la sola pròva de lor existéncia es una pèl confiscada per la polícia en octobre de 1992. Lo pelatge presenta una largor anormala de raiaduras que se jonhon totalament sus l'espatla e la tèsta, provocant l'illusion d'un tigre negre. <ref> id "CSG3" </ref>. <gallery> Fichièr:Singapore Zoo Tigers.jpg|Tigre blanc Fichièr:Golden tiger 1 - Buffalo Zoo.jpg|Tigre daurat </gallery> === Permanéncias fisicas === Un tigre fa de passes de 55 a 80 cm de long. La traça de pata mesura 10 a 14 cm de larg e 16 cm de long<ref>{{fr}} Le tigre : ses mœurs - son histoire - son avenir, Kailash Sankhala (trad. Florent Jouty) MLP Editions 1998 ISBN 2-7434-1070</ref>. Es un plan bon nadaire. Travèrsa aisidament los rius larg de 6 a {{Unitat|8|km}} e lo recòrd es aquel d'un [[tigre de Sumatra]] que traversèt una partida de mar de {{Unitat|29|km}} de larg<ref>"CSG3" {{en}} [https://web.archive.org/web/20120501013554/http://www.catsg.org/catsgportal/cat-website/catfolk/tiger-03.htm] Tiger ''Panthera tigris'' (Linnaeus, 1758) : Description and Behavior ''Part Two'', Cat Specialist group, 1996 [http://www.catsg.org]</ref>. Lo tigre pòt córrer a la velocitat maximala de {{Unitat|50|km/h}}, mas sus de distàncias pichonas, d'una vintena de mètres<ref> "NGM" </ref>. == Evolucion de l'espècia e sosespècias == === Evolucion de l'espècia === La linhada de las pantèras, las ''[[Pantherinae]]'', divergiguèt fa 10,8 milions d'ans de l'aujòl comun dels ''[[Felidae]]'', puèi fa 6,4 milions d'ans, la linhada de las pantèras nebulosas ''[[Neofelis]]'' e aquelas de las ''[[Panthera]]''<ref> PourLaScience {{fr}} L'évolution des chats| journal, Stephen O'Brien et Warren Johnson, Abril de 2008, ISSN 0 153-4092 basat sus {{en}} ''The late Miocene radiation of modern felidae : a genetic assessment'', W. Johnson et al. in Science (2006) e {{en}} ''The near eastern origin of cat domestication'', C. Driscoll e in al. Science (2007)</ref>. Lo mai vièlh aujòl comun als ''Panthera'' que se possedís de [[fossil]]s es ''[[Panthera palaeosinensis]]'', que viviá de la fin del [[Pliocèn]] al començament del [[Pleïstocèn]]. Lo tigre apareguèt fòrça abans lo jaguar, lo leopard e la pantèra e es estrechament parentat a la [[pantèra de las nèus]]: tigre e pantèra de las nèus aurián divergit fa dos milions d'ans<ref> "IUCNOnce">{{UICN 22732 ''Panthera uncia'' (Schreber, 1775) </ref>{{,}}<ref>La posicion del [[clade]] a respièch dels autres ''[[Panthera]]'' es encara pas plan clara.</ref>. Segon l'avís general, l'origina de l’espècia es localizada dins l'Èst e lo Nòrd-Èst d'Asia. Lo territòri del tigre se seriá aprèp espandit sus las [[illas de la Sonda]] puèi cap a [[Índia]]. De pròvas fossilas de sa preséncia al [[Japon]] e sus l'[[Bornèo|illa de Bornèo]]<ref>{{en}} Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes, John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, ed :Cambridge University Press, 1999, iSBN 0521648351 ISBN 978-0-521-64835-6, en linha [http://books.google.fr/books?id=dbQ8AAAAIAAJ]</ref>. Fa {{formatnum:73000}} ans, lo tigre gaireben s'apaguèt a causa de las erupcions del volcan [[Toba]] a [[Sumatra]]; aquò pòt explicar la flaca diversitat genetica de l’espècia actuala<ref> id PourLaScience </ref>. === Sosespècias === La primièra descripcion del tigre foguèt efectuada per Linné en 1758 dins son libre ''[[Systema Naturae]]''. L'espècia ''Panthera tigris'' aviá tradicionalament uèit sosespècias diferentas; pasmens, en 2004, un estudi menat sus tres marcadors genetics diferents de 130 tigres a revelat una novèla sosespècia, lo [[tigre de Malàisia]] (''Panthera tigris jacksoni'')<ref>{{fr}} Un nouveau cousin pour les tigres, Cécile Dumas, in Nouvel observateur 7 de decembre de 2004</ref>. La classificacion de nòu sosespècias foguèt adoptada par l'UICN en 2008<ref> id "UICNTigris" </ref> puèi per de fondacions de proteccion del tigre coma ''Save the tiger fund'' o ''21st Century Tiger''<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20010721091848/http://21stcenturytiger.org/ Tiger facts]sus e {{en}} [https://web.archive.org/web/20080509131028/http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/TigerSubspecies/AmurSiberianTigers/default.htm Tiger subspecies] sus [http://www.savethetigerfund.org/ ''Save the tiger fund'']</ref>. E mai, se vei que l'UICN efectuèt un cambiament d'autor per l'espècia (de [[Carl von Linné|Linné]] a [[Vratislav Mazák|Mazák]])<ref> id "UICNTigris" </ref>. La basa de donada [[National Center for Biotechnology Information|NCBI]] reconeis solament las sièis sosespècias encara viventas<ref>NCBI 9694 ''Panthera tigris'' </ref> e aquela del [[Sistèma d'informacion taxonomica integrada|SITI]] demorèt al modèl de uèit sosespècias<ref>ITIS 183805 ''Panthera tigris'' (Linnaeus, 1758) }}</ref>. Las recèrcas sus las sosespècias de tigres se contunhan per establir los plans de salvagarda mai adaptats possible<ref> id "Riding1" John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, {{opcit}}, p. 35-49</ref>{{,}}<ref>Per exemple, se lo tigre de China del Sud (''Panthera tigris amoyensis''), en dangièr critic d'atudament, aparten a la meteissa sosespècia que lo tigre d'Indochina (''Panthera tigris corbetti''), se pòt alara temptar de reproduccions en captivitat amb aquel per renfortir lo còde genetic del tigre de China du Sud.</ref>. Las nòu sosespècias presentadas aicí son aquelas reconegudas per l'[[UICN]], que tres atudadas: * lo [[tigre de Siberia]] (''Panthera tigris altaica'') es lo mai grand dels tigres. Son pelatge es clar amb de raiaduras pus brunas que negras. Los mascles an sovent un colar espés de pels blancs. Sas populacions s'espandisson sus [[Manchoria]], lo Nòrd-Èst de [[China]], [[Russia]] e benlèu la [[Corèa del Nòrd]] ; * lo [[tigre de China miègjornala]] (''Panthera tigris amoyensis'') es de talha plan compacta, sas raias son fòrça espaçadas, cortas e largas. Sosespècia en dangièr critic d'extincion; se tròba los darrièrs tigres chineses dins una resèrva del sud de China. Foguèt declarat « nosible » per [[Mao Zedong]], çò que precipitèt son extincion. Lo govèrn chinés tempta uèi de salvar los darrièrs especimèns; * lo [[tigre de Bali]] (''Panthera tigris balica'') revèrta lo tigre de Sumatra, foguèt fòrça desconegut al moment de sa disparicion, al començament dels ans 1930. Se trapava solament sus l'illa de [[Bali]] ; * lo [[tigre d'Indochina]] (''Panthera tigris corbetti'') es relativament pichon, son pelatge es de color escura, amb de raias mai finas e mai nombrosas que lo tigre de Bengale. Las marcas blancas son pus prononciadas. Son airal de reparticion cobrís [[Tailàndia]], la [[China]] del sud, [[Cambòtja]], [[Birmania]], [[Laos]], [[Vietnam]] ; * lo [[tigre de Malàisia]] (''Panthera tigris jacksoni'') es una sosespècia descricha en 2004, revertant lo tigre d'Indochina e viu en [[Malàisia]] ; * lo [[tigre de Java]] (''Panthera tigris sondaica'') es una sosespècia atudada; lo darrièr tigre de Java foguèt apercebut en 1972 e despareguèt benlèu dins los ans 1980, consequéncia de la destruccion de son abitat ligada a l'espleitacion intensiva de la fusta de [[tèc]]<ref>John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, {{opcit}}, p. 18</ref>. Semblava lo tigre de Sumatra e s'encontrava solament sus l'[[illa de Java]] ; * lo [[tigre de Sumatra]] (''Panthera tigris sumatrae'') es la pus pichona sosespècia de tigres encara viventa<ref> "jackson105" </ref>. Lo pelatge es fòrça escur, lo blanc del ventre es mendre, e las raias son doblas, finas e fòrça serradas. Los mascles an una forradura de còl espessa. Es present solament sus l'illa de [[Sumatra]] ; * lo [[tigre de Bengala]] (''Panthera tigris tigris'') a de raiaduras plan espaçadas sul fons brun iranjat. Se trapa subretot en [[Índia]], mas tanben [[Bangladèsh]], [[Botan]], [[Nepal]], a l'Oèst de [[Birmania]] e dins lo Sud de [[China]]. Es la sosespècia pus espandida; * lo [[tigre de la Caspiana]] (''Panthera tigris virgata'') es una sosespècia atudada dins los ans 1970. Aquel tigre èra de granda talha, amb un ventre blanc e sa tèsta aviá una longa colareta. Los territòris dels tigres de la Caspiana s'espandissián en [[Afganistan]], [[Iran]], [[Turquia]], [[Mongolia]], e lo centre de [[Russia]]. <gallery> Fichièr:Tiger in the snow at the Detroit Zoo March 2008 pic 2.jpg|[[Tigre de Siberia]] Fichièr:Panthera tigris amoyensis.jpg|†? [[Tigre de China miègjornala]] Fichièr:BaronOscarVojnich3Nov1911Ti.jpg|† [[Tigre de Bali]] Fichièr:Tiger 032.jpg|[[Tigre d'Indochina]] Fichièr:Malayan Tiger Cubs.jpg|[[Tigre de Malàisia]] Fichièr:Panthera tigris sondaica 01.jpg|† [[Tigre de Java]] Fichièr:Panthera tigris sumatran subspecies.jpg|[[Tigre de Sumatra]] Fichièr:Ranthambore Tiger.jpg|[[Tigre de Bengala]] Fichièr:Panthera tigris virgata.jpg|† [[Tigre de la Caspiana]] </gallery> === Ibrides === [[Fichièr:Liger couple.jpg|thumb|Un parelh de ligres dins un pargue de Corèa del Sud.]] De crosaments en captivitat se faguèron entre tigre e [[leon]]. Lo [[ligre]] es lo resultat del crosament entre un leon e una tigra, lo [[tiglon]] aquel d'un tigre e d'una leona. Lo [[ligre]] es en general mai grand que sos dos parents alara que lo [[tiglon]] es pus pichon. Possedís de caractèrs fisics entre aqueles de lor paire e aqueles de lor maire e son capables de rugir coma un tigre o un leon. Segon lo site ''Messybeast'', la diferéncia de talha entre lo [[ligre]] e lo [[tiglon]] es deguda a un [[gèn]] que s'exprimís diferentament segon lo [[sèxe]]<ref>{{en}}[http://www.messybeast.com/genetics/growth-dysplasia.htm] Why are ligers so much bigger than tigons, Sarah Hartwell [http://www.messybeast.com Messy beast]</ref>{{,}}. Los ligres e tiglons femèlas son a vegadas [[fertila]]s amb una de las espècias que ne son eissits. Aqueles crosaments se fan solament en [[captivitat]] perque los tigres e leons s'encontran rarament dins la natura<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20190127041309/http://www.lairweb.org.nz/tiger/hybridisation.html] Hybridisation, Maxine Annabell [https://web.archive.org/web/20110221031408/http://www.lairweb.org.nz/tiger/] ed: Tiger territory</ref>. Sovent eissits de crosaments forçats per obtenir un felin « fòra de nòrma », aqueles ibrides, sens utilitat per la conservacion de las espècias, sofrisson sovent de problèmas de santat fisica e mentala<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20101213123740/http://bigcatrescue.org/cats/wild/ligers.htm] Where do Ligers Come From?, Big Cat Rescue, [http://www.bigcatrescue.org]</ref>. Lo dogla seriá lo crosament entre un [[leopard]] mascle e una tigra e lo tigard lo crosament entre un tigre e una leoparda<ref>{{en}}[http://www.lairweb.org.nz/tiger/others.html] Other hybrid cats, Maxine Annabell [https://web.archive.org/web/20110221031408/http://www.lairweb.org.nz/tiger/] ed: Tiger territory</ref>. == Comportament == === Territorialitat === [[Fichièr:Tiger by Rosier.JPG|thumb|left|Los tigres aiman l'aiga e se repausan sovent dins una sompa o un estanh als periòdes cauds de la jornada<ref> id "jackson100" </ref>.]] Solitari, lo tigre aima pas partejar son territòri, subretot entre mascles. Lo tigre mascle possedís un territòri que conten doas a tres domenis reservats a las femèlas; lo recòrd es de sèt femèlas sul territòri d'un mascle<ref> "Larousse68" </ref>. Los mascles percorron lor territòri regularament, aquò li pren qualques setmanas<ref> "Larousse182" Rémy Marion, {{opcit}}, p. 182</ref>. Totes los tigres, mascles o femèlas, marcan lor territòri amb lor [[urina]] o lors [[excrement]]s. Per evitar los intruses, pòdon tanben senhalar lor preséncia en grafinhant los arbres. Fòra dels periòdes de reproduccion, o quand la femèla elèva los pichons, los encontres son evitats: Kailash Sankhala observèt qu'un parelh de tigres dins un meteis claus del zoo de Delhi anavan jamai suls meteis camins e avián de zonas separadas dins lor espaci<ref>"KS35" Kailash Sankhala, {{opcit}}, p. 35</ref>. Excepcions a la solitud dels tigres: son sovent los mascles que demòran prèp de las femèlas, e que a vegadas accèptan de partejar una presa. De joves tigres fraires se ligan a vegadas per atacar de presas pus grandas. Pasmens, aqueles comportaments son pas frequents, e los encontres entre tigres se redusisson sovent al periòde de reproduccion<ref>"Larousse183" Rémy Marion, {{opcit}}, p. 183</ref>. Lo tigre possedís sovent qualques tutas sus son [[territòri]], e utiliza la mai adaptada pels besonhs del moment. Lo territòri d'un tigre vària fòrça segon la disponibilitat de las presas. Per exemple, dins qualques regions d'[[Índia]] o de [[Nepal]], ont las presas son abondantas, lo territòri dels mascles cobrís entre 30 e {{unitat|72|km|2}} e aquel de las femèlas pòt èsser inferior a {{unitat|20|km|2}}. Mas en [[Siberia]], ont las presas son raras, cal de 800 a {{unitat|1000|km|2}} de territòri per un mascle e fins a {{unitat|400|km|2}} per una femèla<ref> "jackson100" </ref>. === Vocalizacions === Lo tigre a un grand repertòri de [[vocalizacion]]s, diferentas segon lor utilizacion: senhal de preséncia, apèl d'una femèla, crida d'ataca... Los rugiments se pòdon ausir a tres quilomètres de distància<ref> jackson101 Jackson, {{opcit}}, p.101</ref>, Son generalament utilizats per senhalar lor preséncia a las femèlas e als tigres de passatge, mas pòdon a vegadas indicar que la caça a capitat<ref>id jackson101" </ref>. === Caça e alimentacion === ==== Metòdes de caça ==== Lo tigre es un [[predator]] crepuscular: caça de preferéncia al levar e al tombar del jorn, mas pòt tanben caçar pendent la jornada<ref>id "Larousse68" </ref>. Pista las presas a la vista e a l'ausida, e utiliza pauc son odorat per aquela activitat<ref> id "jackson98" Jackson, {{opcit}}, p. 98</ref>. Los tigres preferisson atacar de subjèctes joves o vièlhs. Lo tigre apròcha sa presa a l'[[afust]] e l'ataca pel costat o darrièr. Se sa presa es pichona, lo tigre la tua en li rompent las vertèbras cervicalas; s'es granda, preferisson de la mòrdre a la gòrja e atal l'estofar<ref> id "Larousse68" </ref>. La mordida a la gòrja permet d'evitar las banas e las batas de sas presas e las empacha de tornar se levar<ref>id"CSG4" {{en}} [https://web.archive.org/web/20111116172707/http://www.catsg.org/catsgportal/cat-website/catfolk/tiger-04.htm titre=Tiger ''Panthera tigris'' - Description and Behavior - Part Three]Cat Specialist Group [http://www.catsg.org/]</ref>. Lo tigre es abituat a menar la presa dins los bartasses per la manjar al calme; pòt tanben la cobrir de fuèlhas o de tèrra per l'escondre<ref> id "jackson100" Jackson, {{opcit}}, p. 100</ref>. Arriba que de tigres caçan ensemble mas es pauc frequent. La probabilitat de capitar una caça vària segon los subjèctes e l'abitat : per exemple, dins lo [[Pargue Nacional de Ranthambore]], solas 10 % de las caças capitan, alara que dins las selvas densas d'un [[Pargue Nacional de Kanha]], la mejana es de 5 %<ref> id "Letigre32" </ref>. ==== Alimentacion ==== Una tigra de Bengala sola consoma sièis quilogramas de carn per jorn, çò que, segon la talha de las presas, representa 40 a 70 presas per an<ref> id "Letigre32">{{fr}} The Year of the Tiger (Le tigre), Michael Nichols e Geoffrey C. Ward (trad Florence Illouz), National Geographic, ISBN 2-7441-2875-9</ref>. Un tigre en mejana deu caçar una granda presa cada sèt a dètz jorns<ref> id "jackson100" </ref>. Un tigre pòt manjar de 14 a 40 kg de carn en un còp.<ref> id "CSG4" </ref>. Lo tigre se noirís que de carn, es un animal [[Carnivora|carnivòr]]. Las principalas presas del tigre son de pes mejan (de cinquanta a dos cents quilogramas), caça subretot los [[singlar]]s e los [[cervidae|cèrvis]]<ref> id"Larousse68" </ref>. Lo regim alimentari del tigre vària segon las sosespècias e segon son abitat; enclusís [[gaur]], [[sambar]], [[bufle]], [[cèrvi axis]], [[monin]], etc. S'ataca a vegadas als animals espinoses [[pòrc espic|pòrcs espics]], mas tanben a de presas pus grandas coma los [[ors]]es, de [[leopard]]s, de pichons [[rinocèros]] e [[elefant]]s<ref> id "Larousse68" </ref> o de [[Crocodilia]]s<ref> id "Larousse182" </ref>. Predator [[oportunista]], lo tigre se pòt atacar al [[bestial]], o a una caraunhada<ref> id "Larousse183" </ref>. Se necessari, pòt tanben manjar de pars<ref> id "Larousse183" </ref>. ==== Manjaire d'Òme ? ==== Lo tigre es lo felin amb una granda reputacion de manjaire d'Òmes, subretot en Índia. Aquò significa pas que l'èsser uman fa partida de son regim alimentari, mas pòt s'atacar a l'Òme. La tigra escaissada « la manjaira d'Òme de Champawat » que foguèt tuada pel caçaire [[Jim Corbett]] en [[1907]] aviá tuat 438 personas<ref> id "NGM">{{fr}} [[national geographic|National geographic magazine]], ''À travers le livre de la jungle'', « Lieux et personnages », hors-série n°2, janvier 2003</ref> en uèi ans<ref> id "jackson100" </ref>. Dempuèi lo començament del sègle XX, las victimas son fòrça mens nombrosas, mas dins los ans 1950, se comptava prèp de {{formatnum:5000}} mòrts cada an<ref> id "NGM" </ref>. Los principals accidents mortals se produson a l'ocasion de contacte imprevist entre l'òme e l'animal. La pèrda de [[canina]]s es un punt determinant: lo tigre, incapable de se noirir de grandas presas, se replega sus de presa pus flacas coma l'òme. Las tigras pòdon transmetre lo gost de la car umana a lors pichons e perpetuar atal una linhada de manjaires d'Òmes<ref> id "NGM" </ref>. === Cicle de vida === [[Fichièr:Panthera tigris altaica 31 - Buffalo Zoo.jpg|thumb|left|La tigra s'ocupa sola de sos pichons.]] Lo periòde de reproduccion se pòt far a tot moment de l'an, mas i a un pic d'ocurréncia que vària segon la zona geografic<ref>, entre la fin de novembre e lo començament d'abril en Índia, entre decembre e febrièr en Manchoria e entre febrièr e abril en Nepal.</ref>. Durant l'[[estrus]] que dura mai de nòu jorns<ref>id"jackson105" </ref>, la femèla senhala sa preséncia per de gemiments e de rugiments repetits acompanhat d'un marcatge olfactiu pus frequent. Pendent la cort, los contactes son frequents: los tigres se mossegan lo morre, se fretan un contra l'autre. Quand la femèla es prèsta, pren la posicion tipica dels felins: s'assètan, las patas mai longas davant e aquelas de darrièr mièg plegadas, lo mascle la penètra e la sasís per la pèl del còl pendent l'[[ejaculacion]]. Per finir, la tigra s'escampa violentament e se vira sovent contra lo mascle, abans de començar un periòde de repaus<ref> id "KS36" </ref>. L'[[acoblament]] es brèu mas se pòt repetir mai d'un còp per jorn<ref>Jackson, {{opcit}}, p. 15</ref>. La femèla fa nàisser dins un luòc isolat<ref>Una balma, sos de ròcas o lo trauc d'un arbre</ref> dos o tres pichons en mejana (sèt al maximum) aprèp 93 a {{unitat|114|jorns}} (o entre 3 e 4 meses) de portadura<ref>id "jackson105" </ref>. Los joves tigres demòran cècs fins a sièis a catorzen jorns; pesan a la naissença de 750 a {{unitat|1600|g}}. Es la tigra que fa l'[[educacion]] dels pichons; lo tigre participa. La tigra los desplaça sovent d'una tuta a l'autra per los aparar dels predators. Començan de jogar quand an un mes<ref>"jackson103">Jackson, {{opcit}}, p. 103</ref>; la tigra dona pas de carn abans quaranta jorns e lo desmamatge se fa a dos meses<ref> id"KS36" </ref>. Los joves demòran amb la maire per aprendre la caça. Al contrari dels [[lion]]s, los tigres joves manjan en primièr. La tigra es fòrça protectritz, eliminant o evitant lo dangièr (tigres mascles, lo paire comprés, Òmes, etc.) Vèrs un an, los joves pòdon caçar sols<ref> id "jackson103" </ref>. Los conflictes per las presas se multiplican vèrs dètz-e-uèit a vint-e-un meses e los mascles son los primièrs que daissan lo cercle familial<ref> id "KS36" </ref>. Dins la natura, los tigres fan lor maduretat sexuala de tres a sièis ans pels mascles e a gaireben tres ans per la femèla<ref> id "jackson105" Jackson, {{opcit}}, p. 105</ref>. Lo tigre se reprodusís pas mai a partir del catorzen an<ref >id "CSG5" </ref>. La maire torna en cicle eustral detz-e-uèit a vint meses aprèp la naissença<ref> id"KS36" Kailash Sankhala, {{opcit}}, « Les relations familiales : La brave mère », p.34-49</ref>. Un estudi fach al [[Pargue Nacional del Chitwan]], en [[Nepal]], a mostrat una [[mortalitat infantila]] de 34 % per los joves de mens d'un an e de 29 % pel segond an. Pel primièr an, 73 % de las [[mòrts]] foguèron degudas a la pèrda de la portada entièra per causa d'[[inondacion]], d'[[encendi]] o d'[[infanticidi]]. == Ecologia e reparticion == === Abitat del tigre === [[Fichièr:Canopy Walk View.jpg|thumb|La selva densa es lo principal abitat del tigre.]] Se trapa dins las [[Selva tropicala umida|selvas umidas tropicalas]] fins a la [[Taiga]] de la Russia d'Orient Extrèm en passant per las [[mangròva]]s dels [[Sundarbans]], lo tigre s'adapta plan, pasmens que preferís los terrens de granda vegetacion utils per ne far un bon terren de caça e un bon abric<ref> id "Larousse68" </ref>. En [[2008]], al [[Botan]], alara que se pensava que lo tigre anava fins a {{formatnum:3000}} mètres<ref> id "Larousse68" </ref>, de patadas e de [[fotografia]]s lo mòstran anant entre {{formatnum:3700}} e {{formatnum:4300}} mètres<ref>{{fr}} Au Bhoutan des tigres du Bengale ont été localisés à des altitudes inégalées jusque là, Guillaume Talbot, Bulletin électronique 6 de junh de 2008[https://web.archive.org/web/20081126065259/http://www.bulletins-electroniques.com/actualites/54900.htm][https://web.archive.org/web/20081126065259/http://www.bulletins-electroniques.com/actualites/54900.htm]</ref>. === Reparticion === L'airal de reparticion del tigre a fòrça demenit dempuèi lo sègle XIX. S'espandissent de l'Èst de [[Turquia]] a l'Orient Extrèm rus, sus las illas de [[Sumatra]], de [[Java]] e de [[Bali]]: dins gaireben tota Asia, levat de la serrada d'[[Imalaia]]. Uèi, los darrièrs tigres subrevivon solament dins catòrze païses: [[Índia]], [[Nepal]], [[Botan]], [[Bangladèsh]], [[Birmania]], [[Laos]], [[Tailàndia]], [[Cambòtja]], [[Malàisia]], [[Indonesia]] (illa de Sumatra), [[Republica Populara de China|China]], [[Russia]] e benlèu la [[Corèa del Nòrd]]. Dins lo [[Pargue Nacional de Kaziranga]], las estimacions oficialas comptan 90 a 100 subjèctes, constituissent benlèu la concentracion pus densa al monde. == Conservacion del tigre == === Menaças === ==== Enemics naturals ==== Son pauc los enemics naturals. Pasmens, las ardadas de [[dhole]]s pòdon atacar e tuar un tigre. Los orses tanben pòdon tuar de tigres mascles o joves<ref>Jackson, {{opcit}}, p. 102</ref>. ==== Caça ==== [[Fichièr:Chasse au tigre du roi Georges V.jpeg|thumb|Dos tigres cochats sus la linha de caça pendent una caça del rei [[George V del Reialme Unit|George V]] sus l'espatla d’[[elefants]] en [[Índia]] en 1912.]] La caça dels [[trofèu]]s foguèt una causa importanta de regression del tigre al sègle XIX e al començament del sègle XX. La caça del tigre foguèt un espòrt dels [[colon]]s e dels [[raja|maharadjahs]]. <ref>{{en}} Born to Be Wild : Tiger persecution and advocacy, Katheryn Malcolm Norris, 9 de mai de 2005[http://scholar.lib.vt.edu/theses/available/etd-06032005-162347/unrestricted/TITLEANDABSTRACT.pdf][http://scholar.lib.vt.edu]{{en}}</ref>. Lo comèrci de la pèl accelerèt aquela caça. Al començament del sègle XX, una pèl costava 200 [[Ropia indiana|ropias]], e un [[tapís]] amb la tèsta fins a 300. Las forraduras foguèron negociadas pels marchands locals puèi vendudas coma sovenir<ref> id "KS79" Kailash Sankhala, {{opcit}}, p. 79</ref>. Pendent los ans 1950 a 1960, se comptava mai de tres mila tigres; foguèron tuats coma trofèus<ref>Kailash Sankhala, {{opcit}}, « Biographie du tigre »,p. 15</ref>. La caça del tigre es uèi enebida dins totes los païses ont viu lo felin. Le [[braconatge]] e la desparicion de son abitat e de sas presas son uèi ara las causas principalas de la baissa de populacions. ==== Destruccion de son abitat ==== Lo tigre sofrís de la destruccion de son abitat: desforestacion e pèrda dels abitats naturals, creissença demografica, disparicion de las presas, agrandiment de las zonas cultivadas e aumentacion de la [[pollucion]]. Los subjèctes mens e mens nombroses, e a vegadas mai e mai alunhats penan per s'encontrar e se reproduire. ==== Medecina tradicionala ==== En [[Asia]], s'utiliza de partidas del còrs del tigre, coma los òsses, per fabricar de remèdis tradicionals<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20091203072259/http://www.wwf.ch/fr/lewwf/notremission/especes/organisationsinternationales/souvenirs/souvenir5.cfm]Medecina tradicionala chinesa[http://www.wwf.ch/] ed: WWF Soïssa</ref>{{,}}<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20131110144901/http://ipsnouvelles.be/news.php?idnews=9983] La faune sauvage menacée par la médecine traditionnelle chinoise, Malini Shankar, lo 14 octobre de 2008 [https://web.archive.org/web/20110131234548/http://www.ipsnouvelles.be/] ed: Inter Press Service, 21 agost de 2009}}</ref>. Lo trafec d'òsses a demenit en Índia e en Russia<ref> id "PandaMag119p21" {{fr}} Tigres, entre les griffes des hommes, WWF-France, Panda magazine, decembre de 2009 ISBN 0248 8124, p. 21</ref>. En China, es enebit dempuèi 1993 d'utilizar d'extraits de tigre dins la farmacopèa e l'òs de [[sailong]] a remplaçat l'òs de tigre. A Taiwan, 59% de las farmacias fornissián de preparacions amb d'òs de tigre dins los ans 90 e mens d'1% en 2009. Mas en Cambòtja, Indonesia, Laos, Birmania e Vietnam, la luta contra lo braconatge es fòrça flaca e los mercats demòran<ref> id "PandaMag119p21" </ref>. === Proteccion === ==== Istoric de las accions de proteccion ==== En 1969, lo director del zoo de Delhi declarèt que {{cita|Lo tigre es a mand de desaparéisser !}}<ref> id "PandaMag119p15" Panda magazine, op. cit., p. 15</ref>. La caça del tigre foguèt enebida en 1970, en 1973 lo Projècte Tigre foguèt lançat per [[Indira Gandhi]] en Índia<ref> id "Letigre25"Michael Nichols et Geoffrey C. Ward, {{opcit}}, p. 25</ref>: los pargues nacionals son transformats en resèrvas, qu'es enebit d'accedir al centre. Lo programa fonciona: dins los ans 1980, las autoritats indianas anóncian que las populacions de tigre an mai que doblat<ref> id "Letigre25" </ref>. Pasmens, lo projècte relentiguèt a la mòrt d'[[Indira Gandhi]] en 1984. E mai los resultats del Projècte Tigre son criticats: lo comptatge èra pauc precís, e los administrators avián tendéncia a coflar lors resultats per justificar l'argent pagat per l'Estat<ref> id "Letigre25" </ref>. A partir de 1986, se descobriguèt amb suspresa que los tigres « dispareissián »: se pren alara consciéncia del [[braconatge]] que provesís la farmacopèa tradicionala chinesa. La revelacion del braconatge provoquèt una crisi dins la comunautat dels conservators: totes los esfòrces semblavan vans, lo trafec d'òsses de tigre continuava en [[Indochina]] e en [[Siberia]]. Aprèp que los querelaires trobèron un acòrd<ref>Equipar un colar emetor per cada tigre, tracar los braconièrs dins tota [[Asia]]</ref>, s'entreprenguèt d'accions internacionalas<ref> id"Letigre29" Michael Nichols et Geoffrey C. Ward, {{opcit}}, p. 29</ref>: * En 1994, los representants de fòrça païses ont vivon los tigres se reüniguèron per lutar ensemble contra lo comèrci illegal del tigre ; * En 1995, la campanha ''Save the tiger fund'', financiada per la societat [[ExxonMobil|Exxon]] e lo ''National Fish and Wildlife Foundation'', a per objectiu d'enforçar l'accion de las resèrvas<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20080511161411/http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/TigerConservation/LandscapelevelConservation/default.htm] Strengthening Landscape-level Tiger Conservation, Save The Tiger Fund [http://www.savethetigerfund.org]</ref>, per exemple en instaurant de corredors silvèstres per empachar l'isolament de las populacions de tigres, e arrestar lo comèrci illegal<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20080511192415/http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/TigerConservation/Stoppingtrade/default.htm]Stopping the Trade in Tiger Parts, Save The Tiger Fund [https://web.archive.org/web/20110226154008/http://savethetigerfund.org/]</ref>. * L'interdiccion del comèrci d'òsses de tigre en China foguèt lo resultat de fòrça pressions exercidas per la comunautat internacionala. En 2010, tretze caps de govèrn que [[Vladimir Potine]] e [[Robert Zoellick]] (president de la [[Banca Mondiala]]) se reüniguèron per balhar 350 milions de dolars per la conservacion del tigre<ref>[http://www.futura-sciences.com/fr/news/t/developpement-durable-1/d/le-tigre-sauve-par-un-sommet_26293/ Le tigre sauvé par un sommet ?] in [[Futura-sciences]]</ref>. ==== Estatut legal ==== L'ensemble de las sosespècias de tigre es classat dins l'[[annèxe I de la CITES]] dempuèi 1975, levat lo [[tigre de Siberia]] qu'èra sus l'[[annèxe II de la CITES]] fins a 1987, aquò significa que son [[comèrci]] es enebit levat autorizacion excepcionala<ref>Per exemple, [[Ozbequistan]] obtenguèt en 2009 un [[quòta d'exportacion]] de tres especimèns salvatges vivents de tigre de Siberia</ref>. L'espècia es tanben considerada coma ''En dangièr'' (EN) per l'[[UICN]] dempuèi 1986<ref> id "UICNTigris" UICN 15955 ''Panthera tigris'' (Mazak, 1968)</ref>. Las sosespècias pòdon aver un estatut diferent: le tigre de Siberia foguèt considerat coma ''En dangièr critic d'extincion'' (CE) de 1996 a 2008 per tornar trobar l'estatut d'''En dangièr'', lo tigre de China e lo tigre de Sumatra son considerats coma ''En dangièr critic d'extincion'' dempuèi 1996 e lo tigres de la Caspiana, de Bali e de Java son considerats coma ''Atudats'' (EX). Lo tigre es aparat per la legislacion nacionala dins de païses ont es present a l'estat salvatge<ref> nid "jackson103" Jackson, {{opcit}}, p. 103</ref>. === Populacion === ==== Preséncia in situ ==== En 1900, s'estimava que la populacion de tigra èra de {{formatnum:100000}} individús que {{formatnum:40000}} en Índia<ref> id "jackson103" </ref>. En 2008, lor populacion s'estimava per l'[[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]] entre {{formatnum:1361}} e {{formatnum:2056}} especimèns capables de se reproduire<ref> id "UICNTigris" </ref> que {{formatnum:1411}} subjèctes en Índia<ref>{{en}}[http://projecttiger.nic.in/whtsnew/status_of_tigers_in_india_2008.pdf] Status of tigers, co-predators and prey in India 2008 [http://projecttiger.nic.in/] ed: Project Tiger</ref>. {|class="wikitable" style="text-align:center;" |+Estimacion de las populacions dels tigres salvatges per país segon l'UICN en [[2008]]<ref> id "UICNTigris" </ref> |- |[[Bangladèsh]] |[[Botan]] |[[Cambòtja]] |[[China]]<ref>Totas sosespècias confondudas.</ref> |[[Corèa del Nòrd]] |[[Índia]] |[[Indonesia]] |[[Laos]] |[[Malàisia]] |[[Birmania]] |[[Nepal]] |[[Russia]] |[[Tailàndia]] |[[Vietnam]] |- |200-419 |67-81 |11-50 |37-50 |Inconnu |{{formatnum:1165}}-{{formatnum:1657}} |441-679 |7-23 |300-493 |150 |350-370 |331-393 |250-720 |100 |} {|class="wikitable" style="text-align:center;" |+Estimacion de las populacions dels tigres salvatges per sosespècia segon l'UICN en [[2008]]<ref> id "UICNTigris" </ref> |- |[[Tigre de Siberia]] |[[Tigre de China miègjornala]] |[[Tigre de Bali]] |[[Tigre d'Indochina]] |[[Tigre de Malàisia]] |[[Tigre de Java]] |[[Tigre de Sumatra]] |[[Tigre de Bengala]] |[[Tigre de la Caspiana]] |- |331-393 |Benlèu atudat<ref>Non apercebut par un scientific dempuèi los ans 1970. Qualques observacions non oficialas.</ref> |Atudat |{{formatnum:2500}}<ref>Donadas extrapoladas.</ref> |493-{{formatnum:1480}} |Atudat |441-679 |{{formatnum:1782}}-{{formatnum:2527}} |Atudat |} Uèi, i a en [[Índia]] vint-e-tres resèrvas naturalas especialament creadas per preservar lo tigre. En [[Nepal]], tres resèrvas pòdon pretendre abrigar de tigres. Lo tigre es present dins dètz-e-nòu resèrvas en [[Tailàndia]], catòrze airals aparats de [[Vietnam]], cinc resèrvas a [[Sumatra]]<ref> id "jackson103" </ref>, tres resèrvas en [[Russia]] e una en [[China]]<ref> id "jackson103" </ref>. ==== Preséncia ex situ ==== [[Fichièr:The Circus Is Leaving Town.jpg|thumb|Las rotlòtas son plan sovent estrechas per i abrigar de tigres.]] L'elevatge conservatòri permet de mantenir una populacion de tigres viventa que qu'arribe a la populacion salvatja, mas tanben, mercé a l'afeccion del public per aquela espècia de sostenir los programas de proteccion ''in situ''. Una autra accion dels zoos es de permetre las accions de recèrcas sul tigre per conéisser sa [[biologia]]. Pasmens, los ensags de [[reintroduccion]] de tigres nascuts en captivitat an pas capitat<ref> id "Larousse166" </ref>. Lo tigre se reprodusís fòrça plan en captivitat e benlèu los tigres en captivitat son pus nombroses que los tigres salvatges. En 2004, lo ''studbook international'' (registre internacional) compta 660 tigres<ref>id "WAZA" {{en}} [url=https://web.archive.org/web/20081012205211/http://www.waza.org/virtualzoo/factsheet.php?id=112-007-002-005&view=Cats&main=virtualzoo] Virtual Zoo : Tiger, WAZA 2008 [http://www.waza.org/ World Association of Zoos and Aquariums]</ref>. Lo 19 de març de 2009, un pauc mai de {{formatnum:1400}} tigres son inscriches sus la basa [[ISIS]]: que, mai de 400 tigres de Siberia, prèp de 300 tigres de Bengala, mai de 200 tigres de Sumatra e una cinquantena de tigres de Malàisia e de tigres d'Indochina e per finir, 390 tigres d'origina non especificada o eissits d'ibridacion<ref>{{en}} [[ISIS]], ''Panthera tigris'' sul site d'[https://app.isis.org/abstracts/abs.asp ISIS Species Holdings]</ref>. Los tigres se tròban tanben dins los zoos privats, ont las condicions de detencion son a vegadas contràrias al dreches dels animals: sofrisson sovent de problèmas nutricionals o son l'objècte d'un elevatge intensiu. Dins los [[circ]]s i a tanben fòrça tigres pels espectacles de [[domdatge]]: las condicions de detencion d'aqueles animals son tanben denonciadas (gàbias tròp estrechas e dreçatges violents<ref>{{fr}} [url=https://web.archive.org/web/20090310044700/http://www.spa.asso.fr/174-contre-le-cirque.htm] Contra lo circ, SPA [http://www.spa.asso.fr]</ref>. Pasmens, de pargues per animals retirat del circ existisson, coma aquel del [[circ Pinder]]<ref>{{fr}} [url=https://web.archive.org/web/20090319121432/http://cirquepinder.com/pinderland.html] Pinderland</ref>. Tanben, existisson de centres d'elevatge en captivitat que lor sola preocupacion es de far créisser lo nombre d'aqueles felins pel profièch: per exemple, un tigre blanc se pòt vendre a {{unitat|60000|$}}<ref>{{en}} [url=https://web.archive.org/web/20080905085921/http://www.bigcatrescue.org/cats/wild/snowtigers.htm] Snow Tigers, Bigcat Rescue</ref>. == Representacions artisticas del tigre == <gallery> Fichièr:Illustrations de Icones animalium quadrupedum viviparorum et oviparorum-Tigre.jpeg|Representacion d'un tigre al sègle XVI. Fichièr:Henri Rousseau - Surprise!.jpg|''Surprise !'' del [[Henri Rousseau|Doanièr Rousseau]]. Fichièr:Tora kawabata.jpg|Dessenh d'un tigre Fichièr:Marc - Der Tiger.jpg|''Le tigre'' de [[Franz Marc]]. </gallery> == Nòtas e referéncias == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;"> <references /> <!-- aide : http://fr.wikipedia.org/wiki/Aide:Notes et références --> </div> == Annèxes == === Bibliografia === * {{fr}} The Year of the Tiger (Le tigre) in National Geographic, Michael Nichols e Geoffrey C. Ward (trad: Florence Illouz)2000 ISBN 2-7441-2875-9 * {{fr}} Le tigre : ses mœurs - son histoire - son avenir, Kailash Sankhala, (trad: Florent Jouty) ISBN 2 7434 1070}} * {{fr}} Les tigres ouvrage, Pascal Picq e François Savigny, 2004 ed: Odile Jacob ISBN 2-7381-1342-7 * {{en}} Riding the tiger: tiger conservation in human-dominated landscapes, John Seidensticker, Peter Jackson, Sarah Christie, 1999, ed: Cambridge University Press ISBN 0-521-64835-1 ISBN 978-0-521-64835-6 [http://books.google.fr/books?id=dbQ8AAAAIAAJ] [[Categoria:tigre]] 5h87zjhmoz46w8oqjczkwx4igks0p8n 0 76889 2509877 2480640 2026-10-02T17:45:25Z Kontributor 2K 52367 2509877 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana |nom=Bèlasvilas |carta=oc |nom2= ''Vallesvilles'' | lògo= | imatge=Vallesvilles - La mairie.jpg | descripcion= L'ostal de comuna | escut=Blason ville FR Vallesvilles (Haute Garonne).svg | ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Lauragués}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Tolosa|Tolosa]] | canton = [[canton de Revèl|Revèl]] ([[Canton de Lantar|Lantar]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de las Tèrras de Lauragués|CC de las Tèrras de Lauragués]] |insee= 31567 |cp= 31570 |cònsol= Christian Izard |mandat=[[2020]]-[[2026]] |longitud= 1.64694444444 |latitud= 43.5925 |alt mej=245 |alt mini= 174 |alt maxi= 254 |km²= 8.16 |gentilici= }} '''Bèlasvilas'''{{RepTopMP}} (''Vallesvilles'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] en [[Lauragués]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de la [[Nauta Garona]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. == Geografia == Comuna de l'[[airal urban de Tolosa]] situada en [[Lauragués]] a 18 km a l'Èst de [[Tolosa]]. [[Imatge:Map commune FR insee code 31567.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre del territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Bèlasvilas | nòrd = [[Gaure (Nauta Garona)|Gaure]] | nòrd-èst = | èst = [[Le Borg de Sant Bernat]] | sud-èst = | sud = [[Lantar]] | sud-oèst = [[Sant Pèire de Latge]] | oèst = [[Dremil e La Faja]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''Bellesvilles'', sense data <ref>Émile Connac, ''Dictionnaire topographique du département de la Haute-Garonne'', manuscrit, 1882, Vol. 4, p. 2873, cercar sus Gallica</ref>, ''Balaidsvila'' al sègle XII, ''de Balazvila'' en 1197, ''de Balaidsvila'' en 1200 <ref name = dauz>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 698</ref>{{,}}<ref name = erne>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', volume II, n° 17261</ref>, puèi ''Balaisvilla'' en 1428 <ref>Raymond Corraze, ''Le diocèse civil de Toulouse en 1428 : géographie et onomastique'', in ''Annales du Midi'', 1953, p. 128 [https://www.persee.fr/doc/anami_0003-4398_1953_num_65_21_5900]</ref>. </br> Le nom es format d'un nom germanic d'òme e del [resultat del] latin ''villa''. [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing estiman qu'aquel nom es ''Balahaidis''<ref name = dauz/> e [[Ernèst Negre|Negre]] causís ''Balhedus'' [foneticament pas tant aisit], en precisant que ''-s'' finala es adventícia <ref name = erne/>.</br> Se la fòrma del nom es corrècta, ''*Balaivila'' a conegut l'atraccion de ''Bèlas vilas'', çò qu'explica la finala plurala. La mapa de Cassini pòrta dejà ''Vallesvilles <small>o Belleville</small>. ===Le Pujolet=== ''Le Pujolet'' (doble diminutiu de ''puèg'') es mai que mai le nom d'un castèl sus una tuca. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Bèlasvilas èra de la diocèsi civila de [[Tolosa]], doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de Tolosa, de l'[[archidiocèsi de Tolosa]] e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa èra Sant Martin. Tanlèu 1790, èra del [[canton de Lantar]] <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 50 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. Pendent l'Ancian Regime, Le Pujolet, comunautat non parròquia, èra de la diocèsi civila de [[Tolosa]], doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de Tolosa e de la senescauciá de Tolosa. Tanlèu 1790, èra del [[canton de Lantar]]. La comuna del Pujolet fosquèc incorporada a Bèlasvilas, d'en primièr temporàriament en l'an VIII (restablida en l'an X), puèi definitivament per ordenança del 6 de febrièr 1847 <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 37 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31567 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat=Christian Izard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= 2020|Identitat= Nicole Dury |Partit= sense |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Édith Medale|Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1977]] |Fin= 2001 |Identitat= Henry de Crouzet-Zebel |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1953]] |Fin= 1977 |Identitat= Jean Lamare |Partit= divèrs dreta |Qualitat= conselhièr general (1955-1979) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1953 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 31567 |1793=210 |1800=230 |1806=224 |1821=236 |1831=233 |1836=283 |1841=243 |1846=383 |1851=382 |1856=388 |1861=339 |1866=388 |1872=336 |1876=309 |1881=297 |1886=318 |1891=332 |1896=317 |1901=315 |1906=320 |1911=315 |1921=223 |1926=262 |1931=246 |1936=253 |1946=236 |1954=250 |1962=200 |1968=194 |1975=205 |1982=215 |1990=332 |1999=291 |2004=311 |cassini=38670 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|567}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|567}}/8.16) round 2}}}} ab/km². ===Le Pujolet=== {{Demografia |insee= 15023 |1793=109 |1800=108 |1806=99 |1821=87 |1831=94 |1836=110 |1841=123 |cassini=28338 |senscomptesdobles=1962}} En 1846, le Pujolet èra recensat ambe Bèlasvilas. ==Véser tanben == * [[Comunas de la Nauta Garona]] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de la Nauta Garona}} [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] [[Categoria:Comuna de Lauragués]] rbtylxaaxsvy937531evqul3mci53g8 0 78571 2509882 2509860 2026-10-02T18:46:08Z Ziv 56933 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).png]] → [[File:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]]) 2509882 wikitext text/x-wiki {{Cap d'estat o govèrn | Nom=Antonín Zápotocký | Imatge=[[File:Antonín Zápotocký - Rudé právo - 19.12.1948 .jpg|200px]] | Títol_politic=President | Nacion= de [[Checoslovaquia]] | Periòde_govèrn1= entre lo [[21 de març]] de [[1953]] e lo [[13 de decembre]] de [[1957]] | Predecessor1= [[Klement Gottwald]] | Successor1= [[Antonín Novotný]] | Periòde_govèrn2= | Jorn_Naissença= [[19 de decembre]] de [[1884]] | Luòc_Naissença= Zákolany, [[Àustria-Ongria]] | Jorn_Mòrt= [[13 de decembre]] de [[1957]] | Luòc_Mòrt= [[Praga]], [[Checoslovaquia]] | Maridat_amb=Marie Skleničková | Profession= politician | Partit= ''Komunistická strana Československa'' - KSČ }} '''Antonín Zápotocký''' ([[1884]]-[[1957]]) es un politician chèc que foguèt president de [[Checoslovaquia]] entre [[1953]] e [[1957]]. {{Clr}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Klement Gottwald]]|aprèp=[[Antonín Novotný]]|nom=[[Imatge:Flag of the President of Czechoslovakia (1920-1939, 1945-1960).svg|80px]] <br />[[Lista dels presidents de Checoslovaquia|President de Checoslovaquia]] <br /> [[21 de març]] de [[1953]] - [[13 de novembre]] de [[1957]]}} {{DEFAULTSORT:Zápotocký, Antonin}} [[Categoria:President de Checoslovaquia]] [[Categoria:Naissença en 1884]] [[Categoria:Decès en 1957]] 3sg1te43f2ax67qvwcsjlan707rg2ph 0 88530 2509868 1799380 2026-10-02T12:42:34Z Kontributor 2K 52367 2509868 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Chatignonville | nomcomuna2= Chatignonville | imatge=[[Imatge:cap|290px]] | descripcion= L'ot&egrave;l de vila. | lògo= | escut=Blason ville FR Châtignonville (Essonne).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment d'Étampes|Étampes]] | canton= [[Canton de Dourdan|Dourdan]] | insee = 91145 | sitweb= | cp = 91410 | cònsol = Christian Thierry ([[Divers droite|DVD]]) | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Chatignonvillois (en [[francés]]) | longitud= 1.9308043 | latitud= 48.4692082 | alt mini = 152 | alt mej = | alt maxi = 159 | km² = 5.13 }} '''Chatignonville''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Essonne (departament)|Essonne]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Illa de França (region)|Illa de França]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Chatignonville|]]'''Chatignonville'''}} {{Image label|x=0.665692242523|y=0.657550802848|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 348 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Authon-la-Plaine]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.32038683724|y=0.605744222485|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 308 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Allainville (Yvelines)|Allainville]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.452748273856|y=0.786792845268|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 223 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Garancières-en-Beauce]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.20432415044|y=0.55554053615|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 229 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Paray-Douaville]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.666199078785|y=0.216024606788|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1666 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Corbreuse]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.491364501855|y=0.140152128688|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 598 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Martin-de-Bréthencourt]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.717986930309|y=0.835437194478|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 465 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Escobille]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.904310753796|y=0.479228842189|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 439 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Richarville]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.172931402438|y=0.282365416805|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 583 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Boinville-le-Gaillard]] (5,2km)}}}} </div><br clear=left> ==Istòria== {{Apertium|fr}} {{...}} {{Original|fr}} {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 91145 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Christian Thierry ([[Divers droite|DVD]])|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 91145 |1793=157 |1800=142 |1806=168 |1821=161 |1831=159 |1836=141 |1841=134 |1846=150 |1851=158 |1856=153 |1861=150 |1866=157 |1872=148 |1876=155 |1881=162 |1886=126 |1891=134 |1896=137 |1901=120 |1906=120 |1911=113 |1921=135 |1926=133 |1931=156 |1936=144 |1946=141 |1954=111 |1962=74 |1968=70 |1975=70 |1982=84 |1990=86 |1999=89 |2004= |2005= |2006=67 |2007= 64 |2008=61 |2009=59 |cassini=8800 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 91145 }} [[Categoria:Comuna d'Essonne]] 2ih7fkgqr772huwe9a170b36hzkkavh 2509869 2509868 2026-10-02T12:43:07Z Kontributor 2K 52367 2509869 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Chatignonville | nomcomuna2= Chatignonville | imatge= | descripcion=<!--L'ot&egrave;l de vila.--> | lògo= | escut=Blason ville FR Châtignonville (Essonne).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment d'Étampes|Étampes]] | canton= [[Canton de Dourdan|Dourdan]] | insee = 91145 | sitweb= | cp = 91410 | cònsol = Christian Thierry ([[Divers droite|DVD]]) | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Chatignonvillois (en [[francés]]) | longitud= 1.9308043 | latitud= 48.4692082 | alt mini = 152 | alt mej = | alt maxi = 159 | km² = 5.13 }} '''Chatignonville''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Essonne (departament)|Essonne]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Illa de França (region)|Illa de França]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Chatignonville|]]'''Chatignonville'''}} {{Image label|x=0.665692242523|y=0.657550802848|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 348 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Authon-la-Plaine]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.32038683724|y=0.605744222485|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 308 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Allainville (Yvelines)|Allainville]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.452748273856|y=0.786792845268|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 223 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Garancières-en-Beauce]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.20432415044|y=0.55554053615|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 229 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Paray-Douaville]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.666199078785|y=0.216024606788|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1666 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Corbreuse]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.491364501855|y=0.140152128688|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 598 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Martin-de-Bréthencourt]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.717986930309|y=0.835437194478|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 465 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Escobille]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.904310753796|y=0.479228842189|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 439 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Richarville]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.172931402438|y=0.282365416805|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 583 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Boinville-le-Gaillard]] (5,2km)}}}} </div><br clear=left> ==Istòria== {{Apertium|fr}} {{...}} {{Original|fr}} {{...}} ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 91145 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Christian Thierry ([[Divers droite|DVD]])|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 91145 |1793=157 |1800=142 |1806=168 |1821=161 |1831=159 |1836=141 |1841=134 |1846=150 |1851=158 |1856=153 |1861=150 |1866=157 |1872=148 |1876=155 |1881=162 |1886=126 |1891=134 |1896=137 |1901=120 |1906=120 |1911=113 |1921=135 |1926=133 |1931=156 |1936=144 |1946=141 |1954=111 |1962=74 |1968=70 |1975=70 |1982=84 |1990=86 |1999=89 |2004= |2005= |2006=67 |2007= 64 |2008=61 |2009=59 |cassini=8800 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 91145 }} [[Categoria:Comuna d'Essonne]] hcnkga5c8vyfu4ije0hrnh1bzyp3yl0 0 91475 2509907 2425733 2026-10-03T11:57:22Z Carsten Steger 45021 Aerial image of Île-de-Bréhat inserted. 2509907 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=bre | nomcomuna=Enez-Vriad | nomcomuna2= Île-de-Bréhat | imatge= Aerial image of Île-de-Bréhat (view from the south).jpg | descripcion= | lògo=cap | escut= COA fr IBR.svg | escais= | region ist ={{Bretanha}} | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Saint-Brieuc|Saint-Brieuc]] | canton= [[Canton de Paimpol|Paimpol]] | insee =22016 | sitweb= [http://www.iledebrehat.fr/ Site de la mairie de l'île de Bréhat] | cp =22870 | cònsol =Patrick Huet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Bréhatin,Bréhatine (en [[francés]]) | longitud= -2.998611111 | latitud= 48.846944444 | alt mini =0 | alt mej = 26 | alt maxi =34 | km² =3.09 }} '''Enez-Vriad''' en [[breton]] (''Île-de-Bréhat'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Bretanha|bretona]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de las [[Còstas d'Arvòr (departament)|Còstas d'Arvòr]] e la [[regions francesas|region]] de [[Bretanha (region)|Bretanha]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=22016 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Patrick Huet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=22016 |1793=1318 |1800=1475 |1806=1444 |1821=1488 |1831=1550 |1836=1483 |1841=1519 |1846=1941 |1851=1357 |1856=1348 |1861=1202 |1866=1212 |1872=1114 |1876=1059 |1881=1172 |1886=1086 |1891=1012 |1896=984 |1901=995 |1906=1062 |1911=1016 |1921=977 |1926=980 |1931=959 |1936=830 |1946=855 |1954=843 |1962=700 |1968=653 |1975=553 |1982=511 |1990=461 |1999=421 |2004= |2005= |2006=438 |2007=439 |2008=444 |2009=429 |cassini=17489 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Bretanha}} {{Comunas de| insee =22016 }} [[Categoria:Comuna de Bretanha]] [[Categoria:Comuna de las Còstas d'Arvòr]] tb3p7nannoyiva5awhu2xc0weg14wm6 0 92743 2509873 2442030 2026-10-02T16:43:06Z Carsten Steger 45021 Aerial image of Ouessant inserted. 2509873 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=bre | nomcomuna=Eusa | nomcomuna2=''Ouessant'' | imatge=Aerial image of Ouessant (view from the east).jpg | descripcion= | lògo=cap | escut=COA fr Ouessant.svg | escais= | region ist ={{Bretanha}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Brest|Brest]] | canton= [[Canton d'Ouessant|Ouessant]] | insee = 29155 | sitweb= [http://www.ouessant.org Ouessant.org] | cp = 29242 | cònsol = Denis Palluel | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Ouessantin (en [[francés]]) | longitud= -5.10 | latitud= 48.46 | alt mini = 0 | alt mej = | alt maxi = 64 | km² = 15.58 }} '''Eusa''' en [[breton]] o '''Ouessant''' en [[francés]], es una [[Comuna francesa|comuna]] [[França|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Finistèrra]] e la [[regions francesas|region]] de [[Bretanha (region)|Bretanha]]. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 29155 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Denis Palluel|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 29155 |1793=1032 |1800=1510 |1806=1465 |1821=1851 |1831=2032 |1836=2151 |1841=2194 |1846=1983 |1851=2271 |1856=2258 |1861=2391 |1866=2368 |1872=2377 |1876=2382 |1881=2364 |1886=2307 |1891=2490 |1896=2287 |1901=2717 |1906=2761 |1911=2953 |1921=2586 |1926=2524 |1931=2439 |1936=2363 |1946=2223 |1954=2071 |1962=1938 |1968=1814 |1975=1450 |1982=1221 |1990=1062 |1999=932 |2004= |2005= |2006=857 |2007=848 |2008=856 |2009=863 |cassini=17477 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Bretanha}} {{Comunas de| insee = 29155 }} [[Categoria:Comuna de Bretanha]] [[Categoria:Comuna de Finistèrra]] npdqll27m95pnz9gfvmdjjwwc2efrm2 0 93331 2509875 2207519 2026-10-02T17:25:32Z Kontributor 2K 52367 2509875 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Grosbois | nomcomuna2=Grosbois | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville FR Grosbois (Doubs).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Besançon|Besançon]] | canton= [[Canton de Baume-les-Dames|Baume-les-Dames]] | insee = 25298 | sitweb= | cp = 25110 | cònsol = Paul Cuenot | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud= 6.30694444444 | latitud= 47.3444444444 | alt mini = 323 | alt mej = | alt maxi = 436 | km² = 2.96 }} '''Grosbois''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Dobs (departament)|Dobs]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Franca Comtat]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Grosbois]]'''Grosbois'''}} {{Image label|x=0.678960334807|y=0.571857210478|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 46 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Esnans]] (1,5km)}}}} {{Image label|x=0.497121300113|y=0.685296321305|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 165 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fourbanne]] (1,5km)}}}} {{Image label|x=0.323522121193|y=0.602767833099|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 127 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Séchin]] (1,9km)}}}} {{Image label|x=0.695115020063|y=0.783933346152|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 72 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Silley-Bléfond]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.18255733908|y=0.55650641522|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 84 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Breconchaux]] (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.269374497528|y=0.790857534651|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 175 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ougney-Douvot]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.490286963446|y=0.916394378592|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 105 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bretigney-Notre-Dame]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.158162798048|y=0.256976472352|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 126 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Val-de-Roulans]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.661057535159|y=0.0805403106887|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 53 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fontenotte]] (3,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 25298 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Paul Cuenot|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 25298 |1793=116 |1800=109 |1806=117 |1821=108 |1831=132 |1836=136 |1841=151 |1846=142 |1851=145 |1856=154 |1861=132 |1866=139 |1872=132 |1876=126 |1881=112 |1886=121 |1891=123 |1896=109 |1901=115 |1906=100 |1911=82 |1921=90 |1926=87 |1931=85 |1936=70 |1946=71 |1954=78 |1962=66 |1968=79 |1975=93 |1982=108 |1990=124 |1999=191 |2004= |2005= |2006=246 |2007= 251 |2008=243 |2009=236 |cassini=16254 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 25298 }} [[Categoria:Comuna de Dobs]] t8hing6qg5ogwy1oradzwdcwzxa73l2 0 101572 2509876 2212028 2026-10-02T17:32:54Z Kontributor 2K 52367 2509876 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tauriers | nom2 = ''Tauriers'' | imatge = Tauriers06.jpg | descripcion = | lògo = | escut = Blason ville FR Tauriers (Ardèche).svg | escais = | region ist = {{Vivarés}} {{Lengadòc}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment de L'Argentèira|L'Argentèira]] | canton = [[Canton de L'Argentèira|L'Argentèira]] | cp = 07110 | insee = 07318 | sitweb = | cònsol = Brigitte Bauland | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = taurièr | latitud = 44.5525 | longitud = 4.2814 | alt mej = | alt mini = 219 | alt maxi = 503 |}} '''Tauriers''' (''Tauriers'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Vivarés]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Ardecha (departament)|Ardecha]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament de [[Ròse-Aups]]</small>. == Geografia == {{...}} === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Tauriers]] '''Tauriers'''}} {{Image label|x=0.648126262453|y=0.515930978558|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 982 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chassiers]] <br/>(1,1 km)}}}} {{Image label|x=0.616953048761|y=0.652434831365|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1.820 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[L'Argentèira]] <br/>(1,6 km)}}}} {{Image label|x=0.568067681834|y=0.206446422889|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 275 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rochier]] <br/>(2,6 km)}}}} {{Image label|x=0.246805283051|y=0.334076330775|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 331 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Joanàs]] <br/>(2,8 km)}}}} {{Image label|x=0.635405315161|y=0.82213602355|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 498 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montriau (Vivarés)|Montriau]] <br/>(2,9 km)}}}} {{Image label|x=0.236570701744|y=0.714576421415|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 378 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sanilhac]] <br/>(3,0 km)}}}} {{Image label|x=0.930354771828|y=0.676396452091|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1.144 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vinasac]] <br/>(3,9 km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Toponimia== La prononciacion es [tɔw'rje], d'un informator de [[Prunet (Ardecha)|Prunet]] <ref>enquèsta Sivadon junh 2019</ref>. == Istòria == {{Apertium|fr}} * [[1790]] : Tauriers n'a desligat de Chassiers. * {{Data|1|de decembre|1974}} : Tauriers a ligat a [[Largenti&egrave;re]]. * {{Data|1|de geni&egrave;r|1989}} : Tauriers a restablit en municipalitat independenta. {{Original|fr}} * [[1790]] : Tauriers est détaché de Chassiers. * {{date|1|décembre|1974}} : Tauriers est rattachée à [[Largentière]]. * {{date|1|janvier|1989}} : Tauriers est rétablie en commune indépendante. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 07318 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Brigitte Bauland|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 07318 |1793=242 |1800=224 |1806=273 |1821=253 |1831=280 |1836=271 |1841=249 |1846=267 |1851=286 |1856=288 |1861=261 |1866=286 |1872=288 |1876=309 |1881=245 |1886=236 |1891=201 |1896=200 |1901=205 |1906=196 |1911=194 |1921=131 |1926=135 |1931=134 |1936=128 |1946=109 |1954=77 |1962=73 |1968=90 |1975= |1982= |1990=156 |1999=166 |2004= |2005= |2006=176 |2007=177 |2008=179 |2009=180 |cassini=37136 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== == Veire tanben == == Véser tanben == == Ligams extèrnes == ==Nòtas== <references/> {{Portal|Vivarés|Lengadòc}} {{Comunas de|insee= 07318 }} [[Categoria:Comuna de Vivarés]] [[Categoria:Comuna d'Ardecha]] a56mjuznj75amm9hp3qfeaatp5mn5vh 0 101865 2509865 2285827 2026-10-02T12:23:10Z Kontributor 2K 52367 2509865 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Saint-Georges-d'Elle | nomcomuna2=Saint-Georges-d'Elle | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville FR Saint-Georges-d'Elle (Manche).svg | escais= | region ist ={{Normandia}} | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Saint-Lô|Saint-Lô]] | canton=[[Canton de Saint-Clair-sur-l'Elle|Saint-Clair-sur-l'Elle]] | insee =50473 | cp =50680 | cònsol =Michel Thomine | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud=-0.970277777778 | latitud=49.1491666667 | alt mini =71 | alt mej = | alt maxi =192 | km² =8.96 }} '''Saint-Georges-d'Elle''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Normandia|normanda]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Marga (departament)|Marga]] e la [[regions francesas|region]] de [[Normandia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Georges-d'Elle]]'''Saint-Georges-d'Elle'''}} {{Image label|x=0.686805310631|y=0.559109708331|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 364 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bérigny]] (2,3km)}}}} {{Image label|x=0.290559887432|y=0.591319496235|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 490 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-André-de-l'Épine]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.307125709731|y=0.3591337111|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 429 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Couvains (Marga)|Couvains]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.322696451919|y=0.754964734591|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 414 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Pierre-de-Semilly]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.573846756466|y=0.837732650492|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 129 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Notre-Dame-d'Elle]] (4,3km)}}}} {{Image label|x=0.808634777828|y=0.73805394251|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 185 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Germain-d'Elle]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.892905624709|y=0.472752278602|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 246 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Litteau]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.395439069561|y=0.108843533413|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 349 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Jean-de-Savigny]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.649094035978|y=0.907658470811|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 308 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rouxeville]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.704131643054|y=0.103177149799|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 909 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cerisy-la-Forêt]] (5,7km)}}}} {{Image label|x=0.0663276306541|y=0.582676783332|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 40 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Luzerne]] (5,9km)}}}} {{Image label|x=0.951377888945|y=0.340184214564|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 94 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montfiquet]] (6,0km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=50473 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Michel Thomine|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=50473 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 322 |1968= 296 |1975= 252 |1982= 319 |1990= 375 |1999= 364 |2005= |2006= |2007= 375 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Normandia}} {{Comunas de| insee =50473 }} [[Categoria:Comuna de Normandia]] [[Categoria:Comuna de la Marga]] 92ub6mjy0xi2al3orzsynz335ce2vpw 0 114708 2509893 2404252 2026-10-03T09:37:41Z Kontributor 2K 52367 2509893 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Lo Fèl | nom2 = ''Le Fel'' | imatge = Le_Fel_et_son_vignoble_AOC.jpg | descripcion = Lo vinhal del Fèl. | lògo = cap | escut = Blason ville fr le Fel (Aveyron).svg | ist = {{Roergue}}<br/>{{Guiana}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Rodés|Rodés]] | canton = Canton d'Òlt e Truèire ([[Canton d'Entraigas (Roergue)|Entraigas]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Comtal, Òlt e Truèire|CC de Comtal, Òlt e Truèire]] | insee = 12093 | sitweb = | cp = 12140 | cònsol = Jean François Albespy | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 2.5061 | latitud = 44.6542 | alt mej = | alt mini = 220 | alt maxi = 781 | km² = 24.89 |}} '''Lo Fèl'''{{RepTopMP}}<ref>https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3411318v/f146.item</ref> (''Le Fel'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Roergue|roergassa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Avairon (departament)|Avairon]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 12093.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Lo Fèl]] '''Lo Fèl'''}} {{Image label|x=0.54163177637|y=0.770652596605|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 242 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Espeirac]] <br/>(4,5 km)}}}} {{Image label|x=0.787750090434|y=0.555257382864|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1182 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Entraigas (Avairon)|Entraigas]] <br/>(4,8 km)}}}} {{Image label|x=0.423943650306|y=0.82017633295|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 494 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Senèrgas]] <br/>(5,6 km)}}}} {{Image label|x=0.496077311904|y=0.144232210384|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 890 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montsauvi]] <br/>(6,1 km)}}}} {{Image label|x=0.120709769116|y=0.560824737026|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 114 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vièlhaviá]] <br/>(6,9 km)}}}} {{Image label|x=0.276858850584|y=0.114105618112|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 333 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Junhac]] <br/>(7,9 km)}}}} </div><br clear=left> ==Istòria== A la [[Revolucion Francesa|revolucion]], la comuna de Rossin e Ginolhac se creèt a partir de doás parròquias : Rossin a l'oèst e Ginolhac a l'èst, puèi foguèt incorporada a [[Entraigas (Avairon)|Entraigas]] en 1833 <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=29848</ref>{{,}}<ref>https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassini cercar a ''12140 Le Fel''</ref>. En 1851, las parròquias de Rossin e Ginolhac se separèron d’[[Entraigas (Avairon)|Entraigas]] per venir la comuna d’Enguialés. Enguialés es un vilatge pichon, isolat, mas geograficament central. En 1946, Ginolhac foguèt tornat annexat per Entraigas. Probable que las comunicacions entre las doás mitats de la comuna èran tròp malaisidas dins aqueles luòcs traversuts, mai que mai per anar a Enguialés de Rossin o de Ginolhac, al luòc que i a de bons camins entre Ginolhac e Entraigas. Lo capluòc de la comuna passèt al Fèl, vilatge situat près de Rossin, mas la comuna prenguèt aquel nom solament en 1996. ===Toponimia=== Un castèl del Fèl o del Fèlh es atestat a l'Atge mejan. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 12093 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin=[[2026]] |Identitat=Jean François Albespy |Partit= divèrs drecha |Qualitat= foncionari, conselhièr general (2004-2015)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 12093 |1793=1400 |1800=1014 |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851=1255 |1856=1250 |1861=1277 |1866=1155 |1872=1194 |1876=1304 |1881=1350 |1886=1192 |1891=1145 |1896=1037 |1901=1054 |1906=1053 |1911=959 |1921=820 |1926=830 |1931=807 |1936=738 |1946=400 |1954=371 |1962=337 |1968=315 |1975=295 |1982=219 |1990=186 |1999=146 |2006=171 |2007= |2008= |2009= |cassini=29848 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Avairon]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl|Portal Roergue|Portal Guiana}} {{Comunas d'Avairon}} [[Categoria:Comuna d'Avairon]] [[Categoria:Comuna de Roergue]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] gwa9ze5wlt3lpuep7uj6j8s3rxhtit5 0 115538 2509867 2224599 2026-10-02T12:36:20Z Kontributor 2K 52367 2509867 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Haut deu Bòsc d'Arròs | nom2 = ''Haut-de-Bosdarros'' | imatge = Eglise_de_Haut-de-Bosdarros.jpg | descripcion = La glèisa de Haut deu Bòsc d'Arròs. | lògo = | escut = Blason ville FR Haut de Bosdarros (Pyrénées Atlantiques).svg | escais = | region ist = {{Bearn}} | parçan = | region = [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'{{Aquitània}}</small> | departament = {{Pirenèus Atlantics}} | arrondiment = [[Arrondiment de Pau]] | canton = ''Ouzom, Gave et Rives du Neez'' ([[Canton de Nai Darrèr]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deu País de Nai|CC deu País de Nai]] | cp = 64800 | insee = 64257 | cònsol = Jean Arriubergé | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 43.1725 | longitud = -0.330555555556 | alt mej = | alt mini = 251 | alt maxi = 445 | km² = 12.31 |}} '''Haut deu Bòsc d'Arròs''' o '''Lo Chapelòt''' (nom usitat) (''Haut-de-Bosdarros'' en [[francés]]) qu'ei ua [[Comuna francesa|comuna]] [[bearn]]esa administrada peu [[departaments franceses|departament]] deus [[Pirenèus Atlantics]] e la [[regions francesas|region]] de [[Navèra Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 64257.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 64257 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean Arriubergé |Partit= [[PS]] |Qualitat= conselhèr generau (2008-2015) puish deparamentau }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 64257 |senscomptesdobles= 1962}} * 2017 : 335 ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deus Pirenèus Atlantics]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Bearn}} {{Comunas deus Pirenèus Atlantics}} [[Categoria:Comuna deus Pirenèus Atlantics]] [[Categoria:Comuna de Bearn]] jmbfbzf53d25j8j19d2vw7qgn6dalx6 0 119383 2509866 2280207 2026-10-02T12:25:44Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509866 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Kader Arif par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|thumb|Kader Arif en 2013]] '''Kader Arif''', (3 de julhet de 1959) a [[Argièr]] es un òme politic francés membre del [[Partit Socialista (França)|Partit socialista]] e [[deputat europèu]]. venguèt Ministre delegat als ancians combatents lo 16 de mai de 2012 dins le govèrn de [[Jean-Marc Ayrault]]. == Biografia == === Originas, estudis e familha === Kader Arif es l'ainat d'una familha de quatre enfants. La familha s'exilièt d'Argèria e demorèt fidèla a França. Faguèt sos etudis a [[Castras]], puèi a [[Tolosa]]. De 1992 a 1995, èra encargat d'afars dins un cabinet d'arquitectura puèi responsable regional de ''Nouvelle Liberté'', viatgista d'''[[Air Liberté]]'' de 1995 a 1998. En 1999, faguèt sos estudis a l'[[Escòla superiora d'audiovisual]], a l'[[Universitat de Tolosa-Lo Miralh]]. === Carrièra politica === Militant socialista de Nauta Garona, Kader Arif foguèt reperat per [[Lionel Jospin]], coma pròche de Lionel Jospin, puèi de [[François Hollande]], dirigiguuèt una de las federacions socialistas amb los melhors résultats nacionals. * 1995-2001: membre del [[conselh municipal]], encargat dels sports, de [[Castanet Tolosan]] * 1999: Primièr secretari de la federacion del Partit socialista de [[Nauta Garona]] * 2000: [[Burèu Nacional del Partit Socialista]][[Fichièr:Kader Arif - Strauss-Kahn meeting in Toulouse for the 2007 French presidential election 0111 2007-04-13.jpg|Kader Arif al miting de sosten a [[Ségolène Royal]] a Tolosa, le 13 d'abril de 2007|thumb|200px]] * 2002 : Secretàri nacinal del partit socialista, encargat de las relacions internacionalas * 2003 : Primièr Secretari del Partit socialista de Nauta Garona; encargat de la [[mondializacion]]. * 28 de mai de 2004 : a [[Ramonvila e Sant Anha]], es sostengut coma cap de lista a la eleccions europèas per la « region » Sud-Oèst per [[Lionel Jospin]]. . * 13 de junh de 2004 : elegit [[deputat europèu]] (commission del comèrci internacional de las ambedoas assembladas parlementàrias mixtas e supleant de la Commission Environament e Santat Publica e de la securitat alimentària,<ref>https://web.archive.org/web/20090515004353/http://www.kader-arif.fr/article/archive/1742/ site oficial del deputat Europèu</ref> * 24 de novembre de 2005: Primièr secretàri del [[Partit Socialista (França)|Patit Socialista]] de Nauta Garona. * 30 de novembre de 2005: numèro 3 del [[Partit Socialista (França)|Patit Socialista]]. * 6 de junh de 2009 : Reeligit deputat europèu. * 26 de genièr 2012 : Raportaire al Parlament europèu sul tractat d'[[acòrdi comercial anticontrafaçon]] (ACTA), demissiona lo jorn de ratificacion de tractat per l'executiu de l'[[UE]]<ref>[http://www.deputes-socialistes.eu/?p=7213 ACTA: una mascarada que ne participarai pas], 26 de genièr 2012</ref>. * 16 de mai de 2012 : Nomenat ministre encargat dels ancians combatents prèp del [[Jean-Yves Le Drian|Ministre de la Defensa]] dins lo [[govèrn de Jean-Marc Ayrault]]. == Nòtas e referéncias == <references /> == Vejatz tanben == === Ligams extèrnes === * {{fr}}[http://www.europarl.europa.eu/meps/fr/28137/Kader_ARIF.html Sul site del Parlement européen] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20120521115613/http://www.kader-arif.fr/ site personal] {{DEFAULTSORT:Arif, Kader}} [[Categoria:Naissença a Argièr]] [[Categoria:Naissença en 1959]] [[Categoria:Personalitat del Partit Socialista (França)]] [[Categoria:Govèrn de Jean-Marc Ayrault]] qb2by2cdi2hhexkj2i3qm57yby4zt9s 0 123869 2509906 2477154 2026-10-03T11:25:59Z Raymond Trencavel 26125 /* Periòde istoric */ 2509906 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[File:Disco ball4.jpg|thumb|[[Bola de miralhs]]]] [[File:Disco Dancers.svg|thumb|Imatges estilizadas de dançaire de musica disco.]] Lo '''disco''' es un [[genre musical]] de musica de dançar derivada del [[Rhythm & blues|rhythm & blues]] que mescla d'elements de [[soul]], <ref>{{en}}(2003) ''Out of the Revolution'', ISBN 9780739105474, p.398 : "Funk, disco, and Rap music are grounded in the same aesthetic concepts that define the soul music tradition."</ref>, de la [[musica pisquedelica]],<ref name="philadelphiasoulpsychedelicmusic">(2000) ''Last Night a DJ Saved My Life'', ISBN 9780802136886, p.127: "Its [disco] music grew as much out of the psychedelic experiments ... as from ... Philadelphia orchestrations"</ref>amb de tòcas latinas dins pron cases, subretot de la musica [[salsa (musica)|salsa]],<ref>origins [http://www.experiencefestival.com/a/Disco_-_Origins/id/1328269 Disco: Encyclopedia II - Disco - Origins]. Experiencefestival.com. '' Retrieved on November 29, 2008''</ref><ref>(2001) ''American Studies in a Moment of Danger'', ISBN 9780816639489, p.145: "It has become general knowledge by now that the fusion of Latin rhythms, Anglo-Caribbean instrumentation, North American black "soul" vocals, and Euro-American melodies gave rise to the disco music"</ref> e del [[Pop (musica)|Pop rock]], mai tard, de la [[musica afro-cubana]] (la [[Soca music|Soca]]),<ref>"motownswingsocamerengue" (2003) ''The Drummer's Bible: How to Play Every Drum Style from Afro-Cuban to Zydeco'', ISBN 9781884365324, p.67: "Disco incorporates stylistic elements of Rock, Funk and the Motown sound while also drawing from Swing, Soca, Merengue and Afro-Cuban styles"</ref> la [[musica classica]], lo [[Gospel]]<ref> "A Change is Gonna Come" (2006) ''A Change is Gonna Come: Music, Race & the Soul of America'', ISBN 9780472031474, p.207: "A looser, explicitly polyrhythmic attack pushes the blues, gospel, and soul heritage into apparently endless cycle where there is no beginning or end, just an ever-present "now"."</ref>, lo [[Swing]]<ref>"motownswingsocamerengue" </ref> e lo [[Blues]],<ref>"A Change is Gonna Come"</ref> e que l'origina ven dels [[Estats Units d'America]] e del [[Canadà]]. Se popularizèt dins las [[discoteca|discotecas]] dins lo decenni 1970. Tardivament, lo tèrme "funk" es abusivament emplegat per qualificar de còps lo disco. == Caracteristicas generalas de la musica disco == === Estructura musicala de la musica disco === ===== Ritme musical ===== La musica disco se caracteriza per un ritme binar de tempo pro aviat (a l'entorn de 120 batements par minuta), las pulsacions essent marcadas per la [[tambora (musica)|tambora]] sus cada temps de la mesura 4/4. Plan sovent los contratemps son punchata pel [[piano]].<ref>Guardian [https://web.archive.org/web/20130516012338/http://www.discomusic.com/forums/showthread.php/24874-The-Disco-High-Hat-Pattern]''</ref> ===== Armonias e arrengaments ===== Lo son [[orquèstra|orquestral]] normalament conegut coma ''son disco'' se basa sus la preséncia de seccions de còrda ([[violon]]s, [[Violon alto|altos]], [[Violoncèl‎]]s...) e coires, que desvolupan de frasas linàrias a l'[[unison]], darrièra la basa instrumentala formada pel [[piano electric]] e la [[guitarra electrica]] (amb tòcas clarament preses del [[funk]]). Al contrari del [[rock]], la [[guitarra]] solista es pas utilizada. Lo resultat èra una mèna de ''mur de son'', brilhant, amb de grops orquestrals prenent lo ròtle de [[solista]]s e amb un ''background'' [[armonia|armonic]], basada sus una progression d’[[acòrdi]]s plan definit (menor/seten/menor), amb predominéncia dels acòrdis de seten major. === Periòde istoric === La musica disco aguèt un periòde d'espandida maximala de 10 ans entre 1972 e 1982 amb un reviscòl dins lo decenni de 1990. Cap a la mitat del decenni de 1970 trionfèron los mai caracterestics coma [[MFSB]], [[Donna Summer]], [[The Jackson 5]], [[Gloria Gaynor]], [[Chic]], [[Barry White]], [[The Bee Gees]], [[Kool and the Gang|Kool & The Gang]], [[Earth, Wind & Fire]], [[KC and The Sunshine Band]], [[Marc Cerrone|Cerrone]], [[Amii Stewart]], [[Village People]], [[Boney M]] o [[ABBA]]. Mai tardivament, se pòt tanben citar grops de la debuta de las annadas 1980 coma [[Imagination]], [[Boys Town Gang]] e [[Indeep]]. D'autres artistas enregistrèron ocasionalament de musica disco coma [[Leo Sayer]] (''You Make me feel like dancing''), [[Rod Stewart]] (''Do you think i'm sexy?''), [[Electric Light Orchestra]] (''Last Train To London'') e [[Blondie]] (''Heart Of Glass''). Divèrses filmes coma [https://ca.wikipedia.org/wiki/Febre_del_dissabte_nit Saturday Night Fever] contribuiguèron al lançament d’aquel genre musical. La musica disco influís directament la musica electronica dels ans 1980 coma la [[hi-NRG]] e l'[[italo disco]] (estilis sovent qualificats de ''post-disco''), e tanben los genres coma la [[House]] (fin de las annadas 1980) e son derivat, la [[tècno]] (a partir de 1992). Se pòt tanben trobar d'elements disco dins lo genre musical afroamerican dich [[RnB|RnB contemporanèu]] aparegut dins las annadas 1980. ==Vejatz tanben== * [[Italo disco]] * [[Hi-NRG]] * [[House music]] * [[tècno]] == Nòtas == <References/> == Bibliografia de referéncias == * Michaels, Mark (1990). ''The Billboard Book of Rock Arranging''. ISBN 0-8230-7537-0. * Jones, Alan and Kantonen, Jussi (1999). ''Saturday Night Forever: The Story of Disco''. Chicago, Illinois: A Cappella Books. ISBN 1-55652-411-0. * Brewster, Bill and Broughton, Frank (1999) ''Last Night a DJ Saved my Life: the History of the Disc Jockey'' Headline Book Publishing Ltd. ISBN 0-7472-6230-6. * Lawrence, Tim (2004). ''Love Saves the Day: A History of American Dance Music Culture, 1970-1979''. Duke University Press. ISBN 0-8223-3198-5. {{ORDENA:Disco}} 376gegwghycj65h7k80jsa1le3es69b 0 147106 2509888 2509855 2026-10-03T08:30:22Z Nicolas Eynaud 6858 /* Economia e enjòcs */ 2509888 wikitext text/x-wiki {{article en construccion}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:80486dx2-large.jpg|thumb||Lo circuit integrat d'un microprocessor [[Intel 80486DX]]2 dins sa boita (talha reala : 12 × 6,75&nbsp;mm)]] Lo '''processor central''', de l'[[anglés]] ''CPU'', ''central processing unit'', es lo compausant essencial d'un [[ordenador]] qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un [[programa]]. Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol [[circuit integrat]] es abitualament nomenat [[microprocessor]]; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del [[transistor]] en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'''unitat centrala'' (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las [[annadas 1960]] (Weik 1961). == Istòria == === De las originas aus prumèrs processors === L'idèa de crear ua unitat cargada de tractar l'[[informacion]] segon ua seguida d'instruccions es mei anciana que l'[[electronica]]. Prenó la soa forma [[teoria|teorica]] modèrna durant los [[ans 1940]] dab la definicion de l'[[arquitectura de von Neumann]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 16.</ref><ref>L'[[arquitectura de von Neumann]] n'es pas la sola existenta. Autas arquitecturas estón ensajadas. Avón a còps aplicacions com l'[[arquitectura de tipe Harvard]] deus [[Processor de senhau numeric|processors de senhau numeric]] e deus [[microcontrolaire]]s [[Microcontrolaire PIC|PIC]] e [[Atmel AVR|AVR]].</ref>. Aquera estructura, imaginada pendent la construction deus prumèrs [[ordenador]]s, es fondada sus ua unitat centrau de tractament qui executa, ua a ua, las instruccions definidas per un programa enregistrat aus costats d'ua [[Memòria (informatica)|memòria]] e de dispositius d'entrada e de sortida. Aqueth modèle, qui distingueish l'unitat de tractament de la memòria, es demorat lo fondament de la màger part deus [[ordenador|ordenadors]] actuaus. Totun, los prumèrs [[ordenador]]s, fabricats dens los [[ans 1940]] e [[ans 1950|1950]], ne tienèvan pas de processor au sens actuau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 17-18.</ref>. La lor unitat de tractament èra constituïda d'un ensemble de compausants. Per exemple, las prumèras [[maquina|maquinas]] utilizavan [[tube electronic|tubes electronics]] voluminós, fragiles, consumeires d'[[energia]] e desgatjant hèra [[calor]]. Ua unitat de tractament aucupava tanben volumes importants, comparables a armaris entièrs. L'[[invencion]] deu [[transistor]] en [[1947]] estó un eveniment decisiu. En efèit, aqueth compausant, capable d'assegurar las medishas foncions qu'un tube electronic en estant mei petit, mei hidable, mei rapide e mensh consumeire d'[[energia]], obrí la via a la miniaturizacion de l'[[electronica]]. Atau, las unitats de tractament basadas sus de transistors vadón mei compactas e mei performantas durant los [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]]. Es pendent aqueth periòde, a la debuta deus [[ans 1960]], qui lo tèrme de ''central processing unit'' (« unitat centrau de tractament », CPU) que's difusè dens l'[[industria]] [[electronica]] tà designar aquera partida de la [[maquina]] cargada d'executar las instruccions. Puish, apareishó lo [[circuit integrat]], qui permetó de regropar mantun transistor sus ua medisha placa de [[semiconductor]]. En redusint enqüèra la talha e lo còst deus compausants, preparè l'aparicion deu microprocessor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 18-19.</ref>. === L'invencion deu microprocessor === [[Fichièr:Intel C4004.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un microprocessor [[Intel 4004]].]] A la debuta deus [[ans 1970]], los progrès de l'[[electronica]] permetón d'amassar los diferents compausants de las unitats de tractament en ua uniça puç a basa de [[semiconductor]]s. Aperat « microprocessor », aqueth dispositiu simplifiquè los [[ordenador|ordenadors]] e lo prumèr modèle [[comèrci|comercializat]], l'[[Intel 4004]], merquè ua rompedura fondamentau dens l'istòria de l'informatica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 225.</ref>. En efèit, si los sons resultats èran netament inferiors aus processors de l'epòca, lo son volume e lo son còst plan febles permetón de concéber los prumèrs micro-ordenadors a l'origina de l'ordenador personau e de la difusion de l'informatica dens los larèrs a partir de la segonda mieitat deus [[ans 1970]]<ref>Per exemple, l'[[Intel 4004]] avèva ua capacitat de calcul de {{formatnum:92600}} operacions per [[segonda]]. Aqueth nivèu tecnic èra comparable a l'[[ENIAC]] – lo prumèr ordenador modèrne – qui aucupava un espaci de 167 m² e avèva ua [[massa]] totala de 30 t.</ref>. Pendent las [[annada]]s seguentas, la poténcia deus microprocessors aumentè lèu. Que's passè atau d'un microprocessor de 4 bits a dispositius de 8, 16 e 32 bits, capables de tractar quantitats creishentas d'[[informacion]]s. En parallèle, lo nombre de [[transistor]]s integrats dens cada puç aumentè shens cès ni pausa e los microprocessors vadón l'element clau deus ordenadors<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René J. Chevance, ''Microprocesseurs - Introduction'', reféréncia H1158 V1, Techniques de l'ingénieur, 1998.</ref>. === L'evolucion deus microprocessors === A partir deus [[ans 1970]], l'evolucion deus microprocessors seguí un ritme regular qui estó formalizat, de faiçon [[empirisme|empirica]], per [[Gordon Moore]] ([[1929]]-[[2023]]), un deus confondators d'[[Intel]]. Segon la [[lei de Moore|lei qui pòrta lo son nom]], lo nombre de [[transistor]]s podent estar integrat dens ua puç dobla cada dus ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gordon E. Moore, « Progress in Digital Integrated Electronics », ''IEEE Text Speech'',‎ 1975.</ref>. Aquela relacion demorè vertadèra dinc aus [[ans 2010]] e illustrè la rapiditat deus progrès de las [[industria]]s [[electronica]] e [[informatica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Blamont, ''Réseaux ! : le pari de l'intelligence collective'', París, CNRS Éditions, 2018.</ref>. Aquera progression èra principaument basada sus la miniaturizacion continua deus transistors qui permetó d'aumentar la lor densitat dens los circuits e lo nombre d'operacions realizablas. Los microprocessors modèrnes intègran atau miliards de transistors dont la talha se mesura en nanomètres. Dus autes axes de desvolopament sostienón tanben l'aumentacion rapida de la poténcia. Lo prumèr estó l'aumentacion de la [[frequéncia]] de relòtge, es a díser lo ritme d'execucion de las instruccions peu processor. Totun, aquera corsa estó limitada a partir deus [[ans 2000]] per problèmas de refrediment<ref>En efèit, aumentar la frequéncia de relòtge aumenta la quantitat de [[calor]] liberada peu processor, çò qu'altèra lo son bon foncionament (Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 242.).</ref>. Lo segond axe estó la multiplicacion deu nombre de còrs. En plaça d'accelerar un processor unic, l'idèa es de plaçar mantua unitat de tractament capabla de tribalhar en parallèle<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 228.</ref>. Vaduts la nòrma, los processors multicòrs permeten d'executar mantun prètzhèit e de despartir un medish calcul enter mantun còr<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 248-250.</ref>. == Principis de foncionament == Lo ròtle fondamentau d'un processor es d'executar rapidament programas, es a díser seguidas d'instruccions elementàrias enregistradas en [[Memòria (informatica)|memòria]]. Lo son foncionament es fondat sus un cicle de basa, repetit de faiçon continuau, qui es sovent descrivut en tres temps<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 198-199.</ref>. Prumèr, lo processor va cercar en memòria l'instruccion d'executar a l'adreça indicada dens un registre especiau. Puish, descòda aquera instruccion, es a díser que'n determina la natura e las dadas concernidas. Enfin, executa l'operacion demandada e passa a l'instruccion seguenta. Aqueth cicle, a còps resumit peus tèrmes [[anglés]] ''fetch'', ''decode'' e ''execute'', que's repeteish miliards de còps per segonda. Las instruccions son executadas de manièra sequenciala, a mensh d'ua instruccion ordenant au processor d'anar a un aute endret deu programa, çò que permet de realizar las repeticions o las causidas condicionaus a la basa de tota la [[logica]] [[Tecnologias de l'informacion|informatica]]. Lo ritme d'aqueths cicles es reglat per un [[relòtge]] intèrne qui emet un senhau regular cadençant las operacions deu processor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 33 e 198.</ref>. La [[frequéncia]] d'aqueth relòtge balha ua indicacion de la rapiditat deu processor, mes autes paramètres intervienen sus la velocitat de tractament de las informacions com lo nombre d'instruccions tractadas a cada cicle o lo nombre de còrs. Las dadas manipuladas peus processors son seguidas de 0 e de 1. En efèit, aqueras dadas binàrias son particularament adaptadas a las [[operacion]]s [[logica|logicas]] e [[aritmetica|aritmeticas]] simplas realizablas per circuits compausats de [[transistor]]s agissent com [[interruptor]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas Arvid Skoog, F. James Holler e Timothy A. Nieman, ''Principes d'analyse instrumentale'', De Boeck, 2003, pp. 74-77.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 41 e 53.</ref>. == Arquitectura e compausants == === Las unitats foncionaus === Un processor es compausat d'un ensemble d'unitats especializadas qui coopèran tad executar instruccions. La lor organizacion precisa pòt variar segon los modèles, mes existeish elements comuns. Lo prumèr element fondamentau es l'unitat de comanda (o unitat de contròle) qui dirigeish lo foncionament generau deu processor. Gereish la debanada deu cicle d'execucion en cercant, per exemple, las instruccions, en realizant lo lor descodatge e en enviant las [[informacion]]s necessàrias tà coordinar l'accion de las autas unitats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 33.</ref>. Lo segond element màger es l'unitat aritmetica e logica (ALU<ref>De l'[[anglés]] ''arithmetic logic unit''.</ref>). Es lo còr de la capacitat de calcul deu processor. Totun, mantun processor dispausa d'ua unitat addicionau especializada dens los calculs implicant de virgulas flotejantas (FPU<ref>De l'[[anglés]] ''floating-point unit''.</ref>), mei eficaça tà las operacions suus [[nombre reau|nombres reaus]]. Enfin, lo processor intègra un nombre limitat de petitas [[memòria (informatica)|memòrias]] intèrnas plan rapidas, aperadas registres, on son estocadas temporàriament las dadas e los resultats en cors de tractament. Aqueths registres son situats près de las unitats de calcul. Son donc mei rapides que la memòria principau, mes la lor capacitat es limitada. De mei, daubuns registres an un ròtle particular, com lo qui indica l'adreça de l'instruccion vienenta. === La memòria e las comunicacions === Tà foncionar, lo processor deu escambiar dadas dab la [[memòria (informatica)|memòria]] e los autes compausants de l'[[ordenador]]. Totun, despuish l'aparicion de l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la velocitat deus processors aumentè mei rapidament que la de las memòrias. La consequéncia d'aquera diférencia estó l'aparicion d'un escart de mei en mei important enter la rapiditat deu processor e lo temps necessari tad accedir a las dadas. La gestion d'aqueth escart es un enjòc centrau de l'arquitectura deus ordenadors modèrnes. En efèit, tad ac redusir, las [[memòria (informatica)|memòrias]] d'un [[ordenador]] son organizadas segon ua ierarquia compausada deus registres (intèrnes au processor), de la memòria cache, de la [[memòria viva]] e de las [[Memòria de massa|memòrias d'estocatge de massa]]. La rapiditat, la talha e lo còst d'aqueras memòrias vàrian en sens invèrse. Las memòrias pròchas deu processor son atau rapidas, petitas e costosas mentre que las memòrias aluenhadas son mei lentas, mes tanben mei granas e mensh costosas. Dens aqueth sistèma, la memòria cache a un ròtle centrau. Es ua memòria rapida, de febla capacitat, integrada au processor o plaçada a proximitat immediata, qui consèrva ua copia de las dadas e de las instruccions mei sovent utilizadas. Atau, lo processor i pòt accedir plan lèu shens aver a esperar la memòria principau, mei lenta<ref>Tad assegurar aquera foncion, la memòria cache es tanben sovent organizada en mantun nivèu, deu mei rapide e petit au mei lent e gran.</ref>. Enfin, los escambis d'informacions enter lo processor, la memòria e los autes compausants s'efectuan gràcias a ensembles de connexions, aperats [[bus informatica|buses]], servint a transportar las dadas, las adreças e los senhaus de comanda enter mantun compausant. La rapiditat e l'organizacion d'aqueras comunicacions influeishen hèra suus resultats globaus de la [[maquina]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 284-290.</ref>. == Tipes e arquitectura == === Las arquitecturas CISC e RISC === {{veire|Processor de jòc d'instruccions complèxe|Processor de jòc d'instruccions redusit}} Dus tipes principaus d'arquitectura son [[tradicion|tradicionaument]] en matèria de concepcion de processors. La prumèra es l'[[arquitectura CISC]] (« processor de jòc d'instruccions complèxa »<ref>De l'[[anglés]] ''complex instruction set computer''.</ref>) qui consisteish a dotar lo processor d'un gran nombre d'instruccions, a còps plan elaboradas, capablas d'efectuar operacions complèxas en ua sola comanda. Aquera vision, la mei anciana, avèva l'avantatge d'estauviar la memòria e de facilitar lo tribalh deus programaires. Totun, necessitava de concéber processors complèxes e lo son interès diminuí quand arribèn memòrias mei facilas de fabricar e mensh costosas. La familha [[x86]], qui equipa la màger part deus ordenadors personaus e un nombre important de servidors, es l'exemple mei conegut de processor d'aqueth tipe. La segonda arquitectura es aperada [[arquitectura RISC|RISC]] (« processor de jòc d'instruccions redusit »<ref>de l'anglés ''reduced instruction set computer''.</ref>). Apareishuda pendent los [[ans 1980]], es fondada sus un processor unicament capable de realizar operacions simplas, mes de faiçon rapida e segon ua durada regulara. Combinasons d'aqueras instruccions elementàrias son utilizadas tad obtiéner operacions mei complèxas. Aquò permet de fabricar processors mei simples, mei rapides e necessitant mensh d'[[energia]]. Aquera arquitectura es donc vaduda dominanta dens lo domeni deus aparelhs mobiles. Çaquelà, la distincion enter las duas [[tecnica]]s que s'es estompada. En efèit, los [[arquitectura CISC|processors CISC]] modèrnes traduseishen las instruccions complèxas en ua seguida d'operacions simplas com los [[Arquitectura RISC|processors RISC]]. En mei, las arquitecturas RISC que's difusan drin a drin au domeni deus [[ordenador]]s e deus [[servidor (informatica)|servidors]]. === Los processors generalistas e especializats === La màger part deus processors equipant los [[ordenador]]s [[ordenador personau|personaus]] o los [[servidor|servidors]] son processors dits generalistas. Polivalents e sovents dotats d'ua poténcia de calcul hòrta, son concebuts tad executar programas plan variats dens environaments divèrs. Totun, ua larja gamma de processors especializats existeishen tad usatges especifics. Per exemple, los [[microcontrolaire]]s son destinats a controlar un sistèma [[electronica|electronic]] segon un programa enregistrat dens la lor [[memòria (informatica)|memòria]]. Pauc poderós, mes pauc costós, son integrats dens ua multitud d'objèctes (aparelhs electrodomestics, [[automobila]]s, objèctes connectats, etc.). Au miei deus processors especializats, los [[processor grafic|processors grafics]] (GPU) aucupan ua plaça particulara. Concebuts a l'origina tà miar calculs ligats a l'afichatge d'imatges, son fondats sus ua arquitectura diferenta deus processors centraus classics. En plaça d'un nombre limitat de còrs poderós, alinhan un nombre gran d'unitats de calcul simplas, mes capablas de tribalhar en parallèle sus de granas quantitats de dadas. Au delà de l'afichatge grafic, aqueths processors an atau trobat un ròtle navèth dab lo desvolopament de l'[[intelligéncia artificiala]]. En efèit, los hialats de [[neuròna artificiala|neurònas artificialas]] son basats sus operacions simplas de faiçon simultanèa. Los [[processor grafic|GPU]] son doncàs venguts l'atruna de calcul centrau deus sistèmas d'IA modèrnes e la lor produccion un sector important de l'[[industria]] [[electronica]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christopher M. Bishop e Hugh Bishop, ''Deep Learning - Foundations and Concepts'', Springer, 2024, p. 20.</ref>. === Los processors monocòr e multicòr === Ua auta distincion [[istòria|istorica]] separa los processors segon lo lor nombre de còrs. Un còr es ua unitat de tractament complèta, capabla d'executar instruccions de manièra autonòma. Los processors monocòrs estón la nòrma dinc aus [[ans 2000]]. Executavan las operacions ua a ua e l'aumentacion de la lor [[frequéncia de relòtge]] permetó longtemps de melhorar la lor rapiditat. Totun, aquera costuma trobè lo son limit dab los problèmas de [[calor|dissipacion termica]] deus processors utilizant [[frequéncia]]s tròp hautas. Tà resòlver aqueth problèma, los fabricants desvolopèn processors comportant mantun còr tribalhant en parallèle. Aquò necessitè de concéber programas adaptats ad aqueth tipe de foncionament, mes permetó d'executar mantun prètzhèit simultanèament, o de despartir un medish tractament enter mantun còr. == Aplicacions e economia == === Las aplicacions === Despuish la fin deu sègle XX, los processors son presents dens un nombre considerable d'objèctes tecnics, sovent plan aluenhats deu monde de l'[[informatica]]. Aquera omnipreséncia es ua consequéncia de la miniaturizacion e de la baisha deus còsts permetudas peu microprocessor. Atau, au mensh tres tipes d'objèctes actuaus contienen processors. Lo prumèr es de segur constituït peus [[ordenador]]s ([[ordenador personau|ordenadors personaus]], [[servidor]]s, [[superordenador]]s, etc.). Lo processor i demora lo compausant centrau. Lo segond camp d'aplicacion es compausat per l'ensemble deus aparelhs informatics mobiles ([[telefòne]]s, tauletas, etc.). Aqueth camp es vadut [[economia|economicament]] important pr'amor qu'aqueths objèctes son d'ara enlà indispensables au quotidian de centenas de milions de personas. Enfin, lo darrèr sector d'aplicacions es lo deus sistèmas embarcats. Aqueths sistèmas son presents dens un nombre considerable d'objèctes qui son rarament percebuts coma informatics (aparelhs electrodomestics, [[automobila]]s, equipaments [[industriau]]s, equipaments [[medecina|medicaus]], objèctes connectats, etc.). Totun, embarcan sovent microcontrolaires tà gerir foncions especificas. === Economia e enjòcs === Despuish la generalizacion de l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]] dens la societat, la fabricacion deus processors es vaduda un sector important e estrategic de l'[[economia]] mondiau. Aquò es a l'origina d'ua [[industria]], plan dependenta deus materiaus [[semiconductor]]s, caracterizada per ua hòrta tecnicitat e còsts considerables. La soa prumèra particularitat es que la concepcion e la fabricacion son largament separadas. En efèit, hèra enterpresas conceben processors shens dispausar de las capacitats tà los fabricar. Puish, la produccion es hidada a [[usina]]s especializadas aperadas honderias. Aqueth aspècte es a l'origina d'enjòcs [[geopolitica|geopolitics]] intenses pr'amor que la màger part deus fabricants son uei installats a [[Taiwan]]. == Annèxe == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Arquitectura CISC]]. * [[Arquitectura RISC]]. * [[Circuit integrat]]. * [[Electronica]]. * [[Ordenador]]. * [[Processor grafic]]. * [[Semiconductor]]. * [[Transistor]]. * [[Tube electronic]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Informatica]] edxt3app1eac076jxmi53jv56sqfqq7 2509890 2509888 2026-10-03T09:25:10Z Nicolas Eynaud 6858 2509890 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:80486dx2-large.jpg|thumb||Lo circuit integrat d'un microprocessor [[Intel 80486DX]]2 dins sa boita (talha reala : 12 × 6,75&nbsp;mm)]] Un '''processor central''', o '''unitat centrau de tractament''' (de l'[[anglés]] ''central processing unit'', CPU), es lo compausant d'un [[ordenador]] cargat d'executar las instruccions deus programas. Interprèta e tracta las dadas en efectuant, a grana velocitat, ua seguida d'operacions elementàrias [[aritmetica|aritmeticas]] e [[logica|logicas]]. Es lo compausant qui confereish a un ordenador la soa capacitat fondamentau d'èste programat. L'idèa de crear ua unitat de tractament remonta a l'aparicion deus prumèrs ordenadors pendent los [[ans 1940]]. L'[[invencion]] deu [[transistor]] e deu [[circuit integrat]] permetó ua miniaturizacion creishenta deus equipaments qui abotí en [[1971]] au prumèr microprocessor. Aquera rompedura favorizè la difusion de las [[tecnologias de l'informacion]] dens l'ensemble de la [[societat]]. Iniciè tanben un important esfòrç de desvolopament tà concéber processors de mei en mei performants (aumentacion de la velocitat, de la [[frequéncia]] deus calculs, deu nombre de còrs, etc.). Lo foncionament d'un processor es basat sus un cicle repetit consistint a cercar, descodar e executar las instruccions. Dinstingueish mantua arquitectura, com las concepcions [[Arquitectura CISC|CISC]] e [[Arquitectura RISC|RISC]], e mantun tipe de processors (processors generalistas, processors especializats de sistèmas embarcats, [[processor grafic|processors grafics]], etc.). Presents dens ua immensa varietat d'objèctes, los processors constitueishen uei un enjòc [[industria|industriau]], [[economia|economic]] e [[geopolitica|geopolitic]] màger. == Istòria == === De las originas aus prumèrs processors === L'idèa de crear ua unitat cargada de tractar l'[[informacion]] segon ua seguida d'instruccions es mei anciana que l'[[electronica]]. Prenó la soa forma [[teoria|teorica]] modèrna durant los [[ans 1940]] dab la definicion de l'[[arquitectura de von Neumann]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 16.</ref><ref>L'[[arquitectura de von Neumann]] n'es pas la sola existenta. Autas arquitecturas estón ensajadas. Avón a còps aplicacions com l'[[arquitectura de tipe Harvard]] deus [[Processor de senhau numeric|processors de senhau numeric]] e deus [[microcontrolaire]]s [[Microcontrolaire PIC|PIC]] e [[Atmel AVR|AVR]].</ref>. Aquera estructura, imaginada pendent la construction deus prumèrs [[ordenador]]s, es fondada sus ua unitat centrau de tractament qui executa, ua a ua, las instruccions definidas per un programa enregistrat aus costats d'ua [[Memòria (informatica)|memòria]] e de dispositius d'entrada e de sortida. Aqueth modèle, qui distingueish l'unitat de tractament de la memòria, es demorat lo fondament de la màger part deus [[ordenador|ordenadors]] actuaus. Totun, los prumèrs [[ordenador]]s, fabricats dens los [[ans 1940]] e [[ans 1950|1950]], ne tienèvan pas de processor au sens actuau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 17-18.</ref>. La lor unitat de tractament èra constituïda d'un ensemble de compausants. Per exemple, las prumèras [[maquina|maquinas]] utilizavan [[tube electronic|tubes electronics]] voluminós, fragiles, consumeires d'[[energia]] e desgatjant hèra [[calor]]. Ua unitat de tractament aucupava tanben volumes importants, comparables a armaris entièrs. L'[[invencion]] deu [[transistor]] en [[1947]] estó un eveniment decisiu. En efèit, aqueth compausant, capable d'assegurar las medishas foncions qu'un tube electronic en estant mei petit, mei hidable, mei rapide e mensh consumeire d'[[energia]], obrí la via a la miniaturizacion de l'[[electronica]]. Atau, las unitats de tractament basadas sus de transistors vadón mei compactas e mei performantas durant los [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]]. Es pendent aqueth periòde, a la debuta deus [[ans 1960]], qui lo tèrme de ''central processing unit'' (« unitat centrau de tractament », CPU) que's difusè dens l'[[industria]] [[electronica]] tà designar aquera partida de la [[maquina]] cargada d'executar las instruccions. Puish, apareishó lo [[circuit integrat]], qui permetó de regropar mantun transistor sus ua medisha placa de [[semiconductor]]. En redusint enqüèra la talha e lo còst deus compausants, preparè l'aparicion deu microprocessor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 18-19.</ref>. === L'invencion deu microprocessor === [[Fichièr:Intel C4004.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un microprocessor [[Intel 4004]].]] A la debuta deus [[ans 1970]], los progrès de l'[[electronica]] permetón d'amassar los diferents compausants de las unitats de tractament en ua uniça puç a basa de [[semiconductor]]s. Aperat « microprocessor », aqueth dispositiu simplifiquè los [[ordenador|ordenadors]] e lo prumèr modèle [[comèrci|comercializat]], l'[[Intel 4004]], merquè ua rompedura fondamentau dens l'istòria de l'informatica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 225.</ref>. En efèit, si los sons resultats èran netament inferiors aus processors de l'epòca, lo son volume e lo son còst plan febles permetón de concéber los prumèrs micro-ordenadors a l'origina de l'ordenador personau e de la difusion de l'informatica dens los larèrs a partir de la segonda mieitat deus [[ans 1970]]<ref>Per exemple, l'[[Intel 4004]] avèva ua capacitat de calcul de {{formatnum:92600}} operacions per [[segonda]]. Aqueth nivèu tecnic èra comparable a l'[[ENIAC]] – lo prumèr ordenador modèrne – qui aucupava un espaci de 167 m² e avèva ua [[massa]] totala de 30 t.</ref>. Pendent las [[annada]]s seguentas, la poténcia deus microprocessors aumentè lèu. Que's passè atau d'un microprocessor de 4 bits a dispositius de 8, 16 e 32 bits, capables de tractar quantitats creishentas d'[[informacion]]s. En parallèle, lo nombre de [[transistor]]s integrats dens cada puç aumentè shens cès ni pausa e los microprocessors vadón l'element clau deus ordenadors<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René J. Chevance, ''Microprocesseurs - Introduction'', reféréncia H1158 V1, Techniques de l'ingénieur, 1998.</ref>. === L'evolucion deus microprocessors === A partir deus [[ans 1970]], l'evolucion deus microprocessors seguí un ritme regular qui estó formalizat, de faiçon [[empirisme|empirica]], per [[Gordon Moore]] ([[1929]]-[[2023]]), un deus confondators d'[[Intel]]. Segon la [[lei de Moore|lei qui pòrta lo son nom]], lo nombre de [[transistor]]s podent estar integrat dens ua puç dobla cada dus ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gordon E. Moore, « Progress in Digital Integrated Electronics », ''IEEE Text Speech'',‎ 1975.</ref>. Aquela relacion demorè vertadèra dinc aus [[ans 2010]] e illustrè la rapiditat deus progrès de las [[industria]]s [[electronica]] e [[informatica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Blamont, ''Réseaux ! : le pari de l'intelligence collective'', París, CNRS Éditions, 2018.</ref>. Aquera progression èra principaument basada sus la miniaturizacion continua deus transistors qui permetó d'aumentar la lor densitat dens los circuits e lo nombre d'operacions realizablas. Los microprocessors modèrnes intègran atau miliards de transistors dont la talha se mesura en nanomètres. Dus autes axes de desvolopament sostienón tanben l'aumentacion rapida de la poténcia. Lo prumèr estó l'aumentacion de la [[frequéncia]] de relòtge, es a díser lo ritme d'execucion de las instruccions peu processor. Totun, aquera corsa estó limitada a partir deus [[ans 2000]] per problèmas de refrediment<ref>En efèit, aumentar la frequéncia de relòtge aumenta la quantitat de [[calor]] liberada peu processor, çò qu'altèra lo son bon foncionament (Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 242.).</ref>. Lo segond axe estó la multiplicacion deu nombre de còrs. En plaça d'accelerar un processor unic, l'idèa es de plaçar mantua unitat de tractament capabla de tribalhar en parallèle<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 228.</ref>. Vaduts la nòrma, los processors multicòrs permeten d'executar mantun prètzhèit e de despartir un medish calcul enter mantun còr<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 248-250.</ref>. == Principis de foncionament == Lo ròtle fondamentau d'un processor es d'executar rapidament programas, es a díser seguidas d'instruccions elementàrias enregistradas en [[Memòria (informatica)|memòria]]. Lo son foncionament es fondat sus un cicle de basa, repetit de faiçon continuau, qui es sovent descrivut en tres temps<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 198-199.</ref>. Prumèr, lo processor va cercar en memòria l'instruccion d'executar a l'adreça indicada dens un registre especiau. Puish, descòda aquera instruccion, es a díser que'n determina la natura e las dadas concernidas. Enfin, executa l'operacion demandada e passa a l'instruccion seguenta. Aqueth cicle, a còps resumit peus tèrmes [[anglés]] ''fetch'', ''decode'' e ''execute'', que's repeteish miliards de còps per segonda. Las instruccions son executadas de manièra sequenciala, a mensh d'ua instruccion ordenant au processor d'anar a un aute endret deu programa, çò que permet de realizar las repeticions o las causidas condicionaus a la basa de tota la [[logica]] [[Tecnologias de l'informacion|informatica]]. Lo ritme d'aqueths cicles es reglat per un [[relòtge]] intèrne qui emet un senhau regular cadençant las operacions deu processor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 33 e 198.</ref>. La [[frequéncia]] d'aqueth relòtge balha ua indicacion de la rapiditat deu processor, mes autes paramètres intervienen sus la velocitat de tractament de las informacions com lo nombre d'instruccions tractadas a cada cicle o lo nombre de còrs. Las dadas manipuladas peus processors son seguidas de 0 e de 1. En efèit, aqueras dadas binàrias son particularament adaptadas a las [[operacion]]s [[logica|logicas]] e [[aritmetica|aritmeticas]] simplas realizablas per circuits compausats de [[transistor]]s agissent com [[interruptor]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas Arvid Skoog, F. James Holler e Timothy A. Nieman, ''Principes d'analyse instrumentale'', De Boeck, 2003, pp. 74-77.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 41 e 53.</ref>. == Arquitectura e compausants == === Las unitats foncionaus === Un processor es compausat d'un ensemble d'unitats especializadas qui coopèran tad executar instruccions. La lor organizacion precisa pòt variar segon los modèles, mes existeish elements comuns. Lo prumèr element fondamentau es l'unitat de comanda (o unitat de contròle) qui dirigeish lo foncionament generau deu processor. Gereish la debanada deu cicle d'execucion en cercant, per exemple, las instruccions, en realizant lo lor descodatge e en enviant las [[informacion]]s necessàrias tà coordinar l'accion de las autas unitats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 33.</ref>. Lo segond element màger es l'unitat aritmetica e logica (ALU<ref>De l'[[anglés]] ''arithmetic logic unit''.</ref>). Es lo còr de la capacitat de calcul deu processor. Totun, mantun processor dispausa d'ua unitat addicionau especializada dens los calculs implicant de virgulas flotejantas (FPU<ref>De l'[[anglés]] ''floating-point unit''.</ref>), mei eficaça tà las operacions suus [[nombre reau|nombres reaus]]. Enfin, lo processor intègra un nombre limitat de petitas [[memòria (informatica)|memòrias]] intèrnas plan rapidas, aperadas registres, on son estocadas temporàriament las dadas e los resultats en cors de tractament. Aqueths registres son situats près de las unitats de calcul. Son donc mei rapides que la memòria principau, mes la lor capacitat es limitada. De mei, daubuns registres an un ròtle particular, com lo qui indica l'adreça de l'instruccion vienenta. === La memòria e las comunicacions === Tà foncionar, lo processor deu escambiar dadas dab la [[memòria (informatica)|memòria]] e los autes compausants de l'[[ordenador]]. Totun, despuish l'aparicion de l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la velocitat deus processors aumentè mei rapidament que la de las memòrias. La consequéncia d'aquera diférencia estó l'aparicion d'un escart de mei en mei important enter la rapiditat deu processor e lo temps necessari tad accedir a las dadas. La gestion d'aqueth escart es un enjòc centrau de l'arquitectura deus ordenadors modèrnes. En efèit, tad ac redusir, las [[memòria (informatica)|memòrias]] d'un [[ordenador]] son organizadas segon ua ierarquia compausada deus registres (intèrnes au processor), de la memòria cache, de la [[memòria viva]] e de las [[Memòria de massa|memòrias d'estocatge de massa]]. La rapiditat, la talha e lo còst d'aqueras memòrias vàrian en sens invèrse. Las memòrias pròchas deu processor son atau rapidas, petitas e costosas mentre que las memòrias aluenhadas son mei lentas, mes tanben mei granas e mensh costosas. Dens aqueth sistèma, la memòria cache a un ròtle centrau. Es ua memòria rapida, de febla capacitat, integrada au processor o plaçada a proximitat immediata, qui consèrva ua copia de las dadas e de las instruccions mei sovent utilizadas. Atau, lo processor i pòt accedir plan lèu shens aver a esperar la memòria principau, mei lenta<ref>Tad assegurar aquera foncion, la memòria cache es tanben sovent organizada en mantun nivèu, deu mei rapide e petit au mei lent e gran.</ref>. Enfin, los escambis d'informacions enter lo processor, la memòria e los autes compausants s'efectuan gràcias a ensembles de connexions, aperats [[bus informatica|buses]], servint a transportar las dadas, las adreças e los senhaus de comanda enter mantun compausant. La rapiditat e l'organizacion d'aqueras comunicacions influeishen hèra suus resultats globaus de la [[maquina]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 284-290.</ref>. == Tipes e arquitectura == === Las arquitecturas CISC e RISC === {{veire|Processor de jòc d'instruccions complèxe|Processor de jòc d'instruccions redusit}} Dus tipes principaus d'arquitectura son [[tradicion|tradicionaument]] en matèria de concepcion de processors. La prumèra es l'[[arquitectura CISC]] (« processor de jòc d'instruccions complèxa »<ref>De l'[[anglés]] ''complex instruction set computer''.</ref>) qui consisteish a dotar lo processor d'un gran nombre d'instruccions, a còps plan elaboradas, capablas d'efectuar operacions complèxas en ua sola comanda. Aquera vision, la mei anciana, avèva l'avantatge d'estauviar la memòria e de facilitar lo tribalh deus programaires. Totun, necessitava de concéber processors complèxes e lo son interès diminuí quand arribèn memòrias mei facilas de fabricar e mensh costosas. La familha [[x86]], qui equipa la màger part deus ordenadors personaus e un nombre important de servidors, es l'exemple mei conegut de processor d'aqueth tipe. La segonda arquitectura es aperada [[arquitectura RISC|RISC]] (« processor de jòc d'instruccions redusit »<ref>de l'anglés ''reduced instruction set computer''.</ref>). Apareishuda pendent los [[ans 1980]], es fondada sus un processor unicament capable de realizar operacions simplas, mes de faiçon rapida e segon ua durada regulara. Combinasons d'aqueras instruccions elementàrias son utilizadas tad obtiéner operacions mei complèxas. Aquò permet de fabricar processors mei simples, mei rapides e necessitant mensh d'[[energia]]. Aquera arquitectura es donc vaduda dominanta dens lo domeni deus aparelhs mobiles. Çaquelà, la distincion enter las duas [[tecnica]]s que s'es estompada. En efèit, los [[arquitectura CISC|processors CISC]] modèrnes traduseishen las instruccions complèxas en ua seguida d'operacions simplas com los [[Arquitectura RISC|processors RISC]]. En mei, las arquitecturas RISC que's difusan drin a drin au domeni deus [[ordenador]]s e deus [[servidor (informatica)|servidors]]. === Los processors generalistas e especializats === La màger part deus processors equipant los [[ordenador]]s [[ordenador personau|personaus]] o los [[servidor|servidors]] son processors dits generalistas. Polivalents e sovents dotats d'ua poténcia de calcul hòrta, son concebuts tad executar programas plan variats dens environaments divèrs. Totun, ua larja gamma de processors especializats existeishen tad usatges especifics. Per exemple, los [[microcontrolaire]]s son destinats a controlar un sistèma [[electronica|electronic]] segon un programa enregistrat dens la lor [[memòria (informatica)|memòria]]. Pauc poderós, mes pauc costós, son integrats dens ua multitud d'objèctes (aparelhs electrodomestics, [[automobila]]s, objèctes connectats, etc.). Au miei deus processors especializats, los [[processor grafic|processors grafics]] (GPU) aucupan ua plaça particulara. Concebuts a l'origina tà miar calculs ligats a l'afichatge d'imatges, son fondats sus ua arquitectura diferenta deus processors centraus classics. En plaça d'un nombre limitat de còrs poderós, alinhan un nombre gran d'unitats de calcul simplas, mes capablas de tribalhar en parallèle sus de granas quantitats de dadas. Au delà de l'afichatge grafic, aqueths processors an atau trobat un ròtle navèth dab lo desvolopament de l'[[intelligéncia artificiala]]. En efèit, los hialats de [[neuròna artificiala|neurònas artificialas]] son basats sus operacions simplas de faiçon simultanèa. Los [[processor grafic|GPU]] son doncàs venguts l'atruna de calcul centrau deus sistèmas d'IA modèrnes e la lor produccion un sector important de l'[[industria]] [[electronica]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christopher M. Bishop e Hugh Bishop, ''Deep Learning - Foundations and Concepts'', Springer, 2024, p. 20.</ref>. === Los processors monocòr e multicòr === Ua auta distincion [[istòria|istorica]] separa los processors segon lo lor nombre de còrs. Un còr es ua unitat de tractament complèta, capabla d'executar instruccions de manièra autonòma. Los processors monocòrs estón la nòrma dinc aus [[ans 2000]]. Executavan las operacions ua a ua e l'aumentacion de la lor [[frequéncia de relòtge]] permetó longtemps de melhorar la lor rapiditat. Totun, aquera costuma trobè lo son limit dab los problèmas de [[calor|dissipacion termica]] deus processors utilizant [[frequéncia]]s tròp hautas. Tà resòlver aqueth problèma, los fabricants desvolopèn processors comportant mantun còr tribalhant en parallèle. Aquò necessitè de concéber programas adaptats ad aqueth tipe de foncionament, mes permetó d'executar mantun prètzhèit simultanèament, o de despartir un medish tractament enter mantun còr. == Aplicacions e economia == === Las aplicacions === Despuish la fin deu sègle XX, los processors son presents dens un nombre considerable d'objèctes tecnics, sovent plan aluenhats deu monde de l'[[informatica]]. Aquera omnipreséncia es ua consequéncia de la miniaturizacion e de la baisha deus còsts permetudas peu microprocessor. Atau, au mensh tres tipes d'objèctes actuaus contienen processors. Lo prumèr es de segur constituït peus [[ordenador]]s ([[ordenador personau|ordenadors personaus]], [[servidor]]s, [[superordenador]]s, etc.). Lo processor i demora lo compausant centrau. Lo segond camp d'aplicacion es compausat per l'ensemble deus aparelhs informatics mobiles ([[telefòne]]s, tauletas, etc.). Aqueth camp es vadut [[economia|economicament]] important pr'amor qu'aqueths objèctes son d'ara enlà indispensables au quotidian de centenas de milions de personas. Enfin, lo darrèr sector d'aplicacions es lo deus sistèmas embarcats. Aqueths sistèmas son presents dens un nombre considerable d'objèctes qui son rarament percebuts coma informatics (aparelhs electrodomestics, [[automobila]]s, equipaments [[industriau]]s, equipaments [[medecina|medicaus]], objèctes connectats, etc.). Totun, embarcan sovent microcontrolaires tà gerir foncions especificas. === Economia e enjòcs === Despuish la generalizacion de l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]] dens la societat, la fabricacion deus processors es vaduda un sector important e estrategic de l'[[economia]] mondiau. Aquò es a l'origina d'ua [[industria]], plan dependenta deus materiaus [[semiconductor]]s, caracterizada per ua hòrta tecnicitat e còsts considerables. La soa prumèra particularitat es que la concepcion e la fabricacion son largament separadas. En efèit, hèra enterpresas conceben processors shens dispausar de las capacitats tà los fabricar. Puish, la produccion es hidada a [[usina]]s especializadas aperadas honderias. Aqueth aspècte es a l'origina d'enjòcs [[geopolitica|geopolitics]] intenses pr'amor que la màger part deus fabricants son uei installats a [[Taiwan]]. == Annèxe == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Arquitectura CISC]]. * [[Arquitectura RISC]]. * [[Circuit integrat]]. * [[Electronica]]. * [[Ordenador]]. * [[Processor grafic]]. * [[Semiconductor]]. * [[Transistor]]. * [[Tube electronic]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Informatica]] 4jjivw2wz9t4cxvhkwk7o6ifop9g80r 2509892 2509890 2026-10-03T09:26:30Z Nicolas Eynaud 6858 2509892 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:80486dx2-large.jpg|thumb||Lo circuit integrat d'un microprocessor [[Intel 80486DX]]2 dins sa boita (talha reala : 12 × 6,75&nbsp;mm)]] Un '''processor central''', o '''unitat centrau de tractament''' (de l'[[anglés]] ''central processing unit'', CPU), es lo compausant d'un [[ordenador]] cargat d'executar las instruccions deus programas. Interprèta e tracta las dadas en efectuant, a grana velocitat, ua seguida d'operacions elementàrias [[aritmetica|aritmeticas]] e [[logica|logicas]]. Es lo compausant qui confereish a un ordenador la soa capacitat fondamentau d'èste programat. L'idèa de crear ua unitat de tractament remonta a l'aparicion deus prumèrs ordenadors pendent los [[ans 1940]]. L'[[invencion]] deu [[transistor]] e deu [[circuit integrat]] permetó ua miniaturizacion creishenta deus equipaments qui abotí en [[1971]] au prumèr microprocessor. Aquera rompedura favorizè la difusion de las [[tecnologias de l'informacion]] dens l'ensemble de la [[societat]]. Iniciè tanben un important esfòrç de desvolopament tà concéber processors de mei en mei performants (aumentacion de la velocitat, de la [[frequéncia]] deus calculs, deu nombre de còrs, etc.). Lo foncionament d'un processor es basat sus un cicle repetit consistint a cercar, descodar e executar las instruccions. Distingueish mantua arquitectura, com las concepcions [[Arquitectura CISC|CISC]] e [[Arquitectura RISC|RISC]], e mantun tipe de processors (processors generalistas, processors especializats de sistèmas embarcats, [[processor grafic|processors grafics]], etc.). Presents dens ua immensa varietat d'objèctes, los processors constitueishen uei un enjòc [[industria|industriau]], [[economia|economic]] e [[geopolitica|geopolitic]] màger. == Istòria == === De las originas aus prumèrs processors === L'idèa de crear ua unitat cargada de tractar l'[[informacion]] segon ua seguida d'instruccions es mei anciana que l'[[electronica]]. Prenó la soa forma [[teoria|teorica]] modèrna durant los [[ans 1940]] dab la definicion de l'[[arquitectura de von Neumann]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 16.</ref><ref>L'[[arquitectura de von Neumann]] n'es pas la sola existenta. Autas arquitecturas estón ensajadas. Avón a còps aplicacions com l'[[arquitectura de tipe Harvard]] deus [[Processor de senhau numeric|processors de senhau numeric]] e deus [[microcontrolaire]]s [[Microcontrolaire PIC|PIC]] e [[Atmel AVR|AVR]].</ref>. Aquera estructura, imaginada pendent la construction deus prumèrs [[ordenador]]s, es fondada sus ua unitat centrau de tractament qui executa, ua a ua, las instruccions definidas per un programa enregistrat aus costats d'ua [[Memòria (informatica)|memòria]] e de dispositius d'entrada e de sortida. Aqueth modèle, qui distingueish l'unitat de tractament de la memòria, es demorat lo fondament de la màger part deus [[ordenador|ordenadors]] actuaus. Totun, los prumèrs [[ordenador]]s, fabricats dens los [[ans 1940]] e [[ans 1950|1950]], ne tienèvan pas de processor au sens actuau<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 17-18.</ref>. La lor unitat de tractament èra constituïda d'un ensemble de compausants. Per exemple, las prumèras [[maquina|maquinas]] utilizavan [[tube electronic|tubes electronics]] voluminós, fragiles, consumeires d'[[energia]] e desgatjant hèra [[calor]]. Ua unitat de tractament aucupava tanben volumes importants, comparables a armaris entièrs. L'[[invencion]] deu [[transistor]] en [[1947]] estó un eveniment decisiu. En efèit, aqueth compausant, capable d'assegurar las medishas foncions qu'un tube electronic en estant mei petit, mei hidable, mei rapide e mensh consumeire d'[[energia]], obrí la via a la miniaturizacion de l'[[electronica]]. Atau, las unitats de tractament basadas sus de transistors vadón mei compactas e mei performantas durant los [[ans 1950]]-[[ans 1960|1960]]. Es pendent aqueth periòde, a la debuta deus [[ans 1960]], qui lo tèrme de ''central processing unit'' (« unitat centrau de tractament », CPU) que's difusè dens l'[[industria]] [[electronica]] tà designar aquera partida de la [[maquina]] cargada d'executar las instruccions. Puish, apareishó lo [[circuit integrat]], qui permetó de regropar mantun transistor sus ua medisha placa de [[semiconductor]]. En redusint enqüèra la talha e lo còst deus compausants, preparè l'aparicion deu microprocessor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 18-19.</ref>. === L'invencion deu microprocessor === [[Fichièr:Intel C4004.jpg|thumb|right|[[Fotografia]] d'un microprocessor [[Intel 4004]].]] A la debuta deus [[ans 1970]], los progrès de l'[[electronica]] permetón d'amassar los diferents compausants de las unitats de tractament en ua uniça puç a basa de [[semiconductor]]s. Aperat « microprocessor », aqueth dispositiu simplifiquè los [[ordenador|ordenadors]] e lo prumèr modèle [[comèrci|comercializat]], l'[[Intel 4004]], merquè ua rompedura fondamentau dens l'istòria de l'informatica<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 225.</ref>. En efèit, si los sons resultats èran netament inferiors aus processors de l'epòca, lo son volume e lo son còst plan febles permetón de concéber los prumèrs micro-ordenadors a l'origina de l'ordenador personau e de la difusion de l'informatica dens los larèrs a partir de la segonda mieitat deus [[ans 1970]]<ref>Per exemple, l'[[Intel 4004]] avèva ua capacitat de calcul de {{formatnum:92600}} operacions per [[segonda]]. Aqueth nivèu tecnic èra comparable a l'[[ENIAC]] – lo prumèr ordenador modèrne – qui aucupava un espaci de 167 m² e avèva ua [[massa]] totala de 30 t.</ref>. Pendent las [[annada]]s seguentas, la poténcia deus microprocessors aumentè lèu. Que's passè atau d'un microprocessor de 4 bits a dispositius de 8, 16 e 32 bits, capables de tractar quantitats creishentas d'[[informacion]]s. En parallèle, lo nombre de [[transistor]]s integrats dens cada puç aumentè shens cès ni pausa e los microprocessors vadón l'element clau deus ordenadors<ref>'''[[francés|(fr)]]''' René J. Chevance, ''Microprocesseurs - Introduction'', reféréncia H1158 V1, Techniques de l'ingénieur, 1998.</ref>. === L'evolucion deus microprocessors === A partir deus [[ans 1970]], l'evolucion deus microprocessors seguí un ritme regular qui estó formalizat, de faiçon [[empirisme|empirica]], per [[Gordon Moore]] ([[1929]]-[[2023]]), un deus confondators d'[[Intel]]. Segon la [[lei de Moore|lei qui pòrta lo son nom]], lo nombre de [[transistor]]s podent estar integrat dens ua puç dobla cada dus ans<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Gordon E. Moore, « Progress in Digital Integrated Electronics », ''IEEE Text Speech'',‎ 1975.</ref>. Aquela relacion demorè vertadèra dinc aus [[ans 2010]] e illustrè la rapiditat deus progrès de las [[industria]]s [[electronica]] e [[informatica]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Blamont, ''Réseaux ! : le pari de l'intelligence collective'', París, CNRS Éditions, 2018.</ref>. Aquera progression èra principaument basada sus la miniaturizacion continua deus transistors qui permetó d'aumentar la lor densitat dens los circuits e lo nombre d'operacions realizablas. Los microprocessors modèrnes intègran atau miliards de transistors dont la talha se mesura en nanomètres. Dus autes axes de desvolopament sostienón tanben l'aumentacion rapida de la poténcia. Lo prumèr estó l'aumentacion de la [[frequéncia]] de relòtge, es a díser lo ritme d'execucion de las instruccions peu processor. Totun, aquera corsa estó limitada a partir deus [[ans 2000]] per problèmas de refrediment<ref>En efèit, aumentar la frequéncia de relòtge aumenta la quantitat de [[calor]] liberada peu processor, çò qu'altèra lo son bon foncionament (Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 242.).</ref>. Lo segond axe estó la multiplicacion deu nombre de còrs. En plaça d'accelerar un processor unic, l'idèa es de plaçar mantua unitat de tractament capabla de tribalhar en parallèle<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 228.</ref>. Vaduts la nòrma, los processors multicòrs permeten d'executar mantun prètzhèit e de despartir un medish calcul enter mantun còr<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 248-250.</ref>. == Principis de foncionament == Lo ròtle fondamentau d'un processor es d'executar rapidament programas, es a díser seguidas d'instruccions elementàrias enregistradas en [[Memòria (informatica)|memòria]]. Lo son foncionament es fondat sus un cicle de basa, repetit de faiçon continuau, qui es sovent descrivut en tres temps<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 198-199.</ref>. Prumèr, lo processor va cercar en memòria l'instruccion d'executar a l'adreça indicada dens un registre especiau. Puish, descòda aquera instruccion, es a díser que'n determina la natura e las dadas concernidas. Enfin, executa l'operacion demandada e passa a l'instruccion seguenta. Aqueth cicle, a còps resumit peus tèrmes [[anglés]] ''fetch'', ''decode'' e ''execute'', que's repeteish miliards de còps per segonda. Las instruccions son executadas de manièra sequenciala, a mensh d'ua instruccion ordenant au processor d'anar a un aute endret deu programa, çò que permet de realizar las repeticions o las causidas condicionaus a la basa de tota la [[logica]] [[Tecnologias de l'informacion|informatica]]. Lo ritme d'aqueths cicles es reglat per un [[relòtge]] intèrne qui emet un senhau regular cadençant las operacions deu processor<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 33 e 198.</ref>. La [[frequéncia]] d'aqueth relòtge balha ua indicacion de la rapiditat deu processor, mes autes paramètres intervienen sus la velocitat de tractament de las informacions com lo nombre d'instruccions tractadas a cada cicle o lo nombre de còrs. Las dadas manipuladas peus processors son seguidas de 0 e de 1. En efèit, aqueras dadas binàrias son particularament adaptadas a las [[operacion]]s [[logica|logicas]] e [[aritmetica|aritmeticas]] simplas realizablas per circuits compausats de [[transistor]]s agissent com [[interruptor]]s<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Douglas Arvid Skoog, F. James Holler e Timothy A. Nieman, ''Principes d'analyse instrumentale'', De Boeck, 2003, pp. 74-77.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 41 e 53.</ref>. == Arquitectura e compausants == === Las unitats foncionaus === Un processor es compausat d'un ensemble d'unitats especializadas qui coopèran tad executar instruccions. La lor organizacion precisa pòt variar segon los modèles, mes existeish elements comuns. Lo prumèr element fondamentau es l'unitat de comanda (o unitat de contròle) qui dirigeish lo foncionament generau deu processor. Gereish la debanada deu cicle d'execucion en cercant, per exemple, las instruccions, en realizant lo lor descodatge e en enviant las [[informacion]]s necessàrias tà coordinar l'accion de las autas unitats<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, p. 33.</ref>. Lo segond element màger es l'unitat aritmetica e logica (ALU<ref>De l'[[anglés]] ''arithmetic logic unit''.</ref>). Es lo còr de la capacitat de calcul deu processor. Totun, mantun processor dispausa d'ua unitat addicionau especializada dens los calculs implicant de virgulas flotejantas (FPU<ref>De l'[[anglés]] ''floating-point unit''.</ref>), mei eficaça tà las operacions suus [[nombre reau|nombres reaus]]. Enfin, lo processor intègra un nombre limitat de petitas [[memòria (informatica)|memòrias]] intèrnas plan rapidas, aperadas registres, on son estocadas temporàriament las dadas e los resultats en cors de tractament. Aqueths registres son situats près de las unitats de calcul. Son donc mei rapides que la memòria principau, mes la lor capacitat es limitada. De mei, daubuns registres an un ròtle particular, com lo qui indica l'adreça de l'instruccion vienenta. === La memòria e las comunicacions === Tà foncionar, lo processor deu escambiar dadas dab la [[memòria (informatica)|memòria]] e los autes compausants de l'[[ordenador]]. Totun, despuish l'aparicion de l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la velocitat deus processors aumentè mei rapidament que la de las memòrias. La consequéncia d'aquera diférencia estó l'aparicion d'un escart de mei en mei important enter la rapiditat deu processor e lo temps necessari tad accedir a las dadas. La gestion d'aqueth escart es un enjòc centrau de l'arquitectura deus ordenadors modèrnes. En efèit, tad ac redusir, las [[memòria (informatica)|memòrias]] d'un [[ordenador]] son organizadas segon ua ierarquia compausada deus registres (intèrnes au processor), de la memòria cache, de la [[memòria viva]] e de las [[Memòria de massa|memòrias d'estocatge de massa]]. La rapiditat, la talha e lo còst d'aqueras memòrias vàrian en sens invèrse. Las memòrias pròchas deu processor son atau rapidas, petitas e costosas mentre que las memòrias aluenhadas son mei lentas, mes tanben mei granas e mensh costosas. Dens aqueth sistèma, la memòria cache a un ròtle centrau. Es ua memòria rapida, de febla capacitat, integrada au processor o plaçada a proximitat immediata, qui consèrva ua copia de las dadas e de las instruccions mei sovent utilizadas. Atau, lo processor i pòt accedir plan lèu shens aver a esperar la memòria principau, mei lenta<ref>Tad assegurar aquera foncion, la memòria cache es tanben sovent organizada en mantun nivèu, deu mei rapide e petit au mei lent e gran.</ref>. Enfin, los escambis d'informacions enter lo processor, la memòria e los autes compausants s'efectuan gràcias a ensembles de connexions, aperats [[bus informatica|buses]], servint a transportar las dadas, las adreças e los senhaus de comanda enter mantun compausant. La rapiditat e l'organizacion d'aqueras comunicacions influeishen hèra suus resultats globaus de la [[maquina]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026, pp. 284-290.</ref>. == Tipes e arquitectura == === Las arquitecturas CISC e RISC === {{veire|Processor de jòc d'instruccions complèxe|Processor de jòc d'instruccions redusit}} Dus tipes principaus d'arquitectura son [[tradicion|tradicionaument]] en matèria de concepcion de processors. La prumèra es l'[[arquitectura CISC]] (« processor de jòc d'instruccions complèxa »<ref>De l'[[anglés]] ''complex instruction set computer''.</ref>) qui consisteish a dotar lo processor d'un gran nombre d'instruccions, a còps plan elaboradas, capablas d'efectuar operacions complèxas en ua sola comanda. Aquera vision, la mei anciana, avèva l'avantatge d'estauviar la memòria e de facilitar lo tribalh deus programaires. Totun, necessitava de concéber processors complèxes e lo son interès diminuí quand arribèn memòrias mei facilas de fabricar e mensh costosas. La familha [[x86]], qui equipa la màger part deus ordenadors personaus e un nombre important de servidors, es l'exemple mei conegut de processor d'aqueth tipe. La segonda arquitectura es aperada [[arquitectura RISC|RISC]] (« processor de jòc d'instruccions redusit »<ref>de l'anglés ''reduced instruction set computer''.</ref>). Apareishuda pendent los [[ans 1980]], es fondada sus un processor unicament capable de realizar operacions simplas, mes de faiçon rapida e segon ua durada regulara. Combinasons d'aqueras instruccions elementàrias son utilizadas tad obtiéner operacions mei complèxas. Aquò permet de fabricar processors mei simples, mei rapides e necessitant mensh d'[[energia]]. Aquera arquitectura es donc vaduda dominanta dens lo domeni deus aparelhs mobiles. Çaquelà, la distincion enter las duas [[tecnica]]s que s'es estompada. En efèit, los [[arquitectura CISC|processors CISC]] modèrnes traduseishen las instruccions complèxas en ua seguida d'operacions simplas com los [[Arquitectura RISC|processors RISC]]. En mei, las arquitecturas RISC que's difusan drin a drin au domeni deus [[ordenador]]s e deus [[servidor (informatica)|servidors]]. === Los processors generalistas e especializats === La màger part deus processors equipant los [[ordenador]]s [[ordenador personau|personaus]] o los [[servidor|servidors]] son processors dits generalistas. Polivalents e sovents dotats d'ua poténcia de calcul hòrta, son concebuts tad executar programas plan variats dens environaments divèrs. Totun, ua larja gamma de processors especializats existeishen tad usatges especifics. Per exemple, los [[microcontrolaire]]s son destinats a controlar un sistèma [[electronica|electronic]] segon un programa enregistrat dens la lor [[memòria (informatica)|memòria]]. Pauc poderós, mes pauc costós, son integrats dens ua multitud d'objèctes (aparelhs electrodomestics, [[automobila]]s, objèctes connectats, etc.). Au miei deus processors especializats, los [[processor grafic|processors grafics]] (GPU) aucupan ua plaça particulara. Concebuts a l'origina tà miar calculs ligats a l'afichatge d'imatges, son fondats sus ua arquitectura diferenta deus processors centraus classics. En plaça d'un nombre limitat de còrs poderós, alinhan un nombre gran d'unitats de calcul simplas, mes capablas de tribalhar en parallèle sus de granas quantitats de dadas. Au delà de l'afichatge grafic, aqueths processors an atau trobat un ròtle navèth dab lo desvolopament de l'[[intelligéncia artificiala]]. En efèit, los hialats de [[neuròna artificiala|neurònas artificialas]] son basats sus operacions simplas de faiçon simultanèa. Los [[processor grafic|GPU]] son doncàs venguts l'atruna de calcul centrau deus sistèmas d'IA modèrnes e la lor produccion un sector important de l'[[industria]] [[electronica]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christopher M. Bishop e Hugh Bishop, ''Deep Learning - Foundations and Concepts'', Springer, 2024, p. 20.</ref>. === Los processors monocòr e multicòr === Ua auta distincion [[istòria|istorica]] separa los processors segon lo lor nombre de còrs. Un còr es ua unitat de tractament complèta, capabla d'executar instruccions de manièra autonòma. Los processors monocòrs estón la nòrma dinc aus [[ans 2000]]. Executavan las operacions ua a ua e l'aumentacion de la lor [[frequéncia de relòtge]] permetó longtemps de melhorar la lor rapiditat. Totun, aquera costuma trobè lo son limit dab los problèmas de [[calor|dissipacion termica]] deus processors utilizant [[frequéncia]]s tròp hautas. Tà resòlver aqueth problèma, los fabricants desvolopèn processors comportant mantun còr tribalhant en parallèle. Aquò necessitè de concéber programas adaptats ad aqueth tipe de foncionament, mes permetó d'executar mantun prètzhèit simultanèament, o de despartir un medish tractament enter mantun còr. == Aplicacions e economia == === Las aplicacions === Despuish la fin deu sègle XX, los processors son presents dens un nombre considerable d'objèctes tecnics, sovent plan aluenhats deu monde de l'[[informatica]]. Aquera omnipreséncia es ua consequéncia de la miniaturizacion e de la baisha deus còsts permetudas peu microprocessor. Atau, au mensh tres tipes d'objèctes actuaus contienen processors. Lo prumèr es de segur constituït peus [[ordenador]]s ([[ordenador personau|ordenadors personaus]], [[servidor]]s, [[superordenador]]s, etc.). Lo processor i demora lo compausant centrau. Lo segond camp d'aplicacion es compausat per l'ensemble deus aparelhs informatics mobiles ([[telefòne]]s, tauletas, etc.). Aqueth camp es vadut [[economia|economicament]] important pr'amor qu'aqueths objèctes son d'ara enlà indispensables au quotidian de centenas de milions de personas. Enfin, lo darrèr sector d'aplicacions es lo deus sistèmas embarcats. Aqueths sistèmas son presents dens un nombre considerable d'objèctes qui son rarament percebuts coma informatics (aparelhs electrodomestics, [[automobila]]s, equipaments [[industriau]]s, equipaments [[medecina|medicaus]], objèctes connectats, etc.). Totun, embarcan sovent microcontrolaires tà gerir foncions especificas. === Economia e enjòcs === Despuish la generalizacion de l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]] dens la societat, la fabricacion deus processors es vaduda un sector important e estrategic de l'[[economia]] mondiau. Aquò es a l'origina d'ua [[industria]], plan dependenta deus materiaus [[semiconductor]]s, caracterizada per ua hòrta tecnicitat e còsts considerables. La soa prumèra particularitat es que la concepcion e la fabricacion son largament separadas. En efèit, hèra enterpresas conceben processors shens dispausar de las capacitats tà los fabricar. Puish, la produccion es hidada a [[usina]]s especializadas aperadas honderias. Aqueth aspècte es a l'origina d'enjòcs [[geopolitica|geopolitics]] intenses pr'amor que la màger part deus fabricants son uei installats a [[Taiwan]]. == Annèxe == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Arquitectura CISC]]. * [[Arquitectura RISC]]. * [[Circuit integrat]]. * [[Electronica]]. * [[Ordenador]]. * [[Processor grafic]]. * [[Semiconductor]]. * [[Transistor]]. * [[Tube electronic]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Paolo Zanella, Yves Ligier e Emmanuel Lazard, ''Architecture et technologie des ordinateurs'', Malakoff, Dunod, 7{{a}} edicion, 2026. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Informatica]] bfn2yt9q84l7wydyfyfoh8fupcuenrc 0 151475 2509887 2440090 2026-10-03T00:12:35Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509887 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Université de Toulouse (logo).jpg|right|200px|thumb|Lògo oficial de l’Universitat de Tolosa]] '''Universitat de Tolosa''' (en [[francés]]: ''Université de Toulouse'') es un comunautat de universitats e establiments superiors (en [[francés]]: ''Communauté d'universités et établissements'' o COMUE) de [[Occitània]] dont les autres membres fondators estàn: * [[Universitat de Tolosa I Capitòli]], * [[Universitat de Tolosa-Joan Jaurés]] * [[Universitat Pau Sabatièr]] * Institut nacional politecnic de Tolosa (INP Toulouse) * [[Institut nacional de las sciéncias aplicadas de Tolosa]] (INSA Toulouse) * [[Institut Superior de l'Aeronautica e de l'Espaci|Institut superior de l'aeronautica e de l'espaci]] (ISAE SUPAÉRO) * [[Universitat Champolion]] Les autres membres estàn: * [[École nationale de l'aviation civile|Escòla nacionala de l'aviacion civila]] (ENAC) * [[École nationale d'ingénieurs de Tarbes|Escòla nacionala d'engenhaires de Tarba]] (ENIT) * Escòla nacionala superior de arquitectura de Tolosa (ENSA Toulouse) * [[Escòla nacionala veterinària de Tolosa]] (ENVT) * Escòla nacionala superior de formacion de ensenhament agricòlo (ENSFEA) * Institut catolic de arts e mestièrs (ICAM) * [[Escòla de las minas d'Albi e Carmauç]] (IMT Mines Albi) == Istòria == {{article detalhat|Universitat de Tolosa (anciana)}} == Liames extèrnes == * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140209064252/http://www.univ-toulouse.fr/ Sit oficial de Universitat de Tolosa] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20140217034751/http://archipel.univ-toulouse.fr/ Archipel - Catalogue Informatisé des BU de Toulouse] [[Categoria:Universitat francesa|Tolosa]] [[Categoria:Estudis superiors a Tolosa]] lnp61ivn3rmgoncuktpnlordi4j7gox 0 163829 2509886 2062504 2026-10-02T23:25:09Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509886 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Hàbits_topazi.jpg|vinheta|Seleccion de talh del topazi]] Lo '''topazi''' es una espècia de [[Minerau|mineral]], qu'aperten al grop dels silicats, compausat per idroxofluorosilicat de alumini e que cristalliza dins lo sistèma ortormbic. Se tròba en cristals complèxes de talh prismatic, transparents a translucids, que pòdon èsser incolors mas tanben amb de tonalitats de rosadas, rogencas e blavencas. == Etimologia == Lo nom "topazi" ven del [[latin]] ''topazus'', e aquel, del [[grèc]] Τοπάζιος (Τοpáziοs) o ''Τοπάζιον'' (''Τοpáziοn''), de Τοπαζος, l'ancian nom de l'Isla de Sant Joan, dins la [[Mar Roja]], qu'èra malaisida de trobar e que s'espeitava un mineral de color jauna (benlèu olivina jaunenca).<ref name=":1">«[http://www.etymonline.com/?term=topaz Topaz]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> Lo topazi coma [[Minerau|mineral]] se coneguèt pas qu'après l'èra classica. [[Plini]] diguèt que Topazos èra una isla legendària de la Mar Roja e que lo topazi (mineral) s'espeitava alà. Alternativament, lo mot topazi es ligat al tèrme [[sanscrit]] ''तपस्'' (''Tapas'') que significa calor o [[fuòc]].<ref name=":1"/> == Classificacion == Segon lo classificacion de Nickel-Strunz, lo topazi aperten a 9.AF.35: "Silicats nesosilicats amb anions addicionals; cations en coordinacion 4, 5 e o 6" amb los minerals seguent: sillimanita, andalusita, kanonaïta, cianita, mullita, krieselita, boromullita, yoderita, magnesioetaurolita, estaurolita, zincoestaurolita, norbergita, alleghanyita, chondrodita, reinhardbraunsita, kumtyubeïta, hidroxilchondrodita, humita, manganhumita, clinohumita, onolita, hidroxiclinohumita, leucophoenicita, ribbeïta, jerrygibbsita, franciscanita, örebroita, welinita, ellenbergerita, cloritoide, magnesiocloritoide, ottrélita, poldervaartita e olmiita. Segon lo classificacion de Dana lo topazi es un nesosilicat classificat dins lo grop 52.3.1.1: nesosilicats amb de grops insulars de SiO₄ e O,OH,F,H₂O. == Proprietats == === Proprietats quimicas === Sa [[formula quimica]] es Al₂SiO₄(F,OH)₂. Los elements que se tròban dins son estructura son l"[[alumini]], lo [[silici]], l'[[oxigèn]], lo [[fluor]] e l'[[Idrogèn|idrogèn.]]<meta /> Un maxim de 30% del fluor pòt èsser substituit per OH dins lo topazis naturals, pasmens dins unes cases se descriu de topazis amb OH dominant (Unnamed OH-analogue Topaz).<ref>{{Revista|nom=R. Y.|nom2=J. G.|nom3=J. F.}}</ref> Dins d'estudis posteriors se podèt sintetisar de topazi amb OH dominant.<ref name=":0">Wunder,, B.;&#x20;Rubie,, D. C.;&#x20;Ross II,, C. R.;&#x20;Medenbach,, O.&#x20;«[https://web.archive.org/web/20161215172007/http://rruff.info/doclib/am/vol78/AM78_285.pdf Synthesis, stability, and properties of Al₂SiO₄(OH)₂: a fully hydrated analogue of topaz]».&#x20;</ref> D'autres autors prepausan tanben la formula Al₂SiO₄F₂ pel topazi, que, prenent en compte las substitucions que se produsisson entre fluor e OH demòra coma Al₂SiO₄F_2-xOH_x.<ref name=":0"/> D'autres autors defendon que la substitucion entre F e Oh es limitada per l'evitament entre dos protons, e prepausan que lo maxim teoric pel taus OH/(OH + F) es de 0,5.<ref>{{Revista|nom=M.D.}}</ref> ==== Varietats ==== Se descriguèt tres varietats principalas de topazi. Lo topazi imperial èra una varietat de color iranja o jaune daurat amb dicroïsme roge; a l'ora d'ara la definicion s'espandiguèt fins comprene de topazis amb de coloracions ròsas, rojas, espic e "persèc", mas s'exclutz normalament lo jaune e lo marron. Se nomena a causa la exclusivitat del [[tsar]] suls topazis rosats quand èran descobèrts en [[Russia]].<ref name="imperial">{{Ligam web|url=http://www.mindat.org/min-8110.html|títol=Imperial Topaz|Títol=Imperial Topaz}}</ref> Una autra varietat son los diamants de Killiecrankie, que se tròban près de Killiecrankie, dins l'Isla de Flinders, [[Tasmania|Tasmania.]] Los primièrs especimènsn foguèron venduts a [[Euròpa]] coma de [[Diamant|diamants]] fins a 1800. Lo nom es encara en vigor, e la localitat es encara coneguda per la cerca de topazis.<ref name="killiecrankie">{{Ligam web|url=http://www.mindat.org/min-47113.html|títol=Killiecrankie Diamond|Títol=Killiecrankie Diamond}}</ref> Fin finala, la pyknita, es una varietat de topazi de gran fin amb de coloracions que van dempuèi lo blanc al jaune citron. Dins aquel cas, lo topazi se presentar en agregats denses de [[Cristal|cristals]] prismatics.<ref name="pyknita">{{Ligam web|url=http://www.mindat.org/min-11121.html|títol=Pyknite|Títol=Pyknite}}</ref><center class=""><gallery /></center> ==== Color ==== Lo topazi es un mineral allocromatic; es a dire, que la color que presenta se dona per las impuretats, elements o decas dins lo malhum cristallin.<ref name=":2">«[http://www.gia.edu/topaz-description Topaz description]»&#x20;(en anglès).&#x20; </ref> Lo topazi tipic presenta una coloracion de [[vin]] roje, jaune, gris clar, irange regenc o blau castanh. Tanben existisson de topazis de color blanc, verd clar, blau, daurat, rosa, jaune rojenc o opacs. La presència de [[cròme]] dins l'estructura genera sovent de colors rosadas, rojencas o lilas. D'imperfeccions a nivèl atomic de l'estructura cristallina pòden donar de coloracions jaunas, marrons o blavas.<ref name=":2"/> == Jaces == Se tròba mai sovent en forma de cristals prismatics butats dins de vuègs ligats a la ròca maire. De mai, existís una varianta massiva o granuloa. Sovent, se tròba acompanhat de [[berilli]], [[tormalina]] e [[apatita]] en ròcas acidas magmaticas coma las permatitas. Se tròba tanben en gneiss. Lo topazi es fòrça semblable a un mineral mai rare nomenat danburita. Unes jaces mai importants se tròban al [[Brasil]], [[Republica Chèca]], [[Saxònia (land)|Saxònia]], [[Norvègia]], [[Suècia]], [[Japon]], [[Mexic]], [[Sri Lanka]], [[Birmania]], [[Paquistan|Pakistan]] e als [[Estats Units d'America|Estats Units d'America.]] === Referéncias === <references/> [[Categoria:Nesosilicat]] mqjvgg1niddomx4xq7m1t1bsfn34gpc 0 183459 2509898 2342729 2026-10-03T10:10:01Z Sovenhic 36254 en provençau 2509898 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Esbòs}} '''Lei [[Farilhon]]s'''<ref>Enquête à l'[[Ostau dau País Marselhés]].</ref> (en [[francés]] ''Les Pharillons'') son dos [[illòt|illon]]s inabitats d'[[Occitània]], en [[Provença]], situats au sud de [[Marselha]], au larg dau massís dei [[Calancas]]. Fan partida de l'[[archipèla de Riu]]. ==Geografia== Situats a la poncha sud de l'[[illa Maire]], de tracta de dos rocàs. Lo sit es subretot conegut deis amators de [[sotada]], bòrd que la sotada d'aquí la considèran coma {{citation|una dei mai espectaclosas de Marselha}}.<ref>[https://web.archive.org/web/20210729200038/https://www.atollplongee.com/pharillons.html ''Les Pharillons'' sus Atoll Plongée]</ref> <gallery mode="packed"> Archipel de Riou topographic map-fr.svg|Lei Farilhons mencionats au sud de l'illa Maire. Illa Maire.JPG|Lei Farilhons (senèstre) e l'illa Maire. </gallery> ==Istòria== Lo varatge dau paquebòt ''[[Liban (batèu de 1882)|Liban]]'' i jai per {{unitat|36|mètres}}. ==Vejatz tanben== ===Articles connèxes=== * [[Pargue nacionau dei Calancas]] * [[Arqueologia sosmarina]] ===Ligams extèrnes=== * [https://web.archive.org/web/20160303212217/http://plongeeamarseille.fr/Plongee_a_Marseille/Les_Pharillons.html Plongée aux Pharillons, vidéos et photographies] * [http://www.google.fr/imgres?imgurl=https%3A%2F%2Fc2.staticflickr.com%2F8%2F7514%2F15681906610_153f1324a5.jpg&imgrefurl=https%3A%2F%2Fwww.flickr.com%2Fphotos%2F6franc6%2F15681906610&h=313&w=500&tbnid=EH-8KD7FwVBSwM%3A&docid=gavHGLHb0V4nNM&itg=1&ei=jVQdVv-OIsTwaqa3lLAH&tbm=isch&iact=rc&uact=3&dur=641&page=1&start=0&ndsp=18&ved=0CFEQrQMwEWoVChMIv4m025DAyAIVRLgaCh2mGwV2 Photographies des Pharillons] * [https://www.google.fr/maps/place/Les+Pharillons,+Marseille/@43.2075951,5.3205374,14z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x12c9c626e200a509:0xa131e96dddc86716 Vue satellite] ==Nòtas e referéncias== {{Traduccion/Referéncia|fr|Les Pharillons}} {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Farilhons, Lei}} [[Categoria:Illa de l'archipèla de Riu]] [[Categoria:Illa inabitada en Occitània]] [[Categoria:Illa inabitada en França]] [[Categoria:Arqueologia sosmarina]] roti1cp20kqvbn31e11fol27gcj43nl 2509899 2509898 2026-10-03T10:11:57Z Sovenhic 36254 en provençau 2509899 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{Esbòs}} '''Lei [[Farilhon]]s'''<ref>Enquête à l'[[Ostau dau País Marselhés]].</ref> (en [[francés]] ''Les Pharillons'') son dos [[illòt|illon]]s inabitats d'[[Occitània]], en [[Provença]], situats au sud de [[Marselha]], au larg dau massís dei [[Calancas]]. Fan partida de l'[[archipèla de Riu]]. ==Geografia== Situats a la poncha sud de l'[[illa Maire]], de tracta de dos rocàs. Lo sit lo coneisson subretot leis amators de [[sotada]], bòrd que la sotada d'aquí la considèran coma {{citation|una dei mai espectaclosas de Marselha}}.<ref>[https://web.archive.org/web/20210729200038/https://www.atollplongee.com/pharillons.html ''Les Pharillons'' sus Atoll Plongée]</ref> <gallery mode="packed"> Archipel de Riou topographic map-fr.svg|Lei Farilhons mencionats au sud de l'illa Maire. Illa Maire.JPG|Lei Farilhons (a man senèstra) e l'illa Maire. </gallery> ==Istòria== Lo varatge dau paquebòt ''[[Liban (batèu de 1882)|Liban]]'' i jai per {{unitat|36|mètres}}. ==Vejatz tanben== ===Articles connèxes=== * [[Pargue nacionau dei Calancas]] * [[Arqueologia sosmarina]] ===Ligams extèrnes=== * [https://web.archive.org/web/20160303212217/http://plongeeamarseille.fr/Plongee_a_Marseille/Les_Pharillons.html Plongée aux Pharillons, vidéos et photographies] * [http://www.google.fr/imgres?imgurl=https%3A%2F%2Fc2.staticflickr.com%2F8%2F7514%2F15681906610_153f1324a5.jpg&imgrefurl=https%3A%2F%2Fwww.flickr.com%2Fphotos%2F6franc6%2F15681906610&h=313&w=500&tbnid=EH-8KD7FwVBSwM%3A&docid=gavHGLHb0V4nNM&itg=1&ei=jVQdVv-OIsTwaqa3lLAH&tbm=isch&iact=rc&uact=3&dur=641&page=1&start=0&ndsp=18&ved=0CFEQrQMwEWoVChMIv4m025DAyAIVRLgaCh2mGwV2 Photographies des Pharillons] * [https://www.google.fr/maps/place/Les+Pharillons,+Marseille/@43.2075951,5.3205374,14z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x12c9c626e200a509:0xa131e96dddc86716 Vue satellite] ==Nòtas e referéncias== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Farilhons, Lei}} [[Categoria:Illa de l'archipèla de Riu]] [[Categoria:Illa inabitada en Occitània]] [[Categoria:Illa inabitada en França]] [[Categoria:Arqueologia sosmarina]] 7fjd227dmupqa6buhrkpha6wbd1d3e4 0 184585 2509870 2395005 2026-10-02T13:15:08Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509870 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna/entesta|ocbu}} {{Comuna italiana |carta = gr |nom = Lanhasc |nomItalian =Lagnasco |blason= |reg =PMN |prov =CN |imatge=Lagnasco_Castelli_Tapparelli.JPG |latitudgrad=44 |latitudminuta=38 |latitudsegonda=0 |longitudgrad=7 |longitudminuta=33 |longitudsegonda=0 |mej =353 |km² =17.71 |pop ={{popit004|104}} |data-pop ={{popit004|0}} |dens = |cp = |tel = |istat =004104 |còde_cadastre =E406 |Gentili = |Patron = |Fèste_patronala = |sit_web = }} '''Lanhasc'''<ref>http://chambradoc.it/manifestacions/OCCITAMO-e-dintorni.1.page</ref> (''Lagnasch'' en [[piemontés]]; ''Lagnasco'' en [[italian]]; ''Lignasc'' en [[francés]]) es una comuna italiana de Piemont. Dins qualques tèxtes<ref>Dante Bruno. ''[https://web.archive.org/web/20230627033739/http://www.euweb.it/courtesy/uploads/maregranda.it/pdf/Marchesato%20di%20Busca_ok.pdf Alla scoperta del marchesato di Busca].''</ref> es indicada coma capitala del [[marquesat de Buscha]]. {{ref}} [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] 7drcz2sb9i2rrw7y7jsfbd1qj3mntrz 0 189160 2509872 2395600 2026-10-02T15:42:24Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2509872 wikitext text/x-wiki {{Entèsta tablèu país | carta=gr| nom_local= Marquesat de Buscha| imatge_bandièra=Bandièra_del_marquesat_de_Buscha.svg| ligam_bandièra= bandièra | imatge_blason=Escut_del_marquesat_de_Buscha.svg| ligam_blason= blason | imatge_carta=| devisa=(cap)| }} {{lengas oficialas país| italian}} |- | Superfícia | |- | [[Capitala]] | [[Buscha]] o [[Lanhasc]] |- | [[Moneda]] anciana | denaro |- | [[Moneda]] actuala | Èuro |- |} Lo '''marquesat de Buscha''' es un ancian estat italian, essencialament situat dins las [[Valadas Occitanas]]. Creat per un cabdèt de l'ostal de Saluças, son domeni èra entrevescat amb aquel dau [[marquesat de Saluças]]. Aital possedissiá un tèrç de la quita ciutat de [[Saluças]].<ref name=bruno>Dante Bruno, op. cit.</ref> La capitala n'èra [[Buscha]] o [[Lanhasc]].<ref name=bruno /> ==Istòria== Lo marquesat de Buscha es nascut del partiment dels domenis de Bonifaci del Vast entre sos filhs, subrevengut lo 6 de març de 1123 quand, dins un acte, es mencionat lo territòri de Vallis Mallæ, qu'èra atribuït al fèu de [[Buscha]], que ja dominava la [[Val Maira|val de Maira]], Villafalletto e una partida de la region de Saluças. Èra donc governat per l'ostal aleramic, malgrat que situada sul territòri arduinenc. Coma totes los Aleramics, los filhs de Bonifaci bailejèron egalament longtemps lors bens en consòrci. Al fil del temps, pasmens, lo territòri de Buscha passèt jos la responsabilitat dels descendents de Guilhèm, segond filh de Bonifaci e d'Agnès de Vermandois. Los marqués de Buscha establiguèron lor quartièr general sus la sèrra, ont sembla èsser estat situat de per abans un "castrum" roman, bastissent un castèl dont demòran pas uèi que las roïnas. Los marqués an egalament promogut la construccion de la glèisa actuala de Sant Estève. Las armas, adoptadas pels marqueses de Busca, son un palés d'aur e de gulas. Malgrat que Guilhèm siá mòrt abans 1140 e donc abans lo partiment formal presumit de l'eretatge de Bonifaci, es considerat coma lo primièr dels marqués aleramics de Buscha. En realitat, pasmens, lo primièr vertadièr marqués de Buscha sembla èsser estat Berenguièr (1158-1211), filh de Guilhèm, a lo qual succediguèt son filh Guilhèm II (1211-1231) e enfin lo darrièr marqués, Enric (1231-1284). D'un fraire de Guilhèm II, nommat Odon, sortisson los senhors de [[Rossana]], Cavallerleone e Polonghera (près de Racconigi, o plan al delà de Saluças, malgrat que totjorn lo long del cors de Maira). En mai, d'un autre fraire nommat Raimond provenon los senhors de Cossano Belbo, Rocchetta Belbo e Castino, près de Cortemilia. Aquestes fèus constituïssián probablament la part deguda als marqueses de Busca de l'eretatge de Bonifaci, marqués e avesque de Cortemilia, un dels fraires del primièr marqués de Buscha, Guilhèm. D'exemples explican l'aflaquiment dels marqueses de Busca, coma lo d'autras dinastias aleramicas: en practicant pas lo drech de l'ainat, las dominacions feudalas se son trocejadas entre los eretièrs al ponch de venir politicament insignificantas. Dins la segonda mitat del sègle XIII, lo marquesat de Buscha se tròba cachat entre l'establiment de la vila novèla de Coni (fondada en 1198 e aliada als angevins a partir de 1259) e la mai granda poténcia militara dels marqueses de Saluças, descendents d'un autre filh de Bonifaci, Manfrèd del Vast, fraire ainat de Guilhèm. A partir de 1266 donc, l'equilibri politic piemontés es desestabilizat per la dintrada en Itàlia de Carles Ièr d'Anjau (1226-1285), qu'aviá aquesit Provença en 1246 gràcias a son maridatge amb Béatrice, la darrièra descendenta dels reis de Provença, e venguèt alara egalament rei de Nàpols. En qualques annadas, Carles prenguèt lo contraròtle d'una partida granda de Piemont, batent egalament la municipalitat d'Ast (1270) e prenent lo títol de comte de Piemont. Lo marquesat de Buscha venguèt donc un subjècte d'afrontament entre las familhas de Saluças e d'Anjau, que se ne partejèron las despolhas. ==Bibliografia== * Dante Bruno. [https://web.archive.org/web/20230627033739/http://www.euweb.it/courtesy/uploads/maregranda.it/pdf/Marchesato%20di%20Busca_ok.pdf ''Alla scoperta del marchesato di Busca'']. {{ref}} [[Categoria:Parçan occitan]] kfgc1qvvhkcuug2hxqjyylg0mac2nt2 0 201575 2509871 2509863 2026-10-02T15:16:59Z C.Stecoli 41516 Complements sur l'arquitectura e lo materiau 2509871 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Saint-Blaise oppidum23.jpg|vinheta|331x331px|Vestigis de Sant Blasi.]] L''''oppidum de Sant Blasi''' es un site arqueologic màger de la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] occidentala, situat sus lo territòri de la comuna provençala de [[Sant Mitre dei Barris]], pròche [[Fòs]], dins lo despartament francés dei [[Bocas de Ròse]]. Lo site es listat coma un [[Monument istoric en França|monument istoric]] despuei lo 16 de septembre 1943<ref>Notícia no [https://www.pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA00081436 PA00081436] [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.pop.culture.gouv.fr%2Fnotice%2Fmerimee%2FPA00081436 archiu]], sus la plataforma dubèrta dau patrimòni, [[:fr:Base_Mérimée|basa Mérimée]], ministèri francés de la Cultura.</ref>. Frequentat despuei lo [[neolitic]] e a l'[[Edat del Bronze|Edat dau bronze]], site d'un comptador etrusc tre lo sègle VII AvC e luec d'un comèrci de la sau reculhida sus plaça, Sant Blasi es mai que tot conegut coma [[oppidum]] [[Celtoligurs|celtoligur]]. Son nom antic es desconegut. Es associat a la confederacion dei [[sallavis]] qu'acampava lei pòbles de Bassa Provença e, segon Jean Chausserie-Laprée, podriá èstre la capitala dei segobrigii<ref>{{Ref-publicacion|òbra=Archéologia|volum=n°581|pp.=44-51|títol=Saint-Blaise en Provence, capitale gauloise des Ségobriges|an=2019|autor1=Jean Chausserie-Laprée|autor2=Sandrine Duval|autor3=Marie Valenciano}}</ref>. La ciutat prosperèt a l'epòca greca e foguèt protegida per una embarri ellenistic<ref name="DA">{{Ref-publicacion|òbra=Dossier de l'Archéologie|títol=L'oppidum de Saint-Blaise|volum=n°84}}</ref>. Lo site prenguèt lo nom d'''Ugium'' dins l'antiquitat tardiva e l'Auta Edat mejana, puei se perlonguèt dins lo castrum de Castèuveire. Foguèt un luòc d'abitacion fins au sègle XIV, quand lei darriers estatjants l'an quitat per anar a Sant Mitre. == Localizacion == Sant Blasi es situat pròche la [[Mediterranèa]], la [[Mar de Bèrra]] e la [[:fr:Crau|Crau]]. En drechiera, es a 8km dau [[Lo Martegue|Martegue]], 6km d'[[Istre]], 4km de [[Fòs]], 16km de [[Pòrt Sant Loís]], 24km de [[Selon|Selon de Crau]] e 36km de [[Marselha]] e d'[[Ais|Ais de Provença]]. Es a l'extremitat nòrd de la plana de Castelhon, sus un [[istme]] que dessepara l'estanh de Lavalduc a l'oèst e l'estanh de Citís au nòrd. L'oppidum es situit sus un esperon barrat que porgís una defensa naturala dau costat deis estancs, que lei tresplomba de 30 fins a 50 mètres segon leis endrechs. Lo site occupa una superficia de 5,5ha, e compòrta dos plans qu'an un quinzenau de mètres de denivelat entre elei. Lo plan inferior, que se ditz ''Vila Bassa'', es a una altitud de 50m e se perlònga a l'edat medievala per lo vilatge de Castèuveire. Lo plan superior, que se ditz la ''Vila Auta'', culmina a 65m mai o mens, ambe sa partida au sud que constituís çò que dison ''La Ciutadèla''. == Cronologia == La cronologia que fai referéncia a l'ora d'ara es estat establida per Bernard Bouloumié sus la basa dei trabalhs d'Henri Rolland e tèn còmpte dei donadas recentas de l'estratigrafia. Ela permet d'establir 8 jaç arqueologics per lo site. {| class="wikitable" |Sant Blasi I |[[Neolitic]] ancian e mejan, [[Edat del Coire|Calcolitic]], tre 4700 AvC. |Jaç VIII |- |Sant Blasi II |[[Edat del Bronze|Edat dau bronze]] (ancian e finau), tre 2000 AvC |Jaç VIII |- |Sant Blasi III |650-475 AvC |Jaç VII (650-600 AvC) |- | | |Jaç VI (600-550 AvC) |- | | |Jaç V (550-500 AvC) |- |Sant Blasi IV |475-200 AvC |Jaç IV (500-350 AvC) |- |Sant Blasi Va e Vb |200-120/80 AvC |Jaç III (350-49 AvC) |- |Sant Blasi Vc |mitan dau sègle I AvC. |Jaç III (350-49 AvC) |- |Sant Blasi VI |o periòde ''Ugium'' | |- | |''Ugium'' I (sègles IV/V –  IX) |Jaç II (49 AvC-900 ApC) |- | |''Ugium'' II (sègles IX – XI) |Jaç II (900-1100 ApC) |- |Castèuveire |sègles XII – XIV |Jaç (1200-1400 ApC) |} == Edificis cultuaus == [[Fichièr:Chapelle en rénovation.jpg|alt=|vinheta|411x411px|La capèla de Sant Blasi.]] Tres tròç de pilars supòrts de cranis son estats trobats, de qué dos au mens son anteriors au començament dau sègle II AvC, que foguèron emplegats de mai per la construccion dei posterlas oèst e èst dau barri ellenistic, elei meteissei datadas de 175-140 AvC. L'existéncia d'un santuari celtoligur, sota la forma d'un portegue dei cranis clavats e semblabla a aquelei de Roca Pertusa`, d'[[Oppidum d'Entremont|Entremont]] e de [[Glanum]], es versemblabla. Ges d'edifici cultuau o comunautari, e mai de luòc public es estat trobat a l'ora d'ara per lo periòde ellenistic. ''Ugium'' a agut dos edificis religiós. La glèisa de Sant Pèire es paleocrestiana e anteriora ai parets de fortificacion lei mai recents. La segonda es romana e se ditz Sant Vincent. Foguèt edificada au sègle X puei bastida de mai au sègle XI. Totei doás son ara a l'estat de vestigis. La capèla romana de Nòstra Dòna de Castèuveire foguèt edificada au sègle XII, restaurada au sègle XIII e sa façada foguèt bastida de mai en 1608. Inicialament, èra una glèisa parroquiala. Au sègle XIII, foguèt dedicada a Sant Blasi. Après lo depart deis estatjants e l'abandon dau site, venguèt un pichon santuari confidat a un ermitan. Es encara en elevacion, restaurada au sègle XIX. == Necropòli rupèstra == [[Fichièr:Saint-Blaise oppidum37.jpg|alt=|vinheta|275x275px|La necropòli.]] Amb 300 tombas, o quasi, directament cavadas dins lo ròc, lo cementèri de Sant Blasi es una dei metropòlis rupèstras lei pus grandas d'Occitània. La majoritat dei cròs data dau periòde [[Visigòts|Visigotic]] (sègles Ve  e VI ApC). Un pichòt nombre es ''intra muros'', pròche la glèisa de Sant Blasi, mai la majoritat es dispersada sus lo platèu de Castelhon, a l'èst e au sud dei barris. Lei cavitats an una forma rectangulara e foguèron cobèrtas per de lausas simplas. Lei tombas multiplas son nombrosas. Lei pus pichonas son probablament de tombas d'enfants. == Muralhas == [[Fichièr:Saint-Blaise oppidum25.jpg|alt=|vinheta|274x274px|Vestigis dau barri ellenistic a l'entrada de la Vila Bassa.]] Una muralha de {{unité|400|m}} de lòng sarra e delimita lo site sus sa partida sud èst. An poscut destriar tres fortificacions: * un barri primitiu dau periòde arcaïc, data dei sègles VII e VI AvC e observat dins la Vila Bassa; * una fortificacion en grand aparelh de tipe grèc, costejada de torres qüadrangularas. Aquesta es coneguda en entier e constituís la construccion la mai visibla dau site ; * un barri paleocrestian e medievau, compausat de parets salhents costejats per dètz torres redondas o qüadrangularas. Lei construccions edificadas en 1231 delimitavan la ciutat de Castèuveire. == Mobilier arqueologic == Lo jaç VIII a revelat de tèsts datats dau cardiau mejan provençau (4700-4500 av. J.-C.) , de mobilier de tradicion [[Chassean|chasseana]]: tròç de corau e ponchas de sagetas, e mai de terralhas [[Edat del Coire|calcoliticas]]. Ges d'estructuras son estat trobadas e una occupacion permanenta es pas provada ai edat ancianas. Dins la partida superiora dau jaç VIII (Sant Blasi), s'atròba de ceramica dau [[Edat del Bronze|bronze]] ancian e finau, notament d'importacion (ceramica italiana, amfòra [[Etruscs|etrusca]], ''bucchero nero'', ceramica greco-orientala). Aquelei testimònis de comèrci son encara mai nombrós ai periòdes grèc arcaïc e ellenistic (jaç VII a V). Dins lo jaç IV, se signala de ceramica attica dei figuras rojas, una amfòra massalièta e de terralhas de produccion locala o mai lunchenca. De trabalhs urbanistics important an bolegat lo contengut dau jaç IV. Un sondatge dins lo jaç III a mostrat la preséncia d'amfòra grecotalicas. == Nòtas e referéncias == {{Referéncias}} == Veire tanben == {{Projèctes connèxes|Commons=Category:Oppidum de Saint-Blaise}} * [[Oppidum d'Entremont]] * [[Glanum]] [[Categoria:Monument de Provença]] [[Categoria:Site arqueologic d'Occitània]] b3cuoy33lh4lu44ibv5v5i36c4ihcv3 0 201590 2509901 2026-10-03T11:09:19Z Raymond Trencavel 26125 Creacion de la pagina amb « '''Modjo''' èra un duò [[França|francés]] de [[musica house]] basat a [[París]], compausat de Romain Tranchart (nascut en 1976) e de Yann Destal (nascut en 1978), actiu entre 1998 e 2002. En [[Occitània]], son coneguts per lor tube en [[anglés]] "Lady (Hear Me Tonight)" en 2000, tròç basat sus un escapolon del títol [[disco]] ''Soup for one'' de [[Chic]]. » 2509901 wikitext text/x-wiki '''Modjo''' èra un duò [[França|francés]] de [[musica house]] basat a [[París]], compausat de Romain Tranchart (nascut en 1976) e de Yann Destal (nascut en 1978), actiu entre 1998 e 2002. En [[Occitània]], son coneguts per lor tube en [[anglés]] "Lady (Hear Me Tonight)" en 2000, tròç basat sus un escapolon del títol [[disco]] ''Soup for one'' de [[Chic]]. hjmixixhgp1xhtqy9sghttfhq3fj7rs 2509902 2509901 2026-10-03T11:09:57Z Raymond Trencavel 26125 2509902 wikitext text/x-wiki '''Modjo''' èra un duò [[França|francés]] de [[musica house]] basat a [[París]], compausat de Romain Tranchart (nascut en 1976) e de Yann Destal (nascut en 1978), actiu entre 1998 e 2002. En [[Occitània]], son coneguts per lor tube en [[anglés]] "Lady (Hear Me Tonight)" en 2000, tròç basat sus un escapolon del títol [[disco]] ''Soup for one'' de [[Chic]]. [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] [[Categoria:Grop de musica francés]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:French touch]] orfsegj0jcis4ieybeqsin9erqxyiqi 2509903 2509902 2026-10-03T11:11:01Z Raymond Trencavel 26125 2509903 wikitext text/x-wiki [[Imatge:File:Yann Destal et Romain Tranchart du groupe Modjo.webp|200px|thumb|right|Yann Destal e Romain Tranchart]] '''Modjo''' èra un duò [[França|francés]] de [[musica house]] basat a [[París]], compausat de Romain Tranchart (nascut en 1976) e de Yann Destal (nascut en 1978), actiu entre 1998 e 2002. En [[Occitània]], son coneguts per lor tube en [[anglés]] "Lady (Hear Me Tonight)" en 2000, tròç basat sus un escapolon del títol [[disco]] ''Soup for one'' de [[Chic]]. [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] [[Categoria:Grop de musica francés]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:French touch]] evmujojsl2qve7ovrbgeb1wqi7j1o0g 2509904 2509903 2026-10-03T11:11:11Z Raymond Trencavel 26125 2509904 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Yann Destal et Romain Tranchart du groupe Modjo.webp|200px|thumb|right|Yann Destal e Romain Tranchart]] '''Modjo''' èra un duò [[França|francés]] de [[musica house]] basat a [[París]], compausat de Romain Tranchart (nascut en 1976) e de Yann Destal (nascut en 1978), actiu entre 1998 e 2002. En [[Occitània]], son coneguts per lor tube en [[anglés]] "Lady (Hear Me Tonight)" en 2000, tròç basat sus un escapolon del títol [[disco]] ''Soup for one'' de [[Chic]]. [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] [[Categoria:Grop de musica francés]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:French touch]] mmp1ljmdjk7js5rjmxfwkcdz2vyhztj 2509905 2509904 2026-10-03T11:13:55Z Raymond Trencavel 26125 2509905 wikitext text/x-wiki [[Imatge:Yann Destal et Romain Tranchart du groupe Modjo.webp|200px|thumb|right|Yann Destal e Romain Tranchart]] '''Modjo''' èra un duò [[França|francés]] de [[musica house]] basat a [[París]], compausat de Romain Tranchart (nascut en 1976) e de Yann Destal (nascut en 1978), actiu entre 1998 e 2002. En [[Occitània]], son coneguts per lor tube en [[anglés]] ''Lady (Hear Me Tonight)'' en 2000, tròç basat sus un escapolon del títol [[disco]] ''Soup for one'' de [[Chic]]. [[Categoria:musica electronica]] [[Categoria:Musica electronica dels ans 2000]] [[categoria:house]] [[Categoria:Grop de musica francés]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 2000]] [[Categoria:French touch]] k70xxa4sl8bhztzuhkyy1q93ht2qsqa