Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 18 2510424 2510320 2026-10-09T18:00:09Z Toku 7678 /* Domenis principals d'analisi */ 2510424 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. === Istòria de la lingüistica === === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] 7779e74f9578pi7f9scqzekp5ti0r6d 2510425 2510424 2026-10-09T18:18:41Z Toku 7678 /* Istòria de la lingüistica */ 2510425 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. === Istòria de la lingüistica === === Las tradicions gramaticalas === La reflexion sul [[lengatge]] es anciana e se desvolopèt d'un biais independent dins mai d'una region. Per exemple, en [[Índia]], los trabalhs de [[Panini (gramatician)|Panini]] (sègle VI abC ?) menèron a una descripcion fòrça elaborada del [[sanscrit]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Emilie Aussant, « La grammaire de Pāṇini: quand la conscience linguistique d’un grammairien devient celle de toute une communauté », ''Revue roumaine de linguistique'', Bucarèst, Ed. Academiei Române, vol. 53, n° 4,‎ 2008, pp. 377-387.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Sylvain Filliozat, « Pāṇini, VIIe – IVe siècle av. J.-C. ? », dins Pierre-Sylvain Filliozat, ''Dictionnaire des littératures de l'Inde'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2001, pp. 230-232.</ref>. Dins lo [[Grècia Anciana|mond grèc]], los estudis [[gramatica|gramaticaus]] e [[filosofia|filosofics]] portèron sus de questions coma la natura dels [[mot|mots]], de lors relacions amb las causas e de l'organizacion dels elements enonciats. Puèi, après lo declin dels estats ellenics, lo [[latin]] engendrèt a son torn una longa tradicion gramatica. En particular, joguèt un ròtle fondamental dins l'ensenhament e la descripcion de las autras [[lengas indoeuropèas]]<ref>Per exemple, fòrça lengas indoeuropèas utilizan l'[[alfabet latin]].</ref>. Dins la rèsta del mond, de movements importants d'estudi de la gramatica existiguèron dins las regions arabomusulmanas e [[China|chinesa]]<ref>En efèit, dins lo mond [[islam|musulman]], l'escritura corrècta de l'[[arabi|arab]] venguèt un enjòc central durant lo periòde de transcripcion de l'[[Alcoran]].</ref>. Aquelas diferentas tradicions produsiguèron de categorias e de metòdes d'analisi que participèron a l'istòria de la pensada e de las recèrcas sus las [[lenga|lengas]]. === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] 3gn6h26q9fnfm886715wjgb2g8jouia 2510426 2510425 2026-10-09T18:19:07Z Toku 7678 /* Las tradicions gramaticalas */ 2510426 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. === Istòria de la lingüistica === === Las tradicions gramaticalas === La reflexion sul [[lengatge]] es anciana e se desvolopèt d'un biais independent dins mai d'una region. Per exemple, en [[Índia]], los trabalhs de [[Panini (gramatician)|Panini]] (sègle VI abC ?) menèron a una descripcion fòrça elaborada del [[sanscrit]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Emilie Aussant, « La grammaire de Pāṇini: quand la conscience linguistique d’un grammairien devient celle de toute une communauté », ''Revue roumaine de linguistique'', Bucarèst, Ed. Academiei Române, vol. 53, n° 4,‎ 2008, pp. 377-387.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Sylvain Filliozat, « Pāṇini, VIIe – IVe siècle av. J.-C. ? », dins Pierre-Sylvain Filliozat, ''Dictionnaire des littératures de l'Inde'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2001, pp. 230-232.</ref>. Dins lo [[Grècia Anciana|mond grèc]], los estudis [[gramatica|gramaticaus]] e [[filosofia|filosofics]] portèron sus de questions coma la natura dels [[mot|mots]], de lors relacions amb las causas e de l'organizacion dels elements enonciats. Puèi, après lo declin dels estats ellenics, lo [[latin]] engendrèt a son torn una longa tradicion gramatica. En particular, joguèt un ròtle fondamental dins l'ensenhament e la descripcion de las autras [[lengas indoeuropèas]]<ref>Per exemple, fòrça lengas indoeuropèas utilizan l'[[alfabet latin]].</ref>. Dins la rèsta del mond, de movements importants d'estudi de la gramatica existiguèron dins las regions arabomusulmanas e [[China|chinesas]]<ref>En efèit, dins lo mond [[islam|musulman]], l'escritura corrècta de l'[[arabi|arab]] venguèt un enjòc central durant lo periòde de transcripcion de l'[[Alcoran]].</ref>. Aquelas diferentas tradicions produsiguèron de categorias e de metòdes d'analisi que participèron a l'istòria de la pensada e de las recèrcas sus las [[lenga|lengas]]. === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] 83ud41vo1z136jeb9tkoyye27kwaalb 2510427 2510426 2026-10-09T18:19:44Z Toku 7678 /* Istòria de la lingüistica */ 2510427 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. == Istòria de la lingüistica == === Las tradicions gramaticalas === La reflexion sul [[lengatge]] es anciana e se desvolopèt d'un biais independent dins mai d'una region. Per exemple, en [[Índia]], los trabalhs de [[Panini (gramatician)|Panini]] (sègle VI abC ?) menèron a una descripcion fòrça elaborada del [[sanscrit]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Emilie Aussant, « La grammaire de Pāṇini: quand la conscience linguistique d’un grammairien devient celle de toute une communauté », ''Revue roumaine de linguistique'', Bucarèst, Ed. Academiei Române, vol. 53, n° 4,‎ 2008, pp. 377-387.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Sylvain Filliozat, « Pāṇini, VIIe – IVe siècle av. J.-C. ? », dins Pierre-Sylvain Filliozat, ''Dictionnaire des littératures de l'Inde'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2001, pp. 230-232.</ref>. Dins lo [[Grècia Anciana|mond grèc]], los estudis [[gramatica|gramaticaus]] e [[filosofia|filosofics]] portèron sus de questions coma la natura dels [[mot|mots]], de lors relacions amb las causas e de l'organizacion dels elements enonciats. Puèi, après lo declin dels estats ellenics, lo [[latin]] engendrèt a son torn una longa tradicion gramatica. En particular, joguèt un ròtle fondamental dins l'ensenhament e la descripcion de las autras [[lengas indoeuropèas]]<ref>Per exemple, fòrça lengas indoeuropèas utilizan l'[[alfabet latin]].</ref>. Dins la rèsta del mond, de movements importants d'estudi de la gramatica existiguèron dins las regions arabomusulmanas e [[China|chinesas]]<ref>En efèit, dins lo mond [[islam|musulman]], l'escritura corrècta de l'[[arabi|arab]] venguèt un enjòc central durant lo periòde de transcripcion de l'[[Alcoran]].</ref>. Aquelas diferentas tradicions produsiguèron de categorias e de metòdes d'analisi que participèron a l'istòria de la pensada e de las recèrcas sus las [[lenga|lengas]]. === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] obztmuqzztqpcvqswh5ce7sby6ioniy 2510428 2510427 2026-10-09T18:19:56Z Toku 7678 /* Istòria de la lingüistica */ 2510428 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] 0q21g6o80woysbljcl97788u724h6tc 2510429 2510428 2026-10-09T18:20:12Z Toku 7678 /* Domenis principals d'analisi */ 2510429 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Istòria de la lingüistica == === Las tradicions gramaticalas === La reflexion sul [[lengatge]] es anciana e se desvolopèt d'un biais independent dins mai d'una region. Per exemple, en [[Índia]], los trabalhs de [[Panini (gramatician)|Panini]] (sègle VI abC ?) menèron a una descripcion fòrça elaborada del [[sanscrit]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Emilie Aussant, « La grammaire de Pāṇini: quand la conscience linguistique d’un grammairien devient celle de toute une communauté », ''Revue roumaine de linguistique'', Bucarèst, Ed. Academiei Române, vol. 53, n° 4,‎ 2008, pp. 377-387.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Sylvain Filliozat, « Pāṇini, VIIe – IVe siècle av. J.-C. ? », dins Pierre-Sylvain Filliozat, ''Dictionnaire des littératures de l'Inde'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2001, pp. 230-232.</ref>. Dins lo [[Grècia Anciana|mond grèc]], los estudis [[gramatica|gramaticaus]] e [[filosofia|filosofics]] portèron sus de questions coma la natura dels [[mot|mots]], de lors relacions amb las causas e de l'organizacion dels elements enonciats. Puèi, après lo declin dels estats ellenics, lo [[latin]] engendrèt a son torn una longa tradicion gramatica. En particular, joguèt un ròtle fondamental dins l'ensenhament e la descripcion de las autras [[lengas indoeuropèas]]<ref>Per exemple, fòrça lengas indoeuropèas utilizan l'[[alfabet latin]].</ref>. Dins la rèsta del mond, de movements importants d'estudi de la gramatica existiguèron dins las regions arabomusulmanas e [[China|chinesas]]<ref>En efèit, dins lo mond [[islam|musulman]], l'escritura corrècta de l'[[arabi|arab]] venguèt un enjòc central durant lo periòde de transcripcion de l'[[Alcoran]].</ref>. Aquelas diferentas tradicions produsiguèron de categorias e de metòdes d'analisi que participèron a l'istòria de la pensada e de las recèrcas sus las [[lenga|lengas]]. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] 3ux08a8o8qkxchyr5nshvi3ej49kfu8 2510430 2510429 2026-10-09T18:20:41Z Toku 7678 /* Las tradicions gramaticalas */ 2510430 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Istòria de la lingüistica == === Las tradicions gramaticalas === La reflexion sul [[lengatge]] es anciana e se desvolopèt d'un biais independent dins mai d'una region. Per exemple, en [[Índia]], los trabalhs de [[Panini (gramatician)|Panini]] (sègle VI abC ?) menèron a una descripcion fòrça elaborada del [[sanscrit]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Emilie Aussant, « La grammaire de Pāṇini: quand la conscience linguistique d’un grammairien devient celle de toute une communauté », ''Revue roumaine de linguistique'', Bucarèst, Ed. Academiei Române, vol. 53, n° 4,‎ 2008, pp. 377-387.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Sylvain Filliozat, « Pāṇini, VIIe – IVe siècle av. J.-C. ? », dins Pierre-Sylvain Filliozat, ''Dictionnaire des littératures de l'Inde'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2001, pp. 230-232.</ref>. Dins lo [[Grècia Antica|mond grèc]], los estudis [[gramatica|gramaticaus]] e [[filosofia|filosofics]] portèron sus de questions coma la natura dels [[mot|mots]], de lors relacions amb las causas e de l'organizacion dels elements enonciats. Puèi, après lo declin dels estats ellenics, lo [[latin]] engendrèt a son torn una longa tradicion gramatica. En particular, joguèt un ròtle fondamental dins l'ensenhament e la descripcion de las autras [[lengas indoeuropèas]]<ref>Per exemple, fòrça lengas indoeuropèas utilizan l'[[alfabet latin]].</ref>. Dins la rèsta del mond, de movements importants d'estudi de la gramatica existiguèron dins las regions arabomusulmanas e [[China|chinesas]]<ref>En efèit, dins lo mond [[islam|musulman]], l'escritura corrècta de l'[[arabi|arab]] venguèt un enjòc central durant lo periòde de transcripcion de l'[[Alcoran]].</ref>. Aquelas diferentas tradicions produsiguèron de categorias e de metòdes d'analisi que participèron a l'istòria de la pensada e de las recèrcas sus las [[lenga|lengas]]. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] r1hwr0aoex248ij4d3xg9gw54ykryll 2510431 2510430 2026-10-09T18:25:43Z Toku 7678 /* Istòria de la lingüistica */ 2510431 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Istòria de la lingüistica == === Las tradicions gramaticalas === La reflexion sul [[lengatge]] es anciana e se desvolopèt d'un biais independent dins mai d'una region. Per exemple, en [[Índia]], los trabalhs de [[Panini (gramatician)|Panini]] (sègle VI abC ?) menèron a una descripcion fòrça elaborada del [[sanscrit]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Emilie Aussant, « La grammaire de Pāṇini: quand la conscience linguistique d’un grammairien devient celle de toute une communauté », ''Revue roumaine de linguistique'', Bucarèst, Ed. Academiei Române, vol. 53, n° 4,‎ 2008, pp. 377-387.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Sylvain Filliozat, « Pāṇini, VIIe – IVe siècle av. J.-C. ? », dins Pierre-Sylvain Filliozat, ''Dictionnaire des littératures de l'Inde'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2001, pp. 230-232.</ref>. Dins lo [[Grècia Antica|mond grèc]], los estudis [[gramatica|gramaticaus]] e [[filosofia|filosofics]] portèron sus de questions coma la natura dels [[mot|mots]], de lors relacions amb las causas e de l'organizacion dels elements enonciats. Puèi, après lo declin dels estats ellenics, lo [[latin]] engendrèt a son torn una longa tradicion gramatica. En particular, joguèt un ròtle fondamental dins l'ensenhament e la descripcion de las autras [[lengas indoeuropèas]]<ref>Per exemple, fòrça lengas indoeuropèas utilizan l'[[alfabet latin]].</ref>. Dins la rèsta del mond, de movements importants d'estudi de la gramatica existiguèron dins las regions arabomusulmanas e [[China|chinesas]]<ref>En efèit, dins lo mond [[islam|musulman]], l'escritura corrècta de l'[[arabi|arab]] venguèt un enjòc central durant lo periòde de transcripcion de l'[[Alcoran]].</ref>. Aquelas diferentas tradicions produsiguèron de categorias e de metòdes d'analisi que participèron a l'istòria de la pensada e de las recèrcas sus las [[lenga|lengas]]. === La lingüistica istorica e comparativa === Al sègle XIX, l'interès per las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] favorizèt un estudi sistematic de las correspondéncias entre diferents parlars. Aquò menèt pauc a pauc a l'aparicion de de la [[lingüistica comparada]] e de la [[lingüistica istorica]]. Los pionièrs d'aquelas disciplinas ensajèron d'establir de relacions de parentat entre las lengas e de tornar construire d'estats lingüistics ancians que son pas dirèctament atestats. En mai d'aquò, aquelas recèrcas permetèron de tornar trobar la [[traduccion]] de lengas ancianas e menèron als desvolopaments modèrnes sus la reconstitucion de lengas fòrça ancianas coma l'[[indoeuropèu]]. En efèit, la comparason entre de lengas aparentadas permet de metre en evidéncia de correspondéncias entre lors sons, lors formas o lors lexics. Permet tanben d'establir de familhas de lengas. De son costat, la lingüistica istorica estúdia los mecanismes del cambiament lingüistic, especialament los que regardan la prononciacion, la sintaxi o lo vocabulari. Aquò permetèt pauc a pauc de reconstituir l'istòria de las lengas e de lors evolucions. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] dmfl7ou7aieq230jzretuq6zzm72yuu 2510432 2510431 2026-10-09T18:36:33Z Toku 7678 /* La lingüistica istorica e comparativa */ 2510432 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Istòria de la lingüistica == === Las tradicions gramaticalas === La reflexion sul [[lengatge]] es anciana e se desvolopèt d'un biais independent dins mai d'una region. Per exemple, en [[Índia]], los trabalhs de [[Panini (gramatician)|Panini]] (sègle VI abC ?) menèron a una descripcion fòrça elaborada del [[sanscrit]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Emilie Aussant, « La grammaire de Pāṇini: quand la conscience linguistique d’un grammairien devient celle de toute une communauté », ''Revue roumaine de linguistique'', Bucarèst, Ed. Academiei Române, vol. 53, n° 4,‎ 2008, pp. 377-387.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Sylvain Filliozat, « Pāṇini, VIIe – IVe siècle av. J.-C. ? », dins Pierre-Sylvain Filliozat, ''Dictionnaire des littératures de l'Inde'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2001, pp. 230-232.</ref>. Dins lo [[Grècia Antica|mond grèc]], los estudis [[gramatica|gramaticaus]] e [[filosofia|filosofics]] portèron sus de questions coma la natura dels [[mot|mots]], de lors relacions amb las causas e de l'organizacion dels elements enonciats. Puèi, après lo declin dels estats ellenics, lo [[latin]] engendrèt a son torn una longa tradicion gramatica. En particular, joguèt un ròtle fondamental dins l'ensenhament e la descripcion de las autras [[lengas indoeuropèas]]<ref>Per exemple, fòrça lengas indoeuropèas utilizan l'[[alfabet latin]].</ref>. Dins la rèsta del mond, de movements importants d'estudi de la gramatica existiguèron dins las regions arabomusulmanas e [[China|chinesas]]<ref>En efèit, dins lo mond [[islam|musulman]], l'escritura corrècta de l'[[arabi|arab]] venguèt un enjòc central durant lo periòde de transcripcion de l'[[Alcoran]].</ref>. Aquelas diferentas tradicions produsiguèron de categorias e de metòdes d'analisi que participèron a l'istòria de la pensada e de las recèrcas sus las [[lenga|lengas]]. === La lingüistica istorica e comparativa === Al sègle XIX, l'interès per las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] favorizèt un estudi sistematic de las correspondéncias entre diferents parlars. Aquò menèt pauc a pauc a l'aparicion de de la [[lingüistica comparada]] e de la [[lingüistica istorica]]. Los pionièrs d'aquelas disciplinas ensajèron d'establir de relacions de parentat entre las lengas e de tornar construire d'estats lingüistics ancians que son pas dirèctament atestats. En mai d'aquò, aquelas recèrcas permetèron de tornar trobar la [[traduccion]] de lengas ancianas e menèron als desvolopaments modèrnes sus la reconstitucion de lengas fòrça ancianas coma l'[[indoeuropèu]]. En efèit, la comparason entre de lengas aparentadas permet de metre en evidéncia de correspondéncias entre lors sons, lors formas o lors lexics. Permet tanben d'establir de familhas de lengas. De son costat, la lingüistica istorica estúdia los mecanismes del cambiament lingüistic, especialament los que regardan la prononciacion, la sintaxi o lo vocabulari. Aquò permetèt pauc a pauc de reconstituir l'istòria de las lengas e de lors evolucions. === La lingüistica modèrna === A la debuta del sègle XX, los trabalhs del linguista [[França|francés]] [[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913) joguèron un ròtle central dins l'estructuracion de la lingüistica modèrna. En efèit, precursor del corrent [[estructuralisme|estructuralista]] e autor de mai d'un obratge important sus las [[lengas indoeuropèas]], establiguèt las basas de la [[semiologia]] e definiguèt d'un biais mai precís de concèptes fondamentals (en particular la diferéncia entre lengatge, lenga e paraula, l'aspècte arbitrari del signe lingüistic...). Sos trabalhs inspirèron tanben d'autreas disciplinas coma l'[[etnologia]], l'[[analisi literària]] e la [[psicanalisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonathan D. Culler, ''Saussure: The Best Available Introduction to Modern Linguistics'', Harvester Press, 1976.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Benveniste, « Saussure après un demi-siècle », ''Problèmes de linguistique générale'', t. 1, París, Gallimard, 1966, pp. 32-45.</ref>. Eiretier de son òbra, l'estructuralisme considèra que las lengas pòdon èsser estudiadas coma de sistèmas compausats d'elements entretenent de relacions entre eles. Aquela vision foguèt fòrça influenta en [[Euròpa]] e als [[Estats Units d'America|Estats Units]] onte de tradicions estructuralitas fòrtas se desvolopèron. Pasmens, adoptèron pauc a pauc d'orientacions e de metòdes diferents<ref>[[francés|'''(fr)''']] François Dosse, ''Histoire du Structuralisme Tome I : le champ du signe, 1945-1966'', París, La Découverte, 1991.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] François Dosse, ''Histoire du Structuralisme Tome II : le chant du cygne, 1967 à nos jours'', París, La Découverte, 1992.</ref>. A partir de la segonda mitat del sègle XX, la lingüstica se diversifiquèt amb l'aparicion de mantun corrent diferent. Per exemple, lo [[generativisme]], associat als trabalhs de [[Noam Chomsky]], acòrda una plaça centrala a l'estudi de las proprietats formalas de las [[gramatica]s e de las capacitats lingüisticas umanas mentre que d'autres corrents preferiguèron metre l'accent sus las foncions comunicativas del lengatge (insercion sociala, interaccions entre los locutors, usatges atestats...). Aital, la lingüistica contemporanèa se caracteriza per la coexisténcia d'apròchis teorics e metodologics variats e un important dinamisme. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] oq17mqba3ix7e4gwb7y1rw09xawt8lv 2510433 2510432 2026-10-09T18:37:23Z Toku 7678 /* La lingüistica modèrna */ 2510433 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Istòria de la lingüistica == === Las tradicions gramaticalas === La reflexion sul [[lengatge]] es anciana e se desvolopèt d'un biais independent dins mai d'una region. Per exemple, en [[Índia]], los trabalhs de [[Panini (gramatician)|Panini]] (sègle VI abC ?) menèron a una descripcion fòrça elaborada del [[sanscrit]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Emilie Aussant, « La grammaire de Pāṇini: quand la conscience linguistique d’un grammairien devient celle de toute une communauté », ''Revue roumaine de linguistique'', Bucarèst, Ed. Academiei Române, vol. 53, n° 4,‎ 2008, pp. 377-387.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Sylvain Filliozat, « Pāṇini, VIIe – IVe siècle av. J.-C. ? », dins Pierre-Sylvain Filliozat, ''Dictionnaire des littératures de l'Inde'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2001, pp. 230-232.</ref>. Dins lo [[Grècia Antica|mond grèc]], los estudis [[gramatica|gramaticaus]] e [[filosofia|filosofics]] portèron sus de questions coma la natura dels [[mot|mots]], de lors relacions amb las causas e de l'organizacion dels elements enonciats. Puèi, après lo declin dels estats ellenics, lo [[latin]] engendrèt a son torn una longa tradicion gramatica. En particular, joguèt un ròtle fondamental dins l'ensenhament e la descripcion de las autras [[lengas indoeuropèas]]<ref>Per exemple, fòrça lengas indoeuropèas utilizan l'[[alfabet latin]].</ref>. Dins la rèsta del mond, de movements importants d'estudi de la gramatica existiguèron dins las regions arabomusulmanas e [[China|chinesas]]<ref>En efèit, dins lo mond [[islam|musulman]], l'escritura corrècta de l'[[arabi|arab]] venguèt un enjòc central durant lo periòde de transcripcion de l'[[Alcoran]].</ref>. Aquelas diferentas tradicions produsiguèron de categorias e de metòdes d'analisi que participèron a l'istòria de la pensada e de las recèrcas sus las [[lenga|lengas]]. === La lingüistica istorica e comparativa === Al sègle XIX, l'interès per las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] favorizèt un estudi sistematic de las correspondéncias entre diferents parlars. Aquò menèt pauc a pauc a l'aparicion de de la [[lingüistica comparada]] e de la [[lingüistica istorica]]. Los pionièrs d'aquelas disciplinas ensajèron d'establir de relacions de parentat entre las lengas e de tornar construire d'estats lingüistics ancians que son pas dirèctament atestats. En mai d'aquò, aquelas recèrcas permetèron de tornar trobar la [[traduccion]] de lengas ancianas e menèron als desvolopaments modèrnes sus la reconstitucion de lengas fòrça ancianas coma l'[[indoeuropèu]]. En efèit, la comparason entre de lengas aparentadas permet de metre en evidéncia de correspondéncias entre lors sons, lors formas o lors lexics. Permet tanben d'establir de familhas de lengas. De son costat, la lingüistica istorica estúdia los mecanismes del cambiament lingüistic, especialament los que regardan la prononciacion, la sintaxi o lo vocabulari. Aquò permetèt pauc a pauc de reconstituir l'istòria de las lengas e de lors evolucions. === La lingüistica modèrna === A la debuta del sègle XX, los trabalhs del linguista [[França|francés]] [[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913) joguèron un ròtle central dins l'estructuracion de la lingüistica modèrna. En efèit, precursor del corrent [[estructuralisme|estructuralista]] e autor de mai d'un obratge important sus las [[lengas indoeuropèas]], establiguèt las basas de la [[semiologia]] e definiguèt d'un biais mai precís de concèptes fondamentals (en particular la diferéncia entre lengatge, lenga e paraula, l'aspècte arbitrari del signe lingüistic...). Sos trabalhs inspirèron tanben d'autreas disciplinas coma l'[[etnologia]], l'[[analisi literària]] e la [[psicanalisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonathan D. Culler, ''Saussure: The Best Available Introduction to Modern Linguistics'', Harvester Press, 1976.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Benveniste, « Saussure après un demi-siècle », ''Problèmes de linguistique générale'', t. 1, París, Gallimard, 1966, pp. 32-45.</ref>. Eiretier de son òbra, l'estructuralisme considèra que las lengas pòdon èsser estudiadas coma de sistèmas compausats d'elements entretenent de relacions entre eles. Aquela vision foguèt fòrça influenta en [[Euròpa]] e als [[Estats Units d'America|Estats Units]] onte de tradicions estructuralitas fòrtas se desvolopèron. Pasmens, adoptèron pauc a pauc d'orientacions e de metòdes diferents<ref>[[francés|'''(fr)''']] François Dosse, ''Histoire du Structuralisme Tome I : le champ du signe, 1945-1966'', París, La Découverte, 1991.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] François Dosse, ''Histoire du Structuralisme Tome II : le chant du cygne, 1967 à nos jours'', París, La Découverte, 1992.</ref>. A partir de la segonda mitat del sègle XX, la lingüstica se diversifiquèt amb l'aparicion de mantun corrent diferent. Per exemple, lo [[generativisme]], associat als trabalhs de [[Noam Chomsky]], acòrda una plaça centrala a l'estudi de las proprietats formalas de las [[gramatica]]s e de las capacitats lingüisticas umanas mentre que d'autres corrents preferiguèron metre l'accent sus las foncions comunicativas del lengatge (insercion sociala, interaccions entre los locutors, usatges atestats...). Aital, la lingüistica contemporanèa se caracteriza per la coexisténcia d'apròchis teorics e metodologics variats e un important dinamisme. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] 1dweatm3bwhgetcrhezowc1fdzqvr86 2510434 2510433 2026-10-09T18:40:28Z Toku 7678 /* Istòria de la lingüistica */ 2510434 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Istòria de la lingüistica == === Las tradicions gramaticalas === La reflexion sul [[lengatge]] es anciana e se desvolopèt d'un biais independent dins mai d'una region. Per exemple, en [[Índia]], los trabalhs de [[Panini (gramatician)|Panini]] (sègle VI abC ?) menèron a una descripcion fòrça elaborada del [[sanscrit]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Emilie Aussant, « La grammaire de Pāṇini: quand la conscience linguistique d’un grammairien devient celle de toute une communauté », ''Revue roumaine de linguistique'', Bucarèst, Ed. Academiei Române, vol. 53, n° 4,‎ 2008, pp. 377-387.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Sylvain Filliozat, « Pāṇini, VIIe – IVe siècle av. J.-C. ? », dins Pierre-Sylvain Filliozat, ''Dictionnaire des littératures de l'Inde'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2001, pp. 230-232.</ref>. Dins lo [[Grècia Antica|mond grèc]], los estudis [[gramatica|gramaticaus]] e [[filosofia|filosofics]] portèron sus de questions coma la natura dels [[mot|mots]], de lors relacions amb las causas e de l'organizacion dels elements enonciats. Puèi, après lo declin dels estats ellenics, lo [[latin]] engendrèt a son torn una longa tradicion gramatica. En particular, joguèt un ròtle fondamental dins l'ensenhament e la descripcion de las autras [[lengas indoeuropèas]]<ref>Per exemple, fòrça lengas indoeuropèas utilizan l'[[alfabet latin]].</ref>. Dins la rèsta del mond, de movements importants d'estudi de la gramatica existiguèron dins las regions arabomusulmanas e [[China|chinesas]]<ref>En efèit, dins lo mond [[islam|musulman]], l'escritura corrècta de l'[[arabi|arab]] venguèt un enjòc central durant lo periòde de transcripcion de l'[[Alcoran]].</ref>. Aquelas diferentas tradicions produsiguèron de categorias e de metòdes d'analisi que participèron a l'istòria de la pensada e de las recèrcas sus las [[lenga|lengas]]. === La lingüistica istorica e comparativa === Al sègle XIX, l'interès per las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] favorizèt un estudi sistematic de las correspondéncias entre diferents parlars. Aquò menèt pauc a pauc a l'aparicion de de la [[lingüistica comparada]] e de la [[lingüistica istorica]]. Los pionièrs d'aquelas disciplinas ensajèron d'establir de relacions de parentat entre las lengas e de tornar construire d'estats lingüistics ancians que son pas dirèctament atestats. En mai d'aquò, aquelas recèrcas permetèron de tornar trobar la [[traduccion]] de lengas ancianas e menèron als desvolopaments modèrnes sus la reconstitucion de lengas fòrça ancianas coma l'[[indoeuropèu]]. En efèit, la comparason entre de lengas aparentadas permet de metre en evidéncia de correspondéncias entre lors sons, lors formas o lors lexics. Permet tanben d'establir de familhas de lengas. De son costat, la lingüistica istorica estúdia los mecanismes del cambiament lingüistic, especialament los que regardan la prononciacion, la sintaxi o lo vocabulari. Aquò permetèt pauc a pauc de reconstituir l'istòria de las lengas e de lors evolucions. === La lingüistica modèrna === [[File:Ferdinand de Saussure by Jullien.png|thumb|right|[[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913)]] A la debuta del sègle XX, los trabalhs del linguista [[França|francés]] [[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913) joguèron un ròtle central dins l'estructuracion de la lingüistica modèrna. En efèit, precursor del corrent [[estructuralisme|estructuralista]] e autor de mai d'un obratge important sus las [[lengas indoeuropèas]], establiguèt las basas de la [[semiologia]] e definiguèt d'un biais mai precís de concèptes fondamentals (en particular la diferéncia entre lengatge, lenga e paraula, l'aspècte arbitrari del signe lingüistic...). Sos trabalhs inspirèron tanben d'autreas disciplinas coma l'[[etnologia]], l'[[analisi literària]] e la [[psicanalisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonathan D. Culler, ''Saussure: The Best Available Introduction to Modern Linguistics'', Harvester Press, 1976.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Benveniste, « Saussure après un demi-siècle », ''Problèmes de linguistique générale'', t. 1, París, Gallimard, 1966, pp. 32-45.</ref>. Eiretier de son òbra, l'estructuralisme considèra que las lengas pòdon èsser estudiadas coma de sistèmas compausats d'elements entretenent de relacions entre eles. Aquela vision foguèt fòrça influenta en [[Euròpa]] e als [[Estats Units d'America|Estats Units]] onte de tradicions estructuralitas fòrtas se desvolopèron. Pasmens, adoptèron pauc a pauc d'orientacions e de metòdes diferents<ref>[[francés|'''(fr)''']] François Dosse, ''Histoire du Structuralisme Tome I : le champ du signe, 1945-1966'', París, La Découverte, 1991.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] François Dosse, ''Histoire du Structuralisme Tome II : le chant du cygne, 1967 à nos jours'', París, La Découverte, 1992.</ref>. A partir de la segonda mitat del sègle XX, la lingüstica se diversifiquèt amb l'aparicion de mantun corrent diferent. Per exemple, lo [[generativisme]], associat als trabalhs de [[Noam Chomsky]], acòrda una plaça centrala a l'estudi de las proprietats formalas de las [[gramatica]]s e de las capacitats lingüisticas umanas mentre que d'autres corrents preferiguèron metre l'accent sus las foncions comunicativas del lengatge (insercion sociala, interaccions entre los locutors, usatges atestats...). Aital, la lingüistica contemporanèa se caracteriza per la coexisténcia d'apròchis teorics e metodologics variats e un important dinamisme. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] 0jzdb4e2n01etahjvsu16u1k09axwom 2510435 2510434 2026-10-09T18:46:38Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2510435 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Istòria de la lingüistica == === Las tradicions gramaticalas === La reflexion sul [[lengatge]] es anciana e se desvolopèt d'un biais independent dins mai d'una region. Per exemple, en [[Índia]], los trabalhs de [[Panini (gramatician)|Panini]] (sègle VI abC ?) menèron a una descripcion fòrça elaborada del [[sanscrit]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Emilie Aussant, « La grammaire de Pāṇini: quand la conscience linguistique d’un grammairien devient celle de toute une communauté », ''Revue roumaine de linguistique'', Bucarèst, Ed. Academiei Române, vol. 53, n° 4,‎ 2008, pp. 377-387.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Sylvain Filliozat, « Pāṇini, VIIe – IVe siècle av. J.-C. ? », dins Pierre-Sylvain Filliozat, ''Dictionnaire des littératures de l'Inde'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2001, pp. 230-232.</ref>. Dins lo [[Grècia Antica|mond grèc]], los estudis [[gramatica|gramaticaus]] e [[filosofia|filosofics]] portèron sus de questions coma la natura dels [[mot|mots]], de lors relacions amb las causas e de l'organizacion dels elements enonciats. Puèi, après lo declin dels estats ellenics, lo [[latin]] engendrèt a son torn una longa tradicion gramatica. En particular, joguèt un ròtle fondamental dins l'ensenhament e la descripcion de las autras [[lengas indoeuropèas]]<ref>Per exemple, fòrça lengas indoeuropèas utilizan l'[[alfabet latin]].</ref>. Dins la rèsta del mond, de movements importants d'estudi de la gramatica existiguèron dins las regions arabomusulmanas e [[China|chinesas]]<ref>En efèit, dins lo mond [[islam|musulman]], l'escritura corrècta de l'[[arabi|arab]] venguèt un enjòc central durant lo periòde de transcripcion de l'[[Alcoran]].</ref>. Aquelas diferentas tradicions produsiguèron de categorias e de metòdes d'analisi que participèron a l'istòria de la pensada e de las recèrcas sus las [[lenga|lengas]]. === La lingüistica istorica e comparativa === Al sègle XIX, l'interès per las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] favorizèt un estudi sistematic de las correspondéncias entre diferents parlars. Aquò menèt pauc a pauc a l'aparicion de de la [[lingüistica comparada]] e de la [[lingüistica istorica]]. Los pionièrs d'aquelas disciplinas ensajèron d'establir de relacions de parentat entre las lengas e de tornar construire d'estats lingüistics ancians que son pas dirèctament atestats. En mai d'aquò, aquelas recèrcas permetèron de tornar trobar la [[traduccion]] de lengas ancianas e menèron als desvolopaments modèrnes sus la reconstitucion de lengas fòrça ancianas coma l'[[indoeuropèu]]. En efèit, la comparason entre de lengas aparentadas permet de metre en evidéncia de correspondéncias entre lors sons, lors formas o lors lexics. Permet tanben d'establir de familhas de lengas. De son costat, la lingüistica istorica estúdia los mecanismes del cambiament lingüistic, especialament los que regardan la prononciacion, la sintaxi o lo vocabulari. Aquò permetèt pauc a pauc de reconstituir l'istòria de las lengas e de lors evolucions. === La lingüistica modèrna === [[File:Ferdinand de Saussure by Jullien.png|thumb|right|[[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913)]] A la debuta del sègle XX, los trabalhs del linguista [[França|francés]] [[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913) joguèron un ròtle central dins l'estructuracion de la lingüistica modèrna. En efèit, precursor del corrent [[estructuralisme|estructuralista]] e autor de mai d'un obratge important sus las [[lengas indoeuropèas]], establiguèt las basas de la [[semiologia]] e definiguèt d'un biais mai precís de concèptes fondamentals (en particular la diferéncia entre lengatge, lenga e paraula, l'aspècte arbitrari del signe lingüistic...). Sos trabalhs inspirèron tanben d'autreas disciplinas coma l'[[etnologia]], l'[[analisi literària]] e la [[psicanalisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonathan D. Culler, ''Saussure: The Best Available Introduction to Modern Linguistics'', Harvester Press, 1976.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Benveniste, « Saussure après un demi-siècle », ''Problèmes de linguistique générale'', t. 1, París, Gallimard, 1966, pp. 32-45.</ref>. Eiretier de son òbra, l'estructuralisme considèra que las lengas pòdon èsser estudiadas coma de sistèmas compausats d'elements entretenent de relacions entre eles. Aquela vision foguèt fòrça influenta en [[Euròpa]] e als [[Estats Units d'America|Estats Units]] onte de tradicions estructuralitas fòrtas se desvolopèron. Pasmens, adoptèron pauc a pauc d'orientacions e de metòdes diferents<ref>[[francés|'''(fr)''']] François Dosse, ''Histoire du Structuralisme Tome I : le champ du signe, 1945-1966'', París, La Découverte, 1991.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] François Dosse, ''Histoire du Structuralisme Tome II : le chant du cygne, 1967 à nos jours'', París, La Découverte, 1992.</ref>. A partir de la segonda mitat del sègle XX, la lingüstica se diversifiquèt amb l'aparicion de mantun corrent diferent. Per exemple, lo [[generativisme]], associat als trabalhs de [[Noam Chomsky]], acòrda una plaça centrala a l'estudi de las proprietats formalas de las [[gramatica]]s e de las capacitats lingüisticas umanas mentre que d'autres corrents preferiguèron metre l'accent sus las foncions comunicativas del lengatge (insercion sociala, interaccions entre los locutors, usatges atestats...). Aital, la lingüistica contemporanèa se caracteriza per la coexisténcia d'apròchis teorics e metodologics variats e un important dinamisme. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === * [[francés|'''(fr)''']] Karl Bühler, ''Théorie du langage'', Marselha, Éditions Agone, 2009. * [[francés|'''(fr)''']] Vera Carvalho, ''Linguistique'', París, Presses Universitaires de France, 1980. * [[francés|'''(fr)''']] Noam Chomsky, ''Questions de sémantique'', París, Seuil, 1975. * [[francés|'''(fr)''']] Nathalie Garric, ''Introduction à la linguistique'', París, Hachette, 2001. * [[francés|'''(fr)''']] Jacques Lerot, ''Précis de linguistique générale'', París, Éditions de Minuit, 1993. * [[francés|'''(fr)''']] André Martinet, ''Éléments de linguistique générale'', París, Armand Colin, 4{{a}} edicion, 1996. * [[francés|'''(fr)''']] Jean Perrot, ''Linguistique'', París, Presses Universitaires de France, 1993. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] nph6n2kt7r8mn78lhokroe6g9pdtggm 2510436 2510435 2026-10-09T18:47:32Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2510436 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Istòria de la lingüistica == === Las tradicions gramaticalas === La reflexion sul [[lengatge]] es anciana e se desvolopèt d'un biais independent dins mai d'una region. Per exemple, en [[Índia]], los trabalhs de [[Panini (gramatician)|Panini]] (sègle VI abC ?) menèron a una descripcion fòrça elaborada del [[sanscrit]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Emilie Aussant, « La grammaire de Pāṇini: quand la conscience linguistique d’un grammairien devient celle de toute une communauté », ''Revue roumaine de linguistique'', Bucarèst, Ed. Academiei Române, vol. 53, n° 4,‎ 2008, pp. 377-387.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Sylvain Filliozat, « Pāṇini, VIIe – IVe siècle av. J.-C. ? », dins Pierre-Sylvain Filliozat, ''Dictionnaire des littératures de l'Inde'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2001, pp. 230-232.</ref>. Dins lo [[Grècia Antica|mond grèc]], los estudis [[gramatica|gramaticaus]] e [[filosofia|filosofics]] portèron sus de questions coma la natura dels [[mot|mots]], de lors relacions amb las causas e de l'organizacion dels elements enonciats. Puèi, après lo declin dels estats ellenics, lo [[latin]] engendrèt a son torn una longa tradicion gramatica. En particular, joguèt un ròtle fondamental dins l'ensenhament e la descripcion de las autras [[lengas indoeuropèas]]<ref>Per exemple, fòrça lengas indoeuropèas utilizan l'[[alfabet latin]].</ref>. Dins la rèsta del mond, de movements importants d'estudi de la gramatica existiguèron dins las regions arabomusulmanas e [[China|chinesas]]<ref>En efèit, dins lo mond [[islam|musulman]], l'escritura corrècta de l'[[arabi|arab]] venguèt un enjòc central durant lo periòde de transcripcion de l'[[Alcoran]].</ref>. Aquelas diferentas tradicions produsiguèron de categorias e de metòdes d'analisi que participèron a l'istòria de la pensada e de las recèrcas sus las [[lenga|lengas]]. === La lingüistica istorica e comparativa === Al sègle XIX, l'interès per las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] favorizèt un estudi sistematic de las correspondéncias entre diferents parlars. Aquò menèt pauc a pauc a l'aparicion de de la [[lingüistica comparada]] e de la [[lingüistica istorica]]. Los pionièrs d'aquelas disciplinas ensajèron d'establir de relacions de parentat entre las lengas e de tornar construire d'estats lingüistics ancians que son pas dirèctament atestats. En mai d'aquò, aquelas recèrcas permetèron de tornar trobar la [[traduccion]] de lengas ancianas e menèron als desvolopaments modèrnes sus la reconstitucion de lengas fòrça ancianas coma l'[[indoeuropèu]]. En efèit, la comparason entre de lengas aparentadas permet de metre en evidéncia de correspondéncias entre lors sons, lors formas o lors lexics. Permet tanben d'establir de familhas de lengas. De son costat, la lingüistica istorica estúdia los mecanismes del cambiament lingüistic, especialament los que regardan la prononciacion, la sintaxi o lo vocabulari. Aquò permetèt pauc a pauc de reconstituir l'istòria de las lengas e de lors evolucions. === La lingüistica modèrna === [[File:Ferdinand de Saussure by Jullien.png|thumb|right|[[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913)]] A la debuta del sègle XX, los trabalhs del linguista [[França|francés]] [[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913) joguèron un ròtle central dins l'estructuracion de la lingüistica modèrna. En efèit, precursor del corrent [[estructuralisme|estructuralista]] e autor de mai d'un obratge important sus las [[lengas indoeuropèas]], establiguèt las basas de la [[semiologia]] e definiguèt d'un biais mai precís de concèptes fondamentals (en particular la diferéncia entre lengatge, lenga e paraula, l'aspècte arbitrari del signe lingüistic...). Sos trabalhs inspirèron tanben d'autreas disciplinas coma l'[[etnologia]], l'[[analisi literària]] e la [[psicanalisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonathan D. Culler, ''Saussure: The Best Available Introduction to Modern Linguistics'', Harvester Press, 1976.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Benveniste, « Saussure après un demi-siècle », ''Problèmes de linguistique générale'', t. 1, París, Gallimard, 1966, pp. 32-45.</ref>. Eiretier de son òbra, l'estructuralisme considèra que las lengas pòdon èsser estudiadas coma de sistèmas compausats d'elements entretenent de relacions entre eles. Aquela vision foguèt fòrça influenta en [[Euròpa]] e als [[Estats Units d'America|Estats Units]] onte de tradicions estructuralitas fòrtas se desvolopèron. Pasmens, adoptèron pauc a pauc d'orientacions e de metòdes diferents<ref>[[francés|'''(fr)''']] François Dosse, ''Histoire du Structuralisme Tome I : le champ du signe, 1945-1966'', París, La Découverte, 1991.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] François Dosse, ''Histoire du Structuralisme Tome II : le chant du cygne, 1967 à nos jours'', París, La Découverte, 1992.</ref>. A partir de la segonda mitat del sègle XX, la lingüstica se diversifiquèt amb l'aparicion de mantun corrent diferent. Per exemple, lo [[generativisme]], associat als trabalhs de [[Noam Chomsky]], acòrda una plaça centrala a l'estudi de las proprietats formalas de las [[gramatica]]s e de las capacitats lingüisticas umanas mentre que d'autres corrents preferiguèron metre l'accent sus las foncions comunicativas del lengatge (insercion sociala, interaccions entre los locutors, usatges atestats...). Aital, la lingüistica contemporanèa se caracteriza per la coexisténcia d'apròchis teorics e metodologics variats e un important dinamisme. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === * [[francés|'''(fr)''']] Karl Bühler, ''Théorie du langage'', Marselha, Éditions Agone, 2009. * [[francés|'''(fr)''']] Vera Carvalho, ''Linguistique'', París, Presses Universitaires de France, 1980. * [[francés|'''(fr)''']] Noam Chomsky, ''Questions de sémantique'', París, Seuil, 1975. * [[romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998. * [[francés|'''(fr)''']] Nathalie Garric, ''Introduction à la linguistique'', París, Hachette, 2001. * [[francés|'''(fr)''']] Jacques Lerot, ''Précis de linguistique générale'', París, Éditions de Minuit, 1993. * [[francés|'''(fr)''']] André Martinet, ''Éléments de linguistique générale'', París, Armand Colin, 4{{a}} edicion, 1996. * [[francés|'''(fr)''']] Jean Perrot, ''Linguistique'', París, Presses Universitaires de France, 1993. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] gt2osnvzin6lbnt25y5lejlvy0vg9rn 2510437 2510436 2026-10-09T18:48:14Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2510437 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Istòria de la lingüistica == === Las tradicions gramaticalas === La reflexion sul [[lengatge]] es anciana e se desvolopèt d'un biais independent dins mai d'una region. Per exemple, en [[Índia]], los trabalhs de [[Panini (gramatician)|Panini]] (sègle VI abC ?) menèron a una descripcion fòrça elaborada del [[sanscrit]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Emilie Aussant, « La grammaire de Pāṇini: quand la conscience linguistique d’un grammairien devient celle de toute une communauté », ''Revue roumaine de linguistique'', Bucarèst, Ed. Academiei Române, vol. 53, n° 4,‎ 2008, pp. 377-387.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Sylvain Filliozat, « Pāṇini, VIIe – IVe siècle av. J.-C. ? », dins Pierre-Sylvain Filliozat, ''Dictionnaire des littératures de l'Inde'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2001, pp. 230-232.</ref>. Dins lo [[Grècia Antica|mond grèc]], los estudis [[gramatica|gramaticaus]] e [[filosofia|filosofics]] portèron sus de questions coma la natura dels [[mot|mots]], de lors relacions amb las causas e de l'organizacion dels elements enonciats. Puèi, après lo declin dels estats ellenics, lo [[latin]] engendrèt a son torn una longa tradicion gramatica. En particular, joguèt un ròtle fondamental dins l'ensenhament e la descripcion de las autras [[lengas indoeuropèas]]<ref>Per exemple, fòrça lengas indoeuropèas utilizan l'[[alfabet latin]].</ref>. Dins la rèsta del mond, de movements importants d'estudi de la gramatica existiguèron dins las regions arabomusulmanas e [[China|chinesas]]<ref>En efèit, dins lo mond [[islam|musulman]], l'escritura corrècta de l'[[arabi|arab]] venguèt un enjòc central durant lo periòde de transcripcion de l'[[Alcoran]].</ref>. Aquelas diferentas tradicions produsiguèron de categorias e de metòdes d'analisi que participèron a l'istòria de la pensada e de las recèrcas sus las [[lenga|lengas]]. === La lingüistica istorica e comparativa === Al sègle XIX, l'interès per las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] favorizèt un estudi sistematic de las correspondéncias entre diferents parlars. Aquò menèt pauc a pauc a l'aparicion de de la [[lingüistica comparada]] e de la [[lingüistica istorica]]. Los pionièrs d'aquelas disciplinas ensajèron d'establir de relacions de parentat entre las lengas e de tornar construire d'estats lingüistics ancians que son pas dirèctament atestats. En mai d'aquò, aquelas recèrcas permetèron de tornar trobar la [[traduccion]] de lengas ancianas e menèron als desvolopaments modèrnes sus la reconstitucion de lengas fòrça ancianas coma l'[[indoeuropèu]]. En efèit, la comparason entre de lengas aparentadas permet de metre en evidéncia de correspondéncias entre lors sons, lors formas o lors lexics. Permet tanben d'establir de familhas de lengas. De son costat, la lingüistica istorica estúdia los mecanismes del cambiament lingüistic, especialament los que regardan la prononciacion, la sintaxi o lo vocabulari. Aquò permetèt pauc a pauc de reconstituir l'istòria de las lengas e de lors evolucions. === La lingüistica modèrna === [[File:Ferdinand de Saussure by Jullien.png|thumb|right|[[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913)]] A la debuta del sègle XX, los trabalhs del linguista [[França|francés]] [[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913) joguèron un ròtle central dins l'estructuracion de la lingüistica modèrna. En efèit, precursor del corrent [[estructuralisme|estructuralista]] e autor de mai d'un obratge important sus las [[lengas indoeuropèas]], establiguèt las basas de la [[semiologia]] e definiguèt d'un biais mai precís de concèptes fondamentals (en particular la diferéncia entre lengatge, lenga e paraula, l'aspècte arbitrari del signe lingüistic...). Sos trabalhs inspirèron tanben d'autreas disciplinas coma l'[[etnologia]], l'[[analisi literària]] e la [[psicanalisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonathan D. Culler, ''Saussure: The Best Available Introduction to Modern Linguistics'', Harvester Press, 1976.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Benveniste, « Saussure après un demi-siècle », ''Problèmes de linguistique générale'', t. 1, París, Gallimard, 1966, pp. 32-45.</ref>. Eiretier de son òbra, l'estructuralisme considèra que las lengas pòdon èsser estudiadas coma de sistèmas compausats d'elements entretenent de relacions entre eles. Aquela vision foguèt fòrça influenta en [[Euròpa]] e als [[Estats Units d'America|Estats Units]] onte de tradicions estructuralitas fòrtas se desvolopèron. Pasmens, adoptèron pauc a pauc d'orientacions e de metòdes diferents<ref>[[francés|'''(fr)''']] François Dosse, ''Histoire du Structuralisme Tome I : le champ du signe, 1945-1966'', París, La Découverte, 1991.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] François Dosse, ''Histoire du Structuralisme Tome II : le chant du cygne, 1967 à nos jours'', París, La Découverte, 1992.</ref>. A partir de la segonda mitat del sègle XX, la lingüstica se diversifiquèt amb l'aparicion de mantun corrent diferent. Per exemple, lo [[generativisme]], associat als trabalhs de [[Noam Chomsky]], acòrda una plaça centrala a l'estudi de las proprietats formalas de las [[gramatica]]s e de las capacitats lingüisticas umanas mentre que d'autres corrents preferiguèron metre l'accent sus las foncions comunicativas del lengatge (insercion sociala, interaccions entre los locutors, usatges atestats...). Aital, la lingüistica contemporanèa se caracteriza per la coexisténcia d'apròchis teorics e metodologics variats e un important dinamisme. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === * [[francés|'''(fr)''']] Karl Bühler, ''Théorie du langage'', Marselha, Éditions Agone, 2009. * [[francés|'''(fr)''']] Vera Carvalho, ''Linguistique'', París, Presses Universitaires de France, 1980. * [[francés|'''(fr)''']] Noam Chomsky, ''Questions de sémantique'', París, Seuil, 1975. * [[romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998. * [[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002. * [[francés|'''(fr)''']] Nathalie Garric, ''Introduction à la linguistique'', París, Hachette, 2001. * [[francés|'''(fr)''']] Jacques Lerot, ''Précis de linguistique générale'', París, Éditions de Minuit, 1993. * [[francés|'''(fr)''']] André Martinet, ''Éléments de linguistique générale'', París, Armand Colin, 4{{a}} edicion, 1996. * [[francés|'''(fr)''']] Jean Perrot, ''Linguistique'', París, Presses Universitaires de France, 1993. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] j3g47jnf93hlr7qf9rb2gfs6y6wmchz 2510438 2510437 2026-10-09T18:49:05Z Toku 7678 /* Bibliografia */ 2510438 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} {{Lingüistica}} {{Sciéncias}} La '''lingüistica''' (var. '''linguistica'''<ref>Lo Congrès Permament de la Lenga Occitana, ''Dicod'Òc'', recèrca « linguistique », consultat lo 4 d'octòbre de 2026, [https://dicodoc.eu/fr/dictionnaires?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=683&type=fr-oc&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=RBVD&dic%5B%5D=ALPC&dic%5B%5D=ATAU&dic%5B%5D=PROV&dic%5B%5D=PNST&dic%5B%5D=OMLH&dic%5B%5D=LAUS&dic%5B%5D=LAGA&dic%5B%5D=LEMO&q=linguistique&q2=&submit=Rechercher].</ref>) es l'estudi [[sciéncia|scientific]] del [[lengatge]] [[Homo sapiens|uman]] e de las [[lenga|lengas]]. Cèrca principalament de descriure e d'explicar lor estructura, lor foncionament, lor usatge, lor variacion e lor evolucion. Estúdia a l'encòp las proprietats generalas del lengatge e las caracteristicas particularas de las diferentas [[lenga|lengas]]. La lingüistica constituís un domeni de las sciéncias del lengatge e entretèn de relacions amb fòrça disciplinas, especialament amb las [[sciéncias socialas]], las [[sciéncias cognitivas]], l'[[Tecnologias de l'informacion|informatica]], la [[filosofia]] e las sciéncias de la [[comunicacion]]. Lo tèrme linguista designa un scientific que ten la formacion e las competéncias necessàrias per trabalhar en lingüistica. Al contrari de la [[gramatica]] normativa, que fixa las règlas concernissent los usatges considerats coma corrèctes dins una [[lenga]] donada, la lingüistica adòpta una vision descriptiva. Cèrca de rendre compte dels usatges atestats, que sián confòrmes o non a las nòrmas establidas. Se caracteriza tanben per d'apròchis pro diferenciats e s'organiza en tendéncias, quora complementàrias, quora concurrentas, coma l'[[estructuralisme]], lo [[generativisme]] e la [[sociolingüistica]]. Pasmens, aquela distincion empacha pas las recèrcas lingüisticas de contribuir a de domenis normatius o aplicats coma la [[lexicografia]], l'ensenhament de las lengas o l'amainatjament lingüistic. == Definicion e objècte de la lingüistica == La lingüistica destria tradicionalament un ensemble de concèptes que permeton de caracterizar son objècte<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jacques Moeschler e Antoine Auchlin, ''Introduction à la linguistique contemporaine'', París, Armand Colin, 2009, 224 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Oswald Ducrot e Jean-Marie Schaeffer, ''Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences du langage'', París, Seuil, 1995, 2{{a}} edicion, 821 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Diane E. Papalia, Sally W. Olds e Ruth D. Feldman, ''Psychologie du développement humain'', Montreal, De Boeck, 2010, 7{{a}} edicion, 482 p.</ref> : * lo [[lengatge]] pòt designar la facultat [[Homo sapiens|umana]] generala de [[comunicacion|comunicar]] amb de sistèmas de signes. * la [[lenga]] es un sistèma lingüistic particular coma, per exemple, l'[[occitan]], lo [[francés]], l'[[arabi]], lo [[japonés]] o la [[lenga dels signes francesa]]. * la paraula pòt designar, segon las tradicions [[teoria|teoricas]], la mesa en òbra individuala d'una lenga dins de produccions concrètas. * lo [[discors (lingüistica)|discors]] pòt designar un messatge oral o escrich produch per un locutor solet. Pasmens, aquelas definicions e distincions son pas [[universalisme|universalas]]. En efèit, los diferents corrents lingüistics pòdon donar de definicions diferentas a las nocions de lengatge, de lenga, de paraula o de discors e acordar una importància variabla a las dimensions individualas, socialas o cognitivas dels fenomèns lingüistics. Per exemple, de linguistas an estendut la nocion de discors per i inclure lo [[dialòg]]. La lingüistica s'apièja sus l'observacion e la descripcion de faches lingüistics, generalament collectats dins de produccions oralas o [[escritura|escrichas]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] André Martinet, ''Elements of General Linguistics'', vol I, Londres, Faber, 1960, p. 15.</ref>. Aquelas donadas pòdon èsser constituïdas d'enonciats produches d'un biais espontanèu, d'enregistraments, de tèxtes, de responsas a d'enquistas o de responsas fachas durant d'[[experiéncia|experiéncias]] contrarotladas. L'analisi lingüistica a aital per objectiu de metre al jorn las regularitats que caracterizan las [[lenga|lengas]]. Pòt portar suls sons, sus las formas dels [[mot|mots]], sus la construccion de las [[frasa|frasas]], sul sens dels mots e de las expressions, sus l'organizacion del discors o encara sus las condicions socialas e contextualas de l'usatge del parlar. La lingüstica se limita doncas pas a l'estudi de la [[gramatica]] al sens [[escòla|escolar]] de l'expression. S'interèssa a l'ensemble de las proprietats dels sistèmas lingüstics e a lors relacions amb los locutors e las situacions dins las qualas son utilizats. Çaquelà, una de las caracteristicas màgers de l'objècte lingüistic es la diversitat considerabla de las [[lenga|lengas]]. En efèit, a la debuta del sègle XXI, lo nombre de lengas parladas per l'umanitat, sens se preocupar de lors [[dialècte|dialèctes]], èra estimat a {{formatnum:7000}}<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean-Christophe Victor, ''Le Dessous des cartes : Itinéraires géopolitiques'', Tallandier / Arte éditions, 2011, pp. 192-195.</ref>. Aquelas lengas presentan de diferéncias plan importantas dins lor [[fonologia]], lor morfologia, lor sintaxi, lor lexic e lors [[Sistèma d'escritura|sistèmas d'escritura]], tot en presentant egalament de proprietats comunas. La disciplina estúdia donc a l'encòp las lengas largament difusadas e las lengas parladas per de comunautats mens nombrosas. Pren tanben en compte las [[lenga dels signes|lengas dels signes]]. Enfin, la comparason entre las lengas permet de destriar las proprietats pròprias a una lenga e las tendéncias mai generalas del lengatge uman. == Istòria de la lingüistica == === Las tradicions gramaticalas === La reflexion sul [[lengatge]] es anciana e se desvolopèt d'un biais independent dins mai d'una region. Per exemple, en [[Índia]], los trabalhs de [[Panini (gramatician)|Panini]] (sègle VI abC ?) menèron a una descripcion fòrça elaborada del [[sanscrit]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Emilie Aussant, « La grammaire de Pāṇini: quand la conscience linguistique d’un grammairien devient celle de toute une communauté », ''Revue roumaine de linguistique'', Bucarèst, Ed. Academiei Române, vol. 53, n° 4,‎ 2008, pp. 377-387.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Pierre-Sylvain Filliozat, « Pāṇini, VIIe – IVe siècle av. J.-C. ? », dins Pierre-Sylvain Filliozat, ''Dictionnaire des littératures de l'Inde'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2001, pp. 230-232.</ref>. Dins lo [[Grècia Antica|mond grèc]], los estudis [[gramatica|gramaticaus]] e [[filosofia|filosofics]] portèron sus de questions coma la natura dels [[mot|mots]], de lors relacions amb las causas e de l'organizacion dels elements enonciats. Puèi, après lo declin dels estats ellenics, lo [[latin]] engendrèt a son torn una longa tradicion gramatica. En particular, joguèt un ròtle fondamental dins l'ensenhament e la descripcion de las autras [[lengas indoeuropèas]]<ref>Per exemple, fòrça lengas indoeuropèas utilizan l'[[alfabet latin]].</ref>. Dins la rèsta del mond, de movements importants d'estudi de la gramatica existiguèron dins las regions arabomusulmanas e [[China|chinesas]]<ref>En efèit, dins lo mond [[islam|musulman]], l'escritura corrècta de l'[[arabi|arab]] venguèt un enjòc central durant lo periòde de transcripcion de l'[[Alcoran]].</ref>. Aquelas diferentas tradicions produsiguèron de categorias e de metòdes d'analisi que participèron a l'istòria de la pensada e de las recèrcas sus las [[lenga|lengas]]. === La lingüistica istorica e comparativa === Al sègle XIX, l'interès per las [[sciéncia|sciéncias]] e las [[lenga|lengas]] favorizèt un estudi sistematic de las correspondéncias entre diferents parlars. Aquò menèt pauc a pauc a l'aparicion de de la [[lingüistica comparada]] e de la [[lingüistica istorica]]. Los pionièrs d'aquelas disciplinas ensajèron d'establir de relacions de parentat entre las lengas e de tornar construire d'estats lingüistics ancians que son pas dirèctament atestats. En mai d'aquò, aquelas recèrcas permetèron de tornar trobar la [[traduccion]] de lengas ancianas e menèron als desvolopaments modèrnes sus la reconstitucion de lengas fòrça ancianas coma l'[[indoeuropèu]]. En efèit, la comparason entre de lengas aparentadas permet de metre en evidéncia de correspondéncias entre lors sons, lors formas o lors lexics. Permet tanben d'establir de familhas de lengas. De son costat, la lingüistica istorica estúdia los mecanismes del cambiament lingüistic, especialament los que regardan la prononciacion, la sintaxi o lo vocabulari. Aquò permetèt pauc a pauc de reconstituir l'istòria de las lengas e de lors evolucions. === La lingüistica modèrna === [[File:Ferdinand de Saussure by Jullien.png|thumb|right|[[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913)]] A la debuta del sègle XX, los trabalhs del linguista [[França|francés]] [[Ferdinand de Saussure]] (1857-1913) joguèron un ròtle central dins l'estructuracion de la lingüistica modèrna. En efèit, precursor del corrent [[estructuralisme|estructuralista]] e autor de mai d'un obratge important sus las [[lengas indoeuropèas]], establiguèt las basas de la [[semiologia]] e definiguèt d'un biais mai precís de concèptes fondamentals (en particular la diferéncia entre lengatge, lenga e paraula, l'aspècte arbitrari del signe lingüistic...). Sos trabalhs inspirèron tanben d'autreas disciplinas coma l'[[etnologia]], l'[[analisi literària]] e la [[psicanalisi]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Jonathan D. Culler, ''Saussure: The Best Available Introduction to Modern Linguistics'', Harvester Press, 1976.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Émile Benveniste, « Saussure après un demi-siècle », ''Problèmes de linguistique générale'', t. 1, París, Gallimard, 1966, pp. 32-45.</ref>. Eiretier de son òbra, l'estructuralisme considèra que las lengas pòdon èsser estudiadas coma de sistèmas compausats d'elements entretenent de relacions entre eles. Aquela vision foguèt fòrça influenta en [[Euròpa]] e als [[Estats Units d'America|Estats Units]] onte de tradicions estructuralitas fòrtas se desvolopèron. Pasmens, adoptèron pauc a pauc d'orientacions e de metòdes diferents<ref>[[francés|'''(fr)''']] François Dosse, ''Histoire du Structuralisme Tome I : le champ du signe, 1945-1966'', París, La Découverte, 1991.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] François Dosse, ''Histoire du Structuralisme Tome II : le chant du cygne, 1967 à nos jours'', París, La Découverte, 1992.</ref>. A partir de la segonda mitat del sègle XX, la lingüstica se diversifiquèt amb l'aparicion de mantun corrent diferent. Per exemple, lo [[generativisme]], associat als trabalhs de [[Noam Chomsky]], acòrda una plaça centrala a l'estudi de las proprietats formalas de las [[gramatica]]s e de las capacitats lingüisticas umanas mentre que d'autres corrents preferiguèron metre l'accent sus las foncions comunicativas del lengatge (insercion sociala, interaccions entre los locutors, usatges atestats...). Aital, la lingüistica contemporanèa se caracteriza per la coexisténcia d'apròchis teorics e metodologics variats e un important dinamisme. == Domenis principals d'analisi == La lingüistica se caracteriza per una multiplicitat dels domenis d'analisi. Aqueles camps d'estudi diferents correspondon a de nivèls e a d'aspèctes distints de l'analisi de las [[lenga|lengas]]. Pasmens, l'ensemble d'aquelas disciplina es estretament ligat e los limits entre cada domeni pòdon variar segon las visions o las tradicions dels autors eissits d'un movement donat. === La fonetica e la fonologia === {{article detalhat|Fonetica|Fonologia}} La [[fonetica]] es la branca de la lingüistica qu'estúdia las proprietats [[fisica|fisicas]] dels [[son|sons]] de basa de la paraula, especialament lor produccion, lor transmission e lor percepcion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 361.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 895.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, intrada « fonetică », ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998.</ref>. Es a l'origina del concèpte de [[transcripcion fonetica]], una [[tecnica]] que permet de formalizar la prononciacion dels sons. Lo mai conegut es l'[[alfabet fonetic internacional]] que sa primièra version foguèt publicada en 1888<ref>[[anglés|'''(en)''']] International Phonetic Association, ''Handbook of the International Phonetic Association: A Guide To The Use Of The International Phonetic Alphabet'', Cambridge, Cambridge University Press, 1999, 216 p.</ref> . La [[fonologia]] estúdia la manièra que los sons son organizats e utilizats dins los sistèmas lingüistics<ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, p. 898.</ref>. === La morfologia e la sintaxi === {{article detalhat|Morfologia (lingüistica)|Sintaxi}} La [[morfologia (lingüistica)|morfologia]] es, en lingüistica, la branca de la [[gramatica]] qu'estúdia l'estructura intèrna dels [[mot|mots]] e de las unitats que los compausan<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 311.</ref><ref>[[Romanés|'''(ro)''']] Angela Bidu-Vrănceanu (dir.), ''Dicționar general de științe. Științe ale limbii'', Bucarèst, Editura științifică, 1997, p. 309.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998, pp. 770-771.</ref>. S'interèssa tanben als fenomèns de flexion, de derivacion e de composicion. Aquela disciplina es fòrça importanta per l'estudi de las [[lengas flexionalas]] e [[lengas aglutinanta|aglutinantas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, pp. 204 e 212.</ref>. Es mens centrala per las [[lengas isolantas]] qu'utilizan generalament una forma unica per cada mot. La [[sintaxi]] estúdia las combinasons utilizadas per formar de grops de mots e de [[frasa|frasas]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] C. Baylon e P. Fabre, ''Initiation à la linguistique'', Éditions Nathan, 1990.</ref>. Las relacions entre aquelas unitats i tèn doncàs una plaça centrala. Per exemple, la sintaxi permet de definir la sequéncia generala entre lo subjècte, l'objècte e lo vèrb qu'es un element important de la descripcion d'una lenga ([[lenga SOV]], [[lenga SVO]]...). === La semantica e la pragmatica === {{article detalhat|Semantica|Pragmatica}} La [[semantica]] es una branca centrala de la lingüistica qu'estúdia la significacion lingüistica<ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Baylon e Xavier Mignot, ''Initiation à la sémantique du langage'', París, Armand Colin, 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Vincent Nyckees, ''La sémantique'', París, Belin, 1998, 368 p.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Christian Touratier, ''La sémantique'', París, Armand Colin, 2{{a}} edicion, 2010, 424 p.</ref>. Pòt portar sul sens dels [[mot|mots]], de las expressions e de las [[frasa|frasas]]. Per exemple, pòt s'interessar a las relacions entre diferentas expressions. A un aspècte intèrne, que cèrca de definir la connexion entre los mots e los fenomèns mentals que i son ligats, e un aspècte extèrne qu'estúdia los ligams entre los mots e los objèctes o idèas del mond real. La [[pragmatica]] es una disciplina vesina qu'acòrda una plaça centrala al contèxt d'utilizacion del lengatge<ref>[[francés|'''(fr)''']] F. Armengaud, ''La pragmatique'', París, Presses Universitaires de France, 5{{a}} edicion, 2007.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] M. Bracops, ''Introduction à la pragmatique'', Brussèlas, De Boeck, coll. « Champs linguistiques », 2005.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] J. Moeschler e A. Reboul, ''Dictionnaire encyclopédique de pragmatique'', París, Éditions du Seuil, 1994.</ref>. S'interèssa donc mai que mai a las situacions de comunicacion, a las intencions dels locutors e a las coneissenças partejadas entre eles dins l'interpretacion dels enonciats. === La lexicologia e la lexicografia === {{article detalhat|Lexicologia|Lexicografia}} Lo tèrme [[lexic]] designa l'ensemble de las unitats lexicalas d'una lenga, es a dire l'ensemble del vocabulari disponible. La [[lexicologia]] estúdia l'estructura e l'organizacion d'aquel lexic<ref>[[francés|'''(fr)''']] Roland Eluerd, ''La Lexicologie'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 2000.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Lexicologie et sémantique lexicale : notions fondamentales'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 3{{a}} edicion, 2016.</ref><ref>[[francés|'''(fr)''']] Alain Polguère, ''Notions de base en lexicologie'', Montreal, Les Presses de l'Université de Montréal, 2002.</ref>. En particular, s'interèssa a l'[[etimologia]] e a las relacions sistematicas entre los [[mot|mots]]. Existís una disciplina vesina qu'es la [[lexicografia]]. Consistís a recensar los mots, los classar, los definir e los illustrar, amb d'exemples e d'expressions, per rendre compte de l'ensemble de lors significacions e de lors accepcions al sen d'una lenga, en vista de constitüir un [[diccionari]]. == Variacions e evolucion de las lengas == Las [[lenga|lengas]] son pas de construccions constantas e omogenèas. Presentan de variacions ligadas a la region, al grop social, als locutors, al contèxte d'utilizacion, al periòde [[istòria|istoric]] o a l'influéncia d'autras lengas. Aquelas variacions pòdon tanben congrear de transformacions significativas susceptiblas de modificar d'estructuras fondamentalas de la lenga. Los parlars umans son doncàs d'objèctes en evolucion que pòdon aparéisser, mutar e disparéisser. === Las variacions geograficas e socialas === {{article detalhat|Dialècte|Registre lingüistic}} Una [[lenga]] pòt presentar de diferéncias marcadas segon las regions o lo contèxte social. Aquelas diferéncias pòdon concernir la prononciacion, lo vocabulari, la [[gramatica]] o d'autras proprietats lingüisticas. Aital, una lenga pòt tenir de varietats diferentas parladas dins de territòris diferents. Dins aquel cas, una varietat constituís un [[dialècte]] de la lenga considerada. Totas las lengas parladas per una comunautat pro nombrosa a tendéncia a formar de dialèctes. Per exemple, es lo cas de l'[[occitan]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Guy Martin e Bernard Moulin, ''Grammaire provençale et atlas linguistique en couleur'', Ais de Provença, Comitat Sestians d'Estudis Occitans / CREO Provença, 2007, 2{{a}} edicion, pp. 11-13.</ref><ref>Maurice Romieu e André Bianchi, ''Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu'', Peçac, Presses Universitaires de Bordeaux, 2005, pp. 25-28.</ref>. Pasmens, una lenga pòt presentar d'autras variacions. Per exemple, un meteis locutor pòt modificar sa manièra de parlar o d'escriure segon la situacion, l'interlocutor, lo gra de formalitat e lo genre de discors. Aqueles cambiaments forman los [[registre lingüistic|registres lingüistics]]. Per exemple, l'[[anglés]] destria un parlar fòrça informal utilizat al sen de la [[familha (parentèla)|familha]] o d'amb [[amistat|amics]] intims (registre intim), un parlar pauc estructurat integrant de còps d'expressions argoticas amb d'amics non intims o de collègas de trabalh (registre destibat), un parlar estandard utilizat per de discussions professionalas, de negociacions o per parlar amb de personas desconegudas (registre consultatiu), un parlar formal utilizat dins de situacions oficialas o de discussions serioras (registre formau) e un parlar palficat, de còps arcaïc, utilizat dins de tèxtes fòrça formaus o durant de ceremònias comportant de rituals ancians<ref>[[anglés|'''(en)''']] Kate Burridge e Tonya N. Stebbins, ''For the Love of Language. An Introduction to Linguistics'', Cambridge University Press, 2016, p. 253.</ref>. === Lo contacte entre las lengas === {{article detalhat|Emprunt (lingüistica)}} Quand de locutors de lengas diferentas intran en contacte, lors lengas respectivas pòdon s'influenciar. Aquelas situacions pòdon menar a de fenomèns coma los [[emprunt (lingüistica)|emprunts lexicals]]<ref>[[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002, p. 177.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] David Crystal, ''A Dictionary of Linguistics and Phonetics'', Blackwell Publishing, 4{{a}} edicion, 2008, p. 58.</ref>, l'alternància entre mai d'una lenga e de transformacions gramaticalas. Lo [[bilingüisme]] e lo [[multilingüisme]] constituisson aital d’objèctes importants de la recèrca lingüistica. === Disparicion, evolucion e revitalizacion de las lengas === {{article detalhat|Lenga mòrta}} Lo vocabulari e la [[gramatica]] d'una lenga son pas immutables. Las variacions [[geografia|geograficas]] e [[societat|socialas]], de fenomèns intèrnes de transformacion dau parlar e los contactes amb d'autras [[lenga|lengas]] pòdon iniciar de cambiaments se difusant progressivament al dintre d’una comunautat lingüistica. Una lenga varia donc amb lo [[temps]]. L'estudi d'aquelas transformacions, de còps fòrça importantas, es l'objècte d'estudi de la [[lingüistica istorica]]. Dins de cas extrèms, de lengas pòdon veire lor nombre de locutors demenir fòrtament. Se lo fenomèn contunha, pòt tocar la transmission de la lenga a las generacions seguentas. La documentacion lingüistica visa especialament a enregistrar e a descriure aquelas lengas, mentre que diferentas politicas e iniciativas pòdon ensajar de favorizar lor transmission e lor revitalizacion. Pasmens, aquò empacha pas totjorn la disparicion de las lengas. == Apròchis lingüistics principals == === Los corrents principals === I a mai d'una concepcion de l'objècte de la lingüistica e dels metòdes d'utilizar. Lai mai importantas son saique : * l'[[estructuralisme]], eissit dels trabalhs de [[Ferdinand de Saussure]], considèra una lenga coma un sistèma de relacions entre d'unitats interconnectadas. Implica d'amassar de còrpus d'enonciats per ensajar de classar totes sos elements segon diferents nivèls lingüistics (fonèms, morfèms, categorias gramaticalas, locucions nominalas, locucions verbalas, tipes de frasas...). Pasmens, es un apròchi considerat coma obsolèt per la màger part dels linguistas modèrnes<ref>[[anglés|'''(en)''']] Nigel Fabb, « Saussure and literary theory: from the perspective of linguistics », ''Critical Quarterly'', vol. 30, n° 2, junh de 1988, pp. 58-72.</ref>. * lo [[generativisme]], desvolopat per [[Noam Chomsky]] a partir dels ans 1950, que s'interèssa a la capacitat de l'èsser uman de produire un nombre infinit de frasas amb un nombre relativament feble de règlas. Las gramaticas constituïdas per aquel movement ensajan donc de caracterizar las proprietats formalas dels sistèmas lingüistics e los principis mentals que permeton de produire o d’interpretar d’enonciats<ref>[[anglés|'''(en)''']] Frederick J. Newmeyer, ''Generative Linguistics: A Historical Perspective'', Routledge, 1997.</ref>. * la [[sociolingüistica]] estúdia las relacions entre la lenga e la societat. Cèrca de comprendre las variacions e las evolucions de la lenga en foncion de las caracteristicas socialas e de las situacions de comunicacion<ref>[[francés|'''(fr)''']] Louis-Jean Calvet, ''La Sociolinguistique'', Presses Universitaires de France, colleccion « Que sais-je ? », n° 2731, 1993.</ref>. Pasmens, d'autres corrents existisson. Per exemple, la [[lingüistica cognitiva]] estúdia las relacions entre lengatge e cognicion, mai que mai las relacions entre las estructuras lingüisticas e los mecanismes cognitius generals<ref>[[anglés|'''(en)''']] W. Croft e D. A. Cruse, ''Cognitive Linguistics'', Cambridge, Cambridge University Press, 2004.</ref>. Aquelas categorias son pas exclusivas qu'un meteis domeni de recèrca pòt mobilizar mai d'un apròchi teoric o metodologic. === Los metòdes principals === La lingüistica utiliza de metòdes divèrses segon la natura dels fenomèns estudiats. Pasmens, de manièra generala, l'observacion e la descripcion constitüisson una part centrala del trabalh lingüistic que los cercaires pòdon collectar de donadas al prèp de locutors, estudiar de tèxtes o analizar de produccions enregistradas. Aquò ofrís un espèctre relativament larg de possibilitats : * las enquèstas de terren permeton d'estudiar de lengas o de [[dialècte|varietats lingüisticas]] dins lor contèxt d'utilizacion. Pòdon associar entrevistas, observacions, enregistraments e analisis [[experiéncia|experimentalas]]. * los còrpus lingüistics permeton d'amassar d'ensembles de donadas oralas o [[escritura|escrichas]] organizats segon de critèris definits. Pòdon èsser l'objècte d'analisis quantitativas e qualitativas. * la [[lingüistica experimentala]] permet de concebre d'[[experiéncia|experiéncias]] destinadas a estudiar, per exemple, la percepcion dels sons, la comprenença de las [[frasa|frasas]], l'accès als [[mot|mots]] o l'aquisicion del lengatge. En mai d'aquelas tecnicas tradicionalas, de metòdes instrumentals permeton d'estudiar de proprietats fisicas de la paraula, especialament al mejan d'analisis [[acostica|acosticas]]. Los metòdes [[estatistica|estatistics]] e [[Tecnologias de l'informacion|informatics]] ocupan tanben una plaça creissenta dins fòrça domenis que permeton d'analizar de quantitats considerablas de donadas o de modelizar rapidament de fenomèns. Enfin, un còp de resultats obtenguts, la comparason interlingüistica constituís una aisina important per estudiar la diversitat de las lengas e cercar de proprietats comunas o de diferéncias sistematicas. === Los ligams amb las autras disciplinas === La lingüistica entretèn de relacions estrechas amb mai d'una disciplina. Aquò foguèt a l'origina de disciplinas mixtas entre la lingüistica e d'autres camps de las [[sciéncia|sciéncias]] : * la [[psicolingüistica]] s'interèssa als mecanismes cognitius implicats dins la produccion, la comprenença e l'aquisicion del [[lengatge]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] T. Harley, ''Talking the talk: Language, psychology and science'', Hove, Psychology Press, 2009.</ref>. * la [[neurolingüistica]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge e los mecanismes [[cervèl|cerebrals]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] John C. L. Ingram, ''Neurolinguistics: An Introduction to Spoken Language Processing and Its Disorders'', Cambridge University Press, 2007.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Horst M. Müller, ''Introduction to Neurolinguistics'', Palgrave Macmillan/Springer, 2025.</ref>. * l'[[antropologia lingüistic]] s'interèssa a las relacions entre lo lengatge, la [[cultura]] e las practicas [[societat|socialas]]. En particular, estúdia los procediments que permeton als enfants d'aquesir lo lengatge e lors competéncias lingüisticas. Dempuei la fin del sègle XX, cal egalament nòtar lo desvolopament de discplinas mesclant la lingüistica e las [[tecnologia|tecnologias]] modèrnas. Aquò menèt a l'aparicion de la lingüistica aplicada qu'utiliza las coneissenças lingüisticas dins de domenis plan diferents (ensenhament de las lengas, [[traduccion]], amainatjament lingüistic...). Una dimension importanta d'aquelas aplicacions es las qu'utilizan de [[Tecnologias de l'informacion|tecnicas de tractament automatic]] per estudiar de donadas lingüisticas. En parallèl, d'autras brancas de las sciéncias pòdon s'interessar a la lingüistica. La [[filologia]] estúdia los tèxtes dins lor contèxt [[istòria|istoric]] e cultural en s'interessant a lor transmission, a lor establiment e a lor interpretacion. Foguèt longtemps estretament ligada a la lingüistica, mas sos objectius e sos metòdes son diferents. La [[semiotica]] estúdia los sistèmas de signes. La lingüistica es de sos domenis particulars quora pòrta suls signes e suls sistèmas lingüisticas, mas pòt s'interessar a d'objèctes diferents. Las [[sciéncias cognitivas]] ([[psicologia cognitiva]], [[neurosciéncia|neurosciéncias]], [[intelligéncia artificiala]]...) entrenon de relacions amb la lingüistica qu'es un dels elements dels objèctes estudiats dins aquel domeni. Enfin, las [[sciéncias socialas]] ([[istòria]], [[sociologia]], [[antropologia]]...) pòdon s'interessar a l'estudi del parlar utilizat per d'individús al sen d'una comunautat. == Aplicacions == Fòra dels domenis purament [[sciéncia|scientifics]], la lingüistica a d'aplicacions dins d'espacis variats. D'un biais clar, dins l'ensenhament de las lengas, participa a la descripcion dels sistèmas lingüistics e a la concepcion de metòdes d’[[Educacion|aprendissatge]]. La [[traduccion]] e l'interpretacion mobilizan tanben de coneissenças relativas a l’estructura, al sens e a l’usatge de las lengas. Los [[dicionnari|dicionnari]] e las basas [[terminologia|terminologicas]] son definits en partida en s'apiejan sus l'analisi del lexic. En parallèl, las [[tecnologia|tecnologias]] de la paraula, de la reconoissença e de la sintèsi vocala, utilizan de modèls lingüistics combinats amb de [[Tecnologias de l'informacion|metòdes informatics]]. En [[medecina]], d'idèas vesinas foguèron a l'origina de la combinason de sabers eissits de la lingüistica amb de disciplinas [[medecina|medicala]] tradicionalas. Per exemple, es lo cas de l'[[ortofonia]]. == Annèxes == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Bilingüisme]] * [[Dialècte]] * [[Dialectologia]] * [[Emprunt (lingüistica)]] * [[Estructuralisme]] * [[Fonetica]] * [[Fonologia]] * [[Frasa]] * [[Generativisme]] * [[Lenga]] * [[Lengatge]] * [[Lexicografia]] * [[Lexicologia]] * [[Morfologia (lingüistica)]] * [[Mot]] * [[Pragmatica]] * [[Registre lingüistic]] * [[Semantica]] * [[Sintaxi]] * [[Societat]] * [[Sociolingüistica]] </div> === Bibliografia === * [[francés|'''(fr)''']] Karl Bühler, ''Théorie du langage'', Marselha, Éditions Agone, 2009. * [[anglés|'''(en)''']] Hadumod Bussmann (dir.), ''Dictionary of -Language and Linguistics'', Londres/New York, Routledge, 1998. * [[francés|'''(fr)''']] Vera Carvalho, ''Linguistique'', París, Presses Universitaires de France, 1980. * [[francés|'''(fr)''']] Noam Chomsky, ''Questions de sémantique'', París, Seuil, 1975. * [[romanés|'''(ro)''']] Gheorhe Constantinescu-Dobridor, ''Dicționar de termeni lingvistici'', Bucarèst, Teora, 1998. * [[francés|'''(fr)''']] Jean Dubois et al., ''Dictionnaire de linguistique'', París, Larousse-Bordas/VUEF, 2002. * [[francés|'''(fr)''']] Nathalie Garric, ''Introduction à la linguistique'', París, Hachette, 2001. * [[francés|'''(fr)''']] Jacques Lerot, ''Précis de linguistique générale'', París, Éditions de Minuit, 1993. * [[francés|'''(fr)''']] André Martinet, ''Éléments de linguistique générale'', París, Armand Colin, 4{{a}} edicion, 1996. * [[francés|'''(fr)''']] Jean Perrot, ''Linguistique'', París, Presses Universitaires de France, 1993. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> {{Portal Lengas}} [[Categoria:Lingüistica|*]] a0yq5byb3t3u4o8n5uyzfurx2oyliu0 0 669 2510442 2392535 2026-10-10T00:12:41Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ [[Konstantinos Mitsotakis]]: † 2017 2510442 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{octobre}} Lo [[10 d'octobre]] es lo 283{{e}} [[jorn]] de l'[[annada]] (284{{e}} en cas d'[[annada bissextila]]) del [[calendièr gregorian]]. == Eveniments == * [[1912]] - implantacion de la [[republica]] en [[China]]. * [[1987]] - implantacion de la republica a las [[Fiji|illas Fiji]]. * [[2010]] - [[Curaçao]] e [[Sint Maarten]] venon dos estats dins l'encastre del Reialme dels [[Païses Basses]]. == Naissenças == * [[1813]] - [[Giuseppe Verdi]], compositor classic italian (m. [[1901]]) * [[1825]] - [[Paul Kruger]], president de [[Transvaal]] (m. [[1904]]) * [[1861]] - [[Fridtjof Nansen]], explorator norvegian, Prèmi Nobel (m. [[1930]]) * 1861 - [[Claudio Williman]], president d'Uruguai (m. [[1934]]) * [[1870]] - [[Ivan Alekseievich Bunin]], escrivan rus, Prèmi Nobel (m. [[1953]]) * [[1913]] - [[Claude Simon]], escrivan francés, Prèmi Nobel (m. [[2005]]) * [[1917]] - [[Thelonious Monk]], musician american de jazz (m. [[1982]]) * [[1918]] - [[Konstantinos Mitsotakis]], primièr ministre de Grècia (m. [[2017]]) * [[1930]] - [[Harold Pinter]], dramaturg anglés, Prèmi Nobel (m. [[2008]]) * [[1930]] - [[Yves Chauvin]], quimista francés, Prèmi Nobel * [[1936]] - [[Gerhard Ertl]], quimista alemand, Prèmi Nobel * [[1942]] - [[Radu Vasile]], primièr ministre de Romania * [[1946]] - [[Naoto Kan]], primièr ministre de Japon * [[1954]] - [[David Lee Roth]], cantaire american de rock, èx-membre del grop [[Van Halen]] * [[1958]] - [[Tanya Tucker]], cantaire de country Americana * [[1967]] - [[Gavin Newsom]], gobernor de [[Califòrnia]] == Decèsses == * [[1659]] - [[Abel Tasman]], explorator neerlandés (n. [[1603]]) * [[1837]] - [[Charles Fourier]], filosòf francés (n. [[1772]]) * [[1856]] - [[Vicente López y Planes]], president argentin (n. [[1785]]) * [[1913]] - [[Katsura Taro]], primièr ministre de Japon (n. [[1848]]) * [[1914]] - Rei [[Carol Ier de Romania]] (n. [[1839]]) * [[1970]] - [[Édouard Daladier]], primièr ministre de la França (n. [[1884]]) * [[1985]] - [[Orson Welles]], actor e director de [[cinèma]] american (n. [[1915]]) * [[2000]] - [[Sirimavo Bandaranaike]], primièra ministra de Sri Lanka (n. [[1915]]) * [[2004]] - [[Christopher Reeve]], actor american (n. [[1952]]) * [[2005]] - [[Milton Obote]], president d'Oganda (n. [[1925]]) ---- Vejatz tanben: * [[9 d'octobre]] | [[11 d'octobre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 5m1fstypm0xe3phs87ucprczp2chu5i 2510444 2510442 2026-10-10T00:47:09Z Dostojewskij 20932 /* Naissenças */ + [[Pàvel Dórov]] 2510444 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} {{octobre}} Lo [[10 d'octobre]] es lo 283{{e}} [[jorn]] de l'[[annada]] (284{{e}} en cas d'[[annada bissextila]]) del [[calendièr gregorian]]. == Eveniments == * [[1912]] - implantacion de la [[republica]] en [[China]]. * [[1987]] - implantacion de la republica a las [[Fiji|illas Fiji]]. * [[2010]] - [[Curaçao]] e [[Sint Maarten]] venon dos estats dins l'encastre del Reialme dels [[Païses Basses]]. == Naissenças == * [[1813]] - [[Giuseppe Verdi]], compositor classic italian (m. [[1901]]) * [[1825]] - [[Paul Kruger]], president de [[Transvaal]] (m. [[1904]]) * [[1861]] - [[Fridtjof Nansen]], explorator norvegian, Prèmi Nobel (m. [[1930]]) * 1861 - [[Claudio Williman]], president d'Uruguai (m. [[1934]]) * [[1870]] - [[Ivan Alekseievich Bunin]], escrivan rus, Prèmi Nobel (m. [[1953]]) * [[1913]] - [[Claude Simon]], escrivan francés, Prèmi Nobel (m. [[2005]]) * [[1917]] - [[Thelonious Monk]], musician american de jazz (m. [[1982]]) * [[1918]] - [[Konstantinos Mitsotakis]], primièr ministre de Grècia (m. [[2017]]) * [[1930]] - [[Harold Pinter]], dramaturg anglés, Prèmi Nobel (m. [[2008]]) * [[1930]] - [[Yves Chauvin]], quimista francés, Prèmi Nobel * [[1936]] - [[Gerhard Ertl]], quimista alemand, Prèmi Nobel * [[1942]] - [[Radu Vasile]], primièr ministre de Romania * [[1946]] - [[Naoto Kan]], primièr ministre de Japon * [[1954]] - [[David Lee Roth]], cantaire american de rock, èx-membre del grop [[Van Halen]] * [[1958]] - [[Tanya Tucker]], cantaire de country Americana * [[1967]] - [[Gavin Newsom]], gobernor de [[Califòrnia]] * [[1984]] - [[Pàvel Dórov]], informatician e entrepreneire rus == Decèsses == * [[1659]] - [[Abel Tasman]], explorator neerlandés (n. [[1603]]) * [[1837]] - [[Charles Fourier]], filosòf francés (n. [[1772]]) * [[1856]] - [[Vicente López y Planes]], president argentin (n. [[1785]]) * [[1913]] - [[Katsura Taro]], primièr ministre de Japon (n. [[1848]]) * [[1914]] - Rei [[Carol Ier de Romania]] (n. [[1839]]) * [[1970]] - [[Édouard Daladier]], primièr ministre de la França (n. [[1884]]) * [[1985]] - [[Orson Welles]], actor e director de [[cinèma]] american (n. [[1915]]) * [[2000]] - [[Sirimavo Bandaranaike]], primièra ministra de Sri Lanka (n. [[1915]]) * [[2004]] - [[Christopher Reeve]], actor american (n. [[1952]]) * [[2005]] - [[Milton Obote]], president d'Oganda (n. [[1925]]) ---- Vejatz tanben: * [[9 d'octobre]] | [[11 d'octobre]] * [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]] * [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an). [[Categoria:Jorns]] 2h5244do6vo231pxzhwwqbs1pibmo9q 0 18973 2510413 2432095 2026-10-09T13:47:06Z Sovenhic 36254 L'occitan ancian 'Saissa' significa pas «Saxònia» 2510413 wikitext text/x-wiki {{omonimia}} '''Saxònia'''{{Refn|group=nòta|En occitan ancian ''Saissonha'' o ''Sansoingna''.}} pòt èsser: * ''Geografia'' ** Alemanha *** '''[[Bassa Saxònia]]''', un [[estat federat d'Alemanha]]; *** '''[[Saxònia-Anhalt]]''', un estat federat d'Alemanha; *** '''[[Saxònia (land)|Saxònia]]''', un estat federat d'Alemanha. * ''Istòria'' ** '''[[Saxònia (anciana)|Saxònia]]''', regiona istorica del pòble saxòn en Alemanha septentrionala; ** '''[[Ducat de Saxònia]]''' (804–1296) ** '''[[Electorat de Saxònia]]''' (1356–1806) ** '''[[Reialme de Saxònia]]''' (1806–1918) ** '''[[Estat Liure de Saxònia]]''' (1920–1952) ** '''[[Ducats ernestins]]''' ({{S|XV}}–{{S|XX}}) == Nòtas == {{Referéncias|grop=nòta}} 0ho2et0wac8x9l39j5xje1b2f2wx0cq 0 18978 2510415 2510399 2026-10-09T13:48:47Z Sovenhic 36254 'Saissa' significa pas «Saxònia», 'Saxa' existís pas 2510415 wikitext text/x-wiki {{omon|Saxònia}} {{Infobox Subdivision administrativa}} '''Saxònia<ref name="GS">{{Ligam web|nom=Domergue|cognòm=Sumien|data=març de 2001|lenga=oc|sit=www.geocities.ws|títol=Los toponims internacionals en occitan|url=https://www.geocities.ws/guilhem_nou/toponims/toponims.htm}}</ref><ref>{{Ligam web|lenga=oc|autor=[[Christian Andreu]]|sit=[[Sapiéncia occitana]]|títol=DE SAXÒNIA A WINDSOR|url=https://sapiencia.eu/de-saxonia-a-windsor/}}</ref><ref>{{Ligam web|lenga=oc|url=https://www.jornalet.com/noticia/14445/la-policia-alemanda-recerca-un-grop-antivaccins-que-voldria-tuar-lo-primer-ministre-de-sax|títol=La polícia alemanda recèrca un grop antivaccins que voldriá tuar lo ministre-president de Saxònia|sit=[[Jornalet]]}}</ref>''' (formas medievalas: ''Saisonha'', ''Sansoingna<ref>{{Ligam web|lenga=oc|títol=Lou Tresor dóu Flebrige|url=https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page2048.jpg|sit=tdf.locongres.org}}</ref>''; en [[alemand]]: ''Sachsen'') es un ''[[Länder alemands|Land]]'' (estat federal) del sud-èst d'[[Alemanha]], frontalièr de la [[Republica Chèca]] e de [[Polonha]]; es lo seisen en nombre d'abitants e lo desen en superfícia. La capitala es [[Drèsda]] e l'actual [[ministre-president]] es [[Michael Kretschmer]]. Sa populacion e sa superfícia la plaçan al mitan del classament dels Länder alemands. Parteja una frontièra amb [[Bavièra]], [[Turíngia]], la [[Saxònia-Anhalt]] e [[Brandeborg]]. Lo gentilici es '''saxon -ona'''<ref name=GS/><ref name=Dico-RT/>. Creat en [[1945]] per las autoritats d'ocupacion sovieticas, lo Land foguèt dissolgut per le [[Republica Democratica Alemanda]] durant la refòrma territoriala de 1952. Del temps de [[Reünificacion alemanda|reünificacion]] de [[1990]], Saxònia foguèt reconstituïda. [[Elba (flume)|Elba]] es lo flume lus important de Saxònia, prenent sa font dins lo massís de Krkonoše, en [[Republica Chèca|Chequia]]. == Istòria == {{...}} == Geografia == {{...}} == Economia == {{...}} {{Clr}} == Nòtas e referéncias == [[Categoria:Land d'Alemanha]] [[Categoria:Saxònia| ]] <references />{{Länder d'Alemanha}} 614pyn0h9jtxgdoo5xi9mcvn0op1orm 0 23454 2510458 2510393 2026-10-10T08:59:08Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alexandre Nevski */ 2510458 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Vida e formacion == Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la [[Revolucion d'Octobre|Revolucion d’Octòbre]]. Dins l'[[Armada Roja]], intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier ([[1920]]) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de [[Vsevolod Meyerhold]]. == Leis Òbras == Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala ''Lo savi''. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge ''La grèva'' ([[1924]]), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de ''La grèva'', trenquèt amb lo Proletkult. Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la [[Revolucion de 1905]] que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: ''Lo cuirassat Potiomkin'' ([[1925]]). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic. === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandre Nevski (film)|Alexandre Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] mhdclh7gsih47svbnao2oj36n7wz3ib 2510459 2510458 2026-10-10T09:00:03Z Nicolas Eynaud 6858 /* Generalitats */ 2510459 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Vida e formacion == Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la [[Revolucion d'Octobre|Revolucion d’Octòbre]]. Dins l'[[Armada Roja]], intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier ([[1920]]) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de [[Vsevolod Meyerhold]]. == Leis Òbras == Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala ''Lo savi''. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge ''La grèva'' ([[1924]]), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de ''La grèva'', trenquèt amb lo Proletkult. Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la [[Revolucion de 1905]] que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: ''Lo cuirassat Potiomkin'' ([[1925]]). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic. === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] ixlm98zd32j95tp7p4as3wa5eafxpgb 2510464 2510459 2026-10-10T09:45:02Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alexandr Nevskii */ 2510464 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Vida e formacion == Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la [[Revolucion d'Octobre|Revolucion d’Octòbre]]. Dins l'[[Armada Roja]], intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier ([[1920]]) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de [[Vsevolod Meyerhold]]. == Leis Òbras == Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala ''Lo savi''. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge ''La grèva'' ([[1924]]), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de ''La grèva'', trenquèt amb lo Proletkult. Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la [[Revolucion de 1905]] que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: ''Lo cuirassat Potiomkin'' ([[1925]]). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic. === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]], s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei presoniers rus mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga es ansin fòrça marcada per lei tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge intrgrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionant per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, lo biais utilizat per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas dei batalhas [[Antiquitat|anticas]] e [[Edat Mejana|medievalas]]. ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] l3gk9xlyeier9seubngxnp23mi5crxv 2510465 2510464 2026-10-10T09:47:58Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alexandr Nevskii */ 2510465 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Vida e formacion == Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la [[Revolucion d'Octobre|Revolucion d’Octòbre]]. Dins l'[[Armada Roja]], intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier ([[1920]]) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de [[Vsevolod Meyerhold]]. == Leis Òbras == Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala ''Lo savi''. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge ''La grèva'' ([[1924]]), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de ''La grèva'', trenquèt amb lo Proletkult. Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la [[Revolucion de 1905]] que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: ''Lo cuirassat Potiomkin'' ([[1925]]). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic. === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]], s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei presoniers rus mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge intrgrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionant per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, lo biais utilizat per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas dei batalhas [[Antiquitat|anticas]] e [[Edat Mejana|medievalas]]. ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] gt2itbzo4u9pcla8d1hpm18quq7j6pw 2510466 2510465 2026-10-10T09:49:22Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alexandr Nevskii */ 2510466 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Vida e formacion == Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la [[Revolucion d'Octobre|Revolucion d’Octòbre]]. Dins l'[[Armada Roja]], intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier ([[1920]]) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de [[Vsevolod Meyerhold]]. == Leis Òbras == Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala ''Lo savi''. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge ''La grèva'' ([[1924]]), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de ''La grèva'', trenquèt amb lo Proletkult. Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la [[Revolucion de 1905]] que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: ''Lo cuirassat Potiomkin'' ([[1925]]). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic. === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]], s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei presoniers rus mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, lo biais utilizat per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas dei batalhas [[Antiquitat|anticas]] e [[Edat Mejana|medievalas]]. ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] kkhtqqepo1tccoyhzo7ryp7qx6hd00h 2510467 2510466 2026-10-10T09:53:24Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alexandr Nevskii */ 2510467 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Vida e formacion == Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la [[Revolucion d'Octobre|Revolucion d’Octòbre]]. Dins l'[[Armada Roja]], intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier ([[1920]]) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de [[Vsevolod Meyerhold]]. == Leis Òbras == Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala ''Lo savi''. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge ''La grèva'' ([[1924]]), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de ''La grèva'', trenquèt amb lo Proletkult. Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la [[Revolucion de 1905]] que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: ''Lo cuirassat Potiomkin'' ([[1925]]). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic. === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]], s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei presoniers rus mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, lo biais utilizat per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas dei batalhas [[Antiquitat|anticas]] e [[Edat Mejana|medievalas]]. ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] lqr53farlj9zum0kfa59nvkcvm6d6tr 0 40876 2510460 2262721 2026-10-10T09:02:05Z Kontributor 2K 52367 2510460 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Reborguil | nom2 = ''Rebourguil'' | imatge = Rebourguil.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = Blason ville fr Rebourguil (Aveyron).svg | escais = | ist = {{Roergue}}<br/>{{Guiana}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Milhau|Milhau]] | canton = Los Causses-Rogièrs ([[Canton de Bèlmont|Bèlmont]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Monts, Rance e Rogièr|CC de Monts, Rance e Rogièr]] | insee = 12195 | sitweb = | cp = 12400 | cònsol = Gérard Liquière | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = ''Rebourguilois'' <br/>(en [[francés]]) | latitud = 43.8880555556 | longitud = 2.775 | alt mej = 460 | alt mini = 341 | alt maxi = 656 | ectaras = 3531 | km² = 35.31 |}} '''Reborguil'''<ref>Belmont sur Rance, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1999</ref>{{,}}{{RepTopMP}} (''Rebourguil'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[Roergue|roergassa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Avairon (departament)|Avairon]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 12195.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=12195 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=[[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Anne-Claire Solier-Assier |Partit= sense |Qualitat= quadra superiora}} {{Elegit |Debuta=junh de [[1995]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Gérard Liquière |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1988]] |Fin=1995 |Identitat=Marius Assié |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=12195 |1793=304 |1800=442 |1806= |1821= |1831= |1836=791 |1841=759 |1846=679 |1851=770 |1856=731 |1861=787 |1866=811 |1872=733 |1876=785 |1881=778 |1886=823 |1891=772 |1896=725 |1901=658 |1906=727 |1911=748 |1921=689 |1926=644 |1931=610 |1936=575 |1946=502 |1954=435 |1962=429 |1968=360 |1975=312 |1982=286 |1990=251 |1999=301 |2006=268 |2007= |2008= |2009= |cassini=28736 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas d'Avairon]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl|Portal Roergue|Portal Guiana}} {{Comunas d'Avairon}} [[Categoria:Comuna d'Avairon]] [[Categoria:Comuna de Roergue]] [[Categoria:Comuna de Guiana]] moq7z4za3hkqg2mrwa3ef0a52hr9o85 0 44105 2510443 1776243 2026-10-10T00:13:54Z Dostojewskij 20932 Categoria:Decès en 2017 2510443 wikitext text/x-wiki {{Cap d'estat o govèrn | Nom= Konstantinos Mitsotakis | Imatge= [[Fichièr:Constantine Mitsotakis by David Shankbone.jpg|180px]] | Títol_politic=Primièr ministre de | Nacion= Grècia | Periòde_govèrn1= entre l'[[11 d'abril]] de [[1990]] e lo [[13 d'octobre]] de [[1993]] | Predecessor1= [[Xenofon Zolotas]] | Successor1= [[Andreas Papandreou]] | Periòde_govèrn2= | Jorn_Naissença= [[18 d'octobre]] de [[1918]] | Luòc_Naissença= Chania, [[Creta]], [[Grècia]] | Maridat_amb= Marika Giannoukou | Profession= òme politic | Partit= ''Nea Demokratia'' }} '''Konstantinos Mitsotakis''' (n. [[1918]] – m. [[2017]]) òme politic grèc, foguèt primièr ministre de [[Grècia]] entre [[1990]] e [[1993]]. {{clr}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans= [[Xenofon Zolotas]]|aprèp=[[Andreas Papandreou]]|nom=[[Fichièr:Coat of arms of Greece.svg|60px]] <br /> [[Lista dels primièrs ministres de Grècia|Primièr ministre de Grècia]] <br /> [[11 d'abril]] de [[1990]] - [[13 d'octobre]] de [[1993]]}} {{ORDENA:Mitsotakis, Konstantinos}} [[Categoria:Primièr ministre de Grècia|Mitsotakis, Konstantinos]] [[Categoria:Naissença en 1918|Mitsotakis, Konstantinos]] [[Categoria:Decès en 2017]] b48qzuual38yvn20v4mz2mac01ztaoe 0 58982 2510462 2381152 2026-10-10T09:17:56Z Kontributor 2K 52367 2510462 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Gascon}}{{omon|Cassanha}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Cassanha | nom2 = ''Cassaigne'' | imatge = Chateau_cassaigne.JPG | descripcion = La glèisa e lo castèth de Cassanha. | lògo = cap | escut = Blason ville fr Cassaigne (Gers).svg | escais = | ist = {{Gasconha}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | departament = {{Gers}} | arrondiment = [[Arrondiment de Condòm|Condòm]] | canton = Armanhac-Tenarèsa ([[Canton de Condòm|Condòm]]) | insee = 32075 | sitweb = | cp = 32100 | cònsol = Sophie Pujos | mandat = [[2022]]-[[2026]] | intercom = [[Comunautat de comunas de la Tenarèsa|CC de la Tenarèsa]] | gentilici = Cassagnais, Cassagnaise (en [[francés]]) | latitud = 43.9088888889 | longitud = 0.336666666667 | alt mini = 74 | alt mej = 104 | alt maxi = 168 | km² = 8.58 |}} '''Cassanha'''<ref>{{CGGèrs}}</ref>{{RepTopMP}} (''Cassaigne'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascoa]] d'[[Occitània]] situada dens lo [[departaments franceses|departament]] de [[Gers (departament)|Gers]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== <mapframe zoom=12 latitude=43.908889 longitude=0.336667 height=450 width=550 align=center text="Comunas a l'entorn" > [{ "type": "ExternalData", "service": "geoline", "ids": "Q988073", "properties": { "fill": "#fc3", "stroke": "#ff1010" }}] </mapframe> ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Cassanha'' que veng deu latin ''cassanea'', « ancian provençau » ''cassanha'', emplegat dens un sens collectiu, derivat de ''cassanum'' « casse »<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 152, a ''Cassagnabère-T'' </ref>.</br> Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Cassanha'' que veng de l'occitan ''cassanha'' « bòsc de casses », format deu gallic ''*cassano'' e deu sufixe « romanic » (---> latin) ''-ea''<ref>Ernest Nègre, ''Toponymie générale de la France'', 1990-98, vol. I, p. 269, par. 3979</ref>. == Istòria == == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=32075 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= noveme de [[2022]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Sophie Pujos |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= agost de 2022 (demission) |Identitat = Henri Boué |Partit= divèrs esquèrra |Qualitat= retirat Foncion Publica}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat=Bernard Rozès|Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= abans [[1995]] |Fin=2001 |Identitat= André Casabonne |Partit= divèrs dreta |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=32075 |1793=480 |1800=429 |1806=377 |1821=404 |1831=380 |1836= |1841=489 |1846=502 |1851=469 |1856=472 |1861=456 |1866=430 |1872=400 |1876=390 |1881=421 |1886=407 |1891=316 |1896=341 |1901=289 |1906=300 |1911=281 |1921=265 |1926=250 |1931=260 |1936=255 |1946=246 |1954=244 |1962=210 |1968=202 |1975=172 |1982=169 |1990=201 |1999=186 |2005=185 |2006=190 |2007=198 |2008=205 |2009=211 |cassini=7023 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr32|0}} la populacion qu'èra de {{popfr32|075}} abitants e la densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr32|075}}/8.58) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == Lo castèth de Cassanha. == Personalitats ligadas amb la comuna == ==Véser tanben == * [[Comunas de Gers]] ==Ligams extèrnes== * [https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM32075-cassaigne Cassanha suu site de l'Insee] == Nòtas e referéncias == <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas de Gers}} [[Categoria:Comuna de Gers]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] egxylwbsag7fnhqmn4qrk1yazwxrjce 0 74862 2510412 2215440 2026-10-09T13:42:20Z Kontributor 2K 52367 2510412 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nom2=Any-Martin-Rieux | nomcomuna =Any-Martin-Rieux | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut=Blason ville fr Any-Martin-Rieux (Aisne).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Vervins|Vervins]] | canton=[[Canton d'Aubenton|Aubenton]] | cp=02500 | insee =02020 | cònsol =Prince Maillard | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = |alt mej= |longitud=4.22166666667 |latitud=49.8819444444 | alt mini =197 | alt maxi =266 | km² =17.73 }} '''Any-Martin-Rieux''' es una comuna [[França|francesa]] del departament d'[[Aisne (departament)|Aisne]] e de la region de [[Picardia]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} Villatge del anciana Thi&eacute;rache, bastit sus la pr&egrave;s d'un ruisseau, a 65 quilom&egrave;tres al n&ograve;rd de la vila de Laon e 25 quilom&egrave;tres de la pichona vila de Vervins. {{Original|fr}} Village de l'ancienne Thiérache, bâti sur le bord d'un ruisseau, à 65 kilomètres au nord de la ville de Laon et 25 kilomètres de la petite ville de Vervins. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Any-Martin-Rieux]]'''Any-Martin-Rieux'''}} {{Image label|x=0.728253763448|y=0.505859350993|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 184 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fligny]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.35227438032|y=0.342254342047|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 364 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Watigny]] (3,0km)}}}} {{Image label|x=0.788677827865|y=0.702793565265|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 60 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Auge (Ardenas)|Auge]] (4,3km)}}}} {{Image label|x=0.800164697736|y=0.3060176137|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1292 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Signy-le-Petit]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.532566242143|y=0.153092585593|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 358 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Neuville-aux-Joûtes]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.898536218583|y=0.604269820263|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 143 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Tarzy]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.68250125007|y=0.881237694908|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 89 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bossus-lès-Rumigny]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.370511470905|y=0.906652065326|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 703 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Aubenton]] (5,5km)}}}} {{Image label|x=0.15356788382|y=0.766803066528|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 158 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Leuze (Aisne)|Leuze]] (5,8km)}}}} {{Image label|x=0.432449894997|y=0.964408221665|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 75 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Logny-lès-Aubenton]] (5,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} ''An'' o ''Anies'' (Martin-Rieux), ''Aneia'' en 646, ''Ania'' en 1218, antany de la g&eacute;n&eacute;ralit&eacute; de la vila de Soissons, de las bailliage e eleccion de la pichona vila de Guise, dioc&egrave;se de Laon, u&egrave;i del costat de Aubenton, arrondissement de Vervins, dioc&egrave;se de Soissons. ''Patron :'' St M&eacute;dard. An &egrave;ra antany &ccedil;&ograve; cap de-lu&ograve;c d'una ch&acirc;tellenie. A fach mencion d'aquel villatge en los miracles de St Thierry, #que demorava en la {{s-|<!-- --><!-- --><strong class="error">Error d'expression : caract&egrave;r de ponctuation &laquo;  &raquo; pas reconegut</strong><!-- -->|e}}. I es nomenat "villa" e indicat coss&iacute; en se trobant mes al mi&egrave;g del b&ograve;sc de Thi&eacute;rache a {{la s-|<!-- --><!-- --><strong class="error">Error d'expression : caract&egrave;r de ponctuation &laquo;  &raquo; pas reconegut</strong><!-- -->|e}}. An &egrave;ra la proprietat de Irmine, filha de [[Dagobert II]], rei de Fran&ccedil;a, #lo que lo #donar en l'an 676 al abbaye de O&ecirc;ren, de Tr&egrave;ves, pel rem&egrave;de de la si&aacute; arma e aquela de lo sieu esp&oacute;s, lo comte Herman. Los abb&eacute;s de St-Laurent de Joinville possedissi&aacute;n antany a An un franc aleu, lo un dels mai ancians del reialme, dicha-se Manuscrit<ref>: La Thi&eacute;rache en l'ist&ograve;ria, sort&egrave;m de l'ombra, P&eacute;rin. Bruno</ref>. {{Original|fr}} ''Any'' ou ''Anies'' (Martin-Rieux), ''Aneia'' en 646, ''Ania'' en 1218, autrefois de la généralité de la ville de Soissons, des bailliage et élection de la petite ville de Guise, diocèse de Laon, aujourd'hui du canton d'Aubenton, arrondissement de Vervins, diocèse de Soissons. ''Patron :'' St Médard. Any était autrefois le chef-lieu d'une châtellenie. Il est fait mention de ce village dans les miracles de St Thierry, qui vivait au {{s-|<!-- --><!-- --><strong class="error">Erreur d’expression : caractère de ponctuation «  » non reconnu</strong><!-- -->|e}}. Il y est nommé "villa" et indiqué comme se trouvant placé au milieu de la forêt de Thiérache au {{s-|<!-- --><!-- --><strong class="error">Erreur d’expression : caractère de ponctuation «  » non reconnu</strong><!-- -->|e}}. Any était la propriété d'Irmine, fille de [[Dagobert II]], roi de France, laquelle le donna en l'année 676 à l'abbaye d'Oêren, de Trèves, pour le remède de son âme et celle de son époux, le comte Herman. Les abbés de St-Laurent de Joinville possédaient autrefois à Any un franc aleu, l'un des plus anciens du royaume, dit-on<ref>Manuscrit : La Thiérache dans l'histoire, sortons de l'ombre, Périn. Bruno</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=02020 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Prince Maillard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=02020 |1793=750 |1800=826 |1806=859 |1821=816 |1831=986 |1836=1027 |1841=1066 |1846=1083 |1851=1078 |1856=1003 |1861=1053 |1866=1054 |1872=1009 |1876=1061 |1881=1044 |1886=968 |1891=943 |1896=902 |1901=896 |1906=817 |1911=813 |1921=718 |1926=765 |1931=711 |1936=708 |1946=680 |1954=701 |1962=693 |1968=631 |1975=559 |1982=498 |1990=525 |1999=505 |2004= |2005=506 |2006=509 |2007= 510 |2008=499 |2009=487 |cassini=983 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Arrondiment de Vervins|Vervins}} {{Comunas de| insee =02020 }} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna de Arrondiment de Vervins|Vervins]] [[Categoria:Comuna d'Aisne]] seb6nzud8ozu95f8opxufdgfj5jddn2 0 83909 2510461 2185008 2026-10-10T09:08:38Z Kontributor 2K 52367 2510461 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Chauvency-le-Château | nomcomuna2= | imatge= FR-55-Chauvency-le-Ch__teau.jpg | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Chauvency-le-Château (Meuse).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Verdun|Verdun]] | canton= [[Canton de Montmédy|Montmédy]] | insee = 55109 | sitweb= | cp = 55600 | cònsol = Claude Lallemand | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 5.3106 | latitud= 49.5197 | alt mini = 172 | alt mej = | alt maxi = 327 | km² = 8.82 }} '''Chauvency-le-Château''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Mòsa (departament)|Mòsa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Grand Èst]]. ==Geografia== {{...}} ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Chauvency-le-Château]]'''Chauvency-le-Château'''}} {{Image label|x=0.449422608144|y=0.384653246021|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 242 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chauvency-Saint-Hubert]] (1,8km)}}}} {{Image label|x=0.6533426773|y=0.596936092116|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 99 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vigneul-sous-Montmédy]] (2,1km)}}}} {{Image label|x=0.455971349735|y=0.727404132562|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 149 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Quincy-Landzécourt]] (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.750816234669|y=0.440843201466|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 141 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Thonne-les-Près]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.267494414136|y=0.525019222486|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 169 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Brouennes]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.840927055529|y=0.500064575975|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2263 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montmédy]] (4,3km)}}}} {{Image label|x=0.648656988157|y=0.844480335279|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 90 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Han-lès-Juvigny]] (4,6km)}}}} {{Image label|x=0.29599574965|y=0.195207099138|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 65 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bièvres (Ardenas)|Bièvres]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.827717652642|y=0.213269089778|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 142 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Thonnelle]] (5,5km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} En [[1285]], lo comte de [[Comtat de Chiny|Chiny]], [[Louis V de Chiny|Louis de Looz]], establit a [[Montmédy]], e lo sieu fraire, Gérard de Looz, senhor de Chauvency, n'organizan de somptueuses festivités e i convidan per joutes e per un tournoi mai de {{nombre|500|chevaliers}}, venguts de Alsace, de Lorraine, dels marges del lac Léman o de las ribas de la mar del Nòrd, e meteis de Angleterre ! Los [[Ostal de Luxemborg|Luxemborg]], [[Florent d'Enaut]], [[Philippe de Chiéti]] (fils de [[#Jaire de Dampierre]], comte de [[comtat de Flandre|Flandre]]), los [[Salm-en-Vòges|Salm]] e [[Blâmont]], los [[Ostal de Aspremont Lynden|Âpremont]] (de [[Apremont-lo-Bòsc]] e de [[Dun-sus-Meuse]]), [[Briey (Meurthe e Mosèla)|Briey]], [[Esch-sus-Segura]] e [[Hattstatt]] ne son los principals eròis... Als costats dels [[Bergues]], [[Bazentin]], [[Lallaing|Lalaing]], [[Haussy]], [[Hondschoote]], [[Linha (familha)]], [[Fléchin]], [[Baissy]] de [[Bachy]] (?) O [[Béchy]] (?), [[Montigny-En-Ostrevent]], [[Auberchicourt]], [[Faucogney]], [[Annegray]] (de [[La Voivre (Anautita-Sa&ocirc;ne)|La Voivre]]), [[Saint-Rémy]], [[Ronchamp]], [[Oiselay]], [[Moncley]], del [[comte de Sancerre]], [[Prega]] (de [[La Fermetat]]) senhor de [[Buzan&ccedil;ais]], [[Grailly]] de [[Grilly]], [[Bergheim]], [[Familha de Linange|Linange]] o ''Leiningen'', [[Munsheim]] de [[Monsheim]], [[Escuelhètz-Castell]], [[Creu&euml;]], [[Adornes]], Thil (separacion de [[Azannes-et-Soumazannes]]), de Muraut-Merauvaux près de [[Damvillers]] o de [[Mont-Villers]], de Cuminières o [[Cumières (Marna)|Cumières]], #Jaire de Neuville (de [[Champneuville]] ?), Geoffroi De [[Neuville-sus-Ornain]], [[Chardogne]], [[Rosières-a las-Salines|Rosières]], [[Amance]], [[Bauffremont]], [[Removille]], [[Maizey]], [[Sierck]] de [[Sierck-las-Bains]], [[Gevigni]] o Gviwini de [[Juvigny-sus-Loison]], [[Watronville]] e tant d'autras... [[Jacques Bretel]] conta aquelas fèstas brilhantas ont se jògue, joute, rime, beu, canta, dança e riu, en un reportatge fòrça poétique (ont an descrich de nombrós [[Blasonnement|blasons]] en lo tèxt o los [[Miniature (enluminure)|miniatures]]) : [[Lo Tournoi de Chauvency]]. Los manuscrits de [[Mos]], de [[Oxford]]<ref>MS Oxford, [[Bibliotèca Bodléienne|Bodl.]] Do&ccedil; 308</ref> e de [[Rems]] conserven aquel preciós testimoniatge. Aqueles tèxtes en ancià francés del treizième sègle an #èsser tradusits intégralement en francés modèrn l'an 1997. Aquela traduccion, calquée sus l' originala, imita los vèrses octosyllabiques e rimés, ne conserva lo ritme e la cadence, ne restituissi l'art de las formulas e tota la poesia originelle. En 1490, s'es produsit un eveniment fòrça mens espectacular que lo tournoi mas plan de coneguts istorians perque i aguèt contat en detalh per #çò qu'en #èsser lo principal protagoniste. N'efièch, [[Philippe de Vigneulles]], chroniqueur messin de renom, i aguèt trach a Mètz amb lo sieu paire lo {{nobr|3 de novembre}} 1490 e empresonat dins lo castèl de Chauvency pendent catorze mes. A contat en long e n'ample aquela mésaventure en la siá Cronica e en lo sieu Periodic. Aqueles dos relats complémentaires son fòrça interessantes en mai d'un títol. Ofrisson n'efièch un testimoniatge extraordinari sus la mœurs de l'epòca tant per çò qu'es de cèrtas formas de criminalité #que maints usatges de la vida jornalièra. En fach, de Vigneulles pas vacil·la pas a entretallar lo sieu relat de notations mai o mens longas en relacion amb los eveniments #que se son produsits a Mètz o en un autre luòc pendent lo sieu incarcération, sustot la traïson de Texans de Landremont #que voliá liurar Mètz al pòrti de Lorraine. Aqueles tèxtes #que se podiá pas trobar #que ne ancià francés en l'edicion venguda escassa de Charles Bruneau an #èsser reeditats en francés modèrn l'an 2002 a las edicions de la Joyeuserie sises a Dampicourt a Belgica jol títol « I aviá la cœur entre doas pèiras », frasa de l'autor #qu'exprimís aital la siá angoisha de presoèr. {{Original|fr}} En [[1285]], le comte de [[Comté de Chiny|Chiny]], [[Louis V de Chiny|Louis de Looz]], établi à [[Montmédy]], et son frère, Gérard de Looz, seigneur de Chauvency, organisent de somptueuses festivités et y invitent pour des joutes et pour un tournoi plus de {{nombre|500|chevaliers}}, venus d’Alsace, de Lorraine, des rives du lac Léman ou des rivages de la mer du Nòrd, et même d’Angleterre ! Les [[Maison de Luxembourg|Luxembourg]], [[Florent de Hainaut]], [[Philippe de Chiéti]] (fils de [[Gui de Dampierre]], comte de [[comté de Flandre|Flandre]]), les [[Salm-en-Vosges|Salm]] et [[Blâmont]], les [[Maison d'Aspremont Lynden|Âpremont]] (d'[[Apremont-la-Forêt]] et de [[Dun-sur-Meuse]]), [[Briey (Meurthe e Mosèla)|Briey]], [[Esch-sur-Sûre]] et [[Hattstatt]] en sont les principaux héros... aux côtés des [[Bergues]], [[Bazentin]], [[Lallaing|Lalaing]], [[Haussy]], [[Hondschoote]], [[Ligne (famille)]], [[Fléchin]], [[Baissy]] de [[Bachy]] (?) ou [[Béchy]] (?), [[Montigny-en-Ostrevent]], [[Auberchicourt]], [[Faucogney]], [[Annegray]] (de [[La Voivre (Nauta Sòna)|La Voivre]]), [[Saint-Rémy]], [[Ronchamp]], [[Oiselay]], [[Moncley]], du [[comte de Sancerre]], [[Prie]] (de [[La Fermeté]]) seigneur de [[Buzançais]], [[Grailly]] de [[Grilly]], [[Bergheim]], [[Famille de Linange|Linange]] ou ''Leiningen'', [[Munsheim]] de [[Monsheim]], [[Trie-Château]], [[Creuë]], [[Ornes]], Thil (écart d'[[Azannes-et-Soumazannes]]), de Muraut-Merauvaux près de [[Damvillers]] ou de [[Mont-Villers]], de Cuminières ou [[Cumières (Marna)|Cumières]], Gui de Neuville (de [[Champneuville]] ?), Geoffroi de [[Neuville-sur-Ornain]], [[Chardogne]], [[Rosières-aux-Salines|Rosières]], [[Amance]], [[Bauffremont]], [[Removille]], [[Maizey]], [[Sierck]] de [[Sierck-les-Bains]], [[Gevigni]] ou Gviwini de [[Juvigny-sur-Loison]], [[Watronville]] et tant d'autres... [[Jacques Bretel]] raconte ces fêtes brillantes où l'on joue, joute, rime, boit, chante, danse et rit, dans un reportage très poétique (où sont décrits de nombreux [[Blasonnement|blasons]] dans le texte ou les [[Miniature (enluminure)|miniatures]]) : [[Le Tournoi de Chauvency]]. Les manuscrits de [[Mons]], d'[[Oxford]]<ref>MS Oxford, [[Bibliothèque Bodléienne|Bodl.]] Douce 308</ref> et de [[Reims]] conservent ce précieux témoignage. Ces textes en ancien français du treizième siècle ont été traduits intégralement en français moderne en 1997. Cette traduction, calquée sur l'originale, imite les vers octosyllabiques et rimés, en conserve le rythme et la cadence, en restitue l'art des formules et toute la poésie originelle. En 1490, s’est produit un événement beaucoup moins spectaculaire que le tournoi mais bien connu des historiens car il fut raconté en détail par celui qui en fut le principal protagoniste. En effet, [[Philippe de Vigneulles]], chroniqueur messin de renom, fut enlevé à Metz avec son père le {{nobr|3 novembre}} 1490 et emprisonné au château de Chauvency durant quatorze mois. Il a raconté en long et en large cette mésaventure dans sa Chronique et dans son Journal. Ces deux récits complémentaires sont très intéressants à plus d’un titre. Ils offrent en effet un témoignage extraordinaire sur les mœurs de l'époque tant en ce qui concerne certaines formes de criminalité que maints usages de la vie quotidienne. De fait, de Vigneulles n’hésite pas à entrecouper son récit de notations plus ou moins longues concernant les événements qui se sont produits à Metz ou ailleurs durant son incarcération, notamment la trahison de Jean de Landremont qui voulait livrer Metz au duc de Lorraine. Ces textes qu’on ne pouvait trouver qu’en ancien français dans l’édition devenue rare de Charles Bruneau ont été réédités en français moderne en 2002 aux éditions de la Joyeuserie sises à Dampicourt en Belgique sous le titre « J’avais le cœur entre deux pierres », phrase de l’auteur qui exprime ainsi son angoisse de prisonnier. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 55109 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Claude Lallemand|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 55109 |1793=429 |1800=475 |1806=502 |1821=518 |1831=592 |1836=613 |1841=603 |1846=615 |1851=606 |1856=597 |1861=680 |1866=698 |1872=671 |1876=616 |1881=597 |1886=616 |1891=564 |1896=512 |1901=512 |1906=484 |1911=474 |1921=428 |1926=415 |1931=418 |1936=438 |1946=421 |1954=386 |1962=350 |1968=327 |1975=305 |1982=298 |1990=254 |1999=243 |2004= |2005= |2006=248 |2007= 247 |2008=255 |2009=262 |cassini=8963 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 55109 }} [[Categoria:Comuna de Mòsa]] g8hsonzvm5z85gdrgt0n1m0bmaysk3u 0 94155 2510414 2208442 2026-10-09T13:48:25Z Kontributor 2K 52367 2510414 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Posanges | nomcomuna2=Posanges | imatge= Le chateau de Posanges.png | descripcion= Le château de Posanges | lògo= | escut= Blason ville fr Posanges (Côte-d'Or).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Montbard|Montbard]] | canton= [[Canton de Vitteaux|Vitteaux]] | insee = 21498 | sitweb= | cp = 21350 | cònsol = Jean-Paul Charlut | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 4.52666666667 | latitud= 47.4194444444 | alt mini = 290 | alt mej = | alt maxi = 496 | km² = 5.80 }} '''Posanges''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Còsta d'Aur]] e la [[regions francesas|region]] de [[Borgonha (region)|Borgonha]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Posanges]]'''Posanges'''}} {{Image label|x=0.601721919412|y=0.658246441496|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1098 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vitteaux]] (2,3km)}}}} {{Image label|x=0.372234295954|y=0.651225964387|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 92 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Marcilly-et-Dracy]] (2,6km)}}}} {{Image label|x=0.711998719789|y=0.378243912245|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 74 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Dampierre-en-Montagne]] (3,0km)}}}} {{Image label|x=0.357701702866|y=0.270512593155|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 123 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Arnay-sous-Vitteaux]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.551877030151|y=0.820004159983|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 26 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vesvres]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.457511669157|y=0.185348324575|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 29 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villeferry]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.851382954662|y=0.674550766111|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 85 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Massingy-lès-Vitteaux]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.156181129336|y=0.63438995179|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 36 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Velogny]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.412603909671|y=0.114755524734|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 26 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Brain (Còsta d'Aur)|Brain]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.683471561204|y=0.901449350768|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 30 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Boussey]] (5,5km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 21498 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Paul Charlut|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 21498 |1793=240 |1800=242 |1806=244 |1821=245 |1831=245 |1836=241 |1841=226 |1846=230 |1851=233 |1856=190 |1861=201 |1866=194 |1872=169 |1876=176 |1881=162 |1886=161 |1891=174 |1896=141 |1901=143 |1906=123 |1911=120 |1921=107 |1926=102 |1931=109 |1936=81 |1946=79 |1954=77 |1962=69 |1968=78 |1975=68 |1982=49 |1990=54 |1999=45 |2004= |2005= |2006=58 |2007= 60 |2008=63 |2009=66 |cassini=27692 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 21498 }} [[Categoria:Comuna de Còsta d'Aur]] swf8c06c6xs9rzscbw2nzng0o8ohj0i 0 96595 2510411 2184801 2026-10-09T13:27:55Z Kontributor 2K 52367 2510411 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna=Buxières-lès-Clefmont | nomcomuna2=Buxières-lès-Clefmont | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Buxières-lès-Clefmont (Haute-Marne).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment=[[Arrondiment de Chaumont|Chaumont]] | canton=[[Canton de Clefmont]] | insee =52085 | sitweb= | cp =52240 | cònsol =Robert Magiron | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | longitud=5.46111111111 | latitud=48.095 | alt mini = | alt mej = | alt maxi = | km² =5.92 }} '''Buxières-lès-Clefmont''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Marna]] e la [[regions francesas|region]] de [[Champanha-Ardena]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Buxières-lès-Clefmont]]'''Buxières-lès-Clefmont'''}} {{Image label|x=0.392025987654|y=0.508629619364|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 23 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cuves (Nauta Marna)|Cuves]] (1,6km)}}}} {{Image label|x=0.643868429872|y=0.480946656539|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 49 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Perrusse]] (1,7km)}}}} {{Image label|x=0.388331336353|y=0.684683855249|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 77 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ninville]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.261529749113|y=0.391486609904|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 69 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mennouveaux]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.786349193571|y=0.664823202247|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 79 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Daillecourt]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.830038445209|y=0.494282910814|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 208 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Clefmont]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.409471669267|y=0.20169542236|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 81 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Longchamp (Nauta Marna)|Longchamp]] (4,1km)}}}} {{Image label|x=0.675018958656|y=0.797149158278|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 84 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Noyers (Nauta Marna)|Noyers]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.87586366713|y=0.37209634079|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 100 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Audeloncourt]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.305617330345|y=0.150597794944|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 127 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Millières (Nauta Marna)|Millières]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.674314665752|y=0.943708582293|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 77 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rangecourt]] (5,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=52085 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Robert Magiron|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=52085 |1793=190 |1800=180 |1806=181 |1821=182 |1831=219 |1836=205 |1841=216 |1846=219 |1851=212 |1856=207 |1861=203 |1866=201 |1872=197 |1876=191 |1881=189 |1886=162 |1891=153 |1896=150 |1901=134 |1906=129 |1911=111 |1921=97 |1926=92 |1931=72 |1936=54 |1946=43 |1954=51 |1962=46 |1968=37 |1975=23 |1982=25 |1990=16 |1999=18 |2004= |2005= |2006=23 |2007= 23 |2008=23 |2009=23 |cassini=6445 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =52085 }} [[Categoria:Comuna de la Nauta Marna]] p5f4wxc21osob57bvs62aer4oyr2hxo 0 101363 2510416 2221093 2026-10-09T13:54:43Z Kontributor 2K 52367 2510416 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Pougy | nomcomuna2= Pougy | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Pougy (Aube).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Troyes|Troyes]] | canton= [[Canton de Ramerupt|Ramerupt]] | insee = 10300 | sitweb= | cp = 10240 | cònsol = M. Didier Poncelet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 4.3569 | latitud= 48.4478 | alt mini = | alt mej = | alt maxi = | km² = 8.96 }} '''Pougy''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Auba (departament)|Auba]] e la [[regions francesas|region]] de [[Champanha-Ardena]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Pougy]]'''Pougy'''}} {{Image label|x=0.483933883117|y=0.474873264492|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 45 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Verricourt]] (0,6km)}}}} {{Image label|x=0.670693449305|y=0.466667173101|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 67 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Magnicourt]] (2,0km)}}}} {{Image label|x=0.692978466458|y=0.622042805861|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 112 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Molins-sur-Aube]] (2,7km)}}}} {{Image label|x=0.594865912163|y=0.296700029639|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 87 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Brillecourt]] (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.428539533815|y=0.284774191937|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 184 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Coclois]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.583577206535|y=0.862110180138|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 394 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Val-d'Auzon]] (4,6km)}}}} {{Image label|x=0.820726022984|y=0.290854714009|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 112 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Aulnay (Auba)|Aulnay]] (4,8km)}}}} {{Image label|x=0.862406515576|y=0.680374003269|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 355 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lesmont]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.130033821669|y=0.500171023942|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 149 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Avant-lès-Ramerupt]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.144848456174|y=0.652732890758|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 126 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Longsols]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.935688504064|y=0.533944926622|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 140 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chalette-sur-Voire]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.531026533206|y=0.0429732590755|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 65 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Dommartin-le-Coq]] (5,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 10300 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= M. Didier Poncelet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 10300 |1793=549 |1800=578 |1806=507 |1821=593 |1831=632 |1836=636 |1841=605 |1846=590 |1851=570 |1856=574 |1861=567 |1866=550 |1872=538 |1876=558 |1881=535 |1886=513 |1891=517 |1896=485 |1901=475 |1906=467 |1911=431 |1921=415 |1926=354 |1931=321 |1936=305 |1946=297 |1954=286 |1962=278 |1968=261 |1975=238 |1982=242 |1990=213 |1999=245 |2004= |2005= |2006=269 |2007= 272 |2008=274 |2009=275 |cassini=27731 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 10300 }} [[Categoria:Comuna d'Auba]] hc6n7vuc6b93hr7bncj76w5qnxp9995 0 105884 2510463 2391572 2026-10-10T09:25:18Z Kontributor 2K 52367 2510463 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna=Bècgny | nomcomuna2=Becquigny | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Becquigny (Somme).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Montdidier|Montdidier]] | canton= [[Canton de Montdidier|Montdidier]] | insee = 80074 | sitweb= | cp = 80500 | cònsol = Denis Soufflet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 2.6239 | latitud= 49.6964 | alt mini = 50 | alt mej = | alt maxi = 107 | km² = 6.04 }} '''Bècgny''' en [[picard]] (''Becquigny'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Sòma (departament)|Somme]] e la [[regions francesas|region]] de [[Picardia (region)|Picardia]]. ==Geografia== Becquigny Es un pichon vilatge situat sul marge esquèrre de la [[Avre (riu)|Avre]], al nòrd-es de [[Montdidier (Ordena)|Montdidier]]. Becquigny est un petit village situé sur la rive gauche de l'[[Avre (rivière)|Avre]], au nord-est de [[Montdidier (Somme)|Montdidier]]. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Becquigny]]'''Becquigny'''}} {{Image label|x=0.741404193531|y=0.474892522247|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 118 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Warsy]] (1,9km)}}}} {{Image label|x=0.304075621179|y=0.342560200627|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 494 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Davenescourt]] (2,3km)}}}} {{Image label|x=0.231033765229|y=0.653100048695|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 142 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fignières]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.849092496481|y=0.453131207136|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 260 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Guerbigny]] (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.139238712598|y=0.407661167934|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 72 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Boussicourt]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.506746013763|y=0.955288256911|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 373 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ételfay]] (3,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== * Dels registres arch&eacute;ologiques an permeses de metre a jorn dels substructions gallo-romaines. * Lo pòble, citat per las primièras fes l'an 1119, #èsser reconstruit après una destruccion l'an 1163. Aperteni&aacute; al Abbaye Santa-Corneille de [[Compenha]], e la familha de Roye n'èra los senhors. Lo vilatge a conegut una pres&eacute;ncia templière. * Becquigny A patit los estralls de la [[Primièra Guèrra mondiala]]. * Des fouilles archéologiques ont permis de mettre au jour des substructions gallo-romaines. * Le village, cité pour la première fois en 1119, fut reconstruit après une destruction en 1163. Il appartenait à l'Abbaye Sainte-Corneille de [[Compiègne]], et la famille de Roye en était les seigneurs. Le village a connu une présence templière. * Becquigny a subi les ravages de la [[Première Guerre mondiale]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 80074 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Denis Soufflet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 80074 |1793=246 |1800=165 |1806=266 |1821=292 |1831=283 |1836=291 |1841=274 |1846=286 |1851=283 |1856=249 |1861=249 |1866=235 |1872=217 |1876=225 |1881=212 |1886=189 |1891=177 |1896=163 |1901=137 |1906=169 |1911=189 |1921=137 |1926=156 |1931=147 |1936=155 |1946=132 |1954=154 |1962=141 |1968=142 |1975=105 |1982=103 |1990=97 |1999=99 |2004= |2005= |2006=104 |2007=105 |2008=107 |2009=102 |cassini=3388 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de Sòma}} [[Categoria:Comuna de Sòma]] o0oo2qx8wgv2fs86ieq5482qd76qnc3 0 106493 2510418 2391340 2026-10-09T14:41:28Z Kontributor 2K 52367 2510418 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Saint-Léger-lès-Authie | nomcomuna2=Saint-Léger-lès-Authie | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason Saint-Léger-lès-Authie.svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment d'Amiens|Amiens]] | canton= [[Canton d'Acheux-en-Amiénois|Acheux-en-Amiénois]] | insee = 80705 | sitweb= | cp = 80560 | cònsol = Jean-Marie Guenez | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 2.5131 | latitud= 50.1269 | alt mini = 87 | alt mej = | alt maxi = 157 | km² = 4.29 }} '''Saint-Léger-lès-Authie''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Sòma (departament)|Somme]] e la [[regions francesas|region]] de [[Picardia (region)|Picardia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Léger-lès-Authie]]'''Saint-Léger-lès-Authie'''}} {{Image label|x=0.674078990456|y=0.399406122902|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 129 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Couin]] (1,6km)}}}} {{Image label|x=0.335069959138|y=0.586776471421|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 274 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Authie (Somme)|Authie]] (1,7km)}}}} {{Image label|x=0.839053077934|y=0.457780449828|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 47 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Coigneux]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.607810048333|y=0.134029060747|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 162 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Hénu]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.767447374541|y=0.802915716842|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 144 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bus-lès-Artois]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.339910331515|y=0.13618290533|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 810 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pas-en-Artois]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.153063124243|y=0.289545796477|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 126 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Famechon (Pas de Calais)|Famechon]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.431339479802|y=0.936761016377|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 263 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Louvencourt]] (3,7km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 80705 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean-Marie Guenez|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 80705 |1793=258 |1800=242 |1806=248 |1821=255 |1831=280 |1836=262 |1841=267 |1846=250 |1851=266 |1856=284 |1861=261 |1866=251 |1872=250 |1876=236 |1881=187 |1886=162 |1891=159 |1896=167 |1901=147 |1906=139 |1911=116 |1921=117 |1926=125 |1931=107 |1936=108 |1946=113 |1954=127 |1962=113 |1968=102 |1975=88 |1982=82 |1990=92 |1999=98 |2004= |2005= |2006=90 |2007=90 |2008=90 |2009=90 |cassini=32948 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ===Bibliografia=== ===Articles connèxes=== ===Ligams extèrnes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group=N/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Portal Comunas}} {{Comunas de Sòma}} [[Categoria:Comuna de Sòma]] nsl501z7c9yvez4bw9bsbc94rvyuoah 0 107098 2510439 2510235 2026-10-09T19:32:06Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, toponimia, etc 2510439 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sarmur | nom2 = ''Sermur'' | imatge = Sermur Tour.jpg | descripcion = La tor de Sermur. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Ausança|Ausança]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23171 | cònsol = Pierre Faucher | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 45.9761111111 | longitud = 2.43194444444 | alt mini = 607 | alt maxi = 725 | km² = 19.50 |}} '''Sermur''' o '''Sarmur''' (''Sermur'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23171.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sarmur | nòrd = [[Bussiera Novela]] | nòrd-èst = [[Lo Compàs]] | èst = [[Brossa (Cruesa)|Brossa]] | sud-èst = [[Lion las Monjas]] | sud = | sud-oèst = [[Mautas]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Luperçac|Libarçac]] }} ==Toponimia== Las atestacions istoricas son ''Castellania Sermurii'' (chastelaniá de Sermur) en 1231, ''de Sinemuro'' en 1250, ''castrum de Sermurio'' en 1375, ''Semur'', ''Sermur'' en 1522, etc. La prononciacion es / sar'mu / (''-r'' mut [per dissimilacion]). Lo nom es format de la racina ''*ser-'' e dau latin ''murus'' « mur, paret, barri » <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 209</ref>. </br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, quò's lo preindoeuropèu ''sin-'' « montanha » e lo latin ''murus''. Citan ''Sinemuro'', vars 545, per [[Semur-en-Auxois]], ''Senmurus'' en 879, per [[Semur-en-Brionnais]], ''Sinemurum'' en 518, per [[Semur-en-Vallon]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 652, a ''Semur''</ref>. La demonstracion es solida e la geografia de las atestacions es pusleu la dau celtic. Cf. ''sino-'' « liam, chadena » <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 274</ref>, que pòt aver un sens dins una fortificacion. == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23171 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= mai [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Pierre Faucher |Partit= |Qualitat= menaire }} {{Elegit |Debuta=[[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Brigitte Gerbe |Partit= sens|Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Brigitte Lenoir|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Geneviève Bouchet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee= 23171 |1793=792 |1800=650 |1806=683 |1821=777 |1831=786 |1836=856 |1841=886 |1846=895 |1851=910 |1856=867 |1861=816 |1866=818 |1872=784 |1876=774 |1881=754 |1886=735 |1891=698 |1896=708 |1901=731 |1906=669 |1911=578 |1921=503 |1926=423 |1931=386 |1936=400 |1946=345 |1954=319 |1962=276 |1968=238 |1975=209 |1982=155 |1990=139 |1999=128 |max=800 |cassini=36140 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|171}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|171}}/19.5) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> Église_Saint-Hilaire_de_Sermur.jpg|La gleisa Sent Alari. Le_puy_de_Dôme_depuis_Sermur.jpg|Veguda sus lo Puei de Doma. Sermur_vue_puy_de_Dôme.jpg Pigeonnier-chapelle_de_La_Chaze.jpg|Lo colombier-chapela. Village_de_Sermur.jpg|Lo vilatge. Route_Sermur.jpg|Entrada per l'oèst. Church_of_Sermur_(Creuse)_(flickruser1banaan).jpg|Veguda sus l'oest dempuei la tor. Sermur_croix.jpg|Crotz au pè de la tor, costat sud. Château_de_la_Combe_(Sermur).jpg|Chastiau de la Comba. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] q4eoyfterj86bw799jnpnde7ge2x33v 0 107204 2510451 2289896 2026-10-10T08:24:09Z Alaric 506 44932 nom local 2510451 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chambonchar | nom2 = ''Chambonchard'' | imatge = Chambonchard_Mairie.JPG | descripcion = La maison comuna. | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23046 | cònsol = Bernard Tourand | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.53666666667 | latitud = 46.1666666667 | alt mini = 310 | alt maxi = 518 | km² = 12.86 |}} '''Chambonchar''' <ref>''Chambon Char'', dau nom de Char (aiga), segon Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 60</ref> (''Chambonchard'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23046 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernard Tourand |Partit=sense etiqueta |Qualitat= agricultor retirat }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gérard Rouffet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23046 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|046}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] hrz8lwrp2r1adh6u3j9bj22ylzuuhfo 2510452 2510451 2026-10-10T08:25:44Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Chambonchard]] cap a [[Chambonchar]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada, de Char (aiga) 2510451 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chambonchar | nom2 = ''Chambonchard'' | imatge = Chambonchard_Mairie.JPG | descripcion = La maison comuna. | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23046 | cònsol = Bernard Tourand | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.53666666667 | latitud = 46.1666666667 | alt mini = 310 | alt maxi = 518 | km² = 12.86 |}} '''Chambonchar''' <ref>''Chambon Char'', dau nom de Char (aiga), segon Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 60</ref> (''Chambonchard'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23046 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernard Tourand |Partit=sense etiqueta |Qualitat= agricultor retirat }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gérard Rouffet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23046 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|046}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] hrz8lwrp2r1adh6u3j9bj22ylzuuhfo 0 107216 2510417 2510236 2026-10-09T14:13:01Z Alaric 506 44932 còssol 2026, perimètre del territòri, toponimia, etc 2510417 wikitext text/x-wiki {{omon|Ronhac}} {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ronhac | nom2 = ''Rougnat'' | imatge = Rougnat1.jpg | descripcion = La glèisa Sant Laurenç e monument aus mòrts. | lògo = | escut = Blason_ville_fr_Rougnat_86.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} | parçan = | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Ausança|Ausança]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23164 | cònsol = Christian Dionnet | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 46.0547222222 | longitud = 2.50194444444 | alt mini = 430 | alt maxi = 669 | km² = 41.01 |}} '''Ronhac''' (''Rougnat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23164.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Ronhac | nòrd = [[Fontanieras]] | nòrd-èst = | èst = [[Charoms|Charon]] | sud-èst = | sud = [[Ausança]] | sud-oèst = [[Bussiera Novela]], </br> [[Lo Compàs]] | oèst = [[Arfuelha Chastenh]] | nòrd-oèst = [[Retiarra]] }} ==Toponimia== [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing explican lo nom per un nom galloroman d'òme ''*Rutenius'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de personnes celtiques dans l'Épigraphie classique'', ed. Errance, 2007, p. </ref> , de ''Rutenus'', nom etnique <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 542, a ''Rognac''</ref>. </br> Ives Lavalada fornís de las fòrmas ancianas : ''Ruinac'' en 1106 e 1217, ''de Runiaco'' en 1158, ''Rugnac'' en 1249, ''Runhac'' au segle XIV, ''Ronhac'' en 1504. Quò's un nom de granda espleita galloromana. La proposicion de Dauzat e Rostaing menariá a ''*Rudenhac'' [''*Rodenhac'' en realitat : de ''Rŭtēni'', amb ''u'' brèu]. Donc vau mai partir de ''Runius'' + ''-acum'', que correspond milhor a la seria de las atestacions<ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 158</ref>, en ''-u-'' per las pus ancianas. I a tanben daus noms celtics ''Runa'', ''Runna'', ''Runnius'', ''Runus'' <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de personnes celtiques dans l'Épigraphie classique'', ed. Errance, 2007, p. 156</ref>, que, convenablament declinats, pòden fornir de las possibilitats. L'objeccion dau ''-d-'' eretier dau ''-t-'' de ''*Rutenius'' es pas absoluda : ''Rutenicu'' > ''Rodergue'' (atestat) > ''Rozergue'' vars 1172 > ''Roergue'' <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 680</ref>. Demòra pr'aquò lo problèma de las fòrmas pus ancianas en ''-u-'' que supausan un ''ū'' long. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23164 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christian Dionnet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= 2026 |Identitat= Pierre Désarménien |Partit= divèrs dreita |Qualitat= President de la [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània]] (2017-2021)}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Monique Bouchet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= 2001 |Identitat= Claude Fontvielle |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1977]] |Fin= 1989 |Identitat= Monique Bouchet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1977 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23164 |1793=1878 |1800=1816 |1806=1822 |1821=1824 |1831=2033 |1836=2199 |1841=2228 |1846=2250 |1851=2253 |1856=2193 |1861=2168 |1866=2166 |1872=2103 |1876=2098 |1881=2008 |1886=2063 |1891=2075 |1896=1983 |1901=1838 |1906=1809 |1911=1687 |1921=1520 |1926=1365 |1931=1270 |1936=1250 |1946=1068 |1954=961 |1962=896 |1968=856 |1975=764 |1982=676 |1990=631 |1999=541 |2005=545 |cassini=29790 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|164}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|164}}/41.01) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== <gallery> BD-Rougnat4.jpg BD-Rougnat3.jpg|Monument aus mòrts e gleisa en reconstruccion. BD-Rougnat6.jpg|Emplaçament funerari de la familha de Ligondès. BD-Rougnat5.jpg|Charriera màger. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ouz9xrgsvno3dbjgg96sez147nmne0p 0 107231 2510447 2292578 2026-10-10T07:17:42Z Alaric 506 44932 Lavalada 2510447 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Marchés}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sannac | nom2 = ''Sannat'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23167 | cònsol = Maryse Chaumeton | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.40833333333 | latitud = 46.1202777778 | alt mini = 356 | alt maxi = 584 | km² = 34 |}} '''Sannac''' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 207</ref> o ''Sanac''<ref>http://www.lemosin.net/23167.htm</ref> (''Sannat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Toponimia== * '''Sanac''' (atestacions ''de Sennaco'', en 1352, ''Sannac'', en 1357) vendriá dau nom gallic d'òme ''Senno'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 466</ref>, o dau nom latin d'òme ''Sacconius'', amb lo sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 581, a ''Saconin-et-Breuil''</ref>, latinizacion dau sufixe celtic ''-*acon''. Sannac es donc una anciana propietat gallo-romana. * '''Determinacion de la grafia : Sanac o Sannac ?''' : 1) la prononciacion modèrna deu èsser amb una ''n'' simpla; 2) se lo nom deriva de ''Senno'', la reduccion de la geminada es regulara, abans l'epòca occitana; 3) n'es pas entau dins lo cas de ''Sacconius'' + ''-acu(m)'' > ''*Sacnac'' > ''*Sanna(t)'' > ''*Sana(t)'' eventualament a epòca recenta; 4) se lo dobte persistís, la solucion pus simpla, ''Sanac'', es normalament adoptada (l'atestacion de 1357 fariá supausar pr'aquò, sense certitud, l'articulacion de doás ''n'' au sègle XIV). * '''Faiòla''' (nom occitan probable) ven del latin ''fagus'', «fai, fau», amb lo sufixe diminutiu ''-ola'', o autrament es un diminutiu de ''faia'' (''faja'', ''fageda'', ''faiet'', ''faget'', etc). * ''Sent Pardós'' (grafia oficiala ''Pardoux'' generalament utilizada en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], [[Marcha (Lemosin)|Marcha]] e [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]); ven del nom de Pardulphus, nom germanic ''Pard-wulf'' o ''Bard-wulf'', que correspond a un ermita garit miraculosament de la 'vuglessa, puèi que venguèt abat de [[Garait]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 621</ref> (658 - entre 737 e 743); a tombat sistematicament, en Occitània, dins l'atraccion de ''perdon'', adaptat en francés en ''Pardoux'', ''Perdon'', ''Pardon'', etc <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 247-248</ref>, çò que la preséncia d'una nasala finala permetriá de verificar, se lo parlar locau l'articula regularament quand n'i a una; se l'articula pas, la verificacion sembla impossibla. La grafia occitana autentica del nom ne'n depend (''Pardós'', amb ''-s'' finala, es probablament analogic). ==Istòria== Sannac annexèt ''Fayolle'' (nom francés, nom occitan benlèu ''Faiòla'', cf. [[La Fajòla]]) entre 1795 e 1800, puèi en 1836, ''Saint-Pardoux-le-Pauvre'' (nom francés) <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=35282</ref>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23167 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= octobre [[2009]] |Fin= 2020 |Identitat=Maryse Chaumeton |Partit=divèrs dreita |Qualitat=retirada }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= octobre de [[2009]] |Identitat= Bernard Rouchon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Henri Sauthon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23167 |1793=666 |1800=818 |1806=774 |1821=1116 |1831=1158 |1836=1772 |1841=1729 |1846=1631 |1851=1665 |1856=1620 |1861=1630 |1866=1565 |1872=1630 |1876=1615 |1881=1568 |1886=1501 |1891=1515 |1896=1445 |1901=1476 |1906=1464 |1911=1382 |1921=1178 |1926=1158 |1931=1104 |1936=1014 |1946=890 |1954=746 |1962=708 |1968=627 |1975=571 |1982=481 |1990=432 |1999=370 |2004= |2005= |2006=384 |2007= |2008=384 |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|167}} abitants. * Sanac annexèt ''Fayolle'' (nom francés, nom occitan probable ''Faiòla'', entre 1795 e 1800, puèi en 1836, ''Saint-Pardoux-le-Pauvre'' (nom francés). ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 4oc234ju0qemfndysiy421fig0pxpbm 2510448 2510447 2026-10-10T07:19:57Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Sanac]] cap a [[Sannac]] : Títol mal escrit : Ives Lavalada, segon prononciacion e origina (Sacconacu-) 2510447 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Marchés}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sannac | nom2 = ''Sannat'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23167 | cònsol = Maryse Chaumeton | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.40833333333 | latitud = 46.1202777778 | alt mini = 356 | alt maxi = 584 | km² = 34 |}} '''Sannac''' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 207</ref> o ''Sanac''<ref>http://www.lemosin.net/23167.htm</ref> (''Sannat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Toponimia== * '''Sanac''' (atestacions ''de Sennaco'', en 1352, ''Sannac'', en 1357) vendriá dau nom gallic d'òme ''Senno'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 466</ref>, o dau nom latin d'òme ''Sacconius'', amb lo sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 581, a ''Saconin-et-Breuil''</ref>, latinizacion dau sufixe celtic ''-*acon''. Sannac es donc una anciana propietat gallo-romana. * '''Determinacion de la grafia : Sanac o Sannac ?''' : 1) la prononciacion modèrna deu èsser amb una ''n'' simpla; 2) se lo nom deriva de ''Senno'', la reduccion de la geminada es regulara, abans l'epòca occitana; 3) n'es pas entau dins lo cas de ''Sacconius'' + ''-acu(m)'' > ''*Sacnac'' > ''*Sanna(t)'' > ''*Sana(t)'' eventualament a epòca recenta; 4) se lo dobte persistís, la solucion pus simpla, ''Sanac'', es normalament adoptada (l'atestacion de 1357 fariá supausar pr'aquò, sense certitud, l'articulacion de doás ''n'' au sègle XIV). * '''Faiòla''' (nom occitan probable) ven del latin ''fagus'', «fai, fau», amb lo sufixe diminutiu ''-ola'', o autrament es un diminutiu de ''faia'' (''faja'', ''fageda'', ''faiet'', ''faget'', etc). * ''Sent Pardós'' (grafia oficiala ''Pardoux'' generalament utilizada en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], [[Marcha (Lemosin)|Marcha]] e [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]); ven del nom de Pardulphus, nom germanic ''Pard-wulf'' o ''Bard-wulf'', que correspond a un ermita garit miraculosament de la 'vuglessa, puèi que venguèt abat de [[Garait]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 621</ref> (658 - entre 737 e 743); a tombat sistematicament, en Occitània, dins l'atraccion de ''perdon'', adaptat en francés en ''Pardoux'', ''Perdon'', ''Pardon'', etc <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 247-248</ref>, çò que la preséncia d'una nasala finala permetriá de verificar, se lo parlar locau l'articula regularament quand n'i a una; se l'articula pas, la verificacion sembla impossibla. La grafia occitana autentica del nom ne'n depend (''Pardós'', amb ''-s'' finala, es probablament analogic). ==Istòria== Sannac annexèt ''Fayolle'' (nom francés, nom occitan benlèu ''Faiòla'', cf. [[La Fajòla]]) entre 1795 e 1800, puèi en 1836, ''Saint-Pardoux-le-Pauvre'' (nom francés) <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=35282</ref>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23167 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= octobre [[2009]] |Fin= 2020 |Identitat=Maryse Chaumeton |Partit=divèrs dreita |Qualitat=retirada }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= octobre de [[2009]] |Identitat= Bernard Rouchon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Henri Sauthon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23167 |1793=666 |1800=818 |1806=774 |1821=1116 |1831=1158 |1836=1772 |1841=1729 |1846=1631 |1851=1665 |1856=1620 |1861=1630 |1866=1565 |1872=1630 |1876=1615 |1881=1568 |1886=1501 |1891=1515 |1896=1445 |1901=1476 |1906=1464 |1911=1382 |1921=1178 |1926=1158 |1931=1104 |1936=1014 |1946=890 |1954=746 |1962=708 |1968=627 |1975=571 |1982=481 |1990=432 |1999=370 |2004= |2005= |2006=384 |2007= |2008=384 |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|167}} abitants. * Sanac annexèt ''Fayolle'' (nom francés, nom occitan probable ''Faiòla'', entre 1795 e 1800, puèi en 1836, ''Saint-Pardoux-le-Pauvre'' (nom francés). ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 4oc234ju0qemfndysiy421fig0pxpbm 2510450 2510448 2026-10-10T07:49:01Z Alaric 506 44932 2510450 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sannac | nom2 = ''Sannat'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | insee = 23167 | cònsol = Maryse Chaumeton | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.40833333333 | latitud = 46.1202777778 | alt mini = 356 | alt maxi = 584 | km² = 34 |}} '''Sannac''' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 207</ref> o ''Sanac''<ref>http://www.lemosin.net/23167.htm</ref> (''Sannat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ==Toponimia== * '''Sanac''' (atestacions ''de Sennaco'', en 1352, ''Sannac'', en 1357) vendriá dau nom gallic d'òme ''Senno'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 466</ref>, o dau nom latin d'òme ''Sacconius'', amb lo sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 581, a ''Saconin-et-Breuil''</ref>, latinizacion dau sufixe celtic ''-*acon''. Sannac es donc una anciana propietat gallo-romana. * '''Determinacion de la grafia : Sanac o Sannac ?''' : 1) la prononciacion modèrna deu èsser amb una ''n'' simpla; 2) se lo nom deriva de ''Senno'', la reduccion de la geminada es regulara, abans l'epòca occitana; 3) n'es pas entau dins lo cas de ''Sacconius'' + ''-acu(m)'' > ''*Sacnac'' > ''*Sanna(t)'' > ''*Sana(t)'' eventualament a epòca recenta; 4) se lo dobte persistís, la solucion pus simpla, ''Sanac'', es normalament adoptada (l'atestacion de 1357 fariá supausar pr'aquò, sense certitud, l'articulacion de doás ''n'' au sègle XIV). * '''Faiòla''' (nom occitan probable) ven del latin ''fagus'', «fai, fau», amb lo sufixe diminutiu ''-ola'', o autrament es un diminutiu de ''faia'' (''faja'', ''fageda'', ''faiet'', ''faget'', etc). * ''Sent Pardós'' (grafia oficiala ''Pardoux'' generalament utilizada en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], [[Marcha (Lemosin)|Marcha]] e [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]); ven del nom de Pardulphus, nom germanic ''Pard-wulf'' o ''Bard-wulf'', que correspond a un ermita garit miraculosament de la 'vuglessa, puèi que venguèt abat de [[Garait]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 621</ref> (658 - entre 737 e 743); a tombat sistematicament, en Occitània, dins l'atraccion de ''perdon'', adaptat en francés en ''Pardoux'', ''Perdon'', ''Pardon'', etc <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 247-248</ref>, çò que la preséncia d'una nasala finala permetriá de verificar, se lo parlar locau l'articula regularament quand n'i a una; se l'articula pas, la verificacion sembla impossibla. La grafia occitana autentica del nom ne'n depend (''Pardós'', amb ''-s'' finala, es probablament analogic). ==Istòria== Sannac annexèt ''Fayolle'' (nom francés, nom occitan benlèu ''Faiòla'', cf. [[La Fajòla]]) entre 1795 e 1800, puèi en 1836, ''Saint-Pardoux-le-Pauvre'' (nom francés) <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=35282</ref>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23167 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= octobre [[2009]] |Fin= 2020 |Identitat=Maryse Chaumeton |Partit=divèrs dreita |Qualitat=retirada }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= octobre de [[2009]] |Identitat= Bernard Rouchon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Henri Sauthon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23167 |1793=666 |1800=818 |1806=774 |1821=1116 |1831=1158 |1836=1772 |1841=1729 |1846=1631 |1851=1665 |1856=1620 |1861=1630 |1866=1565 |1872=1630 |1876=1615 |1881=1568 |1886=1501 |1891=1515 |1896=1445 |1901=1476 |1906=1464 |1911=1382 |1921=1178 |1926=1158 |1931=1104 |1936=1014 |1946=890 |1954=746 |1962=708 |1968=627 |1975=571 |1982=481 |1990=432 |1999=370 |2004= |2005= |2006=384 |2007= |2008=384 |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|167}} abitants. * Sanac annexèt ''Fayolle'' (nom francés, nom occitan probable ''Faiòla'', entre 1795 e 1800, puèi en 1836, ''Saint-Pardoux-le-Pauvre'' (nom francés). ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] e7yzcdw8sojvb4g7cuntfb3j6uguehk 0 165342 2510419 2054033 2026-10-09T15:25:28Z ~2026-54282-81 65603 references added 2510419 wikitext text/x-wiki Una '''nòrma sociala''' fa referéncia a una règla de conducha dins una [[societat]] o un [[grop social]], coma per exemple los biais d’agir. Las nòrmas socialas definisson lo domèni de l’accion sociala precisant çò que l’individú pòt o pòt pas far. Traduson las [[Valor|valors]] e los ideals dominants de la societat o del grop. Existís de nòrmas '''formalas''', (escrichas: [[Lei|leis]], diferents còdes e reglaments). Existís tamben de nòrmas '''informalas''' que constituisson en fach las mors, las abituds, las costumas, eca (ex.: la [[cortesiá]], ritme dels repais). Lo non respècte d'aquelas nòrmas es o tolerat o rebutat e sanccionat. Dins l'encastre de las nòrmas formalas, las sanccions consistèron en de [[prison]], de multas, de licenciaments, eca. Senon s'agirá subretot de sanccions moralas coma d'escarnis, anant fins a l'exclusion d'un individú de son grop d'apartenéncia. Gaireben totes los membres de la societat o del grop acòrdan donc una valor a aquelas. Lo respècte d'aquelas nòrmas contribuís donc a la coesion sociala, mas se n'escartar mèna a una fractura a causa de la sanccion podent anar fins a l'exclusion. <ref>Eriksson, K., Strimling, P., Vartanova, I. ''et al.'' [https://www.nature.com/articles/s44271-025-00324-4 Everyday norms have become more permissive over time and vary across cultures]. ''Communications Psychology'' '''3''', 145 (2025). <nowiki>https://doi.org/10.1038/s44271-025-00324-4</nowiki></ref><ref>Simpson, B., Eriksson, K., Vartanova, I., Strimling, P., Merchan Tamayo, J. P., Abdi, K. A., Ad, N., Aldashev, A., Ali, H. M., Alì, M., Aliyev, K., Alrefaee, Y., Alvarado Ortiz, A. E., Andersson, P. A., Andrighetto, G., Arikan, G., Benzon R. Aruta, J. J., Ayikwa, C. L., Baños-Chaparro, J., … Van Lange, P. A. M. (2026). [https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00031224261464586 How Norms Depend on the Presence and Status of Observers: The Relational Contingency of Everyday Behaviors in 90 Societies]. ''American Sociological Review'', ''91''(5), 709-730. <nowiki>https://doi.org/10.1177/00031224261464586</nowiki></ref> La [[socializacion]] permet de transmetre de valors, que las valors dichas « centralas », e de nòrmas. Se destria las nòrmas, materializacion de las valors, de règlas, que constituisson la realizacion de las valors. == Articles connèxes == * [[Coesion sociala]] * [[Desviament]] * [[Influéncia sociala]] * [[Ròtles socials]] * [[Tabó]] * [[Valor sociala]] * [[Resisténcia (psicologia sociala)]] == Bibliografia == * Pierre Demeulenaere, ''Les normes sociales'', [[París]], Presses universitaires de France, [[2003]]. hi2cfc5k7nrhaixh0xzybjt5yl1uin2 0 197308 2510445 2446577 2026-10-10T01:03:42Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Diddenuewen]] 2510445 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Diddenuewen]] moz8s5jd1rdki97ssh8fbgbiwiluk9v 0 197372 2510446 2446576 2026-10-10T01:03:47Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Diddenuewen]] 2510446 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Diddenuewen]] moz8s5jd1rdki97ssh8fbgbiwiluk9v 0 201405 2510420 2506069 2026-10-09T15:51:53Z Mistico Dois 45295 2510420 wikitext text/x-wiki {{Infobox}} '''David Alfaro Siqueiros''' (Santa Rosalía de Camargo, [[Chihuahua (estat)|Chihuahua]], [[29 de decembre]] de [[1896]] – Cuernavaca, [[Morelos]], [[6 de genièr]] de [[1974]]) foguèt un pintre e muralista [[Mexic|mexican]]. Èra un [[marxisme|marxista]] engatjat e son òbra aviá una fòrta intencion politica, revolucionària e sociala. Venguèt famós per sos grands murals dins qualques unes dels principals espacis publics de [[Mexic]]. {{DEFAULTSORT:Siqueiros, David Alfaro}} [[Categoria:Pintre mexican]] [[Categoria:Naissença en 1896]] [[Categoria:Decès en 1974]] 2firtb635f7lpp0pgqf91o6u407yf5o 2510421 2510420 2026-10-09T15:52:04Z Mistico Dois 45295 2510421 wikitext text/x-wiki {{Infobox persona}} '''David Alfaro Siqueiros''' (Santa Rosalía de Camargo, [[Chihuahua (estat)|Chihuahua]], [[29 de decembre]] de [[1896]] – Cuernavaca, [[Morelos]], [[6 de genièr]] de [[1974]]) foguèt un pintre e muralista [[Mexic|mexican]]. Èra un [[marxisme|marxista]] engatjat e son òbra aviá una fòrta intencion politica, revolucionària e sociala. Venguèt famós per sos grands murals dins qualques unes dels principals espacis publics de [[Mexic]]. {{DEFAULTSORT:Siqueiros, David Alfaro}} [[Categoria:Pintre mexican]] [[Categoria:Naissença en 1896]] [[Categoria:Decès en 1974]] ier6c8fjig8l6jurpg424zpo1joqcto 2510422 2510421 2026-10-09T15:52:37Z Mistico Dois 45295 2510422 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''David Alfaro Siqueiros''' (Santa Rosalía de Camargo, [[Chihuahua (estat)|Chihuahua]], [[29 de decembre]] de [[1896]] – Cuernavaca, [[Morelos]], [[6 de genièr]] de [[1974]]) foguèt un pintre e muralista [[Mexic|mexican]]. Èra un [[marxisme|marxista]] engatjat e son òbra aviá una fòrta intencion politica, revolucionària e sociala. Venguèt famós per sos grands murals dins qualques unes dels principals espacis publics de [[Mexic]]. {{DEFAULTSORT:Siqueiros, David Alfaro}} [[Categoria:Pintre mexican]] [[Categoria:Naissença en 1896]] [[Categoria:Decès en 1974]] 5eaujdckrmzzaqnh1suy46wm2rc5j0t 2510423 2510422 2026-10-09T15:52:52Z Mistico Dois 45295 2510423 wikitext text/x-wiki '''David Alfaro Siqueiros''' (Santa Rosalía de Camargo, [[Chihuahua (estat)|Chihuahua]], [[29 de decembre]] de [[1896]] – Cuernavaca, [[Morelos]], [[6 de genièr]] de [[1974]]) foguèt un pintre e muralista [[Mexic|mexican]]. Èra un [[marxisme|marxista]] engatjat e son òbra aviá una fòrta intencion politica, revolucionària e sociala. Venguèt famós per sos grands murals dins qualques unes dels principals espacis publics de [[Mexic]]. {{DEFAULTSORT:Siqueiros, David Alfaro}} [[Categoria:Pintre mexican]] [[Categoria:Naissença en 1896]] [[Categoria:Decès en 1974]] 4bp6stf5erh4weudfsz4h4anzwthhwz 0 201534 2510440 2509725 2026-10-09T19:38:26Z Alaric 506 44932 2510440 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg= {{Novela Aquitània}} |dept= {{Corresa}} {{Cruesa}} |créacion= 1èr de genier de [[2017]] |nbcom=71 |caplòc= [[Ussèl (Corresa)|Ussèl]] |president= Pierre Chevalier ([[UMP|LR]]) |pop= 31 994 |datapop=[[2022]] |superf= 1784,60 |ectaras= 178460 |dens= 18 |budget= |sitweb= https://hautecorrezecommunaute.fr/ |imatgesfin= |}} [[File:FileLocalisation_EPCI_de_Haute-Corrèze_Communauté_dans_le_Limousin,_France.png|thumb|right|350px|Localizacion dins lo Lemosin]] '''Nauta Corresa Comunautat''' es una intercomunalitat [[França|de la Republica Francesa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]], lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Son còdi SIREN es 200066744. La lenga autoctòna es l'occitan [[Lemosin (dialecte)|lemosin]] e l'occitan [[auvernhat]]. * Ficha Banatic : [https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200066744-cc-haute-correze-communaute] * Ficha INSEE : [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200066744]. [[File:Localisation_EPCI_de_Haute-Corrèze_Communauté_dans_la_Corrèze,_France.png|thumb|left|190px|Comunas de Corresa]] [[File:Localisation_EPCI_de_Haute-Corrèze_Communauté_dans_la_Creuse_France.png |thumb|right|190px|Comunas de Cruesa]] ==Istòria== La comunautat de comunas fuguet creada lo 1er de genier [[2017]], per fusion oblijada (lei NOTRe), formalizada per l'arrestat prefectorau del 15 de setembre 2016, de : * la comunautat de comunas de las Gòrjas de Nauta Dordonha (residéncia [[Nòuvic (País d'Ussèl)|Nòuvic]], 13 comunas); * la comunautat de comunas dau País d'Aiguranda (residéncia [[Eiguranda|Aiguranda]], 9 comunas); * la comunautat de comunas de las Fonts de Cruesa (residéncia [[La Cortina]], 13 comunas); * la comunautat de comunas d'Ussèl Maimac Nauta Corresa (residéncia [[Ussèl]], 19 comunas); * la comunautat de comunas de Vaus e Replanats Bortencs (residéncia [[Bòrt]], 10 comunas); * la comunautat de comunas de Bujac Saurnac, Miuvachas (residéncia [[Sent Merd las Aussinas]], 10 de las 18 comunas). [[Bujac]] se retira lo 1er de genier 2023, per aderir a la [[comunautat de comunas de Vesera Monedieras Mila Fonts]]. ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat !Canton davant 2015 |- |[[Eiguranda|Aiguranda]] |19080 | 34,37 | {{popfr19|080}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|080}}/34.37) round 2}}}} | [[Canton d'Aiguranda|Aiguranda]] |- |[[Ais (Lemosin)|Ais]] |19002 | 48,02 | {{popfr19|002}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|002}}/48.02) round 2}}}} | [[Canton d'Aiguranda|Aiguranda]] |- |[[Alairac (Corresa)|Alairac]] |19006 | 14,76 | {{popfr19|006}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|006}}/14.76) round 2}}}} | [[Canton de Maimac|Maimac]] |- |[[Ambrujac]] |19008 | 29,57 | {{popfr19|008}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|008}}/29.57) round 2}}}} | [[Canton de Maimac|Maimac]] |- |[[Baissac (Cruesa)|Baissac]] |23019 | 14,49 | {{popfr23|019}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|019}}/14.49) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Belachassanha]] |19021 | 13,34 | {{popfr19|021}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|021}}/13.34) round 2}}}} | [[Canton de Saurnac|Saurnac]] |- |[[Bòrt]] |19028 | 15,07 | {{popfr19|028}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|028}}/15.07) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Chavanac]] |19052 | 9,85 | {{popfr19|052}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|052}}/9.85) round 2}}}} | [[Canton de Saurnac|Saurnac]] |- |[[Chavaròcha]] |19053 | 18,26 | {{popfr19|053}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|053}}/18.26) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Oèst|Ussèl-Oèst]] |- |[[Chirac (Corresa)|Chirac]] |19055 | 20,65 | {{popfr19|055}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|055}}/20.65) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Claravau]] |23063 | 27,55 | {{popfr23|063}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|063}}/27.55) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Combrossòl]] |19058 | 25,43 | {{popfr19|058}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|058}}/25.43) round 2}}}} | [[Canton de Maimac|Maimac]] |- |[[Confin de Sarsòna]] |19064 | 14,05 | {{popfr19|064}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|064}}/14.05) round 2}}}} | [[Canton d'Aiguranda|Aiguranda]] |- |[[Confolens (Corresa)|Confolenç]] |19167 | 8,47 | {{popfr19|167}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|167}}/8.47) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Cortés]] |19065 | 10,09 | {{popfr19|065}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|065}}/10.09) round 2}}}} | [[Canton d'Aiguranda|Aiguranda]] |- |[[La Cortina]] |23067 | 41,42 | {{popfr23|067}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|067}}/41.42) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Davinhac]] |19071 | 30,14 | {{popfr19|071}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|071}}/30.14) round 2}}}} | [[Canton de Maimac|Maimac]] |- |[[Fauet|Fèit]] |19083 | 19,56 | {{popfr19|083}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|083}}/19.56) round 2}}}} | [[Canton d'Aiguranda|Aiguranda]] |- |[[Feniers]] |23080 | 14,33 | {{popfr23|080}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|080}}/14.33) round 2}}}} | [[Canton de Genciòu e Pijairòu]] |- |[[Liginhac]] |19113 | 28,53 | {{popfr19|113}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|113}}/28.53) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Linhares]] |19114 | 9,38 | {{popfr19|114}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|114}}/9.38) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Oèst|Ussèl-Oèst]] |- |[[Maismac|Maimac]] |19136 | 87,15 | {{popfr19|136}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|136}}/87.15) round 2}}}} | [[Canton de Maimac|Maimac]] |- |[[Malarèt]] |23119 | 11,8 | {{popfr23|119}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|119}}/11.8) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Manhac (Cruesa)|Manhac]] |23115 | 25,87 | {{popfr23|115}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|115}}/25.87) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Marjarida (Corresa)|Marjarida]] |19128 | 11,65 | {{popfr19|128}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|128}}/11.65) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Lo Mas d'Artija]] |23125 | 16,21 | {{popfr23|125}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|125}}/16.21) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[La Masiera Bassa]] |19102 | 44,04 | {{popfr19|102}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|102}}/44.04) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[La Masiera Nauta]] |19103 | 15,31 | {{popfr19|103}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|103}}/15.31) round 2}}}} | [[Canton d'Aiguranda|Aiguranda]] |- |[[Maussac]] |19130 | 13,78 | {{popfr19|130}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|130}}/13.78) round 2}}}} | [[Canton de Maimac|Maimac]] |- |[[Merlinas]] |19134 | 14,07 | {{popfr19|134}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|134}}/14.07) round 2}}}} | [[Canton d'Aiguranda|Aiguranda]] |- |[[Mestas]] |19135 | 11,45 | {{popfr19|135}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|135}}/11.45) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |[[Miuvachas]] |19139 | 11,54 | {{popfr19|139}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|139}}/11.54) round 2}}}} |[[Canton de Saurnac|Saurnac]] |- |[[Monestièr e Merlinas]] |19141 | 9,48 | {{popfr19|141}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|141}}/9.48) round 2}}}} | [[Canton d'Aiguranda|Aiguranda]] |- |[[Monestièr e Port Dieu|Monestièr Part Deu]] |19142 | 18 | {{popfr19|142}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|142}}/18) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Nòuvic (País d'Ussèl)|Nòuvic]] |19148 | 72,88 | {{popfr19|148}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|148}}/72.88) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Paliça]] |19157 | 32,89 | {{popfr19|157}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|157}}/32.89) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Peiralevada]] |19164 | 66,43 | {{popfr19|164}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|164}}/66.43) round 2}}}} | [[Canton de Saurnac|Saurnac]] |- |[[Peròls de Vesera]] |19160 | 46,98 | {{popfr19|160}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|160}}/46.98) round 2}}}} | [[Canton de Bujac|Bujac]] |- |[[Possanjas|Pocenjas]] |23158 | 23,35 | {{popfr23|158}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|158}}/23.35) round 2}}}} | [[Canton de Falatin|Falatin]] |- |[[La Ròcha]] |19108 | 17,24 | {{popfr19|108}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|108}}/17.24) round 2}}}} | [[Canton d'Aiguranda|Aiguranda]] |- |[[Ròcha d'a Peirós]] |19175 | 7,15 | {{popfr19|175}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|175}}/7.15) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Sarron e Sent Julian]] |19252 | 54,39 | {{popfr19|252}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|252}}/54.39) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Saurnac]] |19261 | 59,48 | {{popfr19|261}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|261}}/59.48) round 2}}}} | [[Canton de Saurnac|Saurnac]] |- |[[Sent Alari al Luc]] |19210 | 10,84 | {{popfr19|210}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|210}}/10.84) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Senta Maria la Panosa]] |19219 | 6,63 | {{popfr19|219}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|219}}/6.63) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Sent Angiau]] |19180 | 47,54 | {{popfr19|180}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|180}}/47.54) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Oèst|Ussèl-Oèst]] |- |[[Sent Bonet prep Baurt|Sent Bonet de Bòrt]] |19190 | 17,14 | {{popfr19|190}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|190}}/17.14) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Sent Estefe deus Chaus]] |19199 | 34,78 | {{popfr19|199}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|199}}/34.78) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |[[Sent Estefe la Genesta]] |19200 | 5,01 | {{popfr19|200}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|200}}/5.01) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Sent Frejolh]] |19204 | 24,93 | {{popfr19|204}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|204}}/24.93) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |[[Sent German las Volps]] |19206 | 21,89 | {{popfr19|206}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|206}}/21.89) round 2}}}} | [[Canton de Saurnac|Saurnac]] |- |[[Sent Marçau lo Vielh]] |23215 | 22,22 | {{popfr23|215}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|215}}/22.22) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Sent Merd las Aussinas]] |19226 | 42,46 | {{popfr19|226}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|226}}/42.46) round 2}}}} | [[Canton de Bujac|Bujac]] |- |[[Sent Mèrd la Bruelha|Sent Miard la Brolha]] |23221 | 40,19 | {{popfr23|221}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|221}}/40.29) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Sent Orador de Chirosa]] |23224 | 28,58 | {{popfr23|224}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|224}}/28.58) round 2}}}} | [[canton de la Cortina|La Cortina]] |- |[[Sent Pantaleon de la Pléu]] |19228 | 8,46 | {{popfr19|228}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|228}}/8.46) round 2}}}} | [[Canton de La Plèu|La Pléu]] |- |[[Sent Pardós lo Nuòu (Corresa)|Sent Pardós lo Nuòu]] |19232 | 10,54 | {{popfr19|232}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|232}}/10.54) round 2}}}} | [[Canton d'Aiguranda|Aiguranda]] |- |[[Sent Pardós lo Vielh]] |19233 | 15,80 | {{popfr19|233}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|233}}/15.8) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Oèst|Ussèl-Oèst]] |- |[[Sant Remei]] |19238 | 30,96 | {{popfr19|238}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|238}}/30.96) round 2}}}} | [[Canton de Saurnac|Saurnac]] |- |[[Sent Saitier]] |19241 | 46,78 | {{popfr19|241}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|241}}/46.78) round 2}}}} | [[Canton de Saurnac|Saurnac]] |- |[[Sent Saupesís los Bòscs]] |19244 | 22,92 | {{popfr19|244}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|244}}/22.92) round 2}}}} | [[Canton de Maimac|Maimac]] |- |[[Sent Sepieri]] |19201 | 37 | {{popfr19|201}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|201}}/37) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |[[Sent Victor (Corresa)|Sent Victor]] |19247 | 14,79 | {{popfr19|247}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|247}}/14.79) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[Serendon]] |19256 | 34,48 | {{popfr19|256}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|256}}/34.48) round 2}}}} | [[Canton de Nòuvic (Corresa)|Nòuvic]] |- |[[Sorçac]] |19264 | 42,00 | {{popfr19|264}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|264}}/42) round 2}}}} | [[Canton de La Plèu|La Pléu]] |- |[[Talamin]] |19266 | 11,84 | {{popfr19|266}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|266}}/11.84) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |[[La Troncha]] |19110 | 19,79 | {{popfr19|110}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|110}}/19.79) round 2}}}} | [[Canton de La Plèu|La Pléu]] |- |'''[[Ussèl]]''' (residéncia) |19275 | 50,37 | {{popfr19|275}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|275}}/50.37) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] [[Canton d'Ussèl-Oèst|Ussèl-Oèst]] |- |[[Valhergas]] |19277 | 13,13 | {{popfr19|277}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|277}}/13.13) round 2}}}} | [[Canton d'Ussèl-Èst|Ussèl-Èst]] |- |[[Veirièras (Corresa)|Veirièras]] |19283 | 4,1 | {{popfr19|283}} ({{popfr19|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|283}}/4.1) round 2}}}} | [[Canton de Bòrt|Bòrt]] |- |} ==Las intercomunalitats== [[Imatge:19-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats de Corresa]] [[Imatge:23-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats de Cruesa]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} [[Categoria:Comunautat de comunas de Corresa]] [[Categoria:Comunautat de comunas de Cruesa]] bme8drk4a8n1d85l0smfaqj1lagpxgp 0 201627 2510441 2026-10-09T22:10:32Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg= {{Novela Aquitània}} |dept= {{Cruesa}} |créacion= 1èr de genier [[2017]] |nbcom=50 |caplòc= [[Ausança]] |president= Mickaël Nore |pop= 13 041 |datapop=[[2022]] |superf= 964,80 |ectaras= 96 480 |dens= 14 |budget= |sitweb= https://marcheetcombraille.fr/ |imatgesfin= |}} La '''Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània''' e... » 2510441 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg= {{Novela Aquitània}} |dept= {{Cruesa}} |créacion= 1èr de genier [[2017]] |nbcom=50 |caplòc= [[Ausança]] |president= Mickaël Nore |pop= 13 041 |datapop=[[2022]] |superf= 964,80 |ectaras= 96 480 |dens= 14 |budget= |sitweb= https://marcheetcombraille.fr/ |imatgesfin= |}} La '''Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània''' es una intercomunalitat [[França|de la Republica Francesa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Son còdi SIREN es 200067593. La lenga autoctòna es l'occitan [[auvernhat]] o [[marchés]]. * Ficha Banatic : [https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200067593-cc-marche-et-combraille-en-aquitaine] * Ficha INSEE : [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200067593]. [[File:23-Intercos2019-200067593.png|thumb|left|600px|Mapa de la CC (mapa erronèa au Sud)]] [[File:23-Intercos2019-200067593-Densités.png|thumb|left|600px|Densitat per comuna]] {{clr}} ==Istòria== La comunautat de comunas fuguet creada lo 1er de genier [[2017]] per arrestat dau 2 de novembre 2016 <ref>pdf http://www.creuse.gouv.fr/content/download/7834/63173/file/Sp%C3%A9cial%2023-2016-023.pdf ''Arrestat n°2016-11-02-004 que pòrta fusion de las comunautats de comunas de Charnalhas, d’Ausança-Belagarda e Naut País Marchés'' Prefectura de Cruesa, p 3-14, 3/11/2016</ref>. Se formet per la fusion de la Comunautat de comunas de Charnalhas (10 comunas, residéncia [[Charnalhas]]) de la Comunautat de comunas d'Ausança-Belagarda (25 comunas, residéncia [[Ausança]]) e de la Comunautat de comunas dau Naut País Marchés (13 comunas, residéncia [[Cròc (vila)|Cròc]]) <ref> https://www.lamontagne.fr/chenerailles/institutions/2018/01/04/le-conseil-communautaire-reuni_12689118.html ''Com-com Marche et combrailles en aquitaine - Le conseil communautaire réuni'', 4 de genier 2018 site lamontagne.fr </ref>. ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat !Canton davant 2015 |- |[[Basvila]] |23017 | 22,57 | {{popfr23|017}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|017}}/22.57) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Cròc (vila)|Cròc]] |23069 | 14,16 | {{popfr23|069}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|069}}/14.16) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Flaiac (Marcha)|Flaiac]] |23081 | 43,53 | {{popfr23|081}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|081}}/43.53) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[La Masèira|La Masiera]] |23129 | 10,24 | {{popfr23|129}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|129}}/10.24) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Mairinchal]] |23131 | 45,45 | {{popfr23|131}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|131}}/45.45) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Pontcharrau]] |23156 | 9,56 | {{popfr23|156}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|156}}/9.56) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Sent Anhan de Cròc]] |23178 | 25,51 | {{popfr23|178}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|178}}/25.51) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Sent Bar]] |23184 | 9,36 | {{popfr23|184}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|184}}/9.36) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Sent Jòrge Nègremont]] |23198 | 18,59 | {{popfr23|198}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|198}}/18.59) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Sent Maurzis (Cruesa)|Sent Maurzis]] |23218 | 14,1 | {{popfr23|218}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|218}}/14.1) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Sent Orador de Cròc]] |23225 | 13,36 | {{popfr23|225}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|225}}/13.36) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Sent Pardós d'Arnèt]] |23226 | 16,44 | {{popfr23|226}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|226}}/16.44) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[La Viala Nuèva]] |23265 | 4,45 | {{popfr23|265}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|265}}/4.45) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |'''[[Ausança]]''' (residéncia) |23013 | 7,08 | {{popfr23|013}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|013}}/7.08) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Brossa (Cruesa)|Brossa]] |23034 | 3,63 | {{popfr23|034}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|034}}/3.63) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- | [[Bussiera Novela]] |23037 | 8,52 | {{popfr23|037}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|037}}/8.52) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Char (Cruesa)|Char]] |23053 | 14,12 | {{popfr23|053}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|053}}/14.12) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Charoms|Charon]] |23054 | 30,11 | {{popfr23|054}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|054}}/30.11) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Lo Chastelar]] |23055 | 2,42 | {{popfr23|055}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|055}}/2.42) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Lo Compàs]] |23066 | 16,54 | {{popfr23|066}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|066}}/16.54) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Dontrés]] |23073 | 47,45 | {{popfr23|073}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|073}}/47.45) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Lion las Monjas]] |23110 | 7,32 | {{popfr23|110}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|110}}/7.32) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Los Març]] |23123 | 12,90 | {{popfr23|123}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|123}}/12.9) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Ronhac (Cruesa)|Ronhac]] |23164 | 41,01 | {{popfr23|164}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|164}}/41.01) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Sermur|Sarmur]] |23171 | 19,50 | {{popfr23|171}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|171}}/19.5) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |} {{clr}} ==Las intercomunalitats== [[Imatge:23-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats de Cruesa]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} [[Categoria:Comunautat de comunas de Cruesa]] jclr2x289vqlrg53um98tobwxmzfygd 2510457 2510441 2026-10-10T08:55:20Z Alaric 506 44932 /* Composicion */ 2510457 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= |reg= {{Novela Aquitània}} |dept= {{Cruesa}} |créacion= 1èr de genier [[2017]] |nbcom=50 |caplòc= [[Ausança]] |president= Mickaël Nore |pop= 13 041 |datapop=[[2022]] |superf= 964,80 |ectaras= 96 480 |dens= 14 |budget= |sitweb= https://marcheetcombraille.fr/ |imatgesfin= |}} La '''Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània''' es una intercomunalitat [[França|de la Republica Francesa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Son còdi SIREN es 200067593. La lenga autoctòna es l'occitan [[auvernhat]] o [[marchés]]. * Ficha Banatic : [https://www.banatic.interieur.gouv.fr/intercommunalite/200067593-cc-marche-et-combraille-en-aquitaine] * Ficha INSEE : [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200067593]. [[File:23-Intercos2019-200067593.png|thumb|left|600px|Mapa de la CC (mapa erronèa au Sud)]] [[File:23-Intercos2019-200067593-Densités.png|thumb|left|600px|Densitat per comuna]] {{clr}} ==Istòria== La comunautat de comunas fuguet creada lo 1er de genier [[2017]] per arrestat dau 2 de novembre 2016 <ref>pdf http://www.creuse.gouv.fr/content/download/7834/63173/file/Sp%C3%A9cial%2023-2016-023.pdf ''Arrestat n°2016-11-02-004 que pòrta fusion de las comunautats de comunas de Charnalhas, d’Ausança-Belagarda e Naut País Marchés'' Prefectura de Cruesa, p 3-14, 3/11/2016</ref>. Se formet per la fusion de la Comunautat de comunas de Charnalhas (10 comunas, residéncia [[Charnalhas]]) de la Comunautat de comunas d'Ausança-Belagarda (25 comunas, residéncia [[Ausança]]) e de la Comunautat de comunas dau Naut País Marchés (13 comunas, residéncia [[Cròc (vila)|Cròc]]) <ref> https://www.lamontagne.fr/chenerailles/institutions/2018/01/04/le-conseil-communautaire-reuni_12689118.html ''Com-com Marche et combrailles en aquitaine - Le conseil communautaire réuni'', 4 de genier 2018 site lamontagne.fr </ref>. ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat !Canton davant 2015 |- |[[Basvila]] |23017 | 22,57 | {{popfr23|017}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|017}}/22.57) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Cròc (vila)|Cròc]] |23069 | 14,16 | {{popfr23|069}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|069}}/14.16) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Flaiac (Marcha)|Flaiac]] |23081 | 43,53 | {{popfr23|081}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|081}}/43.53) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[La Masèira|La Masiera]] |23129 | 10,24 | {{popfr23|129}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|129}}/10.24) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Mairinchal]] |23131 | 45,45 | {{popfr23|131}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|131}}/45.45) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Pontcharrau]] |23156 | 9,56 | {{popfr23|156}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|156}}/9.56) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Sent Anhan de Cròc]] |23178 | 25,51 | {{popfr23|178}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|178}}/25.51) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Sent Bar]] |23184 | 9,36 | {{popfr23|184}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|184}}/9.36) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Sent Jòrge Nègremont]] |23198 | 18,59 | {{popfr23|198}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|198}}/18.59) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Sent Maurzis (Cruesa)|Sent Maurzis]] |23218 | 14,1 | {{popfr23|218}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|218}}/14.1) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Sent Orador de Cròc]] |23225 | 13,36 | {{popfr23|225}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|225}}/13.36) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[Sent Pardós d'Arnèt]] |23226 | 16,44 | {{popfr23|226}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|226}}/16.44) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |[[La Viala Nuèva]] |23265 | 4,45 | {{popfr23|265}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|265}}/4.45) round 2}}}} | [[Canton de Cròc|Cròc]] |- |'''[[Ausança]]''' (residéncia) |23013 | 7,08 | {{popfr23|013}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|013}}/7.08) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Brossa (Cruesa)|Brossa]] |23034 | 3,63 | {{popfr23|034}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|034}}/3.63) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- | [[Bussiera Novela]] |23037 | 8,52 | {{popfr23|037}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|037}}/8.52) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Char (Cruesa)|Char]] |23053 | 14,12 | {{popfr23|053}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|053}}/14.12) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Charoms|Charon]] |23054 | 30,11 | {{popfr23|054}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|054}}/30.11) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Lo Chastelar]] |23055 | 2,42 | {{popfr23|055}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|055}}/2.42) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Lo Compàs]] |23066 | 16,54 | {{popfr23|066}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|066}}/16.54) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Dontrés]] |23073 | 47,45 | {{popfr23|073}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|073}}/47.45) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Lion las Monjas]] |23110 | 7,32 | {{popfr23|110}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|110}}/7.32) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Los Març]] |23123 | 12,90 | {{popfr23|123}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|123}}/12.9) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Ronhac (Cruesa)|Ronhac]] |23164 | 41,01 | {{popfr23|164}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|164}}/41.01) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Sermur|Sarmur]] |23171 | 19,50 | {{popfr23|171}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|171}}/19.5) round 2}}}} | [[Canton d'Ausança|Ausança]] |- |[[Arfuelha Chastenh]] |23005 | 20,5 | {{popfr23|005}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} | [[Canton d'Eváun|Eváun]] |- |[[Fontanieras]] |23083 | 15,91 | {{popfr23|083}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|083}}/15.91) round 2}}}} | [[Canton d'Eváun|Eváun]] |- |[[Retiarra]] |23160 | 17,54 | {{popfr23|160}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} | [[Canton d'Eváun|Eváun]] |- |[[Sannac]] |23167 | 34,0 | {{popfr23|167}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} | [[Canton d'Eváun|Eváun]] |- |[[Sent Priech]] |23234 | 22,34 | {{popfr23|234}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|234}}/22.34) round 2}}}} | [[Canton d'Eváun|Eváun]] |- |} {{clr}} ==Las intercomunalitats== [[Imatge:23-Intercos-2019.png|thumb|left|500px|Mapa de las intercomunalitats de Cruesa]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} [[Categoria:Comunautat de comunas de Cruesa]] pv33k1g03lvtuavbh370q2bc2ig565h 0 201628 2510449 2026-10-10T07:19:58Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Sanac]] cap a [[Sannac]] : Títol mal escrit : Ives Lavalada, segon prononciacion e origina (Sacconacu-) 2510449 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Sannac]] pa4dkm8amhiiji77t0qb3zkiy1iqhi1 0 201629 2510453 2026-10-10T08:25:45Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Chambonchard]] cap a [[Chambonchar]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada, de Char (aiga) 2510453 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Chambonchar]] avwmygmc6w7rvw213cu9aysk7qyefyb 0 201630 2510454 2026-10-10T08:42:07Z Alaric 506 44932 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Eváun |imatge = Map canton code 23 15.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept= {{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment dau Buçon|Arrondiment d'Aubuçon]] |vila= [[Eváun]] |nbcom= 8-----> 17 |canton=2315 |km²= 180,61 |cons= Nicolas Simonnet e Marie-Thérèse Vialle (divèrs dreita) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Lo '''canton d'Eváun''' es una anciana division administrativa de... » 2510454 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Eváun |imatge = Map canton code 23 15.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept= {{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment dau Buçon|Arrondiment d'Aubuçon]] |vila= [[Eváun]] |nbcom= 8-----> 17 |canton=2315 |km²= 180,61 |cons= Nicolas Simonnet e Marie-Thérèse Vialle (divèrs dreita) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Lo '''canton d'Eváun''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], venguda simpla circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment dau Buçon]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], avòra de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], lo canton d'Eváun compren totas las comunas de l'ancian canton, puei 9 comunas de las 11 dau [[canton de Chambon de Vóusia]] (mancan [[Sent Julian lo Chastel]] e [[Sent Lup]], passats au [[canton de Gosum]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment dau Buçon]] avant 2015. Una partida de l'infobox correspond a la situacion de davant 2015.''' ==Composicion== ===Composicion davant 2015=== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Arfuelha Chastenh]] |23005 | 20,5 | {{popfr23|005}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Fontanieras]] |23083 | 15,91 | {{popfr23|083}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|083}}/15.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Retiarra]] |23160 | 17,54 | {{popfr23|160}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sannac]] |23167 | 34,0 | {{popfr23|167}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sent Priech]] |23234 | 22,34 | {{popfr23|234}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|234}}/22.34) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Chambonchar]] |23046 | 12,86 | {{popfr23|046}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|046}}/12.86) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Eváun]]''' |23076 | 45,55 | {{popfr23|076}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Julian la Genesta]] |23203 | 11,91 | {{popfr23|203}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|203}}/11.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |} ===Composicion dempuei 2015=== [[imatge: {{clr}} {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- ==Istòria== De 1790 a 1801, . En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet demenit, lo canton <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguéren una refòrma cantonala, lo canton d'Eváun fuguet conservat per las eleccions departamentalas de 2015 e fuguet agrandit de 9 comunas dau [[canton de ]] , en aplicacion dau decret dau 17 de feurier de 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} bzu0jimzq73fnyai5jyjjwovwxy6dxs 2510455 2510454 2026-10-10T08:46:55Z Alaric 506 44932 començament lista 2015 2510455 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Eváun |imatge = Map canton code 23 15.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept= {{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment dau Buçon|Arrondiment d'Aubuçon]] |vila= [[Eváun]] |nbcom= 8-----> 17 |canton=2315 |km²= 180,61 |cons= Nicolas Simonnet e Marie-Thérèse Vialle (divèrs dreita) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Lo '''canton d'Eváun''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], venguda simpla circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment dau Buçon]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], avòra de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], lo canton d'Eváun compren totas las comunas de l'ancian canton, puei 9 comunas de las 11 dau [[canton de Chambon de Vóusia]] (mancan [[Sent Julian lo Chastel]] e [[Sent Lup]], passats au [[canton de Gosum]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment dau Buçon]] avant 2015. Una partida de l'infobox correspond a la situacion de davant 2015.''' ==Composicion== ===Composicion davant 2015=== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Arfuelha Chastenh]] |23005 | 20,5 | {{popfr23|005}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Chambonchar]] |23046 | 12,86 | {{popfr23|046}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|046}}/12.86) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Eváun]]''' |23076 | 45,55 | {{popfr23|076}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Fontanieras]] |23083 | 15,91 | {{popfr23|083}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|083}}/15.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Retiarra]] |23160 | 17,54 | {{popfr23|160}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sannac]] |23167 | 34,0 | {{popfr23|167}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sent Julian la Genesta]] |23203 | 11,91 | {{popfr23|203}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|203}}/11.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Priech]] |23234 | 22,34 | {{popfr23|234}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|234}}/22.34) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |} ===Composicion dempuei 2015=== [[imatge:Creuse_-_Canton_Évaux-les-Bains_2015.svg|thumb|center|300px]] {{clr}} {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Arfuelha Chastenh]] |23005 | 20,5 | {{popfr23|005}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Chambonchar]] |23046 | 12,86 | {{popfr23|046}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|046}}/12.86) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Eváun]]''' |23076 | 45,55 | {{popfr23|076}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Fontanieras]] |23083 | 15,91 | {{popfr23|083}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|083}}/15.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Retiarra]] |23160 | 17,54 | {{popfr23|160}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sannac]] |23167 | 34,0 | {{popfr23|167}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sent Julian la Genesta]] |23203 | 11,91 | {{popfr23|203}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|203}}/11.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Priech]] |23234 | 22,34 | {{popfr23|234}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|234}}/22.34) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, . En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet demenit, lo canton <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguéren una refòrma cantonala, lo canton d'Eváun fuguet conservat per las eleccions departamentalas de 2015 e fuguet agrandit de 9 comunas dau [[canton de ]] , en aplicacion dau decret dau 17 de feurier de 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} 564fbrki2xydhxjjidm4jo1tn3nltgd 2510456 2510455 2026-10-10T08:50:57Z Alaric 506 44932 2510456 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Eváun |imatge = Map canton code 23 15.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept= {{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment dau Buçon|Arrondiment d'Aubuçon]] |vila= [[Eváun]] |nbcom= 8-----> 17 |canton=2315 |km²= 180,61 |cons= Nicolas Simonnet e Marie-Thérèse Vialle ([[UMP|UMP, LR]])) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Lo '''canton d'Eváun''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], venguda simpla circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment dau Buçon]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], avòra de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], lo canton d'Eváun compren totas las comunas de l'ancian canton, puei 9 comunas de las 11 dau [[canton de Chambon de Vóusia]] (mancan [[Sent Julian lo Chastel]] e [[Sent Lup]], passats au [[canton de Gosum]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment dau Buçon]] avant 2015. Una granda partida de l'infobox correspond a la situacion de davant 2015.''' ==Composicion== ===Composicion davant 2015=== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Arfuelha Chastenh]] |23005 | 20,5 | {{popfr23|005}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Chambonchar]] |23046 | 12,86 | {{popfr23|046}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|046}}/12.86) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Eváun]]''' |23076 | 45,55 | {{popfr23|076}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Fontanieras]] |23083 | 15,91 | {{popfr23|083}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|083}}/15.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Retiarra]] |23160 | 17,54 | {{popfr23|160}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sannac]] |23167 | 34,0 | {{popfr23|167}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sent Julian la Genesta]] |23203 | 11,91 | {{popfr23|203}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|203}}/11.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Priech]] |23234 | 22,34 | {{popfr23|234}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|234}}/22.34) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |} ===Composicion dempuei 2015=== [[imatge:Creuse_-_Canton_Évaux-les-Bains_2015.svg|thumb|center|300px]] {{clr}} {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Arfuelha Chastenh]] |23005 | 20,5 | {{popfr23|005}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Chambonchar]] |23046 | 12,86 | {{popfr23|046}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|046}}/12.86) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Eváun]]''' |23076 | 45,55 | {{popfr23|076}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Fontanieras]] |23083 | 15,91 | {{popfr23|083}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|083}}/15.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Retiarra]] |23160 | 17,54 | {{popfr23|160}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sannac]] |23167 | 34,0 | {{popfr23|167}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sent Julian la Genesta]] |23203 | 11,91 | {{popfr23|203}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|203}}/11.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Priech]] |23234 | 22,34 | {{popfr23|234}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|234}}/22.34) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, . En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet demenit, lo canton <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguéren una refòrma cantonala, lo canton d'Eváun fuguet conservat per las eleccions departamentalas de 2015 e fuguet agrandit de 9 comunas dau [[canton de ]] , en aplicacion dau decret dau 17 de feurier de 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} oe7xdnrtjqn0m3lbv2vmvc45s19zbcs