Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 4982 2510476 2457051 2026-10-10T13:28:23Z Jiròni 239 supression infobox inoperanta 2510476 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} '''Teodòr Aubanèu''' (en [[nòrma mistralenca]] ''<Teoudor Aubanèu>'') ([[Avinhon]], [[26 de març]] de [[1829]] - [[Avinhon]], [[2 de novembre]] de [[1886]]) foguèt un estampaire e mai que mai un dei pus grands poètas [[Occitània|occitans]] ([[Provença|provençaus]]), que marquèt fòrça la [[Renaissença Occitana]] dau sègle XIX. == Sa vida == Aubanèu nais dins una familha d'estampaires (estampaires "dau Papa e de l'Archevesque d'Avinhon" au sègle XVIII quand [[Avinhon]] èra encara part deis Estats de la Glèisa). Fa seis estudis amb lei paires as [[Ais de Provença]] avans de tornar trabalhar a l'estampariá Aubanèu. Es bòn catolic, coma tota sa famiha, seguís leis amassadas de la Societat de la Fe ont fa la coneissença de [[Josèp Romanilha]]. Es aqueu que li fa rescontrar d'amics coma [[Frederic Mistral]] e [[Ansèume Matieu]]. Totei se retròban au castèu de [[Fòntsegunha]] per i far de poesias e de cançons. Aubanèu i vei tanben en [[1850]] Jenny Manivet, dicha Zaní. Amorós totei dos, Teodòr e Zaní arriban pas a se declarar sei sentiments e en [[1854]], la joveneta se fa monja au convent dei Filhas de la Caritat. Lo meteis an leis amics de Fòntsegunha fondon lo [[Felibritge]] qu'Aubanèu, segon d'unei, n'es lo poèta mai prefond e mai desesperat. En [[1860]], publica ''La miugrana entredubèrta'' ''<La mióugrano entre-duberto>'', ben aculhida per lo monde literari, que i canta lo sieu amor per Zaní. Mai lei catolics avinhonencs, qu'Aubanèu se'n sent tan pròche, meton l'òbra a l'indèx e aquò fica en perilh l'estampariá Aubanèu, ben ligada a l'archevescat d'Avinhon. Se marida en [[1861]] e torna trobar una mena de felicitat mai publica plus tot çò qu'escriu. Pasmens i a un conflicte creissent entre Aubanèu, lo catolic liure, e Romanilha, lo catolic conservator. Après de malentenduts amb [[Josèp Romanilha|Romanilha]] en [[1878]], au meteis temps que i a de jornaus qu'acusan lo [[Felibritge]] d'èsser separatista, s'aluenha dau movement a partir de [[1880]]. Quand publica confidencialament en [[1885]] un autre recuelh, fòrça sensuau, ''Lei filhas d'Avinhon'' <''Li fiho d'Avignoun''>, lei devòts l'atacan amb violéncia e l'archevesque lo blaima. Mòr d'una crisi d'apoplexia en octòbre de [[1886]]. Es enterrat au cementèri de Sant Veran d'Avinhon. == Son òbra == [[Fichièr:Sceaux Félibres Théodore Aubanel 1.jpg|thumb|200px|Bust d'Aubanèu dins lo Jardin dei Felibres a Scèus]] Amb [[Josèp Romanilha|Romanilha]] e [[Mistral]], Aubanèu es un dei tres pilars dau [[Felibritge]]. Ai dos recuelhs de poesias publicats quand viviá, ''La miugrana entredubèrta'' e ''Lei filhas d'Avinhon'', li cau ajustar un drama en vèrs, ''Lo pan dau pecat'' ''<Lou pan dóu pecat>'', que lo jògan en [[1878]]. E tanben d'òbras postumas coma lo recuelh de poesias ''Lo Rèiresoleu'' ''<Lou Rèire-Soulèu>'' publicat en [[1899]] e dos dramas: ''Lo raubatòri'' ''<Lou raubatòri>'' publicat en [[1928]] e ''Lo pastre'' ''<Lou pastre>'' publicat en [[1947]]. == Extrach == <center> Debuta de "La Vènus d'Avinhon <La Venus d'Avignoun>", primier poèma dau recuelh ''Lei filhas d'Avinhon'' <''Li fiho d'Avignoun''>. {| class="wikitable" celpadding="2" align="center" |- ! [[Grafia classica]] (transcripcion) ! [[Grafia mistralenca]] (d'origina) |- |style="background: #f9f9f9; "| Seis uelhs d'enfant, fons e verdaus,<br> Sei grands uelhs purs vos dison: Dau!<br> Un pauc risenta, un pauc moqueta;<br> Tendrei, se duerbon sei boquetas; <br> Sei dents, pus blancas que lo lach,<br> Brilhan.... Chut! qu'arriba: vètz-la!<br> Tot just s'a quinze ans, la chatona.<br> Passes plus, que me fas morir,<br> Ò laissa-me te devorir<br> De potonas!<br> Arratge, son peu negrinèu<br> S'estropa a trenèlas, en anèus;<br> Un velot cremesin l'estaca; <br> Foitat dau vent, de roge taca<br> Sa cara bruna e son còu nus:<br> Diriatz qu'es lo sang de Vènus,<br> Aqueu riban de la chatona.<br> Passes plus, que me fas morir,<br> Ò laissa-me te devorir<br> De potonas!<br> Ò! quau me levarà la set<br> De la chata? ... A ges de corset:<br> Sa rauba, fièra e sens plec, mòtla<br> Son joine sen que non tremòla<br> Quand marcha, mai s'arredonís<br> Tan ferme, que subran fernís<br> Vòste còr davant la chatona.<br> Passes plus, que me fas morir,<br> Ò laissa-me te devorir<br> De potonas!<br> |style="border: 1px #aaa solid;background: #f9f9f9; "| Sis iue d'enfant, founs e verdau,<br> Si grands iue pur vous dison: Dau !<br> Un pau risènto, un pau mouqueto;<br> Tèndri, se duerbon si bouqueto; <br> Si dènt, pu blanco que lou la,<br> Brihon.... Chut ! qu'arribo : vès-la !<br> Tout-just s'a quinge an, la chatouno.<br> Passes plus, que me fas mouri,<br> O laisso-me te devouri<br> De poutouno !<br> Arrage, soun péu negrinèu<br> S'estroupo à trenello, en anèu;<br> Un velout cremesin l'estaco; <br> Fouita dóu vènt, de rouge taco<br> Sa caro bruno e soun còu nus :<br> Dirias qu'es lou sang de Venus,<br> Aquéu riban de la chatouno.<br> Passes plus, que me fas mouri,<br> O laisso-me te devouri<br> De poutouno !<br> Oh ! quau me levara la set<br> De la chato ? ... A ges de courset :<br> Sa raubo, fièro e sèns ple, molo<br> Soun jouine sen que noun tremolo<br> Quand marcho, mai s'arredounis<br> Tant ferme, que subran fernis<br> Voste cor davans la chatouno.<br> Passes plus, que me fas mouri,<br> O laisso-me te devouri<br> De poutouno !<br> |} </center> == Bibliografia == Leis òbras completas d'Aubanèu, la maison Aubanèu leis editèt a Avinhon de 1960 a 1963. {{Multibendèl|Portal biografia|Portal LitOc|Portal Provença}} {{Autoritats}} {{DEFAULTSORT:Aubanèu, Teodòr}} [[Categoria:Literatura occitana]] [[Categoria:Escrivan occitan del sègle XIX]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Teatre occitan]] [[Categoria:Literatura provençala]] [[Categoria:Escrivan dau país d'Avinhon]] [[Categoria:Majorau dau Felibritge]] [[Categoria:Naissença en 1829]] [[Categoria:Naissença a Avinhon]] [[Categoria:Decès en 1886]] [[Categoria:Decès a Avinhon]] 4hhc40nzgtf1car64eqwnz73qt52n59 2510477 2510476 2026-10-10T13:31:38Z Jiròni 239 2510477 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[image:Teodor Aubanel.jpg|thumb|right|300px|Teodòr Aubanèu]] '''Teodòr Aubanèu''' (en [[nòrma mistralenca]] ''<Teoudor Aubanèu>'') ([[Avinhon]], [[26 de març]] de [[1829]] - [[Avinhon]], [[2 de novembre]] de [[1886]]) foguèt un estampaire e mai que mai un dei pus grands poètas [[Occitània|occitans]] ([[Provença|provençaus]]), que marquèt fòrça la [[Renaissença Occitana]] dau sègle XIX. == Sa vida == Aubanèu nais dins una familha d'estampaires (estampaires "dau Papa e de l'Archevesque d'Avinhon" au sègle XVIII quand [[Avinhon]] èra encara part deis Estats de la Glèisa). Fa seis estudis amb lei paires as [[Ais de Provença]] avans de tornar trabalhar a l'estampariá Aubanèu. Es bòn catolic, coma tota sa famiha, seguís leis amassadas de la Societat de la Fe ont fa la coneissença de [[Josèp Romanilha]]. Es aqueu que li fa rescontrar d'amics coma [[Frederic Mistral]] e [[Ansèume Matieu]]. Totei se retròban au castèu de [[Fòntsegunha]] per i far de poesias e de cançons. Aubanèu i vei tanben en [[1850]] Jenny Manivet, dicha Zaní. Amorós totei dos, Teodòr e Zaní arriban pas a se declarar sei sentiments e en [[1854]], la joveneta se fa monja au convent dei Filhas de la Caritat. Lo meteis an leis amics de Fòntsegunha fondon lo [[Felibritge]] qu'Aubanèu, segon d'unei, n'es lo poèta mai prefond e mai desesperat. En [[1860]], publica ''La miugrana entredubèrta'' ''<La mióugrano entre-duberto>'', ben aculhida per lo monde literari, que i canta lo sieu amor per Zaní. Mai lei catolics avinhonencs, qu'Aubanèu se'n sent tan pròche, meton l'òbra a l'indèx e aquò fica en perilh l'estampariá Aubanèu, ben ligada a l'archevescat d'Avinhon. Se marida en [[1861]] e torna trobar una mena de felicitat mai publica plus tot çò qu'escriu. Pasmens i a un conflicte creissent entre Aubanèu, lo catolic liure, e Romanilha, lo catolic conservator. Après de malentenduts amb [[Josèp Romanilha|Romanilha]] en [[1878]], au meteis temps que i a de jornaus qu'acusan lo [[Felibritge]] d'èsser separatista, s'aluenha dau movement a partir de [[1880]]. Quand publica confidencialament en [[1885]] un autre recuelh, fòrça sensuau, ''Lei filhas d'Avinhon'' <''Li fiho d'Avignoun''>, lei devòts l'atacan amb violéncia e l'archevesque lo blaima. Mòr d'una crisi d'apoplexia en octòbre de [[1886]]. Es enterrat au cementèri de Sant Veran d'Avinhon. == Son òbra == [[Fichièr:Sceaux Félibres Théodore Aubanel 1.jpg|thumb|200px|Bust d'Aubanèu dins lo Jardin dei Felibres a Scèus]] Amb [[Josèp Romanilha|Romanilha]] e [[Mistral]], Aubanèu es un dei tres pilars dau [[Felibritge]]. Ai dos recuelhs de poesias publicats quand viviá, ''La miugrana entredubèrta'' e ''Lei filhas d'Avinhon'', li cau ajustar un drama en vèrs, ''Lo pan dau pecat'' ''<Lou pan dóu pecat>'', que lo jògan en [[1878]]. E tanben d'òbras postumas coma lo recuelh de poesias ''Lo Rèiresoleu'' ''<Lou Rèire-Soulèu>'' publicat en [[1899]] e dos dramas: ''Lo raubatòri'' ''<Lou raubatòri>'' publicat en [[1928]] e ''Lo pastre'' ''<Lou pastre>'' publicat en [[1947]]. == Extrach == <center> Debuta de "La Vènus d'Avinhon <La Venus d'Avignoun>", primier poèma dau recuelh ''Lei filhas d'Avinhon'' <''Li fiho d'Avignoun''>. {| class="wikitable" celpadding="2" align="center" |- ! [[Grafia classica]] (transcripcion) ! [[Grafia mistralenca]] (d'origina) |- |style="background: #f9f9f9; "| Seis uelhs d'enfant, fons e verdaus,<br> Sei grands uelhs purs vos dison: Dau!<br> Un pauc risenta, un pauc moqueta;<br> Tendrei, se duerbon sei boquetas; <br> Sei dents, pus blancas que lo lach,<br> Brilhan.... Chut! qu'arriba: vètz-la!<br> Tot just s'a quinze ans, la chatona.<br> Passes plus, que me fas morir,<br> Ò laissa-me te devorir<br> De potonas!<br> Arratge, son peu negrinèu<br> S'estropa a trenèlas, en anèus;<br> Un velot cremesin l'estaca; <br> Foitat dau vent, de roge taca<br> Sa cara bruna e son còu nus:<br> Diriatz qu'es lo sang de Vènus,<br> Aqueu riban de la chatona.<br> Passes plus, que me fas morir,<br> Ò laissa-me te devorir<br> De potonas!<br> Ò! quau me levarà la set<br> De la chata? ... A ges de corset:<br> Sa rauba, fièra e sens plec, mòtla<br> Son joine sen que non tremòla<br> Quand marcha, mai s'arredonís<br> Tan ferme, que subran fernís<br> Vòste còr davant la chatona.<br> Passes plus, que me fas morir,<br> Ò laissa-me te devorir<br> De potonas!<br> |style="border: 1px #aaa solid;background: #f9f9f9; "| Sis iue d'enfant, founs e verdau,<br> Si grands iue pur vous dison: Dau !<br> Un pau risènto, un pau mouqueto;<br> Tèndri, se duerbon si bouqueto; <br> Si dènt, pu blanco que lou la,<br> Brihon.... Chut ! qu'arribo : vès-la !<br> Tout-just s'a quinge an, la chatouno.<br> Passes plus, que me fas mouri,<br> O laisso-me te devouri<br> De poutouno !<br> Arrage, soun péu negrinèu<br> S'estroupo à trenello, en anèu;<br> Un velout cremesin l'estaco; <br> Fouita dóu vènt, de rouge taco<br> Sa caro bruno e soun còu nus :<br> Dirias qu'es lou sang de Venus,<br> Aquéu riban de la chatouno.<br> Passes plus, que me fas mouri,<br> O laisso-me te devouri<br> De poutouno !<br> Oh ! quau me levara la set<br> De la chato ? ... A ges de courset :<br> Sa raubo, fièro e sèns ple, molo<br> Soun jouine sen que noun tremolo<br> Quand marcho, mai s'arredounis<br> Tant ferme, que subran fernis<br> Voste cor davans la chatouno.<br> Passes plus, que me fas mouri,<br> O laisso-me te devouri<br> De poutouno !<br> |} </center> == Bibliografia == Leis òbras completas d'Aubanèu, la maison Aubanèu leis editèt a Avinhon de 1960 a 1963. {{Multibendèl|Portal biografia|Portal LitOc|Portal Provença}} {{Autoritats}} {{DEFAULTSORT:Aubanèu, Teodòr}} [[Categoria:Literatura occitana]] [[Categoria:Escrivan occitan del sègle XIX]] [[Categoria:Poèta occitan]] [[Categoria:Teatre occitan]] [[Categoria:Literatura provençala]] [[Categoria:Escrivan dau país d'Avinhon]] [[Categoria:Majorau dau Felibritge]] [[Categoria:Naissença en 1829]] [[Categoria:Naissença a Avinhon]] [[Categoria:Decès en 1886]] [[Categoria:Decès a Avinhon]] fa8agz93clobtvef6phjeroiidmucr3 0 12726 2510521 2449464 2026-10-11T05:50:52Z Jiròni 239 2510521 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[File:Cows near a buron at Aubrac IMG 0353.jpg|300px|thumb|Paisatge d'Aubrac, masuc e vacas de raça Aubrac.]] '''Aubrac''' ({{AFI|[awˈβrak]||afi}}) es un replanat d'origina volcanica del Massís Central. Constituís una [[contrada d'Occitània]]<ref>Segon la classificacion de [[Frederic Zégierman]].</ref>. Es despartit entre las regions istoricas de [[Gavaudan]], [[Roergue]] e [[Auvèrnha]] (e entre los departaments de [[Losera (departament)|Losera]], [[Avairon (departament)|Avairon]] e [[Cantal (departament)|Cantal]]). ==Delimitacion== S'Aubrac es plan tipat tan culturalament coma pels païsatges, a pas cap d'unitat istorica. Foguèt totjorn despartit entre [[Auvèrnha]] (per una pichòta part), [[Roergue]] e [[Gavaudan]] als quals succediguèron [[Cantal (departament)|Cantal]], [[Avairon (departament)|Avairon]] e [[Losera (departament)|Losera]]. Lo punt d'encontre dels tres païses es la Crotz dels tres avesques. L'Aubrac "pregond" es lo del naut platèu erbós, desboscat a l'[[Edat Mejana]] ont se tròban las estivas e qualques vilatges coma [[Las Binals]]. Mas a l'oèst coma a l'èst los cantons granitics e mai boscarut de [[La Guiòla]] o [[Autmont d'Aubrac]] son tanben considerats coma part d'Aubrac e fan transicion amb la [[Viadèna]] e [[Marjarida]]. Al sud lo platèu davala plan bruscament cap a la val d'[[Òlt (riu)|Òlt]]. ==[[Istòria]]== ==[[Geografia]] e [[geologia]]== L'altitud mejana es compresa entre 1000&nbsp;m e 1400&nbsp;m, e los punts culminants ne son las [[Trucas d'Aubrac]] (1440&nbsp;m) e lo [[Senhal de Malhe Biau]] (1469&nbsp;m). Lo [[clima]] es un clima [[montanha|montanhòl]] rude amb temperaturas fredas e fòrça nevadas e ventadas l'ivèrn. Aubrac es un massís volcanic relativament ancian (6 a 9 milions d'annadas) respècte als volcans dels [[Monts Domas]] qu'eles, an pas que qualques milièrs a desena de milièrs d'annada. Pren la forma d'una esquina basaltica alongada (30 km de long), de direccion nòrd-oèst/sud-èst, surmontant un sòcle granitic (lacolita de [[Marjarida]]), e eissit siá d'un volcanisme de tipe fissural (rift) siá, segon los autors mai recents, de mantun volcans de tipe awaïan (volcan roge) fòrça sarrats los uns dels autres. Las lavas emisas son basalticas o de composicion pròcha (basanita, traquibasalt, tefrita...). Òm pòt pasmens trobar localament de traças d'erupcions mai violentas, coma de piroclastitas jos forma de tufs o de bèrcas, especialament suls somalhs a l'entorn d'Aubrac e a Malhebiau. Malgrat aquelas erupcions, los somalhs d'Aubrac son en general pauc marcats car las coladas volcanicas foguèron fluidas e an format pauques volcans plan individualizats (o aqueles foguèron saique erodats durant las fasas caudas de la fin del terciari). Qualquas nautors notablas son estadas desgatjadas puèi per l'accion dels glacièrs quaternaris (mesas) mas fòrça autres foguèron rabotats per los meteisses glacièrs, aumentant la mollèssa del relèu. '''Somalhs principals''' : {| class="wikitable" !style="color:blue"|De {{formatnum:1469}} a {{formatnum:1380}} mètres !style="color:blue"|Inferiors a {{formatnum:1380}} mètres |- style="vertical-align:top;" | * [[Senhal de Malhe Biau]] ({{Unitat|1469|mètres}}) * Puèg d'Alta Tèsta {{Unitat|1450|mètres}}) * Las Trucas d'Aubrac ({{Unitat|1440|mètres}}) * [[Puèg de Gudeta]] ({{Unitat|1427|mètres}}) * [[Montasset]] ({{Unitat|1407|mètres}}) * Puèg du Rossilhon ({{Unitat|1402|mètres}}) * Suc de Bòrn ({{Unitat|1385|mètres}}) * Montanha del Faltre ({{Unitat|1381|mètres}}) | * [[Montanha de Rabios]] ({{Unitat|1353|mètres}}) * Lo Drellièr ({{Unitat|1342|mètres}}) * [[Pic de Mus]] ({{Unitat|1327|mètres}}) * Ròc del Cailar ({{Unitat|1298|mètres}}) * Mont Redòrta ({{Unitat|1286|mètres}}) * Puèg de la Tèula ({{Unitat|1286|mètres}}) * Truc dels Cocuts ({{Unitat|1286|mètres}}) * La Sentinèla ({{Unité|1269|mètres}}) |} La crèsta basaltica domina al nòrd-èst un alt plan granitic (altitud mejan : {{unitat|1200|m}}) qu'a la particularitat d'esser estat recobèrt d'una granda calòta glaciària ({{unitat|500|km|2}} de superfícia e {{Unitat|200|m}} a {{Unitat|300|m}} d'espessor<ref name="geom">{{Article|títol=Fluctuations glaciaires au Pléistocène supérieur dans les Monts d’Aubrac (Massif central, France) : nouvelles données|périodique=Géomorphologie : Relief, Processus, Environnement|date=2020-05-25|auteur1=Arthur Ancrenaz|pages=141-155|auteur2=Emmanuelle Defive|auteur3=Alexandre Poiraud|lien périodique=Géomorphologie : relief, processus, environnement|volume=26|numéro=2|éditeur=Groupe français de Géomorphologie|issn=1266-5304|e-issn=1957-777X|doi=https://doi.org/10.4000/geomorphologie.14516|consulté le=2023-10-30}}</ref>) a l'èra quaternària ([[pleistocèn]]) e tres còps ([[glaciacion de Mindel]], de [[glaciacion de Riss|Riss]] e de [[glaciacion de Würm|Würm]]). Los glacièrs an daissat de marcas vesedoiras un pauc pertot ([[val glaciària]] en periferia — coma la de [[Bèç (Aubrac)|Bèç]] al nòrd o de [[Biorièra (ribièra)|Biorièra]] al sud —, [[morena]]s, [[drumlin]]s, [[Blòt eratic|blòts eratics]], [[Ròca motonada|ròcas motonadas]]) e de depauses estenduts d'alluvions ([[sandur]], [[kame]]s<ref name="geom" />, depauses fluvioglaciaris divèrs). Aqueles depauses son de còps que i a expleitats (sablièras d'Usanges). Per las zonas de surcavament glaciari ([[ombilic glaciari|ombilic]]), son sovent ocupadas per des zonas umidas, dont un grand nombre de [[torbièra|sanha]]s, e de còps que i a de lacs. Aqueles s'an tanben pogut formar en amont de paissièras morenicas. Al sud-oèst (costat avaironés), lo paisatge es caracterizat per de fòrtas pendas boscadas (faus) que contrastan amb las immensas pasturas nudas de l'Aubrac loserian. La crèsta d'Aubrac domina aicí la val d'[[Òlt (aiga)|Òlt]] per un bauç de {{unitat|1000|m}} de desnivelat. Es lo país de las [[Boraldas d'Aubrac|boraldas]], ribièras cortas e rapidas que rajan dins de gòrjas e s'escampan dins Òlt. Aquelas vals an entalhada lo sòcle d'Aubrac que ten la particularitat d'èsser aquí [[Ròca metamorfica|metamorfic]]<ref>Lo sòcle metamorfic se limita pas pasmens a la region de las boraldas e se perlonga pro luenh cap a l'èst duscas [[Maruèjols]].</ref> ([[micasistre]], [[gneiss]]) alara qu'es pertot puslèu granitic. === Clima === [[Fichièr:Marchastel.jpg|vignette|droite|Aubrac en ivèrn (son vesedors lo [[Beç (Aubrac)|Beç]] al primièr plan, e lo vilatge de [[Marchastèl (Losera)|Marchastèl]] dominat per un puèg volcanic e lo mont Redòrta, plan ennevat, en rèire-plan).]] Lo clima d'Aubrac es canin e lo plan es sovent fòrça ennevat l'ivèrn. Lo massís compta mai d'una pichona estacion d'esquí ([[La Guiòla]], [[Bramalop]]<ref>Bramalop a [[Sanch Èli d'Aubrac]] es una estacion d'esquí que foncciona coma las de [[Las Binals]], [[Sant Urcise]] e [[La Guiòla]], e sos chalets son dobèrts en periòde estival.</ref>, [[Las Binals]], [[Sant Urcise]]). Pòt nevar en altitud d'octobre a mai e i pòt gelar la nuèch gaireben totes los meses de l'annada. Lo vent<ref>Lo tèrme ''[[ecir]]'', qu'es lo nom d'un vent d'ivèrn dins lo [[Sejalèir]], designa pas, en Aubrac, de vent en particular. En Aubrac, lo vent d'oèst, qu'es lo mai frequent, es sonat « la travèrsa », lo vent del nòrd, « la bisa » e lo vent de sud, simplament « lo vent » .</ref> encontra pas cap d'obstacle sul replanat e escoba la nèu, formant de [[congièra]]s de còps que i a enòrmas que pòdon demorar tard dins la sason (entrò mai-junh). Las precipitacions son abondantas tot l'an e avesinan los {{Unitat|2|mètres}} suls versants expausats. Lo vent dominant es lo vent d'oèst mas lo vent de sud pòrta de còps que i a tanben nebla e marrit temps sul sud d'Aubrac (especialament durant las [[chavanas cevenòlas]]). Los estius pòdon èsser cauds mas son sovent auratjós, los auratges podent èsser violents coma dins totas las zonas de montanha. ==[[Idrologia]]== Aubrac mena sas aigas pas que al bacin de [[Garona]] que siá per [[Òlt (riu)|Òlt]] (los rius del Sud e Sud-oèst del replanat) o per [[Trueire]] (oèst, èst, centre e nòrd del replanat). Lo riu màger que a la font sus Aubrac es [[Bèç (riu)|Bèç]], orientat sud-nòrd e qu'amassa las aigas del replanat central. Aubrac es conegut per sos lacs e [[laquets]] d'origina glaciària (Lac de Sant Andeòl, Lac de Bòrn, Lac de Salhens, Lac de Sovairòl). ==Comunas d'Aubrac== ==Luòcs d'Aubrac== Lo vestigi de l'espital d'Aubrac</br> La crotz dels tres avesques</br> Los [[masuc|masucs]]</br> Lo brau de [[La Guiòla]]</br> La cascada del Deròc ==Nòtas== <references /> <br/> <gallery> Image:Aubrac1.JPG|Vista del platèu costat avaironés Image:Aubrac2.JPG|Vista d'un [[masuc]] Image:Aubrac3.JPG|Lo vilatge d'Aubrac e las trucas Image:Aubrac4.JPG|Vista anivolada d'un masuc </gallery> <br/> <br/> {| align="center" cellpadding="2" border="0" style="border: 1px solid #999; white-space: nowrap" |- | width="30%" align="center" bgcolor="#bbbbff"| Etapa precedenta<br /> ''' ''' | width="40%" align="center" bgcolor="#ddddff"| '''[[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla]]'''<br /><br /> '''[[Via Podiensis]]''' | width="30%" align="center" bgcolor="#bbbbff"| Etapa seguenta<br /> ''' ''' |} {{Multibendèl|Portal geografia|Portal environament|Portal Auvèrnhe|Portal Roergue|Portal Lengadòc|Portal Occitània}} [[Categoria:Aubrac]] [[Categoria:Losera e Gavaudan]] [[categoria:Avairon]] [[Categoria:Region naturala d'Occitània]] [[categoria:parçan occitan]] [[Categoria:Region naturala de França]] [[Categoria:Via Podiensis]] [[Categoria:Losera]] [[Categoria:Geografia de França]] [[Categoria:Contrada d'Auvèrnhe]] ouogg4g46n16rp2chv4yhy5jfrpy9c5 2510522 2510521 2026-10-11T05:56:17Z Jiròni 239 /* Delimitacion */ 2510522 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[File:Cows near a buron at Aubrac IMG 0353.jpg|300px|thumb|Paisatge d'Aubrac, masuc e vacas de raça Aubrac.]] '''Aubrac''' ({{AFI|[awˈβrak]||afi}}) es un replanat d'origina volcanica del Massís Central. Constituís una [[contrada d'Occitània]]<ref>Segon la classificacion de [[Frederic Zégierman]].</ref>. Es despartit entre las regions istoricas de [[Gavaudan]], [[Roergue]] e [[Auvèrnha]] (e entre los departaments de [[Losera (departament)|Losera]], [[Avairon (departament)|Avairon]] e [[Cantal (departament)|Cantal]]). ==Delimitacion== [[File:MC Aubrac 1.jpg|thumb|250px|right|Localizacion dins lo Massís central]] S'Aubrac es plan tipat tan culturalament coma pels païsatges, a pas cap d'unitat istorica. Foguèt totjorn despartit entre [[Auvèrnha]] (per una pichòta part), [[Roergue]] e [[Gavaudan]] als quals succediguèron [[Cantal (departament)|Cantal]], [[Avairon (departament)|Avairon]] e [[Losera (departament)|Losera]]. Lo punt d'encontre dels tres païses es la Crotz dels tres avesques. L'Aubrac "pregond" es lo del naut platèu erbós, desboscat a l'[[Edat Mejana]] ont se tròban las estivas e qualques vilatges coma [[Las Binals]]. Mas a l'oèst coma a l'èst los cantons granitics e mai boscarut de [[La Guiòla]] o [[Autmont d'Aubrac]] son tanben considerats coma part d'Aubrac e fan transicion amb la [[Viadèna]] e [[Marjarida]]. Al sud lo platèu davala plan bruscament cap a la val d'[[Òlt (riu)|Òlt]]. ==[[Istòria]]== ==[[Geografia]] e [[geologia]]== L'altitud mejana es compresa entre 1000&nbsp;m e 1400&nbsp;m, e los punts culminants ne son las [[Trucas d'Aubrac]] (1440&nbsp;m) e lo [[Senhal de Malhe Biau]] (1469&nbsp;m). Lo [[clima]] es un clima [[montanha|montanhòl]] rude amb temperaturas fredas e fòrça nevadas e ventadas l'ivèrn. Aubrac es un massís volcanic relativament ancian (6 a 9 milions d'annadas) respècte als volcans dels [[Monts Domas]] qu'eles, an pas que qualques milièrs a desena de milièrs d'annada. Pren la forma d'una esquina basaltica alongada (30 km de long), de direccion nòrd-oèst/sud-èst, surmontant un sòcle granitic (lacolita de [[Marjarida]]), e eissit siá d'un volcanisme de tipe fissural (rift) siá, segon los autors mai recents, de mantun volcans de tipe awaïan (volcan roge) fòrça sarrats los uns dels autres. Las lavas emisas son basalticas o de composicion pròcha (basanita, traquibasalt, tefrita...). Òm pòt pasmens trobar localament de traças d'erupcions mai violentas, coma de piroclastitas jos forma de tufs o de bèrcas, especialament suls somalhs a l'entorn d'Aubrac e a Malhebiau. Malgrat aquelas erupcions, los somalhs d'Aubrac son en general pauc marcats car las coladas volcanicas foguèron fluidas e an format pauques volcans plan individualizats (o aqueles foguèron saique erodats durant las fasas caudas de la fin del terciari). Qualquas nautors notablas son estadas desgatjadas puèi per l'accion dels glacièrs quaternaris (mesas) mas fòrça autres foguèron rabotats per los meteisses glacièrs, aumentant la mollèssa del relèu. '''Somalhs principals''' : {| class="wikitable" !style="color:blue"|De {{formatnum:1469}} a {{formatnum:1380}} mètres !style="color:blue"|Inferiors a {{formatnum:1380}} mètres |- style="vertical-align:top;" | * [[Senhal de Malhe Biau]] ({{Unitat|1469|mètres}}) * Puèg d'Alta Tèsta {{Unitat|1450|mètres}}) * Las Trucas d'Aubrac ({{Unitat|1440|mètres}}) * [[Puèg de Gudeta]] ({{Unitat|1427|mètres}}) * [[Montasset]] ({{Unitat|1407|mètres}}) * Puèg du Rossilhon ({{Unitat|1402|mètres}}) * Suc de Bòrn ({{Unitat|1385|mètres}}) * Montanha del Faltre ({{Unitat|1381|mètres}}) | * [[Montanha de Rabios]] ({{Unitat|1353|mètres}}) * Lo Drellièr ({{Unitat|1342|mètres}}) * [[Pic de Mus]] ({{Unitat|1327|mètres}}) * Ròc del Cailar ({{Unitat|1298|mètres}}) * Mont Redòrta ({{Unitat|1286|mètres}}) * Puèg de la Tèula ({{Unitat|1286|mètres}}) * Truc dels Cocuts ({{Unitat|1286|mètres}}) * La Sentinèla ({{Unité|1269|mètres}}) |} La crèsta basaltica domina al nòrd-èst un alt plan granitic (altitud mejan : {{unitat|1200|m}}) qu'a la particularitat d'esser estat recobèrt d'una granda calòta glaciària ({{unitat|500|km|2}} de superfícia e {{Unitat|200|m}} a {{Unitat|300|m}} d'espessor<ref name="geom">{{Article|títol=Fluctuations glaciaires au Pléistocène supérieur dans les Monts d’Aubrac (Massif central, France) : nouvelles données|périodique=Géomorphologie : Relief, Processus, Environnement|date=2020-05-25|auteur1=Arthur Ancrenaz|pages=141-155|auteur2=Emmanuelle Defive|auteur3=Alexandre Poiraud|lien périodique=Géomorphologie : relief, processus, environnement|volume=26|numéro=2|éditeur=Groupe français de Géomorphologie|issn=1266-5304|e-issn=1957-777X|doi=https://doi.org/10.4000/geomorphologie.14516|consulté le=2023-10-30}}</ref>) a l'èra quaternària ([[pleistocèn]]) e tres còps ([[glaciacion de Mindel]], de [[glaciacion de Riss|Riss]] e de [[glaciacion de Würm|Würm]]). Los glacièrs an daissat de marcas vesedoiras un pauc pertot ([[val glaciària]] en periferia — coma la de [[Bèç (Aubrac)|Bèç]] al nòrd o de [[Biorièra (ribièra)|Biorièra]] al sud —, [[morena]]s, [[drumlin]]s, [[Blòt eratic|blòts eratics]], [[Ròca motonada|ròcas motonadas]]) e de depauses estenduts d'alluvions ([[sandur]], [[kame]]s<ref name="geom" />, depauses fluvioglaciaris divèrs). Aqueles depauses son de còps que i a expleitats (sablièras d'Usanges). Per las zonas de surcavament glaciari ([[ombilic glaciari|ombilic]]), son sovent ocupadas per des zonas umidas, dont un grand nombre de [[torbièra|sanha]]s, e de còps que i a de lacs. Aqueles s'an tanben pogut formar en amont de paissièras morenicas. Al sud-oèst (costat avaironés), lo paisatge es caracterizat per de fòrtas pendas boscadas (faus) que contrastan amb las immensas pasturas nudas de l'Aubrac loserian. La crèsta d'Aubrac domina aicí la val d'[[Òlt (aiga)|Òlt]] per un bauç de {{unitat|1000|m}} de desnivelat. Es lo país de las [[Boraldas d'Aubrac|boraldas]], ribièras cortas e rapidas que rajan dins de gòrjas e s'escampan dins Òlt. Aquelas vals an entalhada lo sòcle d'Aubrac que ten la particularitat d'èsser aquí [[Ròca metamorfica|metamorfic]]<ref>Lo sòcle metamorfic se limita pas pasmens a la region de las boraldas e se perlonga pro luenh cap a l'èst duscas [[Maruèjols]].</ref> ([[micasistre]], [[gneiss]]) alara qu'es pertot puslèu granitic. === Clima === [[Fichièr:Marchastel.jpg|vignette|droite|Aubrac en ivèrn (son vesedors lo [[Beç (Aubrac)|Beç]] al primièr plan, e lo vilatge de [[Marchastèl (Losera)|Marchastèl]] dominat per un puèg volcanic e lo mont Redòrta, plan ennevat, en rèire-plan).]] Lo clima d'Aubrac es canin e lo plan es sovent fòrça ennevat l'ivèrn. Lo massís compta mai d'una pichona estacion d'esquí ([[La Guiòla]], [[Bramalop]]<ref>Bramalop a [[Sanch Èli d'Aubrac]] es una estacion d'esquí que foncciona coma las de [[Las Binals]], [[Sant Urcise]] e [[La Guiòla]], e sos chalets son dobèrts en periòde estival.</ref>, [[Las Binals]], [[Sant Urcise]]). Pòt nevar en altitud d'octobre a mai e i pòt gelar la nuèch gaireben totes los meses de l'annada. Lo vent<ref>Lo tèrme ''[[ecir]]'', qu'es lo nom d'un vent d'ivèrn dins lo [[Sejalèir]], designa pas, en Aubrac, de vent en particular. En Aubrac, lo vent d'oèst, qu'es lo mai frequent, es sonat « la travèrsa », lo vent del nòrd, « la bisa » e lo vent de sud, simplament « lo vent » .</ref> encontra pas cap d'obstacle sul replanat e escoba la nèu, formant de [[congièra]]s de còps que i a enòrmas que pòdon demorar tard dins la sason (entrò mai-junh). Las precipitacions son abondantas tot l'an e avesinan los {{Unitat|2|mètres}} suls versants expausats. Lo vent dominant es lo vent d'oèst mas lo vent de sud pòrta de còps que i a tanben nebla e marrit temps sul sud d'Aubrac (especialament durant las [[chavanas cevenòlas]]). Los estius pòdon èsser cauds mas son sovent auratjós, los auratges podent èsser violents coma dins totas las zonas de montanha. ==[[Idrologia]]== Aubrac mena sas aigas pas que al bacin de [[Garona]] que siá per [[Òlt (riu)|Òlt]] (los rius del Sud e Sud-oèst del replanat) o per [[Trueire]] (oèst, èst, centre e nòrd del replanat). Lo riu màger que a la font sus Aubrac es [[Bèç (riu)|Bèç]], orientat sud-nòrd e qu'amassa las aigas del replanat central. Aubrac es conegut per sos lacs e [[laquets]] d'origina glaciària (Lac de Sant Andeòl, Lac de Bòrn, Lac de Salhens, Lac de Sovairòl). ==Comunas d'Aubrac== ==Luòcs d'Aubrac== Lo vestigi de l'espital d'Aubrac</br> La crotz dels tres avesques</br> Los [[masuc|masucs]]</br> Lo brau de [[La Guiòla]]</br> La cascada del Deròc ==Nòtas== <references /> <br/> <gallery> Image:Aubrac1.JPG|Vista del platèu costat avaironés Image:Aubrac2.JPG|Vista d'un [[masuc]] Image:Aubrac3.JPG|Lo vilatge d'Aubrac e las trucas Image:Aubrac4.JPG|Vista anivolada d'un masuc </gallery> <br/> <br/> {| align="center" cellpadding="2" border="0" style="border: 1px solid #999; white-space: nowrap" |- | width="30%" align="center" bgcolor="#bbbbff"| Etapa precedenta<br /> ''' ''' | width="40%" align="center" bgcolor="#ddddff"| '''[[Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla]]'''<br /><br /> '''[[Via Podiensis]]''' | width="30%" align="center" bgcolor="#bbbbff"| Etapa seguenta<br /> ''' ''' |} {{Multibendèl|Portal geografia|Portal environament|Portal Auvèrnhe|Portal Roergue|Portal Lengadòc|Portal Occitània}} [[Categoria:Aubrac]] [[Categoria:Losera e Gavaudan]] [[categoria:Avairon]] [[Categoria:Region naturala d'Occitània]] [[categoria:parçan occitan]] [[Categoria:Region naturala de França]] [[Categoria:Via Podiensis]] [[Categoria:Losera]] [[Categoria:Geografia de França]] [[Categoria:Contrada d'Auvèrnhe]] dyaxqlsv5ph88etvgxjp8gdgbtng2eb 0 18902 2510475 2427665 2026-10-10T13:23:14Z Jiròni 239 supression infobox inoperanta 2510475 wikitext text/x-wiki '''Bernat Molin''' (en francés ''Bernard Simon Pierre Moulin''; [[Vals (Ardecha)|Vals]] lo [[13 de març]] de [[1948]] — [[Ais de Provença]],<ref>https://www.geneanet.org/cercles/view/colgnecminsee/25035317</ref> [[26 de març]] de [[2020]]<ref>[https://www.facebook.com/ieocreo.provenca.7/posts/663771764389755 Comunicacion dau CREO Provença sus Facebook]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200814180059/https://locongres.org/oc/lo-congres/actualitat/institucion-socis/16435-comunicat-del-conselh-linguistic-del-congres-permanent-de-la-lenga-occitana Omenatge a Bernard Moulin]</ref><ref>[https://www.jornalet.com/nova/12211/bernat-molin-nos-a-quitat Bernat Molin nos a quitat]</ref>) foguèt un [[lingüista]] e [[matematicas|matematician]] occitan, especializat en [[lexicografia]] e gramaticografia. Aguèt son agregacion de matematicas en 1971 e faguèt puei en 1977 un doctorat en matematicas. Participèt a una gramatica provençala màger (''Grammaire provençale et cartes linguistiques'', 1998), a un diccionari occitan fòrça qualitós (''Diccionari de basa francés-provençau'', 1992, 2004) e publiquèt una autra gramatica sus l'occitan dau país d'[[Aubenàs]] (''Grammaire occitane: le parler bas-vivarois de la région d'Aubenas'', 2006). Èra un sòci fòrça actiu de l’[[Institut d'Estudis Occitans]] e fasiá partida dau conseu lingüistic dau [[Congrès Permanent de la Lenga Occitana]]. Tanben, ofriguèt una participacion qualitosa a la Wikipèdia occitana. ==Seis òbras== * Bernat MOLIN = Bernard MOULIN (2006) ''Grammaire occitane : le parler bas-vivarois de la région d'Aubenas''. sl.: Seccion vivaresa de l'[[Institut d'Estudis Occitans]] * Guiu MARTIN, & Bernat MOLIN (1998) = Guy MARTIN & Bernard MOULIN, ''Grammaire provençale et cartes linguistiques'', Ais de Provença: Comitat Sestian [Sextian] d’Estudis Occitans / Centre Regionau d’Estudis Occitans-Provença / Edisud —— Actualizacion de: ''Grammaire du provençal rhodanien et maritime (graphie classique)'' (1983) Aguilha: Comitat Sestian [Sextian] d’Estudis Occitans / Edisud * Elias LÈBRE, & Guiu MARTIN, & Bernat MOLIN (2004) = Élie LÈBRE, & Guy MARTIN, & Bernard MOULIN, ''Dictionnaire de base français-provençal / Diccionari de basa francés-provençau'', Ais de Provença: CRÈO Provença / Edisud [1a ed. 1992] ==Referéncias== <references /> {{datas|1948|2020}} [[Categoria:Lingüista occitan|Molin, Bernat]] jqhw8tja89ox9t2t7ta8ue84poq72ss 0 22695 2510530 2509351 2026-10-11T10:10:14Z Toku 7678 /* De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas */ 2510530 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit ([[NASA]])]] La '''mar Caspiana''' es una [[mar]] tancada situada entre [[Asia]] e [[Euròpa]]. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de {{unitat|371000|km²}} e un volum de {{unitat|78200|km³}} ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los [[lac]]s. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada. == Geografia == La mar Caspiana a una superficia totala de {{formatnum:371000}} km². Es bordada per [[Russia]] a l'oèst, per [[Azerbaitjan]] al sud-oèst, per [[Iran]] al sud, per [[Turcmenistan]] al sud-èst e per [[Cazacstan]] al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'[[Asia Centrala]]. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de [[Caucàs]], e al sud lo massís d'[[Elborz]]. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada [[Karabogazgöl]]. === Geologia === Coma la [[mar Negra]] o la [[mar d'Aral]], la mar Caspiana es [[geologia|geologicament]] una mar residuala de la [[mar Paratètis]]. Durant lo [[Pliocèn]] (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'[[aiga]] s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del [[Plèistocèn]] (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt<ref>[[anglés|'''(en)''']] Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », ''Global and Planetary Change'', n° 174, 2019, pp. 153-163.</ref>. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin [[Endoreïsme|endoreïc]] que s'espandís sus una partida importanta de l'[[Asia Centrala]]. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'[[ocean mondial]] e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels [[ocean|oceans]]. La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis [[Vòlga]] e [[Oral (flume)|Oral]]. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]] e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'[[aiga]] i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la [[depression de Derbent]], un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una [[placa oceanica]] [[basalt|basaltica]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », ''Oceanology'', vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.</ref>. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ({{formatnum:1025}} m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina [[tectonica de las placas|tectonica]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », ''Doklady Earth Sciences'', vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.</ref>. L'aiga i es [[aiga saumastra|saumastra]] pr'amor que la prigondor permet de concentrar la [[sal alimentària|sal]]. A l'èst, la lòna de [[Karabogazgöl]] comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada. === Idrografia === [[Vòlga]] (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e [[Oral]] s'escampan dins la Caspiana, qu'es [[endoreïc]]a, valent a dire qu'a pas d'[[emissari]] e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'[[evaporacion]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. Lagutov, ''Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin'', Spriger, 2008, p. 198.</ref>. D'aquel biais, l'[[ecosistèma]] caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl [[eustatisme|eustatic]] dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa {{formatnum:5500000}} ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'[[Istòria|istorians]] [[Russia|rus]] sostenon qu'una de las butadas [[Edat Mejana|medievalas]] de la mar Caspiana ocasionèt l'[[Inondacion|aigat]] de cèrtas [[Vila|ciutats]] costièiras dels [[Cazars]], coma [[Atil]]. En [[2004]], lo nivèl de las aigas èra de {{unitat|-27,16|m}}, es a dire {{unitat|27,16|m}} jos lo [[nivèl de la mar]]<ref>[[rus|'''(ru)''']] М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », ''Большая российская энциклопедия'', vol. 13, 2004-2017, p. 275.</ref>. Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del [[continent]] e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'[[oscillacion de l'Atlantic Nòrd]]. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions [[atmosfèra (Tèrra)|atmosfericas]] de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del [[Cambiament climatic|cambiament climatic global]]. Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de {{unitat|3|m}} entre [[1929]] e [[1977]], seguida per una pujada de {{unitat|3|m}} de 1977 fins a [[1995]]. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses. === Demografia e vilas costièiras === La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic : * al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de [[Guriev]] ({{formatnum:315000}} abitants en 2022). * la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas. * al sud-èst, a l'entorn de [[Krasnovodsk]] ({{formatnum:86000}} abitants en 2022), se tròban de Turcmèns. * al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del [[mazandarani]] e del [[guilaki]]. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo [[persan]] qu'es la [[lenga oficiala]] d'[[Iran]]. Las vilas principalas de la region son [[Astara (Iran)|Astara]] ({{formatnum:40000}} abitants en 2006), [[Bandar-e Anzali]] ({{formatnum:114000}} abitants en 2012) e [[Chalus]] ({{formatnum:75000}} abitants en 2008). * a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'[[Azerbaitjan]]. [[Bakó]] (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region. * al nòrd-oèst, se tròban respectivament de [[Daguestan|Daguestanés]], de [[Russia|Rus]] e d'[[Ozbècs]] que vivon sul territòri de la [[Russia|Federacion de Russia]]. [[Derbent]] ({{formatnum:125000}} abitants en 2020) e [[Makhachcalà]] ({{formatnum:622000}} abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. [[Astrakhan]] es lo centre de la preséncia russa dins la region ({{formatnum:529000}} abitants en 2020). == Istòria == === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la [[mar Negra]] e la [[mar Mediterranèa]] a las regions interioras d'[[Asia]]. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps [[geologia|geologics]] e [[istòria|istorics]]. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels [[litoral|litorals]] e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras [[civilizacion|civilizacions]] istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci [[iran|iranian]], en [[Caucàs]] e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los [[Empèris nomadas|pòbles]] de las [[estèpa|estèpas]] del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'[[Euròpa Orientala]], las regions de la [[mar Negra]] e l'[[Asia Centrala]]. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses. Durant lo [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]], una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de [[Iran|Pèrsia]]. Aquò permetèt als [[geografia|geografs]] e autors [[Grècia Antica|grècs]] de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]], los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels [[Empèri Part|Parts]] e dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]]. Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de [[tecnica|tecnicas]] e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes. === De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas === A partir del sègle VII, l'expansion de l'[[islam]] transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de [[Transoxiana]], de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Caucàs]] dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'[[Edat Mejana]], la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « [[Rota de la Seda|Rotas de la Seda]] ». En particular, de produches originaris d'[[Asia Orientala]], d'[[Asia Centrala]] o de [[Caucàs]] circulèron cap al bacin de [[Vòlga]] e als pòrts de la [[mar Negra]]. Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo [[Cazars|Khaganat Cazar]], una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la [[Negre]] e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la [[Rus' de Kiev]], los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels [[Pechenegs|Pechenègs]] (sègles XI-XII) puèi pels [[Comans]] (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la [[Rus' de Kiev|Rus']] prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas. Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre [[China]], [[Asia Centrala]], [[Iran|Pèrsia]] e [[Euròpa]]. Pasmens, l'unitat de l'[[Empèri Mongòl]] durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas. === De l'epòca modèrna a la dominacion russa === A partir del sègle XVI, la mar Caspiana venguèt un espaci d'escambis e de tensions entre l'[[Russia|Empèri Rus]] e la [[Empèri Safavida|Pèrsia Safavida]]. En 1554, la conquista d'Astrakhan pels Russes e lo renfortiment de sas posicions dins lo deltà de [[Vòlga]] permetèron lo desvolopament d'una rota comerciala entre los dos païses. Aquela rota facilitava lo transpòrt de produchs entre l'[[Euròpa Orientala]], las [[montanha|montanhas]] de [[Caucàs]] e las regions situadas al sud de la mar. De lor costat, los Safavidas mantenguèron lor contraròtle sus divèrses pòrts, en particular dins las regions de [[Gilan]] e de [[Mazandaran]]<ref name="Romer 1986 pp. 266-269">[[anglés|'''(en)''']] Hans R. Roemer, « The Safavid period », dins Peter Jackson (dir.), ''The Cambridge History of Iran. Volume 6: The Timurid and Safavid Periods'', Cambridge University Press, 1986, pp. 266-269.</ref>. Al començament del sègle XVIII, l'afebliment de la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] favorizèt l'expansion russa en [[Asia Centrala]]. En 1722-1723, lo tasar [[Pèire lo Grand]] (1682-1725) menèt una [[Expedicion persa de Pèire lo Grand|expedicion militara]] long de las còstas occidentalas e meridionalas de la mar Caspiana e ocupèt [[Derbent]] e [[Bakó]]. Aquelas conquistas avián d'objectius [[economia|economics]] e [[estrategia|estrategics]] (contraròtle del [[comèrci]] regional, limitacion de l'influéncia [[Empèri Otoman|otomana]] en [[Caucàs]]...). Las fòrças russas se retirèron d'una partida dels territòris ocupats durant los ans 1730 après la conclusion d'una aliança russopersana dirigida contra los Turcs, mas [[Russia]] tornèt perseguir sa politica expansionista al sègle seguent<ref>[[anglés|(en)]]''' Stephen J. Lee, ''Peter the Great'', Routledge, 2013, p. 31.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] William Bayne Fisher, P. Avery, G. R. G. Hambly e C. Melville, ''The Cambridge History of Iran. Vol. 7'', Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 321.</ref>. Las guèrras russopersas del començament del sègle XIX renforcèron aquela dominacion que foguèt confirmada pels [[Tractat de Golestan|tractats de Golestan]] (1813) e de [[Tractat de Turkmenchay|Turkmenchay]] (1828). [[Pèrsia]] i perdiguèt una partida de Caucàs e [[Russia]] obtenguèt lo drech exclusiu de manténer una [[flòta de guèrra]] dins la mar Caspiana<ref>[[anglés|'''(en)''']] Charles King, ''The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus'', Oxford University Press, 2008, pp. 30-31.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Maziar Behrooz, ''Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia'', I. B. Tauris, 2023, p. 128.</ref>. Lo resultat d'aquelas guèrras permetèt donc a Russia d'exercir una dominacion maritima e comerciala creissenta sus la partida septentrionala e occidentala de la mar, mentre que Pèrsia conservava lo contraròtle de sas còstas meridionalas. Pendent la rèsta del sègle XIX, lo desvolopament de la [[maquina de vapor|navegacion de vapor]] e l'[[Revolucion Industriala|industrializacion]] transformèron las activitats maritimas. En particular, Bakó e sa region venguèron un centre màger de l'extraccion de [[petròli]]. En efièch, a partir dels ans 1870, l'arribada d'investidors, russes e estrangièrs, favorizèt la mecanizacion de l'extraccion, del rafinatge e del transpòrt dels [[idrocarbur|idrocarburs]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Yergin, ''The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power'', New York, Simon & Schuster, 1991, pp. 57-63.</ref><ref>Demest los investidors mai coneguts, figuravan los fraires Nobel e e la familha Rothschild.</ref>. En 1901, la produccion petroliera d'[[Azerbaitjan]] representava mai de la mitat de la produccion mondiala<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. Hrair Dekmejian e Hovann H. Simonian, ''Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region'', I. B. Tauris, 2003, p. 16.</ref>. === La question de l'estatut de la mar === {{veire|Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana}} La question de l'estatut de la mar venguèt importanta après la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. En 1921, los dos païses ribairencs, l'[[Union Sovietica]] e [[Iran]], adoptèron de règlas comunas de navigacion pertocant los [[naviri|naviris]] comercials<ref name="Mehdiyoun 2000">[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.</ref>. En 1940, un segond tractat definiguèt de règlas complementàrias pels [[naviri de pesca|naviris de pesca]] e enebiguèt l'intrada de naviris non sovietics o non iranians sus la mar a partir dels territòris dels dos estats signataris. Pasmens, aquel acòrdi definiguèt pas las règlas d'atribucion de las ressorsas sosmarinas<ref name="Mehdiyoun 2000">[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.</ref>. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS. En efièch, l'espleitacion de las resèrvas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] necessitava de definir los limits de sobeiranetat d'[[Iran]] e dels quatre estats eissits de l'Union Sovietica. Las negociacions comencèron en 1996, mas doas visions s'opausèron. La primièra consistissiá a considerar la mar Caspiana coma una mar ordinària. Dins aqueu cas, los estats ribairens aurián dispausat de dreits sus las ressorsas situadas prèp del litoral, d'una zòna d'exclusivitat economica mai estenduda e las regions centralas aurián agut l'estatut d'[[aigas internacionalas]]. Aquela solucion permetiá lo desplaçament liure de las flòtas militaras dins la màger part de la mar. La segonda consistissiá a considerar la mar coma un lac. Dins aqueu cas, los estats ribairens èran liures de se partejar la totalitat de la mar, mas la circulacion dels naviris militars d'un estat donat èra d'ara endavant limitada a la porcion de mar tenguda per aquel estat. Lo compromés trobat es intermediari entre las doas opcions. Lo sossòl marin es dividit coma un lac, mas las aigas centralas an l'estatut d'aigas internacionalas. En 2018, [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]], [[Iran]] e [[Azerbaitjan]] signèron aital la [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]], tèxte que permet de finalizar aquel acòrdi. Permet als estats ribairencs de perseguir l'espleitacion dels idrocarburs e de començar la construccion d'oleoductes per permetre d'exportar mai facilament lo [[petròli]] e lo [[gas natural|gas]] cap a [[Euròpa]]. Mantèn tanben la libertat de circulacion de las flòtas militaras russas e iranianas. == Fauna == La mar Caspiana conten un grand nombre d'[[esturion]]s, que lors uòus son transformats en [[caviar]]. Çaquelà, la subrepesca afècta talament la populacion d'esturions que los ecologistas ne reclaman l'interdiccion totala fins que la populacion d'aqueste peis se recobre. == Petròli == La region es rica en fonts d'[[energia]]. En mai dels camps [[petròli|petrolifèrs]] descobèrts recentament, i a tanben las pròvas de l'existéncia de grandas resèrvas de gas natural. Pasmens caldriá una exploracion a fons per ne definir lo futur potencial. Los estats que costejan la mar Caspiana an obtengut una granda importància geopolitica, especialament a causa de l'inestabilitat de l'[[Orient Mejan]], que pòt afectar las politicas energeticas de fòrça païses occidentals. Un autre factor que cal prendre en compte es lo novèl desplegament militar [[Estats Units|nòrd-american]] dins la region centreasiatica. [[imatge:caspienne.jpg|thumb|250px|La mar Caspiana e los Estats ribairencs]] Un problèma clau es l'estatut de la mar Caspiana e l'establiment de las frontièiras maritimas entre los cinc estats del litoral. Russia, Azerbaitjan e Cazacstan an signat un acòrd en [[2003]] per se partejar la Caspiana septentrionala (64%), malgrat que los autres dos païses ribairencs, Iran e Turcmenistan, s'i foguèsson pas aponduts. L'acòrd entre los tres estats, qu'a influït la produccion de petròli, segurament influirà lo sieu desenvolopament futur, que pòt demorar atudat dins los cas iranian e turcmèn. A l'ora d'ara, Azerbaitjan e Cazacstan an experimentat lo màger acreissement dins la produccion petrolièra (+70%) dempuèi [[1992]]. Malgrat aquò, la region produtz pas encara tot son potencial, que la produccion regionala totala es de 1,6 milions de barrils ({{unitat|250000|m|3}}) jornalièrs, çò qu'es mens que la produccion de [[Brasil]]. S'estima qu'aquesta produccion se triplarà cap a 2010. == Transpòrts == I a divèrses servicis de [[transbordador]] qu'opèran sus la mar Caspiana, comprés la linha entre [[Türkmenbaşy]] e [[Bakó]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]]. * [[Karabogazgöl]]. * [[Mar d'Aral]]. * [[Mar Negra]]. === Bibliografia === * {{en}} A. G. Kostianoi e A. Kosarev, ''The Caspian Sea Environment'', Birkhäuser, 2005. === Ligams extèrnes === * {{en}} [http://www.netiran.com/?fn=artd(2277) Informacion sus l'istòria e los noms de la mar Caspiana] * {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/ Programa environamental de la Caspiana] ** {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Convencion Marc per la Proteccion de l'environament maritim de la Caspiana] (2003) * {{en}} [https://web.archive.org/web/20090828084055/http://globalguerrillas.typepad.com/globalguerrillas/2004/07/long_term_gg_ta.html Objectiu: lo petròli de la mar Caspiana] John Robb, 2004 * {{en}} [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Los cambiaments de nivèls de la mar Caspiana] === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Mar]] gri8nafofa2hem0yi57vunnzfq63v4i 2510531 2510530 2026-10-11T10:10:41Z Toku 7678 /* De l'epòca modèrna a la dominacion russa */ 2510531 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit ([[NASA]])]] La '''mar Caspiana''' es una [[mar]] tancada situada entre [[Asia]] e [[Euròpa]]. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de {{unitat|371000|km²}} e un volum de {{unitat|78200|km³}} ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los [[lac]]s. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada. == Geografia == La mar Caspiana a una superficia totala de {{formatnum:371000}} km². Es bordada per [[Russia]] a l'oèst, per [[Azerbaitjan]] al sud-oèst, per [[Iran]] al sud, per [[Turcmenistan]] al sud-èst e per [[Cazacstan]] al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'[[Asia Centrala]]. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de [[Caucàs]], e al sud lo massís d'[[Elborz]]. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada [[Karabogazgöl]]. === Geologia === Coma la [[mar Negra]] o la [[mar d'Aral]], la mar Caspiana es [[geologia|geologicament]] una mar residuala de la [[mar Paratètis]]. Durant lo [[Pliocèn]] (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'[[aiga]] s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del [[Plèistocèn]] (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt<ref>[[anglés|'''(en)''']] Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », ''Global and Planetary Change'', n° 174, 2019, pp. 153-163.</ref>. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin [[Endoreïsme|endoreïc]] que s'espandís sus una partida importanta de l'[[Asia Centrala]]. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'[[ocean mondial]] e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels [[ocean|oceans]]. La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis [[Vòlga]] e [[Oral (flume)|Oral]]. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]] e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'[[aiga]] i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la [[depression de Derbent]], un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una [[placa oceanica]] [[basalt|basaltica]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », ''Oceanology'', vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.</ref>. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ({{formatnum:1025}} m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina [[tectonica de las placas|tectonica]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », ''Doklady Earth Sciences'', vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.</ref>. L'aiga i es [[aiga saumastra|saumastra]] pr'amor que la prigondor permet de concentrar la [[sal alimentària|sal]]. A l'èst, la lòna de [[Karabogazgöl]] comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada. === Idrografia === [[Vòlga]] (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e [[Oral]] s'escampan dins la Caspiana, qu'es [[endoreïc]]a, valent a dire qu'a pas d'[[emissari]] e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'[[evaporacion]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. Lagutov, ''Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin'', Spriger, 2008, p. 198.</ref>. D'aquel biais, l'[[ecosistèma]] caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl [[eustatisme|eustatic]] dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa {{formatnum:5500000}} ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'[[Istòria|istorians]] [[Russia|rus]] sostenon qu'una de las butadas [[Edat Mejana|medievalas]] de la mar Caspiana ocasionèt l'[[Inondacion|aigat]] de cèrtas [[Vila|ciutats]] costièiras dels [[Cazars]], coma [[Atil]]. En [[2004]], lo nivèl de las aigas èra de {{unitat|-27,16|m}}, es a dire {{unitat|27,16|m}} jos lo [[nivèl de la mar]]<ref>[[rus|'''(ru)''']] М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », ''Большая российская энциклопедия'', vol. 13, 2004-2017, p. 275.</ref>. Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del [[continent]] e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'[[oscillacion de l'Atlantic Nòrd]]. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions [[atmosfèra (Tèrra)|atmosfericas]] de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del [[Cambiament climatic|cambiament climatic global]]. Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de {{unitat|3|m}} entre [[1929]] e [[1977]], seguida per una pujada de {{unitat|3|m}} de 1977 fins a [[1995]]. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses. === Demografia e vilas costièiras === La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic : * al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de [[Guriev]] ({{formatnum:315000}} abitants en 2022). * la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas. * al sud-èst, a l'entorn de [[Krasnovodsk]] ({{formatnum:86000}} abitants en 2022), se tròban de Turcmèns. * al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del [[mazandarani]] e del [[guilaki]]. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo [[persan]] qu'es la [[lenga oficiala]] d'[[Iran]]. Las vilas principalas de la region son [[Astara (Iran)|Astara]] ({{formatnum:40000}} abitants en 2006), [[Bandar-e Anzali]] ({{formatnum:114000}} abitants en 2012) e [[Chalus]] ({{formatnum:75000}} abitants en 2008). * a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'[[Azerbaitjan]]. [[Bakó]] (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region. * al nòrd-oèst, se tròban respectivament de [[Daguestan|Daguestanés]], de [[Russia|Rus]] e d'[[Ozbècs]] que vivon sul territòri de la [[Russia|Federacion de Russia]]. [[Derbent]] ({{formatnum:125000}} abitants en 2020) e [[Makhachcalà]] ({{formatnum:622000}} abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. [[Astrakhan]] es lo centre de la preséncia russa dins la region ({{formatnum:529000}} abitants en 2020). == Istòria == === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la [[mar Negra]] e la [[mar Mediterranèa]] a las regions interioras d'[[Asia]]. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps [[geologia|geologics]] e [[istòria|istorics]]. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels [[litoral|litorals]] e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras [[civilizacion|civilizacions]] istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci [[iran|iranian]], en [[Caucàs]] e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los [[Empèris nomadas|pòbles]] de las [[estèpa|estèpas]] del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'[[Euròpa Orientala]], las regions de la [[mar Negra]] e l'[[Asia Centrala]]. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses. Durant lo [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]], una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de [[Iran|Pèrsia]]. Aquò permetèt als [[geografia|geografs]] e autors [[Grècia Antica|grècs]] de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]], los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels [[Empèri Part|Parts]] e dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]]. Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de [[tecnica|tecnicas]] e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes. === De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas === A partir del sègle VII, l'expansion de l'[[islam]] transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de [[Transoxiana]], de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Caucàs]] dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'[[Edat Mejana]], la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « [[Rota de la Seda|Rotas de la Seda]] ». En particular, de produches originaris d'[[Asia Orientala]], d'[[Asia Centrala]] o de [[Caucàs]] circulèron cap al bacin de [[Vòlga]] e als pòrts de la [[mar Negra]]. Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo [[Cazars|Khaganat Cazar]], una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la [[Negre]] e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la [[Rus' de Kiev]], los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels [[Pechenegs|Pechenègs]] (sègles XI-XII) puèi pels [[Comans]] (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la [[Rus' de Kiev|Rus']] prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas. Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre [[China]], [[Asia Centrala]], [[Iran|Pèrsia]] e [[Euròpa]]. Pasmens, l'unitat de l'[[Empèri Mongòl]] durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas. === De l'epòca modèrna a la dominacion russa === A partir del sègle XVI, la mar Caspiana venguèt un espaci d'escambis e de tensions entre l'[[Russia|Empèri Rus]] e la [[Empèri Safavida|Pèrsia Safavida]]. En 1554, la conquista d'Astrakhan pels Russes e lo renfortiment de sas posicions dins lo deltà de [[Vòlga]] permetèron lo desvolopament d'una rota comerciala entre los dos païses. Aquela rota facilitava lo transpòrt de produchs entre l'[[Euròpa Orientala]], las [[montanha|montanhas]] de [[Caucàs]] e las regions situadas al sud de la mar. De lor costat, los Safavidas mantenguèron lor contraròtle sus divèrses pòrts, en particular dins las regions de [[Gilan]] e de [[Mazandaran]]<ref name="Romer 1986 pp. 266-269">[[anglés|'''(en)''']] Hans R. Roemer, « The Safavid period », dins Peter Jackson (dir.), ''The Cambridge History of Iran. Volume 6: The Timurid and Safavid Periods'', Cambridge University Press, 1986, pp. 266-269.</ref>. Al començament del sègle XVIII, l'afebliment de la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] favorizèt l'expansion russa en [[Asia Centrala]]. En 1722-1723, lo tasar [[Pèire lo Grand]] (1682-1725) menèt una [[Expedicion persa de Pèire lo Grand|expedicion militara]] long de las còstas occidentalas e meridionalas de la mar Caspiana e ocupèt [[Derbent]] e [[Bakó]]. Aquelas conquistas avián d'objectius [[economia|economics]] e [[estrategia|estrategics]] (contraròtle del [[comèrci]] regional, limitacion de l'influéncia [[Empèri Otoman|otomana]] en [[Caucàs]]...). Las fòrças russas se retirèron d'una partida dels territòris ocupats durant los ans 1730 après la conclusion d'una aliança russopersana dirigida contra los Turcs, mas [[Russia]] tornèt perseguir sa politica expansionista al sègle seguent<ref>[[anglés|'''(en)''']] Stephen J. Lee, ''Peter the Great'', Routledge, 2013, p. 31.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] William Bayne Fisher, P. Avery, G. R. G. Hambly e C. Melville, ''The Cambridge History of Iran. Vol. 7'', Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 321.</ref>. Las guèrras russopersas del començament del sègle XIX renforcèron aquela dominacion que foguèt confirmada pels [[Tractat de Golestan|tractats de Golestan]] (1813) e de [[Tractat de Turkmenchay|Turkmenchay]] (1828). [[Pèrsia]] i perdiguèt una partida de Caucàs e [[Russia]] obtenguèt lo drech exclusiu de manténer una [[flòta de guèrra]] dins la mar Caspiana<ref>[[anglés|'''(en)''']] Charles King, ''The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus'', Oxford University Press, 2008, pp. 30-31.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Maziar Behrooz, ''Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia'', I. B. Tauris, 2023, p. 128.</ref>. Lo resultat d'aquelas guèrras permetèt donc a Russia d'exercir una dominacion maritima e comerciala creissenta sus la partida septentrionala e occidentala de la mar, mentre que Pèrsia conservava lo contraròtle de sas còstas meridionalas. Pendent la rèsta del sègle XIX, lo desvolopament de la [[maquina de vapor|navegacion de vapor]] e l'[[Revolucion Industriala|industrializacion]] transformèron las activitats maritimas. En particular, Bakó e sa region venguèron un centre màger de l'extraccion de [[petròli]]. En efièch, a partir dels ans 1870, l'arribada d'investidors, russes e estrangièrs, favorizèt la mecanizacion de l'extraccion, del rafinatge e del transpòrt dels [[idrocarbur|idrocarburs]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Yergin, ''The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power'', New York, Simon & Schuster, 1991, pp. 57-63.</ref><ref>Demest los investidors mai coneguts, figuravan los fraires Nobel e e la familha Rothschild.</ref>. En 1901, la produccion petroliera d'[[Azerbaitjan]] representava mai de la mitat de la produccion mondiala<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. Hrair Dekmejian e Hovann H. Simonian, ''Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region'', I. B. Tauris, 2003, p. 16.</ref>. === La question de l'estatut de la mar === {{veire|Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana}} La question de l'estatut de la mar venguèt importanta après la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. En 1921, los dos païses ribairencs, l'[[Union Sovietica]] e [[Iran]], adoptèron de règlas comunas de navigacion pertocant los [[naviri|naviris]] comercials<ref name="Mehdiyoun 2000">[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.</ref>. En 1940, un segond tractat definiguèt de règlas complementàrias pels [[naviri de pesca|naviris de pesca]] e enebiguèt l'intrada de naviris non sovietics o non iranians sus la mar a partir dels territòris dels dos estats signataris. Pasmens, aquel acòrdi definiguèt pas las règlas d'atribucion de las ressorsas sosmarinas<ref name="Mehdiyoun 2000">[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.</ref>. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS. En efièch, l'espleitacion de las resèrvas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] necessitava de definir los limits de sobeiranetat d'[[Iran]] e dels quatre estats eissits de l'Union Sovietica. Las negociacions comencèron en 1996, mas doas visions s'opausèron. La primièra consistissiá a considerar la mar Caspiana coma una mar ordinària. Dins aqueu cas, los estats ribairens aurián dispausat de dreits sus las ressorsas situadas prèp del litoral, d'una zòna d'exclusivitat economica mai estenduda e las regions centralas aurián agut l'estatut d'[[aigas internacionalas]]. Aquela solucion permetiá lo desplaçament liure de las flòtas militaras dins la màger part de la mar. La segonda consistissiá a considerar la mar coma un lac. Dins aqueu cas, los estats ribairens èran liures de se partejar la totalitat de la mar, mas la circulacion dels naviris militars d'un estat donat èra d'ara endavant limitada a la porcion de mar tenguda per aquel estat. Lo compromés trobat es intermediari entre las doas opcions. Lo sossòl marin es dividit coma un lac, mas las aigas centralas an l'estatut d'aigas internacionalas. En 2018, [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]], [[Iran]] e [[Azerbaitjan]] signèron aital la [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]], tèxte que permet de finalizar aquel acòrdi. Permet als estats ribairencs de perseguir l'espleitacion dels idrocarburs e de començar la construccion d'oleoductes per permetre d'exportar mai facilament lo [[petròli]] e lo [[gas natural|gas]] cap a [[Euròpa]]. Mantèn tanben la libertat de circulacion de las flòtas militaras russas e iranianas. == Fauna == La mar Caspiana conten un grand nombre d'[[esturion]]s, que lors uòus son transformats en [[caviar]]. Çaquelà, la subrepesca afècta talament la populacion d'esturions que los ecologistas ne reclaman l'interdiccion totala fins que la populacion d'aqueste peis se recobre. == Petròli == La region es rica en fonts d'[[energia]]. En mai dels camps [[petròli|petrolifèrs]] descobèrts recentament, i a tanben las pròvas de l'existéncia de grandas resèrvas de gas natural. Pasmens caldriá una exploracion a fons per ne definir lo futur potencial. Los estats que costejan la mar Caspiana an obtengut una granda importància geopolitica, especialament a causa de l'inestabilitat de l'[[Orient Mejan]], que pòt afectar las politicas energeticas de fòrça païses occidentals. Un autre factor que cal prendre en compte es lo novèl desplegament militar [[Estats Units|nòrd-american]] dins la region centreasiatica. [[imatge:caspienne.jpg|thumb|250px|La mar Caspiana e los Estats ribairencs]] Un problèma clau es l'estatut de la mar Caspiana e l'establiment de las frontièiras maritimas entre los cinc estats del litoral. Russia, Azerbaitjan e Cazacstan an signat un acòrd en [[2003]] per se partejar la Caspiana septentrionala (64%), malgrat que los autres dos païses ribairencs, Iran e Turcmenistan, s'i foguèsson pas aponduts. L'acòrd entre los tres estats, qu'a influït la produccion de petròli, segurament influirà lo sieu desenvolopament futur, que pòt demorar atudat dins los cas iranian e turcmèn. A l'ora d'ara, Azerbaitjan e Cazacstan an experimentat lo màger acreissement dins la produccion petrolièra (+70%) dempuèi [[1992]]. Malgrat aquò, la region produtz pas encara tot son potencial, que la produccion regionala totala es de 1,6 milions de barrils ({{unitat|250000|m|3}}) jornalièrs, çò qu'es mens que la produccion de [[Brasil]]. S'estima qu'aquesta produccion se triplarà cap a 2010. == Transpòrts == I a divèrses servicis de [[transbordador]] qu'opèran sus la mar Caspiana, comprés la linha entre [[Türkmenbaşy]] e [[Bakó]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]]. * [[Karabogazgöl]]. * [[Mar d'Aral]]. * [[Mar Negra]]. === Bibliografia === * {{en}} A. G. Kostianoi e A. Kosarev, ''The Caspian Sea Environment'', Birkhäuser, 2005. === Ligams extèrnes === * {{en}} [http://www.netiran.com/?fn=artd(2277) Informacion sus l'istòria e los noms de la mar Caspiana] * {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/ Programa environamental de la Caspiana] ** {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Convencion Marc per la Proteccion de l'environament maritim de la Caspiana] (2003) * {{en}} [https://web.archive.org/web/20090828084055/http://globalguerrillas.typepad.com/globalguerrillas/2004/07/long_term_gg_ta.html Objectiu: lo petròli de la mar Caspiana] John Robb, 2004 * {{en}} [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Los cambiaments de nivèls de la mar Caspiana] === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Mar]] ao9clxfhxjlxh9z3mzalgmyz10b3ez2 2510535 2510531 2026-10-11T11:16:42Z Toku 7678 /* De l'epòca modèrna a la dominacion russa */ 2510535 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit ([[NASA]])]] La '''mar Caspiana''' es una [[mar]] tancada situada entre [[Asia]] e [[Euròpa]]. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de {{unitat|371000|km²}} e un volum de {{unitat|78200|km³}} ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los [[lac]]s. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada. == Geografia == La mar Caspiana a una superficia totala de {{formatnum:371000}} km². Es bordada per [[Russia]] a l'oèst, per [[Azerbaitjan]] al sud-oèst, per [[Iran]] al sud, per [[Turcmenistan]] al sud-èst e per [[Cazacstan]] al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'[[Asia Centrala]]. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de [[Caucàs]], e al sud lo massís d'[[Elborz]]. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada [[Karabogazgöl]]. === Geologia === Coma la [[mar Negra]] o la [[mar d'Aral]], la mar Caspiana es [[geologia|geologicament]] una mar residuala de la [[mar Paratètis]]. Durant lo [[Pliocèn]] (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'[[aiga]] s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del [[Plèistocèn]] (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt<ref>[[anglés|'''(en)''']] Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », ''Global and Planetary Change'', n° 174, 2019, pp. 153-163.</ref>. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin [[Endoreïsme|endoreïc]] que s'espandís sus una partida importanta de l'[[Asia Centrala]]. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'[[ocean mondial]] e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels [[ocean|oceans]]. La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis [[Vòlga]] e [[Oral (flume)|Oral]]. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]] e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'[[aiga]] i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la [[depression de Derbent]], un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una [[placa oceanica]] [[basalt|basaltica]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », ''Oceanology'', vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.</ref>. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ({{formatnum:1025}} m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina [[tectonica de las placas|tectonica]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », ''Doklady Earth Sciences'', vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.</ref>. L'aiga i es [[aiga saumastra|saumastra]] pr'amor que la prigondor permet de concentrar la [[sal alimentària|sal]]. A l'èst, la lòna de [[Karabogazgöl]] comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada. === Idrografia === [[Vòlga]] (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e [[Oral]] s'escampan dins la Caspiana, qu'es [[endoreïc]]a, valent a dire qu'a pas d'[[emissari]] e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'[[evaporacion]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. Lagutov, ''Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin'', Spriger, 2008, p. 198.</ref>. D'aquel biais, l'[[ecosistèma]] caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl [[eustatisme|eustatic]] dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa {{formatnum:5500000}} ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'[[Istòria|istorians]] [[Russia|rus]] sostenon qu'una de las butadas [[Edat Mejana|medievalas]] de la mar Caspiana ocasionèt l'[[Inondacion|aigat]] de cèrtas [[Vila|ciutats]] costièiras dels [[Cazars]], coma [[Atil]]. En [[2004]], lo nivèl de las aigas èra de {{unitat|-27,16|m}}, es a dire {{unitat|27,16|m}} jos lo [[nivèl de la mar]]<ref>[[rus|'''(ru)''']] М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », ''Большая российская энциклопедия'', vol. 13, 2004-2017, p. 275.</ref>. Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del [[continent]] e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'[[oscillacion de l'Atlantic Nòrd]]. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions [[atmosfèra (Tèrra)|atmosfericas]] de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del [[Cambiament climatic|cambiament climatic global]]. Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de {{unitat|3|m}} entre [[1929]] e [[1977]], seguida per una pujada de {{unitat|3|m}} de 1977 fins a [[1995]]. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses. === Demografia e vilas costièiras === La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic : * al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de [[Guriev]] ({{formatnum:315000}} abitants en 2022). * la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas. * al sud-èst, a l'entorn de [[Krasnovodsk]] ({{formatnum:86000}} abitants en 2022), se tròban de Turcmèns. * al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del [[mazandarani]] e del [[guilaki]]. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo [[persan]] qu'es la [[lenga oficiala]] d'[[Iran]]. Las vilas principalas de la region son [[Astara (Iran)|Astara]] ({{formatnum:40000}} abitants en 2006), [[Bandar-e Anzali]] ({{formatnum:114000}} abitants en 2012) e [[Chalus]] ({{formatnum:75000}} abitants en 2008). * a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'[[Azerbaitjan]]. [[Bakó]] (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region. * al nòrd-oèst, se tròban respectivament de [[Daguestan|Daguestanés]], de [[Russia|Rus]] e d'[[Ozbècs]] que vivon sul territòri de la [[Russia|Federacion de Russia]]. [[Derbent]] ({{formatnum:125000}} abitants en 2020) e [[Makhachcalà]] ({{formatnum:622000}} abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. [[Astrakhan]] es lo centre de la preséncia russa dins la region ({{formatnum:529000}} abitants en 2020). == Istòria == === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la [[mar Negra]] e la [[mar Mediterranèa]] a las regions interioras d'[[Asia]]. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps [[geologia|geologics]] e [[istòria|istorics]]. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels [[litoral|litorals]] e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras [[civilizacion|civilizacions]] istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci [[iran|iranian]], en [[Caucàs]] e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los [[Empèris nomadas|pòbles]] de las [[estèpa|estèpas]] del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'[[Euròpa Orientala]], las regions de la [[mar Negra]] e l'[[Asia Centrala]]. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses. Durant lo [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]], una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de [[Iran|Pèrsia]]. Aquò permetèt als [[geografia|geografs]] e autors [[Grècia Antica|grècs]] de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]], los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels [[Empèri Part|Parts]] e dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]]. Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de [[tecnica|tecnicas]] e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes. === De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas === A partir del sègle VII, l'expansion de l'[[islam]] transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de [[Transoxiana]], de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Caucàs]] dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'[[Edat Mejana]], la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « [[Rota de la Seda|Rotas de la Seda]] ». En particular, de produches originaris d'[[Asia Orientala]], d'[[Asia Centrala]] o de [[Caucàs]] circulèron cap al bacin de [[Vòlga]] e als pòrts de la [[mar Negra]]. Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo [[Cazars|Khaganat Cazar]], una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la [[Negre]] e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la [[Rus' de Kiev]], los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels [[Pechenegs|Pechenègs]] (sègles XI-XII) puèi pels [[Comans]] (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la [[Rus' de Kiev|Rus']] prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas. Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre [[China]], [[Asia Centrala]], [[Iran|Pèrsia]] e [[Euròpa]]. Pasmens, l'unitat de l'[[Empèri Mongòl]] durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas. === De l'epòca modèrna a la dominacion russa === A partir del sègle XVI, la mar Caspiana venguèt un espaci d'escambis e de tensions entre l'[[Russia|Empèri Rus]] e la [[Empèri Safavida|Pèrsia Safavida]]. En 1554, la conquista d'Astrakhan pels Russes e lo renfortiment de sas posicions dins lo deltà de [[Vòlga]] permetèron lo desvolopament d'una rota comerciala entre los dos païses. Aquela rota facilitava lo transpòrt de produchs entre l'[[Euròpa Orientala]], las [[montanha|montanhas]] de [[Caucàs]] e las regions situadas al sud de la mar. De lor costat, los Safavidas mantenguèron lor contraròtle sus divèrses pòrts, en particular dins las regions de [[Gilan]] e de [[Mazandaran]]<ref name="Romer 1986 pp. 266-269">[[anglés|'''(en)''']] Hans R. Roemer, « The Safavid period », dins Peter Jackson (dir.), ''The Cambridge History of Iran. Volume 6: The Timurid and Safavid Periods'', Cambridge University Press, 1986, pp. 266-269.</ref>. Al començament del sègle XVIII, l'afebliment de la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] favorizèt l'expansion russa en [[Asia Centrala]]. En 1722-1723, lo tasar [[Pèire lo Grand]] (1682-1725) menèt una [[Expedicion persa de Pèire lo Grand|expedicion militara]] long de las còstas occidentalas e meridionalas de la mar Caspiana e ocupèt [[Derbent]] e [[Bakó]]. Aquelas conquistas avián d'objectius [[economia|economics]] e [[estrategia|estrategics]] (contraròtle del [[comèrci]] regional, limitacion de l'influéncia [[Empèri Otoman|otomana]] en [[Caucàs]]...). Las fòrças russas se retirèron d'una partida dels territòris ocupats durant los ans 1730 après la conclusion d'una aliança russopersana dirigida contra los Turcs, mas [[Russia]] tornèt perseguir sa politica expansionista al sègle seguent<ref>[[anglés|'''(en)''']] Stephen J. Lee, ''Peter the Great'', Routledge, 2013, p. 31.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] William Bayne Fisher, P. Avery, G. R. G. Hambly e C. Melville, ''The Cambridge History of Iran. Vol. 7'', Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 321.</ref>. Las guèrras russopersas del començament del sègle XIX renforcèron aquela dominacion que foguèt confirmada pels [[Tractat de Golestan|tractats de Golestan]] (1813) e de [[Tractat de Turkmenchay|Turkmenchay]] (1828). [[Pèrsia]] i perdiguèt una partida de Caucàs e [[Russia]] obtenguèt lo drech exclusiu de manténer una [[flòta de guèrra]] dins la mar Caspiana<ref>[[anglés|'''(en)''']] Charles King, ''The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus'', Oxford University Press, 2008, pp. 30-31.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Maziar Behrooz, ''Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia'', I. B. Tauris, 2023, p. 128.</ref>. Lo resultat d'aquelas guèrras permetèt donc a Russia d'exercir una dominacion maritima e comerciala creissenta sus la partida septentrionala e occidentala de la mar, mentre que Pèrsia conservava lo contraròtle de sas còstas meridionalas. Pendent la rèsta del sègle XIX, lo desvolopament de la [[maquina de vapor|navegacion de vapor]] e l'[[Revolucion Industriala|industrializacion]] transformèron las activitats maritimas. En particular, Bakó e sa region venguèron un centre màger de l'extraccion de [[petròli]]. En efièch, a partir dels ans 1870, l'arribada d'investidors, russes e estrangièrs, favorizèt la mecanizacion de l'extraccion, del rafinatge e del transpòrt dels [[idrocarbur|idrocarburs]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Yergin, ''The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power'', New York, Simon & Schuster, 1991, pp. 57-63.</ref><ref>Demest los investidors mai coneguts, figuravan los fraires Nobel e e la familha Rothschild.</ref>. En 1901, la produccion petroliera d'[[Azerbaitjan]] representava mai de la mitat de la produccion mondiala<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. Hrair Dekmejian e Hovann H. Simonian, ''Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region'', I. B. Tauris, 2003, p. 16.</ref>. === De la Revolucion Russa a la fin de l'Union Sovietica === La [[Revolucion Russa]] de 1917 e la formacion de l'[[URSS|Union Sovietica]] transformèron l'organizacion [[politica]] e [[Economia|economica]] de la region caspiana. La mar venguèt un espaci estrategic per l'URSS, que ne contrarotlava la màger part de las còstas, e per [[Iran]], que conservava lo litoral meridional. Lo tractat sovietoiranian de 1921 aboliguèt atal divèrsas disposicions dels acòrdis anteriors, que desfavorizavan Iran, e restabliguèt de dreches de navigacion per aquel país<ref name="Mehdiyoun 2000">[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.</ref>. Un tractat suplementari, signat en 1940, precisèt las règlas de navigacion, de pesca e de transpòrt maritim entre los dos estats<ref name="Mehdiyoun 2000">[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.</ref>. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS. Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la Caspiana prenguèt una importància novèla. En efèit, situada al rèire del front occidental, foguèt utilizada per intensificar lo transpòrt de merças e de ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra sovietic. Las infrastructuras portuàrias e las vias navigablas permetèron tanben d'assegurar de ligams entre las regions petrolieras del Caucàs e los territòris interiors de l'Union Sovietica. Après la guèrra, la construccion del [[canal Don-Vòlga]], inaugurat en 1952, renforcèt l'integracion de la mar Caspiana dins lo malhum de transpòrt fluvial sovietic e li permetèt d'èsser ligada a la [[mar Negra]] per de vias navigablas interioras<ref>Aquel malhum constituís lo [[Sistèma de las Cinc Mars]], un ensemble canals que permeton a un naviri de navegar entre la [[mar Blanca]], la [[mar Baltica]], la [[Mar Negra]], la [[mar d'Azov]] e la [[mar Caspiana]]</ref>. L'espleitacion dels jaciments de [[petròli]] e de [[gas natural|gas]] contunhèt de jogar un ròtle central dins l'economia regionala durant la la segonda mitat del sègle XX. Los pòrts de Bakó e d'Astrakhan participèron al transpòrt dels idrocarburs, dels produches industrials e dels produches de la pesca. Pasmens, la reduccion progressiva de las comunicacions comercialas entre Iran e l'Union Sovietica limitèt los escambis maritims entre las doas còstas. Las variacions del nivèl de la mar e l'ensablament d'unes pòrts complicavan tanben las condicions de navegacion. === La question de l'estatut de la mar === {{veire|Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana}} La question de l'estatut de la mar venguèt importanta après la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. En 1921, los dos païses ribairencs, l'[[Union Sovietica]] e [[Iran]], adoptèron de règlas comunas de navigacion pertocant los [[naviri|naviris]] comercials<ref name="Mehdiyoun 2000">[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.</ref>. En 1940, un segond tractat definiguèt de règlas complementàrias pels [[naviri de pesca|naviris de pesca]] e enebiguèt l'intrada de naviris non sovietics o non iranians sus la mar a partir dels territòris dels dos estats signataris. Pasmens, aquel acòrdi definiguèt pas las règlas d'atribucion de las ressorsas sosmarinas<ref name="Mehdiyoun 2000">[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.</ref>. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS. En efièch, l'espleitacion de las resèrvas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] necessitava de definir los limits de sobeiranetat d'[[Iran]] e dels quatre estats eissits de l'Union Sovietica. Las negociacions comencèron en 1996, mas doas visions s'opausèron. La primièra consistissiá a considerar la mar Caspiana coma una mar ordinària. Dins aqueu cas, los estats ribairens aurián dispausat de dreits sus las ressorsas situadas prèp del litoral, d'una zòna d'exclusivitat economica mai estenduda e las regions centralas aurián agut l'estatut d'[[aigas internacionalas]]. Aquela solucion permetiá lo desplaçament liure de las flòtas militaras dins la màger part de la mar. La segonda consistissiá a considerar la mar coma un lac. Dins aqueu cas, los estats ribairens èran liures de se partejar la totalitat de la mar, mas la circulacion dels naviris militars d'un estat donat èra d'ara endavant limitada a la porcion de mar tenguda per aquel estat. Lo compromés trobat es intermediari entre las doas opcions. Lo sossòl marin es dividit coma un lac, mas las aigas centralas an l'estatut d'aigas internacionalas. En 2018, [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]], [[Iran]] e [[Azerbaitjan]] signèron aital la [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]], tèxte que permet de finalizar aquel acòrdi. Permet als estats ribairencs de perseguir l'espleitacion dels idrocarburs e de començar la construccion d'oleoductes per permetre d'exportar mai facilament lo [[petròli]] e lo [[gas natural|gas]] cap a [[Euròpa]]. Mantèn tanben la libertat de circulacion de las flòtas militaras russas e iranianas. == Fauna == La mar Caspiana conten un grand nombre d'[[esturion]]s, que lors uòus son transformats en [[caviar]]. Çaquelà, la subrepesca afècta talament la populacion d'esturions que los ecologistas ne reclaman l'interdiccion totala fins que la populacion d'aqueste peis se recobre. == Petròli == La region es rica en fonts d'[[energia]]. En mai dels camps [[petròli|petrolifèrs]] descobèrts recentament, i a tanben las pròvas de l'existéncia de grandas resèrvas de gas natural. Pasmens caldriá una exploracion a fons per ne definir lo futur potencial. Los estats que costejan la mar Caspiana an obtengut una granda importància geopolitica, especialament a causa de l'inestabilitat de l'[[Orient Mejan]], que pòt afectar las politicas energeticas de fòrça païses occidentals. Un autre factor que cal prendre en compte es lo novèl desplegament militar [[Estats Units|nòrd-american]] dins la region centreasiatica. [[imatge:caspienne.jpg|thumb|250px|La mar Caspiana e los Estats ribairencs]] Un problèma clau es l'estatut de la mar Caspiana e l'establiment de las frontièiras maritimas entre los cinc estats del litoral. Russia, Azerbaitjan e Cazacstan an signat un acòrd en [[2003]] per se partejar la Caspiana septentrionala (64%), malgrat que los autres dos païses ribairencs, Iran e Turcmenistan, s'i foguèsson pas aponduts. L'acòrd entre los tres estats, qu'a influït la produccion de petròli, segurament influirà lo sieu desenvolopament futur, que pòt demorar atudat dins los cas iranian e turcmèn. A l'ora d'ara, Azerbaitjan e Cazacstan an experimentat lo màger acreissement dins la produccion petrolièra (+70%) dempuèi [[1992]]. Malgrat aquò, la region produtz pas encara tot son potencial, que la produccion regionala totala es de 1,6 milions de barrils ({{unitat|250000|m|3}}) jornalièrs, çò qu'es mens que la produccion de [[Brasil]]. S'estima qu'aquesta produccion se triplarà cap a 2010. == Transpòrts == I a divèrses servicis de [[transbordador]] qu'opèran sus la mar Caspiana, comprés la linha entre [[Türkmenbaşy]] e [[Bakó]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]]. * [[Karabogazgöl]]. * [[Mar d'Aral]]. * [[Mar Negra]]. === Bibliografia === * {{en}} A. G. Kostianoi e A. Kosarev, ''The Caspian Sea Environment'', Birkhäuser, 2005. === Ligams extèrnes === * {{en}} [http://www.netiran.com/?fn=artd(2277) Informacion sus l'istòria e los noms de la mar Caspiana] * {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/ Programa environamental de la Caspiana] ** {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Convencion Marc per la Proteccion de l'environament maritim de la Caspiana] (2003) * {{en}} [https://web.archive.org/web/20090828084055/http://globalguerrillas.typepad.com/globalguerrillas/2004/07/long_term_gg_ta.html Objectiu: lo petròli de la mar Caspiana] John Robb, 2004 * {{en}} [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Los cambiaments de nivèls de la mar Caspiana] === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Mar]] s9om2qn3v669dfkoaghucws6sog7102 2510536 2510535 2026-10-11T11:37:02Z Toku 7678 /* La question de l'estatut de la mar */ 2510536 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit ([[NASA]])]] La '''mar Caspiana''' es una [[mar]] tancada situada entre [[Asia]] e [[Euròpa]]. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de {{unitat|371000|km²}} e un volum de {{unitat|78200|km³}} ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los [[lac]]s. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada. == Geografia == La mar Caspiana a una superficia totala de {{formatnum:371000}} km². Es bordada per [[Russia]] a l'oèst, per [[Azerbaitjan]] al sud-oèst, per [[Iran]] al sud, per [[Turcmenistan]] al sud-èst e per [[Cazacstan]] al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'[[Asia Centrala]]. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de [[Caucàs]], e al sud lo massís d'[[Elborz]]. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada [[Karabogazgöl]]. === Geologia === Coma la [[mar Negra]] o la [[mar d'Aral]], la mar Caspiana es [[geologia|geologicament]] una mar residuala de la [[mar Paratètis]]. Durant lo [[Pliocèn]] (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'[[aiga]] s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del [[Plèistocèn]] (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt<ref>[[anglés|'''(en)''']] Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », ''Global and Planetary Change'', n° 174, 2019, pp. 153-163.</ref>. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin [[Endoreïsme|endoreïc]] que s'espandís sus una partida importanta de l'[[Asia Centrala]]. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'[[ocean mondial]] e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels [[ocean|oceans]]. La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis [[Vòlga]] e [[Oral (flume)|Oral]]. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]] e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'[[aiga]] i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la [[depression de Derbent]], un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una [[placa oceanica]] [[basalt|basaltica]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », ''Oceanology'', vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.</ref>. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ({{formatnum:1025}} m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina [[tectonica de las placas|tectonica]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », ''Doklady Earth Sciences'', vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.</ref>. L'aiga i es [[aiga saumastra|saumastra]] pr'amor que la prigondor permet de concentrar la [[sal alimentària|sal]]. A l'èst, la lòna de [[Karabogazgöl]] comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada. === Idrografia === [[Vòlga]] (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e [[Oral]] s'escampan dins la Caspiana, qu'es [[endoreïc]]a, valent a dire qu'a pas d'[[emissari]] e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'[[evaporacion]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. Lagutov, ''Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin'', Spriger, 2008, p. 198.</ref>. D'aquel biais, l'[[ecosistèma]] caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl [[eustatisme|eustatic]] dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa {{formatnum:5500000}} ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'[[Istòria|istorians]] [[Russia|rus]] sostenon qu'una de las butadas [[Edat Mejana|medievalas]] de la mar Caspiana ocasionèt l'[[Inondacion|aigat]] de cèrtas [[Vila|ciutats]] costièiras dels [[Cazars]], coma [[Atil]]. En [[2004]], lo nivèl de las aigas èra de {{unitat|-27,16|m}}, es a dire {{unitat|27,16|m}} jos lo [[nivèl de la mar]]<ref>[[rus|'''(ru)''']] М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », ''Большая российская энциклопедия'', vol. 13, 2004-2017, p. 275.</ref>. Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del [[continent]] e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'[[oscillacion de l'Atlantic Nòrd]]. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions [[atmosfèra (Tèrra)|atmosfericas]] de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del [[Cambiament climatic|cambiament climatic global]]. Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de {{unitat|3|m}} entre [[1929]] e [[1977]], seguida per una pujada de {{unitat|3|m}} de 1977 fins a [[1995]]. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses. === Demografia e vilas costièiras === La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic : * al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de [[Guriev]] ({{formatnum:315000}} abitants en 2022). * la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas. * al sud-èst, a l'entorn de [[Krasnovodsk]] ({{formatnum:86000}} abitants en 2022), se tròban de Turcmèns. * al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del [[mazandarani]] e del [[guilaki]]. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo [[persan]] qu'es la [[lenga oficiala]] d'[[Iran]]. Las vilas principalas de la region son [[Astara (Iran)|Astara]] ({{formatnum:40000}} abitants en 2006), [[Bandar-e Anzali]] ({{formatnum:114000}} abitants en 2012) e [[Chalus]] ({{formatnum:75000}} abitants en 2008). * a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'[[Azerbaitjan]]. [[Bakó]] (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region. * al nòrd-oèst, se tròban respectivament de [[Daguestan|Daguestanés]], de [[Russia|Rus]] e d'[[Ozbècs]] que vivon sul territòri de la [[Russia|Federacion de Russia]]. [[Derbent]] ({{formatnum:125000}} abitants en 2020) e [[Makhachcalà]] ({{formatnum:622000}} abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. [[Astrakhan]] es lo centre de la preséncia russa dins la region ({{formatnum:529000}} abitants en 2020). == Istòria == === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la [[mar Negra]] e la [[mar Mediterranèa]] a las regions interioras d'[[Asia]]. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps [[geologia|geologics]] e [[istòria|istorics]]. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels [[litoral|litorals]] e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras [[civilizacion|civilizacions]] istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci [[iran|iranian]], en [[Caucàs]] e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los [[Empèris nomadas|pòbles]] de las [[estèpa|estèpas]] del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'[[Euròpa Orientala]], las regions de la [[mar Negra]] e l'[[Asia Centrala]]. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses. Durant lo [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]], una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de [[Iran|Pèrsia]]. Aquò permetèt als [[geografia|geografs]] e autors [[Grècia Antica|grècs]] de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]], los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels [[Empèri Part|Parts]] e dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]]. Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de [[tecnica|tecnicas]] e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes. === De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas === A partir del sègle VII, l'expansion de l'[[islam]] transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de [[Transoxiana]], de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Caucàs]] dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'[[Edat Mejana]], la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « [[Rota de la Seda|Rotas de la Seda]] ». En particular, de produches originaris d'[[Asia Orientala]], d'[[Asia Centrala]] o de [[Caucàs]] circulèron cap al bacin de [[Vòlga]] e als pòrts de la [[mar Negra]]. Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo [[Cazars|Khaganat Cazar]], una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la [[Negre]] e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la [[Rus' de Kiev]], los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels [[Pechenegs|Pechenègs]] (sègles XI-XII) puèi pels [[Comans]] (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la [[Rus' de Kiev|Rus']] prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas. Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre [[China]], [[Asia Centrala]], [[Iran|Pèrsia]] e [[Euròpa]]. Pasmens, l'unitat de l'[[Empèri Mongòl]] durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas. === De l'epòca modèrna a la dominacion russa === A partir del sègle XVI, la mar Caspiana venguèt un espaci d'escambis e de tensions entre l'[[Russia|Empèri Rus]] e la [[Empèri Safavida|Pèrsia Safavida]]. En 1554, la conquista d'Astrakhan pels Russes e lo renfortiment de sas posicions dins lo deltà de [[Vòlga]] permetèron lo desvolopament d'una rota comerciala entre los dos païses. Aquela rota facilitava lo transpòrt de produchs entre l'[[Euròpa Orientala]], las [[montanha|montanhas]] de [[Caucàs]] e las regions situadas al sud de la mar. De lor costat, los Safavidas mantenguèron lor contraròtle sus divèrses pòrts, en particular dins las regions de [[Gilan]] e de [[Mazandaran]]<ref name="Romer 1986 pp. 266-269">[[anglés|'''(en)''']] Hans R. Roemer, « The Safavid period », dins Peter Jackson (dir.), ''The Cambridge History of Iran. Volume 6: The Timurid and Safavid Periods'', Cambridge University Press, 1986, pp. 266-269.</ref>. Al començament del sègle XVIII, l'afebliment de la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] favorizèt l'expansion russa en [[Asia Centrala]]. En 1722-1723, lo tasar [[Pèire lo Grand]] (1682-1725) menèt una [[Expedicion persa de Pèire lo Grand|expedicion militara]] long de las còstas occidentalas e meridionalas de la mar Caspiana e ocupèt [[Derbent]] e [[Bakó]]. Aquelas conquistas avián d'objectius [[economia|economics]] e [[estrategia|estrategics]] (contraròtle del [[comèrci]] regional, limitacion de l'influéncia [[Empèri Otoman|otomana]] en [[Caucàs]]...). Las fòrças russas se retirèron d'una partida dels territòris ocupats durant los ans 1730 après la conclusion d'una aliança russopersana dirigida contra los Turcs, mas [[Russia]] tornèt perseguir sa politica expansionista al sègle seguent<ref>[[anglés|'''(en)''']] Stephen J. Lee, ''Peter the Great'', Routledge, 2013, p. 31.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] William Bayne Fisher, P. Avery, G. R. G. Hambly e C. Melville, ''The Cambridge History of Iran. Vol. 7'', Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 321.</ref>. Las guèrras russopersas del començament del sègle XIX renforcèron aquela dominacion que foguèt confirmada pels [[Tractat de Golestan|tractats de Golestan]] (1813) e de [[Tractat de Turkmenchay|Turkmenchay]] (1828). [[Pèrsia]] i perdiguèt una partida de Caucàs e [[Russia]] obtenguèt lo drech exclusiu de manténer una [[flòta de guèrra]] dins la mar Caspiana<ref>[[anglés|'''(en)''']] Charles King, ''The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus'', Oxford University Press, 2008, pp. 30-31.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Maziar Behrooz, ''Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia'', I. B. Tauris, 2023, p. 128.</ref>. Lo resultat d'aquelas guèrras permetèt donc a Russia d'exercir una dominacion maritima e comerciala creissenta sus la partida septentrionala e occidentala de la mar, mentre que Pèrsia conservava lo contraròtle de sas còstas meridionalas. Pendent la rèsta del sègle XIX, lo desvolopament de la [[maquina de vapor|navegacion de vapor]] e l'[[Revolucion Industriala|industrializacion]] transformèron las activitats maritimas. En particular, Bakó e sa region venguèron un centre màger de l'extraccion de [[petròli]]. En efièch, a partir dels ans 1870, l'arribada d'investidors, russes e estrangièrs, favorizèt la mecanizacion de l'extraccion, del rafinatge e del transpòrt dels [[idrocarbur|idrocarburs]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Yergin, ''The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power'', New York, Simon & Schuster, 1991, pp. 57-63.</ref><ref>Demest los investidors mai coneguts, figuravan los fraires Nobel e e la familha Rothschild.</ref>. En 1901, la produccion petroliera d'[[Azerbaitjan]] representava mai de la mitat de la produccion mondiala<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. Hrair Dekmejian e Hovann H. Simonian, ''Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region'', I. B. Tauris, 2003, p. 16.</ref>. === De la Revolucion Russa a la fin de l'Union Sovietica === La [[Revolucion Russa]] de 1917 e la formacion de l'[[URSS|Union Sovietica]] transformèron l'organizacion [[politica]] e [[Economia|economica]] de la region caspiana. La mar venguèt un espaci estrategic per l'URSS, que ne contrarotlava la màger part de las còstas, e per [[Iran]], que conservava lo litoral meridional. Lo tractat sovietoiranian de 1921 aboliguèt atal divèrsas disposicions dels acòrdis anteriors, que desfavorizavan Iran, e restabliguèt de dreches de navigacion per aquel país<ref name="Mehdiyoun 2000">[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.</ref>. Un tractat suplementari, signat en 1940, precisèt las règlas de navigacion, de pesca e de transpòrt maritim entre los dos estats<ref name="Mehdiyoun 2000">[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.</ref>. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS. Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la Caspiana prenguèt una importància novèla. En efèit, situada al rèire del front occidental, foguèt utilizada per intensificar lo transpòrt de merças e de ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra sovietic. Las infrastructuras portuàrias e las vias navigablas permetèron tanben d'assegurar de ligams entre las regions petrolieras del Caucàs e los territòris interiors de l'Union Sovietica. Après la guèrra, la construccion del [[canal Don-Vòlga]], inaugurat en 1952, renforcèt l'integracion de la mar Caspiana dins lo malhum de transpòrt fluvial sovietic e li permetèt d'èsser ligada a la [[mar Negra]] per de vias navigablas interioras<ref>Aquel malhum constituís lo [[Sistèma de las Cinc Mars]], un ensemble canals que permeton a un naviri de navegar entre la [[mar Blanca]], la [[mar Baltica]], la [[Mar Negra]], la [[mar d'Azov]] e la [[mar Caspiana]]</ref>. L'espleitacion dels jaciments de [[petròli]] e de [[gas natural|gas]] contunhèt de jogar un ròtle central dins l'economia regionala durant la la segonda mitat del sègle XX. Los pòrts de Bakó e d'Astrakhan participèron al transpòrt dels idrocarburs, dels produches industrials e dels produches de la pesca. Pasmens, la reduccion progressiva de las comunicacions comercialas entre Iran e l'Union Sovietica limitèt los escambis maritims entre las doas còstas. Las variacions del nivèl de la mar e l'ensablament d'unes pòrts complicavan tanben las condicions de navegacion. === Dempuèi la dissolucion de l'Union Sovietica === {{veire|Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana}} La dissolucion de l'Union Sovietica, en 1991, transformèt prigondament l'equilibri politic de la region. A las doas poténcias tradicionalament ribairencas, [[Russia]] e [[Iran]], s'apondèron tres estats [[independéncia|independents]] novèls : [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]] e [[Turcmenistan]]. Aquela multiplicacion dels actors modifiquèt los enjòcs [[economia|economics]] e [[diplomacia|diplomatics]], en particular per çò que concernís l'espleitacion dels jaciments sosmarins de petròli e de gas e lo transpòrt dels idrocarburs cap als mercats internacionals. Durant los ans 1990, los cinc estats ribairencs comencèron doncàs de negociar un novèl estatut juridic per la mar. Las divergéncias portavan sus la reparticion de las ressorsas, la delimitacion dels espacis maritims e los dreches de navigacion. En efièch, l'espleitacion de las resèrvas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] necessitava de definir los limits de sobeiranetat d'[[Iran]] e dels quatre estats eissits de l'Union Sovietica. Las negociacions comencèron en 1996, mas doas visions s'opausèron. La primièra consistissiá a considerar la mar Caspiana coma una mar ordinària. Dins aqueu cas, los estats ribairens aurián dispausat de dreits sus las ressorsas situadas prèp del litoral, d'una zòna d'exclusivitat economica mai estenduda e las regions centralas aurián agut l'estatut d'[[aigas internacionalas]]. Aquela solucion permetiá lo desplaçament liure de las flòtas militaras dins la màger part de la mar. La segonda consistissiá a considerar la mar coma un lac. Dins aqueu cas, los estats ribairens èran liures de se partejar la totalitat de la mar, mas la circulacion dels naviris militars d'un estat donat èra d'ara endavant limitada a la porcion de mar tenguda per aquel estat. Lo compromés trobat es intermediari entre las doas opcions. Lo sossòl marin es dividit coma un lac, mas las aigas centralas an l'estatut d'aigas internacionalas. En 2018, [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]], [[Iran]] e [[Azerbaitjan]] signèron aital la [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]], tèxte que permet de finalizar aquel acòrdi. Permet als estats ribairencs de perseguir l'espleitacion dels idrocarburs e de començar la construccion d'oleoductes per permetre d'exportar mai facilament lo [[petròli]] e lo [[gas natural|gas]] cap a [[Euròpa]]. Mantèn tanben la libertat de circulacion de las flòtas militaras russas e iranianas. == Fauna == La mar Caspiana conten un grand nombre d'[[esturion]]s, que lors uòus son transformats en [[caviar]]. Çaquelà, la subrepesca afècta talament la populacion d'esturions que los ecologistas ne reclaman l'interdiccion totala fins que la populacion d'aqueste peis se recobre. == Petròli == La region es rica en fonts d'[[energia]]. En mai dels camps [[petròli|petrolifèrs]] descobèrts recentament, i a tanben las pròvas de l'existéncia de grandas resèrvas de gas natural. Pasmens caldriá una exploracion a fons per ne definir lo futur potencial. Los estats que costejan la mar Caspiana an obtengut una granda importància geopolitica, especialament a causa de l'inestabilitat de l'[[Orient Mejan]], que pòt afectar las politicas energeticas de fòrça païses occidentals. Un autre factor que cal prendre en compte es lo novèl desplegament militar [[Estats Units|nòrd-american]] dins la region centreasiatica. [[imatge:caspienne.jpg|thumb|250px|La mar Caspiana e los Estats ribairencs]] Un problèma clau es l'estatut de la mar Caspiana e l'establiment de las frontièiras maritimas entre los cinc estats del litoral. Russia, Azerbaitjan e Cazacstan an signat un acòrd en [[2003]] per se partejar la Caspiana septentrionala (64%), malgrat que los autres dos païses ribairencs, Iran e Turcmenistan, s'i foguèsson pas aponduts. L'acòrd entre los tres estats, qu'a influït la produccion de petròli, segurament influirà lo sieu desenvolopament futur, que pòt demorar atudat dins los cas iranian e turcmèn. A l'ora d'ara, Azerbaitjan e Cazacstan an experimentat lo màger acreissement dins la produccion petrolièra (+70%) dempuèi [[1992]]. Malgrat aquò, la region produtz pas encara tot son potencial, que la produccion regionala totala es de 1,6 milions de barrils ({{unitat|250000|m|3}}) jornalièrs, çò qu'es mens que la produccion de [[Brasil]]. S'estima qu'aquesta produccion se triplarà cap a 2010. == Transpòrts == I a divèrses servicis de [[transbordador]] qu'opèran sus la mar Caspiana, comprés la linha entre [[Türkmenbaşy]] e [[Bakó]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]]. * [[Karabogazgöl]]. * [[Mar d'Aral]]. * [[Mar Negra]]. === Bibliografia === * {{en}} A. G. Kostianoi e A. Kosarev, ''The Caspian Sea Environment'', Birkhäuser, 2005. === Ligams extèrnes === * {{en}} [http://www.netiran.com/?fn=artd(2277) Informacion sus l'istòria e los noms de la mar Caspiana] * {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/ Programa environamental de la Caspiana] ** {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Convencion Marc per la Proteccion de l'environament maritim de la Caspiana] (2003) * {{en}} [https://web.archive.org/web/20090828084055/http://globalguerrillas.typepad.com/globalguerrillas/2004/07/long_term_gg_ta.html Objectiu: lo petròli de la mar Caspiana] John Robb, 2004 * {{en}} [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Los cambiaments de nivèls de la mar Caspiana] === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Mar]] krva73872f82n7tf9y9usc1v3qmwoed 2510537 2510536 2026-10-11T11:38:10Z Toku 7678 /* De l'epòca modèrna a la dominacion russa */ 2510537 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit ([[NASA]])]] La '''mar Caspiana''' es una [[mar]] tancada situada entre [[Asia]] e [[Euròpa]]. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de {{unitat|371000|km²}} e un volum de {{unitat|78200|km³}} ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los [[lac]]s. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada. == Geografia == La mar Caspiana a una superficia totala de {{formatnum:371000}} km². Es bordada per [[Russia]] a l'oèst, per [[Azerbaitjan]] al sud-oèst, per [[Iran]] al sud, per [[Turcmenistan]] al sud-èst e per [[Cazacstan]] al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'[[Asia Centrala]]. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de [[Caucàs]], e al sud lo massís d'[[Elborz]]. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada [[Karabogazgöl]]. === Geologia === Coma la [[mar Negra]] o la [[mar d'Aral]], la mar Caspiana es [[geologia|geologicament]] una mar residuala de la [[mar Paratètis]]. Durant lo [[Pliocèn]] (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'[[aiga]] s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del [[Plèistocèn]] (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt<ref>[[anglés|'''(en)''']] Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », ''Global and Planetary Change'', n° 174, 2019, pp. 153-163.</ref>. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin [[Endoreïsme|endoreïc]] que s'espandís sus una partida importanta de l'[[Asia Centrala]]. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'[[ocean mondial]] e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels [[ocean|oceans]]. La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis [[Vòlga]] e [[Oral (flume)|Oral]]. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]] e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'[[aiga]] i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la [[depression de Derbent]], un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una [[placa oceanica]] [[basalt|basaltica]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », ''Oceanology'', vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.</ref>. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ({{formatnum:1025}} m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina [[tectonica de las placas|tectonica]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », ''Doklady Earth Sciences'', vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.</ref>. L'aiga i es [[aiga saumastra|saumastra]] pr'amor que la prigondor permet de concentrar la [[sal alimentària|sal]]. A l'èst, la lòna de [[Karabogazgöl]] comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada. === Idrografia === [[Vòlga]] (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e [[Oral]] s'escampan dins la Caspiana, qu'es [[endoreïc]]a, valent a dire qu'a pas d'[[emissari]] e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'[[evaporacion]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. Lagutov, ''Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin'', Spriger, 2008, p. 198.</ref>. D'aquel biais, l'[[ecosistèma]] caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl [[eustatisme|eustatic]] dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa {{formatnum:5500000}} ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'[[Istòria|istorians]] [[Russia|rus]] sostenon qu'una de las butadas [[Edat Mejana|medievalas]] de la mar Caspiana ocasionèt l'[[Inondacion|aigat]] de cèrtas [[Vila|ciutats]] costièiras dels [[Cazars]], coma [[Atil]]. En [[2004]], lo nivèl de las aigas èra de {{unitat|-27,16|m}}, es a dire {{unitat|27,16|m}} jos lo [[nivèl de la mar]]<ref>[[rus|'''(ru)''']] М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », ''Большая российская энциклопедия'', vol. 13, 2004-2017, p. 275.</ref>. Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del [[continent]] e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'[[oscillacion de l'Atlantic Nòrd]]. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions [[atmosfèra (Tèrra)|atmosfericas]] de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del [[Cambiament climatic|cambiament climatic global]]. Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de {{unitat|3|m}} entre [[1929]] e [[1977]], seguida per una pujada de {{unitat|3|m}} de 1977 fins a [[1995]]. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses. === Demografia e vilas costièiras === La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic : * al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de [[Guriev]] ({{formatnum:315000}} abitants en 2022). * la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas. * al sud-èst, a l'entorn de [[Krasnovodsk]] ({{formatnum:86000}} abitants en 2022), se tròban de Turcmèns. * al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del [[mazandarani]] e del [[guilaki]]. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo [[persan]] qu'es la [[lenga oficiala]] d'[[Iran]]. Las vilas principalas de la region son [[Astara (Iran)|Astara]] ({{formatnum:40000}} abitants en 2006), [[Bandar-e Anzali]] ({{formatnum:114000}} abitants en 2012) e [[Chalus]] ({{formatnum:75000}} abitants en 2008). * a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'[[Azerbaitjan]]. [[Bakó]] (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region. * al nòrd-oèst, se tròban respectivament de [[Daguestan|Daguestanés]], de [[Russia|Rus]] e d'[[Ozbècs]] que vivon sul territòri de la [[Russia|Federacion de Russia]]. [[Derbent]] ({{formatnum:125000}} abitants en 2020) e [[Makhachcalà]] ({{formatnum:622000}} abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. [[Astrakhan]] es lo centre de la preséncia russa dins la region ({{formatnum:529000}} abitants en 2020). == Istòria == === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la [[mar Negra]] e la [[mar Mediterranèa]] a las regions interioras d'[[Asia]]. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps [[geologia|geologics]] e [[istòria|istorics]]. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels [[litoral|litorals]] e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras [[civilizacion|civilizacions]] istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci [[iran|iranian]], en [[Caucàs]] e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los [[Empèris nomadas|pòbles]] de las [[estèpa|estèpas]] del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'[[Euròpa Orientala]], las regions de la [[mar Negra]] e l'[[Asia Centrala]]. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses. Durant lo [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]], una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de [[Iran|Pèrsia]]. Aquò permetèt als [[geografia|geografs]] e autors [[Grècia Antica|grècs]] de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]], los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels [[Empèri Part|Parts]] e dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]]. Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de [[tecnica|tecnicas]] e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes. === De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas === A partir del sègle VII, l'expansion de l'[[islam]] transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de [[Transoxiana]], de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Caucàs]] dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'[[Edat Mejana]], la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « [[Rota de la Seda|Rotas de la Seda]] ». En particular, de produches originaris d'[[Asia Orientala]], d'[[Asia Centrala]] o de [[Caucàs]] circulèron cap al bacin de [[Vòlga]] e als pòrts de la [[mar Negra]]. Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo [[Cazars|Khaganat Cazar]], una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la [[Negre]] e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la [[Rus' de Kiev]], los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels [[Pechenegs|Pechenègs]] (sègles XI-XII) puèi pels [[Comans]] (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la [[Rus' de Kiev|Rus']] prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas. Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre [[China]], [[Asia Centrala]], [[Iran|Pèrsia]] e [[Euròpa]]. Pasmens, l'unitat de l'[[Empèri Mongòl]] durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas. === De l'epòca modèrna a la dominacion russa === [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] A partir del sègle XVI, la mar Caspiana venguèt un espaci d'escambis e de tensions entre l'[[Russia|Empèri Rus]] e la [[Empèri Safavida|Pèrsia Safavida]]. En 1554, la conquista d'Astrakhan pels Russes e lo renfortiment de sas posicions dins lo deltà de [[Vòlga]] permetèron lo desvolopament d'una rota comerciala entre los dos païses. Aquela rota facilitava lo transpòrt de produchs entre l'[[Euròpa Orientala]], las [[montanha|montanhas]] de [[Caucàs]] e las regions situadas al sud de la mar. De lor costat, los Safavidas mantenguèron lor contraròtle sus divèrses pòrts, en particular dins las regions de [[Gilan]] e de [[Mazandaran]]<ref name="Romer 1986 pp. 266-269">[[anglés|'''(en)''']] Hans R. Roemer, « The Safavid period », dins Peter Jackson (dir.), ''The Cambridge History of Iran. Volume 6: The Timurid and Safavid Periods'', Cambridge University Press, 1986, pp. 266-269.</ref>. Al començament del sègle XVIII, l'afebliment de la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] favorizèt l'expansion russa en [[Asia Centrala]]. En 1722-1723, lo tasar [[Pèire lo Grand]] (1682-1725) menèt una [[Expedicion persa de Pèire lo Grand|expedicion militara]] long de las còstas occidentalas e meridionalas de la mar Caspiana e ocupèt [[Derbent]] e [[Bakó]]. Aquelas conquistas avián d'objectius [[economia|economics]] e [[estrategia|estrategics]] (contraròtle del [[comèrci]] regional, limitacion de l'influéncia [[Empèri Otoman|otomana]] en [[Caucàs]]...). Las fòrças russas se retirèron d'una partida dels territòris ocupats durant los ans 1730 après la conclusion d'una aliança russopersana dirigida contra los Turcs, mas [[Russia]] tornèt perseguir sa politica expansionista al sègle seguent<ref>[[anglés|'''(en)''']] Stephen J. Lee, ''Peter the Great'', Routledge, 2013, p. 31.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] William Bayne Fisher, P. Avery, G. R. G. Hambly e C. Melville, ''The Cambridge History of Iran. Vol. 7'', Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 321.</ref>. Las guèrras russopersas del començament del sègle XIX renforcèron aquela dominacion que foguèt confirmada pels [[Tractat de Golestan|tractats de Golestan]] (1813) e de [[Tractat de Turkmenchay|Turkmenchay]] (1828). [[Pèrsia]] i perdiguèt una partida de Caucàs e [[Russia]] obtenguèt lo drech exclusiu de manténer una [[flòta de guèrra]] dins la mar Caspiana<ref>[[anglés|'''(en)''']] Charles King, ''The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus'', Oxford University Press, 2008, pp. 30-31.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Maziar Behrooz, ''Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia'', I. B. Tauris, 2023, p. 128.</ref>. Lo resultat d'aquelas guèrras permetèt donc a Russia d'exercir una dominacion maritima e comerciala creissenta sus la partida septentrionala e occidentala de la mar, mentre que Pèrsia conservava lo contraròtle de sas còstas meridionalas. Pendent la rèsta del sègle XIX, lo desvolopament de la [[maquina de vapor|navegacion de vapor]] e l'[[Revolucion Industriala|industrializacion]] transformèron las activitats maritimas. En particular, Bakó e sa region venguèron un centre màger de l'extraccion de [[petròli]]. En efièch, a partir dels ans 1870, l'arribada d'investidors, russes e estrangièrs, favorizèt la mecanizacion de l'extraccion, del rafinatge e del transpòrt dels [[idrocarbur|idrocarburs]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Yergin, ''The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power'', New York, Simon & Schuster, 1991, pp. 57-63.</ref><ref>Demest los investidors mai coneguts, figuravan los fraires Nobel e e la familha Rothschild.</ref>. En 1901, la produccion petroliera d'[[Azerbaitjan]] representava mai de la mitat de la produccion mondiala<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. Hrair Dekmejian e Hovann H. Simonian, ''Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region'', I. B. Tauris, 2003, p. 16.</ref>. === De la Revolucion Russa a la fin de l'Union Sovietica === La [[Revolucion Russa]] de 1917 e la formacion de l'[[URSS|Union Sovietica]] transformèron l'organizacion [[politica]] e [[Economia|economica]] de la region caspiana. La mar venguèt un espaci estrategic per l'URSS, que ne contrarotlava la màger part de las còstas, e per [[Iran]], que conservava lo litoral meridional. Lo tractat sovietoiranian de 1921 aboliguèt atal divèrsas disposicions dels acòrdis anteriors, que desfavorizavan Iran, e restabliguèt de dreches de navigacion per aquel país<ref name="Mehdiyoun 2000">[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.</ref>. Un tractat suplementari, signat en 1940, precisèt las règlas de navigacion, de pesca e de transpòrt maritim entre los dos estats<ref name="Mehdiyoun 2000">[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.</ref>. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS. Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la Caspiana prenguèt una importància novèla. En efèit, situada al rèire del front occidental, foguèt utilizada per intensificar lo transpòrt de merças e de ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra sovietic. Las infrastructuras portuàrias e las vias navigablas permetèron tanben d'assegurar de ligams entre las regions petrolieras del Caucàs e los territòris interiors de l'Union Sovietica. Après la guèrra, la construccion del [[canal Don-Vòlga]], inaugurat en 1952, renforcèt l'integracion de la mar Caspiana dins lo malhum de transpòrt fluvial sovietic e li permetèt d'èsser ligada a la [[mar Negra]] per de vias navigablas interioras<ref>Aquel malhum constituís lo [[Sistèma de las Cinc Mars]], un ensemble canals que permeton a un naviri de navegar entre la [[mar Blanca]], la [[mar Baltica]], la [[Mar Negra]], la [[mar d'Azov]] e la [[mar Caspiana]]</ref>. L'espleitacion dels jaciments de [[petròli]] e de [[gas natural|gas]] contunhèt de jogar un ròtle central dins l'economia regionala durant la la segonda mitat del sègle XX. Los pòrts de Bakó e d'Astrakhan participèron al transpòrt dels idrocarburs, dels produches industrials e dels produches de la pesca. Pasmens, la reduccion progressiva de las comunicacions comercialas entre Iran e l'Union Sovietica limitèt los escambis maritims entre las doas còstas. Las variacions del nivèl de la mar e l'ensablament d'unes pòrts complicavan tanben las condicions de navegacion. === Dempuèi la dissolucion de l'Union Sovietica === {{veire|Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana}} La dissolucion de l'Union Sovietica, en 1991, transformèt prigondament l'equilibri politic de la region. A las doas poténcias tradicionalament ribairencas, [[Russia]] e [[Iran]], s'apondèron tres estats [[independéncia|independents]] novèls : [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]] e [[Turcmenistan]]. Aquela multiplicacion dels actors modifiquèt los enjòcs [[economia|economics]] e [[diplomacia|diplomatics]], en particular per çò que concernís l'espleitacion dels jaciments sosmarins de petròli e de gas e lo transpòrt dels idrocarburs cap als mercats internacionals. Durant los ans 1990, los cinc estats ribairencs comencèron doncàs de negociar un novèl estatut juridic per la mar. Las divergéncias portavan sus la reparticion de las ressorsas, la delimitacion dels espacis maritims e los dreches de navigacion. En efièch, l'espleitacion de las resèrvas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] necessitava de definir los limits de sobeiranetat d'[[Iran]] e dels quatre estats eissits de l'Union Sovietica. Las negociacions comencèron en 1996, mas doas visions s'opausèron. La primièra consistissiá a considerar la mar Caspiana coma una mar ordinària. Dins aqueu cas, los estats ribairens aurián dispausat de dreits sus las ressorsas situadas prèp del litoral, d'una zòna d'exclusivitat economica mai estenduda e las regions centralas aurián agut l'estatut d'[[aigas internacionalas]]. Aquela solucion permetiá lo desplaçament liure de las flòtas militaras dins la màger part de la mar. La segonda consistissiá a considerar la mar coma un lac. Dins aqueu cas, los estats ribairens èran liures de se partejar la totalitat de la mar, mas la circulacion dels naviris militars d'un estat donat èra d'ara endavant limitada a la porcion de mar tenguda per aquel estat. Lo compromés trobat es intermediari entre las doas opcions. Lo sossòl marin es dividit coma un lac, mas las aigas centralas an l'estatut d'aigas internacionalas. En 2018, [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]], [[Iran]] e [[Azerbaitjan]] signèron aital la [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]], tèxte que permet de finalizar aquel acòrdi. Permet als estats ribairencs de perseguir l'espleitacion dels idrocarburs e de començar la construccion d'oleoductes per permetre d'exportar mai facilament lo [[petròli]] e lo [[gas natural|gas]] cap a [[Euròpa]]. Mantèn tanben la libertat de circulacion de las flòtas militaras russas e iranianas. == Fauna == La mar Caspiana conten un grand nombre d'[[esturion]]s, que lors uòus son transformats en [[caviar]]. Çaquelà, la subrepesca afècta talament la populacion d'esturions que los ecologistas ne reclaman l'interdiccion totala fins que la populacion d'aqueste peis se recobre. == Petròli == La region es rica en fonts d'[[energia]]. En mai dels camps [[petròli|petrolifèrs]] descobèrts recentament, i a tanben las pròvas de l'existéncia de grandas resèrvas de gas natural. Pasmens caldriá una exploracion a fons per ne definir lo futur potencial. Los estats que costejan la mar Caspiana an obtengut una granda importància geopolitica, especialament a causa de l'inestabilitat de l'[[Orient Mejan]], que pòt afectar las politicas energeticas de fòrça païses occidentals. Un autre factor que cal prendre en compte es lo novèl desplegament militar [[Estats Units|nòrd-american]] dins la region centreasiatica. [[imatge:caspienne.jpg|thumb|250px|La mar Caspiana e los Estats ribairencs]] Un problèma clau es l'estatut de la mar Caspiana e l'establiment de las frontièiras maritimas entre los cinc estats del litoral. Russia, Azerbaitjan e Cazacstan an signat un acòrd en [[2003]] per se partejar la Caspiana septentrionala (64%), malgrat que los autres dos païses ribairencs, Iran e Turcmenistan, s'i foguèsson pas aponduts. L'acòrd entre los tres estats, qu'a influït la produccion de petròli, segurament influirà lo sieu desenvolopament futur, que pòt demorar atudat dins los cas iranian e turcmèn. A l'ora d'ara, Azerbaitjan e Cazacstan an experimentat lo màger acreissement dins la produccion petrolièra (+70%) dempuèi [[1992]]. Malgrat aquò, la region produtz pas encara tot son potencial, que la produccion regionala totala es de 1,6 milions de barrils ({{unitat|250000|m|3}}) jornalièrs, çò qu'es mens que la produccion de [[Brasil]]. S'estima qu'aquesta produccion se triplarà cap a 2010. == Transpòrts == I a divèrses servicis de [[transbordador]] qu'opèran sus la mar Caspiana, comprés la linha entre [[Türkmenbaşy]] e [[Bakó]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]]. * [[Karabogazgöl]]. * [[Mar d'Aral]]. * [[Mar Negra]]. === Bibliografia === * {{en}} A. G. Kostianoi e A. Kosarev, ''The Caspian Sea Environment'', Birkhäuser, 2005. === Ligams extèrnes === * {{en}} [http://www.netiran.com/?fn=artd(2277) Informacion sus l'istòria e los noms de la mar Caspiana] * {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/ Programa environamental de la Caspiana] ** {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Convencion Marc per la Proteccion de l'environament maritim de la Caspiana] (2003) * {{en}} [https://web.archive.org/web/20090828084055/http://globalguerrillas.typepad.com/globalguerrillas/2004/07/long_term_gg_ta.html Objectiu: lo petròli de la mar Caspiana] John Robb, 2004 * {{en}} [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Los cambiaments de nivèls de la mar Caspiana] === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Mar]] irau2sw1bndpad8k7pj8q2pk91mvgxd 2510538 2510537 2026-10-11T11:38:36Z Toku 7678 /* De la Revolucion Russa a la fin de l'Union Sovietica */ 2510538 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit ([[NASA]])]] La '''mar Caspiana''' es una [[mar]] tancada situada entre [[Asia]] e [[Euròpa]]. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de {{unitat|371000|km²}} e un volum de {{unitat|78200|km³}} ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los [[lac]]s. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada. == Geografia == La mar Caspiana a una superficia totala de {{formatnum:371000}} km². Es bordada per [[Russia]] a l'oèst, per [[Azerbaitjan]] al sud-oèst, per [[Iran]] al sud, per [[Turcmenistan]] al sud-èst e per [[Cazacstan]] al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'[[Asia Centrala]]. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de [[Caucàs]], e al sud lo massís d'[[Elborz]]. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada [[Karabogazgöl]]. === Geologia === Coma la [[mar Negra]] o la [[mar d'Aral]], la mar Caspiana es [[geologia|geologicament]] una mar residuala de la [[mar Paratètis]]. Durant lo [[Pliocèn]] (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'[[aiga]] s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del [[Plèistocèn]] (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt<ref>[[anglés|'''(en)''']] Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », ''Global and Planetary Change'', n° 174, 2019, pp. 153-163.</ref>. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin [[Endoreïsme|endoreïc]] que s'espandís sus una partida importanta de l'[[Asia Centrala]]. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'[[ocean mondial]] e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels [[ocean|oceans]]. La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis [[Vòlga]] e [[Oral (flume)|Oral]]. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]] e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'[[aiga]] i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la [[depression de Derbent]], un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una [[placa oceanica]] [[basalt|basaltica]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », ''Oceanology'', vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.</ref>. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ({{formatnum:1025}} m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina [[tectonica de las placas|tectonica]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », ''Doklady Earth Sciences'', vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.</ref>. L'aiga i es [[aiga saumastra|saumastra]] pr'amor que la prigondor permet de concentrar la [[sal alimentària|sal]]. A l'èst, la lòna de [[Karabogazgöl]] comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada. === Idrografia === [[Vòlga]] (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e [[Oral]] s'escampan dins la Caspiana, qu'es [[endoreïc]]a, valent a dire qu'a pas d'[[emissari]] e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'[[evaporacion]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] V. Lagutov, ''Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin'', Spriger, 2008, p. 198.</ref>. D'aquel biais, l'[[ecosistèma]] caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl [[eustatisme|eustatic]] dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa {{formatnum:5500000}} ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'[[Istòria|istorians]] [[Russia|rus]] sostenon qu'una de las butadas [[Edat Mejana|medievalas]] de la mar Caspiana ocasionèt l'[[Inondacion|aigat]] de cèrtas [[Vila|ciutats]] costièiras dels [[Cazars]], coma [[Atil]]. En [[2004]], lo nivèl de las aigas èra de {{unitat|-27,16|m}}, es a dire {{unitat|27,16|m}} jos lo [[nivèl de la mar]]<ref>[[rus|'''(ru)''']] М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », ''Большая российская энциклопедия'', vol. 13, 2004-2017, p. 275.</ref>. Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del [[continent]] e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'[[oscillacion de l'Atlantic Nòrd]]. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions [[atmosfèra (Tèrra)|atmosfericas]] de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del [[Cambiament climatic|cambiament climatic global]]. Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de {{unitat|3|m}} entre [[1929]] e [[1977]], seguida per una pujada de {{unitat|3|m}} de 1977 fins a [[1995]]. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses. === Demografia e vilas costièiras === La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic : * al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de [[Guriev]] ({{formatnum:315000}} abitants en 2022). * la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas. * al sud-èst, a l'entorn de [[Krasnovodsk]] ({{formatnum:86000}} abitants en 2022), se tròban de Turcmèns. * al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del [[mazandarani]] e del [[guilaki]]. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo [[persan]] qu'es la [[lenga oficiala]] d'[[Iran]]. Las vilas principalas de la region son [[Astara (Iran)|Astara]] ({{formatnum:40000}} abitants en 2006), [[Bandar-e Anzali]] ({{formatnum:114000}} abitants en 2012) e [[Chalus]] ({{formatnum:75000}} abitants en 2008). * a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'[[Azerbaitjan]]. [[Bakó]] (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region. * al nòrd-oèst, se tròban respectivament de [[Daguestan|Daguestanés]], de [[Russia|Rus]] e d'[[Ozbècs]] que vivon sul territòri de la [[Russia|Federacion de Russia]]. [[Derbent]] ({{formatnum:125000}} abitants en 2020) e [[Makhachcalà]] ({{formatnum:622000}} abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. [[Astrakhan]] es lo centre de la preséncia russa dins la region ({{formatnum:529000}} abitants en 2020). == Istòria == === De la Preïstòria a l'Antiquitat === La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la [[mar Negra]] e la [[mar Mediterranèa]] a las regions interioras d'[[Asia]]. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps [[geologia|geologics]] e [[istòria|istorics]]. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels [[litoral|litorals]] e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras [[civilizacion|civilizacions]] istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci [[iran|iranian]], en [[Caucàs]] e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los [[Empèris nomadas|pòbles]] de las [[estèpa|estèpas]] del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'[[Euròpa Orientala]], las regions de la [[mar Negra]] e l'[[Asia Centrala]]. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses. Durant lo [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]], una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de [[Iran|Pèrsia]]. Aquò permetèt als [[geografia|geografs]] e autors [[Grècia Antica|grècs]] de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]], los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels [[Empèri Part|Parts]] e dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]]. Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de [[tecnica|tecnicas]] e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes. === De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas === A partir del sègle VII, l'expansion de l'[[islam]] transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de [[Transoxiana]], de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Caucàs]] dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'[[Edat Mejana]], la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « [[Rota de la Seda|Rotas de la Seda]] ». En particular, de produches originaris d'[[Asia Orientala]], d'[[Asia Centrala]] o de [[Caucàs]] circulèron cap al bacin de [[Vòlga]] e als pòrts de la [[mar Negra]]. Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo [[Cazars|Khaganat Cazar]], una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la [[Negre]] e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la [[Rus' de Kiev]], los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels [[Pechenegs|Pechenègs]] (sègles XI-XII) puèi pels [[Comans]] (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la [[Rus' de Kiev|Rus']] prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas. Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre [[China]], [[Asia Centrala]], [[Iran|Pèrsia]] e [[Euròpa]]. Pasmens, l'unitat de l'[[Empèri Mongòl]] durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas. === De l'epòca modèrna a la dominacion russa === [[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]] A partir del sègle XVI, la mar Caspiana venguèt un espaci d'escambis e de tensions entre l'[[Russia|Empèri Rus]] e la [[Empèri Safavida|Pèrsia Safavida]]. En 1554, la conquista d'Astrakhan pels Russes e lo renfortiment de sas posicions dins lo deltà de [[Vòlga]] permetèron lo desvolopament d'una rota comerciala entre los dos païses. Aquela rota facilitava lo transpòrt de produchs entre l'[[Euròpa Orientala]], las [[montanha|montanhas]] de [[Caucàs]] e las regions situadas al sud de la mar. De lor costat, los Safavidas mantenguèron lor contraròtle sus divèrses pòrts, en particular dins las regions de [[Gilan]] e de [[Mazandaran]]<ref name="Romer 1986 pp. 266-269">[[anglés|'''(en)''']] Hans R. Roemer, « The Safavid period », dins Peter Jackson (dir.), ''The Cambridge History of Iran. Volume 6: The Timurid and Safavid Periods'', Cambridge University Press, 1986, pp. 266-269.</ref>. Al començament del sègle XVIII, l'afebliment de la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] favorizèt l'expansion russa en [[Asia Centrala]]. En 1722-1723, lo tasar [[Pèire lo Grand]] (1682-1725) menèt una [[Expedicion persa de Pèire lo Grand|expedicion militara]] long de las còstas occidentalas e meridionalas de la mar Caspiana e ocupèt [[Derbent]] e [[Bakó]]. Aquelas conquistas avián d'objectius [[economia|economics]] e [[estrategia|estrategics]] (contraròtle del [[comèrci]] regional, limitacion de l'influéncia [[Empèri Otoman|otomana]] en [[Caucàs]]...). Las fòrças russas se retirèron d'una partida dels territòris ocupats durant los ans 1730 après la conclusion d'una aliança russopersana dirigida contra los Turcs, mas [[Russia]] tornèt perseguir sa politica expansionista al sègle seguent<ref>[[anglés|'''(en)''']] Stephen J. Lee, ''Peter the Great'', Routledge, 2013, p. 31.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] William Bayne Fisher, P. Avery, G. R. G. Hambly e C. Melville, ''The Cambridge History of Iran. Vol. 7'', Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 321.</ref>. Las guèrras russopersas del començament del sègle XIX renforcèron aquela dominacion que foguèt confirmada pels [[Tractat de Golestan|tractats de Golestan]] (1813) e de [[Tractat de Turkmenchay|Turkmenchay]] (1828). [[Pèrsia]] i perdiguèt una partida de Caucàs e [[Russia]] obtenguèt lo drech exclusiu de manténer una [[flòta de guèrra]] dins la mar Caspiana<ref>[[anglés|'''(en)''']] Charles King, ''The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus'', Oxford University Press, 2008, pp. 30-31.</ref><ref>[[anglés|'''(en)''']] Maziar Behrooz, ''Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia'', I. B. Tauris, 2023, p. 128.</ref>. Lo resultat d'aquelas guèrras permetèt donc a Russia d'exercir una dominacion maritima e comerciala creissenta sus la partida septentrionala e occidentala de la mar, mentre que Pèrsia conservava lo contraròtle de sas còstas meridionalas. Pendent la rèsta del sègle XIX, lo desvolopament de la [[maquina de vapor|navegacion de vapor]] e l'[[Revolucion Industriala|industrializacion]] transformèron las activitats maritimas. En particular, Bakó e sa region venguèron un centre màger de l'extraccion de [[petròli]]. En efièch, a partir dels ans 1870, l'arribada d'investidors, russes e estrangièrs, favorizèt la mecanizacion de l'extraccion, del rafinatge e del transpòrt dels [[idrocarbur|idrocarburs]]<ref>[[anglés|'''(en)''']] Daniel Yergin, ''The Prize, The Epic Quest for Oil, Money & Power'', New York, Simon & Schuster, 1991, pp. 57-63.</ref><ref>Demest los investidors mai coneguts, figuravan los fraires Nobel e e la familha Rothschild.</ref>. En 1901, la produccion petroliera d'[[Azerbaitjan]] representava mai de la mitat de la produccion mondiala<ref>[[anglés|'''(en)''']] R. Hrair Dekmejian e Hovann H. Simonian, ''Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region'', I. B. Tauris, 2003, p. 16.</ref>. === De la Revolucion Russa a la fin de l'Union Sovietica === [[Fichièr:Asia Centrala Sovietica en 1936.png|thumb|Asia Centrala Sovietica en 1936.]] La [[Revolucion Russa]] de 1917 e la formacion de l'[[URSS|Union Sovietica]] transformèron l'organizacion [[politica]] e [[Economia|economica]] de la region caspiana. La mar venguèt un espaci estrategic per l'URSS, que ne contrarotlava la màger part de las còstas, e per [[Iran]], que conservava lo litoral meridional. Lo tractat sovietoiranian de 1921 aboliguèt atal divèrsas disposicions dels acòrdis anteriors, que desfavorizavan Iran, e restabliguèt de dreches de navigacion per aquel país<ref name="Mehdiyoun 2000">[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.</ref>. Un tractat suplementari, signat en 1940, precisèt las règlas de navigacion, de pesca e de transpòrt maritim entre los dos estats<ref name="Mehdiyoun 2000">[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.</ref>. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS. Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la Caspiana prenguèt una importància novèla. En efèit, situada al rèire del front occidental, foguèt utilizada per intensificar lo transpòrt de merças e de ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra sovietic. Las infrastructuras portuàrias e las vias navigablas permetèron tanben d'assegurar de ligams entre las regions petrolieras del Caucàs e los territòris interiors de l'Union Sovietica. Après la guèrra, la construccion del [[canal Don-Vòlga]], inaugurat en 1952, renforcèt l'integracion de la mar Caspiana dins lo malhum de transpòrt fluvial sovietic e li permetèt d'èsser ligada a la [[mar Negra]] per de vias navigablas interioras<ref>Aquel malhum constituís lo [[Sistèma de las Cinc Mars]], un ensemble canals que permeton a un naviri de navegar entre la [[mar Blanca]], la [[mar Baltica]], la [[Mar Negra]], la [[mar d'Azov]] e la [[mar Caspiana]]</ref>. L'espleitacion dels jaciments de [[petròli]] e de [[gas natural|gas]] contunhèt de jogar un ròtle central dins l'economia regionala durant la la segonda mitat del sègle XX. Los pòrts de Bakó e d'Astrakhan participèron al transpòrt dels idrocarburs, dels produches industrials e dels produches de la pesca. Pasmens, la reduccion progressiva de las comunicacions comercialas entre Iran e l'Union Sovietica limitèt los escambis maritims entre las doas còstas. Las variacions del nivèl de la mar e l'ensablament d'unes pòrts complicavan tanben las condicions de navegacion. === Dempuèi la dissolucion de l'Union Sovietica === {{veire|Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana}} La dissolucion de l'Union Sovietica, en 1991, transformèt prigondament l'equilibri politic de la region. A las doas poténcias tradicionalament ribairencas, [[Russia]] e [[Iran]], s'apondèron tres estats [[independéncia|independents]] novèls : [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]] e [[Turcmenistan]]. Aquela multiplicacion dels actors modifiquèt los enjòcs [[economia|economics]] e [[diplomacia|diplomatics]], en particular per çò que concernís l'espleitacion dels jaciments sosmarins de petròli e de gas e lo transpòrt dels idrocarburs cap als mercats internacionals. Durant los ans 1990, los cinc estats ribairencs comencèron doncàs de negociar un novèl estatut juridic per la mar. Las divergéncias portavan sus la reparticion de las ressorsas, la delimitacion dels espacis maritims e los dreches de navigacion. En efièch, l'espleitacion de las resèrvas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] necessitava de definir los limits de sobeiranetat d'[[Iran]] e dels quatre estats eissits de l'Union Sovietica. Las negociacions comencèron en 1996, mas doas visions s'opausèron. La primièra consistissiá a considerar la mar Caspiana coma una mar ordinària. Dins aqueu cas, los estats ribairens aurián dispausat de dreits sus las ressorsas situadas prèp del litoral, d'una zòna d'exclusivitat economica mai estenduda e las regions centralas aurián agut l'estatut d'[[aigas internacionalas]]. Aquela solucion permetiá lo desplaçament liure de las flòtas militaras dins la màger part de la mar. La segonda consistissiá a considerar la mar coma un lac. Dins aqueu cas, los estats ribairens èran liures de se partejar la totalitat de la mar, mas la circulacion dels naviris militars d'un estat donat èra d'ara endavant limitada a la porcion de mar tenguda per aquel estat. Lo compromés trobat es intermediari entre las doas opcions. Lo sossòl marin es dividit coma un lac, mas las aigas centralas an l'estatut d'aigas internacionalas. En 2018, [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]], [[Iran]] e [[Azerbaitjan]] signèron aital la [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]], tèxte que permet de finalizar aquel acòrdi. Permet als estats ribairencs de perseguir l'espleitacion dels idrocarburs e de començar la construccion d'oleoductes per permetre d'exportar mai facilament lo [[petròli]] e lo [[gas natural|gas]] cap a [[Euròpa]]. Mantèn tanben la libertat de circulacion de las flòtas militaras russas e iranianas. == Fauna == La mar Caspiana conten un grand nombre d'[[esturion]]s, que lors uòus son transformats en [[caviar]]. Çaquelà, la subrepesca afècta talament la populacion d'esturions que los ecologistas ne reclaman l'interdiccion totala fins que la populacion d'aqueste peis se recobre. == Petròli == La region es rica en fonts d'[[energia]]. En mai dels camps [[petròli|petrolifèrs]] descobèrts recentament, i a tanben las pròvas de l'existéncia de grandas resèrvas de gas natural. Pasmens caldriá una exploracion a fons per ne definir lo futur potencial. Los estats que costejan la mar Caspiana an obtengut una granda importància geopolitica, especialament a causa de l'inestabilitat de l'[[Orient Mejan]], que pòt afectar las politicas energeticas de fòrça païses occidentals. Un autre factor que cal prendre en compte es lo novèl desplegament militar [[Estats Units|nòrd-american]] dins la region centreasiatica. [[imatge:caspienne.jpg|thumb|250px|La mar Caspiana e los Estats ribairencs]] Un problèma clau es l'estatut de la mar Caspiana e l'establiment de las frontièiras maritimas entre los cinc estats del litoral. Russia, Azerbaitjan e Cazacstan an signat un acòrd en [[2003]] per se partejar la Caspiana septentrionala (64%), malgrat que los autres dos païses ribairencs, Iran e Turcmenistan, s'i foguèsson pas aponduts. L'acòrd entre los tres estats, qu'a influït la produccion de petròli, segurament influirà lo sieu desenvolopament futur, que pòt demorar atudat dins los cas iranian e turcmèn. A l'ora d'ara, Azerbaitjan e Cazacstan an experimentat lo màger acreissement dins la produccion petrolièra (+70%) dempuèi [[1992]]. Malgrat aquò, la region produtz pas encara tot son potencial, que la produccion regionala totala es de 1,6 milions de barrils ({{unitat|250000|m|3}}) jornalièrs, çò qu'es mens que la produccion de [[Brasil]]. S'estima qu'aquesta produccion se triplarà cap a 2010. == Transpòrts == I a divèrses servicis de [[transbordador]] qu'opèran sus la mar Caspiana, comprés la linha entre [[Türkmenbaşy]] e [[Bakó]]. == Annèxas == === Ligams intèrnes === * [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]]. * [[Karabogazgöl]]. * [[Mar d'Aral]]. * [[Mar Negra]]. === Bibliografia === * {{en}} A. G. Kostianoi e A. Kosarev, ''The Caspian Sea Environment'', Birkhäuser, 2005. === Ligams extèrnes === * {{en}} [http://www.netiran.com/?fn=artd(2277) Informacion sus l'istòria e los noms de la mar Caspiana] * {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/ Programa environamental de la Caspiana] ** {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Convencion Marc per la Proteccion de l'environament maritim de la Caspiana] (2003) * {{en}} [https://web.archive.org/web/20090828084055/http://globalguerrillas.typepad.com/globalguerrillas/2004/07/long_term_gg_ta.html Objectiu: lo petròli de la mar Caspiana] John Robb, 2004 * {{en}} [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Los cambiaments de nivèls de la mar Caspiana] === Nòtas e referéncias === <references/> [[Categoria:Mar]] 9p2n4nvoux28evx76pxfdhddbkg3fu4 0 23454 2510491 2510467 2026-10-10T17:07:48Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alexandr Nevskii */ 2510491 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Vida e formacion == Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la [[Revolucion d'Octobre|Revolucion d’Octòbre]]. Dins l'[[Armada Roja]], intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier ([[1920]]) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de [[Vsevolod Meyerhold]]. == Leis Òbras == Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala ''Lo savi''. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge ''La grèva'' ([[1924]]), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de ''La grèva'', trenquèt amb lo Proletkult. Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la [[Revolucion de 1905]] que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: ''Lo cuirassat Potiomkin'' ([[1925]]). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic. === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 307-308.</ref>, s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei presoniers rus mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, p. 308.</ref>. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 308-309.</ref>). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, lo biais utilizat per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas dei batalhas [[Antiquitat|anticas]] e [[Edat Mejana|medievalas]]. ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] 1x0z7hx7xowcvt8p6dn6rqjnpyq54jc 2510492 2510491 2026-10-10T17:09:13Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alexandr Nevskii */ 2510492 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Vida e formacion == Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la [[Revolucion d'Octobre|Revolucion d’Octòbre]]. Dins l'[[Armada Roja]], intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier ([[1920]]) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de [[Vsevolod Meyerhold]]. == Leis Òbras == Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala ''Lo savi''. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge ''La grèva'' ([[1924]]), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de ''La grèva'', trenquèt amb lo Proletkult. Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la [[Revolucion de 1905]] que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: ''Lo cuirassat Potiomkin'' ([[1925]]). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic. === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 307-308.</ref>, s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei presoniers rus mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, p. 308.</ref>. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 308-309.</ref>). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, lo biais utilizat per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas de batalha. ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] marccrf3tzzwsnk7johlnaigf2s4k0n 2510493 2510492 2026-10-10T17:13:52Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alexandr Nevskii */ 2510493 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Vida e formacion == Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la [[Revolucion d'Octobre|Revolucion d’Octòbre]]. Dins l'[[Armada Roja]], intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier ([[1920]]) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de [[Vsevolod Meyerhold]]. == Leis Òbras == Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala ''Lo savi''. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge ''La grèva'' ([[1924]]), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de ''La grèva'', trenquèt amb lo Proletkult. Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la [[Revolucion de 1905]] que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: ''Lo cuirassat Potiomkin'' ([[1925]]). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic. === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 307-308.</ref>, s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei presoniers rus mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, p. 308.</ref>. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 308-309.</ref>). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, lo biais utilizat per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas de batalha<ref>Per exemple, inspirèt lei batalhas presentas dins lei films [[Enric V (film)|Enric V]] ([[1944]]), ''[[Espartac (film)|Espartac]]'' ([[1960]]) e [[L'Empèri còntra-ataca]]'' ([[1980]]).</ref> ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] 10n3phdqu54yjsl7imsl4cpdwri6q4y 2510494 2510493 2026-10-10T17:14:19Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alexandr Nevskii */ 2510494 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Vida e formacion == Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la [[Revolucion d'Octobre|Revolucion d’Octòbre]]. Dins l'[[Armada Roja]], intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier ([[1920]]) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de [[Vsevolod Meyerhold]]. == Leis Òbras == Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala ''Lo savi''. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge ''La grèva'' ([[1924]]), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de ''La grèva'', trenquèt amb lo Proletkult. Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la [[Revolucion de 1905]] que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: ''Lo cuirassat Potiomkin'' ([[1925]]). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic. === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 307-308.</ref>, s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei presoniers rus mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, p. 308.</ref>. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 308-309.</ref>). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, la mesa en scena imaginada per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas de batalha<ref>Per exemple, inspirèt lei batalhas presentas dins lei films [[Enric V (film)|Enric V]] ([[1944]]), ''[[Espartac (film)|Espartac]]'' ([[1960]]) e [[L'Empèri còntra-ataca]]'' ([[1980]]).</ref> ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] f7nnrj1x6fvh1ut4dmqodk5l5so94l7 2510495 2510494 2026-10-10T17:31:19Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alexandr Nevskii */ 2510495 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Vida e formacion == Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la [[Revolucion d'Octobre|Revolucion d’Octòbre]]. Dins l'[[Armada Roja]], intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier ([[1920]]) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de [[Vsevolod Meyerhold]]. == Leis Òbras == Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala ''Lo savi''. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge ''La grèva'' ([[1924]]), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de ''La grèva'', trenquèt amb lo Proletkult. Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la [[Revolucion de 1905]] que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: ''Lo cuirassat Potiomkin'' ([[1925]]). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic. === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 307-308.</ref>, s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei simples presoniers e exigís un recapte per la liberacion dei chivaliers capturats mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, p. 308.</ref>. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 308-309.</ref>). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, la mesa en scena imaginada per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas de batalha<ref>Per exemple, inspirèt lei batalhas presentas dins lei films [[Enric V (film)|Enric V]] ([[1944]]), ''[[Espartac (film)|Espartac]]'' ([[1960]]) e [[L'Empèri còntra-ataca]]'' ([[1980]]).</ref> ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] sfbo92fye669f2or2pkkf3zc20mgd2b 2510496 2510495 2026-10-10T17:35:16Z Nicolas Eynaud 6858 /* Alexandr Nevskii */ 2510496 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]] '''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma. == Vida e formacion == Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la [[Revolucion d'Octobre|Revolucion d’Octòbre]]. Dins l'[[Armada Roja]], intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier ([[1920]]) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de [[Vsevolod Meyerhold]]. == Leis Òbras == Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala ''Lo savi''. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge ''La grèva'' ([[1924]]), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de ''La grèva'', trenquèt amb lo Proletkult. Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la [[Revolucion de 1905]] que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: ''Lo cuirassat Potiomkin'' ([[1925]]). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic. === Contribucion a l'art cinematografica === ==== Lo montatge ==== La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte<ref name="Niney 2002 p. 42">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.</ref><ref>Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.</ref>. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref><ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs<ref name="Andrew 1976 pp. 57-60">'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.</ref>. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus. Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »<ref name="Niney 2002 p. 43">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.</ref>. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra<ref name="Niney 2002 p. 44">'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.</ref>. ==== La concepcion de l'espectator ==== La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu. ==== Lo trabalh teoric ==== Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.</ref>, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.</ref>. Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma. === Filmografia e films principaus === ==== Generalitats ==== En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein. D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau. i ==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ==== [[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]] {{veire|Cuirassat Potemkin}} Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion<ref>Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].</ref>. L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge. ==== ''Alexandr Nevskii'' ==== {{veire|Alexandr Nevskii (film)}} ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 307-308.</ref>, s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei simples presoniers e exigís un recapte per la liberacion dei chivaliers capturats mentre que lei traites son executats per la fòga. Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, p. 308.</ref>. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 308-309.</ref>). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. La sincronizacion deis imatges e dau son foguèt un deis aspèctes marcants dau film<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jay Leyda (trad. Claude-Henri Rochat), ''Kino : histoire du cinéma russe et soviétique'', Lausana, Éditions l'Age d'homme, 1980, p. 405.</ref>. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, la mesa en scena imaginada per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas de batalha<ref>Per exemple, inspirèt lei batalhas presentas dins lei films [[Enric V (film)|Enric V]] ([[1944]]), ''[[Espartac (film)|Espartac]]'' ([[1960]]) e [[L'Empèri còntra-ataca]]'' ([[1980]]).</ref> ==== ''Ivan lo Terrible'' ==== {{veire|Ivan lo Terrible (film)}} == Lei Caps d'òbra == [[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]] Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples . == Filmografia == * '''[[Дневник Ґлумова]]'''....... ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort'' * '''[[Стачка]]'''....... ''[[La grèva]]'' ([[1924]]) * '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''....... ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]]) * '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''....... ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]]) * '''[[Старое и новое]]'''....... ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]]) * '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'') * ''' [[Бежин дүг]]'''....... ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana) * '''[[Александр Невский]]'''....... ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]) * '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]]) * '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]]) * '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''....... ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'') == Bibliografia == === Òbras de Sergei Eisenstein === * [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]] ==== reviradas italianas ==== * '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]]) * ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982] * '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''... id id [[1985]] (reed [[2004]]) * ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]] * ''[[La Regia]]''... id id [[1989]] * '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]]) * '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''... id id [[1998]] * ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]] * ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]] * '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]] * '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]] * '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]] ==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ==== * [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]] ===== en anglés ===== * [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]] * [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''... [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]] * [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]] * [[Richard Taylor]] & [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]] * [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]] * [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]] * [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id ===== en francés ===== * [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]] * [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein'' [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]] * [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] & [[Pierre Sorlin]]: ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]] * [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]] * [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]]) * [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]] * [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]] * [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]] * [[Dominique Chateau]] & [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]] * [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]] ===== en italian ===== * [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]] * [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]] * [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]] * [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]] == Ligams extèrnes == * [[Fichièr:Www.gif|35 px]] {{imdb nom| id=0001178}} == Nòtas e referéncias == <references/> {{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}} [[Categoria:Personalitat del cinèma]] [[Categoria:Realizator rus]] [[Categoria:Propaganda]] [[Categoria:Teorician del cinèma]] [[Categoria:Naissença en 1898]] [[Categoria:Decès en 1948]] [[Categoria:Decès a Moscòu]] jm0y61gm8wgqkajwevabarcoebg34d0 0 24451 2510520 2508225 2026-10-11T05:47:09Z Jiròni 239 2510520 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lengadocian}} [[Image:Jean Jaurès, 1904, by Nadar.jpg|thumb|250px|right|Joan Jaurés, 1904]] '''Joan Jaurés''' (en [[francés]]: ''Jean Jaurès''; [[Castras]], [[3 de setembre]] de [[1859]] a [[Castras]] – [[París]], [[31 de julhet]] de [[1914]]) foguèt un [[Personalitat politica|òme politic]] [[Occitània|occitan]] e una granda figura del [[socialisme]] [[França|francés]]. == Biografia == Agregat de filosofia, trabalhèt a l'universitat de Tolosa. Foguèt deputat moderat de [[Tarn]] a 25 ans. Sostenguèt en [[1892]], la cauma dels carbonièrs de [[Carmauç]] e venguèt socialista. S'inspirèt del filosòf Karl Marx. Dins l'[[afar Dreyfus]], Jaurés e los socialistas defendèron Alfred Dreyfus. En 1904, fondèt lo jornal ''L'Humanité'' qu'existís encara uei. En 1905, participèt a la lei de separacion entre las glèisas e l'Estat. Durant un viatge a [[Lisbona]] en [[1911]], Joan Jaurés que parlava l'[[occitan]] declarèt que las lengas regionalas devián èstre ensenhadas dins las escòlas. Pacifista mas pas antimilitarista, Joan Jaurés apèla a la cauma generala abans la [[Primièra Guèrra Mondiala]]. Lo 31 de julhet de 1914, es assassinat a París per Raoul Villain, un nacionalista francés de doas balas de pistolet dins lo cap. I aguèt plan manifestacions a sa mòrt. == Posteritat == Sas cendres repausan al Panteon dempuèi 1924. I a fòrça carrièras, plaças, estacions de metro e una universitat que pòrtan son nom en França. Dins la Russia sovietica, Jaurés es vengut un prenom, ''Жорес'', transcrich Zhores (''Жарэс''/Žares en bielorús). L'escriveire rus Zhores Medvedev (1925), lo fisician bielorús Žares Alfioròu (1930), lo jornalista rus Zhores Troshev (1926-2005) pòrtan aquel pichon nom. == Òbras == * ''Les Preuves'' * ''Études socialistes'' * ''Vers la république sociale'' * ''Prefaci a “L’application du système collectiviste” de L. Deslinières'' (1898) * ''Les Deux Méthodes'' (1900) * ''Notre but'' (1904) * ''La Révolution russe'' (1905) * ''L’Alliance des peuples'' * ''Conflit élargi'' (1912) * ''L'Armée Nouvelle'' (1914) * ''Discours de Vaise'' (1914) == Nòtas e referéncias == <ref>Blanc, Jòrdi. Jaurés e Occitània. 1985. Vent Terral. Valdariás. ISBN 2.85936.044.0</ref> <references/> == Veire tanben == {{Multibendèl|Portal politica|Portal Tarn}} {{Autoritats}} [[Categoria:Personalitat de la Tresena Republica]] [[Categoria:Naissença en 1859]] [[Categoria:Decès en 1914]] [[Categoria:Mòrt assassinat]] [[Categoria:Naissença a Castras]] [[Categoria:Decès a París]] [[Categoria:Personalitat de Tarn]] [[Categoria:Personalitat occitana]] [[Categoria:Personalitat de la SFIO]] [[Categoria:Normalian]] pt5mz43odip338l5ycadnxhx6hbld14 0 35281 2510486 2465352 2026-10-10T14:50:32Z Raphael1256 33805 /* */ 2510486 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Vivaroaupenc}} {{1000 fondamentals}} [[Fichièr:Antu mail-mark-read.svg|thumb|right|L'[[arròba]], caracter centrau de las adreiças electronicas.]] Un '''corrièr electronic''', en abreujat '''corric''', es un messatge [[escritura|escrich]] mandat [[electronica|electronicament]] per lo mejan d'una [[Tecnologias de l'informacion|ret informatica]]. Principalament utilizat sus [[Internet]], jòga lo ròtle d'una [[corrièr|letra postala]]. Amb lo desvolopament de las rets informaticas dins las [[Societat|societats]] modernas, es vengut un supòrt centrau de la comunicacion, especialament al sen de las companhiás. == Istòria == {{veire|ARPANET|Internet}} Lo [[telegrafia|telegraf electric]] es sovent vist coma lo precursor dau corrier electronic moderne. Lo [[Telex]], un important melhorament dau [[telegraf]] que permetiá d'utilizar un clavier per escriure de messatges, es pereu presentat coma un important sistema pionier de la comunicacion electronica. Adoptat en [[Alemanha]] en [[1934]], se difusèt dins lo monde entier e demorèt utilizat dinque als [[ans 2010]]. En parallele, los [[Tecnologias de l'informacion|sistemas informatics]] desvolopats per las [[fòrças armaas estatsunidencas]] durant la [[Guerra Freja]] permetèron d'eschanjar de messatges entre {{formatnum:1350}} terminaus repartits sus l'ensemble dau territòri nòrd-american. Lo premier sistema d'aqueu tipe foguèt la ret militara [[AUTODIN]] qu'intrèt en servici en [[1962]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' National Research Council, « Chapter IV: Systems », dins ''Electronic Message Systems for the U.S. Postal Service'', Washington, The National Academies Press, 1976, pp. 27-35.</ref>. Tre aqueu periòde, lo terme « corrier » foguèt adoptat per designar aquelos messatges. De sistemas similars foguèron imaginats e concebuts dins las [[universitat]]s e centres de recherchas estatsunidencs. Permetián als [[Engenhariá|engenhaires]] e cherchaires de comunicar, mas èran pas compatibles entre eles. La ret [[ARPANET]], creaa a la fin dels [[ans 1960]], aguèt un ròtle centrau dins lo trabalh d'estandardizacion. Per exemple, en [[1971]], [[Ray Tomlinson]] ([[1941]]-[[2016]]) integrèt lo simbòle « @ » dins las adreiças electronicas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Karen Jego e Victor Battaggion, « L'e-mail », ''Historia'',‎ novembre de 2011, p. 126.</ref>. [[ARPANET]] foguèt pereu a l'origina de la definicion dels [[Protocòle de comunicacion|protocòles de comunicacion]] [[File Transfer Protocol|FTP]] e [[Simple Mail Transfer Protocol|SMTP]]. Pasmens, de protocòles concurrents, coma [[Post Office Protocol|POP]] e [[Internet Message Access Protocol|IMAP]], conoguèron pereu un certan succès. Dins los [[ans 1980]]-[[ans 1990|1990]], aquela diversitat de programas entraïnèt la « [[guerra dels protocòles]] », una lucha d'influéncia entre informaticians e companhiás [[Tecnologia|tecnologicas]], per impausar sos sistemas. S'achabèt per l'adopcion de la [[seguia dels protocòles internet|seguia dels protocòles internet TCP/IP]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew L. Russell, ''Open Standards and the Digital Age: History, Ideology, and Networks'', Cambridge University Press, 2014.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Janet Abbate, ''Inventing the Internet'', MIT Press, 2000.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Martin Campbell-Kelly e Daniel D. Garcia-Swartz, « The History of the Internet: The Missing Narratives », ''Journal of Information Technology'', vol. 28, n° 1, 2013, pp. 18-33.</ref><ref>Aqueu resultat foguèt obtengut au detriment de protocòles coma lo [[X.400]].</ref>. Los messatges electronics existissián donc avans l'invencion d'[[internet]] e sa generalizacion al sen de la societat. Pasmens, l'arribaa d'internet donèt un amplor novela als corriers electronics que venguèron pauc a cha pauc un mòde de comunicacion normau e fòrça utilizat. D'efiech, remplacèron una partia importanta dau corrier papier, mas permetèron pereu de mandar de messatges corts a de personas, de realizar de demandas [[administracion|administrativas]] o de mandar de [[publicitat]]s. L'aparicion d'autres mejans de comunicacion coma los [[SMS]] chambièron gaire aqueu ròtle. De mai, despuei los [[ans 2010]], los ''smart phones'' intègran un accès directe a las messatjarias electronicas. == Foncionament == === Lo contengut d'un corrier electronic === Lo format de basa d'un corrier electronic es defenit per lo document tecnic [[Request for comments|RFC 5322]]<ref>Plusors RFC definiguèron lo format dels corriers electronics la RFC 733 ([[ans 1970]]), la RFC 822 ([[1982]]) e la RFC 2822 ([[2001]]).</ref><ref>Las RFC 2045 a 2049 definisson los elements non-ASCII e los elements multimedias estachats.</ref>. Es compausat de doas seccions principalas. La prumiera es l'entesta (''header''), un ensemble de champs estructurats que pertochan las informacions generalas dau corrier (l'emetor, lo destinatari, las personas en còpia, lo subjècte, la data, etc.). Aquelos elements permèton son achaminament. La segonda seccion es lo còrs (''body'') que contèn generalament lo messatge, un texte non estructurat que pòt s'achabar per un blòt reservat a la signatura. L'entesta e lo còrs son separats per una linha [[Negre|negra]]. === Los sistemas de còpia === Un sistema de còpia permet d'adreiçar un corrier electronic a plusors tipes de destinataris complementaris. D'efiech, es possible de plaçar de personas en còpia carbòni (« Cc »<ref>De l'anglés, ''carbon copy''.</ref>) o en còpia carbòni invesibla (« Cci » o « Bcc »<ref>De l'anglés, ''blind carbon copy''.</ref>). Dins lo prumier cas, los destinataris son vesibles per los destinaris principaus dau corrier e per las autras personas plaçaas en còpia. Dins lo segond cas, las personas plaçaas en còpia invesibla pòion reçaupre lo corrier, mas apareisson pas dins los destinaris principaus o dins la lista de las personas plaçaas en còpia. === L'achaminament d'un corrier electronic === L'achaminament d'un corrier electronic es regit per plusors protocòles, en particular los protocòles [[Simple Mail Transfer Protocol|SMTP]], [[Post Office Protocol|POP]] e [[Internet Message Access Protocol|IMAP]]. Lo metòde mai classic es : * lo [[logiciau de messatjaria]] de l'expeditor (MUA<ref>De l'anglés, ''Mail User Agent''.</ref>) manda un messatge a un serveire de corrier electronic, generalament aqueu de son fornisseire d'accès, segon lo protocòle SMTP. * lo serveire dau fornisseire dirigís lo messatge cap al serveire dau domeni dau destinatari (per exemple domeni.org). Plusors serveires diferents pòion èsser implicats dins plusors transferiments successius. * lo destinatari demanda, per lo mejan de son MUA, al serveire de son fornisseires los messatges novèus segon los protocòles IMAP o POP. Aquela tecnica demòra força utilizat car un nombre important d'utilizaires dispausan encara d'aplicacions dedicaas a la gestion dels corriers electronics. Pasmens, uei, d'aplicacions [[World Wide Web|web]] permèton de gerir los corriers electronics sensa installar de logiciaus de messatjaria. === Las peças jonhuás === {{veire|Peça jonhuá}} Una peça jonhuá es un fichier informatic encapsulat dins un corrier electronic. Un corrier electronic pòt contenir plusors fichiers d'aqueu tipe. Las condicions d'achaminament dau corrier limitan la talha d'aquelas peças, mas lo volume maximau disponible varia segon los protocòles e los logiciaus utilizats. En [[2025]], las messatjarias mai utilizaas permetián generalament l'expedicion de corriers electronics d'una talha maximala situaa entre 10 e 25 Mo. S'un messatge a un volume superior, l'expeditor receu normalament una alerta per senhalar l'impossibilitat de distribucion. Las peças jonhuás son pereu una menaça per la seguretat de las rets informaticas. D'efiech, son un mejan simple e eficaç per introduire d'aplicacions mauvolentas dins un sistema<ref>'''[[anglés|(en)]]''' John Aycock, ''Computer Viruses and Malware'', Springer, 2006.</ref>. Per exemple, un corric pòt contenir un programa que s'executa tre sa dubertura per prendre lo contraròtle de l'[[ordinator]] dau destinatari e mandar d'autres corriers electronics a l'ensemble de las adreiças contenguás dins la messatjaria. Per reduire aqueu risc, la màger part de las messatjarias modernas limitan l'execucion de las peças jonhuás. Fòrça companhiás forman egalament regularament sos salariats a aqueu tipe de menaça. == Aspectes juridics == Los aspectes [[Drech|juridics]] dau corrier electronic son nombrós. En [[Occitània]], s'aplica principalament lo drech francés que defenís lo corrier electronic dins la [[lei sus la fisança dins l'economia numerica]]. La definicion retenguá es larja : totes los messatges textuaus, vocaus, sonòre o picturaus, mandats per lo mejan d'una ret publica de comunicacion e enregistrada sus lo serveire de la ret o dins l'equipament terminau dau destinatari dinque a sa recuperacion son considerats coma de corriers electronics. Pasmens, aqueu texte fixa pas lo regime aplicable al corrier electronic. En l'estat, aquò despend donc de la natura dau messatge. Per exemple, un corric fasent partia d'una correspondéncia privaa es protegit segon aquela qualificacion. Es pas lo cas d'un corric destinat a transmetra una [[publicitat]] a un nombre important de destinataris. Pasmens, d'autres problemas son estats pauc a cha pauc reglats per las autoritats judiciàrias : * en [[Drech civil|drech civiu]], segon l'article 1369-3 dau [[Còdi Civiu (França)|Còdi Civiu]], un professionau aient indicat una adreiça electronica deu la consultar regularament. D'efiech, es reputat informat se receu un corrier electronic sus aquela messatjaria. Es pas lo cas per un particular. * en drech de las obligacions, un corrier electronic pòt servir de pròva. En particular, lo [[Còdi Civiu (França)|Còdi Civiu]] defenís las condicions de validitat d'un acte electronic que son una signatura permetent d'identificar son autor, un procediment permetent d'assegurar lo ligam entre la signatura e l'acte e un sistema permetent d'assegurar l'integritat de l'acte. Aquò permet ansin d'utilizar de corrics per conclure de [[Contracte de venda|contractes]]. Aquelos elements son valables en [[Occitània Granda]]. Dins los autres territòris, de disposicions totalament diferentas pòion s'aplicar. == Annexas == === Ligams intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Arròba]]. * [[File Transfer Protocol]]. * [[Internet]]. * [[Protocòle de comunicacion]]. * [[Seguia dels protocòles internet]]. * [[Simple Mail Transfer Protocol]]. * [[Tecnologias de l'informacion]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' L. Hughes, ''Internet E-mail: Protocols, Standards and Implementation'', Artech House Publishers, 1998. * '''[[anglés|(en)]]''' K. Johnson, ''Internet Email Protocols: A Developer's Guide'', Addison-Wesley Professional, 2000. * '''[[anglés|(en)]]''' J. Rhoton, ''Programmer's Guide to Internet Mail: SMTP, POP, IMAP, and LDAP'', Elsevier, 1999. * '''[[anglés|(en)]]''' Andrew L. Russell, ''Open Standards and the Digital Age: History, Ideology, and Networks'', Cambridge University Press, 2014. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Internet]] [[Categoria:Corrièr electronic]] 4rk49fjj7xjicfzjesej3g305cv7a2n 0 38836 2510482 2279698 2026-10-10T14:31:43Z Raphael1256 33805 /* */ 2510482 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lengadocian--> {{Infobox Logicial | nom = Mozilla Firefox | lògo = [[Fichièr:Firefox logo, 2019.svg|64px]] | imatge = [[Fichièr:Firefox 89 screenshot.png|260px]] | descripcion = Mozilla Firefox 89.0 sus [[Arch Linux]] | desvolopaire = [[Fondacion Mozilla]] | darrièra version = {{Darrièra version establa/Firefox}} | version avançada = {{Darrièra version avançada/Firefox}} | environaments = [[Multiplataforma]] | lengas = Occitan (lengadocian) e 70 autras lengas<ref>{{en}} [http://www.mozilla.com/en-US/firefox/all.html Versions traduchas], sul site oficial de Mozzila</ref> | tipe = [[Navegador web]] | licéncias = [[Mozilla Public License|MPL 1.1]], [[Licéncia publica generala GNU|GPL v3]] e [[Licéncia publica generala limitada GNU|LGPL v3]] | sit web = [http://oc.www.mozilla.com/oc/ oc.www.mozilla.com] }} '''Firefox''' (abreviat en '''Fx''', '''fx'''<ref>{{en}} [http://www.mozilla.org/support/firefox/faq#spell-abbreviate How do I spell Firefox? How do I abbreviate it?] De las FAQ de Firefox publicat per Mozilla.org lo [[8 de genièr]] de [[2007]]</ref> o popularament '''FF'''<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20071011120746/http://www.abbreviations.com/b1.asp?KEY=394936 FF] de [[Abbreviations.com]], lo [[19 de julhet]] de [[2006]], publicat a [[STANDS4 LLC]]</ref>), oficialament nommat '''Mozilla Firefox''' ([moʊˈzɪlə ˈfaɪəfɑks]), es un [[navegador web|navegador]] [[Logicial liure|liure]] desvolopat a partir del projècte [[Mozilla]]. L'objectiu de Firefox es de desvolopar un Mozilla mai pichon, leugièr e rapid al mejan de l'extraccion e del redessenh del compausant de navegador de la seguida de logicials Mozilla. De la meteissa manièra que Mozilla, Firefox es [[multiplataforma|multiplatafòrma]] e utiliza lo lengatge d'interfàcia [[XUL]]. Firefox es un projècte parallèl al [[Mozilla Thunderbird|Thunderbird]], un client de [[corrièr electronic]] amb la meteissa filosofia e amb una origina similara. Lo bon acuèlh d'ambedós de la part dels usatgièrs faguèt que la [[Fondacion Mozilla]] los adoptèt coma produches principals, luòga de la seguida [[Suite Mozilla|Mozilla]] originala. Lo projècte a emplegat dins lo passat los noms ''Phoenix'' (tradusit literalament [[Fènix]]) e ''Firebird''. == Istòria == [[Dave Hyatt]] e [[Blake Ross]] comencèron una branca experimentala del projècte Mozilla. Aquela branca venguèt, lo [[9 de novembre]] de [[2004]], la primièra version del Firefox. [[Imatge:Nuvola apps mozilla-firebird.png|thumb|left|Icòna del Firebird.]] Aquel projècte èra pus leugièr que la Suite Mozilla e èra destinat mai als usatgièrs que non pas tant als desvolopaires. Lo succès de Firefox foguèt tant important que lo [[3 d'abril]] de [[2003]] decidiguèron de consacrar la màger part dels sieus esfòrces a Firefox e a Thunderbird. Lo [[12 d'abril]] de [[2006]] Mozilla quitèt de publicar de versions de la Suite Mozilla (malgrat qu'a l'ora d'ara los usatgièrs de la comunitat Mozilla la mantenon jol nom de [[Sea Monkey]]). Per de rasons divèrsas lo nom del Firefox a cambiat fòrça còps. Lo primièr nom que recebèt lo projècte èra '''Phoenix''', qu'arrestèt d'èsser emplegar per de motius legals, aquel nom aviá durat dempuèi setembre de [[2002]] fins al [[14 d'abril]] de [[2003]]. Lo nòu nom foguèt '''Firebird''' mas èra tanben ja utilizat, dins aquel cas per una [[basa de donadas]] de còde liure. A causa de la pression, Mozilla cambièt lo nom del navegador per '''Mozilla Firefox''', en escartant d'autras opcions coma ''Firebird Browser'' e ''Mozilla Firebird''. L'identitat visuala ven de la version 0.8, en [[2004]], de la man de [[Jon Hicks]]. Se'n faguèt pus tard una revision, per resòuver qualques problèmas a l'ora de l'agrandir. Aquel logotipe es en vigor a l'ora d'ara. Mozilla publiquèt una web ont se reculhián totas las [[Extension (Mozilla)|extensions]] e de tèmas assajats amb la sortida de la version 0.9, per evitar aital de possiblas atacas a la seguretat. Lo [[19 d'octobre]] de [[2005]], Firefox 1.0 arribèt als 100 milions de descargaments. Lo [[30 de novembre]] de [[2005]] sortiguèt la version 1.5 de Firefox. Lo [[31 de julhet]] de [[2006]] Firefox 1 e 2 arribèron als 200 milions de descargaments. La version 2.0 se publiquèt lo [[24 d'octobre]] de [[2006]]. E en sonque un jorn acumulèt 2 milions de descargaments. La version 3.0 sortiguèt lo [[17 de junh]] de [[2008]]. Dempuèi lo 12 de [[novembre]] de [[2008]], amb la version 3.0.4, la version occitana (lengadociana) de Firefox es disponibla en version de tast<ref>{{en}} [http://www.mozilla.com/en-US/firefox/3.0.4/releasenotes/ Mozzila Firefox 3.0.4 Release Notes], ''What's New in Firefox 3.0.4'', nòtas d'aquela version sul sit internet de Firefox</ref>. Dempuèi la version 3.0.9, Firefox es oficialament disponible en occitan (lengadocian)<ref>{{en}} [http://www.mozilla.com/en-US/firefox/3.0.9/releasenotes/ Mozzila Firefox 3.0.9 Release Notes], ''What's New in Firefox 3.0.9'', nòtas d'aquela version sul sit internet de Firefox</ref>. == Ligams extèrnes == * {{oc}} [http://www.mozilla.org/oc/firefox/ Sit oficial] == Referéncias == <references/> {{informatica}} [[Categoria:Navegador web liure]] [[Categoria:Navegador web]] [[Categoria:Navegador web per Mac OS]] [[Categoria:Navegador web per Windows]] [[Categoria:Mozilla]] [[Categoria:Navegador web utilizant Gecko]] [[Categoria:Logicial liure]] cux6e4at6v2d6w6y7fb7iur9ihpm16a 2510484 2510482 2026-10-10T14:35:03Z Raphael1256 33805 2510484 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lengadocian--> {{Infobox Logicial | nom = Mozilla Firefox | lògo = [[Fichièr:Firefox logo, 2019.svg|64px]] | imatge = [[Fichièr:Firefox 89 screenshot.png|260px]] | descripcion = Mozilla Firefox 89.0 sus [[Arch Linux]] | desvolopaire = [[Fondacion Mozilla]] | darrièra version = {{Darrièra version establa/Firefox}} | version avançada = {{Darrièra version avançada/Firefox}} | environaments = [[Multiplataforma]] | lengas = Occitan (lengadocian) e 70 autras lengas<ref>{{en}} [http://www.mozilla.com/en-US/firefox/all.html Versions traduchas], sul site oficial de Mozzila</ref> | tipe = [[Navegador web]] | licéncias = [[Mozilla Public License|MPL 1.1]], [[Licéncia publica generala GNU|GPL v3]] e [[Licéncia publica generala limitada GNU|LGPL v3]] | sit web = [http://oc.www.mozilla.com/oc/ oc.www.mozilla.com] }} '''Firefox''' (abreviat en '''Fx''', '''fx'''<ref>{{en}} [http://www.mozilla.org/support/firefox/faq#spell-abbreviate How do I spell Firefox? How do I abbreviate it?] De las FAQ de Firefox publicat per Mozilla.org lo [[8 de genièr]] de [[2007]]</ref> o popularament '''FF'''<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20071011120746/http://www.abbreviations.com/b1.asp?KEY=394936 FF] de [[Abbreviations.com]], lo [[19 de julhet]] de [[2006]], publicat a [[STANDS4 LLC]]</ref>), oficialament nommat '''Mozilla Firefox''' (pronóncia en anglés: [[Alfabet fonetic internacional|[moʊˈzɪlə ˈfaɪəfɑks]]]), es un [[navegador web|navegador]] [[Logicial liure|liure]] desvolopat a partir del projècte [[Mozilla]]. L'objectiu de Firefox es de desvolopar un Mozilla mai pichon, leugièr e rapid al mejan de l'extraccion e del redessenh del compausant de navegador de la seguida de logicials Mozilla. De la meteissa manièra que Mozilla, Firefox es [[multiplataforma|multiplatafòrma]] e utiliza lo lengatge d'interfàcia [[XUL]]. Firefox es un projècte parallèl al [[Mozilla Thunderbird|Thunderbird]], un client de [[corrièr electronic]] amb la meteissa filosofia e amb una origina similara. Lo bon acuèlh d'ambedós de la part dels usatgièrs faguèt que la [[Fondacion Mozilla]] los adoptèt coma produches principals, luòga de la seguida [[Suite Mozilla|Mozilla]] originala. Lo projècte a emplegat dins lo passat los noms ''Phoenix'' (tradusit literalament [[Fènix]]) e ''Firebird''. == Istòria == [[Dave Hyatt]] e [[Blake Ross]] comencèron una branca experimentala del projècte Mozilla. Aquela branca venguèt, lo [[9 de novembre]] de [[2004]], la primièra version del Firefox. [[Imatge:Nuvola apps mozilla-firebird.png|thumb|left|Icòna del Firebird.]] Aquel projècte èra pus leugièr que la Suite Mozilla e èra destinat mai als usatgièrs que non pas tant als desvolopaires. Lo succès de Firefox foguèt tant important que lo [[3 d'abril]] de [[2003]] decidiguèron de consacrar la màger part dels sieus esfòrces a Firefox e a Thunderbird. Lo [[12 d'abril]] de [[2006]] Mozilla quitèt de publicar de versions de la Suite Mozilla (malgrat qu'a l'ora d'ara los usatgièrs de la comunitat Mozilla la mantenon jol nom de [[Sea Monkey]]). Per de rasons divèrsas lo nom del Firefox a cambiat fòrça còps. Lo primièr nom que recebèt lo projècte èra '''Phoenix''', qu'arrestèt d'èsser emplegar per de motius legals, aquel nom aviá durat dempuèi setembre de [[2002]] fins al [[14 d'abril]] de [[2003]]. Lo nòu nom foguèt '''Firebird''' mas èra tanben ja utilizat, dins aquel cas per una [[basa de donadas]] de còde liure. A causa de la pression, Mozilla cambièt lo nom del navegador per '''Mozilla Firefox''', en escartant d'autras opcions coma ''Firebird Browser'' e ''Mozilla Firebird''. L'identitat visuala ven de la version 0.8, en [[2004]], de la man de [[Jon Hicks]]. Se'n faguèt pus tard una revision, per resòuver qualques problèmas a l'ora de l'agrandir. Aquel logotipe es en vigor a l'ora d'ara. Mozilla publiquèt una web ont se reculhián totas las [[Extension (Mozilla)|extensions]] e de tèmas assajats amb la sortida de la version 0.9, per evitar aital de possiblas atacas a la seguretat. Lo [[19 d'octobre]] de [[2005]], Firefox 1.0 arribèt als 100 milions de descargaments. Lo [[30 de novembre]] de [[2005]] sortiguèt la version 1.5 de Firefox. Lo [[31 de julhet]] de [[2006]] Firefox 1 e 2 arribèron als 200 milions de descargaments. La version 2.0 se publiquèt lo [[24 d'octobre]] de [[2006]]. E en sonque un jorn acumulèt 2 milions de descargaments. La version 3.0 sortiguèt lo [[17 de junh]] de [[2008]]. Dempuèi lo 12 de [[novembre]] de [[2008]], amb la version 3.0.4, la version occitana (lengadociana) de Firefox es disponibla en version de tast<ref>{{en}} [http://www.mozilla.com/en-US/firefox/3.0.4/releasenotes/ Mozzila Firefox 3.0.4 Release Notes], ''What's New in Firefox 3.0.4'', nòtas d'aquela version sul sit internet de Firefox</ref>. Dempuèi la version 3.0.9, Firefox es oficialament disponible en occitan (lengadocian)<ref>{{en}} [http://www.mozilla.com/en-US/firefox/3.0.9/releasenotes/ Mozzila Firefox 3.0.9 Release Notes], ''What's New in Firefox 3.0.9'', nòtas d'aquela version sul sit internet de Firefox</ref>. == Ligams extèrnes == * {{oc}} [http://www.mozilla.org/oc/firefox/ Sit oficial] == Referéncias == <references/> {{informatica}} [[Categoria:Navegador web liure]] [[Categoria:Navegador web]] [[Categoria:Navegador web per Mac OS]] [[Categoria:Navegador web per Windows]] [[Categoria:Mozilla]] [[Categoria:Navegador web utilizant Gecko]] [[Categoria:Logicial liure]] j8yq3840txz0ibi9vmqvvofc0kjnb3p 2510487 2510484 2026-10-10T14:50:44Z Raphael1256 33805 /* */ 2510487 wikitext text/x-wiki <!--Article redigit en lengadocian--> {{Infobox Logicial | nom = Mozilla Firefox | lògo = [[Fichièr:Firefox logo, 2019.svg|64px]] | imatge = [[Fichièr:Firefox 89 screenshot.png|260px]] | descripcion = Mozilla Firefox 89.0 sus [[Arch Linux]] | desvolopaire = [[Fondacion Mozilla]] | darrièra version = {{Darrièra version establa/Firefox}} | version avançada = {{Darrièra version avançada/Firefox}} | environaments = [[Multiplataforma]] | lengas = Occitan (lengadocian) e 70 autras lengas<ref>{{en}} [http://www.mozilla.com/en-US/firefox/all.html Versions traduchas], sul site oficial de Mozzila</ref> | tipe = [[Navegador web]] | licéncias = [[Mozilla Public License|MPL 1.1]], [[Licéncia publica generala GNU|GPL v3]] e [[Licéncia publica generala limitada GNU|LGPL v3]] | sit web = [http://oc.www.mozilla.com/oc/ oc.www.mozilla.com] }} '''Firefox''' (abreviat en '''Fx''', '''fx'''<ref>{{en}} [http://www.mozilla.org/support/firefox/faq#spell-abbreviate How do I spell Firefox? How do I abbreviate it?] De las FAQ de Firefox publicat per Mozilla.org lo [[8 de genièr]] de [[2007]]</ref> o popularament '''FF'''<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20071011120746/http://www.abbreviations.com/b1.asp?KEY=394936 FF] de [[Abbreviations.com]], lo [[19 de julhet]] de [[2006]], publicat a [[STANDS4 LLC]]</ref>), oficialament nommat '''Mozilla Firefox''' (pronóncia en anglés: [[Alfabet fonetic internacional|[moʊˈzɪlə ˈfaɪəfɑks]]]), es un [[navegador web]] [[logicial liure|liure]] e de [[fònt obèrta]], desvolopat a partir del projècte [[Mozilla]]. L'objectiu de Firefox es de desvolopar un Mozilla mai pichon, leugièr e rapid al mejan de l'extraccion e del redessenh del compausant de navegador de la seguida de logicials Mozilla. De la meteissa manièra que Mozilla, Firefox es [[multiplataforma|multiplatafòrma]] e utiliza lo lengatge d'interfàcia [[XUL]]. Firefox es un projècte parallèl al [[Mozilla Thunderbird|Thunderbird]], un client de [[corrièr electronic]] amb la meteissa filosofia e amb una origina similara. Lo bon acuèlh d'ambedós de la part dels usatgièrs faguèt que la [[Fondacion Mozilla]] los adoptèt coma produches principals, luòga de la seguida [[Suite Mozilla|Mozilla]] originala. Lo projècte a emplegat dins lo passat los noms ''Phoenix'' (tradusit literalament [[Fènix]]) e ''Firebird''. == Istòria == [[Dave Hyatt]] e [[Blake Ross]] comencèron una branca experimentala del projècte Mozilla. Aquela branca venguèt, lo [[9 de novembre]] de [[2004]], la primièra version del Firefox. [[Imatge:Nuvola apps mozilla-firebird.png|thumb|left|Icòna del Firebird.]] Aquel projècte èra pus leugièr que la Suite Mozilla e èra destinat mai als usatgièrs que non pas tant als desvolopaires. Lo succès de Firefox foguèt tant important que lo [[3 d'abril]] de [[2003]] decidiguèron de consacrar la màger part dels sieus esfòrces a Firefox e a Thunderbird. Lo [[12 d'abril]] de [[2006]] Mozilla quitèt de publicar de versions de la Suite Mozilla (malgrat qu'a l'ora d'ara los usatgièrs de la comunitat Mozilla la mantenon jol nom de [[Sea Monkey]]). Per de rasons divèrsas lo nom del Firefox a cambiat fòrça còps. Lo primièr nom que recebèt lo projècte èra '''Phoenix''', qu'arrestèt d'èsser emplegar per de motius legals, aquel nom aviá durat dempuèi setembre de [[2002]] fins al [[14 d'abril]] de [[2003]]. Lo nòu nom foguèt '''Firebird''' mas èra tanben ja utilizat, dins aquel cas per una [[basa de donadas]] de còde liure. A causa de la pression, Mozilla cambièt lo nom del navegador per '''Mozilla Firefox''', en escartant d'autras opcions coma ''Firebird Browser'' e ''Mozilla Firebird''. L'identitat visuala ven de la version 0.8, en [[2004]], de la man de [[Jon Hicks]]. Se'n faguèt pus tard una revision, per resòuver qualques problèmas a l'ora de l'agrandir. Aquel logotipe es en vigor a l'ora d'ara. Mozilla publiquèt una web ont se reculhián totas las [[Extension (Mozilla)|extensions]] e de tèmas assajats amb la sortida de la version 0.9, per evitar aital de possiblas atacas a la seguretat. Lo [[19 d'octobre]] de [[2005]], Firefox 1.0 arribèt als 100 milions de descargaments. Lo [[30 de novembre]] de [[2005]] sortiguèt la version 1.5 de Firefox. Lo [[31 de julhet]] de [[2006]] Firefox 1 e 2 arribèron als 200 milions de descargaments. La version 2.0 se publiquèt lo [[24 d'octobre]] de [[2006]]. E en sonque un jorn acumulèt 2 milions de descargaments. La version 3.0 sortiguèt lo [[17 de junh]] de [[2008]]. Dempuèi lo 12 de [[novembre]] de [[2008]], amb la version 3.0.4, la version occitana (lengadociana) de Firefox es disponibla en version de tast<ref>{{en}} [http://www.mozilla.com/en-US/firefox/3.0.4/releasenotes/ Mozzila Firefox 3.0.4 Release Notes], ''What's New in Firefox 3.0.4'', nòtas d'aquela version sul sit internet de Firefox</ref>. Dempuèi la version 3.0.9, Firefox es oficialament disponible en occitan (lengadocian)<ref>{{en}} [http://www.mozilla.com/en-US/firefox/3.0.9/releasenotes/ Mozzila Firefox 3.0.9 Release Notes], ''What's New in Firefox 3.0.9'', nòtas d'aquela version sul sit internet de Firefox</ref>. == Ligams extèrnes == * {{oc}} [http://www.mozilla.org/oc/firefox/ Sit oficial] == Referéncias == <references/> {{informatica}} [[Categoria:Navegador web liure]] [[Categoria:Navegador web]] [[Categoria:Navegador web per Mac OS]] [[Categoria:Navegador web per Windows]] [[Categoria:Mozilla]] [[Categoria:Navegador web utilizant Gecko]] [[Categoria:Logicial liure]] rbzlzvjs5eo3cath118cp31ix5lp4pm 0 38841 2510485 2444469 2026-10-10T14:38:50Z Raphael1256 33805 /* */ 2510485 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:Firefox-2.0-català.png|vinheta|300px| Firefox 2 mostrant Wikipèdia.]] Un '''navegador web''' (var. '''navigator web''') o '''explorador web''', es una aplicacion que permet a l'utilizaire de recuperar e reproduire de documents d'[[ipertèxte]], generalament escrits en [[HTML]], dempuèi un [[servidor]] web situat dins quin luòc del mond que siá. Aqueste malhum es conegut coma ''Telaranha mondiala'' o [[World Wide Web]] (WWW). Los navegadors actuals permeton de mostrar de grafics, sequéncias de vidèo, sons, animacions e programas divèrs a mai de tèxtes e ligams. La foncion basica d'un navegador web es de mostrar de documents de tèxt, segurament amb ressorsas multimèdia incrustadas. Los documents pòdon èsser situats dins l'[[ordenador]] de l'utilizaire, mas tanben podon èsser dins quin que siá autre dispositiu que i siá connectat (a travèrs d'Internet, per exemple) e que tenga las ressorsas necessàrias per lo transmetre (un logicial de servidor web). Aquestes documents, abitualament nomenats ''paginas web'', an de ligams amb d'autres documents, porcion de tèxt o imatge. == Principals navegadors web == {| class="wikitable" align="center" style="font-size: 85%; text-align: center; margin-left: 1em" |- ! style="background-color:#BC8F8F;" | Mercat en julhet de [[2010]] <ref> [http://marketshare.hitslink.com/report.aspx?qprid=0&qpdt=1&qpct=3&qpcal=1&qptimeframe=M&qpsp=119 Percentatges dels navegadors, julhet de 2010]</ref> |- | style="background-color:#FFF8DC;" | '''[[Internet Explorer]] - 60.74%''' |- | style="background-color:#FFE4C4;" | [[Mozilla Firefox]] - 22.91% |- | style="background-color:#FFE4A5;" | [[Chrome]] - 7.16% |- | style="background-color:#FFDEAD;" | [[Safari]] - 5.09% |- | style="background-color:#FFE4C4;" | [[Opera]] - 2.45% |- |} == Referéncia == <references /> {{informatica}} [[Categoria:Navegador web|*]] c6r9yd7e6lzyniyhdysaijohvuvlnhi 0 46569 2510511 2315047 2026-10-11T02:20:57Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2510511 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Cojors | nom2 = ''Coubjours'' | imatge = Coubjours village.JPG | descripcion = Lo borg. | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Perigòrd}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment de Sarlat e La Canedat|Sarlat e La Canedat]] ([[Arrondiment de Periguers|Periguers]] davant 2017) | canton = Lo Naut Perigòrd Negre ([[Canton d'Autafòrt|Autafòrt]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas dau Terrassonnés en Perigòrd Negre Tenon Autafòrt|CC dau Terrassonnés en Perigòrd Negre Tenon Autafòrt]] | insee = 24136 | cp = 24390 | cònsol = Jean-Michel Lagorse | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 1.2575 | latitud = 45.2475 | alt mini = 171 | alt mej = | alt maxi = 337 | km² = 9.55 }} {{Dialecte Lemosin}} '''Cosorn''' (?) (''Coubjours'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] d'[[Occitània]], benleu <ref>Comuna qu'era en Corresa davant 1793</ref> dins la region istorica de [[Perigòrd]], administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Dordonha (departament)|Dordonha]] de la [[region francesa|region]] de [[Novèla Aquitània]], <small>ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 24136.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion es [kuː’zur] <ref name = dord>https://web.archive.org/web/20160304043329/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/hautefort/COUBJOURS.htm</ref>. Abans 1300, una atestacion dona ''Colsorn'' (veire lo paragrafe Istòria). La mapa de Cassini, entre 1756 e 1789, escriu ''Couzours''. Per Dauzat e Rostaing, lo nom del vilatge es escur; citan pasmens una atestacion de 1774, ''Coujours'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 215</ref>. Los Féniés tractan pas la question<ref>Bénédicte Boyrie-Fénié et Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', Edicions Sud-Ouest, novembre 2007</ref>. Losite de las comunas de Dordonha interprèta un ''col sorne'' de l'ancian occitan, « lo pueg /terme / suquet sorne » e chausís una grafia aberranta en lemosin ''Colzorn'' <ref name = dord/>(''sorne'' se disiá ''sorn''). La fonetica perigòrda pòt explicar una prononciacion en ''-j-'', d'una ''-s-'' intervocalica, e au revers. ''Colsorn'' se chamja regularament en ''Cousor(n)'', puèi en ''Cosor(n)'', eventualament articulat coma se fuguèsse ''Cojor''. Probable qu'una ''-s'' finala (presenta dins las diferentas atestacions francesas) s'amudís, en supausant qu'aja agut una existéncia autra que grafica. La grafia ''Colzorn'' a una valor istorica, mas la grafia ''Cosorn'' (o benlèu ''Cosorns'') pòt èsser la grafia modèrna, sos condicion de verificacion de la prononciacion dau nom dau vilatge e de la fonetica locala. ==Istòria== Una charta anteriora a 1300 fai referéncia a la glèisa de ''Colsorn'' que daus istorians an associada a la comuna<ref>[https://web.archive.org/web/20120124084114/http://www.guyenne.fr/archivesperigord/Accueil.htm Site des archives du Périgord]</ref>. Sus la mapa de Cassini que representa la França entre 1756 e 1789, lo vilatge es identificat emb lo nom de ''Couzours''. Au temps de la creacion daus departaments en 1790, la comuna fasiá en prumier partida de la [[Corresa]] abans d'èstre estachada a la [[Dordonha]], entau coma autras nueu comunas, en 1793. Èra dins lo canton d'Autafòrt que dependiá dau districte d'[[Eissiduelh (Perigòrd)|Eissiduelh]]. En 1800, quand suprimiguèron los districtes, lo canton d'Autafòrt fasquèt partida de l'[[arrondiment de Periguers]]. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=24136 |Títol= Lista daus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2026]] <ref>https://www.sudouest.fr/2020/05/24/-7507607-4583.php</ref> |Identitat=Jean-Michel Lagorse |Partit=sense etiqueta |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=24136 |1793=440 |1800=365 |1806=364 |1821=424 |1831=489 |1836=446 |1841=459 |1846=478 |1851=501 |1856=490 |1861=464 |1866=470 |1872=418 |1876=441 |1881=439 |1886=466 |1891=450 |1896=474 |1901=439 |1906=450 |1911=432 |1921=389 |1926=367 |1931=328 |1936=341 |1946=316 |1954=284 |1962=264 |1968=236 |1975=205 |1982=183 |1990=175 |1999=153 |2005=150 |2006=149 |2008=149 |2009=151 |cassini= |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas emb la comuna== ==Veire tanben== * [[Comunas de Dordonha]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Perigòrd}} {{Comunas de Dordonha}} [[Categoria:Comuna de Dordonha]] [[Categoria:Comuna de Perigòrd]] c1ennplv5qvo0r7obck9xdvs59vbglz 0 65685 2510503 2498374 2026-10-10T18:22:40Z Alaric 506 44932 2510503 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Eváun | nom2 = ''Évaux-les-Bains'' | imatge = EvauxLesBains1.jpg | descripcion = L'egleisa Sent Peir e Sent Pau. | lògo = | escut = Blason_Evaux-les-Bains_23.svg | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = [[Combralha]] | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] ([[chapluec]], puei bureu centralizator) | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23076 | cp = 23110 | cònsol = Bruno Papineau | mandat = [[2020]]-[[2026]] | longitud = 2.486944 | latitud = 46.175833 | alt mini = 292 | alt maxi = 560 | km² = 45.55 |}} '''Eváun''' [é'vô] <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des Communes de la Creuse'', ed. La Geste, 2022, p. 85</ref>, '''Esvaun''' <ref>la grafia ''Eïvâou'' dau doctor Queyrat mòstra qu'un sufixe ''Es-'' a remplaçat l'iniciala dins lo parlar dau doctor, ''-x'' finau dau francés a generalament pas de valor fonetica, veire los nombrós ''Saint-Pardoux''; ''-n'' finala es probablament muda dempuei longtemps, mas es socializada dins lo gentilici francés ''Evahonien'' </ref>, ''Evaus'' (grafia analogica a evitar) o '''Evaun''' <ref>http://www.oocities.org/toponimiaoccitana/23.html</ref> o la grafia francizada ''Evahon''<ref>Maurice Piboule, ''Histoire d'Evaux-les-Bains'', Paris, ed. Le Livre d'Histoire, colleccion ''Monographies des villes et villages de France'', 1995 isbn2-84178-025-2, |issn0993-7129</ref><nowiki/><ref>L'arqueologue [[Montleçon|montleçunés]] Maurice Piboule trobava a aquel endreit la forma ''Evahon'' ente lo ''n'' final qu'es mut.</ref> (''Évaux-les-Bains'') en [[francés]]) es una [[comuna]] [[lemosin]]a istoricament, mas lingüisticament [[auvernhat]]a, situada en [[Combralha]]; es administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[File:Carta dau Lemosin.svg|left|thumb|''Esvaun'' dins l'anciana region Lemosina, sas vilas e borgs principaus]] [[Fichièr:Carta_occitan_lemosin_PDF.pdf|350px|center|thumb|Evaun dins lo Lemosin linguistic (sa partida auvernhata)]] [[Imatge:Map commune FR insee code 23076.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Eváun | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23076 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Bruno Papineau |Partit= divèrs dreita |Qualitat= quadre }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Campos |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Gérard Bonhomme |Partit= divèrs dreita |Qualitat= mètge }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 2001 |Identitat= Serge Cléret |Partit= PSU puei [[UDF]] |Qualitat= regent puèi professor puei conselhier financier, conselhier general (1964-2001) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23076 |1793=1094 |1800=2081 |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=2698 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=2967 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=3421 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962=1873 |1968= |1975= |1982= |1990= |1999=1545 |2005=1572 |cassini=13330 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|076}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ab15660b847s0po5wlsnomvg3qx9c18 0 66859 2510513 2494328 2026-10-11T02:31:40Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2510513 wikitext text/x-wiki {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= [[Imatge:Localisation_EPCI_Aveyron_Bas_Ségala_Viaur_dans_l'Aveyron,_France.svg|300px]] |reg= {{Occitània (Region)}} |dept= [[Avairon (departament)|Avairon]] |créacion= 1èr de genièr de 2002 |nbcom=7 |caplòc= [[Riupeirós]] |president= Jean-Eudes Le Meignen (divèrs drecha, cònsol del [[Lo Bas Segalar (comuna)|Bas Segalar]]) |pop= 5 571 |datapop=[[2018]] |superf= 262,10 |ectaras= 26 210 |dens= 21 |budget= |sitweb= https://www.aveyronbassegalaviaur.fr/ |imatgesfin= |}} La '''Comunautat de comunas d'Avairon Bas Segalar Viaur''' (ancianament d'Avairon Segalar Viaur) es una intercomunalitat <ref name= ban>[https://web.archive.org/web/20201028090226/https://www.banatic.interieur.gouv.fr/V5/recherche-de-groupements/fiche-raison-sociale.php?siren=241200807 Ficha Banatic]</ref>{{,}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-241200807 Ficha INSEE]</ref> [[roergue|roergassa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] d'[[Avairon (departament)|Avairon]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Son còdi SIREN es 241 200 807. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian [[Roergàs (sosdialècte)|roergàs]]. ==Istòria== La comunautat de comunas d'Avairon Segalar Viaur se creèt lo 1èr de genièr de 2002. [[La Bastida de l'Avesque]], [[Sent Sauvador]], [[Vabre e Tisac]] formèron en 1992 una pichona intercomunalitat, la comunautat de comunas del Bas Segalar. Aquela comunautat se mudèt en [[comuna novèla]] lo 1èr de genièr de 2016, en gardant lo sieu nom, puèi dintrèt dins l'intercomunalitat <ref>Arrestat n° 2016-231-001-BCT del 18 d'agost de 2016 https://web.archive.org/web/20210607084652/http://www.aveyron.gouv.fr/IMG/pdf/recueil_12-2016-044-SEPTEMBRE.pdf site [https://web.archive.org/web/20210602024208/http://www.aveyron.gouv.fr/ Préfecture de l'Aveyron], p. 14-16</ref>, que passèt aital de 6 a 7 comunas. La comunautat de comunas d'Avairon Segalar Viaur cambièt de nom en agost de 2017 per prene lo de « comunautat de comunas d'Avairon Bas Segalar Viaur » <ref>Arrestat n° 12-2017-08-10-001 del 10 d'aost de 2017 https://web.archive.org/web/20210607084652/http://www.aveyron.gouv.fr/IMG/pdf/recueil-12-2017-099-special-aout.pdf site [https://web.archive.org/web/20210602024208/http://www.aveyron.gouv.fr/ Préfecture de l'Aveyron], p. 69-71</ref>. ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) ! Canton abans 2015 |- | [[Lo Bas Segalar (comuna)|Lo Bas Segalar]] |12021 | 82.33 | {{popfr12|021}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|021}}/82.33) round 2}}}} | [[Canton de Riupeirós|Riupeirós]] |- | [[La Capèla Blèis]] |12054 |15.63 | {{popfr12|054}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|054}}/15.63) round 2}}}} | [[Canton de Riupeirós|Riupeirós]] |- | [[L'Escura]] |12128 |18,52 | {{popfr12|128}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|128}}/18.52) round 2}}}} | [[Canton de La Salvetat de Peiralés|La Salvetat de Peiralés]] |- | [[Previnquièiras]] |12190 |20.86 | {{popfr12|190}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|190}}/20.86) round 2}}}} | [[Canton de Riupeirós|Riupeirós]] |- | '''[[Riupeirós|Riupeirós o Ropeirós]]''' |12198 |54.81 | {{popfr12|198}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|198}}/54.81) round 2}}}} | [[Canton de Riupeirós|Riupeirós]] |- | [[La Salvetat de Peiralés]] |12258 | 54,24 | {{popfr12|258}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|258}}/54.24) round 2}}}} | [[Canton de La Salvetat de Peiralés|La Salvetat de Peiralés]] |- | [[Tairac]] |12278 | 15,73 | {{popfr12|278}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|278}}/15.73) round 2}}}} | [[Canton de La Salvetat de Peiralés|La Salvetat de Peiralés]] |- |} ==Veire tanben== [[Imatge:12-Intercos-2019.png|thumb|450px|center|Mapa dels EPCI d'Avairon lo 1èr de genièr de 2019]] * [[Comunas d'Avairon]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Roergue}} {{O|Avairon Bas Segalar Viaur}} [[Categoria:Comunautat de comunas d'Avairon|Avairon Bas Segalar Viaur]] ptdjr7nsbhqp11pnmclvoskah3f2q8v 0 67348 2510505 2510259 2026-10-10T19:08:04Z Kent Wang 65448 Monasterio de los Jerónimos, Lisboa, Portugal, 2022-07-24, DD 38-40 HDR.jpg; suprimir l’imatge duplicat de la galariá 2510505 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} [[Fichièr:{{#property:P18}}|thumb|300px|Lo Monastèri dels Jeronims, [[Belém (Lisbona)|Belém]], [[Lisbona]]]] {{UNESCO}} Lo '''Monastèri dels Jeronims''' (''Mosteiro dos Jerónimos'') es un monastèri portugués, d'[[estil manuelin]], testimòni monumental de la riquesa de las descobèrtas portuguesas a travèrs lo monde. == Situacion == Lo monastèri es situat a l'oèst de [[Lisbona]], [[Portugal]], dins lo quartièr de [[Belém (Lisbona)|Belém]], a l'embocadura del flum de [[Tage]]. == Istòria == [[Fichièr:Monasterio de los Jerónimos, Lisboa, Portugal, 2022-07-24, DD 38-40 HDR.jpg|left|thumb|Nau de la glèisa de Santa Maria]] Sus la plaça d'un ermitatge fondat per [[Enric lo Navigador]], lo rei [[Manuel Ier de Portugal|Manuel Ier]] comencèt en 1502, un pauc aprèp lo retorn de [[Vasco de Gama]] de son primièr viatge en Índia, de bastir un monastèri remirable destinat als religioses de l'[[Òrdre de Sant Giròni|Òrdre dels Ieronimitas]]. Foguèt en granda partida finançada pels profièits del comèrci de las espècias e de las riquesas venent dels grands viatges de descobèrta portugueses del sègle XVI. Lo monastèri constituís l'òbra arquitecturala pus acabada de l'estil manuelin. Amb l'arribada de riquesas a Lisbona, los arquitèctes poguèron lançar una òbra de granda envergadura. [[Diogo Boitaca]] foguèt lo primièr arquitècte del talhièr e causiguèt tre 1502 l'estil [[gotic]]. Mas en 1517, sos successors modifiquèron aquel estil en i apondent lo tipe adornamental caracteristic de l'estil manuelin ont s'encontran divèrsas influéncias. João de Castilho, d'origina espanhòla, donèt a la decoracion un costat [[plateresc]]; [[Nicolau de Chanterene]] metèt en relèu los tèmas de la Renaissença; e Diogo de Torralva e Jérôme de Rouen aportèron una nòta de classicisme. Escapèt al terratrèm de 1755 que destruiguèt Lisbona mas foguèt endamatjat per las tropas napoleonianas venent de França qu'envasiguèron Portugal a la començança del sègle XIX. En 1834, amb l'expulsion de l'òrdre religiós dels Ieronimitas, la glèisa de Santa Maria dels Ieronimitas venguèt una glèisa parroquiala pels abitants de Santa Maria de [[Belém (Lisbona)]]. Los bastiments aponduts al mitan del sègle XIX a l'oèst del campanal rompon un pauc l'armonia arquitecturala del tot. S'i tròban los musèus de la marina e de l'arqueologia. Classat monument istoric en 1907, lo monastèri es marcat sus la tièra del [[Patrimòni Mondial]] de l'[[UNESCO]] en 1983 amassa amb la [[torre de Belém]]. Lo 13 de decembre de 2007, los caps d'Estat o de govèrn de l'[[Union Europèa]] s'i reüniguèron per signar un novèl tractat constitucional nomenat [[tractat de Lisbona]]. == Las clastras == Las [[clastras]] possedisson una riquesa esculturala impressionanta. De forma carrada de 55 mètres de costat, comprenon dos estatges. L'estatge inferior, construit per Diogo Boitaca, es pertusat de largas arcadas que los rèbles son sostenguts sus de finas colomnetas que lor decoracion s'inspira del gotic finissent e de la Renaissença. L'estatge superior, construit per João de Castilho, a un estil mens abondiu. Dins un corredor de las clastras i a dempuèi 1985 lo tombèl de [[Fernando Pessoa]]. La [[sala capitulara]] de las clastras abriga uèi lo tombèl de l'escrivan [[Alexandre Herculano]]. La sacristia e lo refectòri dels monges son cobèrts de voltas de [[lierna]]s e [[terceron]]s. == La glèisa de Santa Maria == Lo portal lateral sud, òbra de Diogo Boitaca e João de Castilho, presenta un foisonament de capials, de [[pinacle]]s e de ròdols abrigant de estatuas. Es coronat per un pabalhon subremontat de la crotz dels Cavalièrs de Crist. Lo [[trumèl]] es ornat de l'estatua d'Enric lo Navigador e lo [[timpan]] es decorat de basses relèus remembrant la vida de Sant Giròni. Lo portal oèst, òbra de Nicolas Chanterène, permet d'accedir a las clastras del monastèri. Es ornat de fòrça bèlas estatuas, subretot aquelas de Manuel I{{èr}} e de sa segonda esposa [[Maria d'Aragon]]. Al dessús del portal se tròba las scènas de l'Anonciacion, de la Nativitat e de l'Adoracion dels Magues. Uèi lo portal oèst es abrigat par un porgue construit al sègle XIX. L'interior de la nau de la glèisa suspren pel rafinament e la virtuositat de sa copòla. La decoracion dels pilars e de la copòla son de João de Castilho, dins lo pur estil manuelin. A la dintrada de la glèisa, se pòt veire los tombèls de [[Vasco de Gama]] e de [[Luís Vaz de Camões|Camoes]]. Los brases del transèpte d'estil barròc foguèron erigits per Jérôme de Rouen, filh de Jean de Rouen e contenon plusors tombèls reials. Dins lo còr que se tornèt construire a l'epòca classica, se pòt veire un tabernacle d'argent del sègle XVII, de l'orfèbre portugués João de Sousa (1674-1678), ofèrt pel rei Alfonse VI en remerciaments per sa victòria dins la [[Batalha de Montes Claros]] (lo 17 de junh de 1665) facia al reialme d'Espanha, e tanben d'autres tombèls reials. == Musèu arqueologic == Es situat dins l'ala construita al sègle XIX. Dins la granda galariá, se pòt descobrir las diferentas estapas de l'istòria portuguesa dempuèi las originas fins a l'epòca romana. D'objèctes de diferentas epòcas son presentats: de poteries, d'armas, de jòias, d'estèlas... Entre aqueles objèctes, se tròba lo ''berrões'' que son d'esculturas de granit representant de singlars que se trapan fòrça dins lo nòrd-èst de Portugal. == Musèu de la marina == Aquel musèu es installat a l'oèst del monastèri dins dos bastiments diferents. Presenta una importanta e remarcabla colleccion de marquetas de naus de diferentas epòcas. == Ligams intèrnes == * [[Lisbona]] * [[Torre de Belém]] * [[Pastèls de Belém]] == Galariá == <gallery mode="packed"> File:South portal of Mosteiro dos Jerónimos 6171.jpg|Portal sud File:Tomb of Vasco da Gama 8515.jpg|Tombèl de Vasco de Gama File:Tomb of Luís de Camões 8508.jpg|Tombèl de Luís de Camões File:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos 8498.jpg|Clastras File:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos, upper floor 8486.jpg|Clastras, estatge superior File:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos, ground floor 8500.jpg|Clastras, res-de-cauçada File:Lion fountain in the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos 8501.jpg|Font dels leons dins las clastras </gallery> {{Imatge panoramic|Panorama of Jerónimos Monastery (edited).jpg|1800|Vista panoramica del monastèri}} == Ligams extèrnes == * [http://www.mosteirojeronimos.pt/ Site oficial del monastèri dels Ieronimitas] {{pt}} *[https://web.archive.org/web/20110408233643/http://www.lisbonweekendguild.com/lisbon-sights/Mosteiro_dos_Jeronimos.html Monastèri dels Jeronims] {{en}} * [http://whc.unesco.org/en/list/263 Pagina oficiala de l'UNESCO sul monastèri dels Ieronimitas e la Torre de Belém] {{en}} {{Patrimòni Mondial en Portugal}} {{Portal Portugal}} [[Categoria:Lisbona]] m8g6m20w9ue7p8n5ti9jorwysl4l1et 0 69525 2510509 1786046 2026-10-10T23:12:48Z Raippa-Valli 65438 File 2510509 wikitext text/x-wiki {{Nobel}} {{Infobox Identitat | carta = | nom = Alfred Goodman Gilman | nomdebateg = | imatge = Defautoc.png | legenda = | profession = [[biologia|biològ]] |tematica = nobel | datadenaissença = [[1 de julhet]] de [[1941]] | luòcdenaissença = [[New Haven, Connecticut]], [[Estats Units]] | datadedecès = | luòcdedecès = | paísdorigina = {{Estats Units}} | títol1 = | distincions = [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] en [[1994]] | omenatge = | autrasfoncions = | paire = | maire = | conjunt = | enfants = }} [[File:Alfred Goodman Gilman (cropped).jpg|thumb|Alfred Goodman Gilman (1994)]] '''Alfred Goodman Gilman''' (n. en [[1941]]) es un [[biologia|biologista]] [[Estats Units|american]]. Recebèt lo [[Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] en [[1994]]. == Biografia == Nasquèt la [[1 de julhet]] de [[1941]] dins la vila de [[New Haven]], situada dins l'[[Estats dels Estats Units|estat nòrd-american]] de [[Connecticut]]. Estudièt [[medecina]] a l'[[Universitat]] de Yale ont se graduèt lo [[1962]]. Realizèt posteriorament lo sieu [[doctorat]] lo [[1969]] a la Case Western Reserve University de [[Cleveland]] ([[Ohio]]) jos la supervision de [[Earl Wilbur Sutherland Jr.]], e los agrandiguèt en trabalhant a l'Institut Nacional de Salut jos la direccion de [[Marshall Warren Nirenberg]]. Lo [[1971]] foguèt nomenat professor a l'Universitat de Virgina a Charlottesville ([[Virgínia]]) e lo [[1981]] cap del departament de farmacologia de l'Universitat de Tèxas, en venent degan d'aquela universitat lo [[2005]]. {{Paleta Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina}} {{DEFAULTSORT:Gilman, Alfred Goodman }} [[Categoria:Naissença en 1941]] [[Categoria:Biologista american]] [[Categoria:Laureat del Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina]] [[Categoria:Prèmi Nobel american]] ljd3dmfa7kzv5famgx2lgwj7gkop0gx 0 75852 2510541 2217980 2026-10-11T11:51:53Z Kontributor 2K 52367 2510541 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nomcomuna= Prémont | nomcomuna2=Prémont | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Prémont (Aisne).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Saint-Quentin|Saint-Quentin]] | canton= [[Canton de Bohain-en-Vermandois|Bohain-en-Vermandois]] | insee =02618 | cp =02110 | cònsol =Michel Collet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud=3.39472222222 |latitud=50.0136111111 | alt mini =112 | alt mej = | alt maxi =165 | km² =12.21 }} '''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament d'[[Aisne (departament)|Aisne]] e de la region de [[Picardia]]. == Geografia == ==Istòria== {{Apertium|fr}} Pr&eacute;mont &Egrave;ra la una dels 12 pairis del [[Cambr&eacute;sis]]. {{Original|fr}} Prémont était l'une des 12 pairis du [[Cambrésis]]. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=02618 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Michel Collet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee=02618 |1793=1400 |1800=1271 |1806=1143 |1821=1367 |1831=1632 |1836=1704 |1841=1706 |1846=1708 |1851=1772 |1856=1718 |1861=1888 |1866=1832 |1872=1860 |1876=1850 |1881=1763 |1886=1650 |1891=1524 |1896=1505 |1901=1460 |1906=1427 |1911=1312 |1921=950 |1926=942 |1931=931 |1936=854 |1946=719 |1954=796 |1962=817 |1968=750 |1975=707 |1982=701 |1990=675 |1999=714 |2004= |2005=702 |2006=718 |2007=715 |2008=736 |2009=747 |cassini=27976 |senscomptesdobles=1962}} == Luòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== == Véser tanben == == Ligams extèrnes == == Nòtas == <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas d'Aisne}} {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Categoria:Comuna d'Aisne]] s8id97cwscx2qvohgs1w6y8tzrw09lb 0 76431 2510483 2509569 2026-10-10T14:34:20Z Alaric 506 44932 lenga locala a meitat auvernhassa (2 diccionaris consultats) 2510483 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chavaròcha | nom2 = ''Chaveroche'' | lògo = cap | imatge = Chaveroche,_l'église-presbytère.jpg | descripcion = La gl eèisa Sent Clar e la cura, d'un tenent. | escut = Blason_ville_fr_Chaveroche_(Corrèze).svg | ist = {{Lemosin}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | departament = {{Corresa}} | arrondiment = [[Arrondiment d'Ussèl|Ussèl]] | canton = [[Canton dau Replanat de Miuvachas|Lo Replanat de Miuvachas]] ([[Canton d'Ussèl-Oèst|Ussèl-Oèst]] davant 2015) | intercom = [[Nauta Corresa Comunautat]] | insee = 19053 | cp = 19200 | cònsol = Daniel Escurat | mandat = [[2026]]-[[2032]] | longitud = 2.25777777778 | latitud = 45.575 | alt mej = | alt mini = 612 | alt maxi = 814 | km² = 18.26 | gentilici = |}} '''Chavaròcha''' (''Chaveroche'' en [[francés]]) es una [[comuna]] d'[[Occitània]], en [[Lemosin (region)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Corresa (departament)|Corresa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chavaròcha | nòrd = | nòrd-èst = [[Sent Pardós lo Vielh]] | èst = | sud-èst = [[Ussèl (Corresa)|Ussèl]] | sud = [[Sent Angiau]] | sud-oèst = | oèst = [[Alairac (Corresa)|Alairac]] | nòrd-oèst = [[Sent German las Volps]] }} ==Istòria== En 1842, [[Ventejòl (Corresa)|Ventejòl]] fuguet incorporada a Chavaròcha <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=39317</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=19053 |Títol= Lista daus cònsols màgers successius}} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2032]] |Identitat=Daniel Escurat|Partit= divèrs dreita |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=19053 |1793=350 |1800=268 |1806=287 |1821=288 |1831=344 |1836=360 |1841=453 |1846=504 |1851=510 |1856=483 |1861=442 |1866=444 |1872=475 |1876=438 |1881=410 |1886=432 |1891=406 |1896=380 |1901=353 |1906=338 |1911=320 |1921=275 |1926=298 |1931=282 |1936=266 |1946=232 |1954=200 |1962=188 |1968=167 |1975=139 |1982=140 |1990=149 |1999=145 |cassini=9026 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr19|0}} la populacion èra de {{popfr19|053}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr19|053}}/18.26) round 2}}}} ab/km². ==Luòcs e monuments== <gallery> Chaveroche_-_Entrée.jpg|Una entrada dau borg. Chaveroche_-_La_mairie.jpg|L'ostau de comuna. Chaveroche_-_Le_monument_aux_morts.jpg Chaveroche_-_Monument_hommage_aux_martyrs_du_18_décembre_1943.jpg|Monument d'omenatge aus martirs dau 18 de decembre de 1943. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas emb la comuna== ==Vejatz tanben== * [[Comunas de Corresa]] ==Liams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} {{Comunas de Corresa}} [[Categoria:Comuna de Corresa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 43r6yy4nei7kkqu9gs66upyzuj11mim 0 80143 2510542 2311213 2026-10-11T11:58:28Z Kontributor 2K 52367 2510542 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=fr | nom2= Neuville-sous-Montreuil | nomcomuna = Neuville-sous-Montreuil | lògo= | imatge=cap | descripcion= | escut=Blason ville fr Neuville-sous-Montreuil (Pas-de-Calais).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Montreuil|Montreuil]] | canton= [[Canton de Montreuil|Montreuil]] | sitweb= | cp= 62170 | insee = 62610 | cònsol = Daniel Bourdelle | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) |alt mej= |longitud= 1.77666666667 |latitud= 50.4755555556 | alt mini = 2 | alt maxi = 100 | km² = 8.82 }} '''{{PAGENAME}}''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Pas de Calais (departament)|Pas de Calais]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Nauts de França]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Neuville-sous-Montreuil]]'''Neuville-sous-Montreuil'''}} {{Image label|x=0.405213273408|y=0.666287926745|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2316 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montreuil (Pas de Calais)|Montreuil]] (1,7km)}}}} {{Image label|x=0.315707686614|y=0.599839846137|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 169 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Madelaine-sous-Montreuil]] (1,9km)}}}} {{Image label|x=0.268292840983|y=0.347672603077|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 752 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Attin]] (2,5km)}}}} {{Image label|x=0.596499648541|y=0.218710700784|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 324 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Estréelles]] (2,5km)}}}} {{Image label|x=0.734415893278|y=0.77034602208|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 355 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Beaumerie-Saint-Martin]] (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.674943484026|y=0.198436622365|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 302 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Estrée (Pas de Calais)|Estrée]] (3,0km)}}}} {{Image label|x=0.418702665241|y=0.839452988797|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 782 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Écuires]] (3,0km)}}}} {{Image label|x=0.154266234761|y=0.502192191073|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 597 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[La Calotterie]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.111958056291|y=0.301111502286|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 506 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Beutin]] (3,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee= 62610 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Daniel Bourdelle|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 62610 |1793=783 |1800=849 |1806=874 |1821=867 |1831=979 |1836=991 |1841=990 |1846=974 |1851=975 |1856=888 |1861=878 |1866=898 |1872=867 |1876=924 |1881=879 |1886=833 |1891=835 |1896=842 |1901=824 |1906=753 |1911=729 |1921=772 |1926=877 |1931=862 |1936=823 |1946=761 |1954=941 |1962=1106 |1968=1096 |1975=1290 |1982=1123 |1990=984 |1999=739 |2004= |2005= |2006=681 |2007=673 |2008=664 |2009=663 |cassini=24853 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas del Pas de Calais}} [[Categoria:Comuna del Pas de Calais]] 3vmjrztrfd0weprfoheeqyxx9mgrd4b 0 80943 2510528 2210124 2026-10-11T10:01:54Z Kontributor 2K 52367 2510528 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França |carta=frp | nom2= Leyssard | nomcomuna = Leyssard | lògo= | imatge=Leyssard.jpg | descripcion= Lo vilatge de Leyssard. | escut=Blason ville fr Leyssard (Ain).svg | escais= | region ist ={{Arpitània}} | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Nantua|Nantua]] | canton= [[Canton d'Izernore|Izernore]] | cp= 01450 | insee = 01214 | cònsol = Michel Mourlevat | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | alt mej= | longitud= 5.47666666667 | latitud= 46.1566666667 | alt mini = 280 | alt maxi = 825 | km² = 9.61 }} ''' Leyssard''' en [[arpitan]] (''Leyssard'' en [[francés]]) es una comuna francesa situada dins la region de [[Ròse-Alps]] e lo departament d'[[Ain (departament)|Ain]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Leyssard]]'''Leyssard'''}} {{Image label|x=0.377532334122|y=0.547361480926|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 115 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Serrières-sur-Ain]] (1,9km)}}}} {{Image label|x=0.739470923127|y=0.522500547783|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 166 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Peyriat]] (2,9km)}}}} {{Image label|x=0.456942115517|y=0.780070264577|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 187 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Challes-la-Montagne]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.744799935575|y=0.333600147549|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1094 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nurieux-Volognat]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.507467449477|y=0.192629490222|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 100 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bolozon]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.31204750364|y=0.242215960901|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 735 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Hautecourt-Romanèche]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.661198560388|y=0.834241846043|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 277 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ceignes]] (4,6km)}}}} {{Image label|x=0.895531301079|y=0.735489964324|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 650 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Maillat]] (5,7km)}}}} {{Image label|x=0.334962944337|y=0.0863587973736|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 150 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cize (Ain)|Cize]] (5,9km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta |insee= 01214 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Michel Mourlevat|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 01214 |1793=971 |1800=850 |1806=883 |1821=1030 |1831=565 |1836=584 |1841=646 |1846=679 |1851=673 |1856=611 |1861=573 |1866=523 |1872=475 |1876=449 |1881=454 |1886=441 |1891=422 |1896=416 |1901=406 |1906=347 |1911=333 |1921=298 |1926=262 |1931=252 |1936=202 |1946=174 |1954=176 |1962=141 |1968=120 |1975=82 |1982=95 |1990=113 |1999=143 |2004= |2005= |2006=163 |2007= 164 |2008=160 |2009=157 |cassini=19406 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Arpitània}} {{Comunas d'Ain}} [[Categoria:Comuna d'Arpitània]] [[Categoria:Comuna d'Ain]] 71r8ffxict5mx4wzwycy0vosweg7s0m 0 83086 2510525 2084552 2026-10-11T08:11:07Z Kontributor 2K 52367 2510525 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Maisoncelles-du-Maine | nomcomuna2=Maisoncelles-du-Maine | imatge = cap|290px | descripcion = | lògo = cap|150px | escut = Blason ville fr Maisoncelles-du-Maine (Mayenne).svg | escais = | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Laval|Laval]] | canton= [[Canton de Meslay-du-Maine|Meslay-du-Maine]] | insee =53143 | sitweb= [http://www.maisoncellesdumaine.mairie53.fr www.maisoncellesdumaine.mairie53.fr] | cp =53170 | cònsol = Didier Gendron | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = Maisoncellois (en [[francés]]) | longitud=-0.65 | latitud=47.9655555556 | alt mini =38 | alt mej = | alt maxi =112 | km² =15.83 }} '''Maisoncelles-du-Maine''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Mayenne (departament)|Mayenne]] e la [[regions francesas|region]] dels [[Païses de Léger]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Maisoncelles-du-Maine|]]'''Maisoncelles-du-Maine'''}} {{Image label|x=0.697303340636|y=0.60032840017|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 362 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Bignon-du-Maine]] (3,5km)}}}} {{Image label|x=0.440217700017|y=0.232906854548|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1198 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Parné-sur-Roc]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.402307358411|y=0.777540264809|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1015 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villiers-Charlemagne]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.18027034761|y=0.584205050925|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 339 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Origné]] (6,0km)}}}} {{Image label|x=0.232631339999|y=0.270029782927|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2108 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Entrammes (Mayenne)|Entrammes]] (6,2km)}}}} {{Image label|x=0.872900511301|y=0.356533979463|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 640 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Arquenay]] (6,6km)}}}} {{Image label|x=0.558189116963|y=0.923255332916|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 501 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ruillé-Froid-Fonds]] (7,2km)}}}} {{Image label|x=0.934984007271|y=0.597095972801|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2671 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Meslay-du-Maine]] (7,5km)}}}} {{Image label|x=0.820449335669|y=0.161832124701|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 981 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bazougers]] (7,8km)}}}} </div><br clear=left> ==Istòria== {{Apertium|fr}} Las primi&egrave;ras mencions del vilatge de Maisoncelles &laquo; ''G. De Mesoncellis'' &raquo; e &laquo; ''lo Sr. De Masuncellis'' &raquo; datan [[d'ans 1200]]. Maisoncelles A #aver l'astre d'aver, a la fin del {{XIXe s&egrave;gle}} un cur&eacute; erudit, lo abb&eacute; [[Charles Maillard]], #qu'a amassat las si&aacute;s investigacions en una labor ''Cronicas paroissiales de Maisoncelles''. En [[1731]] un proc&egrave;s opausa lo cur&eacute; de Maisoncelles, Jean Boulay al [[p&ograve;rti de la Tr&eacute;moille]] en &ccedil;&ograve; que tanh als apariaments a efectuar sus la gl&egrave;isa paroissiale. Un autre proc&egrave;s entre lo cur&eacute; de Maisoncelles e lo [[chapelain]] de la Jupelli&egrave;re va del parteja de la [[d&icirc;me]], initialement regulat per una transaccion de la {{Data|7|de julhet|1517}}. Entre las p&egrave;&ccedil;as relativas a aquel long conflicte, se tr&ograve;ba mencion d'una &laquo; reconeissen&ccedil;a del Sieur Houlli&egrave;re que # es per el dicha que lo nomenat Cribier a pagat sus la granja dudit Closeau de la Caroterie si&egrave;is libres al sieur Boulay cur&eacute; en lo sieu recebut &raquo;. D'unas autras p&egrave;&ccedil;as m&ograve;stran l'import&agrave;ncia presa per aquela band&egrave;ja #que remonta fins al [[parlament de Par&iacute;s]] e al rei. Jean Boulay #&egrave;sser cur&eacute; de [[1694]] a [[1739]]. I i avi&aacute; encara de la vinha en [[1779]] : &laquo; Dins pa&iacute;s vignoble coma &egrave;ra antany Maisoncelles &raquo; disi&aacute; lo cur&eacute; en [[1759]]. En [[1830]], Maisoncelles comp&ograve;rta una proporcion de grandas proprietats de mai de 50 ectaras particularament importanta, aital quatre familhas contr&ograve;tlan 52 % de la superf&iacute;cia de la comuna. A costat pas subsisteix mai que bens de mens de 10 ectaras. {{Original|fr}} Les premières mentions du village de Maisoncelles « ''G. de Mesoncellis'' » et « ''M. de Masuncellis'' » datent des [[années 1200]]. Maisoncelles a eu la chance d’avoir, à la fin du {{XIXe siècle}} un curé érudit, l'abbé [[Charles Maillard]], qui a réuni ses recherches dans un ouvrage ''Chroniques paroissiales de Maisoncelles''. En [[1731]] un procès oppose le curé de Maisoncelles, Jean Boulay au [[duc de la Trémoille]] au sujet des réparations à effectuer sur l’église paroissiale. Un autre procès entre le curé de Maisoncelles et le [[chapelain]] de la Jupellière porte sur le partage de la [[dîme]], initialement réglé par une transaction du {{Date|7|juillet|1517}}. Parmi les pièces relatives à ce long conflit, on trouve mention d'une « reconnaissance du Sieur Houllière par laquelle il est dit que le nommé Cribier a payé sur la ferme dudit Closeau de la Caroterie six livres au sieur Boulay curé en son acquit ». D’autres pièces montrent l’importance prise par cette affaire qui remonte jusqu’au [[parlement de Paris]] et au roi. Jean Boulay fut curé de [[1694]] à [[1739]]. Il y avait encore de la vigne en [[1779]] : « En pays vignoble comme était autrefois Maisoncelles » disait le curé en [[1759]]. En [[1830]], Maisoncelles comporte une proportion de grandes propriétés de plus de 50 hectares particulièrement importante, ainsi quatre familles contrôlent 52 % de la surface de la commune. À côté ne subsiste que des biens de moins de 10 hectares. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee=53143 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Didier Gendron|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee=53143 |1793=488 |1800=440 |1806=504 |1821=494 |1831=527 |1836=536 |1841=552 |1846=584 |1851=584 |1856=590 |1861=569 |1866=547 |1872=506 |1876=525 |1881=505 |1886=489 |1891=502 |1896=440 |1901=444 |1906=445 |1911=429 |1921=404 |1926=405 |1931=406 |1936=394 |1946=378 |1954=377 |1962=348 |1968=327 |1975=291 |1982=350 |1990=365 |1999=400 |2004= |2005= |2006= 453 |2007= 477 |2008=485 |2009=500 |cassini=20699 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee =53143 }} [[Categoria:Comuna de Mayenne]] 115g3rxpmfsnrsmyvadmqu0ueffwzo8 0 87534 2510540 2083945 2026-10-11T11:45:25Z Kontributor 2K 52367 2510540 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Saint-Pierre-des-Jonquières | nomcomuna2= | imatge= Saint-Pierre-des-Jonquières (mare) 1.jpg | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Saint-Pierre-des-Jonquières (Seine-Maritime).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Dieppe|Dieppe]] | canton= [[Canton de Londinières|Londinières]] | insee = 76635 | sitweb= | cp = 76660 | cònsol = Catherine Baillet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 1.4531 | latitud= 49.8522 | alt mini = 108 | alt mej = | alt maxi = 212 | km² = 8.31 }} '''Saint-Pierre-des-Jonquières''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Sèina Maritima]] e la [[regions francesas|region]] de [[Normandia]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Pierre-des-Jonquières|]]'''Saint-Pierre-des-Jonquières'''}} {{Image label|x=0.632494103083|y=0.588567622455|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 366 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Smermesnil]] (1,8km)}}}} {{Image label|x=0.327756029117|y=0.730945739911|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 136 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fréauville]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.246647497417|y=0.657354525069|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1199 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Londinières]] (4,0km)}}}} {{Image label|x=0.635280916746|y=0.203388633339|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 26 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Puisenval]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.409099779667|y=0.173402603567|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 667 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fresnoy-Folny]] (4,4km)}}}} {{Image label|x=0.531494402336|y=0.887927634898|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 207 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Clais]] (4,9km)}}}} {{Image label|x=0.88500728902|y=0.313004099532|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 146 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Preuseville]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.354464851256|y=0.893277706142|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 164 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bailleul-Neuville]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.213574699747|y=0.201828922015|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 49 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Les Ifs]] (5,5km)}}}} </div><br clear=left> ==Istòria== {{Apertium|fr}} Pendent la [[Segonda Gu&egrave;rra mondiala]], de las [[bombardement]]s an lu&ograve;c lo data|16|de {{decembre|1943}} e lo data|13|de {{febri&egrave;r|1944}} en lo marc del [[operacion Crossbow]], en fasent de div&egrave;rsas victimas civilas<ref>{{Labor|t&iacute;tol=Las Victimas civilas de las bombardements n'Anautita-Normandie. 1er en geni&egrave;r 1944-12 de setembre 1944 |&eacute;diteur=CRHQ-IRED-La Mandragore |pr&eacute;face=[[Antoine Rufenacht]] |nom1=Bernard |nom1=Garnier |director1=&ograve;c |nom2=Saint-Pierre-des-Jonquières {{Original|fr}} Durant la [[Seconde Guerre mondiale]], des [[bombardement]]s ont lieu le {{date|16|décembre|1943}} et le {{date|13|février|1944}} dans le cadre de l'[[opération Crossbow]], faisant plusieurs victimes civiles<ref>{{Ouvrage|titre=Les Victimes civiles des bombardements en Haute-Normandie. 1er janvier 1944-12 septembre 1944 |éditeur=CRHQ-IRED-La Mandragore |préface=[[Antoine Rufenacht]] |prénom1=Bernard |nom1=Garnier |directeur1=oui |prénom2=Michel |nom2=Pigenet |directeur2=oui |prénom3=M. |nom3=Dandel |prénom4=G. |nom4=Duboc |prénom5=A. |nom5=Kitts |prénom6=E. |nom6=Lapersonne |année=1997 |lieu= |publi= |format=relié |pages=350 |isbn=2-912468-02-7 |passage= |commentaire =}}</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 76635 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Catherine Baillet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 76635 |1793=90 |1800=89 |1806=71 |1821=71 |1831=252 |1836=250 |1841=227 |1846=261 |1851=232 |1856=229 |1861=220 |1866=234 |1872=217 |1876=214 |1881=237 |1886=213 |1891=193 |1896=197 |1901=201 |1906=198 |1911=191 |1921=182 |1926=170 |1931=187 |1936=172 |1946=150 |1954=164 |1962=161 |1968=187 |1975=193 |1982=163 |1990=138 |1999=126 |2004= |2005= |2006=122 |2007= 121 |2008=120 |2009=113 |cassini=34174 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 76635 }} [[Categoria:Comuna de la Sèina Maritima]] ponssoioxohhv8q3hjx6uvvc7hefofc 0 89380 2510529 2205411 2026-10-11T10:07:14Z Kontributor 2K 52367 2510529 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Flavigny | nomcomuna2=Flavigny | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Flavigny (Cher).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Saint-Amand-Montrond|de Saint-Amand-Montrond]] | canton= [[Canton de Nérondes|de Nérondes]] | insee = 18095 | cp = 18350 | cònsol = Robert Jacquet | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 2.8019 | latitud= 46.9681 | alt mini = 174 | alt mej = | alt maxi = 245 | km² = 13.06 }} '''Flavigny''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Char]] e la [[regions francesas|region]] dau [[Centre (region)|Centre]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Flavigny]]'''Flavigny'''}} {{Image label|x=0.558442221774|y=0.75765712168|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 136 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Croisy]] (3,2km)}}}} {{Image label|x=0.774150917054|y=0.452786493396|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 119 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Tendron (Char)|Tendron]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.783681874881|y=0.512112858016|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 159 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ignol]] (3,4km)}}}} {{Image label|x=0.615050843616|y=0.238725562167|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1509 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Nérondes]] (3,6km)}}}} {{Image label|x=0.420680208722|y=0.825540147994|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 646 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Ourouer-les-Bourdelins]] (4,3km)}}}} {{Image label|x=0.206587529807|y=0.220214403297|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 663 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bengy-sur-Craon]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.102023760528|y=0.61612559622|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 281 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cornusse]] (5,5km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 18095 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Robert Jacquet|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 18095 |1793=402 |1800=411 |1806=477 |1821=454 |1831=490 |1836=475 |1841=450 |1846=531 |1851=533 |1856=530 |1861=613 |1866=632 |1872=624 |1876=626 |1881=576 |1886=558 |1891=520 |1896=502 |1901=469 |1906=448 |1911=442 |1921=410 |1926=355 |1931=339 |1936=290 |1946=302 |1954=286 |1962=258 |1968=214 |1975=192 |1982=204 |1990=172 |1999=184 |2004= |2005= |2006=198 |2007= 197 |2008=198 |2009=199 |cassini=13959 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 18095 }} [[Categoria:Comuna de Char]] n2hc8afdxjc3khcqop0ix6xpup93ob0 0 97169 2510473 2206769 2026-10-10T12:36:21Z Kontributor 2K 52367 2510473 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Cemboing | nomcomuna2=Cemboing | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Cemboing (Haute-Saône).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Vesoul|Vesoul]] | canton= [[Canton de Jussey|Jussey]] | insee = 70112 | sitweb= | cp = 70500 | cònsol = Marie-Claude Rouiller | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 5.8569 | latitud= 47.8428 | alt mini = 217 | alt mej = | alt maxi = 312 | km² = 10.51 }} '''Cemboing''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Sòna]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Franca Comtat]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Cemboing]]'''Cemboing'''}} {{Image label|x=0.466227953147|y=0.320806565654|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 110 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Barges (Nauta Sòna)|Barges]] (2,5km)}}}} {{Image label|x=0.343232392138|y=0.641480981287|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 114 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Marcel (Nauta Sòna)|Saint-Marcel]] (2,8km)}}}} {{Image label|x=0.688388032593|y=0.338427761982|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 141 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Raincourt]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.781226853805|y=0.643938127409|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1783 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Jussey]] (3,9km)}}}} {{Image label|x=0.58225055574|y=0.184619020131|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 234 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Blondefontaine]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.170660373042|y=0.546798626325|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 80 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Rosières-sur-Mance]] (4,5km)}}}} {{Image label|x=0.915055590149|y=0.481897225513|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 221 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cendrecourt]] (5,1km)}}}} {{Image label|x=0.119883081017|y=0.469258394138|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 179 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Vernois-sur-Mance]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.887587238985|y=0.313829512634|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 154 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Betaucourt]] (5,4km)}}}} {{Image label|x=0.146661097695|y=0.282158395555|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 94 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Neuvelle-lès-Voisey]] (5,6km)}}}} {{Image label|x=0.26096656577|y=0.872995453462|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 169 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montigny-lès-Cherlieu]] (5,7km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 70112 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Marie-Claude Rouiller|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 70112 |1793=765 |1800=807 |1806=790 |1821=773 |1831=726 |1836=704 |1841=724 |1846=745 |1851=734 |1856=670 |1861=749 |1866=730 |1872=723 |1876=714 |1881=725 |1886=700 |1891=652 |1896=608 |1901=590 |1906=550 |1911=546 |1921=412 |1926=400 |1931=388 |1936=356 |1946=337 |1954=320 |1962=284 |1968=271 |1975=244 |1982=218 |1990=242 |1999=217 |2004= |2005= |2006=207 |2007= 204 |2008=208 |2009=209 |cassini=7441 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 70112 }} [[Categoria:Comuna de la Nauta Sòna]] 61iziwu05sway0o7m0w6bhafq1asnxj 0 97765 2510539 2207055 2026-10-11T11:39:44Z Kontributor 2K 52367 2510539 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Contréglise | nomcomuna2=Contréglise | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Contréglise (Haute-Saône).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Vesoul|Vesoul]] | canton= [[Canton d'Amance|Amance]] | insee = 70170 | sitweb= | cp = 70160 | cònsol = Gilbert Maiche | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 6.0372 | latitud= 47.8267 | alt mini = 223 | alt mej = | alt maxi = 348 | km² = 9.61 }} '''Contréglise''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Sòna]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Franca Comtat]]. ==Geografia== {{Apertium|fr}} Contr&eacute;glise Es un pichon vilatge situat a l'&egrave;st de la Fran&ccedil;a ; la si&aacute; latitud es de 47.827 gras N&ograve;rd, la si&aacute; longitude de 6.037 gras Es. Las vilas e de p&ograve;bles pr&egrave;ps de Contr&eacute;glise son : Senoncourt (70) a 1.95&nbsp;km, Buffign&eacute;court (70) a 1.98&nbsp;km, Amance (70) a 3.01&nbsp;km, Venisey (70) a 3.24&nbsp;km, [[Montureux-l&egrave;s-Baulay]] (70) a 4.11&nbsp;km. {{Original|fr}} Contréglise est un petit village situé à l'est de la France ; sa latitude est de 47.827 degrés Nord, sa longitude de 6.037 degrés Est. Les villes et villages proches de Contréglise sont : Senoncourt (70) à 1.95&nbsp;km, Buffignécourt (70) à 1.98&nbsp;km, Amance (70) à 3.01&nbsp;km, Venisey (70) à 3.24&nbsp;km, [[Montureux-lès-Baulay]] (70) à 4.11&nbsp;km. ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Contréglise]]'''Contréglise'''}} {{Image label|x=0.412574700918|y=0.604156514581|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 117 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Buffignécourt]] (1,8km)}}}} {{Image label|x=0.661116010115|y=0.464702961149|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 212 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Senoncourt]] (1,9km)}}}} {{Image label|x=0.647818027891|y=0.708241870869|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 684 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Amance (Nauta Sòna)|Amance]] (3,1km)}}}} {{Image label|x=0.270738448773|y=0.444660323644|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 130 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Venisey]] (3,3km)}}}} {{Image label|x=0.200098865376|y=0.572346122505|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 168 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montureux-lès-Baulay]] (4,2km)}}}} {{Image label|x=0.204416276865|y=0.389366684844|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 39 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Tartécourt]] (4,3km)}}}} {{Image label|x=0.845629752101|y=0.419509429321|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 692 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Remy (Nauta Sòna)|Saint-Remy]] (4,4km)}}}} {{Image label|x=0.352867917581|y=0.833153011754|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 324 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Baulay]] (4,7km)}}}} {{Image label|x=0.279564769839|y=0.815244423006|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 119 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fouchécourt (Nauta Sòna)|Fouchécourt]] (5,0km)}}}} {{Image label|x=0.464615757675|y=0.103395441075|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 60 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saponcourt]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.90170144411|y=0.650269388527|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 277 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Menoux]] (5,3km)}}}} {{Image label|x=0.176573615143|y=0.228398435785|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 93 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Magny-lès-Jussey]] (5,7km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== {{Apertium|fr}} L'origina es f&ograve;r&ccedil;a anciana, doncas qu'exist&iacute;s un cement&egrave;ri m&eacute;rovingien pr&egrave;s de la gl&egrave;isa e lo nom a testificat dempu&egrave;i 1154. Lo nom de la municipalitat sembla venir de la gl&egrave;isa de Gundhari (nom d'un sacerd&ograve;t o senhor l'an 1196 &laquo;Contereglisia&raquo;). Lo 23 d'Abril de 1789, la municipalitat #con&eacute;isser la Revolucion abans la carta : lo cast&egrave;l, #qu'es ne fa una granda bastigu&egrave;sse, i agu&egrave;t atacat per abitants del p&ograve;ble. La gl&egrave;isa comp&ograve;rta una part en datant del 12&egrave;me. {{Original|fr}} L'origine est très ancienne, puisqu'il existe un cimetière mérovingien près de l'église et le nom est attesté depuis 1154. Le nom de la commune semble venir de l'église de Gundhari (nom d'un prêtre ou seigneur en 1196 «Contereglisia»). Le 23 Avril 1789, la commune connut la Révolution avant la lettre : le château, qui est en fait une grande bâtisse, fut attaqué par des habitants du village. La glèisa comporte une partie datant du 12ème. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 70170 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gilbert Maiche|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 70170 |1793=357 |1800=409 |1806=404 |1821=432 |1831=491 |1836=417 |1841=430 |1846=449 |1851=450 |1856=412 |1861=414 |1866=423 |1872=377 |1876=386 |1881=377 |1886=344 |1891=333 |1896=275 |1901=269 |1906=250 |1911=238 |1921=216 |1926=210 |1931=176 |1936=174 |1946=183 |1954=157 |1962=150 |1968=118 |1975=105 |1982=110 |1990=121 |1999=124 |2004= |2005= |2006=101 |2007= 99 |2008=98 |2009=106 |cassini=10216 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 70170 }} [[Categoria:Comuna de la Nauta Sòna]] oukcyd6h2ane7sb7mep4aw96bpffqmk 0 98581 2510469 2184257 2026-10-10T12:27:27Z Kontributor 2K 52367 2510469 wikitext text/x-wiki {{Infobox Comuna de França | carta=fr | nomcomuna= Bagneux-la-Fosse | nomcomuna2= Bagneux-la-Fosse | imatge=cap | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Bagneux-la-Fosse (Aube).svg | escais= | region ist = | parçan= | arrondiment= [[Arrondiment de Troyes|Troyes]] | canton= [[Canton des Riceys|Riceys]] | insee = 10025 | sitweb= | cp = 10340 | cònsol = Francis Carre | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = (en [[francés]]) | longitud= 4.2986 | latitud= 47.9933 | alt mini = | alt mej = | alt maxi = | km² = 22.93 }} '''Bagneux-la-Fosse''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Auba (departament)|Auba]] e la [[regions francesas|region]] de [[Champanha-Ardena]]. ==Geografia== ===Comunas vesinas=== <div style="position: relative; float:left; width:450px;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Bagneux-la-Fosse]]'''Bagneux-la-Fosse'''}} {{Image label|x=0.51731845454|y=0.288803082098|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 222 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Avirey-Lingey]] (3,7km)}}}} {{Image label|x=0.364759646769|y=0.670375599463|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 280 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bragelogne-Beauvoir]] (3,8km)}}}} {{Image label|x=0.817679452555|y=0.488633044406|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1363 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Les Riceys]] (5,2km)}}}} {{Image label|x=0.803642782381|y=0.253694778156|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 159 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Balnot-sur-Laignes]] (6,5km)}}}} {{Image label|x=0.416675453303|y=0.133481175471|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 82 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Arrelles]] (6,6km)}}}} {{Image label|x=0.305369039979|y=0.852927020572|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 128 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Channes]] (6,9km)}}}} {{Image label|x=0.0741231010207|y=0.554715492841|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 154 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Balnot-la-Grange]] (7,7km)}}}} {{Image label|x=0.772316297966|y=0.888263979266|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 225 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Molesme]] (7,8km)}}}} </div>{{clear|left}} ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 10025 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Francis Carre|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 10025 |1793=695 |1800=719 |1806=727 |1821=798 |1831=788 |1836=764 |1841=756 |1846=760 |1851=743 |1856=685 |1861=691 |1866=668 |1872=673 |1876=587 |1881=577 |1886=579 |1891=546 |1896=515 |1901=507 |1906=476 |1911=470 |1921=380 |1926=361 |1931=325 |1936=351 |1946=343 |1954=313 |1962=274 |1968=241 |1975=283 |1982=239 |1990=217 |1999=199 |2004= |2005= |2006=187 |2007= 180 |2008=179 |2009=177 |cassini=2376 |senscomptesdobles=1962}} ==Luòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Comunas}} {{Comunas de| insee = 10025 }} [[Categoria:Comuna d'Auba]] do8vlnpyt8g7hmzat7houg5y62rwf7w 0 107022 2510501 2364068 2026-10-10T17:59:25Z Alaric 506 44932 2510501 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arfuelha Chastenh | nom2 = ''Arfeuille-Châtain'' | imatge = Arfeuille-Châtain Châtain vue vers sud-est depuis mairie.jpg | descripcion = Vuda dau sud-est despuei la mairariá. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23005 | cp = 23700 | cònsol = Béatrice Descloux | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.0661111111 | longitud = 2.4375 | alt mini = 493 | alt mej = | alt maxi = 690 | km² = 20.5 |}} '''Arfuelha Chastenh''' (''Arfeuille-Châtain'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lemosin]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Lo dialècte locau es l'auvernhat<ref>https://web.archive.org/web/20160303203341/http://www.lemosin.net/23005.htm</ref>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23005.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Arfuelha Chastenh | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== Las atestacions ancianas son, per luec: *'''Arfuelha''' - ''Ecclesia Sancti Marcialis de Erfolio'' en [[1158]]; Factum… apud Aurfola'' en [[1195]]; La parroche d’Arfeulha et Chastainh…, le prieur d’Arfeulhe,… le seigneur de Chastainh'' en [[1357]]; ''Capella[nus] de Arfolia et de Chastaing'' au [[segle XIV]]; ''Anthonius et Johannes senior Rochons fratres loci Arfolie habitatores… Guillelmo de La Nozière parr.…'' en [[1469]]; ''Prieuré et paroisse d’Arfeulhe'' en [[1500]]; ''Arpheule'' en [[1505]]; ''Arfeuille'' (sens data); ''Arfeuille-Chatain'' en [[1844]]<ref name=DicoTopo>https://dicotopo.cths.fr/places/P00027547</ref>. *'''Chastenh''' - ''Ecclesia Sancti Adoratoris de Castanea'' en [[1158]]; ''Hysimbardus miles quatuor sextarios siliginis et unum avene quos percipiebat in tota decima de Chast…'' en [[1221]]; ''J. Terrart presbiter dou Chastang'' en [[1238]]; ''Jehan du Marez chast[ellain] de Chastaing pour messire Aubert de Montvert … tenent assises oud. lieu…'' aus [[segle XIV|segles XIV]]-[[segle XV|XV]]; ''Seigneur de Chasteing'' en [[1441]]; ''Guill. de La Nozière parroch. Castaneti et Arfolie'' en [[1469]]; ''Don au capitaine de Bonneval des deux tiers de la seigneurie de Chastain et autres biens'' en [[1534]]; ''Chastaing'' en [[1496]]-[[1503]]; ''Paroisse de Chataing'' en [[1550]]; ''Chatain'' (sens data); ''Moulin-de-Châtain'' en [[1844]]; ''Chatain'' en [[1881]]; ''Chatain'' en [[1882]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P35799269</ref><br/>Vilatge, chasteu, chapela e molin<ref name=DicoTopo/>. ==Istòria== == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23005 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Béatrice Descloux |Partit=sense etiqueta |Qualitat= foncionària }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Robert Servant |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23005 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|005}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas emb la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] sjtrme3necw7fynsdltsc6guphtxx2g 2510508 2510501 2026-10-10T23:02:14Z Alaric 506 44932 toponimia inacabada 2510508 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arfuelha Chastenh | nom2 = ''Arfeuille-Châtain'' | imatge = Arfeuille-Châtain Châtain vue vers sud-est depuis mairie.jpg | descripcion = Vuda dau sud-est despuei la mairariá. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23005 | cp = 23700 | cònsol = Christian Perigaud | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 46.0661111111 | longitud = 2.4375 | alt mini = 493 | alt mej = | alt maxi = 690 | km² = 20.5 |}} '''Arfuelha Chastenh''' (''Arfeuille-Châtain'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lemosin]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Lo dialècte locau es l'auvernhat<ref>https://web.archive.org/web/20160303203341/http://www.lemosin.net/23005.htm</ref>. ==Geografia== L'ostau de comuna es a Chastenh, pus petit mas pus centrau qu'Arfuelha. [[Imatge:Map commune FR insee code 23005.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Arfuelha Chastenh | nòrd = | nòrd-èst = [[Retiarra]] | èst = [[Ronhac (Cruesa)|Ronhac]] | sud-èst = | sud = [[Bussiera Novela]] | sud-oèst = | oèst = [[Minçac]] | nòrd-oèst = [[Sannac]] }} ==Toponimia== ===Arfuelha=== Las atestacions ancianas son - ''Ecclesia Sancti Marcialis de Erfolio'' en [[1158]]; Factum… apud Aurfola'' en [[1195]]; La parroche d’Arfeulha et Chastainh…, le prieur d’Arfeulhe,… le seigneur de Chastainh'' en [[1357]]; ''Capella[nus] de Arfolia et de Chastaing'' au [[segle XIV]]; ''Anthonius et Johannes senior Rochons fratres loci Arfolie habitatores… Guillelmo de La Nozière parr.…'' en [[1469]]; ''Prieuré et paroisse d’Arfeulhe'' en [[1500]]; ''Arpheule'' en [[1505]]; ''Arfeuille'' (sens data); ''Arfeuille-Chatain'' en [[1844]]<ref name=DicoTopo>https://dicotopo.cths.fr/places/P00027547</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Arfuelha'' ven <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 26</ref> La prononciacion es /ar'feuyo 'châtén / <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 28</ref> ===Chastenh=== Las atestacions ancianas son - ''Ecclesia Sancti Adoratoris de Castanea'' en [[1158]]; ''Hysimbardus miles quatuor sextarios siliginis et unum avene quos percipiebat in tota decima de Chast…'' en [[1221]]; ''J. Terrart presbiter dou Chastang'' en [[1238]]; ''Jehan du Marez chast[ellain] de Chastaing pour messire Aubert de Montvert … tenent assises oud. lieu…'' aus [[segle XIV|segles XIV]]-[[segle XV|XV]]; ''Seigneur de Chasteing'' en [[1441]]; ''Guill. de La Nozière parroch. Castaneti et Arfolie'' en [[1469]]; ''Don au capitaine de Bonneval des deux tiers de la seigneurie de Chastain et autres biens'' en [[1534]]; ''Chastaing'' en [[1496]]-[[1503]]; ''Paroisse de Chataing'' en [[1550]]; ''Chatain'' (sens data); ''Moulin-de-Châtain'' en [[1844]]; ''Chatain'' en [[1881]]; ''Chatain'' en [[1882]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P35799269</ref><br/>Vilatge, chasteu, chapela e molin<ref name=DicoTopo/>. </br> La fòrma normala ''Chastang'' (per ''Chastanh'') date de 1238. Coma las atestacions posterioras son en francés, quò's malaisat de saber quant de temps s'es conservada. ''Chastanh'' (chastanh, chastanhier) designa un aubre isolat caracteristic, que donet son nom a una maison, puei au vilatge <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 205</ref>.. . ==Istòria== Arfuelha e Chastenh fusioneren entre 1795 e 1800 <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=1173</ref>. == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23005 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christian Perigaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Béatrice Descloux |Partit=sens |Qualitat= foncionària }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Robert Servant |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23005 |1793=274 |1800=755 |1806=753 |1821=904 |1831=1004 |1836=1109 |1841=1141 |1846=1187 |1851=1171 |1856=1138 |1861=1082 |1866=1050 |1872=1042 |1876=1048 |1881=1030 |1886=1026 |1891=1015 |1896=1018 |1901=875 |1906=908 |1911=831 |1921=772 |1926=589 |1931=536 |1936=511 |1946=425 |1954=414 |1962=380 |1968=319 |1975=246 |1982=190 |1990=167 |1999=168 |cassini=1173 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|005}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} ab/km². * Chastenh : 547 abitants en 1793. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas emb la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] lf8sk61bmhe4nu5if9l4vxrabohdnmb 2510516 2510508 2026-10-11T04:45:03Z Alaric 506 44932 fin toponimia 2510516 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arfuelha Chastenh | nom2 = ''Arfeuille-Châtain'' | imatge = Arfeuille-Châtain Châtain vue vers sud-est depuis mairie.jpg | descripcion = Vuda dau sud-est despuei la mairariá. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23005 | cp = 23700 | cònsol = Christian Perigaud | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 46.0661111111 | longitud = 2.4375 | alt mini = 493 | alt mej = | alt maxi = 690 | km² = 20.5 |}} '''Arfuelha Chastenh''' (''Arfeuille-Châtain'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lemosin]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Lo dialècte locau es l'auvernhat<ref>https://web.archive.org/web/20160303203341/http://www.lemosin.net/23005.htm</ref>. ==Geografia== L'ostau de comuna es a Chastenh, vilatge pus petit mas pus centrau qu'Arfuelha. [[Imatge:Map commune FR insee code 23005.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Arfuelha Chastenh | nòrd = | nòrd-èst = [[Retiarra]] | èst = [[Ronhac (Cruesa)|Ronhac]] | sud-èst = | sud = [[Bussiera Novela]] | sud-oèst = | oèst = [[Minçac]] | nòrd-oèst = [[Sannac]] }} ==Toponimia== ===Arfuelha=== Las atestacions ancianas son - ''Ecclesia Sancti Marcialis de Erfolio'' en [[1158]]; Factum… apud Aurfola'' en [[1195]]; La parroche d’Arfeulha et Chastainh…, le prieur d’Arfeulhe,… le seigneur de Chastainh'' en [[1357]]; ''Capella[nus] de Arfolia et de Chastaing'' au [[segle XIV]]; ''Anthonius et Johannes senior Rochons fratres loci Arfolie habitatores… Guillelmo de La Nozière parr.…'' en [[1469]]; ''Prieuré et paroisse d’Arfeulhe'' en [[1500]]; ''Arpheule'' en [[1505]]; ''Arfeuille'' (sens data); ''Arfeuille-Chatain'' en [[1844]]<ref name=DicoTopo>https://dicotopo.cths.fr/places/P00027547</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Arfuelha'' ven d'un ibride gallolatin ''are-fodicula'', de ''fodiculare'' « furar » (i a daus sosterranhs quasi a l'entorn daus luecs de queu nom) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 26</ref>. </br> La prononciacion es /ar'feuyo 'châtén /. Segon Ives Lavalada, ''Arfuèlha'' ven dau latin ''acrifolium'', autres resultats « grifolh, agrafuèlh, grafuèlh, grafolh, grifolh ». Queu aubrilhon abondava dins lo luec <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 28</ref>. ===Chastenh=== Las atestacions ancianas son - ''Ecclesia Sancti Adoratoris de Castanea'' en [[1158]]; ''Hysimbardus miles quatuor sextarios siliginis et unum avene quos percipiebat in tota decima de Chast…'' en [[1221]]; ''J. Terrart presbiter dou Chastang'' en [[1238]]; ''Jehan du Marez chast[ellain] de Chastaing pour messire Aubert de Montvert … tenent assises oud. lieu…'' aus [[segle XIV|segles XIV]]-[[segle XV|XV]]; ''Seigneur de Chasteing'' en [[1441]]; ''Guill. de La Nozière parroch. Castaneti et Arfolie'' en [[1469]]; ''Don au capitaine de Bonneval des deux tiers de la seigneurie de Chastain et autres biens'' en [[1534]]; ''Chastaing'' en [[1496]]-[[1503]]; ''Paroisse de Chataing'' en [[1550]]; ''Chatain'' (sens data); ''Moulin-de-Châtain'' en [[1844]]; ''Chatain'' en [[1881]]; ''Chatain'' en [[1882]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P35799269</ref><br/>Vilatge, chasteu, chapela e molin<ref name=DicoTopo/>. </br> La fòrma normala ''Chastang'' (per ''Chastanh'') date de 1238. Coma las atestacions posterioras son en francés, quò's malaisat de saber quant de temps s'es conservada. ''Chastanh'' (chastanh, chastanhier) designa un aubre isolat caracteristic, que donet son nom a una maison, puei au vilatge <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 205</ref>. ==Istòria== Arfuelha e Chastenh fusioneren entre 1795 e 1800 <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=1173</ref>. == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23005 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christian Perigaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Béatrice Descloux |Partit=sens |Qualitat= foncionària }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Robert Servant |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23005 |1793=274 |1800=755 |1806=753 |1821=904 |1831=1004 |1836=1109 |1841=1141 |1846=1187 |1851=1171 |1856=1138 |1861=1082 |1866=1050 |1872=1042 |1876=1048 |1881=1030 |1886=1026 |1891=1015 |1896=1018 |1901=875 |1906=908 |1911=831 |1921=772 |1926=589 |1931=536 |1936=511 |1946=425 |1954=414 |1962=380 |1968=319 |1975=246 |1982=190 |1990=167 |1999=168 |cassini=1173 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|005}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} ab/km². * Chastenh : 547 abitants en 1793. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas emb la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] bdmw093jfsh5ghdkvf4e2keeu26tn1l 2510517 2510516 2026-10-11T04:56:40Z Alaric 506 44932 2510517 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Arfuelha Chastenh | nom2 = ''Arfeuille-Châtain'' | imatge = Arfeuille-Châtain Châtain vue vers sud-est depuis mairie.jpg | descripcion = Vuda dau sud-est despuei la mairariá. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23005 | cp = 23700 | cònsol = Christian Perigaud | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | latitud = 46.0661111111 | longitud = 2.4375 | alt mini = 493 | alt mej = | alt maxi = 690 | km² = 20.5 |}} '''Arfuelha Chastenh''' (''Arfeuille-Châtain'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Lemosin]] situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Lo dialècte locau es l'auvernhat<ref>https://web.archive.org/web/20160303203341/http://www.lemosin.net/23005.htm</ref>. ==Geografia== L'ostau de comuna es a Chastenh, vilatge pus petit mas pus centrau qu'Arfuelha. [[Imatge:Map commune FR insee code 23005.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Arfuelha Chastenh | nòrd = | nòrd-èst = [[Retiarra]] | èst = [[Ronhac (Cruesa)|Ronhac]] | sud-èst = | sud = [[Bussiera Novela]] | sud-oèst = | oèst = [[Minçac]] | nòrd-oèst = [[Sannac]] }} ==Toponimia== ===Arfuelha=== Las atestacions ancianas son - ''Ecclesia Sancti Marcialis de Erfolio'' en [[1158]]; Factum… apud Aurfola'' en [[1195]]; La parroche d’Arfeulha et Chastainh…, le prieur d’Arfeulhe,… le seigneur de Chastainh'' en [[1357]]; ''Capella[nus] de Arfolia et de Chastaing'' au [[segle XIV]]; ''Anthonius et Johannes senior Rochons fratres loci Arfolie habitatores… Guillelmo de La Nozière parr.…'' en [[1469]]; ''Prieuré et paroisse d’Arfeulhe'' en [[1500]]; ''Arpheule'' en [[1505]]; ''Arfeuille'' (sens data); ''Arfeuille-Chatain'' en [[1844]]<ref name=DicoTopo>https://dicotopo.cths.fr/places/P00027547</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Arfuelha'' ven d'un ibride gallolatin ''are-fodicula'', de ''fodiculare'' « furar » (i a daus sosterranhs quasi a l'entorn daus luecs de queu nom) <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 26</ref>. </br> La prononciacion es /ar'feuyo 'châtén /. Segon Ives Lavalada, ''Arfuèlha'' ven dau latin ''acrifolium'', autres resultats « grifolh, agrafuèlh, grafuèlh, grafolh, grifolh ». Queu aubrilhon abondava dins lo luec <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 28</ref>. ===Chastenh=== Las atestacions ancianas son - ''Ecclesia Sancti Adoratoris de Castanea'' en [[1158]]; ''Hysimbardus miles quatuor sextarios siliginis et unum avene quos percipiebat in tota decima de Chast…'' en [[1221]]; ''J. Terrart presbiter dou Chastang'' en [[1238]]; ''Jehan du Marez chast[ellain] de Chastaing pour messire Aubert de Montvert … tenent assises oud. lieu…'' aus [[segle XIV|segles XIV]]-[[segle XV|XV]]; ''Seigneur de Chasteing'' en [[1441]]; ''Guill. de La Nozière parroch. Castaneti et Arfolie'' en [[1469]]; ''Don au capitaine de Bonneval des deux tiers de la seigneurie de Chastain et autres biens'' en [[1534]]; ''Chastaing'' en [[1496]]-[[1503]]; ''Paroisse de Chataing'' en [[1550]]; ''Chatain'' (sens data); ''Moulin-de-Châtain'' en [[1844]]; ''Chatain'' en [[1881]]; ''Chatain'' en [[1882]]<ref>https://dicotopo.cths.fr/places/P35799269</ref><br/>Vilatge, chasteu, chapela e molin<ref name=DicoTopo/>. </br> La fòrma normala ''Chastang'' (per ''Chastanh'') date de 1238. Coma las atestacions posterioras son en francés, quò's malaisat de saber quant de temps s'es conservada. ''Chastanh'' (chastanh, chastanhier) designa un aubre isolat caracteristic, que donet son nom a una maison, puei au vilatge <ref>Jacques Astor, ''Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France'', ed. du Beffroi, 2002, p. 205</ref>. ==Istòria== Arfuelha e Chastenh fusioneren entre 1795 e 1800 <ref>http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=1173</ref>. == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23005 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Christian Perigaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Béatrice Descloux |Partit=sens |Qualitat= foncionària }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Robert Servant |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23005 |1793=274 |1800=755 |1806=753 |1821=904 |1831=1004 |1836=1109 |1841=1141 |1846=1187 |1851=1171 |1856=1138 |1861=1082 |1866=1050 |1872=1042 |1876=1048 |1881=1030 |1886=1026 |1891=1015 |1896=1018 |1901=875 |1906=908 |1911=831 |1921=772 |1926=589 |1931=536 |1936=511 |1946=425 |1954=414 |1962=380 |1968=319 |1975=246 |1982=190 |1990=167 |1999=168 |cassini=1173 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|005}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} ab/km². * Chastenh : 547 abitants en 1793. ==Luecs e monuments== <gallery> Chat_Cros_Arfeuille-Châtain_D4_amont_(1).jpg|Lo ''Chat Cros'', en francés, sus son prumier km, au pont de la RD 4. Arfeuille-Châtain_Châtain_mairie_(2).jpg|L'ostau de comuna. Bovins_Arfeuille-Châtain_(1).jpg|Boïns. Arfeuille-Châtain_Châtain_château.jpg|Lo chastiau de Chastenh. Arfeuille-Châtain_Arfeuille_église_(2).jpg|La gleisa Sent Martin d'Arfuelha. Arfeuille-Châtain_Châtain_église_(2).jpg|La gleisa Sent Cristòu de Chastenh. Arfeuille-Châtain_Châtain_monument_aux_morts_(1).jpg Arfeuille-Châtain_Châtain_étang_(1).jpg|L'estanh de Chastenh. </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas emb la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] coydnoexv1nws9z4z5d9c7h5us15h7w 0 107078 2510523 2305182 2026-10-11T07:41:35Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Tardas]] cap a [[Tarda]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada, pas d's finala 2305182 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Tardas | nom2 = ''Tardes'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | ist = | parçan = | insee = 23251 | cònsol = Régis Derboule | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | latitud = 46.1405555556 | longitud = 2.34583333333 | alt mini = 358 | alt maxi = 514 | km² = 21.4 |}} '''Tardas''' (''Tardes'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== == Istòria == == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23251 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Jean Baptiste Laubelly |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat= Gabriel Rouchon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= Régis Derboule |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |insee= 23251 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|251}} abitants. ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] kkpery2hvyahlkgshvf06ek3p6lo6k3 0 107096 2510500 2290213 2026-10-10T17:58:20Z Alaric 506 44932 2510500 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Fontanieras | nom2 = ''Fontanières'' | imatge = Fontanieres1.jpg | descripcion = La glèisa de Fontanieras. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23083 | cp = 23110 | cònsol = Manuel Novais | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.50138888889 | latitud = 46.1094444444 | alt mini = 390 | alt maxi = 575 | km² = 15.91 |}} '''Fontanieras''' (''Fontanières'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23083.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Fontanieras | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23083 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Manuel Novais |Partit= sens |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Maryse Breschard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23083 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|083}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|083}}/15.91) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] h6wz1idlutjp86cmjnc6oe0vxxhkqsu 2510506 2510500 2026-10-10T20:27:36Z Alaric 506 44932 2510506 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Fontanieras | nom2 = ''Fontanières'' | imatge = Fontanieres1.jpg | descripcion = La glèisa de Fontanieras. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23083 | cp = 23110 | cònsol = Manuel Novais | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.50138888889 | latitud = 46.1094444444 | alt mini = 390 | alt maxi = 575 | km² = 15.91 |}} '''Fontanieras''' (''Fontanières'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23083.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Fontanieras | nòrd = [[Eváun]] | nòrd-èst = | èst = [[Chastiau de Char]] <small>([[Departament dau Puèi de Doma|Puèi de Doma]])</small> | sud-èst = [[Charoms|Charon]] | sud = [[Ronhac (Cruesa)|Ronhac]] | sud-oèst = | oèst = [[Retiarra]] | nòrd-oèst = [[Sent Julian la Genesta]] }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, ''Fontanieras'' ven del latin ''*fontanum'' o ''fontana'', derivat de ''fons'' « font », ambe'l sufixe ''-anum'', puei lo sufixe ''-aria'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 295-296</ref>. </br> Ives Lavalada fornís las fòrmas ancianas : ''Fonte asinaria'' au segle XIV, ''Fontasnière'' en 1501, etc. La prononciacion es / founta'niéra /. S'agís donc de la font (latin ''fons'', ''fontis'') daus ases. La finala ''-s'' a pas de justificacion [notem pr'aquò la vocala finala, que, dins 'quela region, pòt representar ren mas que ''-as'']. Ives Lavalada escriu ''Font Asniera'' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 93-94</ref>, adaptable en ''Fontasniera'' fòra de la question de la finala. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23083 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Manuel Novais |Partit= sens |Qualitat= agricultor, puei retirat}} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Maryse Breschard |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[1989]] |Fin= 1995 ? |Identitat= Suzanne Lecerf |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= davant 1981 |Fin= ? |Identitat=André Dupoux |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== Coma s'explica la brutala aumentacion de populacion de 1841 ? {{Demografia |insee= 23083 |1793=260 |1800=266 |1806=300 |1821=320 |1831=370 |1836=401 |1841=809 |1846=840 |1851=794 |1856=776 |1861=737 |1866=757 |1872=795 |1876=808 |1881=770 |1886=793 |1891=803 |1896=791 |1901=813 |1906=798 |1911=749 |1921=644 |1926=631 |1931=562 |1936=535 |1946=448 |1954=418 |1962=403 |1968=361 |1975=336 |1982=277 |1990=279 |1999=259 |cassini=14240 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|083}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|083}}/15.91) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] ettiscs37gk18cj1r7ofv5fxtkz4of1 0 107203 2510499 2510396 2026-10-10T17:57:28Z Alaric 506 44932 2510499 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Retèrra | nom2 = ''Reterre'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = Blason_Reterre_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23160 | cp = 23110 | cònsol = Bernadette Meanard | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.47444444444 | latitud = 46.1038888889 | alt mini = 450 | alt maxi = 617 | km² = 17.54 |}} '''Retèrra''' (''Reterre'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23037.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Retiarra | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23160 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernadette Meanard |Partit= sense etiqueta |Qualitat= retirada de l'ensenhament }} {{Elegit |Debuta= abriu [[1999]] |Fin= 2014 |Identitat= Daniel Gatier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1999 |Identitat= Pierre Nore |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23160 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|160}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] kep4bfjhy5lihhnbuytpu17yce0dubz 2510518 2510499 2026-10-11T05:44:53Z Alaric 506 44932 2510518 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Retèrra | nom2 = ''Reterre'' | imatge = Reterre_Carte_postale_10.jpg | descripcion = Vès 1920. | lògo = | escut = Blason_Reterre_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23160 | cp = 23110 | cònsol = Corinne Bougerolle | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.47444444444 | latitud = 46.1038888889 | alt mini = 450 | alt maxi = 617 | km² = 17.54 |}} '''Retèrra''' (''Reterre'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23160.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Retiarra | nòrd = [[Sent Julian la Genesta]] | nòrd-èst = | èst = [[Fontanieras|Fontasnieras]] | sud-èst = [[Ronhac (Cruesa)|Ronhac]] | sud = | sud-oèst = [[Arfuelha Chastenh]] | oèst = [[Sannac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, qu'avián pas de fòrma anciana, Retiarra ven benleu dau nom gallic d'òme ''Rettus'' o ''Restus'', amel gallic ''durum'' « fortalesa » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 564, a ''Rétaud''</ref>. [''duron'' es pas una fortalesa, mas un merchat sarrat]. </br> Ives Lavalada fornís las fòrmas ancianas ''de Rubra Terra'' en 1158, ''Ruaterra'' en 1179 e 1217, ''Rubee Terre'' en 1404, ''Routerre'' en 1496, ''Ruterre'' en 1547, ''Reterre'' en 1660, etc. Lo sens dau prumier element es « roja », dau latin ''rubea'' (terra), donc « la tèrra roja », mas l'evolucion a pas laissat grand chausa : ''rou-'' > ''ru-'' > ''re-''. La prononciacion [rtiar] mòstra una evolucion auvernhassa e doas sincòpas <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 157</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23160 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Corinne Bougerolle |Partit= |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Bernadette Meanard |Partit= sens |Qualitat= retirada de l'ensenhament }} {{Elegit |Debuta= abriu [[1999]] |Fin= 2014 |Identitat= Daniel Gatier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1999 |Identitat= Pierre Nore |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23160 |1793=1196 |1800=1163 |1806=1168 |1821=1292 |1831=1287 |1836=1384 |1841=1085 |1846=1143 |1851=1137 |1856=1072 |1861=1029 |1866=1018 |1872=1027 |1876=1020 |1881=1084 |1886=1102 |1891=1108 |1896=1075 |1901=1096 |1906=1093 |1911=1045 |1921=873 |1926=756 |1931=720 |1936=642 |1946=601 |1954=597 |1962=519 |1968=476 |1975=424 |1982=380 |1990=365 |1999=319 |2005=309 |cassini=28984 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|160}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 8a56o5srxctmzv3ozwxkmc3bpydyfey 2510519 2510518 2026-10-11T05:46:01Z Alaric 506 44932 2510519 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Retèrra | nom2 = ''Reterre'' | imatge = Reterre_Carte_postale_10.jpg | descripcion = Vès 1920. | lògo = | escut = Blason_Reterre_23.svg | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23160 | cp = 23110 | cònsol = Corinne Bougerolle | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.47444444444 | latitud = 46.1038888889 | alt mini = 450 | alt maxi = 617 | km² = 17.54 |}} '''Retèrra''' (''Reterre'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23160.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Retiarra | nòrd = [[Sent Julian la Genesta]] | nòrd-èst = | èst = [[Fontanieras|Fontasnieras]] | sud-èst = [[Ronhac (Cruesa)|Ronhac]] | sud = | sud-oèst = [[Arfuelha Chastenh]] | oèst = [[Sannac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, qu'avián pas de fòrma anciana, Retiarra ven benleu dau nom gallic d'òme ''Rettus'' o ''Restus'', amel gallic ''durum'' « fortalesa » <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 564, a ''Rétaud''</ref>. [''duron'' es pas una fortalesa, mas un merchat sarrat]. </br> Ives Lavalada fornís las fòrmas ancianas ''de Rubra Terra'' en 1158, ''Ruaterra'' en 1179 e 1217, ''Rubee Terre'' en 1404, ''Routerre'' en 1496, ''Ruterre'' en 1547, ''Reterre'' en 1660, etc. Lo sens dau prumier element es « roja », dau latin ''rubea'' (terra), donc « la tèrra roja », mas l'evolucion a pas laissat grand chausa : ''rou-'' > ''ru-'' > ''re-''. La prononciacion [rtiar] mòstra una evolucion auvernhassa e doas sincòpas <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 157</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23160 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2026]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat= Corinne Bougerolle |Partit= |Qualitat= retirada }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Bernadette Meanard |Partit= sens |Qualitat= retirada de l'ensenhament }} {{Elegit |Debuta= abriu [[1999]] |Fin= 2014 |Identitat= Daniel Gatier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1959]] |Fin= 1999 |Identitat= Pierre Nore |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin=1959 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23160 |1793=1196 |1800=1163 |1806=1168 |1821=1292 |1831=1287 |1836=1384 |1841=1085 |1846=1143 |1851=1137 |1856=1072 |1861=1029 |1866=1018 |1872=1027 |1876=1020 |1881=1084 |1886=1102 |1891=1108 |1896=1075 |1901=1096 |1906=1093 |1911=1045 |1921=873 |1926=756 |1931=720 |1936=642 |1946=601 |1954=597 |1962=519 |1968=476 |1975=424 |1982=380 |1990=365 |1999=319 |2005=309 |cassini=28984 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|160}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] 3xz6hkmu2rjc4txnlvd7n7xhx758f97 0 107204 2510504 2510452 2026-10-10T18:24:39Z Alaric 506 44932 2510504 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Chambonchar | nom2 = ''Chambonchard'' | imatge = Chambonchard_Mairie.JPG | descripcion = La maison comuna. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23046 | cp = 23110 | cònsol = Bernard Tourand | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.53666666667 | latitud = 46.1666666667 | alt mini = 310 | alt maxi = 518 | km² = 12.86 |}} '''Chambonchar''' <ref>''Chambon Char'', dau nom de Char (aiga), segon Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 60</ref> (''Chambonchard'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23046.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Chambonchar | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee=23046 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= març [[2014]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Bernard Tourand |Partit=sens |Qualitat= retirat d'agricultor }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gérard Rouffet |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23046 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|046}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|046}}/12.86) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] rel99cotogzkebv2ab77u0hlpaj6rvo 0 107208 2510497 2291745 2026-10-10T17:55:40Z Alaric 506 44932 2510497 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Priech | nom2 = ''Saint-Priest'' | imatge = Saint-Priest 23 église.jpg | descripcion = L'egleisa | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23234 | cp = 23110 | cònsol = Albert Bondieu | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.34416666667 | latitud = 46.0888888889 | alt mini = 420 | alt maxi = 585 | km² = 22.34 |}} '''Sent Priech''' (''Saint-Priest'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23234.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Prich | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== ==Istòria== {{...}} ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta| insee =23234 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[1988]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Albert Bondieu |Partit=divers esquerra |Qualitat= agricultor retirat }} {{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1988 |Identitat= Xavier Fernand Parry |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1965 |Identitat= Jules Parry |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1944 |Identitat= Henri Paul Lenoble |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1919 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee=23234 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|234}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|234}}/22.34) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] j5gjbk0j72t95l7cd5qxkbuivr382u4 0 107231 2510498 2510450 2026-10-10T17:56:41Z Alaric 506 44932 2510498 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sannac | nom2 = ''Sannat'' | imatge = cap | descripcion = | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23167 | cp = 23110 | cònsol = Maryse Chaumeton | mandat = [[2014]]-[[2020]] | gentilici = | longitud = 2.40833333333 | latitud = 46.1202777778 | alt mini = 356 | alt maxi = 584 | km² = 34 |}} '''Sannac''' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 207</ref> o ''Sanac''<ref>http://www.lemosin.net/23167.htm</ref> (''Sannat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23167.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sannac | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== * '''Sanac''' (atestacions ''de Sennaco'', en 1352, ''Sannac'', en 1357) vendriá dau nom gallic d'òme ''Senno'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 466</ref>, o dau nom latin d'òme ''Sacconius'', amb lo sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 581, a ''Saconin-et-Breuil''</ref>, latinizacion dau sufixe celtic ''-*acon''. Sannac es donc una anciana propietat gallo-romana. * '''Determinacion de la grafia : Sanac o Sannac ?''' : 1) la prononciacion modèrna deu èsser amb una ''n'' simpla; 2) se lo nom deriva de ''Senno'', la reduccion de la geminada es regulara, abans l'epòca occitana; 3) n'es pas entau dins lo cas de ''Sacconius'' + ''-acu(m)'' > ''*Sacnac'' > ''*Sanna(t)'' > ''*Sana(t)'' eventualament a epòca recenta; 4) se lo dobte persistís, la solucion pus simpla, ''Sanac'', es normalament adoptada (l'atestacion de 1357 fariá supausar pr'aquò, sense certitud, l'articulacion de doás ''n'' au sègle XIV). * '''Faiòla''' (nom occitan probable) ven del latin ''fagus'', «fai, fau», amb lo sufixe diminutiu ''-ola'', o autrament es un diminutiu de ''faia'' (''faja'', ''fageda'', ''faiet'', ''faget'', etc). * ''Sent Pardós'' (grafia oficiala ''Pardoux'' generalament utilizada en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], [[Marcha (Lemosin)|Marcha]] e [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]); ven del nom de Pardulphus, nom germanic ''Pard-wulf'' o ''Bard-wulf'', que correspond a un ermita garit miraculosament de la 'vuglessa, puèi que venguèt abat de [[Garait]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 621</ref> (658 - entre 737 e 743); a tombat sistematicament, en Occitània, dins l'atraccion de ''perdon'', adaptat en francés en ''Pardoux'', ''Perdon'', ''Pardon'', etc <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 247-248</ref>, çò que la preséncia d'una nasala finala permetriá de verificar, se lo parlar locau l'articula regularament quand n'i a una; se l'articula pas, la verificacion sembla impossibla. La grafia occitana autentica del nom ne'n depend (''Pardós'', amb ''-s'' finala, es probablament analogic). ==Istòria== Sannac annexèt ''Fayolle'' (nom francés, nom occitan benlèu ''Faiòla'', cf. [[La Fajòla]]) entre 1795 e 1800, puèi en 1836, ''Saint-Pardoux-le-Pauvre'' (nom francés) <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=35282</ref>. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23167 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= octobre [[2009]] |Fin= 2020 |Identitat=Maryse Chaumeton |Partit=divèrs dreita |Qualitat=retirada }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= octobre de [[2009]] |Identitat= Bernard Rouchon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Henri Sauthon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23167 |1793=666 |1800=818 |1806=774 |1821=1116 |1831=1158 |1836=1772 |1841=1729 |1846=1631 |1851=1665 |1856=1620 |1861=1630 |1866=1565 |1872=1630 |1876=1615 |1881=1568 |1886=1501 |1891=1515 |1896=1445 |1901=1476 |1906=1464 |1911=1382 |1921=1178 |1926=1158 |1931=1104 |1936=1014 |1946=890 |1954=746 |1962=708 |1968=627 |1975=571 |1982=481 |1990=432 |1999=370 |2004= |2005= |2006=384 |2007= |2008=384 |2009= |cassini= |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|167}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} ab/km². * Sanac annexèt ''Fayolle'' (nom francés, nom occitan probable ''Faiòla'', entre 1795 e 1800, puèi en 1836, ''Saint-Pardoux-le-Pauvre'' (nom francés). ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] g43kbq940pgdcpfsfahw3c48rartkn5 2510527 2510498 2026-10-11T09:32:29Z Alaric 506 44932 2510527 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sannac | nom2 = ''Sannat'' | imatge = Sannat_bourg_(2).jpg | descripcion = L'entrada de Sannac. | lògo = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[Canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] | insee = 23167 | cp = 23110 | cònsol = David Grange | mandat = [[2026]]-[[2032]] | gentilici = | longitud = 2.40833333333 | latitud = 46.1202777778 | alt mini = 356 | alt maxi = 584 | km² = 34 |}} '''Sannac''' <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 207</ref> o ''Sanac''<ref>http://www.lemosin.net/23167.htm</ref> (''Sannat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23167.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sannac | nòrd = [[Chambon (Combralha)|Chambon]] | nòrd-èst = [[Eváun]] </br> [[Sent Julian la Genesta]] | èst = [[Retiarra]] | sud-èst = [[Arfuelha Chastenh]] | sud = [[Minçac]] | sud-oèst = [[Sent Priech|Sent Prich]] | oèst = | nòrd-oèst = [[Tarda]] }} ==Toponimia== ===Sannac=== ''Sannac'' (atestacions ''de Sennaco'', en 1352, ''Sannac'', en 1357) vendriá, segon los Féniés, dau nom gallic d'òme ''Senno'' <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 466</ref>, o, segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing dau nom latin d'òme ''Sacconius'', amb lo sufixe ''-acum'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 581, a ''Saconin-et-Breuil''</ref>, latinizacion dau sufixe celtic ''-*acon''. Sannac es donc una anciana propietat galloromana. </br> Ives Lavalada fornís las fòrmas ancianas (relativament recentas, pr'aquò) : ''de Sennaco'' en 1352, ''Sannac'' en 1357 e 1545, ''Sannat'' en 1404, etc, ''Sainctnat'' en 1565. La darrèra fòrma, pauc pertinenta (un nom de sent...), eissaja de representar la prononciacion de las doas ''-n-'', enquera presenta segon los informators locaus d'Ives Lavalada, / sa'nna /. L'origina es ''Sacconacum'', la granda espleita de ''Sacconius'', amel sufixe celtic ''-aco[n]'', latinizat en ''-acum''. Los abitants son ''lòs de Sannac''. Autre exemple, [[Sacquenay]] ([[Còsta d'Aur]]) <ref>Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 207</ref>. ===Faiòla=== Faiòla es un diminutiu de ''faia'' (''faja'', ''fageda'', ''faiet'', ''faget'', etc, derivats del latin ''fagus'', fau, amb lo sufixe diminutiu ''-ola'') <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 280-281, a ''La Fage''</ref>. ===Sent Pardó lo Paure=== * ''Sent Pardó'' (grafia oficiala ''Pardoux'' generalament utilizada en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], [[Marcha (Lemosin)|Marcha]] e [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]); ven del nom de Pardulphus, nom germanic ''Pard-wulf'' o ''Bard-wulf'', que correspond a un ermita garit miraculosament de la 'vuglessa, puèi que venguèt abat de [[Garait]] <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 621</ref> (658 - entre 737 e 743); a tombat sistematicament, en Occitània, dins l'atraccion de ''perdon'', adaptat en francés en ''Pardoux'', ''Perdon'', ''Pardon'', etc <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 247-248</ref>, çò que la preséncia d'una nasala finala permetriá de verificar, se lo parlar locau l'articula regularament quand n'i a una; se l'articula pas, la verificacion sembla impossibla. La grafia occitana autentica del nom ne'n depend (''Pardós'', amb ''-s'' finala, es probablament analogic). ==Istòria== Sanac annexèt Faiòla, entre 1795 e 1800, puèi en 1836, Sent Pardó lo Paure <ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=35282</ref>. Faiòla es au sud de Sannac, quò'ra una paròcha annèxa, Sent Pardó lo Paure es au sud-èst de Sannac, quò'ra una paròcha. ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23167 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= mai [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=David Grange |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= octobre [[2009]] |Fin= 2020 |Identitat=Maryse Chaumeton |Partit=divèrs dreita |Qualitat=retirada }} {{Elegit |Debuta= març [[2008]] |Fin= octobre de [[2009]] |Identitat= Bernard Rouchon|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Henri Sauthon |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== ==Demografia== {{Demografia |insee= 23167 |1793=666 |1800=818 |1806=774 |1821=1116 |1831=1158 |1836=1772 |1841=1729 |1846=1631 |1851=1665 |1856=1620 |1861=1630 |1866=1565 |1872=1630 |1876=1615 |1881=1568 |1886=1501 |1891=1515 |1896=1445 |1901=1476 |1906=1464 |1911=1382 |1921=1178 |1926=1158 |1931=1104 |1936=1014 |1946=890 |1954=746 |1962=708 |1968=627 |1975=571 |1982=481 |1990=432 |1999=370 |cassini=35282 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|167}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} ab/km². * Sanac annexèt ''Faiòla'' entre 1795 e 1800 (299 abitants en 1793), puèi en 1836, ''Sent Pardó lo Paure'' (287 abitants en 1831). ==Luecs e monuments== <gallery> Sannat_église_(1).jpg|Lo centre dau borg e la gleisa Sent Martin. Sannat_église_nef_(2).jpg Sannat_mairie.jpg|L'ostau de comuna. Ruisseau_de_Méouse_Sannat_D24_amont_(1).jpg|La retenguda dau riu de Meusa (nom supausat). Sannat_monument_aux_morts_(1).jpg </gallery> {{messatge galariá}} ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] hx0wxdp1w4m63kyuu0ljonp0i332xxr 0 107232 2510502 2291698 2026-10-10T18:19:28Z Alaric 506 44932 2510502 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Sent Julian la Genesta | nom2 = ''Saint-Julien-la-Genête'' | lògo = | imatge = cap | descripcion = | escut = | escais = | ist = {{Lemosin}} </br> {{Marcha}} | parçan = | region = [[Novela Aquitània]] | arrondiment = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]] | canton = [[canton d'Eváun|Eváun]] | intercom = [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] | insee = 23203 | cp = 23110 | cònsol = Georges Chirade | mandat = [[2008]]-[[2014]] | gentilici = | latitud = 46.1530555556 | longitud = 2.47444444444 | alt mini = 415 | alt maxi = 522 | km² = 11.91 |}} '''Sent Julian la Genesta''' (''Saint-Julien-la-Genête'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 23203.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Sent Julian la Genesta | nòrd = [[]] <small>([[a (departament)|a]])</small> | nòrd-èst = [[]] | èst = [[]] | sud-èst = [[]] | sud = [[]] | sud-oèst = [[]] | oèst = [[]] | nòrd-oèst = [[]] }} ==Toponimia== == Istòria == {{...}} == Administracion == ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 23203 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Georges Chirade|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Demografia == {{Demografia |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841= |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876= |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911= |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= |1968= |1975= |1982= |1990= |1999= |2004= |2005= |cassini= |insee= 23203 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|203}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|203}}/11.91) round 2}}}} ab/km². ==Luecs e monuments== ==Personalitats liadas a la comuna== ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de Cruesa]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== ===Nòtas=== <references group="N"/> ===Referéncias=== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }} {{Comunas de Cruesa}} [[Categoria:Comuna de Cruesa]] [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] lij7jmrwhtjyrbkulkxku0wl5zmespp 0 114821 2510510 2384798 2026-10-11T01:56:57Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2510510 wikitext text/x-wiki {{Comuna italiana |carta = oc |nom = {{PAGENAME}} |imatge=Castellar (CN).jpg |nomItalian = |blason = |reg =PMN |prov =CN |latitudgrad =44 |latitudminuta =61 |latitudsegonda =66 |longitudgrad =7 |longitudminuta =43 |longitudsegonda =33 |mej = |km² = |pop = |data-pop = |dens = |cp = |tel = |istat = |còde_cadastre = |Gentili = |Patron = |Fèste_patronala = |sit_web = }} '''Castelar'''<ref>http://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/occitania-e-valadas-occitanas/valadas-occitanas/</ref> (var. '''Caslar'''<ref>https://www.oocities.org/toponimiaoccitana/98b.html</ref>) (''Castellar'' en [[italian]]) es una anciana comuna [[Itàlia|italiana]] de la [[comunautat montanhòla]] de la [[Val Pò]], dins las [[Valadas Occitanas]]. Administrativament dins la [[província de Coni]], dins la region de [[Piemont]]. [[File:Map_of_Cuneo_Province_with_Commune_History.png|thumb|400px|left|La província de Coni amb Castelar]] Lo 1èr de genièr de 2019 es annexaa per [[Saluças]].<ref>[https://web.archive.org/web/20240616153458/http://www.regione.piemonte.it/governo/bollettino/abbonati/2018/51/attach/aa_aa_regione%20piemonte%20-%20legge%20regionale_2018-12-21_66450.pdf "Legge regionale 21 dicembre 2018, n. 28. Incorporazione del Comune di Castellar nel Comune di Saluzzo in Provincia di Cuneo"], ''Bollettino ufficiale della Regione Piemonte'', n°51, [http://www.regione.piemonte.it/governo/bollettino/abbonati/2018/51/suppo4/index.htm Supplemento ordinario n. 4 del 21/12/2018].</ref> {{ref}} {{Comunas de las Valadas Occitanas}} [[Categoria:Comuna de la region de Piemont]] [[Categoria:Comuna de la província de Coni]] [[Categoria:Comuna de la Val Pò]] jyhciyrjfic2way8z7dk012h1x73qjg 0 121396 2510533 2478965 2026-10-11T10:14:50Z Kontributor 2K 52367 2510533 wikitext text/x-wiki {{Omon|Vaths (omonimia)}} {{Infobox vila occitana | carta=oc | nom=Vaths | nom2= ''Bax'' | imatge= Mairie de Bax.jpg | descripcion= | lògo= | escut=Blason ville fr Bax (Haute-Garonne).svg | escais= | region ist = {{Lengadòc}} | parçan = {{Volvèstre}} | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Murèth|Murèth]] | canton = [[Canton d'Autariba|Autariba]] ([[Canton de Rius|Rius]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Volvèstre|CC de Volvèstre]] | insee = 31047 | cp = 31310 | cònsol = Jean Marc Manfrin | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud= 1.28916666667 | latitud= 43.2272222222 | alt mini = 243 | alt mej = | alt maxi = 371 | km² = 5.99 }} '''Vaths'''{{RepTopMP}} (''Bax'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Lengadòc|lengadociana]] de [[Volvèstre]], probablament mèi o mens [[gascon]]a lingüisticament, administrada per lo [[departaments franceses|departament]] de la [[Nauta Garona]] de la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 31047.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre deu territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Vaths | nòrd = [[La Trapa]] | nòrd-èst = | èst = [[Canens]] | sud-èst = [[La Peirèra]] | sud = [[La Tor]] | sud-oèst = | oèst = [[Montesquiu de Volvèstre]] | nòrd-oèst = [[Malholàs]] }} ==Toponimia== Ni [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ni [[Ernèst Negre|Negre]], ni les Féniés, nimèi Astor non disen arren de Vaths. La grafia ''Vaths'' de [[Patrici Pojada]] e le nom que s'explican benlèu per la preséncia sus ua sèrra, entre duas vaths. ==Istòria== Pendent l'Ancian Regime, Vaths èra de la diocèsi civila de [[Rius (Volvèstre)|Rius]], doncas de la província de [[Lengadòc]], de la generalitat de [[Tolosa]], de la [[diocèsi de Rius]], de la senescauciá de [[Tolosa]]. En 1790, Vaths èra del [[canton de Rius]], en l'an VIII, del [[Canton de Montesquiu de Volvèstre]], en l'an XII, èra tornada al canton de Rius. La glèisa, annèxa de [[La Trapa]], èra jol patronatge de Sent Ferriòl <ref>''Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne'', p. 4 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html</ref>. ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 31047 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta=mai de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Jean Marc Manfrin |Partit= |Qualitat= emplegat territoriau }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Philippe Bedel|Partit= altermondialista |Qualitat= agricultor }} {{Elegit |Debuta= [[1999]] |Fin= 2001 |Identitat= Arsène Daniel |Partit= [[PS]] |Qualitat= retirat }} {{Elegit |Debuta=març de [[1965]] |Fin= 1999 |Identitat= Denis Bonzom |Partit= [[PS]] |Qualitat= emplegat dens l'agricultura}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1965 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del [[canton de Rius]]; es ara del [[canton d'Autariba]]. ==Demografia== {{Demografia |insee= 31047 |1793=179 |1800=188 |1806=182 |1821=187 |1831=237 |1836=232 |1841=239 |1846=226 |1851=224 |1856=246 |1861=236 |1866=198 |1872=197 |1876=230 |1881=224 |1886=232 |1891=213 |1896=223 |1901=200 |1906=190 |1911=188 |1921=157 |1926=151 |1931=166 |1936=146 |1946=143 |1954=97 |1962=95 |1968=70 |1975=80 |1982=50 |1990=65 |1999=81 |cassini=3018 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr31|0}} la populacion èra de {{popfr31|047}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr31|047}}/5.99) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Véser tanben== * [[Comunas de la Nauta Garona]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Lengadòc}} {{Comunas de| insee = 31047}} [[Categoria:Comuna de Volvèstre]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Garona]] faufl30ld6ip7u9p03be7tybupw4ttv 0 135337 2510474 1921838 2026-10-10T13:18:31Z Juan Emilio Prades Bel 26387 2510474 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Oberstadt siegen.jpg|vinheta]] [[Fichièr:Panorámica de la ciudad de Siegen, vista parcial (Alemania).jpg|vinheta|Siegen]] {{Infobox|tematica=vila alemanda|carta=}} '''Siegen''', capluòc de l'arrondiment de [[Siegen-Wittgenstein]], es una vila [[Alemanha|alemanda]] situada dins lo Land de [[Ren del Nòrd-Vestfàlia]]. La localitat, que comptava 99.261 abitants en decembre de 2012, se tròba sul riu [[Sieg]]. quayj3d4tynm2z7hht3l5bdourtyq98 0 149312 2510507 2508665 2026-10-10T20:56:47Z Raymond Trencavel 26125 /* Las eleccions senatorialas de 2026 */ 2510507 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 fins en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. A la debuta, '''Bastir!''' se voliá pas un partit politic, quitament pas un movement, mas puslèu una mena de labèl atribuït als candidats a las eleccions, de quina etiqueta politica coneguda que siá, manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]]. Per obtenir l'investitura, lo candidat se diviá engatjar un còp elegit a privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se faguèt aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas en França de 2015, i aguèt un vintenant de candidaturas etiquetadas "Bastir!", quasi totas en aligança ambe d'ecologistas. Dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]], las 6 candidaturas de "Bastir" èran recampadas jos l'apelacion « Libres et Indépendants pour le Gers » (includent una candidatura independenta en mai, la del parelh Sylvie Theye e [[Romain Duport]]<ref>Cantonales : Sylvie Theye et Romain Duport se déclarent https://www.ladepeche.fr/2015/02/11/-7050094.php</ref>). Aqueste còp, '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitanie" o "Occitanie - Pays Catalan". Aquesta campanha foguèt una capitada : "Occitanie" foguèt la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom '''"Bastir!"''' en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''), e per la meteissa ocasion foguèt decidit de l'estructurar coma un movement vertadièr. ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016. En jaune : [[Joan-Luc Davezac]].]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del maridatge de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Las eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Las eleccions senatorialas de 2026== "Bastir Occitanie" presenta tanben candidaturas a las senatorialas de 2026, en particular una lista de 7 personas "Bastir Occitanie 31" (cap de lista : [[Joan-Luc Davezac]]) en [[Departament de la Nauta Garona|Nauta Garona]]. Dins [[Departament de Gers|Gers]], "Bastir Occitània" crida a votar pel candidat independent Patrice Cuquel qu'a prés coma remplaçanta [[Clara Daugé]] (copresidenta d'[[Occitània País Nòstre]]).<ref>Patrice Cuquel entre en campagne https://lejournaldugers.fr/article/93607-patrice-cuquel-entre-en-campagne</ref> Enfin dins [[Departament d'Aude|Aude]], "Bastir Occitanie" a sostengut la candidatura independenta "L'Écologie autrement" de Laure-Nelly Amalric.<ref>Sénatoriales dans l’Aude : la candidate Laure-Nelly Amalric veut remettre les citoyens au cœur de la politique https://pyreneesfm.com/senatoriales-dans-l-aude-la-candidate-laure-nelly-amalric-veut-remettre-les-cito</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] [[Categoria:Movements politics]] rcaevdhoj5atlen9dwompr3vfa911ys 0 151305 2510534 2484388 2026-10-11T10:29:18Z Henriku 3409 Modificacion de qualques donadas 2510534 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Jindřich Vacek.jpg|vinheta|Jindřich Vacek]] '''Jindřich Vacek''' ([[Plzeň]], [[3 de genièr]] de [[1955]]) es un escrivan, filològ, lingüista, traductor e editor [[Chequia|chèc]]. Aqueste erudit poliglòt es estat l'autor de mantuna revirada de grands escrivans, en ajudar aital a sa divulgacion e popularizacion, a partir de l'[[italian]], del [[francés]], de l'[[ebrèu]] e mai del [[catalan]] demest d'autras lengas. == Biografia == Jindřich Vacek faguèt d'estudis de filologia romanica, mai que mai de [[romanés]] e de francés, a l'[[Universitat Carolina de Praga]]. Durant aquel periòde s'interessèt tanben a d'autras lengas romanicas e mai orientalas. Se consagrèt mai que mai a l'estudi del catalan, de l'occitan e del [[sard]]. Entre 1980 e 1984, e tornarmai de 1985 a 1993 trabalhèt coma lector de [[chèc]] a l'[[Universitat de Bucarest]]. Ailà publiquèt quatre manuals d'aprendissatge de la lenga chèca e mai un manual de [[sorab]], una lenga eslava minorizada parlada en [[Alemanha]]. Per l'ensems de sas traduccions, que compren d'òbras d'[[Umberto Eco]], [[Claude Lévi-Strauss]], [[Mircea Eliade]] e mantun autor jusieu, es estat recompensat amb mantun prèmi. L'Associacion chèca dels traductors li decerniguèt de prèmis en 1997, 2000 e 2002 (Obec překladatelů) e en 2007 li foguèt conferit lo [[Prèmi Josef Jungmann]] per la melhora traduccion de l'annada 2006. Faguèt tanben d'editor per mantuna traduccion chèca d'autors prestigioses. == Òbras == * ''Zajatci Pána bouří''. Praga: Argo, 2021. * ''Všechny moje toulky. Lužice, Ceaușeskovo Rumunsko a další.'' Praga: Academia, 2021. * ''Tři muži na Titaniku''. Praga: Argo, 2022. * ''Yucatanské zrcadlo''. Praga: Alpha Book, 2023. * ''Naděje jménem Jeruzalém'', Praga: Euromedia - Brána, 2025 {{O|Vacek}} [[Categoria:Literatura chèca]] [[Categoria:Lingüista chèc]] {{nais|1955}} 9ggnf4m879ao67zuf8hma8esivjyi5w 0 159735 2510478 2371926 2026-10-10T13:36:15Z Jiròni 239 /* Vida */ 2510478 wikitext text/x-wiki {{Infobox Escrivan | carta = | nom = Francés Rainoard | imatge = File:François-Juste-Marie Raynouard.jpg | talha imatge = 250px | legenda = | nom de naissença = | nom aliàs = | data de naissença = [[18 de setembre]] de [[1761]] | luòc de naissença = [[Brinhòla]] | data de decès = [[27 d'octobre]] de [[1836]] | luòc de decès = [[Passy]] | activitat = filològ, istorian, autor dramatic | lenga = | genre = | movement = | distincions = }} '''Francés Rainoard''' (en francés ''François Just Marie Raynouard''<ref>{{Ligam web|url=http://sd-g1.archive-host.com/membres/up/fc75fa4eb61e2933d14cbf2f92841514b1f3ee9a/Acte_de_naissance_de_FJM_Raynouard_en_1761.pdf|títol=Certificat de naissença de Raynouard}}</ref>) ([[Brinhòla]], [[Var (departament)|Var]], [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]], [[18 de setembre]] de [[1761]] – [[Passy|Passy (París)]], [[27 d'octobre]] de [[1836]]) foguèt un filològ, istorian e autor dramatic occitan. Sos trabalhs de publicacion e de traduccion de las òbras dels [[trobador]]s, que perlongan los de [[Jean-Baptiste de La Curne de Sainte-Palaye]] (1687-1781), foguèron essencials per la mòda de l'[[estil trobador]], e pus tard per lo [[Felibritge]]. == Vida == Estudièt al seminari menor a-z [[Ais de Provença]] e coma avocat a [[Draguinhan]]. En 1791 foguèt deputat suplent a l'Assemblada Legislativa e empresonat durant la [[Règne de la Terror|Terror]]. En 1803 se consagra definitivament a la literatura e se va establir a París, ont sos dramas foguèron logats per [[Napoleon Ièr]] e seràn representats a la ''[[Comédie Française]]''. Se presentèt a la [[Assemblada Nacionala (França)|Cambra dels Deputats]] en representacion del Var <ref>{{Ligam web|títol=Fitxa i biografia de Rainoard al web de l'Assemblea|url=http://www.assemblee-nationale.fr/sycomore/fiche.asp?num_dept=16229|llengua=francès|consulta=1 de maig del 2015}}</ref> e foguèt elegit en 1805 e reelegit successivament en 1814 e 1815. Rainoard obtenguèt la [[Legion d'Onor]] ''(Légion d'honneur)''. == Òbra filologica == En 1807 dintrèt a l'[[Acadèmia Francesa]] en 1809 abandonèt lo teatre per a se consagrar als estudis literaris subre los [[trobadors]], tasca que marquèt lo "redescobriment" al sègle XIX de la poesia trobadorenca. Foguèt causit en 1816 coma membre de l’''[[Académie des inscriptions et belles-lettres]]'' de la qual foguèt secretari de 1817 a 1827. Foguèt nomenat secretari perpetual de l’Acadèmia Francesa en 1817. Sos estudis e edicion de la poesia trobadorenca li valguèron d'estre nomenat de còps que i a "lo fondador de la filologia romanica". E mai que d'unas de sas idèas èran absoludament erronèas (coma la suposicion que las lengas romanicas provenon non pas del latin mas d'una lenga post-latina, qu' el nomenava "langue romane" e qu' identificava mai o mens amb lo provençal) es segur que foguèt lo primièr ensag de gramatica comparada de las lengas romanicas e que dobriguèt lo camin per d'autres estudis coma los de [[Friedrich Christian Diez|Friedrich Diez]]. == Òbras == === Teatre === * ''Caton d’Utique'', tragedia, [[1794]] * ''Les Templiers'', tragedia, representada a la ''Comédie-Française'' lo ''24 floréal an XIII'' (14 de mai de [[1805]]). [http://www.mediterranees.net/moyen_age/templiers/raynouard/ Consultar lo tèxte en linha] * ''Éléonore de Bavière'', tragedia, 1805 * ''Les États de Blois ou la mort du duc de Guise'', tragedia, [[1809]] * ''Don Carlos'', tragedia, non representada * ''Débora'', tragedia, non representada * ''Charles {{Ier}}'', tragedia, non representada * ''Jeanne d’Arc à Orléans'',tragedia, non representada === Poesia === * ''Socrate dans le temple d’Aglaure'', [[1803]] [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5425130j] * ''L'immolation des templiers'' === Istòria === * ''Recherches sur l’antiquité de la langue romane'', [[1816]] * ''Éléments de la grammaire de la langue romane'', 1816 * ''La Grammaire des troubadours'', 1816 * ''Des troubadours et les cours d’amour'', [[1817]] * ''Grammaire comparée des langues de l’Europe latine dans leurs rapports avec la langue des troubadours'', [[1821]] * ''Choix des poésies originales des troubadours'', 6 vol., [[1816]]-[[1821]] * ''Lexique de la langue des troubadours'', [[1824]] * ''Histoire du droit municipal en France, sous la domination romaine et sous les trois dynasties'', 1829 * ''Nouveau choix des poésies originales des troubadours'', [[1836]]-[[1844]] * ''Lexique roman'', 6 vol., [[1838]]-[[1844]] ** [http://books.google.fr/books?id=UQ06AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 1] ** [http://books.google.fr/books?id=hw06AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 2, A-C] ** [http://books.google.fr/books?id=Mgw6AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 3, D-K] ** [http://books.google.fr/books?id=sKsTAAAAQAAJ&printsec=frontcover Tome 4, L-P] ** [http://books.google.fr/books?id=igw6AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 5, Q-Z] ** [http://books.google.fr/books?id=ib06AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 6, Appendice, vocabulaire] == Referéncias == <references /> {{DEFAULTSORT:Rainoard, Frances}} [[Categoria:Lingüista occitan]] [[Categoria:Naissença en 1761]] [[Categoria:Decès en 1836]] n5p6wyf60vs56m1znv62f1hx9k500ea 2510479 2510478 2026-10-10T13:40:28Z Jiròni 239 2510479 wikitext text/x-wiki [[File:François-Juste-Marie Raynouard.jpg|thumb|right|250px|François Just Marie Raynouard]] '''Francés Rainoard''' (en francés ''François Just Marie Raynouard''<ref>{{Ligam web|url=http://sd-g1.archive-host.com/membres/up/fc75fa4eb61e2933d14cbf2f92841514b1f3ee9a/Acte_de_naissance_de_FJM_Raynouard_en_1761.pdf|títol=Certificat de naissença de Raynouard}}</ref>) ([[Brinhòla]], [[Var (departament)|Var]], [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]], [[18 de setembre]] de [[1761]] – [[Passy|Passy (París)]], [[27 d'octobre]] de [[1836]]) foguèt un filològ, istorian e autor dramatic occitan. Sos trabalhs de publicacion e de traduccion de las òbras dels [[trobador]]s, que perlongan los de [[Jean-Baptiste de La Curne de Sainte-Palaye]] (1687-1781), foguèron essencials per la mòda de l'[[estil trobador]], e pus tard per lo [[Felibritge]]. == Vida == Estudièt al seminari menor a-z [[Ais de Provença]] e coma avocat a [[Draguinhan]]. En 1791 foguèt deputat suplent a l'Assemblada Legislativa e empresonat durant la [[Règne de la Terror|Terror]]. En 1803 se consagra definitivament a la literatura e se va establir a París, ont sos dramas foguèron logats per [[Napoleon Ièr]] e seràn representats a la ''[[Comédie Française]]''. Se presentèt a la [[Assemblada Nacionala (França)|Cambra dels Deputats]] en representacion del Var <ref>{{Ligam web|títol=Fitxa i biografia de Rainoard al web de l'Assemblea|url=http://www.assemblee-nationale.fr/sycomore/fiche.asp?num_dept=16229|llengua=francès|consulta=1 de maig del 2015}}</ref> e foguèt elegit en 1805 e reelegit successivament en 1814 e 1815. Rainoard obtenguèt la [[Legion d'Onor]] ''(Légion d'honneur)''. == Òbra filologica == En 1807 dintrèt a l'[[Acadèmia Francesa]] en 1809 abandonèt lo teatre per a se consagrar als estudis literaris subre los [[trobadors]], tasca que marquèt lo "redescobriment" al sègle XIX de la poesia trobadorenca. Foguèt causit en 1816 coma membre de l’''[[Académie des inscriptions et belles-lettres]]'' de la qual foguèt secretari de 1817 a 1827. Foguèt nomenat secretari perpetual de l’Acadèmia Francesa en 1817. Sos estudis e edicion de la poesia trobadorenca li valguèron d'estre nomenat de còps que i a "lo fondador de la filologia romanica". E mai que d'unas de sas idèas èran absoludament erronèas (coma la suposicion que las lengas romanicas provenon non pas del latin mas d'una lenga post-latina, qu' el nomenava "langue romane" e qu' identificava mai o mens amb lo provençal) es segur que foguèt lo primièr ensag de gramatica comparada de las lengas romanicas e que dobriguèt lo camin per d'autres estudis coma los de [[Friedrich Christian Diez|Friedrich Diez]]. == Òbras == === Teatre === * ''Caton d’Utique'', tragedia, [[1794]] * ''Les Templiers'', tragedia, representada a la ''Comédie-Française'' lo ''24 floréal an XIII'' (14 de mai de [[1805]]). [http://www.mediterranees.net/moyen_age/templiers/raynouard/ Consultar lo tèxte en linha] * ''Éléonore de Bavière'', tragedia, 1805 * ''Les États de Blois ou la mort du duc de Guise'', tragedia, [[1809]] * ''Don Carlos'', tragedia, non representada * ''Débora'', tragedia, non representada * ''Charles {{Ier}}'', tragedia, non representada * ''Jeanne d’Arc à Orléans'',tragedia, non representada === Poesia === * ''Socrate dans le temple d’Aglaure'', [[1803]] [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5425130j] * ''L'immolation des templiers'' === Istòria === * ''Recherches sur l’antiquité de la langue romane'', [[1816]] * ''Éléments de la grammaire de la langue romane'', 1816 * ''La Grammaire des troubadours'', 1816 * ''Des troubadours et les cours d’amour'', [[1817]] * ''Grammaire comparée des langues de l’Europe latine dans leurs rapports avec la langue des troubadours'', [[1821]] * ''Choix des poésies originales des troubadours'', 6 vol., [[1816]]-[[1821]] * ''Lexique de la langue des troubadours'', [[1824]] * ''Histoire du droit municipal en France, sous la domination romaine et sous les trois dynasties'', 1829 * ''Nouveau choix des poésies originales des troubadours'', [[1836]]-[[1844]] * ''Lexique roman'', 6 vol., [[1838]]-[[1844]] ** [http://books.google.fr/books?id=UQ06AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 1] ** [http://books.google.fr/books?id=hw06AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 2, A-C] ** [http://books.google.fr/books?id=Mgw6AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 3, D-K] ** [http://books.google.fr/books?id=sKsTAAAAQAAJ&printsec=frontcover Tome 4, L-P] ** [http://books.google.fr/books?id=igw6AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 5, Q-Z] ** [http://books.google.fr/books?id=ib06AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 6, Appendice, vocabulaire] == Referéncias == <references /> {{DEFAULTSORT:Rainoard, Frances}} [[Categoria:Lingüista occitan]] [[Categoria:Naissença en 1761]] [[Categoria:Decès en 1836]] q49s36j8fbbt05gha2h6funy884mybm 2510480 2510479 2026-10-10T13:44:17Z Jiròni 239 2510480 wikitext text/x-wiki [[File:François Just Marie Raynouard.jpg|thumb|right|250px|François Just Marie Raynouard]] '''Francés Rainoard''' (en francés ''François Just Marie Raynouard''<ref>{{Ligam web|url=http://sd-g1.archive-host.com/membres/up/fc75fa4eb61e2933d14cbf2f92841514b1f3ee9a/Acte_de_naissance_de_FJM_Raynouard_en_1761.pdf|títol=Certificat de naissença de Raynouard}}</ref>) ([[Brinhòla]], [[Var (departament)|Var]], [[Provença-Aups-Còsta d'Azur]], [[18 de setembre]] de [[1761]] – [[Passy|Passy (París)]], [[27 d'octobre]] de [[1836]]) foguèt un filològ, istorian e autor dramatic occitan. Sos trabalhs de publicacion e de traduccion de las òbras dels [[trobador]]s, que perlongan los de [[Jean-Baptiste de La Curne de Sainte-Palaye]] (1687-1781), foguèron essencials per la mòda de l'[[estil trobador]], e pus tard per lo [[Felibritge]]. == Vida == Estudièt al seminari menor a-z [[Ais de Provença]] e coma avocat a [[Draguinhan]]. En 1791 foguèt deputat suplent a l'Assemblada Legislativa e empresonat durant la [[Règne de la Terror|Terror]]. En 1803 se consagra definitivament a la literatura e se va establir a París, ont sos dramas foguèron logats per [[Napoleon Ièr]] e seràn representats a la ''[[Comédie Française]]''. Se presentèt a la [[Assemblada Nacionala (França)|Cambra dels Deputats]] en representacion del Var <ref>{{Ligam web|títol=Fitxa i biografia de Rainoard al web de l'Assemblea|url=http://www.assemblee-nationale.fr/sycomore/fiche.asp?num_dept=16229|llengua=francès|consulta=1 de maig del 2015}}</ref> e foguèt elegit en 1805 e reelegit successivament en 1814 e 1815. Rainoard obtenguèt la [[Legion d'Onor]] ''(Légion d'honneur)''. == Òbra filologica == En 1807 dintrèt a l'[[Acadèmia Francesa]] en 1809 abandonèt lo teatre per a se consagrar als estudis literaris subre los [[trobadors]], tasca que marquèt lo "redescobriment" al sègle XIX de la poesia trobadorenca. Foguèt causit en 1816 coma membre de l’''[[Académie des inscriptions et belles-lettres]]'' de la qual foguèt secretari de 1817 a 1827. Foguèt nomenat secretari perpetual de l’Acadèmia Francesa en 1817. Sos estudis e edicion de la poesia trobadorenca li valguèron d'estre nomenat de còps que i a "lo fondador de la filologia romanica". E mai que d'unas de sas idèas èran absoludament erronèas (coma la suposicion que las lengas romanicas provenon non pas del latin mas d'una lenga post-latina, qu' el nomenava "langue romane" e qu' identificava mai o mens amb lo provençal) es segur que foguèt lo primièr ensag de gramatica comparada de las lengas romanicas e que dobriguèt lo camin per d'autres estudis coma los de [[Friedrich Christian Diez|Friedrich Diez]]. == Òbras == === Teatre === * ''Caton d’Utique'', tragedia, [[1794]] * ''Les Templiers'', tragedia, representada a la ''Comédie-Française'' lo ''24 floréal an XIII'' (14 de mai de [[1805]]). [http://www.mediterranees.net/moyen_age/templiers/raynouard/ Consultar lo tèxte en linha] * ''Éléonore de Bavière'', tragedia, 1805 * ''Les États de Blois ou la mort du duc de Guise'', tragedia, [[1809]] * ''Don Carlos'', tragedia, non representada * ''Débora'', tragedia, non representada * ''Charles {{Ier}}'', tragedia, non representada * ''Jeanne d’Arc à Orléans'',tragedia, non representada === Poesia === * ''Socrate dans le temple d’Aglaure'', [[1803]] [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5425130j] * ''L'immolation des templiers'' === Istòria === * ''Recherches sur l’antiquité de la langue romane'', [[1816]] * ''Éléments de la grammaire de la langue romane'', 1816 * ''La Grammaire des troubadours'', 1816 * ''Des troubadours et les cours d’amour'', [[1817]] * ''Grammaire comparée des langues de l’Europe latine dans leurs rapports avec la langue des troubadours'', [[1821]] * ''Choix des poésies originales des troubadours'', 6 vol., [[1816]]-[[1821]] * ''Lexique de la langue des troubadours'', [[1824]] * ''Histoire du droit municipal en France, sous la domination romaine et sous les trois dynasties'', 1829 * ''Nouveau choix des poésies originales des troubadours'', [[1836]]-[[1844]] * ''Lexique roman'', 6 vol., [[1838]]-[[1844]] ** [http://books.google.fr/books?id=UQ06AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 1] ** [http://books.google.fr/books?id=hw06AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 2, A-C] ** [http://books.google.fr/books?id=Mgw6AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 3, D-K] ** [http://books.google.fr/books?id=sKsTAAAAQAAJ&printsec=frontcover Tome 4, L-P] ** [http://books.google.fr/books?id=igw6AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 5, Q-Z] ** [http://books.google.fr/books?id=ib06AAAAcAAJ&printsec=frontcover Tome 6, Appendice, vocabulaire] == Referéncias == <references /> {{DEFAULTSORT:Rainoard, Frances}} [[Categoria:Lingüista occitan]] [[Categoria:Naissença en 1761]] [[Categoria:Decès en 1836]] 3gzf7u5kfoj4e68t4nl3k0xpxh40r36 0 175353 2510515 2481749 2026-10-11T03:35:25Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2510515 wikitext text/x-wiki {{AbC}} {{Infobox Escrivan | nom = Euripides - ''Εὐριπίδης'' | imatge = imatge:Euripide Louvre Ma343 détail buste.jpg | legenda = Detalh d’una estatueta d'Euripides setat amb la liste de sas òbras, sègle II, [[Lovre]]. | nom de naissença = Εὐριπίδης (Euripídês) | surnom = | activitats = [[dramaturg]] | data de naissença = [[-483]] | luòc de naissença = [[Salamina]] | data de decès = [[-406]] | luòc de decès = [[Reialme de Macedònia|Macedònia]] | lenga = [[grèc ancian]] | mouvement = | genre = [[tragèdia]] | distinctions = | adjectifs dérivés = | òbras = ''[[Medèu (Euripides)|Medèu]]'' (-431), ''[[Andromac (Euripides)|Andromac]]'' (-426) | complément = | signature = }} '''Euripides''', en [[Grèc ancian|grec ancian]] {{Grèc ancian|Εὐριπίδης}} / {{Lang|grc-Latn|''Euripídês''}} ([[Salamina]] vèrs [[-480|480]] - [[Reialme de Macedònia|Macedònia]] en [[-406|406]]) es un dels tres grands [[Tragèdia grèga|tragedians]] de l'[[Epòca classica|Atena classica]], amb [[Esquil]] e [[Sofòcles]]. D'unes autors antics li atribuisson 95 pèças, mas segon la ''[[Soïda]]'', n'escriguèt pas mai de 92, que 18 o 19 son conservadas dins lor integralitat; existís de fragments, d'unes de bona longor, de las autras pèças. Demora d'Euripides mai de pèças que d'[[Esquil]] e [[Sofòcles]] reünits, que sa popularitat augmentava alara que la lor declinava. Coneguèt un imens vam pendent l'[[epòca ellenistica]]. Conegut d'entre los escrivans de l'Atenas classica per sa simpatiá sens egala per totas las victimas de la societat, femnas compresas, sos contemporanèus l'associèron a [[Socrates]], e ne faguèron lo pòrtavotz d'un [[intellectualisme]] decadent. Los dos personatges sovent se'n burlan los poètas comics coma [[Aristofanes]]. Alors que [[Socrates]] foguèt jutjat per èsser fin finala executat amb per motiu la « corrupcion de las mòrs », Euripides causiguèt l'exili volontari a una edat avançada, en [[Reialme de Macedònia|Macedònia]], ont morrís. Euripides es l'origina de novelums qu'influencièron prigondament lo teatre, subretot per sa representacion dels eròis tradicionals e [[Mitologia grèga|mitics]] coma de personas ordinàrias fasent fàcia a d'escasenças extraordinàrias. Foguèt, amb aqueste vejaire, un davancièr, e d'ecrivans mai tard adaptèron a la [[Comèdia grèga antica|comèdia]] aquestes desvelopaments, qu'unes son caracteristicas del [[roman de cavalariá]]. Foguèt tanben « lo mai tragic dels poètas », se concentrant suls motius prigonds de sos personatges d'un biais inedich,. Foguèt « l'inventor de […] la gàbia teatrala ont se debana l'Othello de Shakespeare, la Phèdre de Racine o lo teatre d'Ibsen e de Strindberg, […] empresonant de femnas e d'òmes que se destruson mutualament per l'intensitat de lors amors e de lors òdis », e es tanben lo predecessor de [[Menandre]]. == Biografia == === Fonts === La vida d'Euripides es mal coneguda, las fonts ancianas son tardièras e utilizan d'elements dobtoses, sovent colportats pels poètas comics que'n foguèt la cibla<ref>Demont e Lebeau, {{P.}}117</ref> : avèm una ''Vida'', escricha per un autor anonim, mesclant fòrça legendas e de fachs credibles; un capítol de las ''[[Nuèchs Aticas]]'' d’Aulus Gelli consacrar a Euripides ; tres epigramas funeràrias de l’''Antologia palatina''. Per Justina Gregory, los detalhs biografics venon gaireben totes de tres fonts inverificablas : * lo folclòr, utilizat pels ancians per donar de la consistància a la biografia dels autors; * la parodia, utilizada pels comics contemporanèus per ridiculizar los poètas tragics; * los indicis « autobiografics » recampats de sas pèças. === Començaments === Segon la tradicion, Euripides naís a Salamina lo mèsme jorn de la [[Batalha de Salamina|batalha]], en 480, d'una famillha atenenca refugiada sus l'illa per escapar als Perses. Son nom vendriá de l'[[Euripos]], estrech entre lo continent e l'illa d'Eubèu. Son paire, Mnesarc, èra un comerçant de detalh que viviá dins un vilatge pròche d'Atenas. Après qu'un oracle li aguèt anonciat que son filh èra destinat a ganhar de « laurièrs de la victòria », Mnesarc insista per que participe a un entraïnament en vista d'una futura carrièra d'atlèta. Serviguèt pendent un temps coma dançaire e portaire d'entorchas dins los rituals consacrats a [[Apollon]] ''Zosterios''. Segon lo ''Tractat de l’Embriaguesa'' de [[Teofrast]], Euripides foguèt botelhèr d'unes dels citutadans de tria, dels dançaires nomenats « Orquèstes », que dançavan a l'entorn del temple de l’Apollon delian. [[Aristofan]] insinuís mai d'un còp dins sas pèças qu'es de bassa extraccion, çò que confirma Teofrast. Pasmens, sa cultura mòntra una educacion carestiosa, près de sofistas coma Prodicos de Ceòs o Protagoras, çò qu'auriá pas estat possible se sa maire aviá veraiament vendut d'èrbas, coma lo dich una tradicion que lo trufa. Euripides participa tanben a de jòcs gimnics, e es coronat als jòcs teseians. Contemporanèu de [[Socrates]], es tanben son amic. Segon lo poèta comic [[Teleclides]], lo filosòf foguèt lo coautor de las pèças d'Euripides. Segon Aristofan, lo pretendut autor collaborator èra un actor celèbre, Cefisofont, que partajava tanben son ostal de tragedian e tanben sa femna, alara que Socrates ensenhava a una escòla entièra de galejaires coma Euripides : {{citacion blòt|Es donc bon de demorar pas setat près de Socrates, per charrar, desdenhant la musica e mespresant las sublimitats de l’art tragic. Téner de discors enfatics, deblaterar de subtilitats nècias, e passar per aquò una vida d'òci, es lo fach d’un òme que perdèt la rason|author=''Las Granhòtas''}} === Carrièra teatrala === Euripides èra lo mai jove dels tres grands tragedians, que gaireben èran contemporanèus: sa primièra pèça foguèt jogada tretze ans après la primièra pèça de Sofocles, e sonque tres ans après lo cap d'òbra d'Esquil, l’''[[Orestia]]''. Alors qu'Esquil aviá combatut a [[Batalha de Salamina|Salamina]], ont la Grècia aviá vencut la [[Empèri Pèrsa|Pèrsa]], Sofòcles aviá just l'edat per celebrar la victòria dins un còr de mainats, alara qu'Euripides naquèt lo quita jorn de la batalha. Una granda partiada de sa viada e de sa carrièra correspond a la [[Guèrra de Peloponès|guèrra del Peloponès]], pendent que Atenas e [[Esparta]] se disputavan l'egemonia sus la Grècia, mas visquèt pas pro de temps per veire la desfacha finala de sa ciutat. Comença la tragèdia a partir de [[-455|455]]. Sa primièra pièça, ''Las Peliadas'', obten lo tresen prèmi. Empòrta enseguida un primièr prèmi a las ''Dionisias'' en 441 puèi dos autres en 428 e en 403 e ven lèu popular. [[Plutarc]], dins sa ''Vida de Nicias'', conta qu'après lo desastre naval de [[Siracusa]] en 413, los presonièrs atenencs capables de recitar de tiradas d'Euripides son relargats. En 420, representa ''Melanipa la Filosòfa'', que [[Plutarc]] cita unes passatges, dins lo ''Dialòg sus l'Amor'' eissit de sas ''[[Òbras moralas]]'' (756b). === Darrièras annadas === Se seriá retirat e auriá realizat un ostal dins una balma de Salamina, « ont se constituiguèt una impausanta bibliotèca e visquèt en comunion jornalièra amb la mar e lo cèl. » Dins ''Los Acarnians'', Aristofan lo descriu coma un reclaus vivent una vida mornarosa dins una cabana, environat pels costums trocejats de sos personatges de reputacion dobtsa. Pasmens, se trapa una descripcion similara dins la pèça mai tardièra ''Las Tesmoforias'', ont Agaton, un autre poèta tragic, es descrich dins de condicions tan estranhas o gaireben. Aqueste fach simboliza benlèu l'isolament d'un intellectual fòrça en avança sus son temps. ==== Retirada en Macedònia e mòrt ==== Après ''Oresta'', produch en [[-408|408]], Euripides se seriá retirat en [[-406|406]] en [[Reialme de Macedònia|Macedònia]], a la cort d'Arquelaos. En camin, s'arrèsta un temps en [[Magnesia]], o es onorat amb una [[Proxèn|proxenia]]. Arribat a la cort d'Arquelaos, escriu doas pèças, ''[[Las Bacantas]]'' e ''Arquelaos'' (uèi perduda). Morís al començament de l'annada 406. « Una dobla tradicion voldriá que seriá mòrt trocejat per de cans — o per de femnas<ref>''Ouvertures: Éros et les clefs de la liberté'', Yves Florenne, {{ISBN|2130658288|9782130658283}}.</ref> », o tocat per lo rufe ivèrn macedonian, segon un cercaire modèrne . == Òbra == Al vejaire de la pèrda massissa de la literatura antica, Euripides es fòrça melhor conservat qu'[[Esquil]] e [[Sofòcles]] (set pèças cadun) : 19 pèças son son conegudas de son nom, coma la satira ''Lo Ciclòp'' e ''Resos'', apocrif. Es gaireben un cinquen de l'òbra complèta. L'espandida dels fragments (agrandida amb los papirs d'Oxirinc) es encara màger. Aquesta conservacion se deu d'en primièr a la popularitat d'Euripides qu'es mai granda que pel dos autres tragics, mas tanben a de principis pedagogics e a l'azard manuscrit. Se foguèt pas concervat çò qu'es considerat coma sas melhoras òbras (''Telèf'', ''Faeton'', ''Andromèda''). Lo nombre de dramas es malaisit de determinar, las fonts epigraficas e papirologicas son fragmentàrias. Segon doas tradicions biograficas, atestèton 92 dramas, 67 o 78 pèças foguèron conservadas, tres d'una l'autenticitat contestada e uèit satiras. Segon la ''Soïda'', escriguèt 75 o 92 dramas, destriats en 22 tetralogias, 77 son conservadas. Segon Thomas Magister, Euripides compausèt 92 dramas amb 8 satiras. Las donadas globalas concòrdan, de divergéncia qu'exclusisson las satiras, las pèças jogadas fòra d'[[Atenas]] (''Arquelaos'' e ''Andromac'') e los apocrifs, es a dire 92 dramas amb 78 conservats, e 3 apocrifs. Se crei donc que 14 dramas desapareguèron abans la creacion de la [[bibliotèca d'Alexàndria]]. === Transmission === La transmission textuala de las pèças entre la data de lor composicion, al sègle V AbC e l'èra de l'estampariá, foguèt un procediment fòrça aleatòri pendent que una granda partida del trabal d'Euripides foguèt perduda o corrompuda. Las pèças d'Euripides, coma aquesta d'Esquil o de Sofòcle, d'en primièr circulèron jos forma escricha d'entre los membres del public e los actors de pichons festenals, coma ajuda memòrias. Pasmens, de convencions literàrias avián encara pas estadas inventadas: i aviá pas d'espaci entre los mots, pas de verias règlas de pontuacion, ni d'elision, ni de marcas per la respiracion o pels accents (que son de guidas per la prononciacion e donc per la reconaissença del mòt), pas de convencion per simbolizar lo cambiament de personatge ni de didascalia, e los vèrs èran escrichs los uns seguent los autres coma de pròsa. Es possible qu'aquestes que crompavan aquestes tèxtes introdusián las lor marcas per l'interpretacion dels vèrs. De descobèrtas de papirs mòstran, per exemple, qu'un cambiament de personatges èra de biais negligit notat per una varietat de signes que seriá los equivalents dels actuals tirets, dos punts e punt final. L'abséncia de convencions editorialas modèrnas, que son una ajuda de la compreneson, foguèt de longas una font d'errors tocant la transmission dels tèxtes. D'errors s'acumulan tanben quand Atenas remplaça son viemh alfabet atic par l'ionian, un cambiament realizat per la lei en 403-402, apondent atal una novèla complicacion al trabalh de copia. Fòrça errors venon tanben de la tendéncia dels actors a interpolar de mots o de vèrs, produsent tant d'erros e de variacions que Licurg prepausèt una lei, en 330, dispausant « [...] que las pèças d'Esquil, de Sofòcle e d'Euripides devián èsser transcrichas e preservadas dins una institucion publica; que lo foncionari deuriá legir lo tèxte amb los actors ; e que totes las representacions que se conformarián pas a aquesta règla deviá èser fachas illegalas ». La lei foguèt pasmens lèu vite enfranh e fòrça d'actors contunhèron a far los lors cambiaments fns a 200, après aquesta abitud s'atudèt. ==== Escòla d'Alexandria ==== Es al començament del sègle III AbC qu'Aristofan de Bizanci regropa totas las pèças entièras d'Euripides en una edicion, collegidas a partir de copias anterioras, los acompanhant d'una introduccion atal que d'un comentari publica de biais separat. Aquesta practica d'edicion, que s'impausa e ven correnta, respècta diferentas convencions editorialas que los lectors modèrnes espèran encontrar, quitament s'i aviá pas totjorn d'espaci entre los mots, ni de pontuacion o alara pauc, nimai de didascalias. Mas i aviá d'abreviacions de noms que ara marcavan lo cambiament de personatge, los cants èran descopadas en ''cola'' (linhas) e en {{Grèc ancian|στροφαί}} /{{Lang|grc-Latn|''strophaí''}} (estròfas, e un sistèma d'accentuacion aviá estat introduch. [[Fichièr:Medea-fragment-4th-5th-CE.gif|vinheta|Fragment d'un [[codèx]] de velin entre los sègles IV e V, mostrant los vèrs en anapèstes de ''Medèu'', linhas 1087-91. Tan brèu que sián, aquestes fragments influencièron las edicions modèrnas de la pèça.]] Après la creacion d'aquesta edicion estandarda, lo tèxte foguèt en granda partida levat d'erros, levat la corrupcion graduala inerenta a una copia manuscricha repetida. Fòrça errors arriban pendent lo periòde bizantin, quand se passa de l'escritura [[onciala]] a la [[minuscula]], e fòrça errors èran degudas al fach que las grafias η, ι, οι e ει del grèc ancian correspondavan totas a un mèsme [[fonèma]] en grèc bizantin. Vèrs 200 AbC una edicion d'òbras causidas (benlèu que d'autras edicions foguèron elaboradas mas se'n perdèt la traça), seleccionadas segon de critèris morals e pedagogics, comprenent detz pèças al total, e que conteniá de comentaris, nomenats scolias, dins las margas, benlèu a usatge escolar, comença a circular. D'edicions similaras apareguèron per Esquil e Sofòcle, cadun avent set pèças. Aquesta seleccion ven canonica amb lo temps, concernís ''Ecuba'', ''Orèste'', ''Las Fenicianas'', ''Ipolit'', ''Medèu'', ''Alcèst'', ''Andromac'', ''Resus'', ''Las Troianas'' e ''Las Bacantas''. Los autres dramas foguèron pas retranscrichs pendent lo passatge al [[Pergamin|pargamin]] e foguèron progressivament perduts, tanben a causa dels elements exteriors e ostils: « L'expansion dels Gòts e de Tartars pel mond roman, la destruccion de las bibliotècas per de papas e d'emperaires colerics e fanatics, èran desfavorables al progrès mas pas entièrament fatals a la conservacion dels estudis literaris. ». ==== Edicion « alfabetica » ==== Euripides aguèt pasmens un astre melhor que los autres tragics que se conservèt una segonda edicion de son òbra, pedent l'[[Empèri Bizantin|epòca bizantina]], 9 pèças compiladas dins un òrdre alfabetic de E a K e benlèu eissit d'una edicion complèta, mas sens scolias. Foguèron atal salvats lo prològ apocrif de ''Danaèa'' puèi ''Elèna'', ''Electra'', ''Eracles'', ''Eraclides'', ''Ciclòo'', ''Ion'', ''Las Suplicantas'', ''Ifgenia en Taurida'' e ''Ifigenia a Aulis''. Aquesta edicion alfabetica foguèt combinada a l'edicion de pèças causidas per un erudit bizantin desconegut, que recamp atal las 17 pèças que demoran. Las òbas causidas s'encontran dins diferents manuscrits medievals, mas dos manuscrits solament tièran las pèças en òrdre « alfabetic ». Aqueses manuscrits son sovent nomenats « L », segon la bibliotèca Laurenciana e « P » segon la bibliotèca Palatina, ont son gardats. Se pensa que P es eissit, per las pèças alfabeticas e unas de las pèças causidas d'un aujòl de L, mas que lo rèste ven d'una autra font. P compren totas las pèças complètas d'Euripides, mas manca a L ''Las Troianas'' e la fin de las ''Bacantas''. En mai de L e P, e fòrça autres manuscrits medievals, tenon tanben de fragments de pèças sus papir. Aquestes sovent podèron èsser deschifrats sonque mejans a tecnologia modèrna. En junh de 2005, de filològs classics de l'universitat d'Oxford trabalhèron sus un projècte comun avec l'universitat Brigham Young, utilizant la tecnologia d'[[Imatjariá per ressonància magnetica|imatgeria per resonància magnetica]] per tornar far legibles los escrits del Papir d'Oxisinc. Aquestas fonts permeton als especialistas de reconstituir las pèças originalas. Mas de pèças, coma ''Las Fenicianas'' e ''Ifigenia en Aulida'', son fòrça corrompudas per d'interpolacions. De fach, la quita existéncia de las pèças « alfabeticas », o pulsèu l'abséncia d'una edicion equivalenta per Sofòcles e Esquil, poiriá aver desformat nòstra percepcion de las quitas qualitats d'Euripides, que gaireben totas sas pèças mens « tragicas » son dins aquesta edicion e los dos autres poètas tragics poirián aparéisser tanben a la limita del genre tragic tot coma aquestas de l'« infatigable experimentator » qu'èra Euripides se se possedava d'aquestes mai que l'edicion de lors caps d'òbra coneguts. === Cronologia === Euripides participa pel primièr còp a las Dionisias, lo celèbre festenal teatral atenenc, en 455, un an après la mòrt d'[[Esquil]], mas es sonque en 441 qu'il ganha lo primièr prèmi. Sa darrièra competicion a Atenas data de 408. ''Las Bacantas'' e ''Ifigenia a Aulis'' foguèron representadas après sa mòrt, en 405, e emporta lo primièr prèmi de postum. En tot, sas pèças ganhèron lo primièr prèmi cinc còps. Sas pèças e e aquestas d'Esquil e de Sofòcles testimònian d'una diferéncia de pensada. Aqueste lindal entre generacions se deu benlèu al desvelopament de la [[sofistica]] a partir de la mitat del sègle V AbC: Esquil continunhva de se referir a la [[Grècia arcaïca]], Sofòcles èra en transicion entre dos periòdes e Euripides èra entièrament inspirat pel corrent novèl de l'Epòca classica. Quand s'observa las pèças d'Euripides dins l'òrdre cronologi , revelan tanben una possibla evolucion de pensada, çò que dona una mena de « biografia espirituala », que se resuma dins las estapas seguentas: * Un primière periòde de grandas tragèdias (''Medèu'', ''Ipolit''). * Una periòde patriotic sus fons de guèrra del Peloponés (''Las Eraclidas'', ''Las Suplicantas''). * Un periòde mejan de desillusion sus l'absurditat de la guèrra (''Ecuba'', ''Las Troianas''). * Un periòde d'evasion que se concentra sus l'intriga romantica (''Ion'', ''Ifigenia en Taurida'', ''Elena''). * Un periòde final de desesper tragic (''Orèste'', ''Las Fenicianas'', ''Las Bacantas''). Pasmens, mai dels tres quarts de sas pèças son perdudas e quitament las pèças mai complètas que gardam nos permet pas de far una tièra exaustiva de son evolucion: atal, se ''Ifigenia en Taurida'' data del mèsme periòde que ''Las Bacantas'', pèça plena de desesper, conten d'elements que venon tipics del novelum de la comèdia. Dins ''Las Bacantas'', reataura lo ròtle tradicional del còr e del discors dins l'intriga tragica, e la pèça sembla èsser un trescol d'un assag de regression e d'arcaïszacion que paréis dins sas darrièras òbras. Supausadas aver estat compausadas sus las tèrras salvatjas de Macedònia, ''Las Bacantas'' dramatisan un aspècte primitiu de la religion grèga, e de criticas modèrnas an per aquò interpretat aquesta pèça d'un biais particular dins la biografia. Es vista coma una mena de conversacion sul lièch de mòrt a l'entorn d'una conversion o d'una renonciacion a l'ateïsme, un adssag del dramaturg de se desfar de l'accusacion d'impietat que condemnarà mai tard son amic Socrates, o lo signe d'una novèla cresença que la religion pòt èsser analizada de biais racional. ==== Fonts dirèctas ==== Las datas originalas de produccion d'unas pèças d'Euripides nos son conegudas per de documents antics, coma las listas dels premiats a las Dionisias, e se deu contentar d'aproximacions pel rèste. Lo dramaturg e son òbra son parodiats per de poètas comics coma [[Aristofan]], las datas conegudas de las lors pèças servisson alara de ''terminus ante quem'', quitament se l'interval entre los dos pòsca èsser considerable (per exemple, 27 ans separan ''[[Telèf]]'', representada en [[-438|438]], de sa parodia dins las ''Tesmoforias'' en [[-411|411]]). Las referéncias a d'eveniments contemporanèus donan un ''terminus post quem'', quitament se a vegada, las referéncias pòsca precedir un eveniment databla (p. ex., los vèrs 1074-89 d{{'}}''Ion'' descrivon una procession a Eleusis, episòdi benlèu escrich abans que los Eparciatas ocupèron la vila pendent la [[Guèrra de Peloponès|guèrra del Peloponès]]). ==== Estilometria ==== D'autres indicis de datacion son obtenguts per la estilometria. La tragèdia grèga e se compausa de partidas liricas e de dialògs. Aquestes darrièrs son subretot redigits en trimètres iambics (tres parelhs d'iambes per vèrs). Euripides « resòlv » a vegada las doas sillabas de l'iambe (˘¯) en tres sillabas (˘˘˘). Aquesta tendéncia s'accentuèt amb lo temps, fins a que lo nombre de « pes resolgut » d'una pèça pòt servir a indicar una data aproximativa de composicion (cf. infra). Se constata tanen un enriquiment del vocabulari, consistissent sovent en l'usatge de prefixes per modificar los sens dels mots, çò que permet al tèxte d'adoptar un ritme mai natural, tot en autorisant mai de subtilitats psicologicas e filosofics. Mai, Euripides utiliza a l'escasença lo tetramètre trocaïc catalectic, considerat per [[Aristòtel]] coma lo mètre d'origina del dialòg tragic, dins sas darrièras pèças, alara que sembla l'avoir pas cap utilizat al començament de sa carrièra. ''Las Troianas'' constituisson lo primièr exemple d'un usatge espandit d'aqueste esquèma metric, çò qu'es simptomatic d'una tendéncia a l'arcaïsme que se pòt observar dins sas darrièras pèças,. Las pèças tardièras fan tanben un usatge espandit de l'esticomitia, dialògs ont dos personatges se respondon vèrs per vèrs. La mai longa occurréncia d'aqueste procedimment representa 105 vèrs dins ''Ion'' (v. 264-369). Esquil passava jamai 20 linhas d'esticomitia; l'exemple mai long per Sofòcles passa pas cinquanta linhas, e es interromput mai d'un còp per de ἀντιλαβαί (''Électre''). Las partidas liricas d'Euripides dins las partidas cantadas de sas òbras mostran l'influéncia de [[Timotèu de Milet]] dins las darrièras pèças. Lo ròtle del cantaire individual ven preeminent, e se li dona mai d'amplor, per li permetre de far veire sa virtuositat dins de duals lirics entre actors. Unas foncions del còr son remplaçadas per sas monodias. Mentratant, los òdes corals començan a adoptar de caracteristicas dels ditirambs, ressons de la poesia de Bacquilid, que presenta un tractament complèxe dels mites. A vegada, aqueste òdes corals semblan èsser ligats flac a l'intriga de la pèça, jonhent l'accion pas que dins lor ton. Las ''Bacantas'', ont restaura lo ròtle tradicional del còr, constituisson pasmens un retorn als esquèmas ancians, benlèu per un efièch arcaïzant deliberat o simplament qu'i aviá pas de cantaires virtuoses en Macedònia, ont la pèça poiriá aver estat escricha. ==== Lista de las òbras ==== ===== Tragèdias ===== [[Fichièr:Madrid_Krater_Asteas_MAN_Inv11094.jpg|vinheta|Eraclès furiós, cratèri d'Asteas benlèu inspirat de ''La Folia d'Eraclès'' d'Euripides]] * ''[[Alcèst (Euripides)|Alcèst]]'' (''{{Grèc ancian|Ἄλκηστις}}'' / ''Álkêstis'') en [[-438]] * ''[[Medèa (Euripides)|Medèa]]'' (''{{Grèc ancian|Μήδεια}}'' / ''Mếdeia'') en [[-431]] * ''[[Las Eraclidas]]'' (''{{Grèc ancian|Ἡρακλεῖδαι}}'' / ''Hêrakleĩdai'') en [[-430]] * ''[[Ipolit pòrtacorona]]'' (''{{Grèc ancian|Ἱππόλυτος στεφανοφόρος}}'' / ''Hippólytos stephanophóros'') en [[-428]] * ''[[Andromac (Euripides)|Andromac]]'' (''{{Grèc ancian|Ἀνδρομάχη}}'' / ''Andromákhê'') en [[-426]] * ''[[Ecuba (Euripides)|Ecuba]]'' (''{{Grèc ancian|Ἑκάϐη}}'' / ''Hekábê'') en [[-424]] * ''[[La Folia d'Eraclès]]'' (''{{Grèc ancian|Ἡρακλῆς μαινόμενος}}'' / ''Hêraklễs mainómenos'') en -416 * ''[[Las Suplicantas]]'' (''{{Grèc ancian|Ἱκέτιδες}}'' / ''Hikétides'') en [[-424]] * ''[[Ion (Euripides)|Ion]]'' (''{{Grèc ancian|Ἴων}}'' / ''Íôn'') en [[-413]] * ''[[Las Troianas]]'' (''{{Grèc ancian|Τρῳάδες}}'' / ''Trốiádes'') en [[-415]] * ''[[Ifigenia en Taurida]]'' (''{{Grèc ancian|Ἰφιγένεια ἡ ἐν Ταύροις}}'' / ''Iphigéneia hê en Taúrois'') en [[-414]] * ''[[Electra]]'' (''{{Grèc ancian|Ἠλέκτρα}}'' / ''Êléktra'') en [[-413]] ; * ''[[Elena (Euripides)]]'' (''{{Grèc ancian|Ἑλένη}}'' / ''Hêlénê'') en [[-412]], * ''[[Las Fenicianas]]'' (''{{Grèc ancian|Φοινίσσαι}}'' / ''Phoiníssai'') v. [[-410]] * ''[[Orestes (Euripides)|Orestes]]'' (''{{Grèc ancian|Ὀρέστης}}'' / ''Oréstês'') en [[-408]] * ''[[Ifigenia a Aulis]]'' (''{{Grèc ancian|Ἰφιγένεια ἡ ἐν Αὐλίδι}}'' / ''Iphigéneia hê en Aulídi'') en [[-406]] * ''[[Las Bacantas]]'' (''{{Grèc ancian|Βάκχαι}}'' / ''Bákkhai'') en [[-405]] ===== Drama satiric ===== ''[[Lo Ciclòp]]'' (''{{Grèc ancian|Κύκλωψ}}'' / ''Kýklôps'') es un [[drama satiric]] contant lo celèbre episòdi de Polifèma, dins l’''[[Odissèa]]''. ==== Òbras fragmentàrias ==== Demora de fragments de tragèdias formant un total d'unes {{formatnum:3000}} vèrs, que {{formatnum:1000}} per la sola ''Ipsipilia''. * ''[[Telèf (Euripides)|Telèf]]'' (''{{Grèc ancian|Τήλεφος}}'' / ''Têlephos'') en [[-438|438]] * ''Autolicos A'' e ''B'', satiras [58]. * ''[[Los Creteses]]'' (''{{Grèc ancian|Κρητές}}'' / ''Krêtés'') en [[-435|435]] * ''[[Egèu (Euripides)|Egèu]]'' (''{{Grèc ancian|Αἰγεύς}}'' / {{Lang|grc-Latn|''Aigeús''}}) avant [[-431|431]] * ''[[Estenebèa]]'' (''{{Grèc ancian|Σθενέϐοια}}'' / ''Sthenéboia'') avant [[-429|429]] * ''[[Bellerofont (Euripides)|Bellerofont]]'' (''{{Grèc ancian|Βελλεροφόντης}}'' / ''Bellerophontês'') en [[-430|430]]-[[-425|425]] que ten sonque 90 vèrs conservats, que la tirada celèbra: « Se los dieus cometent un acte non respectable, son pas de dieus ». * ''[[Cresfontes]]'' (''{{Grèc ancian|Κρεσφόντης}}'' / ''Kresphóntês'') vers [[-425|425]] * ''[[Erectèu]]'' (''{{Grèc ancian|Ἐρεχθεύς}}'' / ''Erekhtheús'') en [[-422|422]] * ''[[Faeton (Euripides)|Faeton]]'' (''{{Grèc ancian|Φαεθών}}'' / ''Phaethôn'') en [[-427|427]]-[[-404|404]], 200 vèrs conservats amb un centenat per [[Plutarc]]. [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] assagèt una reconstitucion. * ''Melanipa la Savia'' o ''Melanipa la Filosòfia'' (''{{Grèc ancian|Μελανίππη σοφή}}'' / ''Melaníppê sophê'') vèrs [[-420|420]] * ''[[Alexandre (Euripides)|Alexandre]]'' (''{{Grèc ancian|Ἀλέξανδρος}}'' / ''Aléxandros'') en [[-415|415]] * ''[[Palamedes (Euripides)|Palamedes]]'' (''{{Grèc ancian|Παλαμήδης}}'' / ''Palamếdês'') en [[-415|415]], 43 vèrs conservats (amb un decenat incomplets). La pèça multiplicava los novelums. * ''[[Sisif (Euripides)|Sisif]]'' (''{{Grèc ancian|Σίσυφος}}'' / ''Sísyphos'') en [[-415|415]] * ''[[Melanipa encadenada]]'' (''{{Grèc ancian|Μελανίππη δεσμώτις}}'' / ''Melaníppê desmótis'') en [[-412|412]] * ''[[Andromèda (Euripida)|Andromèda]]'' (''{{Grèc ancian|Ἀνδρομέδα}}'' / ''Androméda'') en [[-412|412]] amb ''[[Elena (Euripides)|Elena]]'' * ''[[Antiòp (Euripides)|Antiòp]]'' (''{{Grèc ancian|Ἀντιόπη}}'' / ''Antiópê'') vers [[-410|410]] * ''[[Arcelaos]]'' (''{{Grèc ancian|Ἀρχέλαος}}'' / ''Arkhélaos'') vers [[-410|410]] * ''[[Ipsipil (Euripides)|Ipsipil]]'' (''{{Grèc ancian|Ὑψιπύλη}}'' / ''Hupsipulê'') en [[-412|412]]-[[-405|405]], la mai importanta en talha que de largs extrachs foguèron encontrats sus papir. Mas, sus aqueste supòrt, la lectura es malaisida. Puèi i a un trauc de 500 vèrs çò que fa las reconstitucions sempre problematicas. * ''[[Filoctetes (Euripides)|Filoctetes]]'' (''{{Grèc ancian|Φιλοκτήτης}}'' / ''Philoktêtês'') vers [[-410|410]] * ''[[Ipolit velat]]'' (''{{Grèc ancian|Ἱππόλυτος καλυπτόμενος}}'' / ''Hippólutos kaluptómenos'') * ''[[Plistenes (Euripides)|Plistenes]]'' (''{{Grèc ancian|Πλεισθένης}}'' / ''Pleisthénès'') * ''[[Eòl (Euripides)|Eòl]]'' (''{{Grèc ancian|Αἰόλος}}'' / ''Aiolos''), que lo fragment 21, 3 es dins la ''[[Metafisica (Teofrastes)|Metafisica]]'' de [[Teofrastes]] : « de bens sauprián pas se produire de biais separat » e « Que n'i a de vegonhós dins un acte, se paréis pas atal a son autor ? » * ''Poliidos'', que se conéis un extrach pel ''Gorgias'' de [[Platon]] : « Quin sap se la vida es pas per nosaltre una mòrt, E la mòrt una vida? » * ''Frixos'', pèça que s'atribuís l'extrach qu'es question al dessús ==== Òbra apocrifa ==== * ''Resos'' (''{{Grèc ancian|Ῥῆσος}}'' / ''Rhễsos''): tragèdia plan segura pocrifa très. Lo debat sus son autenticitat se basa subretot sus de critèris estilistics. La ''Vida d'Euripides'' signala tres pèças apocrifas, ''Tennès'', ''Radamantis'' e ''Pirithoòs'', attribuidas a [[Critias]][65]. == Analisi == === Contèxte === La tragèdia atenenca a l'epòca d'Euripides èra una competicion publica entre dramaturgs, subvencionada per l'Estat, e que premiava los venceires. Las pèças, versificadas, èran recitadas o cantadas, e l'encastre de la representacion consistiá en un espaci circular o [[orquèstra]] ont lo còr podava dançar, un espaci pels actors, al nombre de tres (pels ròtles parlants) a l'epòca d'Euripides, un decòrs o {{Grèc ancian|σκηνή}}/{{Lang|grc-Latn|''skênê''}}, e unes efièchs especials: un ''[[ekkyklêma]]'' e una ''mèchanè'', servissent a metre en òbra lo procediment de ''Apò mêkhanễs theós''. Amb l'introduccion del tresen actor, novelum atribuit a Sofòcles, se comença a considerar lo jòc d'actor coma un talent que deviá èsser premiat per un prèmi, e que demandava un long aprendissatge dins lo còr. Euripides e d'autres dramaturgs compausèron en consequéncia sempre mai de partidas liricas destinadas als actors complits, e aquesta tendéncia s'enfòrça dins sas darrirèas pèças : la tragèdia èra un « genre vivent e movent ». Los poètas tragics presentavan cadun una [[Tetralogia (teatre)|tetralogia]], que compreniá tres tragèdias e un [[drama satiric]]. ==== Un genre didactic e ligat a l'experiéncia democratica ==== La tragèdia del sègle V AbC èra un luòc d'assemblament amb per objectiu de « manténer e desvelopar los fondaments morals » de la societat e ofrissiá als espectators una « esfèra de discussion institucionalizada de verai unica ». Lo ròtle d'un dramaturg èra pas sonque de divertir mas tanben d'educar sos conciutadans; se deviá alara èsser lo portaire d'un messatge. === Actualizacion dels mites === Los subjèctes èran tirats de la mitologia tradicionala, mas l'autor deviá se mostrar innovant per manténer l'interés del public; aquestes novelums menan a una novèla definicion de las figuras eroïcas, e a l'utilizacion del passat mitologic per tractar de problèmas actuals. La diferéncia entre Euripides e sos predecessors es granda: sos personatges parlan del present mai dirèctament e de biais mai polemic que lo faisián Esquil e Sofòcles, a vegada fins a tornar sus l'òrdre democratic. Atal, per exemple, [[Ulisses]] es descrich dins [[Ecuba (Euridices)|Ecuba]] coma un individú « de ment agila, del plasent parlar e que lo pòble agrada », es a dire una mena de demagòg que s'encontrava sovent a Atenas pendent la [[Guèrra de Peloponès|Guèrra del Peloponès]]. coma pòrtaparaulas dels problèmas contemporanèus, « semblan totes aver seguit al mens un cors elementari de declamacion publica ». Los dialògs contrastan sovent de biais tan marcat amb lo reire plan mitologic e eroïc que sembla i aver aquí un objectiu parodic de la part d'Euripides. Per exemple, dins ''Las Troianas'', ont la preguièra racionala de l'eroïna provòca lo comentari de Menelas : {{citacion blòt|''Ecuba'': Ò, tu que fa se mòure la tèrra, e qu'en ela demora, quin que siá fin finala, impenetrabla a la pensada, Zèus ! Necessitat de la natura o Esperit dels mortals, t’implori! que, per de vias amagadas, menas amb equitat totas las causas mortalas! ''Menelas:'' Qu’es aquò? Quinas preguièras inacostumada als Dieus!|author=''Las Troianas''}} === Aspècte retoric === Los ciutadans atenencs, que frequentavan l'Assemblada e las corts de justícia, èran familiars de la retorica, e de cercaires penson qu'Euripides s'interessava a sos personatges mai per lor ròtle d'interlocutors menats a debatre de questions de fons puslèu que per lor veresemblança psicologica. Son donc conscients de parlar de biais manlevat, e lor elocucion paréis coma malabil, maladrech, coma se Euripides explorava la natura problematica del lengatge e de la comunicacion. Atal, dins l'exemple precedent, Ecuba se presenta coma una intellectuala sofisticada amb una concepcion racionala del cosmos e, pasmens, son discors es mal adaptat a son auditòri, que Menelas es un auditor pauc educat. Mai, lèu, lo murtre brutal de son felen pels Grècs victoriós mòstra que sa peguièra conveniá tanpauc al cosmos. Dins <nowiki><i id="mwA2Q">Ipolit</i></nowiki>, los dialògs son verboses e maladrechs coma se volián soslinhar las limitacions del lengatge. === Lo comic === Euripides es considerat coma lo davancièrs dels autors comics tant diferents coma [[Menandre]] e [[George Bernard Shaw]]. Esquil e Sofòcles creavan, eles tanben, d'efièchs comics pel contraste entre l'eroïc e lo banal, mas utilizavan per çò far de personatges secondaris, alara qu'Euripides va al delà, utilizant tanben de personatges principals. Sas tòcas comicas pòdon èsser vistas coma un meja, d'accentuar lo buf tragic, e son realisme, que fa sovent paréisser sos personatges a la limita del ridicul, presenta un mond d'eroïsme avilit: « La pèrda de tota substéncia intellectuala e morala ven un element central de la tragèdia ». Los viraments psicologics son corrents, e se debana tant aviadament que l'inconsisténcia dels personatges pujava la critica de fòrça, entre autres [[Aristòtel]], que cita en exemple ''Ifigenia a Aulis''. Per d'autres, aquesta inconsistença psicologica es pas un real punt de trucada per la creacion d'una bona pèça: « Euripides mira mai larg: cerca a expausar los dos plans, emocional e racional, que l'èsser uman confronta la sieuna mortalitat. » Unes, a vegada, considèran qu'un comportament imprevisible es realista dins una tragèdia: « pertot se vei l'òbra per Euripides una preoccupacion per la psicologia individuala e sos aspèctes irracionals [...] Per el, la tragèdia explora pel primièr còp los cantons intims de l'alma umana e daissa las passions far virar l'accion ». La tension entre la rason e la passion es simbolizada per la relacion amb los dieus, coma se lo vei dins la preguièra d'Ecuba, que respondon ni Zèus, ni la Rason, mas lo brutal Meneas coma se parlava al nom de las ancianas divinitats. E es lo cas per excelléncia dins ''Las Bacantas'', ont lo dieu Dionís brutaliza los sieus adèptes. Puèi, quand los dieus apareisson, coma lo fan dins uèit de sas pèças entièras, son coma « sens vida e mecanicas ». A vegada condamnat per de criticas coma un biais pauc imaginativa per acabar una istòria, l'espectacle d'un dieu prononciant un jutjament del naut d'una maquina de teatre poiriá de fach aver per objectiu de provocar de biais deliberat un cèrt scepticisme cap a las dimensions religiosas e eroïcas d'aquestas pèças,. Tanben, sas pèças començan sovent d'un biais banal que mina l'illusion teatrala. A la diferéncia de Sofòcles, qu'establissiá lo luòc e lo contèxte de sas pèças per un dialòg introductiu, Euripides dona a una divinitat o a un personatge uman un monològ per dire dirèctament al public tot çò qu'aqueste a besonh de saber que comprenga l'accion subsequenta. === Escafament dels genres === Esquil e Sofòcles foguèron innovants, mas Euripides arribèt a un tal resultat dins aqueste « genre sempre movent » que podava aisidament capvirar del tragic al comic, del romantic al politic, una versatilitat que se vei dins sas pèças mas tanben dins le debanament de sa carrièra. Son potencial comic repausa dins son utilizacion de personatges « contemporanèus », sa sofisticacion, sa lenga gaireben familièra, e son usatge biaisut d'intrigas centradas sus las motivacions, que venon mai tard de caracteristicas de la novèla comèdia de [[Menandre]], coma la « [[scèna de reconaissença]] ». D'autres tragedians avián tanben utilizat aquesta scèna, mas èra de buf epic, coma dins ''las Coefòras'' d'Esquil, qu'Euripides parodièt dins ''Electra''. Euripides èra unic d'entre los tragedians per son incorporacion de critica teatrala dins son òbra. La mitologia, amb son resson d'[[exotisme]], sas aventuras eroïcas e sas batalhas epicas, constituiá un terren potencial pel [[Melodrama (teatre)|melodrama]] romantic e tanben per de comentaris politics sus un tèma marcial, de biais que las pèças d'Euripides son una mescla extraordinària d'elements diferents. Per exemple, ''Las Troianas'', compausadas après lo chaple de Milos - su que [[Tucidides]] escriguèt un passatge celèbre - e pendent los preparatius de l'[[Expedicion de Sicília|expeditcon de Sicília]], son un panflet sul tèma de l'atrocitat de la guèrra, e versemblablament una critica de l'[[Liga de Delos|imperialisme atenenc]], mas conten un dialòg comic entre Menelas e Ecuba e lo còur considèra Atenas, « tèrra benesida de Zèus » coma un refugi desirabla. Una tala complexitat, una tala ambiguïtat son tipicas de sos sentiments a l'encòp [[Patriotisme|patrioti]]<nowiki/>cs e [[Pacifisme|pacifistas]]. ==== Dramas satirics ==== Los pauc fragments de dramas satirics atribuits a Esquil e Sofòcles mostran qu'èran de pèças d'estructura flaca, sens pas d'autre objectiu qu'aqueste de divertir. Al contrari, lo ''[[Ciclòp (Euripides)|Ciclòp]]'' d'Euripides, sol drama complet concervat, es puslèu estructurat coma una tragèdia, e conten d'ironia critica caracteristica del rèste de son òbra. Es dins l{{'}}''Alcèst'', una mescla d'elements tragics e satirics, que son abiletat a escafar las frontièras entre los genres es mai visibla. Aquesta quatrena pèça de sa tetralogia de [[-438|438]], es a dire la posicion qu'ocupan abitualament los dramas satirics, es una « tragèdia » que presenta [[Eracles]] coma un eròi satiric, dins de scènas convencionalas del genre satiric: una arribada, una taulejada, una victòria sus un ògre (aquí la Mòrt), una fin astruca, una fèsta, e una partença per d'aventuras novèlas. === Feminisme === Euripides èra taben conegut d'entre los escrivans de l'Atenas classica per sa simpatia sens egala per totas las victimas de la societat, que tanben i a las femnas,. Son public mascle conservator foguèt sovent trucat per las « eretgias » que plaçava dins la boca de sos personatges, coma aquestes mots de l'eroïna [[Medèa]] : « Peferariái lutar tres còp sota un bloquièr que de s'ajaire un sol còp ». === Natura umana e estatut social === Los protagonistas d'Esquil e de Sofòcles destriavan a vegada entre los esclaus servils per natura e aquestes que lo vengan oas per escasença, mas Euripides va al delà: afirma que la marca veraia de la valor d'un individú, es sa ment puslèu que sa condicion fisica o sociala. Atan, dins ''Ipolit'', una reina malade d'amor se rasona al subjècte de sa posicion, e sas paraulas son un comentari sul meriti intrinsec e tanben qu'una reflexion sus l'adultèri : « Aqueste flagèl d'en primièr comencèt dins las familhas aristocraticas, e quand de causas vergonhosas semblan aprovadas pels eleits, alara lo pichon pòble a son torn comença a las considerar coma acceptablas... ». === Lenga === Sa lenga e son estil son pas fondamentalament diferents d'aquestes d'Esquil o de Sofòcles. Utiliza de mètres poetics, un vocabulari rare, una sintaxi complèxe e de [[Figura d'estil|figuras d'estil]], trachs totes destinats a l'obtencion d'un [[Epopèia|estil naut]]. Pasmens, sos ritmes an quicòm de mai liure e natural qu'aquestes de sos predecessors, e lo vocabulari foguèt alargat per permetre de subtilitats intellectualas e psicologics. === Musica === Euripides èra tanben un grand poèta liric. Dins sa ''Medèa'' (v. 824 et seg.), per exemple, compausa per sa ciutat lo mai nòble de sos elògis. Sas competéncias en matèria de lirisme son pasmens pas cofinadas e de poèmas isolats : « Una pèça d'Euripides es un tot musical [...] una musica fa resson a una precedenta, en mèsme temps que n'anóncia una autra. ». Per d'unes, las partidas liricas semblan sovent desligadas de l'accion, mas aqueste punt fa encara l'objècte de debats dins lo mond universitari. Euripides es lo sol dels tres « grands tragics » que se pòsca atribuir, amb una cèrta versemblança, una òbra musicala. Un extrach de son ''[[Orestes (Euripides)|Orestes]]'' (v. 338-344), inscrich sus papir, datariá de -200, o « sonque » 200 ans après sa mòrt. Alara, prennt en compte de l'academisme de l’Atenas d'alara, sembla plausible que ne siá lo compositor. La quita musica es un cromatisme d'una granda puretat sonora (la, sol♯, si, si, la♯, la) çò que la fa mai agradabla d'escochar que las autres productions musicalas conservadas de l'Antiquitat. Mai l'usatge d'aqueste cromatisme es caracteristic d’Euripides, se se'n crei las pauca fonts qu'avèm sul subjècte. Una autra « composicion » d’Euripides extracha d’''Ifigenia a Aulis'' demora, mas l'atribucion es aqueste còp fòrça mai incertana e la musica (un simple acompanhament de lira) d'un ben mendre interés. == Vejatz tanben == == Nòtas e referéncias == === Nòtas === {{Referéncias}} === Referéncias === {{Referéncias}} == Bibliografia == * Aldo Brancacci, Antisthène : Le Discours propre, Éditions Vrin, coll. « Tradition de la pensée classique », 2005, 283 p. (ISBN 2-7116-1726-2), page 64.  * Suzanne Amigues, Recherches sur les plantes : À l’origine de la botanique, Belin, 2010, 432 p. (ISBN 978-2-7011-4996-7).  * H. Petitmangin, Histoire sommaire illustrée de la littérature grecque, Paris, J. de Gigord, 1934, 176 p.  * Aristote (trad. Odette Bellevenue et Séverine Auffret), Poétique, Mille et une nuits, 2006, 95 p. (ISBN 978-2-842-051174).  * Euripide (trad. F. Jouan et H. Van Looy), Fragments. De Aigeus à Autolykos, t. VIII, 1re partie, Les Belles Lettres, coll. « Collection des Universités de France (Budé) », 1998 * Luc Brisson (dir.) (trad. Monique Canto-Sperber), Ion : Platon, Œuvres complètes, Éditions Flammarion, 2008 (1re éd. 2006), 2204 p. (ISBN 978-2081218109).  * Pierre Pellegrin (dir.) (trad. Pierre Somville), Aristote : Œuvres complètes, Éditions Flammarion, 2014, 2923 p. (ISBN 978-2081273160), « Poétique ».  * Luc Brisson (dir.) et Georges Leroux, La République : Platon, Œuvres complètes, Éditions Gallimard, 2008 (1re éd. 2006) (ISBN 978-2-0812-1810-9).  * {{Autoritats}} === Fonts === * [[Aristòtel]], ''Poetica''. * (en + grc) Soïda, s.v. « {{Grèc ancian|Εὐριπίδης}} », epsilon 3695 Adler. === Obratges generals === * Harold Caparne Baldry, ''The Greek Tragic Theatre'', Cambridge University Press, 1951, trad. en français : ''Le théâtre tragique des Grecs'', Paris, Maspero/La Découverte, 1975, éd. revue et corrigée Presses Pocket, coll. « Agora », 1985 * Paul Demont et Anne Lebeau, ''Introduction au théâtre grec antique'', Livre de Poche, coll. « Références », Paris, 1996 * Jacqueline de Romilly, L'Évolution du pathétique, d'Eschyle à Euripide, Paris, Les Belles Lettres, 1980 (1re éd. 1962) ; * Jacqueline de Romilly, ''La Tragédie grecque'', PUF, 1970, 8e éd., coll. « Quadrige », 2006 * Jacqueline de Romilly, ''Précis de littérature grecque'', PUF, 1980, 2e éd., coll. « Quadrige », 2007 * Suzanne Saïd, Monique Trédé et Alain Le Boulluec, Histoire de la littérature grecque, Paris, Presses universitaires de France, coll. « Premier Cycle », 1997 (ISBN 2130482333 et 978-2130482338) * Jean-Pierre Vernant et Pierre Vidal-Naquet, ''Mythe et tragédie en Grèce ancienne'' (2 vol.), Maspero, 1972, rééd. La Découverte, coll. « La Découverte/Poche », 1986, 1995, 2001 === Estudis sus Euripides === * (en) William Spencer Barrett et Martin L. West, Greek lyric, tragedy, and textual criticism collected papers, Oxford, Oxford University Press, 2007 (ISBN 0199203571) ; * (it) Vincenzo di Benedetto, Euripide, Teatro e Società, Turin, 1971 ; * (en) D. J. Conacher, Euripidean Drama: Myth, Theme, and Structure, London, Oxford University Press, 1967 ; * (en) N.T. Croally, Euripidean polemic : the Trojan women and the function of tragedy, Cambridge, Cambridge University Press, 2007, poche (ISBN 978-0-521-04112-6) ; * (en) Martin Cropp, Kevin Hargreaves Lee et David Sansone, Euripides and tragic theatre in the late fifth century, Stipes Pub. LLC, 2000 (lire en ligne) ; ** (en) D. J. Mastronade, « European Tragedy and Genre », dans Euripides and Tragic Theatre in the Late Fifth Century, 2000 ; * Paul Decharme, Euripide et l'esprit de son théâtre, Paris, 1893 ; * (en) E. R. Dodds, Euripides: Bacchae, Oxford University Press, 1960 ; * Jacqueline Duchemin, L'Agôn dans la tragédie grecque, Paris, Les Belles Lettres, 1968, 2e éd. (1re éd. 1945) ; * (en) Euripides et Erich Segal (éditeur), Euripides: A Collection of Critical Essays, Englewood Cliffs, NJ, Prentice-Hall, 1968 * (en) Euripides et William Spencer Barrett (éditeur), Hippolytos, Oxford, Clarendon Press, 1983 (ISBN 019814167X) * Euripides (introduction J. Michael Walton), Plays VI, London, Methuen, 1997, vii-xxii p. (ISBN 0413716503), « Introduction » * Roger Goossens, ''Euripide et Athènes'', Bruxelles, Palais des Académies, 1962 * (en) Justina Gregory, Euripides and the instruction of the Athenians, Ann Arbor, University of Michigan Press, 1991 (ISBN 978-0-472-10230-3) * (en) Justina Gregory, A Companion to Greek Tragedy, Blackwell Publishing Ltd, 2005 ; ** (en) Justina Gregory, « Euripidean Tragedy », dans A Companion to Greek Tragedy ** (en) Neil Croally, « Tragedy's Teaching », dans A Companion to Greek Tragedy ** (en) Christopher Pelling, « Tragedy, Rhetoric and Performance Culture », dans A Companion to Greek Tragedy ; ** (en) Bernd Seidensticker, « Dithyramb, Comedy and Satyr-Play », dans A Companion to Greek Tragedy ; * (en) Moses Hadas, Ten Plays by Euripides, Bantam Classic, 2006 ; * (it) P. Ippolito, La vita di Euripide, Naples, Dipartimento di Filologia Classica dell'Universit'a degli Studi di Napoli Federico II, 1999 * François Jouan, Euripide et les légendes des Chants cypriens, Paris, Les Belles Lettres, 1966 ; * H. D. F. Kitto, Greek tragedy : a literary study, New York, Barnes and Noble, 1959 * (en) P. Easterling et B. Knox, The Cambridge History of Classical Literature I: Greek Literature, Cambridge University Press, 1985 ; ** (en) B. Knox, « Euripides », dans The Cambridge History of Classical Literature I: Greek Literature, Cambridge University Press, 1985 ; ** (en) John Gould, « Tragedy in performance », dans The Cambridge History of Classical Literature I: Greek Literature, Cambridge University Press, 1985 * (en) David Kovacs, Euripidea, Leiden, E.J. Brill, 1994 (ISBN 978-90-04-09926-5) * (en) Mary R. Lefkowitz, The lives of the Greek poets, London, Duckworth, 1981 (ISBN 978-0-7156-1721-2) * (en) Robin Mitchel-Boyask, Euripides: Medea, Hackett Publishing Co., 2008 ; * (en) Gilbert Murray, Euripides and His Age, London, Oxford University Press, 1946, 2nd éd. * (en) A. S. Owen, Euripides: Ion, Bristol Classical Press, 1990 ; * (en) Denys L. Page, Euripides: Medea, Oxford University Press, 1976 ; * (en) L. P. E. Parker, Euripides: Alcestis, Oxford University Press, 2007 ; * (en) M. Platnauer, Iphigenia in Tauris, Oxford University Press, 1938 ; * (en) Anton Powell, Euripides, women, and sexuality, Londres, Routledge, 1990 (ISBN 041501025X) * André Rivier, Essai sur le tragique d'Euripide, Lausanne, 1944 ; * Jacqueline de Romilly, La Modernité d'Euripide, Paris, PUF, coll. « Écrivains », 1986 ; * (en) Richard Rutherford, Medea and Other Plays. By Euripides, Introduction, Penguin, 2003 (ISBN 0140449299) ; * (en) S. Scullion, « Euripides and Macedon, or the silence of the Frogs », The Classical Quarterly, vol. 53, no 2,‎ 2003, p. 389–400 * (en) Charles Segal (éditeur), Euripides and the poetics of sorrow : art, gender, and commemoration in Alcestis, Hippolytus, and Hecuba, Durham, N.C., Duke University Press, 1993 (ISBN 082231360X) * (en) Alan H. Sommerstein, Greek drama and dramatists, London, Routledge, 2002, poche (ISBN 978-0-415-26028-2) * (de) Hans Strohm, « Euripides, Interpretationen zur dramatischen Form », Zetemata, Munich, vol. 15,‎ 1957 ; * (en) Philip Vellacott, Euripides: The Bacchae and Other Plays, Penguin Classics, 1954 * (en) T. B. L. Webster, The Tragedies of Euripides, London, Methuen, 1967 * Jacqueline Assael, ''Intellectualité et théatralité dans l'œuvre d'Euripide'', Nice, Publ. de la Fac. des Lettres de Nice, 1993. * Jacqueline Assael, ''Euripide, philosophe et poète tragique, ''Louvain/Namur, Peeters, 2001. == Ligams extèrnes == * Ressource relative à la littérature : ** (en) Internet Speculative Fiction Database  * [https://archive.org/search.php?query=Euripides%20way Bilingual Loeb editions downloadable] at the Internet Archive * [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/vor?x=0&y=0&lookup=Euripides Euripides-related materials at the Perseus Digital Library] * [https://web.archive.org/web/20120205080449/http://www.theatrehistory.com/ancient/euripides001.html Useful summaries of Euripides' life, works, and other relevant topics of interest at TheatreHistory.com.] * [http://euripidesscholia.org/ EuripidesScholia.org], édition en ligne des scholies aux pièces d'Euripide (American Philological Association) * [https://web.archive.org/web/20080829224801/http://www.gpc.edu/%7Eshale/humanities/literature/world_literature/euripides.html GPC.edu] * [http://www.imagi-nation.com/moonstruck/clsc4.htm Imagi-nation.com] * [[imdbname:0262381|IMDBs List of movies based on Euripides plays]] * [http://www.ellopos.net/blog/?p=37 Euripides Resources] * [http://www.theage.com.au/articles/2002/08/27/1030053055026.html?oneclick=true Staging of Euripides' fragmentary ''Hypsipyle''] * [https://web.archive.org/web/20150924090741/http://www.rhapsodes.fll.vt.edu/euripides.htm Virginia Polytechnic Institute and State University], Euripides, Trojan Women, 740-779; read by Stephen Daitz * [http://www.papyrology.ox.ac.uk/POxy/multi/index.html Multispectral imaging. Oxyrhynchos online.] Retrieved on 28 October 2007. [[Categoria:Dramaturg de Grècia antica]] knmoi8ogyb0ujxz3771crpgtef3r3ro 0 183053 2510512 2453559 2026-10-11T02:31:38Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2510512 wikitext text/x-wiki {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= [[Imatge:Localisation_EPCI_Aubrac_et_Carladez_dans_l'Aveyron,_France.svg|300px]] |reg= {{Occitània (Region)}} |dept= [[Avairon (departament)|Avairon]] |créacion= 1èr de genièr de 2017 |nbcom=21 |caplòc= [[La Guiòla (Roergue)|La Guiòla]] |president= Jean Valadier (cònsol d'[[Argenças d'Aubrac]]) |pop= 10 147 |datapop=[[2018]] |superf= 860,30 |ectaras= 86 030 |dens= 12 |budget= |sitweb= https://www.ccacv.fr/ |imatgesfin= |}} La '''Comunautat de comunas d'Aubrac, Carladés e Viadèna''' es una intercomunalitat <ref name= ban>[https://web.archive.org/web/20210304192315/https://www.banatic.interieur.gouv.fr/V5/recherche-de-groupements/fiche-raison-sociale.php?siren=200067171 Ficha Banatic]</ref>{{,}}<ref>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200067171 Ficha INSEE]</ref> [[roergue|roergassa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] d'[[Avairon (departament)|Avairon]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Son còdi SIREN es 200 067 171. La lenga autoctòna es l'occitan lengadocian [[Roergàs (sosdialècte)|roergàs]]. ==Istòria== La comunautat de comunas se creèt lo 1èr de genièr de 2017 per la fusion de quatre comunautats <ref>Arrestat n° 12-2016-11-02-003 del 2 de novembre de 2016 https://web.archive.org/web/20161220124813/http://www.aveyron.gouv.fr/IMG/pdf/recueil-12-2016-077-special-novembre.pdf site [https://web.archive.org/web/20210602024208/http://www.aveyron.gouv.fr/ Préfecture de l'Aveyron], p. 4-11</ref> : * la comunautat de comunas d'Aubrac La Guiòla, creada lo 14 de decembre de 2009, 7 comunas, residéncia a [[La Guiòla]] (correspondiá al [[canton de La Guiòla]] e al [[canton de Sanch Èli d'Aubrac]]); * la comunautat de comunas d'Argença, creada en 2002, 7 puèi 2 comunas (en 2016), residéncia a [[Sant Jurvèva]], comuna novèla d'[[Argenças d'Aubrac]] (correspondiá al [[canton de Sant Jurvèva]]); * la comunautat de comunas de Carladés, creada lo 24 de decembre de 1993, 6 comunas, residéncia al [[Lo Mur de Barrés|Mur de Barrés]] (correspondiá al [[canton del Mur de Barrés]]); * la comunautat de comunas de Viadèna, creada ? , 6 comunas, residéncia a [[Sant Amanç (Roergue)|Sent Amanç]] (correspondiá al [[canton de Sent Amanç (Roergue)|canton de Sent Amanç]]). Lo nom inicial siaguèt comunautat de comunas d'Aubrac e Carladés (entrò lo 18 d'octobre de 2017). ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat precedenta |- |[[Argenças d'Aubrac]] |12223 |151,78 | {{popfr12|223}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|223}}/151.78) round 2}}}} | Argença |- | [[Brocmat]] |12036 | 43,28 | {{popfr12|036}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|036}}/43.28) round 2}}}} | Carladés |- | [[Camporiès]] |12048 |18.38 | {{popfr12|048}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|048}}/18.38) round 2}}}} | Viadèna |- | [[Cantoenh]] |12051 |42.37 | {{popfr12|051}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|051}}/42.37) round 2}}}} | Argença |- | [[Cassuèjols]] |12058 |10.35 | {{popfr12|058}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|058}}/10.35) round 2}}}} | Aubrac La Guiòla |- | [[Condom d'Aubrac]] |12074 |46,08 | {{popfr12|074}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|074}}/46.08) round 2}}}} | Aubrac La Guiòla |- | [[La Crotz (Roergue)|La Crotz]] |12118 |28.01 | {{popfr12|118}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|118}}/28.01) round 2}}}} | Carladés |- | [[Curièiras]] |12088 |36.06 | {{popfr12|088}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|088}}/36.06) round 2}}}} | Aubrac La Guiòla |- | [[Florentinh|Florentinh e La Capèla]] |12103 |36.80 | {{popfr12|103}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|103}}/36.8) round 2}}}} | Viadèna |- | '''[[La Guiòla (Roergue)|La Guiòla]]''' |12119 |63.06 | {{popfr12|119}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|119}}/63.06) round 2}}}} | Aubrac La Guiòla (residéncia) |- | [[Montasic]] |12151 |18.87 | {{popfr12|151}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|151}}/18.87) round 2}}}} | Viadèna |- | [[Montpeirós (Roergue)|Montpeirós]] |12156 |61.71 | {{popfr12|156}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|156}}/61.71) round 2}}}} | Aubrac La Guiòla |- | [[Lo Mur de Barrés]] |12164 |20.18 | {{popfr12|164}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|164}}/20.18) round 2}}}} | Carladés (residéncia) |- | [[Muròls]] |12166 |13.90 | {{popfr12|166}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|166}}/13.9) round 2}}}} | Carladés |- |[[Sanch Èli d'Aubrac]] |12214 | 78.65 | {{popfr12|214}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|214}}/78.65) round 2}}}} | Aubrac La Guiòla |- | [[Sant Aforian|Sent Aforiàs]] |12250 |31.63 | {{popfr12|250}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|250}}/31.63) round 2}}}} | Viadèna |- | [[Sant Amanç (Roergue)|Sent Amanç]] |12209 |41.51 | {{popfr12|209}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|209}}/41.51) round 2}}}} | Viadèna (residéncia) |- | [[Solatges]] |12273 |15.16 | {{popfr12|273}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|273}}/15.16) round 2}}}} | Aubrac La Guiòla |- | [[Taussac (Roergue)|Taussac]] |12277 |39.3 | {{popfr12|277}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|277}}/39.3) round 2}}}} | Carladés |- | [[Terondèls]] |12280 |38.47 | {{popfr12|280}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|280}}/38.47) round 2}}}} | Carladés |- | [[Uparlac]] |12116 |24.70 | {{popfr12|116}} ({{popfr12|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr12|116}}/24.7) round 2}}}} | Viadèna |- |} ==Veire tanben== [[Imatge:12-Intercos-2019.png|thumb|450px|center|Mapa dels EPCI d'Avairon lo 1èr de genièr de 2019]] * [[Comunas d'Avairon]] ==Nòtas== <references/> {{Portal Roergue}} {{O|d'Aubrac, Carladés e Viadèna}} fixm9mssogfxy6ap8f1kfvee421f3w9 0 194121 2510526 2406948 2026-10-11T09:16:23Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2510526 wikitext text/x-wiki {{Taxobox debuta | vegetal | ''Ulex europaeus'' | Illustration Ulex europaeus0.jpg | Toja }} {{Taxobox | sosrègne | Tracheobionta }} {{Taxobox | division | Magnoliophyta }} {{Taxobox | classa | Magnoliopsida }} {{Taxobox | sosclassa | Rosidae }} {{Taxobox | òrdre | Fabales }} {{Taxobox | familha | Fabaceae }} {{Taxobox | familha | Faboideae }} {{Taxobox | genre | Ulex }} {{Taxobox taxon | vegetal | espècia | Ulex europaeus | [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] }} {{Taxobox UICN | LC | | }} {{Taxobox sinonims | * ''Ulex armoricanus'' <small>Mabille</small> * ''Ulex compositus'' <small>Moench</small> * ''Ulex europaea'' <small>L.</small> * ''Ulex floridus'' <small>Salisb.</small> * ''Ulex hibernicus'' <small>G.Don</small> * ''Ulex major'' <small>Thore</small> * ''Ulex opistholepis'' <small>Webb</small> * ''Ulex strictus'' <small>J.Mackay</small> * ''Ulex vernalis'' <small>Thore</small> }} {{Taxobox fin}} La '''toja''', (var. '''ajauc''', '''jalatja''', '''gavarra''') (''Ulex europaeus'') es una espècia d'[[arbust]] de fuèlha [[Persistent|persistenta]] de la familha de las [[Fabaceae|fabacèas]]. Espècia espinosa fòrça competitiva, forma a l'estat natural de bartasses impenetrables. Es una planta originària de las regions maritimas d'[[Euròpa Occidentala|Euròpa occidentala]] que foguèt introducha dins totas las regions temperadas del mond per formar de baranhas. == Descripcion == [[Fichièr:Ulex_europaeus8.jpg|vinheta|Argelat europèu florit]] Es un arbust semblable a l'[[Ulex parviflorus|argelàs]] pr'aquò mai robust. Creis fins a 2–3 m de naut. Las tijas joves son verdas, amb los brots e fuèlhas modificadas en espinas verdas, d'aperaquí 3 cm de long. Las fuèlhas dels individús joves son trifoliadas. Las flors son jaunas de 1–2 cm de longor, florís pendent tot l'an, mas principalament de febrièr a junh. Lo fruch es una [[dòlça]] de 2 cm de long e conten 2-3 alavetz vidables pendent unes 30 ans. == Abitat == Landas e bruguièras en terrens [[Silici|siliçoses]]. Rebrota lèu lèu après los incendis de bòsc, pòt arribar als 30 ans.<ref name="Lalith">Lalith Gunasekera, ''Invasive Plants: A guide to the identification of the most invasive plants of Sri Lanka'', Colombo 2009, p. 88–89.</ref> Es considerada coma una espècia invasiva dins qualques païses ont foguèt introduita coma en Nòva Zelanda, e a l'oèst dels Estats Units<ref>{{Ligam web|url=http://www.weeds.org.au/natsig.htm|títol=Weeds of National Significance}}</ref> e al Sri Lanka.<ref name="Lalith" /> S'utiliza dins qualques zònas per alimentar los cavals e autres tropèls.<ref>Aiton, William (1811). ''General View of The Agriculture of the County of Ayr; observations on the means of its improvement; drawn up for the consideration of the Board of Agriculture, and Internal Improvements, with Beautiful Engravings''. Glasgow. p. 441</ref> La lectina extracha de las siás granas servís alavetz coma metòde per identificar la substància-h (''H-substance'') qu'es absenta del [[Sistema antigen hh|sistèma antigèn hh]] dels globuls roges umans. Es una planta que fixa l'[[azòt]] dins lo sòl.<ref name="Lalith">Lalith Gunasekera, ''Invasive Plants: A guide to the identification of the most invasive plants of Sri Lanka'', Colombo 2009, p. 88–89.</ref> == Referéncias == {{Referéncias}} == Ligams extèrnes == * [https://web.archive.org/web/20191015092813/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4294,4295 Jepson Manual Treatment] * [https://web.archive.org/web/20130429175641/http://www.plants.usda.gov/java/profile?symbol=ULEU USDA Plants Profile] Arxivat . * [http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Ulex&Species=europaeus Washington Burke Museum] * [http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Ulex+europaeus Photo gallery] * {{Ligam web|url=http://www.corediag.com/images/ANTI-H_LECTIN.pdf|títol=ANTI-H LECTIN<!--Títol generat per bot-->}} [[Categoria:Planta envasissenta]] [[Categoria:Genisteae]] 1yz26fmkhtxq0zhv4un0dabrl66fw9b 0 196452 2510514 2453603 2026-10-11T02:35:45Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2510514 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Gropament de comunas |nom={{PAGENAME}} |pais=França|lenga=oc |imatges= [[Imatge:Localisation EPCI des Rives du Haut Allier dans la Haute-Loire, France.svg|290px]] |reg= [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] |dept={{Naut Léger}} |créacion=1èir delh mes lòng de [[2017]] |nbcom= 60 |caplòc= [[Lanjac]] |president= Gérard Beaud (conselhèir pueis </br>[[cònse]] de [[Lanjac]]) |pop=16542 |datapop= 2020 |superf= 1086 |ectaras= 108 600 |dens= 15 |budget= |sitweb= https://www.rivesduhautallier.fr/ |imatgesfin= |}} La '''{{PAGENAME}}''' es una intercomunalitat [[França|de la Republica Francesa]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Naut Léger]] e la [[region francesa|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]]<small>, ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvernhe]]</small>. Son còdi SIREN es 200073393.</br> Ficha Banatic : [https://web.archive.org/web/20240615081045/https://www.banatic.interieur.gouv.fr/V5/recherche-de-groupements/fiche-raison-sociale.php?siren=200073393] </br> Ficha INSEE : [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=EPCI-200073393] ==Istòria== La comunautat de comunas nasquèt lo 1èir delh mes lòng de [[2017]] de la fusion de las comunautats de comunas de Ribèira, Chaliergue e Marjarida, delh País de [[Paulhaguet]], delh Lanjadés e delh País de [[Saug]], de las comunas de [[Berbezit]] e de [[Varenas de Sent Onorat]] <ref>Arrestat n° DIPPAL/B3/2016/256 delh 27 de decembre de 2016 https://web.archive.org/web/20221228005310/https://www.haute-loire.gouv.fr/IMG/pdf/12_raa_decembre-2-2.pdf site = [https://web.archive.org/web/20170419105234/http://www.haute-loire.gouv.fr/ Préfecture de la Haute-Loire], p 37-53</ref>. Lo 1èir delh mes lòng de [[2018]], las comunas de [[Sant Cristòu d'Alèir]] e de [[Sent Venerand (Naut Léger)|Sent Venerand]] anèron vès la [[comunautat de comunas delhs País de Caires e de Pradèlas]], las de [[Monistròl d'Alèir]] e de [[Sant Prejet d'Alèir]] la [[comunautat d'aglomeracion delh Puèi de Velai]]<ref>''Deux communes rejoignent l'agglo'' http://www.leveil.fr/puy-en-velay/politique/2018/01/05/deux-communes-rejoignent-lagglo-du-puy_12690544.html , L'Éveil de la Haute-Loire 05/01/2018</ref> e las comunas de [[Fargèiras delh Pin]] e de ''[[Sent Ilpize]]'' s'incorporèron a la [[comunautat de comunas de Briude Sud Auvernhe]] <ref>''Six communes quittent les Rives du Haut Allier'' http://www.lamontagne.fr/brioude/politique/2017/12/18/six-communes-quittent-la-comcom-au-1er-janvier_12672934.html , La Montagne, 18/12/2017</ref>. ==Composicion== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat precedenta |- |[[Ali (Naut Léger)|vès Al]] |43006 |31,13 | {{popfr43|006}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|006}}/31.13) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida |- |[[Arlet]] |43009 |5,78 | {{popfr43|009}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|009}}/5.78) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida |- |[[Aubazat]] |43011 |16,38 | {{popfr43|011}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|011}}/16.38) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida |- |[[Vissac e Auteirac|Viçac e Autairac]] |43013 |17,1 | {{popfr43|013}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|013}}/17.1) round 2}}}} | CC de Lanjadés |- |[[Auvers (Naut Léger)|Auvers]] |43015 |21,5 | {{popfr43|015}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|015}}/21.5) round 2}}}} | CC del País de Saug |- |[[Berbezit]] |43027 |10,39 | {{popfr43|027}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|027}}/10.39) round 2}}}} | CC delh Plan de La Chaa Dieu |- |[[La Becèira]] |43029 |21,57 | {{popfr43|029}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|029}}/21.57) round 2}}}} | CC del País de Saug |- |[[Blassac|Blaçac]] |43031 |12,56 | {{popfr43|031}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|031}}/12.56) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida |- |[[Cerzat]] |43044 |10,41 | {{popfr43|044}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|044}}/10.41) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida |- |[[Chanalelhas]] |43054 |48,52 | {{popfr43|054}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|054}}/48.52) round 2}}}} | CC del País de Saug |- |[[Chanteuges]] |43056 |16,33 | {{popfr43|056}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|056}}/16.33) round 2}}}} | CC de Lanjadés |- |[[Charraix|Charais]] |43060 |9,46 | {{popfr43|060}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|060}}/9.46) round 2}}}} | CC del País de Saug |- |[[Chassanha (Naut Léger)|Chassanha]] |43063 |12,24 | {{popfr43|063}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|063}}/12.24) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Chastèl (Naut Léger)|Chastèl]] |43065 |27,69 | {{popfr43|065}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|065}}/27.69) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida |- |[[Chavanhac de La Faieta]] |43067 |8,41 | {{popfr43|067}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|067}}/8.41) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Chasèlas (Naut Léger)|Chasèlas]] |43068 |4,9 | {{popfr43|068}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|068}}/4.9) round 2}}}} | CC de Lanjadés |- |[[Chilhac]] |43070 |4,11 | {{popfr43|070}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|070}}/4.11) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida |- |[[La Chaumeta]] |43072 |6,9 | {{popfr43|072}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|072}}/6.9) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Collat]] |43075 |10,22 | {{popfr43|075}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|075}}/10.22) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Coutuèjol|Coutuege]] |43079 |10,34 | {{popfr43|079}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|079}}/10.34) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Crònça|Crònça]] |43082 |16,15 | {{popfr43|082}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|082}}/16.15) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida |- |[[Cubèl]] |43083 |12,13 | {{popfr43|083}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|083}}/12.13) round 2}}}} | CC del País de Saug |- |[[Deja]] |43085 |16,83 | {{popfr43|085}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|085}}/16.83) round 2}}}} | CC de Lanjadés |- |[[Daumairac]] |43086 |9,57 | {{popfr43|086}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|086}}/9.57) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Esplantats e Vaselhas]] |43090 |17,13 | {{popfr43|090}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|090}}/17.13) round 2}}}} | CC del País de Saug |- |[[Ferruçac]] |43094 |17,08 | {{popfr43|094}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|094}}/17.08) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida |- |[[Gresas (Naut Léger)|Gresas]] |43104 |35,79 | {{popfr43|104}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|104}}/35.79) round 2}}}} | CC del País de Saug |- |[[Jax (Naut Léger)|Jax]] |43106 |11,93 | {{popfr43|106}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|106}}/11.93) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Josat]] |43107 |12,44 | {{popfr43|107}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|107}}/12.44) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |'''[[Lanjac]]''' |43112 |33,94 | {{popfr43|112}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|112}}/33.94) round 2}}}} | CC de Lanjadés (residéncia) |- |[[La Vòuta]] |43118 |3,61 | {{popfr43|118}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|118}}/3.61) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida (residéncia) |- |[[Maserat d'Aurosa|Maserac e Aurosa]] |43131 |16,35 | {{popfr43|131}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|131}}/16.35) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Maserac d'Alèir|Maseirac d'Alèir]] |43132 |44,95 | {{popfr43|132}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|132}}/44.95) round 2}}}} | CC de Lanjadés |- |[[Mercuèr (Naut Léger)|Mercuèr]] |43133 |27,51 | {{popfr43|133}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|133}}/27.51) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida |- |[[Montclard|Montclar]] |43139 |9,58 | {{popfr43|139}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|139}}/9.58) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Paulhaguet]] |43148 |11,23 | {{popfr43|148}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|148}}/11.23) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet (residéncia) |- |[[Pébrac]] |43149 |17,85 | {{popfr43|149}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|149}}/17.85) round 2}}}} | CC de Lanjadés |- |[[Pinòu]]s |43151 |34,92 | {{popfr43|151}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|151}}/34.92) round 2}}}} | CC de Lanjadés |- |[[Pradas (Naut Léger)|Pradas]] |43155 |4,82 | {{popfr43|155}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|155}}/4.82) round 2}}}} | CC de Lanjadés |- |[[Sent Arcon d'Alèir|Sent Arcònç d'Alèir]] |43167 |16,08 | {{popfr43|167}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|167}}/16.08) round 2}}}} | CC de Lanjadés |- |[[Sent Austremòni|Sent Estremònie]] |43169 |11,55 | {{popfr43|169}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|169}}/11.55) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida |- |[[Sent Beninh|Sent Berenh]] |43171 |13 | {{popfr43|171}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|171}}/13) round 2}}}} | CC de Lanjadés |- |[[Sant Cirgue (Naut Léger)|Sent Cirgue]] |43175 |13,62 | {{popfr43|175}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|175}}/13.62) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida |- |[[Sant Desdèir de Dolon]] |43178 |34,14 | {{popfr43|178}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|178}}/34.14) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Senta Gènia de Vilanòva]] |43183 |6,11 | {{popfr43|183}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|183}}/6.11) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Sent Jòrgi d'Aurac|Sent Jòrgi d'Aurat]] |43188 |17,42 | {{popfr43|188}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|188}}/17.42) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Sent Julian de las Chasas]] |43202 |6,63 | {{popfr43|202}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|202}}/6.63) round 2}}}} | CC de Lanjadés |- |[[Senta Margarida]] |43208 |5,39 | {{popfr43|208}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|208}}/5.39) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Sent Pal de Senoira]] |43214 |18,35 | {{popfr43|214}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|214}}/18.35) round 2}}}} | CC delh Plan de La Chaa Dieu |- |[[Saint-Préjet-Armandon]] |43219 |8,47 | {{popfr43|219}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|219}}/8.47) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Sent Privat del Dragon]] |43222 |21,66 | {{popfr43|222}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|222}}/21.66) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida |- |[[Salzuit]] |43232 |8,05 | {{popfr43|232}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|232}}/8.05) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Saug]] |43234 |78,8 | {{popfr43|234}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|234}}/78.8) round 2}}}} | CC del País de Saug (residéncia) |- |[[Siaugues-Sainte-Marie]] |43239 |40,01 | {{popfr43|239}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|239}}/40.01) round 2}}}} | CC de Lanjadés |- |[[Talhac]] |43242 |12,52 | {{popfr43|242}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|242}}/12.52) round 2}}}} | CC de Lanjadés |- |[[Toràs]] |43245 |44,93 | {{popfr43|245}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|245}}/44.93) round 2}}}} | CC del País de Saug |- |[[Vals-le-Chastel]] |43250 |3,99 | {{popfr43|250}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|250}}/3.99) round 2}}}} | CC delh País de Paulhaguet |- |[[Varenas de Sent Onorat]] |43252 |11,91 | {{popfr43|252}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|252}}/11.91) round 2}}}} | CC de las Pòrtas d'Auvèrnhe |- |[[Ventuèjol|Ventuege]] |43256 |39,35 | {{popfr43|256}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|256}}/39.35) round 2}}}} | CC del País de Saug |- |[[Vialanòva de z-Alèir]] |43264 |14,31 | {{popfr43|264}} ({{popfr43|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|264}}/14.31) round 2}}}} | CC de Ribèira, Chaliergue e Marjarida |- |} ==Veire tanben== [[File:43-Haute-Loire-intercos-2019.png|thumb|500px|center|Mapa de las EPCI delh Naut Léger alh 1èir delh mes lòng de 2019.]] ==Nòtas== <references/> {{Multibendèl|Portal Auvèrnhe|Portal Lengadòc}} 2iex70nzg1qk7p04lk5b6q86468lmmj 0 201630 2510481 2510456 2026-10-10T14:19:08Z Alaric 506 44932 2510481 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Eváun |imatge = Map canton code 23 15.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept= {{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment dau Buçon|Arrondiment d'Aubuçon]] |vila= [[Eváun]] |nbcom= 8-----> 17 |canton=2315 |km²= 180,61 |cons= Nicolas Simonnet e Marie-Thérèse Vialle ([[UMP|UMP, LR]])) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Lo '''canton d'Eváun''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], venguda simpla circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment dau Buçon]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], avòra de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], lo canton d'Eváun compren totas las comunas de l'ancian canton, puei 9 comunas de las 11 dau [[canton de Chambon (Combralha)]] (mancan [[Sent Julian lo Chastel]] e [[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lop]], passats au [[canton de Gosom]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment dau Buçon]] avant 2015. Una granda partida de l'infobox correspond a la situacion de davant 2015.''' ==Composicion== ===Composicion davant 2015=== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Arfuelha Chastenh]] |23005 | 20,5 | {{popfr23|005}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Chambonchar]] |23046 | 12,86 | {{popfr23|046}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|046}}/12.86) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Eváun]]''' |23076 | 45,55 | {{popfr23|076}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Fontanieras]] |23083 | 15,91 | {{popfr23|083}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|083}}/15.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Retiarra]] |23160 | 17,54 | {{popfr23|160}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sannac]] |23167 | 34,0 | {{popfr23|167}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sent Julian la Genesta]] |23203 | 11,91 | {{popfr23|203}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|203}}/11.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Priech]] |23234 | 22,34 | {{popfr23|234}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|234}}/22.34) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |} ===Composicion dempuei 2015=== [[imatge:Creuse_-_Canton_Évaux-les-Bains_2015.svg|thumb|center|300px]] {{clr}} {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Arfuelha Chastenh]] |23005 | 20,5 | {{popfr23|005}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Chambonchar]] |23046 | 12,86 | {{popfr23|046}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|046}}/12.86) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Eváun]]''' |23076 | 45,55 | {{popfr23|076}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Fontanieras]] |23083 | 15,91 | {{popfr23|083}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|083}}/15.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Retiarra]] |23160 | 17,54 | {{popfr23|160}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sannac]] |23167 | 34,0 | {{popfr23|167}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sent Julian la Genesta]] |23203 | 11,91 | {{popfr23|203}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|203}}/11.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Priech]] |23234 | 22,34 | {{popfr23|234}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|234}}/22.34) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, . En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet demenit, lo canton <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguéren una refòrma cantonala, lo canton d'Eváun fuguet conservat per las eleccions departamentalas de 2015 e fuguet agrandit de 9 comunas dau [[canton de ]] , en aplicacion dau decret dau 17 de feurier de 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} fxswzlf5xhqabfbcapolcpy47bfees2 2510488 2510481 2026-10-10T15:02:58Z Alaric 506 44932 2510488 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Eváun |imatge = Map canton code 23 15.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept= {{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment dau Buçon|Arrondiment d'Aubuçon]] |vila= [[Eváun]] |nbcom= 8-----> 17 |canton=2315 |km²= 180,61 |cons= Nicolas Simonnet e Marie-Thérèse Vialle ([[UMP|UMP, LR]])) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Lo '''canton d'Eváun''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], venguda simpla circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment dau Buçon]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], avòra de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], lo canton d'Eváun compren totas las comunas de l'ancian canton, puei 9 comunas de las 11 dau [[canton de Chambon (Combralha)]] (mancan [[Sent Julian lo Chastel]] e [[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lop]], passats au [[canton de Gosom]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment dau Buçon]] avant 2015. Una granda partida de l'infobox correspond a la situacion de davant 2015.''' ==Composicion== ===Composicion davant 2015=== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Arfuelha Chastenh]] |23005 | 20,5 | {{popfr23|005}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Chambonchar]] |23046 | 12,86 | {{popfr23|046}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|046}}/12.86) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Eváun]]''' |23076 | 45,55 | {{popfr23|076}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Fontanieras]] |23083 | 15,91 | {{popfr23|083}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|083}}/15.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Retiarra]] |23160 | 17,54 | {{popfr23|160}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sannac]] |23167 | 34,0 | {{popfr23|167}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sent Julian la Genesta]] |23203 | 11,91 | {{popfr23|203}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|203}}/11.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Priech]] |23234 | 22,34 | {{popfr23|234}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|234}}/22.34) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |} ===Composicion dempuei 2015=== [[imatge:Creuse_-_Canton_Évaux-les-Bains_2015.svg|thumb|center|300px]] {{clr}} {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Arfuelha Chastenh]] |23005 | 20,5 | {{popfr23|005}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Chambonchar]] |23046 | 12,86 | {{popfr23|046}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|046}}/12.86) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Eváun]]''' |23076 | 45,55 | {{popfr23|076}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Fontanieras]] |23083 | 15,91 | {{popfr23|083}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|083}}/15.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Retiarra]] |23160 | 17,54 | {{popfr23|160}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sannac]] |23167 | 34,0 | {{popfr23|167}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sent Julian la Genesta]] |23203 | 11,91 | {{popfr23|203}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|203}}/11.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Priech]] |23234 | 22,34 | {{popfr23|234}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|234}}/22.34) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, [[Arfuelha Chastenh]] e [[Sent Priech|[[Sent Prich]]]] eran dau canton de [[Minçac]], las autras sieis comunas eran dau canton d'Eváun. En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet demenit, lo canton de Minçac fuguet suprimit e totas las comunas citadas passeren au canton d'Eváun <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguéren una refòrma cantonala, lo canton d'Eváun fuguet conservat per las eleccions departamentalas de 2015 e fuguet agrandit de 9 comunas dau [[canton de [[canton de Chambon (Combralha)|canton de Chambon]], en aplicacion dau decret dau 17 de feurier de 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} 1gma237qu87yc93jwdldg87c7nptajx 2510489 2510488 2026-10-10T15:07:36Z Alaric 506 44932 2510489 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox Canton de França |carta=oc |nom=Canton d'Eváun |imatge = Map canton code 23 15.svg | reg= [[Lemosin (region)|Lemosin]] | dept= {{Cruesa}} | arrt= [[Arrondiment dau Buçon|Arrondiment d'Aubuçon]] |vila= [[Eváun]] |nbcom= 8-----> 17 |canton=2315 |km²= 180,61 |cons= Nicolas Simonnet e Marie-Thérèse Vialle ([[UMP|UMP, LR]])) |datas= [[2021]]-[[2028]] |}} Lo '''canton d'Eváun''' es una anciana division administrativa de [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], venguda simpla circonscripcion electorala, situada dins l'[[arrondiment dau Buçon]], lo [[departaments franceses|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lemosin (region)|Lemosin]], avòra de [[Novela Aquitània]]. Dempuèi [[2015]], lo canton d'Eváun compren totas las comunas de l'ancian canton, puei 9 comunas de las 11 dau [[canton de Chambon (Combralha)]] (mancan [[Sent Julian lo Chastel]] e [[Sent Lop (Cruesa)|Sent Lop]], passats au [[canton de Gosom]]). </br> '''La mapa es la de l'[[arrondiment dau Buçon]] avant 2015. Una granda partida de l'infobox correspond a la situacion de davant 2015.''' ==Composicion== ===Composicion davant 2015=== {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Arfuelha Chastenh]] |23005 | 20,5 | {{popfr23|005}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Chambonchar]] |23046 | 12,86 | {{popfr23|046}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|046}}/12.86) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Eváun]]''' |23076 | 45,55 | {{popfr23|076}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Fontanieras]] |23083 | 15,91 | {{popfr23|083}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|083}}/15.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Retiarra]] |23160 | 17,54 | {{popfr23|160}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sannac]] |23167 | 34,0 | {{popfr23|167}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sent Julian la Genesta]] |23203 | 11,91 | {{popfr23|203}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|203}}/11.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Priech]] |23234 | 22,34 | {{popfr23|234}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|234}}/22.34) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |} ===Composicion dempuei 2015=== [[imatge:Creuse_-_Canton_Évaux-les-Bains_2015.svg|thumb|center|300px]] {{clr}} {|class= "wikitable" !Nom !Width="135"|Còdi INSEE !Superficia (<small>km²</small>) !Populacion !Densitat (<small>ab/km²</small>) !Intercomunalitat |- |[[Arfuelha Chastenh]] |23005 | 20,5 | {{popfr23|005}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|005}}/20.5) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Chambonchar]] |23046 | 12,86 | {{popfr23|046}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|046}}/12.86) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |'''[[Eváun]]''' |23076 | 45,55 | {{popfr23|076}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|076}}/45.55) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Fontanieras]] |23083 | 15,91 | {{popfr23|083}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|083}}/15.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Retiarra]] |23160 | 17,54 | {{popfr23|160}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|160}}/17.54) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sannac]] |23167 | 34,0 | {{popfr23|167}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |[[Sent Julian la Genesta]] |23203 | 11,91 | {{popfr23|203}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|203}}/11.91) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Cruesa Junhent|CC de Cruesa Junhent]] |- |[[Sent Priech]] |23234 | 22,34 | {{popfr23|234}} ({{popfr23|0}}) | {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|234}}/22.34) round 2}}}} | [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]] |- |} ==Istòria== De 1790 a 1801, [[Arfuelha Chastenh]] e [[Sent Priech|Sent Prich]] eran dau canton de [[Minçac]], las autras sieis comunas eran dau canton d'Eváun. En 1801, quand lo nombre daus cantons fuguet demenit, lo canton de Minçac fuguet suprimit e totas las comunas citadas passeren au canton d'Eváun <ref>fichas Cassini-EHESS de las comunas concernidas</ref>. </br> En 2014, quand faguéren una refòrma cantonala, lo canton d'Eváun fuguet conservat per las eleccions departamentalas de 2015 e fuguet agrandit de 9 comunas dau [[canton de Chambon (Combralha)|canton de Chambon]], en aplicacion dau decret dau 17 de feurier de 2014, en seguda de las leis dau 17 de mai de 2013 (lei organique 2013-402 e lei 2013-403) <ref>http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000027414225&categorieLien= ''Lei n° 2013-403 dau 17 de mai de 2013 relativa a l'eleccion daus conselhiers departamentaus, daus conselhiers municipaus e daus conselhiers comunautaris, e que modifica lo chalendier electorau'', 17 de mai 2013, Jornau oficiau de la Republica Francesa n° 0114 dau 18 de mai 2013, p. 8242</ref>. ==Nòtas== <references/> {{Portal Lemosin}} 7fk21hcs0w5o5do3jvzdnf0v1b49wa5 0 201631 2510468 2026-10-10T12:27:10Z Nicolas Eynaud 6858 Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Facial Chronicle - b.06, page 085 - Battle of the Ice.jpg|thumb|right|Representacion de la batalha dins una crònica dau sègle XVI.]] La '''batalha dau lac Peipus''' se debanèt lo 5 d'abriu de [[1242]]. Opausèt una armada dirigida per lei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] menats per lo prince-evesque [[Hermann de Dorpat]] ({{formatnum:1800}} òmes) a una coalicion russomongòla comandada per lo Republica de... » 2510468 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Facial Chronicle - b.06, page 085 - Battle of the Ice.jpg|thumb|right|Representacion de la batalha dins una crònica dau sègle XVI.]] La '''batalha dau lac Peipus''' se debanèt lo 5 d'abriu de [[1242]]. Opausèt una armada dirigida per lei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] menats per lo prince-evesque [[Hermann de Dorpat]] ({{formatnum:1800}} òmes) a una coalicion russomongòla comandada per lo [[Republica de Novgorod|prince de Novgorod]] [[Alexandr Nevskii]] ({{formatnum:6000}} òmes). En despiech de l'amplor limitada deis efectius engatjats, lo combat s'acabèt per una victòria decisiva dei fòrças de Novgorod qu'arrestèt definitivament l'expansion de l'Òrdre Teutonic en direcicon dei territòris ortodòxs. Pasmens, lo succès foguèt egalament limitat per [[Republica de Novgorod|Novgorod]] car l'intervencion mongòla permetèt au [[Khanat de l'Òrdra d'Aur]] de renforçar son influéncia sus lei principats rus eissits de la fragmentacion de la {{Rus' de Kiev]]. == Contèxte e situacion generala == Sostengut per la [[papa|papautat]] e l'[[Sant Empèri Roman Germanic|emperaire germanic]], lei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] èran un òrdre militaroreligiós implantat dins lei [[Mar Baltica|regions balticas]]. Gràcias a l'organizacion regulara de [[crosada]]s e a una bòna organizacion [[administracion|administracion]], prenguèt pauc a cha pauc lo contraròtle de [[Prússia]] e d'una partida de la [[Letònia]] e de l'[[Estònia]] actualas. En [[1240]], decidèt d'esplechar l'afebliment dei principats rus per perseguir son expansion vèrs l'èst. D'efiech, lei principats rus eissits de la fragmentacion de la [[Rus' de Kiev]] èran dins una situacion malaisada. Après plusors desfachas, èran teoricament vassalas dei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]], mai lo contraròtle mongòl èra mau establit. De mai, plusors vilas avián patit deis invasions [[Suècia|suedesas]] de la premiera mitat dau [[sègle XIII]]. A la fin de [[1240]], lei Teutonics poguèron ocupar [[Pskov]], [[Izborsk]] e [[Koporie]]. Pasmens, aquò inquietèt leis abitants de [[Novgorod]] que demandèron l'ajuda dau prince [[Alexandr Nevskii]], exiliat quauqueis annadas aperavans per una assemblada populara que crenhava sa poissança. Cap militar competent, Nevskii reüniguèt una pichona armada compausada de fòrças russas e de cavaliers mongòls. Aquò li permetèt de tornar prendre [[Pskov]] e [[Koporie]] en [[1241]]. Pasmens, a la prima de [[1241]], lei Teutonics capitèron de batre un destacament rus a 18 km au sud de la [[fortalesa]] de [[Dorpat]]. En despiech de l'arribada de l'ivèrn, lei dos camps contunièron lei combats e lo prince-evesque de l'Òrdre, [[Hermann de Dorpat]], decidèt de passar lo [[lac de Peipus]], gelat, per atacar [[Pskov]]. == Debanament == Lo debanament precís de la batalha e la nature dei fòrças en preséncia son pas totalament coneguts. L'armada teutonica èra probablament compausada d'un milier de [[Infantariá|fantassins]] [[Estònia|estonians]] e d'una cavalariá pesuca de quauquei centenaus de chivaliers de l'Òrdre e de chivaliers [[crosada|crosats]]. Amb d'efectius totaus comprés entre {{formatnum:1800}} e {{formatnum:2600}} òmes<ref name="Nicolle 1996 p. 41">'''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996, p. 41.</ref>, èra en inferioritat numerica, mai aquò èra una situacion abituala per l'Òrdre. Per compensar lor manca de tropa, lei chivaliers utilizavan l'avantatge de la proteccion ofèrt per lor [[armadura]]. En fàcia, la coalicion russomongòla de Nevskii èra formada de {{formatnum:5000}} a {{formatnum:7000}} òmes<ref name="Nicolle 1996 p. 41">'''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996, p. 41.</ref>. La màger part èra constituïda de tropas d'infantariá originàrias de [[Novgorod]] e de tribús finoogricas. Lei tropas personalas de Nevskii e un destacament mongòl d'arquiers de cavalariá renforçavan aquelei tropas. En despiech de sa superioritat numerica, aquela armada èra relativament leugiera e Nevskii adoptèt donc una estrategia defensiva per gerir la cavalariá pesuca advèrsa. Per aquò, decidèt de defendre lei ribas dau lac amb son infantariá en vista de mantenir lei Teutonics sus lo lac ont èran pus vulnerables ais atacas mongòlas. La batalha comencèt donc amb una carga dei chivaliers teutonics e crosats. L'infantariá russa aguèt de dificultats per l'arrestar, mai amb l'ajuda dei Mongòls, poguèt recular sensa perdre son organizacion. L'assaut teutonic foguèt donc alentit e, après doas oras de combats, Alexandr ordonèt a sei resèrvas d'atacar<ref name="Hellie 2006 p. 284">'''[[anglés|(en)]]''' Richard Hellie, « Alexander Nevskii's April 5, 1242 Battle on the Ice », ''Russian History'', vol. 33, n° 2/4,‎ 2006, p. 284.</ref>. Menaçada d'enceuclament, l'armada teutonica deguèt menar una [[retirada (tactica)|retirada]] fòrça malaisada que s'acabèt en desbranda après l'arribada d'un renfòrç de [[cavalariá]] de [[Novgorod]]<ref name="Hellie 2006 p. 284">. Lei pèrdas dei dos camps son desconegudas, mai semblan relativament importantas au sen de l'armada teutonica. == Consequéncias == La batalha dau lac Peipus marquèt la fin dei projèctes de l'[[Cavaèrs Teutonics|Òrdre Teutonic]] de prendre lo contraròtle dei principats rus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Simon Christopher Riley-Smith, ''The Crusades: a History'', Yale University Press, 1987, p. 198.</ref>. Pasmens, constituïguèt un afebliment grèu de l'organizacion que decidèt puslèu d'orientar seis ambicions territòrialas vèrs d'autrei regions. Per [[Novgorod]], lo succès foguèt tanben mitigat. Lei territòris perduts en [[1240]]-[[1241]] foguèron renduts per lei Teutonics, mai la preséncia mongòla se renforcèt dins la region. Lo venceire vertadiera de la batalha foguèt donc probable lo [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] que capitèt d'establir son influéncia au sen dei principats eissits de la [[Rus' de Kiev]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alexandr Nevskii]]. * [[Crosada]]. * [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. * [[Òrdre Teutonic]]. * [[Republica de Novgorod]]. * [[Rus' de Kiev]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Richard Hellie, « Alexander Nevskii's April 5, 1242 Battle on the Ice », ''Russian History'', vol. 33, n° 2/4,‎ 2006, pp. 283-287. * '''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996. === Nòtas e referéncias === <references/> {{DEFAUTLSORT:Peipus, Batalha dau lac}} ore7qyc12gt9rd76wo05fgwgy58i4t1 2510470 2510468 2026-10-10T12:27:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* Nòtas e referéncias */ 2510470 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Facial Chronicle - b.06, page 085 - Battle of the Ice.jpg|thumb|right|Representacion de la batalha dins una crònica dau sègle XVI.]] La '''batalha dau lac Peipus''' se debanèt lo 5 d'abriu de [[1242]]. Opausèt una armada dirigida per lei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] menats per lo prince-evesque [[Hermann de Dorpat]] ({{formatnum:1800}} òmes) a una coalicion russomongòla comandada per lo [[Republica de Novgorod|prince de Novgorod]] [[Alexandr Nevskii]] ({{formatnum:6000}} òmes). En despiech de l'amplor limitada deis efectius engatjats, lo combat s'acabèt per una victòria decisiva dei fòrças de Novgorod qu'arrestèt definitivament l'expansion de l'Òrdre Teutonic en direcicon dei territòris ortodòxs. Pasmens, lo succès foguèt egalament limitat per [[Republica de Novgorod|Novgorod]] car l'intervencion mongòla permetèt au [[Khanat de l'Òrdra d'Aur]] de renforçar son influéncia sus lei principats rus eissits de la fragmentacion de la {{Rus' de Kiev]]. == Contèxte e situacion generala == Sostengut per la [[papa|papautat]] e l'[[Sant Empèri Roman Germanic|emperaire germanic]], lei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] èran un òrdre militaroreligiós implantat dins lei [[Mar Baltica|regions balticas]]. Gràcias a l'organizacion regulara de [[crosada]]s e a una bòna organizacion [[administracion|administracion]], prenguèt pauc a cha pauc lo contraròtle de [[Prússia]] e d'una partida de la [[Letònia]] e de l'[[Estònia]] actualas. En [[1240]], decidèt d'esplechar l'afebliment dei principats rus per perseguir son expansion vèrs l'èst. D'efiech, lei principats rus eissits de la fragmentacion de la [[Rus' de Kiev]] èran dins una situacion malaisada. Après plusors desfachas, èran teoricament vassalas dei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]], mai lo contraròtle mongòl èra mau establit. De mai, plusors vilas avián patit deis invasions [[Suècia|suedesas]] de la premiera mitat dau [[sègle XIII]]. A la fin de [[1240]], lei Teutonics poguèron ocupar [[Pskov]], [[Izborsk]] e [[Koporie]]. Pasmens, aquò inquietèt leis abitants de [[Novgorod]] que demandèron l'ajuda dau prince [[Alexandr Nevskii]], exiliat quauqueis annadas aperavans per una assemblada populara que crenhava sa poissança. Cap militar competent, Nevskii reüniguèt una pichona armada compausada de fòrças russas e de cavaliers mongòls. Aquò li permetèt de tornar prendre [[Pskov]] e [[Koporie]] en [[1241]]. Pasmens, a la prima de [[1241]], lei Teutonics capitèron de batre un destacament rus a 18 km au sud de la [[fortalesa]] de [[Dorpat]]. En despiech de l'arribada de l'ivèrn, lei dos camps contunièron lei combats e lo prince-evesque de l'Òrdre, [[Hermann de Dorpat]], decidèt de passar lo [[lac de Peipus]], gelat, per atacar [[Pskov]]. == Debanament == Lo debanament precís de la batalha e la nature dei fòrças en preséncia son pas totalament coneguts. L'armada teutonica èra probablament compausada d'un milier de [[Infantariá|fantassins]] [[Estònia|estonians]] e d'una cavalariá pesuca de quauquei centenaus de chivaliers de l'Òrdre e de chivaliers [[crosada|crosats]]. Amb d'efectius totaus comprés entre {{formatnum:1800}} e {{formatnum:2600}} òmes<ref name="Nicolle 1996 p. 41">'''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996, p. 41.</ref>, èra en inferioritat numerica, mai aquò èra una situacion abituala per l'Òrdre. Per compensar lor manca de tropa, lei chivaliers utilizavan l'avantatge de la proteccion ofèrt per lor [[armadura]]. En fàcia, la coalicion russomongòla de Nevskii èra formada de {{formatnum:5000}} a {{formatnum:7000}} òmes<ref name="Nicolle 1996 p. 41">'''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996, p. 41.</ref>. La màger part èra constituïda de tropas d'infantariá originàrias de [[Novgorod]] e de tribús finoogricas. Lei tropas personalas de Nevskii e un destacament mongòl d'arquiers de cavalariá renforçavan aquelei tropas. En despiech de sa superioritat numerica, aquela armada èra relativament leugiera e Nevskii adoptèt donc una estrategia defensiva per gerir la cavalariá pesuca advèrsa. Per aquò, decidèt de defendre lei ribas dau lac amb son infantariá en vista de mantenir lei Teutonics sus lo lac ont èran pus vulnerables ais atacas mongòlas. La batalha comencèt donc amb una carga dei chivaliers teutonics e crosats. L'infantariá russa aguèt de dificultats per l'arrestar, mai amb l'ajuda dei Mongòls, poguèt recular sensa perdre son organizacion. L'assaut teutonic foguèt donc alentit e, après doas oras de combats, Alexandr ordonèt a sei resèrvas d'atacar<ref name="Hellie 2006 p. 284">'''[[anglés|(en)]]''' Richard Hellie, « Alexander Nevskii's April 5, 1242 Battle on the Ice », ''Russian History'', vol. 33, n° 2/4,‎ 2006, p. 284.</ref>. Menaçada d'enceuclament, l'armada teutonica deguèt menar una [[retirada (tactica)|retirada]] fòrça malaisada que s'acabèt en desbranda après l'arribada d'un renfòrç de [[cavalariá]] de [[Novgorod]]<ref name="Hellie 2006 p. 284">. Lei pèrdas dei dos camps son desconegudas, mai semblan relativament importantas au sen de l'armada teutonica. == Consequéncias == La batalha dau lac Peipus marquèt la fin dei projèctes de l'[[Cavaèrs Teutonics|Òrdre Teutonic]] de prendre lo contraròtle dei principats rus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Simon Christopher Riley-Smith, ''The Crusades: a History'', Yale University Press, 1987, p. 198.</ref>. Pasmens, constituïguèt un afebliment grèu de l'organizacion que decidèt puslèu d'orientar seis ambicions territòrialas vèrs d'autrei regions. Per [[Novgorod]], lo succès foguèt tanben mitigat. Lei territòris perduts en [[1240]]-[[1241]] foguèron renduts per lei Teutonics, mai la preséncia mongòla se renforcèt dins la region. Lo venceire vertadiera de la batalha foguèt donc probable lo [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] que capitèt d'establir son influéncia au sen dei principats eissits de la [[Rus' de Kiev]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alexandr Nevskii]]. * [[Crosada]]. * [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. * [[Òrdre Teutonic]]. * [[Republica de Novgorod]]. * [[Rus' de Kiev]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Richard Hellie, « Alexander Nevskii's April 5, 1242 Battle on the Ice », ''Russian History'', vol. 33, n° 2/4,‎ 2006, pp. 283-287. * '''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996. === Nòtas e referéncias === <references/> {{DEFAULTSORT:Peipus, Batalha dau lac}} 2ty25jh2m0ecr6njg58chfgzhjhtivp 2510471 2510470 2026-10-10T12:28:30Z Nicolas Eynaud 6858 /* Debanament */ 2510471 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Facial Chronicle - b.06, page 085 - Battle of the Ice.jpg|thumb|right|Representacion de la batalha dins una crònica dau sègle XVI.]] La '''batalha dau lac Peipus''' se debanèt lo 5 d'abriu de [[1242]]. Opausèt una armada dirigida per lei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] menats per lo prince-evesque [[Hermann de Dorpat]] ({{formatnum:1800}} òmes) a una coalicion russomongòla comandada per lo [[Republica de Novgorod|prince de Novgorod]] [[Alexandr Nevskii]] ({{formatnum:6000}} òmes). En despiech de l'amplor limitada deis efectius engatjats, lo combat s'acabèt per una victòria decisiva dei fòrças de Novgorod qu'arrestèt definitivament l'expansion de l'Òrdre Teutonic en direcicon dei territòris ortodòxs. Pasmens, lo succès foguèt egalament limitat per [[Republica de Novgorod|Novgorod]] car l'intervencion mongòla permetèt au [[Khanat de l'Òrdra d'Aur]] de renforçar son influéncia sus lei principats rus eissits de la fragmentacion de la {{Rus' de Kiev]]. == Contèxte e situacion generala == Sostengut per la [[papa|papautat]] e l'[[Sant Empèri Roman Germanic|emperaire germanic]], lei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] èran un òrdre militaroreligiós implantat dins lei [[Mar Baltica|regions balticas]]. Gràcias a l'organizacion regulara de [[crosada]]s e a una bòna organizacion [[administracion|administracion]], prenguèt pauc a cha pauc lo contraròtle de [[Prússia]] e d'una partida de la [[Letònia]] e de l'[[Estònia]] actualas. En [[1240]], decidèt d'esplechar l'afebliment dei principats rus per perseguir son expansion vèrs l'èst. D'efiech, lei principats rus eissits de la fragmentacion de la [[Rus' de Kiev]] èran dins una situacion malaisada. Après plusors desfachas, èran teoricament vassalas dei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]], mai lo contraròtle mongòl èra mau establit. De mai, plusors vilas avián patit deis invasions [[Suècia|suedesas]] de la premiera mitat dau [[sègle XIII]]. A la fin de [[1240]], lei Teutonics poguèron ocupar [[Pskov]], [[Izborsk]] e [[Koporie]]. Pasmens, aquò inquietèt leis abitants de [[Novgorod]] que demandèron l'ajuda dau prince [[Alexandr Nevskii]], exiliat quauqueis annadas aperavans per una assemblada populara que crenhava sa poissança. Cap militar competent, Nevskii reüniguèt una pichona armada compausada de fòrças russas e de cavaliers mongòls. Aquò li permetèt de tornar prendre [[Pskov]] e [[Koporie]] en [[1241]]. Pasmens, a la prima de [[1241]], lei Teutonics capitèron de batre un destacament rus a 18 km au sud de la [[fortalesa]] de [[Dorpat]]. En despiech de l'arribada de l'ivèrn, lei dos camps contunièron lei combats e lo prince-evesque de l'Òrdre, [[Hermann de Dorpat]], decidèt de passar lo [[lac de Peipus]], gelat, per atacar [[Pskov]]. == Debanament == Lo debanament precís de la batalha e la nature dei fòrças en preséncia son pas totalament coneguts. L'armada teutonica èra probablament compausada d'un milier de [[Infantariá|fantassins]] [[Estònia|estonians]] e d'una cavalariá pesuca de quauquei centenaus de chivaliers de l'Òrdre e de chivaliers [[crosada|crosats]]. Amb d'efectius totaus comprés entre {{formatnum:1800}} e {{formatnum:2600}} òmes<ref name="Nicolle 1996 p. 41">'''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996, p. 41.</ref>, èra en inferioritat numerica, mai aquò èra una situacion abituala per l'Òrdre. Per compensar lor manca de tropa, lei chivaliers utilizavan l'avantatge de la proteccion ofèrt per lor [[armadura]]. En fàcia, la coalicion russomongòla de Nevskii èra formada de {{formatnum:5000}} a {{formatnum:7000}} òmes<ref name="Nicolle 1996 p. 41">'''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996, p. 41.</ref>. La màger part èra constituïda de tropas d'infantariá originàrias de [[Novgorod]] e de tribús finoogricas. Lei tropas personalas de Nevskii e un destacament mongòl d'arquiers de cavalariá renforçavan aquelei tropas. En despiech de sa superioritat numerica, aquela armada èra relativament leugiera e Nevskii adoptèt donc una estrategia defensiva per gerir la cavalariá pesuca advèrsa. Per aquò, decidèt de defendre lei ribas dau lac amb son infantariá en vista de mantenir lei Teutonics sus lo lac ont èran pus vulnerables ais atacas mongòlas. La batalha comencèt donc amb una carga dei chivaliers teutonics e crosats. L'infantariá russa aguèt de dificultats per l'arrestar, mai amb l'ajuda dei Mongòls, poguèt recular sensa perdre son organizacion. L'assaut teutonic foguèt donc alentit e, après doas oras de combats, Alexandr ordonèt a sei resèrvas d'atacar<ref name="Hellie 2006 p. 284">'''[[anglés|(en)]]''' Richard Hellie, « Alexander Nevskii's April 5, 1242 Battle on the Ice », ''Russian History'', vol. 33, n° 2/4,‎ 2006, p. 284.</ref>. Menaçada d'enceuclament, l'armada teutonica deguèt menar una [[retirada (tactica)|retirada]] fòrça malaisada que s'acabèt en desbranda après l'arribada d'un renfòrç de [[cavalariá]] de [[Novgorod]]<ref name="Hellie 2006 p. 284">'''[[anglés|(en)]]''' Richard Hellie, « Alexander Nevskii's April 5, 1242 Battle on the Ice », ''Russian History'', vol. 33, n° 2/4,‎ 2006, p. 284.</ref>. Lei pèrdas dei dos camps son desconegudas, mai semblan relativament importantas au sen de l'armada teutonica. == Consequéncias == La batalha dau lac Peipus marquèt la fin dei projèctes de l'[[Cavaèrs Teutonics|Òrdre Teutonic]] de prendre lo contraròtle dei principats rus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Simon Christopher Riley-Smith, ''The Crusades: a History'', Yale University Press, 1987, p. 198.</ref>. Pasmens, constituïguèt un afebliment grèu de l'organizacion que decidèt puslèu d'orientar seis ambicions territòrialas vèrs d'autrei regions. Per [[Novgorod]], lo succès foguèt tanben mitigat. Lei territòris perduts en [[1240]]-[[1241]] foguèron renduts per lei Teutonics, mai la preséncia mongòla se renforcèt dins la region. Lo venceire vertadiera de la batalha foguèt donc probable lo [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] que capitèt d'establir son influéncia au sen dei principats eissits de la [[Rus' de Kiev]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alexandr Nevskii]]. * [[Crosada]]. * [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. * [[Òrdre Teutonic]]. * [[Republica de Novgorod]]. * [[Rus' de Kiev]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Richard Hellie, « Alexander Nevskii's April 5, 1242 Battle on the Ice », ''Russian History'', vol. 33, n° 2/4,‎ 2006, pp. 283-287. * '''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996. === Nòtas e referéncias === <references/> {{DEFAULTSORT:Peipus, Batalha dau lac}} c52m1kha0wv1bfcxjm2k740eog5ezs8 2510472 2510471 2026-10-10T12:29:01Z Nicolas Eynaud 6858 2510472 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Facial Chronicle - b.06, page 085 - Battle of the Ice.jpg|thumb|right|Representacion de la batalha dins una crònica dau sègle XVI.]] La '''batalha dau lac Peipus''' se debanèt lo 5 d'abriu de [[1242]]. Opausèt una armada dirigida per lei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] menats per lo prince-evesque [[Hermann de Dorpat]] ({{formatnum:1800}} òmes) a una coalicion russomongòla comandada per lo [[Republica de Novgorod|prince de Novgorod]] [[Alexandr Nevskii]] ({{formatnum:6000}} òmes). En despiech de l'amplor limitada deis efectius engatjats, lo combat s'acabèt per una victòria decisiva dei fòrças de Novgorod qu'arrestèt definitivament l'expansion de l'Òrdre Teutonic en direcicon dei territòris ortodòxs. Pasmens, lo succès foguèt egalament limitat per [[Republica de Novgorod|Novgorod]] car l'intervencion mongòla permetèt au [[Khanat de l'Òrdra d'Aur]] de renforçar son influéncia sus lei principats rus eissits de la fragmentacion de la [[Rus' de Kiev]]. == Contèxte e situacion generala == Sostengut per la [[papa|papautat]] e l'[[Sant Empèri Roman Germanic|emperaire germanic]], lei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] èran un òrdre militaroreligiós implantat dins lei [[Mar Baltica|regions balticas]]. Gràcias a l'organizacion regulara de [[crosada]]s e a una bòna organizacion [[administracion|administracion]], prenguèt pauc a cha pauc lo contraròtle de [[Prússia]] e d'una partida de la [[Letònia]] e de l'[[Estònia]] actualas. En [[1240]], decidèt d'esplechar l'afebliment dei principats rus per perseguir son expansion vèrs l'èst. D'efiech, lei principats rus eissits de la fragmentacion de la [[Rus' de Kiev]] èran dins una situacion malaisada. Après plusors desfachas, èran teoricament vassalas dei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]], mai lo contraròtle mongòl èra mau establit. De mai, plusors vilas avián patit deis invasions [[Suècia|suedesas]] de la premiera mitat dau [[sègle XIII]]. A la fin de [[1240]], lei Teutonics poguèron ocupar [[Pskov]], [[Izborsk]] e [[Koporie]]. Pasmens, aquò inquietèt leis abitants de [[Novgorod]] que demandèron l'ajuda dau prince [[Alexandr Nevskii]], exiliat quauqueis annadas aperavans per una assemblada populara que crenhava sa poissança. Cap militar competent, Nevskii reüniguèt una pichona armada compausada de fòrças russas e de cavaliers mongòls. Aquò li permetèt de tornar prendre [[Pskov]] e [[Koporie]] en [[1241]]. Pasmens, a la prima de [[1241]], lei Teutonics capitèron de batre un destacament rus a 18 km au sud de la [[fortalesa]] de [[Dorpat]]. En despiech de l'arribada de l'ivèrn, lei dos camps contunièron lei combats e lo prince-evesque de l'Òrdre, [[Hermann de Dorpat]], decidèt de passar lo [[lac de Peipus]], gelat, per atacar [[Pskov]]. == Debanament == Lo debanament precís de la batalha e la nature dei fòrças en preséncia son pas totalament coneguts. L'armada teutonica èra probablament compausada d'un milier de [[Infantariá|fantassins]] [[Estònia|estonians]] e d'una cavalariá pesuca de quauquei centenaus de chivaliers de l'Òrdre e de chivaliers [[crosada|crosats]]. Amb d'efectius totaus comprés entre {{formatnum:1800}} e {{formatnum:2600}} òmes<ref name="Nicolle 1996 p. 41">'''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996, p. 41.</ref>, èra en inferioritat numerica, mai aquò èra una situacion abituala per l'Òrdre. Per compensar lor manca de tropa, lei chivaliers utilizavan l'avantatge de la proteccion ofèrt per lor [[armadura]]. En fàcia, la coalicion russomongòla de Nevskii èra formada de {{formatnum:5000}} a {{formatnum:7000}} òmes<ref name="Nicolle 1996 p. 41">'''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996, p. 41.</ref>. La màger part èra constituïda de tropas d'infantariá originàrias de [[Novgorod]] e de tribús finoogricas. Lei tropas personalas de Nevskii e un destacament mongòl d'arquiers de cavalariá renforçavan aquelei tropas. En despiech de sa superioritat numerica, aquela armada èra relativament leugiera e Nevskii adoptèt donc una estrategia defensiva per gerir la cavalariá pesuca advèrsa. Per aquò, decidèt de defendre lei ribas dau lac amb son infantariá en vista de mantenir lei Teutonics sus lo lac ont èran pus vulnerables ais atacas mongòlas. La batalha comencèt donc amb una carga dei chivaliers teutonics e crosats. L'infantariá russa aguèt de dificultats per l'arrestar, mai amb l'ajuda dei Mongòls, poguèt recular sensa perdre son organizacion. L'assaut teutonic foguèt donc alentit e, après doas oras de combats, Alexandr ordonèt a sei resèrvas d'atacar<ref name="Hellie 2006 p. 284">'''[[anglés|(en)]]''' Richard Hellie, « Alexander Nevskii's April 5, 1242 Battle on the Ice », ''Russian History'', vol. 33, n° 2/4,‎ 2006, p. 284.</ref>. Menaçada d'enceuclament, l'armada teutonica deguèt menar una [[retirada (tactica)|retirada]] fòrça malaisada que s'acabèt en desbranda après l'arribada d'un renfòrç de [[cavalariá]] de [[Novgorod]]<ref name="Hellie 2006 p. 284">'''[[anglés|(en)]]''' Richard Hellie, « Alexander Nevskii's April 5, 1242 Battle on the Ice », ''Russian History'', vol. 33, n° 2/4,‎ 2006, p. 284.</ref>. Lei pèrdas dei dos camps son desconegudas, mai semblan relativament importantas au sen de l'armada teutonica. == Consequéncias == La batalha dau lac Peipus marquèt la fin dei projèctes de l'[[Cavaèrs Teutonics|Òrdre Teutonic]] de prendre lo contraròtle dei principats rus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Simon Christopher Riley-Smith, ''The Crusades: a History'', Yale University Press, 1987, p. 198.</ref>. Pasmens, constituïguèt un afebliment grèu de l'organizacion que decidèt puslèu d'orientar seis ambicions territòrialas vèrs d'autrei regions. Per [[Novgorod]], lo succès foguèt tanben mitigat. Lei territòris perduts en [[1240]]-[[1241]] foguèron renduts per lei Teutonics, mai la preséncia mongòla se renforcèt dins la region. Lo venceire vertadiera de la batalha foguèt donc probable lo [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] que capitèt d'establir son influéncia au sen dei principats eissits de la [[Rus' de Kiev]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alexandr Nevskii]]. * [[Crosada]]. * [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. * [[Òrdre Teutonic]]. * [[Republica de Novgorod]]. * [[Rus' de Kiev]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Richard Hellie, « Alexander Nevskii's April 5, 1242 Battle on the Ice », ''Russian History'', vol. 33, n° 2/4,‎ 2006, pp. 283-287. * '''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996. === Nòtas e referéncias === <references/> {{DEFAULTSORT:Peipus, Batalha dau lac}} 4f140qikpd25hn8b63lt7oo965imbum 2510490 2510472 2026-10-10T16:08:11Z Nicolas Eynaud 6858 /* Consequéncias */ 2510490 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Provençau}} [[Fichièr:Facial Chronicle - b.06, page 085 - Battle of the Ice.jpg|thumb|right|Representacion de la batalha dins una crònica dau sègle XVI.]] La '''batalha dau lac Peipus''' se debanèt lo 5 d'abriu de [[1242]]. Opausèt una armada dirigida per lei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] menats per lo prince-evesque [[Hermann de Dorpat]] ({{formatnum:1800}} òmes) a una coalicion russomongòla comandada per lo [[Republica de Novgorod|prince de Novgorod]] [[Alexandr Nevskii]] ({{formatnum:6000}} òmes). En despiech de l'amplor limitada deis efectius engatjats, lo combat s'acabèt per una victòria decisiva dei fòrças de Novgorod qu'arrestèt definitivament l'expansion de l'Òrdre Teutonic en direcicon dei territòris ortodòxs. Pasmens, lo succès foguèt egalament limitat per [[Republica de Novgorod|Novgorod]] car l'intervencion mongòla permetèt au [[Khanat de l'Òrdra d'Aur]] de renforçar son influéncia sus lei principats rus eissits de la fragmentacion de la [[Rus' de Kiev]]. == Contèxte e situacion generala == Sostengut per la [[papa|papautat]] e l'[[Sant Empèri Roman Germanic|emperaire germanic]], lei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] èran un òrdre militaroreligiós implantat dins lei [[Mar Baltica|regions balticas]]. Gràcias a l'organizacion regulara de [[crosada]]s e a una bòna organizacion [[administracion|administracion]], prenguèt pauc a cha pauc lo contraròtle de [[Prússia]] e d'una partida de la [[Letònia]] e de l'[[Estònia]] actualas. En [[1240]], decidèt d'esplechar l'afebliment dei principats rus per perseguir son expansion vèrs l'èst. D'efiech, lei principats rus eissits de la fragmentacion de la [[Rus' de Kiev]] èran dins una situacion malaisada. Après plusors desfachas, èran teoricament vassalas dei [[Empèri Mongòl|Mongòls]] dau [[Khanat de l'Òrda d'Aur]], mai lo contraròtle mongòl èra mau establit. De mai, plusors vilas avián patit deis invasions [[Suècia|suedesas]] de la premiera mitat dau [[sègle XIII]]. A la fin de [[1240]], lei Teutonics poguèron ocupar [[Pskov]], [[Izborsk]] e [[Koporie]]. Pasmens, aquò inquietèt leis abitants de [[Novgorod]] que demandèron l'ajuda dau prince [[Alexandr Nevskii]], exiliat quauqueis annadas aperavans per una assemblada populara que crenhava sa poissança. Cap militar competent, Nevskii reüniguèt una pichona armada compausada de fòrças russas e de cavaliers mongòls. Aquò li permetèt de tornar prendre [[Pskov]] e [[Koporie]] en [[1241]]. Pasmens, a la prima de [[1241]], lei Teutonics capitèron de batre un destacament rus a 18 km au sud de la [[fortalesa]] de [[Dorpat]]. En despiech de l'arribada de l'ivèrn, lei dos camps contunièron lei combats e lo prince-evesque de l'Òrdre, [[Hermann de Dorpat]], decidèt de passar lo [[lac de Peipus]], gelat, per atacar [[Pskov]]. == Debanament == Lo debanament precís de la batalha e la nature dei fòrças en preséncia son pas totalament coneguts. L'armada teutonica èra probablament compausada d'un milier de [[Infantariá|fantassins]] [[Estònia|estonians]] e d'una cavalariá pesuca de quauquei centenaus de chivaliers de l'Òrdre e de chivaliers [[crosada|crosats]]. Amb d'efectius totaus comprés entre {{formatnum:1800}} e {{formatnum:2600}} òmes<ref name="Nicolle 1996 p. 41">'''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996, p. 41.</ref>, èra en inferioritat numerica, mai aquò èra una situacion abituala per l'Òrdre. Per compensar lor manca de tropa, lei chivaliers utilizavan l'avantatge de la proteccion ofèrt per lor [[armadura]]. En fàcia, la coalicion russomongòla de Nevskii èra formada de {{formatnum:5000}} a {{formatnum:7000}} òmes<ref name="Nicolle 1996 p. 41">'''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996, p. 41.</ref>. La màger part èra constituïda de tropas d'infantariá originàrias de [[Novgorod]] e de tribús finoogricas. Lei tropas personalas de Nevskii e un destacament mongòl d'arquiers de cavalariá renforçavan aquelei tropas. En despiech de sa superioritat numerica, aquela armada èra relativament leugiera e Nevskii adoptèt donc una estrategia defensiva per gerir la cavalariá pesuca advèrsa. Per aquò, decidèt de defendre lei ribas dau lac amb son infantariá en vista de mantenir lei Teutonics sus lo lac ont èran pus vulnerables ais atacas mongòlas. La batalha comencèt donc amb una carga dei chivaliers teutonics e crosats. L'infantariá russa aguèt de dificultats per l'arrestar, mai amb l'ajuda dei Mongòls, poguèt recular sensa perdre son organizacion. L'assaut teutonic foguèt donc alentit e, après doas oras de combats, Alexandr ordonèt a sei resèrvas d'atacar<ref name="Hellie 2006 p. 284">'''[[anglés|(en)]]''' Richard Hellie, « Alexander Nevskii's April 5, 1242 Battle on the Ice », ''Russian History'', vol. 33, n° 2/4,‎ 2006, p. 284.</ref>. Menaçada d'enceuclament, l'armada teutonica deguèt menar una [[retirada (tactica)|retirada]] fòrça malaisada que s'acabèt en desbranda après l'arribada d'un renfòrç de [[cavalariá]] de [[Novgorod]]<ref name="Hellie 2006 p. 284">'''[[anglés|(en)]]''' Richard Hellie, « Alexander Nevskii's April 5, 1242 Battle on the Ice », ''Russian History'', vol. 33, n° 2/4,‎ 2006, p. 284.</ref>. Lei pèrdas dei dos camps son desconegudas, mai semblan relativament importantas au sen de l'armada teutonica. == Consequéncias == La batalha dau lac Peipus marquèt la fin dei projèctes de l'[[Cavaèrs Teutonics|Òrdre Teutonic]] de prendre lo contraròtle dei principats rus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Jonathan Simon Christopher Riley-Smith, ''The Crusades: a History'', Yale University Press, 1987, p. 198.</ref>. Pasmens, constituïguèt un afebliment grèu de l'organizacion que decidèt puslèu d'orientar seis ambicions territòrialas vèrs d'autrei regions. Per [[Novgorod]], lo succès foguèt tanben mitigat. Lei territòris perduts en [[1240]]-[[1241]] foguèron renduts per lei Teutonics, mai la preséncia mongòla se renforcèt dins la region. Lo venceire vertadiera de la batalha foguèt donc probable lo [[Khanat de l'Òrda d'Aur]] que capitèt d'establir son influéncia au sen dei principats eissits de la [[Rus' de Kiev]]. A tèrme lòng, [[Alexandr Nevskii]] venguèt una figura majora de l'[[istòria de Russia]]. Canonizat en [[1547]], es considerat coma un eròi nacionau e son imatge foguèt regularament utilizat per leis autoritats [[Russia|russas]] ò [[URSS|sovieticas]]. Lo cas pus conegut es aqueu dau film ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' realizat en [[1938]] per lo cineasta [[Sergei Eisenstein]]. == Annèxas == === Liames intèrnes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Alexandr Nevskii]]. * [[Crosada]]. * [[Khanat de l'Òrda d'Aur]]. * [[Òrdre Teutonic]]. * [[Republica de Novgorod]]. * [[Rus' de Kiev]]. </div> === Bibliografia === * '''[[anglés|(en)]]''' Richard Hellie, « Alexander Nevskii's April 5, 1242 Battle on the Ice », ''Russian History'', vol. 33, n° 2/4,‎ 2006, pp. 283-287. * '''[[anglés|(en)]]''' David Nicolle, ''Lake Peipus 1242: Battle of the Ice'', Osprey Publishing, 1996. === Nòtas e referéncias === <references/> {{DEFAULTSORT:Peipus, Batalha dau lac}} 02sb78ubnjrrj5s1kh1uye9fuegwdr6 0 201632 2510524 2026-10-11T07:41:36Z Alaric 506 44932 Alaric 506 a desplaçat la pagina [[Tardas]] cap a [[Tarda]] : Títol mal escrit : segon Ives Lavalada, pas d's finala 2510524 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Tarda]] 48bxtd3ym9f8ktfyiill034hwyi2pj0 0 201633 2510532 2026-10-11T10:11:03Z Toku 7678 Redireccion cap a [[Marina militara]] 2510532 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Marina militara]] fbv9sxouqetenfr50taivnqn1ac8z6y