31 de decembre

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="oc">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipèdia</sitename>
    <dbname>ocwiki</dbname>
    <base>https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Mèdia</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Especial</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Discutir</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utilizaire</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Discussion Utilizaire</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Discussion Wikipèdia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fichièr</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Discussion Fichièr</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Discussion MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Modèl</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Discussion Modèl</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Ajuda</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Discussion Ajuda</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Discussion Categoria</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Discussion Portal</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Projècte</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Discussion Projècte</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Mòdul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Mòdul Discussió</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>31 de decembre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540</id>
    <revision>
      <id>2510596</id>
      <parentid>2135551</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2538" sha1="7aor1ke0a5ggajmg8j4sgpogjqhzcxc" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{{decembre}}

== Eveniments ==

== Naissenças ==
* [[1514]] - [[Andreas Vesalius]], anatomista bèlga (m. [[1564]])
* [[1838]] - [[Émile François Loubet]], president e primièr ministre de França (m. [[1929]])
* [[1869]] - [[Henri Matisse]], pintor francés (m. [[1954]])
* [[1880]] - [[George Marshall]], Secretari d'Estat dels Estats Units, Prèmi Nobel de la Patz (m. [[1959]])
* [[1905]] - [[Guy Mollet]], primièr ministre de la França (m. [[1975]])
* [[1928]] - [[Veijo Meri]], escrivan finés
* [[1937]] - [[Avram Hershko]], bioquimista israelian, [[Prèmi Nobel de Quimia]]
* 1937 - [[Anthony Hopkins]], actor galés
* [[1942]] - [[Andy Summers]], guitarrista britanic ([[The Police]])
* [[1943]] - [[John Denver]], cantaire, compositor e umanista american (m. [[1997]])
* [[1944]] - [[Marcèu Rufo]], pedopsiquiatre e professor provençal
* [[1947]] - [[Rita Lee]], cantaira brasilièra
* [[1948]] - [[Donna Summer]], cantaira britanica (m. [[2012]])
* [[1953]] - [[Lucyin Mahin]], escrivan e erudit walon
* [[1954]] - [[Alex Salmond]],  economista, istorian e politician escocés
* [[1959]] - [[Baron Waqa]], president de Nauru
* [[1965]] - [[Gong Li]], actritz chinesa
* [[1977]] - [[PSY]], cantaire e compositor sud-corean

== Decèsses ==
* [[335]] - [[Silvèstre Ièr]], papa
* [[1863]] - [[Joan Jaume Leon d'Astròs]], mètge, e escrivan provençal d'expression occitana (n. [[1780]])
* [[1876]] - [[Catherine Labouré]], santa catolica (n. [[1806]])
* [[1877]] - [[Gustave Courbet]], pintre francés (n. [[1819]])
* [[1882]] - [[Léon Gambetta]], primièr ministre de la França (n. [[1838]])
* [[1935]] - [[Torahiko Terada]], escrivan e fisician japonés (n. [[1878]])
* [[1936]] - [[Miguel de Unamuno]], filosòf espanhòl (n. [[1864]])
* [[1950]] - [[Abat Bergèir]], politician, eclesiastic e poèta occitan (n. [[1881]])
* [[1964]] - [[Ólafur Thors]], primièr ministre d'Islàndia (n. [[1892]])
* [[1977]] - Emir [[Sabah III Al-Salim Al-Sabah]] de [[Kowait]] (n. [[1913]])
* [[1993]] - [[Zviad Gamsakhurdia]], president de Georgia (n. [[1939]])
* [[2004]] - [[Gerard Debreu]], economista francés, Prèmi Nobel (n. [[1921]])
* [[2013]] - [[James Avery]], actor american (n. [[1945]])

----
Vejatz tanben:
* [[30 de decembre]] | [[1 de genièr]]
* [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]]
* [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an).

[[Categoria:Jorns]]</text>
      <sha1>7aor1ke0a5ggajmg8j4sgpogjqhzcxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10 d'octobre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>669</id>
    <revision>
      <id>2510595</id>
      <parentid>2510444</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2757" sha1="rudgilwezmbsugp7hyof1jmsll8rfwy" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{{octobre}}
Lo [[10 d'octobre]] es lo 283{{e}} [[jorn]] de l'[[annada]] (284{{e}} en cas d'[[annada bissextila]]) del [[calendièr gregorian]].

== Eveniments ==
* [[1912]] - implantacion de la [[republica]] en [[China]].
* [[1987]] - implantacion de la republica a las [[Fiji|illas Fiji]].
* [[2010]] - [[Curaçao]] e [[Sint Maarten]] venon dos estats dins l'encastre del Reialme dels [[Païses Basses]].

== Naissenças ==
* [[1813]] - [[Giuseppe Verdi]], compositor classic italian (m. [[1901]])
* [[1819]] - [[Gustave Courbet]], pintre francés (m. [[1877]])
* [[1825]] - [[Paul Kruger]], president de [[Transvaal]] (m. [[1904]])
* [[1861]] - [[Fridtjof Nansen]], explorator norvegian, Prèmi Nobel (m. [[1930]])
* 1861 - [[Claudio Williman]], president d'Uruguai (m. [[1934]])
* [[1870]] - [[Ivan Alekseievich Bunin]], escrivan rus, Prèmi Nobel (m. [[1953]])
* [[1913]] - [[Claude Simon]], escrivan francés, Prèmi Nobel (m. [[2005]])
* [[1917]] - [[Thelonious Monk]], musician american de jazz (m. [[1982]])
* [[1918]] - [[Konstantinos Mitsotakis]], primièr ministre de Grècia (m. [[2017]])
* [[1930]] - [[Harold Pinter]], dramaturg anglés, Prèmi Nobel (m. [[2008]])
* [[1930]] - [[Yves Chauvin]], quimista francés, Prèmi Nobel
* [[1936]] - [[Gerhard Ertl]], quimista alemand, Prèmi Nobel
* [[1942]] - [[Radu Vasile]], primièr ministre de Romania
* [[1946]] - [[Naoto Kan]], primièr ministre de Japon
* [[1954]] - [[David Lee Roth]], cantaire american de rock, èx-membre del grop [[Van Halen]]
* [[1958]] - [[Tanya Tucker]], cantaire de country Americana
* [[1967]] - [[Gavin Newsom]], gobernor de [[Califòrnia]]
* [[1984]] - [[Pàvel Dórov]], informatician e entrepreneire rus

== Decèsses ==
* [[1659]] - [[Abel Tasman]], explorator neerlandés (n. [[1603]])
* [[1837]] - [[Charles Fourier]], filosòf francés (n. [[1772]])
* [[1856]] - [[Vicente López y Planes]], president argentin (n. [[1785]])
* [[1913]] - [[Katsura Taro]], primièr ministre de Japon (n. [[1848]])
* [[1914]] - Rei [[Carol Ier de Romania]] (n. [[1839]])
* [[1970]] - [[Édouard Daladier]], primièr ministre de la França (n. [[1884]])
* [[1985]] - [[Orson Welles]], actor e director de [[cinèma]] american (n. [[1915]])
* [[2000]] - [[Sirimavo Bandaranaike]], primièra ministra de Sri Lanka (n. [[1915]])
* [[2004]] - [[Christopher Reeve]], actor american (n. [[1952]])
* [[2005]] - [[Milton Obote]], president d'Oganda (n. [[1925]])

----
Vejatz tanben:
* [[9 d'octobre]] | [[11 d'octobre]]
* [[genièr]] | [[febrièr]] | [[març]] | [[abril]] | [[mai]] | [[junh]] | [[julhet]] | [[agost]] | [[setembre]] | [[octobre]] | [[novembre]] | [[decembre]]
* [[Calendièr d'eveniments]] (los 366 jorns de l'an).

[[Categoria:Jorns]]</text>
      <sha1>rudgilwezmbsugp7hyof1jmsll8rfwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Enric de Tolosa-Lautrèc</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22347</id>
    <revision>
      <id>2510620</id>
      <parentid>2424478</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3436" sha1="k7mrl2r9fg0zuxb9qzeetlje7pi0435" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{omon|Tolosa (omonimia)}}

{{Infobox Artista
 | nom                 = Henri&lt;br /&gt;de Toulouse-Lautrec
 | autres noms         = 
 | imatge               = Henri de Toulouse-Lautrec.png
 | legenda             = Enric de Tolosa-Lautrèc &lt;br&gt;fotografiat per [[Paul Sescau]] vèrs 1894.
 | nom_de_naissença    = Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Montfa&lt;ref name=Acte_naissance&gt;{{ligam web|autor institutionnel=Archives départementales du Tarn|títol=Acte de naissance nº 337/1864, Albi, de Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Montfa, page 39 |url=https://recherche-archives.tarn.fr/viewer/series/E_serie/4E/EC000027/4E00402603 |website=recherche-archives.tarn.fr |éditeur=Tarn archives départementales |consulté le=18 novembre 2025|page=39}}&lt;/ref&gt;
 | data_de_naissença   = 24 novembre 1864
 | luòc_de_naissença   = [[Albi]] ([[Tarn (département)|Tarn]], [[Second Empire|France]])
 | data_de_decès       = 9 septembre 1901
 | luòc_de_decès       = Au [[château Malromé]] à [[Saint-André-du-Bois]] ([[Gironde (département)|Gironde]], [[Troisième République (France)|France]])
 | nacionalitat         = [[Français]]
 | autres activités    = 
 | formation           = 
 | mestres             = [[Léon Bonnat]], [[Fernand Cormon]]
 | élèves              = 
 | movement           = [[Postimpressionnisme]], [[Art nouveau]]
 | récompenses         = 
 | òbras principalas  = &lt;div&gt;
* ''[[Moulin-Rouge - La Goulue]]'' (1891)
&lt;/div&gt;
 | paire                = Alphonse de Toulouse-Lautrec Montfa
 | maire                = Adèle Tapié de Celeryan
 | activitats           = [[Artiste peintre|Peintre]], [[dessinateur]], [[Lithographie|lithographe]], [[illustrateur]]
 | mécènes             = 
 | influencé par       = 
 | influence de        = 
 | compléments         = 
 | signature           = Toulouse-Lautrec monogram.svg
}}

'''Enric de Tolosa-Lautrèc''' o correntament '''Tolosa-Lautrèc''' (nom d'origina: ''Enric Maria Ramon de Tolosa-Lautrèc-Montfan'') (en francés: ''Henri de Toulouse-Lautrec, Toulouse-Lautrec, Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec Monfa''), nascut en [[1864]], mòrt en [[1901]], foguèt un pintor e [[dessenh]]aire [[Occitània|occitan]] (e [[França|francés]]).
{{clr}}
== Galariá ==
&lt;gallery&gt;
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 002.jpg|Aristide Bruant
Image:Lautrec the photographer sescau (poster) 1894.jpg|Sescau
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 005.jpg|Le Moulin Rouge
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 049.jpg|La Goulue
Image:Lautrec la troupe de mlle eglantine (poster) 1895-6.jpg|La troupe de mlle eglantine 
(Albi) Le Divan japonais 1893 lithographie - Toulouse-Lautrec MTH.A3.jpg|Divan Japonais
Image:Toulouse Lautrec Femme nue etendue sur un divan.jpg|Femme nue etendue sur un divan
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 061.jpg|Pastel
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 032.jpg|Jane Avril
Image:Toulouse-Lautrec Justine Dieuhl 1891.jpg|Justine Dieuhl 
Image:LautrecValadon.jpg|Suzane Valadon
Image:Toulouse Lautrec - Loie Fuller 01.jpg| Loie Fuller 
&lt;/gallery&gt;

[[Categoria:Pintre francés|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Naissença en 1864|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Decès en 1901|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Afichista|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Retraitista|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Pintre de nud|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Naissença a Albi|Toulouse-Lautrec, Henri de]]</text>
      <sha1>k7mrl2r9fg0zuxb9qzeetlje7pi0435</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510621</id>
      <parentid>2510620</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3421" sha1="kdibifna1977m79m8bf3zq7pl566zh8" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{omon|Tolosa (omonimia)}}

{{Infobox Artista
 | nom                 = Henri&lt;br /&gt;de Toulouse-Lautrec
 | autres noms         = 
 | imatge               = Henri de Toulouse-Lautrec.png
 | legenda             = Enric de Tolosa-Lautrèc &lt;br&gt;fotografiat per [[Paul Sescau]] vèrs 1894.
 | nom_de_naissença    = Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Montfa&lt;ref name=Acte_naissance&gt;{{ligam web|autor institutionnel=Archives départementales du Tarn|títol=Acte de naissance nº 337/1864, Albi, de Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Montfa, page 39 |url=https://recherche-archives.tarn.fr/viewer/series/E_serie/4E/EC000027/4E00402603 |website=recherche-archives.tarn.fr |éditeur=Tarn archives départementales |consulté le=18 novembre 2025|page=39}}&lt;/ref&gt;
 | data_de_naissença   = 24 novembre 1864
 | luòc_de_naissença   = [[Albi]] ([[Tarn (département)|Tarn]], [[Second Empire|France]])
 | data_de_decès       = 9 septembre 1901
 | luòc_de_decès       = Au [[castèl Malrome]] a [[Saint-André-du-Bois]] ([[Gironda (départament)|Gironda]], [[Troisième République (France)|France]])
 | nacionalitat         = francés
 | autres activités    = 
 | formation           = 
 | mestres             = [[Léon Bonnat]], [[Fernand Cormon]]
 | élèves              = 
 | movement           = [[Postimpressionnisme]], [[Art nouveau]]
 | récompenses         = 
 | òbras principalas  = &lt;div&gt;
* ''[[Moulin-Rouge - La Goulue]]'' (1891)
&lt;/div&gt;
 | paire                = Alphonse de Toulouse-Lautrec Montfa
 | maire                = Adèle Tapié de Celeryan
 | activitats           = [[Artista pintre|Pintre]], [[dessinator]], [[Lithographie|litograf]], [[illustrator]]
 | mécènes             = 
 | influencé par       = 
 | influence de        = 
 | compléments         = 
 | signature           = Toulouse-Lautrec monogram.svg
}}

'''Enric de Tolosa-Lautrèc''' o correntament '''Tolosa-Lautrèc''' (nom d'origina: ''Enric Maria Ramon de Tolosa-Lautrèc-Montfan'') (en francés: ''Henri de Toulouse-Lautrec, Toulouse-Lautrec, Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec Monfa''), nascut en [[1864]], mòrt en [[1901]], foguèt un pintor e [[dessenh]]aire [[Occitània|occitan]] (e [[França|francés]]).
{{clr}}
== Galariá ==
&lt;gallery&gt;
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 002.jpg|Aristide Bruant
Image:Lautrec the photographer sescau (poster) 1894.jpg|Sescau
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 005.jpg|Le Moulin Rouge
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 049.jpg|La Goulue
Image:Lautrec la troupe de mlle eglantine (poster) 1895-6.jpg|La troupe de mlle eglantine 
(Albi) Le Divan japonais 1893 lithographie - Toulouse-Lautrec MTH.A3.jpg|Divan Japonais
Image:Toulouse Lautrec Femme nue etendue sur un divan.jpg|Femme nue etendue sur un divan
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 061.jpg|Pastel
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 032.jpg|Jane Avril
Image:Toulouse-Lautrec Justine Dieuhl 1891.jpg|Justine Dieuhl 
Image:LautrecValadon.jpg|Suzane Valadon
Image:Toulouse Lautrec - Loie Fuller 01.jpg| Loie Fuller 
&lt;/gallery&gt;

[[Categoria:Pintre francés|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Naissença en 1864|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Decès en 1901|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Afichista|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Retraitista|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Pintre de nud|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Naissença a Albi|Toulouse-Lautrec, Henri de]]</text>
      <sha1>kdibifna1977m79m8bf3zq7pl566zh8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510622</id>
      <parentid>2510621</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3423" sha1="4i967t0tb2tol099sunzymmi5hpoam6" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{omon|Tolosa (omonimia)}}

{{Infobox Artista
 | nom                 = Henri&lt;br /&gt;de Toulouse-Lautrec
 | autres noms         = 
 | imatge               = Henri de Toulouse-Lautrec.png
 | legenda             = Enric de Tolosa-Lautrèc &lt;br&gt;fotografiat per [[Paul Sescau]] vèrs 1894.
 | nom_de_naissença    = Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Montfa&lt;ref name=Acte_naissance&gt;{{ligam web|autor institutionnel=Archives départementales du Tarn|títol=Acte de naissance nº 337/1864, Albi, de Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Montfa, page 39 |url=https://recherche-archives.tarn.fr/viewer/series/E_serie/4E/EC000027/4E00402603 |website=recherche-archives.tarn.fr |éditeur=Tarn archives départementales |consulté le=18 novembre 2025|page=39}}&lt;/ref&gt;
 | data_de_naissença   = 24 novembre 1864
 | luòc_de_naissença   = [[Albi]] ([[Tarn (departament)|Tarn]], [[Segond Empèri|França]])
 | data_de_decès       = 9 de setembre de 1901
 | luòc_de_decès       = Al [[castèl Malrome]] a [[Saint-André-du-Bois]] ([[Gironda (departament)|Gironda]], [[Troisième République (France)|France]])
 | nacionalitat         = francés
 | autres activités    = 
 | formation           = 
 | mestres             = [[Léon Bonnat]], [[Fernand Cormon]]
 | élèves              = 
 | movement           = [[Postimpressionnisme]], [[Art novèl]]
 | récompenses         = 
 | òbras principalas  = &lt;div&gt;
* ''[[Moulin-Rouge - La Goulue]]'' (1891)
&lt;/div&gt;
 | paire                = Alphonse de Toulouse-Lautrec Montfa
 | maire                = Adèle Tapié de Celeryan
 | activitats           = [[Artista pintre|Pintre]], [[dessinator]], [[Litografia|litograf]], [[illustrator]]
 | mécènes             = 
 | influencé par       = 
 | influence de        = 
 | compléments         = 
 | signature           = Toulouse-Lautrec monogram.svg
}}

'''Enric de Tolosa-Lautrèc''' o correntament '''Tolosa-Lautrèc''' (nom d'origina: ''Enric Maria Ramon de Tolosa-Lautrèc-Montfan'') (en francés: ''Henri de Toulouse-Lautrec, Toulouse-Lautrec, Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec Monfa''), nascut en [[1864]], mòrt en [[1901]], foguèt un pintor e [[dessenh]]aire [[Occitània|occitan]] (e [[França|francés]]).
{{clr}}
== Galariá ==
&lt;gallery&gt;
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 002.jpg|Aristide Bruant
Image:Lautrec the photographer sescau (poster) 1894.jpg|Sescau
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 005.jpg|Le Moulin Rouge
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 049.jpg|La Goulue
Image:Lautrec la troupe de mlle eglantine (poster) 1895-6.jpg|La troupe de mlle eglantine 
(Albi) Le Divan japonais 1893 lithographie - Toulouse-Lautrec MTH.A3.jpg|Divan Japonais
Image:Toulouse Lautrec Femme nue etendue sur un divan.jpg|Femme nue etendue sur un divan
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 061.jpg|Pastel
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 032.jpg|Jane Avril
Image:Toulouse-Lautrec Justine Dieuhl 1891.jpg|Justine Dieuhl 
Image:LautrecValadon.jpg|Suzane Valadon
Image:Toulouse Lautrec - Loie Fuller 01.jpg| Loie Fuller 
&lt;/gallery&gt;

[[Categoria:Pintre francés|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Naissença en 1864|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Decès en 1901|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Afichista|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Retraitista|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Pintre de nud|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Naissença a Albi|Toulouse-Lautrec, Henri de]]</text>
      <sha1>4i967t0tb2tol099sunzymmi5hpoam6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510623</id>
      <parentid>2510622</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3423" sha1="bnc2fglduh5tlmwx1b46adnr1opd8gz" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{omon|Tolosa (omonimia)}}

{{Infobox Artista
 | nom                 = Henri&lt;br /&gt;de Toulouse-Lautrec
 | autres noms         = 
 | imatge               = Henri de Toulouse-Lautrec.png
 | legenda             = Enric de Tolosa-Lautrèc &lt;br&gt;fotografiat per [[Paul Sescau]] vèrs 1894.
 | nom_de_naissença    = Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Montfa&lt;ref name=Acte_naissance&gt;{{ligam web|autor institutionnel=Archives départementales du Tarn|títol=Acte de naissance nº 337/1864, Albi, de Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Montfa, page 39 |url=https://recherche-archives.tarn.fr/viewer/series/E_serie/4E/EC000027/4E00402603 |website=recherche-archives.tarn.fr |éditeur=Tarn archives départementales |consulté le=18 novembre 2025|page=39}}&lt;/ref&gt;
 | data_de_naissença   = 24 novembre 1864
 | luòc_de_naissença   = [[Albi]] ([[Tarn (departament)|Tarn]], [[Segond Empèri|França]])
 | data_de_decès       = 9 de setembre de 1901
 | luòc_de_decès       = Al [[castèl Malrome]] a [[Sent Andriu deu Bòi]] ([[Gironda (departament)|Gironda]], [[Troisième République (France)|France]])
 | nacionalitat         = francés
 | autres activités    = 
 | formation           = 
 | mestres             = [[Léon Bonnat]], [[Fernand Cormon]]
 | élèves              = 
 | movement           = [[Postimpressionnisme]], [[Art novèl]]
 | récompenses         = 
 | òbras principalas  = &lt;div&gt;
* ''[[Moulin-Rouge - La Goulue]]'' (1891)
&lt;/div&gt;
 | paire                = Alphonse de Toulouse-Lautrec Montfa
 | maire                = Adèle Tapié de Celeryan
 | activitats           = [[Artista pintre|Pintre]], [[dessinator]], [[Litografia|litograf]], [[illustrator]]
 | mécènes             = 
 | influencé par       = 
 | influence de        = 
 | compléments         = 
 | signature           = Toulouse-Lautrec monogram.svg
}}

'''Enric de Tolosa-Lautrèc''' o correntament '''Tolosa-Lautrèc''' (nom d'origina: ''Enric Maria Ramon de Tolosa-Lautrèc-Montfan'') (en francés: ''Henri de Toulouse-Lautrec, Toulouse-Lautrec, Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec Monfa''), nascut en [[1864]], mòrt en [[1901]], foguèt un pintor e [[dessenh]]aire [[Occitània|occitan]] (e [[França|francés]]).
{{clr}}
== Galariá ==
&lt;gallery&gt;
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 002.jpg|Aristide Bruant
Image:Lautrec the photographer sescau (poster) 1894.jpg|Sescau
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 005.jpg|Le Moulin Rouge
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 049.jpg|La Goulue
Image:Lautrec la troupe de mlle eglantine (poster) 1895-6.jpg|La troupe de mlle eglantine 
(Albi) Le Divan japonais 1893 lithographie - Toulouse-Lautrec MTH.A3.jpg|Divan Japonais
Image:Toulouse Lautrec Femme nue etendue sur un divan.jpg|Femme nue etendue sur un divan
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 061.jpg|Pastel
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 032.jpg|Jane Avril
Image:Toulouse-Lautrec Justine Dieuhl 1891.jpg|Justine Dieuhl 
Image:LautrecValadon.jpg|Suzane Valadon
Image:Toulouse Lautrec - Loie Fuller 01.jpg| Loie Fuller 
&lt;/gallery&gt;

[[Categoria:Pintre francés|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Naissença en 1864|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Decès en 1901|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Afichista|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Retraitista|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Pintre de nud|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Naissença a Albi|Toulouse-Lautrec, Henri de]]</text>
      <sha1>bnc2fglduh5tlmwx1b46adnr1opd8gz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510624</id>
      <parentid>2510623</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3408" sha1="6y0348dn6i6ttg3w1jfc58iubw6xcuv" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{omon|Tolosa (omonimia)}}

{{Infobox Artista
 | nom                 = Henri&lt;br /&gt;de Toulouse-Lautrec
 | autres noms         = 
 | imatge               = Henri de Toulouse-Lautrec.png
 | legenda             = Enric de Tolosa-Lautrèc &lt;br&gt;fotografiat per [[Paul Sescau]] vèrs 1894.
 | nom_de_naissença    = Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Montfa&lt;ref name=Acte_naissance&gt;{{ligam web|autor institutionnel=Archives départementales du Tarn|títol=Acte de naissance nº 337/1864, Albi, de Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Montfa, page 39 |url=https://recherche-archives.tarn.fr/viewer/series/E_serie/4E/EC000027/4E00402603 |website=recherche-archives.tarn.fr |éditeur=Tarn archives départementales |consulté le=18 novembre 2025|page=39}}&lt;/ref&gt;
 | data_de_naissença   = 24 novembre 1864
 | luòc_de_naissença   = [[Albi]] ([[Tarn (departament)|Tarn]], [[Segond Empèri|França]])
 | data_de_decès       = 9 de setembre de 1901
 | luòc_de_decès       = Al [[castèl Malrome]] a [[Sent Andriu deu Bòi]] ([[Gironda (departament)|Gironda]], [[Troisième République (France)|France]])
 | nacionalitat         = francés
 | autres activités    = 
 | formation           = 
 | mestres             = [[Léon Bonnat]], [[Fernand Cormon]]
 | élèves              = 
 | movement           = [[Postimpressionnisme]], [[Art novèl]]
 | récompenses         = 
 | òbras principalas  = &lt;div&gt;
* ''[[Moulin-Rouge - La Goulue]]'' (1891)
&lt;/div&gt;
 | paire                = Alphonse de Toulouse-Lautrec Montfa
 | maire                = Adèle Tapié de Celeryan
 | activitats           = [[pintre]], [[dessinator]], [[Litografia|litograf]], [[illustrator]]
 | mécènes             = 
 | influencé par       = 
 | influence de        = 
 | compléments         = 
 | signature           = Toulouse-Lautrec monogram.svg
}}

'''Enric de Tolosa-Lautrèc''' o correntament '''Tolosa-Lautrèc''' (nom d'origina: ''Enric Maria Ramon de Tolosa-Lautrèc-Montfan'') (en francés: ''Henri de Toulouse-Lautrec, Toulouse-Lautrec, Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec Monfa''), nascut en [[1864]], mòrt en [[1901]], foguèt un pintor e [[dessenh]]aire [[Occitània|occitan]] (e [[França|francés]]).
{{clr}}
== Galariá ==
&lt;gallery&gt;
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 002.jpg|Aristide Bruant
Image:Lautrec the photographer sescau (poster) 1894.jpg|Sescau
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 005.jpg|Le Moulin Rouge
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 049.jpg|La Goulue
Image:Lautrec la troupe de mlle eglantine (poster) 1895-6.jpg|La troupe de mlle eglantine 
(Albi) Le Divan japonais 1893 lithographie - Toulouse-Lautrec MTH.A3.jpg|Divan Japonais
Image:Toulouse Lautrec Femme nue etendue sur un divan.jpg|Femme nue etendue sur un divan
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 061.jpg|Pastel
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 032.jpg|Jane Avril
Image:Toulouse-Lautrec Justine Dieuhl 1891.jpg|Justine Dieuhl 
Image:LautrecValadon.jpg|Suzane Valadon
Image:Toulouse Lautrec - Loie Fuller 01.jpg| Loie Fuller 
&lt;/gallery&gt;

[[Categoria:Pintre francés|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Naissença en 1864|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Decès en 1901|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Afichista|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Retraitista|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Pintre de nud|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Naissença a Albi|Toulouse-Lautrec, Henri de]]</text>
      <sha1>6y0348dn6i6ttg3w1jfc58iubw6xcuv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510625</id>
      <parentid>2510624</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T11:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3395" sha1="l8c4cwoigkkmxgdal1j15sfeiwrppjx" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{omon|Tolosa (omonimia)}}

{{Infobox Artista
 | nom                 = Henri&lt;br /&gt;de Toulouse-Lautrec
 | autres noms         = 
 | imatge               = Henri de Toulouse-Lautrec.png
 | legenda             = Enric de Tolosa-Lautrèc &lt;br&gt;fotografiat per [[Paul Sescau]] vèrs 1894.
 | nom_de_naissença    = Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Montfa&lt;ref name=Acte_naissance&gt;{{ligam web|autor institutionnel=Archives départementales du Tarn|títol=Acte de naissance nº 337/1864, Albi, de Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Montfa, page 39 |url=https://recherche-archives.tarn.fr/viewer/series/E_serie/4E/EC000027/4E00402603 |website=recherche-archives.tarn.fr |éditeur=Tarn archives départementales |consulté le=18 novembre 2025|page=39}}&lt;/ref&gt;
 | data_de_naissença   = 24 novembre 1864
 | luòc_de_naissença   = [[Albi]] ([[Tarn (departament)|Tarn]], [[Segond Empèri|França]])
 | data_de_decès       = 9 de setembre de 1901
 | luòc_de_decès       = Al [[castèl Malrome]] a [[Sent Andriu deu Bòi]] ([[Gironda (departament)|Gironda]], [[Troisième République (France)|France]])
 | nacionalitat         = francés
 | autres activités    = 
 | formation           = 
 | mestres             = [[Léon Bonnat]], [[Fernand Cormon]]
 | élèves              = 
 | movement           = [[Postimpressionnisme]], [[Art novèl]]
 | récompenses         = 
 | òbras = &lt;div&gt;
* ''[[Moulin-Rouge - La Goulue]]'' (1891)
&lt;/div&gt;
 | paire                = Alphonse de Toulouse-Lautrec Montfa
 | maire                = Adèle Tapié de Celeryan
 | activitats           = [[pintre]], [[dessinator]], [[Litografia|litograf]], [[illustrator]]
 | mécènes             = 
 | influencé par       = 
 | influence de        = 
 | compléments         = 
 | signature           = Toulouse-Lautrec monogram.svg
}}

'''Enric de Tolosa-Lautrèc''' o correntament '''Tolosa-Lautrèc''' (nom d'origina: ''Enric Maria Ramon de Tolosa-Lautrèc-Montfan'') (en francés: ''Henri de Toulouse-Lautrec, Toulouse-Lautrec, Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec Monfa''), nascut en [[1864]], mòrt en [[1901]], foguèt un pintor e [[dessenh]]aire [[Occitània|occitan]] (e [[França|francés]]).
{{clr}}
== Galariá ==
&lt;gallery&gt;
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 002.jpg|Aristide Bruant
Image:Lautrec the photographer sescau (poster) 1894.jpg|Sescau
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 005.jpg|Le Moulin Rouge
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 049.jpg|La Goulue
Image:Lautrec la troupe de mlle eglantine (poster) 1895-6.jpg|La troupe de mlle eglantine 
(Albi) Le Divan japonais 1893 lithographie - Toulouse-Lautrec MTH.A3.jpg|Divan Japonais
Image:Toulouse Lautrec Femme nue etendue sur un divan.jpg|Femme nue etendue sur un divan
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 061.jpg|Pastel
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 032.jpg|Jane Avril
Image:Toulouse-Lautrec Justine Dieuhl 1891.jpg|Justine Dieuhl 
Image:LautrecValadon.jpg|Suzane Valadon
Image:Toulouse Lautrec - Loie Fuller 01.jpg| Loie Fuller 
&lt;/gallery&gt;

[[Categoria:Pintre francés|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Naissença en 1864|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Decès en 1901|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Afichista|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Retraitista|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Pintre de nud|Toulouse-Lautrec, Henri de]]
[[Categoria:Naissença a Albi|Toulouse-Lautrec, Henri de]]</text>
      <sha1>l8c4cwoigkkmxgdal1j15sfeiwrppjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mar Caspiana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22695</id>
    <revision>
      <id>2510554</id>
      <parentid>2510538</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toku</username>
        <id>7678</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fauna */</comment>
      <origin>2510554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29163" sha1="8qb7lccczsuc06grrzd1mg3gie6c58n" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{1000 fondamentals}}

[[Fichièr:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit ([[NASA]])]]

La '''mar Caspiana''' es una [[mar]] tancada situada entre [[Asia]] e [[Euròpa]]. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de {{unitat|371000|km²}} e un volum de {{unitat|78200|km³}} ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los [[lac]]s. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada.

== Geografia ==

La mar Caspiana a una superficia totala de {{formatnum:371000}} km². Es bordada per [[Russia]] a l'oèst, per [[Azerbaitjan]] al sud-oèst, per [[Iran]] al sud, per [[Turcmenistan]] al sud-èst e per [[Cazacstan]] al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'[[Asia Centrala]]. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de [[Caucàs]], e al sud lo massís d'[[Elborz]]. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada [[Karabogazgöl]].

=== Geologia ===

Coma la [[mar Negra]] o la [[mar d'Aral]], la mar Caspiana es [[geologia|geologicament]] una mar residuala de la [[mar Paratètis]]. Durant lo [[Pliocèn]] (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'[[aiga]] s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del [[Plèistocèn]] (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », ''Global and Planetary Change'', n° 174, 2019, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin [[Endoreïsme|endoreïc]] que s'espandís sus una partida importanta de l'[[Asia Centrala]]. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'[[ocean mondial]] e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels [[ocean|oceans]].

La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis [[Vòlga]] e [[Oral (flume)|Oral]]. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]] e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'[[aiga]] i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la [[depression de Derbent]], un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una [[placa oceanica]] [[basalt|basaltica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », ''Oceanology'', vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ({{formatnum:1025}} m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina [[tectonica de las placas|tectonica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », ''Doklady Earth Sciences'', vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.&lt;/ref&gt;. L'aiga i es [[aiga saumastra|saumastra]] pr'amor que la prigondor permet de concentrar la [[sal alimentària|sal]].

A l'èst, la lòna de [[Karabogazgöl]] comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada.

=== Idrografia ===

[[Vòlga]] (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e [[Oral]] s'escampan dins la Caspiana, qu'es [[endoreïc]]a, valent a dire qu'a pas d'[[emissari]] e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'[[evaporacion]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. Lagutov, ''Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin'', Spriger, 2008, p. 198.&lt;/ref&gt;. D'aquel biais, l'[[ecosistèma]] caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl [[eustatisme|eustatic]] dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa {{formatnum:5500000}} ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'[[Istòria|istorians]] [[Russia|rus]] sostenon qu'una de las butadas [[Edat Mejana|medievalas]] de la mar Caspiana ocasionèt l'[[Inondacion|aigat]] de cèrtas [[Vila|ciutats]] costièiras dels [[Cazars]], coma [[Atil]]. En [[2004]], lo nivèl de las aigas èra de {{unitat|-27,16|m}}, es a dire {{unitat|27,16|m}} jos lo [[nivèl de la mar]]&lt;ref&gt;[[rus|'''(ru)''']] М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », ''Большая российская энциклопедия'', vol. 13, 2004-2017, p. 275.&lt;/ref&gt;.

Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del [[continent]] e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'[[oscillacion de l'Atlantic Nòrd]]. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions [[atmosfèra (Tèrra)|atmosfericas]] de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del [[Cambiament climatic|cambiament climatic global]].

Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de {{unitat|3|m}} entre [[1929]] e [[1977]], seguida per una pujada de {{unitat|3|m}} de 1977 fins a [[1995]]. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses.

=== Demografia e vilas costièiras ===

La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic :
* al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de [[Guriev]] ({{formatnum:315000}} abitants en 2022).
* la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas.
* al sud-èst, a l'entorn de [[Krasnovodsk]] ({{formatnum:86000}} abitants en 2022), se tròban de Turcmèns.
* al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del [[mazandarani]] e del [[guilaki]]. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo [[persan]] qu'es la [[lenga oficiala]] d'[[Iran]]. Las vilas principalas de la region son [[Astara (Iran)|Astara]] ({{formatnum:40000}} abitants en 2006), [[Bandar-e Anzali]] ({{formatnum:114000}} abitants en 2012) e [[Chalus]] ({{formatnum:75000}} abitants en 2008).
* a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'[[Azerbaitjan]]. [[Bakó]] (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region.
* al nòrd-oèst, se tròban respectivament de [[Daguestan|Daguestanés]], de [[Russia|Rus]] e d'[[Ozbècs]] que vivon sul territòri de la [[Russia|Federacion de Russia]]. [[Derbent]] ({{formatnum:125000}} abitants en 2020) e [[Makhachcalà]] ({{formatnum:622000}} abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. [[Astrakhan]] es lo centre de la preséncia russa dins la region ({{formatnum:529000}} abitants en 2020).

== Istòria ==

=== De la Preïstòria a l'Antiquitat ===

La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la [[mar Negra]] e la [[mar Mediterranèa]] a las regions interioras d'[[Asia]]. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps [[geologia|geologics]] e [[istòria|istorics]]. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels [[litoral|litorals]] e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras [[civilizacion|civilizacions]] istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci [[iran|iranian]], en [[Caucàs]] e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los [[Empèris nomadas|pòbles]] de las [[estèpa|estèpas]] del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'[[Euròpa Orientala]], las regions de la [[mar Negra]] e l'[[Asia Centrala]]. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses.

Durant lo [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]], una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de [[Iran|Pèrsia]]. Aquò permetèt als [[geografia|geografs]] e autors [[Grècia Antica|grècs]] de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]], los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels [[Empèri Part|Parts]] e dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]].

Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de [[tecnica|tecnicas]] e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes.

=== De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas ===

A partir del sègle VII, l'expansion de l'[[islam]] transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de [[Transoxiana]], de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Caucàs]] dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'[[Edat Mejana]], la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « [[Rota de la Seda|Rotas de la Seda]] ». En particular, de produches originaris d'[[Asia Orientala]], d'[[Asia Centrala]] o de [[Caucàs]] circulèron cap al bacin de [[Vòlga]] e als pòrts de la [[mar Negra]].

Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo [[Cazars|Khaganat Cazar]], una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la [[Negre]] e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la [[Rus' de Kiev]], los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels [[Pechenegs|Pechenègs]] (sègles XI-XII) puèi pels [[Comans]] (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la [[Rus' de Kiev|Rus']] prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas.

Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre [[China]], [[Asia Centrala]], [[Iran|Pèrsia]] e [[Euròpa]]. Pasmens, l'unitat de l'[[Empèri Mongòl]] durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas.

=== De l'epòca modèrna a la dominacion russa ===

[[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]]

A partir del sègle XVI, la mar Caspiana venguèt un espaci d'escambis e de tensions entre l'[[Russia|Empèri Rus]] e la [[Empèri Safavida|Pèrsia Safavida]]. En 1554, la conquista d'Astrakhan pels Russes e lo renfortiment de sas posicions dins lo deltà de [[Vòlga]] permetèron lo desvolopament d'una rota comerciala entre los dos païses. Aquela rota facilitava lo transpòrt de produchs entre l'[[Euròpa Orientala]], las [[montanha|montanhas]] de [[Caucàs]] e las regions situadas al sud de la mar. De lor costat, los Safavidas mantenguèron lor contraròtle sus divèrses pòrts, en particular dins las regions de [[Gilan]] e de [[Mazandaran]]&lt;ref name=&quot;Romer 1986 pp. 266-269&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Hans R. Roemer, « The Safavid period », dins Peter Jackson (dir.), ''The Cambridge History of Iran. Volume 6: The Timurid and Safavid Periods'', Cambridge University Press, 1986, pp. 266-269.&lt;/ref&gt;. 

Al començament del sègle XVIII, l'afebliment de la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] favorizèt l'expansion russa en [[Asia Centrala]]. En 1722-1723, lo tasar [[Pèire lo Grand]] (1682-1725) menèt una [[Expedicion persa de Pèire lo Grand|expedicion militara]] long de las còstas occidentalas e meridionalas de la mar Caspiana e ocupèt [[Derbent]] e [[Bakó]]. Aquelas conquistas avián d'objectius [[economia|economics]] e [[estrategia|estrategics]] (contraròtle del [[comèrci]] regional, limitacion de l'influéncia [[Empèri Otoman|otomana]] en [[Caucàs]]...). Las fòrças russas se retirèron d'una partida dels territòris ocupats durant los ans 1730 après la conclusion d'una aliança russopersana dirigida contra los Turcs, mas [[Russia]] tornèt perseguir sa politica expansionista al sègle seguent&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Stephen J. Lee, ''Peter the Great'', Routledge, 2013, p. 31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] William Bayne Fisher, P. Avery, G. R. G. Hambly e C. Melville, ''The Cambridge History of Iran. Vol. 7'', Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 321.&lt;/ref&gt;.

Las guèrras russopersas del començament del sègle XIX renforcèron aquela dominacion que foguèt confirmada pels [[Tractat de Golestan|tractats de Golestan]] (1813) e de [[Tractat de Turkmenchay|Turkmenchay]] (1828). [[Pèrsia]] i perdiguèt una partida de Caucàs e [[Russia]] obtenguèt lo drech exclusiu de manténer una [[flòta de guèrra]] dins la mar Caspiana&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Charles King, ''The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus'', Oxford University Press, 2008, pp. 30-31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Maziar Behrooz, ''Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia'', I. B. Tauris, 2023, p. 128.&lt;/ref&gt;. Lo resultat d'aquelas guèrras permetèt donc a Russia d'exercir una dominacion maritima e comerciala creissenta sus la partida septentrionala e occidentala de la mar, mentre que Pèrsia conservava lo contraròtle de sas còstas meridionalas.

Pendent la rèsta del sègle XIX, lo desvolopament de la [[maquina de vapor|navegacion de vapor]] e l'[[Revolucion Industriala|industrializacion]] transformèron las activitats maritimas. En particular, Bakó e sa region venguèron un centre màger de l'extraccion de [[petròli]]. En efièch, a partir dels ans 1870, l'arribada d'investidors, russes e estrangièrs, favorizèt la mecanizacion de l'extraccion, del rafinatge e del transpòrt dels [[idrocarbur|idrocarburs]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Daniel Yergin, ''The Prize, The Epic Quest for Oil, Money &amp; Power'', New York, Simon &amp; Schuster, 1991, pp. 57-63.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Demest los investidors mai coneguts, figuravan los fraires Nobel e e la familha Rothschild.&lt;/ref&gt;. En 1901, la produccion petroliera d'[[Azerbaitjan]] representava mai de la mitat de la produccion mondiala&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] R. Hrair Dekmejian e Hovann H. Simonian, ''Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region'', I. B. Tauris, 2003, p. 16.&lt;/ref&gt;.

=== De la Revolucion Russa a la fin de l'Union Sovietica ===

[[Fichièr:Asia Centrala Sovietica en 1936.png|thumb|Asia Centrala Sovietica en 1936.]]

La [[Revolucion Russa]] de 1917 e la formacion de l'[[URSS|Union Sovietica]] transformèron l'organizacion [[politica]] e [[Economia|economica]] de la region caspiana. La mar venguèt un espaci estrategic per l'URSS, que ne contrarotlava la màger part de las còstas, e per [[Iran]], que conservava lo litoral meridional. Lo tractat sovietoiranian de 1921 aboliguèt atal divèrsas disposicions dels acòrdis anteriors, que desfavorizavan Iran, e restabliguèt de dreches de navigacion per aquel país&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Un tractat suplementari, signat en 1940, precisèt las règlas de navigacion, de pesca e de transpòrt maritim entre los dos estats&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS.

Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la Caspiana prenguèt una importància novèla. En efèit, situada al rèire del front occidental, foguèt utilizada per intensificar lo transpòrt de merças e de ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra sovietic. Las infrastructuras portuàrias e las vias navigablas permetèron tanben d'assegurar de ligams entre las regions petrolieras del Caucàs e los territòris interiors de l'Union Sovietica. Après la guèrra, la construccion del [[canal Don-Vòlga]], inaugurat en 1952, renforcèt l'integracion de la mar Caspiana dins lo malhum de transpòrt fluvial sovietic e li permetèt d'èsser ligada a la [[mar Negra]] per de vias navigablas interioras&lt;ref&gt;Aquel malhum constituís lo [[Sistèma de las Cinc Mars]], un ensemble canals que permeton a un naviri de navegar entre la [[mar Blanca]], la [[mar Baltica]], la [[Mar Negra]], la [[mar d'Azov]] e la [[mar Caspiana]]&lt;/ref&gt;.

L'espleitacion dels jaciments de [[petròli]] e de [[gas natural|gas]] contunhèt de jogar un ròtle central dins l'economia regionala durant la la segonda mitat del sègle XX. Los pòrts de Bakó e d'Astrakhan participèron al transpòrt dels idrocarburs, dels produches industrials e dels produches de la pesca. Pasmens, la reduccion progressiva de las comunicacions comercialas entre Iran e l'Union Sovietica limitèt los escambis maritims entre las doas còstas. Las variacions del nivèl de la mar e l'ensablament d'unes pòrts complicavan tanben las condicions de navegacion.

=== Dempuèi la dissolucion de l'Union Sovietica ===

{{veire|Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana}}

La dissolucion de l'Union Sovietica, en 1991, transformèt prigondament l'equilibri politic de la region. A las doas poténcias tradicionalament ribairencas, [[Russia]] e [[Iran]], s'apondèron tres estats [[independéncia|independents]] novèls : [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]] e [[Turcmenistan]]. Aquela multiplicacion dels actors modifiquèt los enjòcs [[economia|economics]] e [[diplomacia|diplomatics]], en particular per çò que concernís l'espleitacion dels jaciments sosmarins de petròli e de gas e lo transpòrt dels idrocarburs cap als mercats internacionals.

Durant los ans 1990, los cinc estats ribairencs comencèron doncàs de negociar un novèl estatut juridic per la mar. Las divergéncias portavan sus la reparticion de las ressorsas, la delimitacion dels espacis maritims e los dreches de navigacion. En efièch, l'espleitacion de las resèrvas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] necessitava de definir los limits de sobeiranetat d'[[Iran]] e dels quatre estats eissits de l'Union Sovietica. Las negociacions comencèron en 1996, mas doas visions s'opausèron. La primièra consistissiá a considerar la mar Caspiana coma una mar ordinària. Dins aqueu cas, los estats ribairens aurián dispausat de dreits sus las ressorsas situadas prèp del litoral, d'una zòna d'exclusivitat economica mai estenduda e las regions centralas aurián agut l'estatut d'[[aigas internacionalas]]. Aquela solucion permetiá lo desplaçament liure de las flòtas militaras dins la màger part de la mar. La segonda consistissiá a considerar la mar coma un lac. Dins aqueu cas, los estats ribairens èran liures de se partejar la totalitat de la mar, mas la circulacion dels naviris militars d'un estat donat èra d'ara endavant limitada a la porcion de mar tenguda per aquel estat.

Lo compromés trobat es intermediari entre las doas opcions. Lo sossòl marin es dividit coma un lac, mas las aigas centralas an l'estatut d'aigas internacionalas. En 2018, [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]], [[Iran]] e [[Azerbaitjan]] signèron aital la [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]], tèxte que permet de finalizar aquel acòrdi. Permet als estats ribairencs de perseguir l'espleitacion dels idrocarburs e de començar la construccion d'oleoductes per permetre d'exportar mai facilament lo [[petròli]] e lo [[gas natural|gas]] cap a [[Euròpa]]. Mantèn tanben la libertat de circulacion de las flòtas militaras russas e iranianas.

== Fauna e flòra ==

La mar Caspiana abriga un [[ecosistèma]] singular, caracterizat per una [[biodiversitat]] adaptada a las condicions particularas d'aquela [[mar interiora]]. Son isolament ancian, las variacions de son nivèl e una salinitat inferiora a la dels [[ocean|oceans]] i an favorizat lo desvolopament d'una fauna e d'una flòra que comprenon fòrça espècias [[endemisme|endemicas]]. 

=== Fauna ===

La fauna de la mar Caspiana es dominada per d'organismes aqüatics, mai que mai de [[peis|peisses]] e d'[[invertebrat|invertebrats]]. De mai, l'istòria [[geologia|geologica]] del bacin favorizèt la conservacion d'un ensemble d'espècias ancianas generalament disparegudas dins las autres regions aqüaticas. De manièra generala, las condicions [[ecologia|ecologicas]] varian dins la mar segon las regions :
* la partida septentrionala, pauc prigonda e alimentada per de rius importants, presenta de caracteristicas mai pròchas dels mitans d'aiga doça,
* las partidas centralas e meridionalas an una fauna mai caracteristicas de las aigas saumastras.
Los [[esturion|esturions]] constituïsson un dels grops de peisses mai caracteristics de la mar Caspiana. Entre las espècias presentas figuran lo [[Grand esturion|belioga]] (''[[Huso huso]]''), un dels peisses d'aiga doça e saumastra mai grands del mond, l'[[esturion rus]] (''[[Acipenser gueldenstaedtii]]''), l'[[esturion persa]] (''[[Acipenser persicus]]'') e l'[[esturion estelat]] (''[[Acipenser stellatus]]''). Aquelas espècias realizan de migracions entre la mar e los rius per se reproduire. Pasmens, son subretot per lors uòus que son utilizats per la produccion de [[caviar]]. La [[pesca]] intensiva, lo [[braconatge]] e la construccion de barratges que limitan l'accès als luòcs de reproduccion afeblisson las populacions que son desenant l'objècte de legislacions especialas.

Lo [[mamifèr]] marin mai emblematic es la [[fòca de la mar Caspiana]] (''[[Pusa caspica]]''), una espècia endemica e l'unic mamifèr marin indigèn del bacin. De talha relativament pichona, viu dins diferentas partidas de la mar e realiza de migracions sasonièras per seguir sas predas. Çaquelà, las populacions d'aquela [[fòca]] an fòrça demenit dempuèi la debuta del sègle XX en causa de la [[caça]], de la [[pollucion]] e de las modificacions dels abitats. L'espècia es atal inscrita sus la lista de las [[espècia menaçada|espècias en perilh d'extincion]] per l'[[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]]&lt;ref&gt;[[anglés|(en)]]''' S. Goodman e L. Dmitrieva, « Pusa caspica », ''IUCN Red List of Threatened Species'', 2016.&lt;/ref&gt;.

Enfin, las còstas e los deltàs de [[Vòlga]] e d'[[Oral (flume)|Oral]] aculhisson una fauna d'[[aucèl]]s plan rica e variada. En efièch, aquelas zònas umidas forman d'abitats importants per las espècias aqüaticas, coma los [[pelican|pelicans]], los [[còrb marin|còrbs marins]], los [[cigne|cignes]], los [[anet|anets]] e las [[auca|aucas]]. Son tanben de luòcs d'alimentacion e de repaus per de populacions importantas d'aucèls migrators que circulan entre [[Euròpa]] e [[Asia]]. La preservacion dels deltàs es doncas essenciala per mantenir aquelas populacions, en particular dins los sectors ont las activitats umanas transforman los abitats naturals.

=== Flòra e vegetacion ===

La flòra de la mar Caspiana compren subretot de [[alga|microalgas]] e de formas de [[fitoplancton]] que constituïsson la basa de las [[cadena alimentària|cadenas alimentàrias]] aqüaticas. Aquelas comunautats vegetalas microscopicas asseguran egalament una part importanta de la produccion de matèria organica e servisson de noiridura al [[zooplancton]] que, a son torn, alimenta d'espècias d'[[invertebrat|invertebrats]] e de [[peis|peisses]]. La composicion del fitoplancton varia segon la salinitat, la [[temperatura]], la disponibilitat dels [[nutriment|nutriments]] e las condicions de luminositat.

Dins las aigas pauc prigondas e dins los sectors [[litoral|costièrs]], se desvolopan tanben d'[[alga|algas]] e de plantas aqüaticas. Los deltàs e los estuaris associats als grands rius son dominats per de vegetacions adaptadas als mitans umides, coma las [[canavèra|canavèras]]. Aqueles abitats asseguran de foncions ecologicas importantas que servisson de refugi e de luòcs de reproduccion per fòrça peisses, fixan los [[sediment|sediments]] e participan a la purificacion naturala de las aigas. Los environaments terrèstres vesins, que comprenon d'estèpas, de zònas semiaridas e de sectors salins, abrigan una vegetacion adaptada a la manca d'aiga e a las variacions de salinitat dels sòls.

== Petròli ==
La region es rica en fonts d'[[energia]]. En mai dels camps [[petròli|petrolifèrs]] descobèrts recentament, i a tanben las pròvas de l'existéncia de grandas resèrvas de gas natural. Pasmens caldriá una exploracion a fons per ne definir lo futur potencial. Los estats que costejan la mar Caspiana an obtengut una granda importància geopolitica, especialament a causa de l'inestabilitat de l'[[Orient Mejan]], que pòt afectar las politicas energeticas de fòrça païses occidentals. Un autre factor que cal prendre en compte es lo novèl desplegament militar [[Estats Units|nòrd-american]] dins la region centreasiatica.

[[imatge:caspienne.jpg|thumb|250px|La mar Caspiana e los Estats ribairencs]]

Un problèma clau es l'estatut de la mar Caspiana e l'establiment de las frontièiras maritimas entre los cinc estats del litoral. Russia, Azerbaitjan e Cazacstan an signat un acòrd en [[2003]] per se partejar la Caspiana septentrionala (64%), malgrat que los autres dos païses ribairencs, Iran e Turcmenistan, s'i foguèsson pas aponduts. L'acòrd entre los tres estats, qu'a influït la produccion de petròli, segurament influirà lo sieu desenvolopament futur, que pòt demorar atudat dins los cas iranian e turcmèn.

A l'ora d'ara, Azerbaitjan e Cazacstan an experimentat lo màger acreissement dins la produccion petrolièra (+70%) dempuèi [[1992]]. Malgrat aquò, la region produtz pas encara tot son potencial, que la produccion regionala totala es de 1,6 milions de barrils ({{unitat|250000|m|3}}) jornalièrs, çò qu'es mens que la produccion de [[Brasil]]. S'estima qu'aquesta produccion se triplarà cap a 2010.

== Transpòrts ==
I a divèrses servicis de [[transbordador]] qu'opèran sus la mar Caspiana, comprés la linha entre [[Türkmenbaşy]] e [[Bakó]].

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===

* [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]].
* [[Karabogazgöl]].
* [[Mar d'Aral]].
* [[Mar Negra]].

=== Bibliografia ===

* {{en}} A. G. Kostianoi e A. Kosarev, ''The Caspian Sea Environment'', Birkhäuser, 2005.

=== Ligams extèrnes ===

* {{en}} [http://www.netiran.com/?fn=artd(2277) Informacion sus l'istòria e los noms de la mar Caspiana]
* {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/ Programa environamental de la Caspiana]
** {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Convencion Marc per la Proteccion de l'environament maritim de la Caspiana] (2003)
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20090828084055/http://globalguerrillas.typepad.com/globalguerrillas/2004/07/long_term_gg_ta.html Objectiu: lo petròli de la mar Caspiana] John Robb, 2004
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Los cambiaments de nivèls de la mar Caspiana]

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

[[Categoria:Mar]]</text>
      <sha1>8qb7lccczsuc06grrzd1mg3gie6c58n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510555</id>
      <parentid>2510554</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toku</username>
        <id>7678</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fauna */</comment>
      <origin>2510555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29166" sha1="j9qr3hj8ad5zizvlaycknbimjpbnm9f" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{1000 fondamentals}}

[[Fichièr:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit ([[NASA]])]]

La '''mar Caspiana''' es una [[mar]] tancada situada entre [[Asia]] e [[Euròpa]]. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de {{unitat|371000|km²}} e un volum de {{unitat|78200|km³}} ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los [[lac]]s. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada.

== Geografia ==

La mar Caspiana a una superficia totala de {{formatnum:371000}} km². Es bordada per [[Russia]] a l'oèst, per [[Azerbaitjan]] al sud-oèst, per [[Iran]] al sud, per [[Turcmenistan]] al sud-èst e per [[Cazacstan]] al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'[[Asia Centrala]]. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de [[Caucàs]], e al sud lo massís d'[[Elborz]]. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada [[Karabogazgöl]].

=== Geologia ===

Coma la [[mar Negra]] o la [[mar d'Aral]], la mar Caspiana es [[geologia|geologicament]] una mar residuala de la [[mar Paratètis]]. Durant lo [[Pliocèn]] (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'[[aiga]] s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del [[Plèistocèn]] (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », ''Global and Planetary Change'', n° 174, 2019, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin [[Endoreïsme|endoreïc]] que s'espandís sus una partida importanta de l'[[Asia Centrala]]. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'[[ocean mondial]] e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels [[ocean|oceans]].

La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis [[Vòlga]] e [[Oral (flume)|Oral]]. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]] e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'[[aiga]] i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la [[depression de Derbent]], un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una [[placa oceanica]] [[basalt|basaltica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », ''Oceanology'', vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ({{formatnum:1025}} m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina [[tectonica de las placas|tectonica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », ''Doklady Earth Sciences'', vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.&lt;/ref&gt;. L'aiga i es [[aiga saumastra|saumastra]] pr'amor que la prigondor permet de concentrar la [[sal alimentària|sal]].

A l'èst, la lòna de [[Karabogazgöl]] comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada.

=== Idrografia ===

[[Vòlga]] (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e [[Oral]] s'escampan dins la Caspiana, qu'es [[endoreïc]]a, valent a dire qu'a pas d'[[emissari]] e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'[[evaporacion]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. Lagutov, ''Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin'', Spriger, 2008, p. 198.&lt;/ref&gt;. D'aquel biais, l'[[ecosistèma]] caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl [[eustatisme|eustatic]] dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa {{formatnum:5500000}} ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'[[Istòria|istorians]] [[Russia|rus]] sostenon qu'una de las butadas [[Edat Mejana|medievalas]] de la mar Caspiana ocasionèt l'[[Inondacion|aigat]] de cèrtas [[Vila|ciutats]] costièiras dels [[Cazars]], coma [[Atil]]. En [[2004]], lo nivèl de las aigas èra de {{unitat|-27,16|m}}, es a dire {{unitat|27,16|m}} jos lo [[nivèl de la mar]]&lt;ref&gt;[[rus|'''(ru)''']] М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », ''Большая российская энциклопедия'', vol. 13, 2004-2017, p. 275.&lt;/ref&gt;.

Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del [[continent]] e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'[[oscillacion de l'Atlantic Nòrd]]. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions [[atmosfèra (Tèrra)|atmosfericas]] de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del [[Cambiament climatic|cambiament climatic global]].

Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de {{unitat|3|m}} entre [[1929]] e [[1977]], seguida per una pujada de {{unitat|3|m}} de 1977 fins a [[1995]]. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses.

=== Demografia e vilas costièiras ===

La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic :
* al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de [[Guriev]] ({{formatnum:315000}} abitants en 2022).
* la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas.
* al sud-èst, a l'entorn de [[Krasnovodsk]] ({{formatnum:86000}} abitants en 2022), se tròban de Turcmèns.
* al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del [[mazandarani]] e del [[guilaki]]. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo [[persan]] qu'es la [[lenga oficiala]] d'[[Iran]]. Las vilas principalas de la region son [[Astara (Iran)|Astara]] ({{formatnum:40000}} abitants en 2006), [[Bandar-e Anzali]] ({{formatnum:114000}} abitants en 2012) e [[Chalus]] ({{formatnum:75000}} abitants en 2008).
* a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'[[Azerbaitjan]]. [[Bakó]] (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region.
* al nòrd-oèst, se tròban respectivament de [[Daguestan|Daguestanés]], de [[Russia|Rus]] e d'[[Ozbècs]] que vivon sul territòri de la [[Russia|Federacion de Russia]]. [[Derbent]] ({{formatnum:125000}} abitants en 2020) e [[Makhachcalà]] ({{formatnum:622000}} abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. [[Astrakhan]] es lo centre de la preséncia russa dins la region ({{formatnum:529000}} abitants en 2020).

== Istòria ==

=== De la Preïstòria a l'Antiquitat ===

La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la [[mar Negra]] e la [[mar Mediterranèa]] a las regions interioras d'[[Asia]]. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps [[geologia|geologics]] e [[istòria|istorics]]. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels [[litoral|litorals]] e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras [[civilizacion|civilizacions]] istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci [[iran|iranian]], en [[Caucàs]] e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los [[Empèris nomadas|pòbles]] de las [[estèpa|estèpas]] del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'[[Euròpa Orientala]], las regions de la [[mar Negra]] e l'[[Asia Centrala]]. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses.

Durant lo [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]], una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de [[Iran|Pèrsia]]. Aquò permetèt als [[geografia|geografs]] e autors [[Grècia Antica|grècs]] de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]], los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels [[Empèri Part|Parts]] e dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]].

Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de [[tecnica|tecnicas]] e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes.

=== De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas ===

A partir del sègle VII, l'expansion de l'[[islam]] transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de [[Transoxiana]], de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Caucàs]] dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'[[Edat Mejana]], la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « [[Rota de la Seda|Rotas de la Seda]] ». En particular, de produches originaris d'[[Asia Orientala]], d'[[Asia Centrala]] o de [[Caucàs]] circulèron cap al bacin de [[Vòlga]] e als pòrts de la [[mar Negra]].

Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo [[Cazars|Khaganat Cazar]], una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la [[Negre]] e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la [[Rus' de Kiev]], los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels [[Pechenegs|Pechenègs]] (sègles XI-XII) puèi pels [[Comans]] (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la [[Rus' de Kiev|Rus']] prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas.

Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre [[China]], [[Asia Centrala]], [[Iran|Pèrsia]] e [[Euròpa]]. Pasmens, l'unitat de l'[[Empèri Mongòl]] durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas.

=== De l'epòca modèrna a la dominacion russa ===

[[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]]

A partir del sègle XVI, la mar Caspiana venguèt un espaci d'escambis e de tensions entre l'[[Russia|Empèri Rus]] e la [[Empèri Safavida|Pèrsia Safavida]]. En 1554, la conquista d'Astrakhan pels Russes e lo renfortiment de sas posicions dins lo deltà de [[Vòlga]] permetèron lo desvolopament d'una rota comerciala entre los dos païses. Aquela rota facilitava lo transpòrt de produchs entre l'[[Euròpa Orientala]], las [[montanha|montanhas]] de [[Caucàs]] e las regions situadas al sud de la mar. De lor costat, los Safavidas mantenguèron lor contraròtle sus divèrses pòrts, en particular dins las regions de [[Gilan]] e de [[Mazandaran]]&lt;ref name=&quot;Romer 1986 pp. 266-269&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Hans R. Roemer, « The Safavid period », dins Peter Jackson (dir.), ''The Cambridge History of Iran. Volume 6: The Timurid and Safavid Periods'', Cambridge University Press, 1986, pp. 266-269.&lt;/ref&gt;. 

Al començament del sègle XVIII, l'afebliment de la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] favorizèt l'expansion russa en [[Asia Centrala]]. En 1722-1723, lo tasar [[Pèire lo Grand]] (1682-1725) menèt una [[Expedicion persa de Pèire lo Grand|expedicion militara]] long de las còstas occidentalas e meridionalas de la mar Caspiana e ocupèt [[Derbent]] e [[Bakó]]. Aquelas conquistas avián d'objectius [[economia|economics]] e [[estrategia|estrategics]] (contraròtle del [[comèrci]] regional, limitacion de l'influéncia [[Empèri Otoman|otomana]] en [[Caucàs]]...). Las fòrças russas se retirèron d'una partida dels territòris ocupats durant los ans 1730 après la conclusion d'una aliança russopersana dirigida contra los Turcs, mas [[Russia]] tornèt perseguir sa politica expansionista al sègle seguent&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Stephen J. Lee, ''Peter the Great'', Routledge, 2013, p. 31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] William Bayne Fisher, P. Avery, G. R. G. Hambly e C. Melville, ''The Cambridge History of Iran. Vol. 7'', Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 321.&lt;/ref&gt;.

Las guèrras russopersas del començament del sègle XIX renforcèron aquela dominacion que foguèt confirmada pels [[Tractat de Golestan|tractats de Golestan]] (1813) e de [[Tractat de Turkmenchay|Turkmenchay]] (1828). [[Pèrsia]] i perdiguèt una partida de Caucàs e [[Russia]] obtenguèt lo drech exclusiu de manténer una [[flòta de guèrra]] dins la mar Caspiana&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Charles King, ''The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus'', Oxford University Press, 2008, pp. 30-31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Maziar Behrooz, ''Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia'', I. B. Tauris, 2023, p. 128.&lt;/ref&gt;. Lo resultat d'aquelas guèrras permetèt donc a Russia d'exercir una dominacion maritima e comerciala creissenta sus la partida septentrionala e occidentala de la mar, mentre que Pèrsia conservava lo contraròtle de sas còstas meridionalas.

Pendent la rèsta del sègle XIX, lo desvolopament de la [[maquina de vapor|navegacion de vapor]] e l'[[Revolucion Industriala|industrializacion]] transformèron las activitats maritimas. En particular, Bakó e sa region venguèron un centre màger de l'extraccion de [[petròli]]. En efièch, a partir dels ans 1870, l'arribada d'investidors, russes e estrangièrs, favorizèt la mecanizacion de l'extraccion, del rafinatge e del transpòrt dels [[idrocarbur|idrocarburs]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Daniel Yergin, ''The Prize, The Epic Quest for Oil, Money &amp; Power'', New York, Simon &amp; Schuster, 1991, pp. 57-63.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Demest los investidors mai coneguts, figuravan los fraires Nobel e e la familha Rothschild.&lt;/ref&gt;. En 1901, la produccion petroliera d'[[Azerbaitjan]] representava mai de la mitat de la produccion mondiala&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] R. Hrair Dekmejian e Hovann H. Simonian, ''Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region'', I. B. Tauris, 2003, p. 16.&lt;/ref&gt;.

=== De la Revolucion Russa a la fin de l'Union Sovietica ===

[[Fichièr:Asia Centrala Sovietica en 1936.png|thumb|Asia Centrala Sovietica en 1936.]]

La [[Revolucion Russa]] de 1917 e la formacion de l'[[URSS|Union Sovietica]] transformèron l'organizacion [[politica]] e [[Economia|economica]] de la region caspiana. La mar venguèt un espaci estrategic per l'URSS, que ne contrarotlava la màger part de las còstas, e per [[Iran]], que conservava lo litoral meridional. Lo tractat sovietoiranian de 1921 aboliguèt atal divèrsas disposicions dels acòrdis anteriors, que desfavorizavan Iran, e restabliguèt de dreches de navigacion per aquel país&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Un tractat suplementari, signat en 1940, precisèt las règlas de navigacion, de pesca e de transpòrt maritim entre los dos estats&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS.

Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la Caspiana prenguèt una importància novèla. En efèit, situada al rèire del front occidental, foguèt utilizada per intensificar lo transpòrt de merças e de ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra sovietic. Las infrastructuras portuàrias e las vias navigablas permetèron tanben d'assegurar de ligams entre las regions petrolieras del Caucàs e los territòris interiors de l'Union Sovietica. Après la guèrra, la construccion del [[canal Don-Vòlga]], inaugurat en 1952, renforcèt l'integracion de la mar Caspiana dins lo malhum de transpòrt fluvial sovietic e li permetèt d'èsser ligada a la [[mar Negra]] per de vias navigablas interioras&lt;ref&gt;Aquel malhum constituís lo [[Sistèma de las Cinc Mars]], un ensemble canals que permeton a un naviri de navegar entre la [[mar Blanca]], la [[mar Baltica]], la [[Mar Negra]], la [[mar d'Azov]] e la [[mar Caspiana]]&lt;/ref&gt;.

L'espleitacion dels jaciments de [[petròli]] e de [[gas natural|gas]] contunhèt de jogar un ròtle central dins l'economia regionala durant la la segonda mitat del sègle XX. Los pòrts de Bakó e d'Astrakhan participèron al transpòrt dels idrocarburs, dels produches industrials e dels produches de la pesca. Pasmens, la reduccion progressiva de las comunicacions comercialas entre Iran e l'Union Sovietica limitèt los escambis maritims entre las doas còstas. Las variacions del nivèl de la mar e l'ensablament d'unes pòrts complicavan tanben las condicions de navegacion.

=== Dempuèi la dissolucion de l'Union Sovietica ===

{{veire|Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana}}

La dissolucion de l'Union Sovietica, en 1991, transformèt prigondament l'equilibri politic de la region. A las doas poténcias tradicionalament ribairencas, [[Russia]] e [[Iran]], s'apondèron tres estats [[independéncia|independents]] novèls : [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]] e [[Turcmenistan]]. Aquela multiplicacion dels actors modifiquèt los enjòcs [[economia|economics]] e [[diplomacia|diplomatics]], en particular per çò que concernís l'espleitacion dels jaciments sosmarins de petròli e de gas e lo transpòrt dels idrocarburs cap als mercats internacionals.

Durant los ans 1990, los cinc estats ribairencs comencèron doncàs de negociar un novèl estatut juridic per la mar. Las divergéncias portavan sus la reparticion de las ressorsas, la delimitacion dels espacis maritims e los dreches de navigacion. En efièch, l'espleitacion de las resèrvas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] necessitava de definir los limits de sobeiranetat d'[[Iran]] e dels quatre estats eissits de l'Union Sovietica. Las negociacions comencèron en 1996, mas doas visions s'opausèron. La primièra consistissiá a considerar la mar Caspiana coma una mar ordinària. Dins aqueu cas, los estats ribairens aurián dispausat de dreits sus las ressorsas situadas prèp del litoral, d'una zòna d'exclusivitat economica mai estenduda e las regions centralas aurián agut l'estatut d'[[aigas internacionalas]]. Aquela solucion permetiá lo desplaçament liure de las flòtas militaras dins la màger part de la mar. La segonda consistissiá a considerar la mar coma un lac. Dins aqueu cas, los estats ribairens èran liures de se partejar la totalitat de la mar, mas la circulacion dels naviris militars d'un estat donat èra d'ara endavant limitada a la porcion de mar tenguda per aquel estat.

Lo compromés trobat es intermediari entre las doas opcions. Lo sossòl marin es dividit coma un lac, mas las aigas centralas an l'estatut d'aigas internacionalas. En 2018, [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]], [[Iran]] e [[Azerbaitjan]] signèron aital la [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]], tèxte que permet de finalizar aquel acòrdi. Permet als estats ribairencs de perseguir l'espleitacion dels idrocarburs e de començar la construccion d'oleoductes per permetre d'exportar mai facilament lo [[petròli]] e lo [[gas natural|gas]] cap a [[Euròpa]]. Mantèn tanben la libertat de circulacion de las flòtas militaras russas e iranianas.

== Fauna e flòra ==

La mar Caspiana abriga un [[ecosistèma]] singular, caracterizat per una [[biodiversitat]] adaptada a las condicions particularas d'aquela [[mar interiora]]. Son isolament ancian, las variacions de son nivèl e una salinitat inferiora a la dels [[ocean|oceans]] i an favorizat lo desvolopament d'una fauna e d'una flòra que comprenon fòrça espècias [[endemisme|endemicas]]. 

=== Fauna ===

La fauna de la mar Caspiana es dominada per d'organismes aqüatics, mai que mai de [[peis|peisses]] e d'[[invertebrat|invertebrats]]. De mai, l'istòria [[geologia|geologica]] del bacin favorizèt la conservacion d'un ensemble d'espècias ancianas generalament disparegudas dins las autres regions aqüaticas. De manièra generala, las condicions [[ecologia|ecologicas]] varian dins la mar segon las regions :
* la partida septentrionala, pauc prigonda e alimentada per de rius importants, presenta de caracteristicas mai pròchas dels mitans d'aiga doça,
* las partidas centralas e meridionalas an una fauna mai caracteristicas de las aigas saumastras.
Los [[esturion|esturions]] constituïsson un dels grops de peisses mai caracteristics de la mar Caspiana. Entre las espècias presentas figuran lo [[Grand esturion|belioga]] (''[[Huso huso]]''), un dels peisses d'aiga doça e saumastra mai grands del mond, l'[[esturion rus]] (''[[Acipenser gueldenstaedtii]]''), l'[[esturion persa]] (''[[Acipenser persicus]]'') e l'[[esturion estelat]] (''[[Acipenser stellatus]]''). Aquelas espècias realizan de migracions entre la mar e los rius per se reproduire. Pasmens, son subretot per lors uòus que son utilizats per la produccion de [[caviar]]. La [[pesca]] intensiva, lo [[braconatge]] e la construccion de barratges que limitan l'accès als luòcs de reproduccion afeblisson las populacions que son desenant l'objècte de legislacions especialas.

Lo [[mamifèr]] marin mai emblematic es la [[fòca de la mar Caspiana]] (''[[Pusa caspica]]''), una espècia endemica e l'unic mamifèr marin indigèn del bacin. De talha relativament pichona, viu dins diferentas partidas de la mar e realiza de migracions sasonièras per seguir sas predas. Çaquelà, las populacions d'aquela [[fòca]] an fòrça demenit dempuèi la debuta del sègle XX en causa de la [[caça]], de la [[pollucion]] e de las modificacions dels abitats. L'espècia es atal inscrita sus la lista de las [[espècia menaçada|espècias en perilh d'extincion]] per l'[[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] S. Goodman e L. Dmitrieva, « Pusa caspica », ''IUCN Red List of Threatened Species'', 2016.&lt;/ref&gt;.

Enfin, las còstas e los deltàs de [[Vòlga]] e d'[[Oral (flume)|Oral]] aculhisson una fauna d'[[aucèl]]s plan rica e variada. En efièch, aquelas zònas umidas forman d'abitats importants per las espècias aqüaticas, coma los [[pelican|pelicans]], los [[còrb marin|còrbs marins]], los [[cigne|cignes]], los [[anet|anets]] e las [[auca|aucas]]. Son tanben de luòcs d'alimentacion e de repaus per de populacions importantas d'aucèls migrators que circulan entre [[Euròpa]] e [[Asia]]. La preservacion dels deltàs es doncas essenciala per mantenir aquelas populacions, en particular dins los sectors ont las activitats umanas transforman los abitats naturals.

=== Flòra e vegetacion ===

La flòra de la mar Caspiana compren subretot de [[alga|microalgas]] e de formas de [[fitoplancton]] que constituïsson la basa de las [[cadena alimentària|cadenas alimentàrias]] aqüaticas. Aquelas comunautats vegetalas microscopicas asseguran egalament una part importanta de la produccion de matèria organica e servisson de noiridura al [[zooplancton]] que, a son torn, alimenta d'espècias d'[[invertebrat|invertebrats]] e de [[peis|peisses]]. La composicion del fitoplancton varia segon la salinitat, la [[temperatura]], la disponibilitat dels [[nutriment|nutriments]] e las condicions de luminositat.

Dins las aigas pauc prigondas e dins los sectors [[litoral|costièrs]], se desvolopan tanben d'[[alga|algas]] e de plantas aqüaticas. Los deltàs e los estuaris associats als grands rius son dominats per de vegetacions adaptadas als mitans umides, coma las [[canavèra|canavèras]]. Aqueles abitats asseguran de foncions ecologicas importantas que servisson de refugi e de luòcs de reproduccion per fòrça peisses, fixan los [[sediment|sediments]] e participan a la purificacion naturala de las aigas. Los environaments terrèstres vesins, que comprenon d'estèpas, de zònas semiaridas e de sectors salins, abrigan una vegetacion adaptada a la manca d'aiga e a las variacions de salinitat dels sòls.

== Petròli ==
La region es rica en fonts d'[[energia]]. En mai dels camps [[petròli|petrolifèrs]] descobèrts recentament, i a tanben las pròvas de l'existéncia de grandas resèrvas de gas natural. Pasmens caldriá una exploracion a fons per ne definir lo futur potencial. Los estats que costejan la mar Caspiana an obtengut una granda importància geopolitica, especialament a causa de l'inestabilitat de l'[[Orient Mejan]], que pòt afectar las politicas energeticas de fòrça païses occidentals. Un autre factor que cal prendre en compte es lo novèl desplegament militar [[Estats Units|nòrd-american]] dins la region centreasiatica.

[[imatge:caspienne.jpg|thumb|250px|La mar Caspiana e los Estats ribairencs]]

Un problèma clau es l'estatut de la mar Caspiana e l'establiment de las frontièiras maritimas entre los cinc estats del litoral. Russia, Azerbaitjan e Cazacstan an signat un acòrd en [[2003]] per se partejar la Caspiana septentrionala (64%), malgrat que los autres dos païses ribairencs, Iran e Turcmenistan, s'i foguèsson pas aponduts. L'acòrd entre los tres estats, qu'a influït la produccion de petròli, segurament influirà lo sieu desenvolopament futur, que pòt demorar atudat dins los cas iranian e turcmèn.

A l'ora d'ara, Azerbaitjan e Cazacstan an experimentat lo màger acreissement dins la produccion petrolièra (+70%) dempuèi [[1992]]. Malgrat aquò, la region produtz pas encara tot son potencial, que la produccion regionala totala es de 1,6 milions de barrils ({{unitat|250000|m|3}}) jornalièrs, çò qu'es mens que la produccion de [[Brasil]]. S'estima qu'aquesta produccion se triplarà cap a 2010.

== Transpòrts ==
I a divèrses servicis de [[transbordador]] qu'opèran sus la mar Caspiana, comprés la linha entre [[Türkmenbaşy]] e [[Bakó]].

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===

* [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]].
* [[Karabogazgöl]].
* [[Mar d'Aral]].
* [[Mar Negra]].

=== Bibliografia ===

* {{en}} A. G. Kostianoi e A. Kosarev, ''The Caspian Sea Environment'', Birkhäuser, 2005.

=== Ligams extèrnes ===

* {{en}} [http://www.netiran.com/?fn=artd(2277) Informacion sus l'istòria e los noms de la mar Caspiana]
* {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/ Programa environamental de la Caspiana]
** {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Convencion Marc per la Proteccion de l'environament maritim de la Caspiana] (2003)
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20090828084055/http://globalguerrillas.typepad.com/globalguerrillas/2004/07/long_term_gg_ta.html Objectiu: lo petròli de la mar Caspiana] John Robb, 2004
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Los cambiaments de nivèls de la mar Caspiana]

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

[[Categoria:Mar]]</text>
      <sha1>j9qr3hj8ad5zizvlaycknbimjpbnm9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510565</id>
      <parentid>2510555</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T15:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toku</username>
        <id>7678</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fauna */</comment>
      <origin>2510565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29266" sha1="d33tl659nvhmwj6r0acop1yx2h5doer" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{1000 fondamentals}}

[[Fichièr:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit ([[NASA]])]]

La '''mar Caspiana''' es una [[mar]] tancada situada entre [[Asia]] e [[Euròpa]]. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de {{unitat|371000|km²}} e un volum de {{unitat|78200|km³}} ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los [[lac]]s. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada.

== Geografia ==

La mar Caspiana a una superficia totala de {{formatnum:371000}} km². Es bordada per [[Russia]] a l'oèst, per [[Azerbaitjan]] al sud-oèst, per [[Iran]] al sud, per [[Turcmenistan]] al sud-èst e per [[Cazacstan]] al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'[[Asia Centrala]]. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de [[Caucàs]], e al sud lo massís d'[[Elborz]]. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada [[Karabogazgöl]].

=== Geologia ===

Coma la [[mar Negra]] o la [[mar d'Aral]], la mar Caspiana es [[geologia|geologicament]] una mar residuala de la [[mar Paratètis]]. Durant lo [[Pliocèn]] (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'[[aiga]] s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del [[Plèistocèn]] (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », ''Global and Planetary Change'', n° 174, 2019, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin [[Endoreïsme|endoreïc]] que s'espandís sus una partida importanta de l'[[Asia Centrala]]. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'[[ocean mondial]] e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels [[ocean|oceans]].

La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis [[Vòlga]] e [[Oral (flume)|Oral]]. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]] e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'[[aiga]] i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la [[depression de Derbent]], un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una [[placa oceanica]] [[basalt|basaltica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », ''Oceanology'', vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ({{formatnum:1025}} m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina [[tectonica de las placas|tectonica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », ''Doklady Earth Sciences'', vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.&lt;/ref&gt;. L'aiga i es [[aiga saumastra|saumastra]] pr'amor que la prigondor permet de concentrar la [[sal alimentària|sal]].

A l'èst, la lòna de [[Karabogazgöl]] comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada.

=== Idrografia ===

[[Vòlga]] (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e [[Oral]] s'escampan dins la Caspiana, qu'es [[endoreïc]]a, valent a dire qu'a pas d'[[emissari]] e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'[[evaporacion]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. Lagutov, ''Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin'', Spriger, 2008, p. 198.&lt;/ref&gt;. D'aquel biais, l'[[ecosistèma]] caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl [[eustatisme|eustatic]] dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa {{formatnum:5500000}} ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'[[Istòria|istorians]] [[Russia|rus]] sostenon qu'una de las butadas [[Edat Mejana|medievalas]] de la mar Caspiana ocasionèt l'[[Inondacion|aigat]] de cèrtas [[Vila|ciutats]] costièiras dels [[Cazars]], coma [[Atil]]. En [[2004]], lo nivèl de las aigas èra de {{unitat|-27,16|m}}, es a dire {{unitat|27,16|m}} jos lo [[nivèl de la mar]]&lt;ref&gt;[[rus|'''(ru)''']] М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », ''Большая российская энциклопедия'', vol. 13, 2004-2017, p. 275.&lt;/ref&gt;.

Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del [[continent]] e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'[[oscillacion de l'Atlantic Nòrd]]. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions [[atmosfèra (Tèrra)|atmosfericas]] de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del [[Cambiament climatic|cambiament climatic global]].

Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de {{unitat|3|m}} entre [[1929]] e [[1977]], seguida per una pujada de {{unitat|3|m}} de 1977 fins a [[1995]]. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses.

=== Demografia e vilas costièiras ===

La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic :
* al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de [[Guriev]] ({{formatnum:315000}} abitants en 2022).
* la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas.
* al sud-èst, a l'entorn de [[Krasnovodsk]] ({{formatnum:86000}} abitants en 2022), se tròban de Turcmèns.
* al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del [[mazandarani]] e del [[guilaki]]. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo [[persan]] qu'es la [[lenga oficiala]] d'[[Iran]]. Las vilas principalas de la region son [[Astara (Iran)|Astara]] ({{formatnum:40000}} abitants en 2006), [[Bandar-e Anzali]] ({{formatnum:114000}} abitants en 2012) e [[Chalus]] ({{formatnum:75000}} abitants en 2008).
* a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'[[Azerbaitjan]]. [[Bakó]] (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region.
* al nòrd-oèst, se tròban respectivament de [[Daguestan|Daguestanés]], de [[Russia|Rus]] e d'[[Ozbècs]] que vivon sul territòri de la [[Russia|Federacion de Russia]]. [[Derbent]] ({{formatnum:125000}} abitants en 2020) e [[Makhachcalà]] ({{formatnum:622000}} abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. [[Astrakhan]] es lo centre de la preséncia russa dins la region ({{formatnum:529000}} abitants en 2020).

== Istòria ==

=== De la Preïstòria a l'Antiquitat ===

La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la [[mar Negra]] e la [[mar Mediterranèa]] a las regions interioras d'[[Asia]]. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps [[geologia|geologics]] e [[istòria|istorics]]. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels [[litoral|litorals]] e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras [[civilizacion|civilizacions]] istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci [[iran|iranian]], en [[Caucàs]] e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los [[Empèris nomadas|pòbles]] de las [[estèpa|estèpas]] del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'[[Euròpa Orientala]], las regions de la [[mar Negra]] e l'[[Asia Centrala]]. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses.

Durant lo [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]], una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de [[Iran|Pèrsia]]. Aquò permetèt als [[geografia|geografs]] e autors [[Grècia Antica|grècs]] de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]], los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels [[Empèri Part|Parts]] e dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]].

Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de [[tecnica|tecnicas]] e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes.

=== De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas ===

A partir del sègle VII, l'expansion de l'[[islam]] transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de [[Transoxiana]], de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Caucàs]] dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'[[Edat Mejana]], la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « [[Rota de la Seda|Rotas de la Seda]] ». En particular, de produches originaris d'[[Asia Orientala]], d'[[Asia Centrala]] o de [[Caucàs]] circulèron cap al bacin de [[Vòlga]] e als pòrts de la [[mar Negra]].

Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo [[Cazars|Khaganat Cazar]], una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la [[Negre]] e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la [[Rus' de Kiev]], los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels [[Pechenegs|Pechenègs]] (sègles XI-XII) puèi pels [[Comans]] (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la [[Rus' de Kiev|Rus']] prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas.

Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre [[China]], [[Asia Centrala]], [[Iran|Pèrsia]] e [[Euròpa]]. Pasmens, l'unitat de l'[[Empèri Mongòl]] durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas.

=== De l'epòca modèrna a la dominacion russa ===

[[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]]

A partir del sègle XVI, la mar Caspiana venguèt un espaci d'escambis e de tensions entre l'[[Russia|Empèri Rus]] e la [[Empèri Safavida|Pèrsia Safavida]]. En 1554, la conquista d'Astrakhan pels Russes e lo renfortiment de sas posicions dins lo deltà de [[Vòlga]] permetèron lo desvolopament d'una rota comerciala entre los dos païses. Aquela rota facilitava lo transpòrt de produchs entre l'[[Euròpa Orientala]], las [[montanha|montanhas]] de [[Caucàs]] e las regions situadas al sud de la mar. De lor costat, los Safavidas mantenguèron lor contraròtle sus divèrses pòrts, en particular dins las regions de [[Gilan]] e de [[Mazandaran]]&lt;ref name=&quot;Romer 1986 pp. 266-269&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Hans R. Roemer, « The Safavid period », dins Peter Jackson (dir.), ''The Cambridge History of Iran. Volume 6: The Timurid and Safavid Periods'', Cambridge University Press, 1986, pp. 266-269.&lt;/ref&gt;. 

Al començament del sègle XVIII, l'afebliment de la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] favorizèt l'expansion russa en [[Asia Centrala]]. En 1722-1723, lo tasar [[Pèire lo Grand]] (1682-1725) menèt una [[Expedicion persa de Pèire lo Grand|expedicion militara]] long de las còstas occidentalas e meridionalas de la mar Caspiana e ocupèt [[Derbent]] e [[Bakó]]. Aquelas conquistas avián d'objectius [[economia|economics]] e [[estrategia|estrategics]] (contraròtle del [[comèrci]] regional, limitacion de l'influéncia [[Empèri Otoman|otomana]] en [[Caucàs]]...). Las fòrças russas se retirèron d'una partida dels territòris ocupats durant los ans 1730 après la conclusion d'una aliança russopersana dirigida contra los Turcs, mas [[Russia]] tornèt perseguir sa politica expansionista al sègle seguent&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Stephen J. Lee, ''Peter the Great'', Routledge, 2013, p. 31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] William Bayne Fisher, P. Avery, G. R. G. Hambly e C. Melville, ''The Cambridge History of Iran. Vol. 7'', Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 321.&lt;/ref&gt;.

Las guèrras russopersas del començament del sègle XIX renforcèron aquela dominacion que foguèt confirmada pels [[Tractat de Golestan|tractats de Golestan]] (1813) e de [[Tractat de Turkmenchay|Turkmenchay]] (1828). [[Pèrsia]] i perdiguèt una partida de Caucàs e [[Russia]] obtenguèt lo drech exclusiu de manténer una [[flòta de guèrra]] dins la mar Caspiana&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Charles King, ''The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus'', Oxford University Press, 2008, pp. 30-31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Maziar Behrooz, ''Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia'', I. B. Tauris, 2023, p. 128.&lt;/ref&gt;. Lo resultat d'aquelas guèrras permetèt donc a Russia d'exercir una dominacion maritima e comerciala creissenta sus la partida septentrionala e occidentala de la mar, mentre que Pèrsia conservava lo contraròtle de sas còstas meridionalas.

Pendent la rèsta del sègle XIX, lo desvolopament de la [[maquina de vapor|navegacion de vapor]] e l'[[Revolucion Industriala|industrializacion]] transformèron las activitats maritimas. En particular, Bakó e sa region venguèron un centre màger de l'extraccion de [[petròli]]. En efièch, a partir dels ans 1870, l'arribada d'investidors, russes e estrangièrs, favorizèt la mecanizacion de l'extraccion, del rafinatge e del transpòrt dels [[idrocarbur|idrocarburs]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Daniel Yergin, ''The Prize, The Epic Quest for Oil, Money &amp; Power'', New York, Simon &amp; Schuster, 1991, pp. 57-63.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Demest los investidors mai coneguts, figuravan los fraires Nobel e e la familha Rothschild.&lt;/ref&gt;. En 1901, la produccion petroliera d'[[Azerbaitjan]] representava mai de la mitat de la produccion mondiala&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] R. Hrair Dekmejian e Hovann H. Simonian, ''Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region'', I. B. Tauris, 2003, p. 16.&lt;/ref&gt;.

=== De la Revolucion Russa a la fin de l'Union Sovietica ===

[[Fichièr:Asia Centrala Sovietica en 1936.png|thumb|Asia Centrala Sovietica en 1936.]]

La [[Revolucion Russa]] de 1917 e la formacion de l'[[URSS|Union Sovietica]] transformèron l'organizacion [[politica]] e [[Economia|economica]] de la region caspiana. La mar venguèt un espaci estrategic per l'URSS, que ne contrarotlava la màger part de las còstas, e per [[Iran]], que conservava lo litoral meridional. Lo tractat sovietoiranian de 1921 aboliguèt atal divèrsas disposicions dels acòrdis anteriors, que desfavorizavan Iran, e restabliguèt de dreches de navigacion per aquel país&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Un tractat suplementari, signat en 1940, precisèt las règlas de navigacion, de pesca e de transpòrt maritim entre los dos estats&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS.

Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la Caspiana prenguèt una importància novèla. En efèit, situada al rèire del front occidental, foguèt utilizada per intensificar lo transpòrt de merças e de ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra sovietic. Las infrastructuras portuàrias e las vias navigablas permetèron tanben d'assegurar de ligams entre las regions petrolieras del Caucàs e los territòris interiors de l'Union Sovietica. Après la guèrra, la construccion del [[canal Don-Vòlga]], inaugurat en 1952, renforcèt l'integracion de la mar Caspiana dins lo malhum de transpòrt fluvial sovietic e li permetèt d'èsser ligada a la [[mar Negra]] per de vias navigablas interioras&lt;ref&gt;Aquel malhum constituís lo [[Sistèma de las Cinc Mars]], un ensemble canals que permeton a un naviri de navegar entre la [[mar Blanca]], la [[mar Baltica]], la [[Mar Negra]], la [[mar d'Azov]] e la [[mar Caspiana]]&lt;/ref&gt;.

L'espleitacion dels jaciments de [[petròli]] e de [[gas natural|gas]] contunhèt de jogar un ròtle central dins l'economia regionala durant la la segonda mitat del sègle XX. Los pòrts de Bakó e d'Astrakhan participèron al transpòrt dels idrocarburs, dels produches industrials e dels produches de la pesca. Pasmens, la reduccion progressiva de las comunicacions comercialas entre Iran e l'Union Sovietica limitèt los escambis maritims entre las doas còstas. Las variacions del nivèl de la mar e l'ensablament d'unes pòrts complicavan tanben las condicions de navegacion.

=== Dempuèi la dissolucion de l'Union Sovietica ===

{{veire|Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana}}

La dissolucion de l'Union Sovietica, en 1991, transformèt prigondament l'equilibri politic de la region. A las doas poténcias tradicionalament ribairencas, [[Russia]] e [[Iran]], s'apondèron tres estats [[independéncia|independents]] novèls : [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]] e [[Turcmenistan]]. Aquela multiplicacion dels actors modifiquèt los enjòcs [[economia|economics]] e [[diplomacia|diplomatics]], en particular per çò que concernís l'espleitacion dels jaciments sosmarins de petròli e de gas e lo transpòrt dels idrocarburs cap als mercats internacionals.

Durant los ans 1990, los cinc estats ribairencs comencèron doncàs de negociar un novèl estatut juridic per la mar. Las divergéncias portavan sus la reparticion de las ressorsas, la delimitacion dels espacis maritims e los dreches de navigacion. En efièch, l'espleitacion de las resèrvas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] necessitava de definir los limits de sobeiranetat d'[[Iran]] e dels quatre estats eissits de l'Union Sovietica. Las negociacions comencèron en 1996, mas doas visions s'opausèron. La primièra consistissiá a considerar la mar Caspiana coma una mar ordinària. Dins aqueu cas, los estats ribairens aurián dispausat de dreits sus las ressorsas situadas prèp del litoral, d'una zòna d'exclusivitat economica mai estenduda e las regions centralas aurián agut l'estatut d'[[aigas internacionalas]]. Aquela solucion permetiá lo desplaçament liure de las flòtas militaras dins la màger part de la mar. La segonda consistissiá a considerar la mar coma un lac. Dins aqueu cas, los estats ribairens èran liures de se partejar la totalitat de la mar, mas la circulacion dels naviris militars d'un estat donat èra d'ara endavant limitada a la porcion de mar tenguda per aquel estat.

Lo compromés trobat es intermediari entre las doas opcions. Lo sossòl marin es dividit coma un lac, mas las aigas centralas an l'estatut d'aigas internacionalas. En 2018, [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]], [[Iran]] e [[Azerbaitjan]] signèron aital la [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]], tèxte que permet de finalizar aquel acòrdi. Permet als estats ribairencs de perseguir l'espleitacion dels idrocarburs e de començar la construccion d'oleoductes per permetre d'exportar mai facilament lo [[petròli]] e lo [[gas natural|gas]] cap a [[Euròpa]]. Mantèn tanben la libertat de circulacion de las flòtas militaras russas e iranianas.

== Fauna e flòra ==

La mar Caspiana abriga un [[ecosistèma]] singular, caracterizat per una [[biodiversitat]] adaptada a las condicions particularas d'aquela [[mar interiora]]. Son isolament ancian, las variacions de son nivèl e una salinitat inferiora a la dels [[ocean|oceans]] i an favorizat lo desvolopament d'una fauna e d'una flòra que comprenon fòrça espècias [[endemisme|endemicas]]. 

=== Fauna ===

[[File:Білуга (Huso huso).jpg|thumb|[[Grand esturion]] (''Huso huso'') dins un [[aqüari]]]]

La fauna de la mar Caspiana es dominada per d'organismes aqüatics, mai que mai de [[peis|peisses]] e d'[[invertebrat|invertebrats]]. De mai, l'istòria [[geologia|geologica]] del bacin favorizèt la conservacion d'un ensemble d'espècias ancianas generalament disparegudas dins las autres regions aqüaticas. De manièra generala, las condicions [[ecologia|ecologicas]] varian dins la mar segon las regions :
* la partida septentrionala, pauc prigonda e alimentada per de rius importants, presenta de caracteristicas mai pròchas dels mitans d'aiga doça,
* las partidas centralas e meridionalas an una fauna mai caracteristicas de las aigas saumastras.
Los [[esturion|esturions]] constituïsson un dels grops de peisses mai caracteristics de la mar Caspiana. Entre las espècias presentas figuran lo [[Grand esturion|belioga]] (''[[Huso huso]]''), un dels peisses d'aiga doça e saumastra mai grands del mond, l'[[esturion rus]] (''[[Acipenser gueldenstaedtii]]''), l'[[esturion persa]] (''[[Acipenser persicus]]'') e l'[[esturion estelat]] (''[[Acipenser stellatus]]''). Aquelas espècias realizan de migracions entre la mar e los rius per se reproduire. Pasmens, son subretot per lors uòus que son utilizats per la produccion de [[caviar]]. La [[pesca]] intensiva, lo [[braconatge]] e la construccion de barratges que limitan l'accès als luòcs de reproduccion afeblisson las populacions que son desenant l'objècte de legislacions especialas.

Lo [[mamifèr]] marin mai emblematic es la [[fòca de la mar Caspiana]] (''[[Pusa caspica]]''), una espècia endemica e l'unic mamifèr marin indigèn del bacin. De talha relativament pichona, viu dins diferentas partidas de la mar e realiza de migracions sasonièras per seguir sas predas. Çaquelà, las populacions d'aquela [[fòca]] an fòrça demenit dempuèi la debuta del sègle XX en causa de la [[caça]], de la [[pollucion]] e de las modificacions dels abitats. L'espècia es atal inscrita sus la lista de las [[espècia menaçada|espècias en perilh d'extincion]] per l'[[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] S. Goodman e L. Dmitrieva, « Pusa caspica », ''IUCN Red List of Threatened Species'', 2016.&lt;/ref&gt;.

Enfin, las còstas e los deltàs de [[Vòlga]] e d'[[Oral (flume)|Oral]] aculhisson una fauna d'[[aucèl]]s plan rica e variada. En efièch, aquelas zònas umidas forman d'abitats importants per las espècias aqüaticas, coma los [[pelican|pelicans]], los [[còrb marin|còrbs marins]], los [[cigne|cignes]], los [[anet|anets]] e las [[auca|aucas]]. Son tanben de luòcs d'alimentacion e de repaus per de populacions importantas d'aucèls migrators que circulan entre [[Euròpa]] e [[Asia]]. La preservacion dels deltàs es doncas essenciala per mantenir aquelas populacions, en particular dins los sectors ont las activitats umanas transforman los abitats naturals.

=== Flòra e vegetacion ===

La flòra de la mar Caspiana compren subretot de [[alga|microalgas]] e de formas de [[fitoplancton]] que constituïsson la basa de las [[cadena alimentària|cadenas alimentàrias]] aqüaticas. Aquelas comunautats vegetalas microscopicas asseguran egalament una part importanta de la produccion de matèria organica e servisson de noiridura al [[zooplancton]] que, a son torn, alimenta d'espècias d'[[invertebrat|invertebrats]] e de [[peis|peisses]]. La composicion del fitoplancton varia segon la salinitat, la [[temperatura]], la disponibilitat dels [[nutriment|nutriments]] e las condicions de luminositat.

Dins las aigas pauc prigondas e dins los sectors [[litoral|costièrs]], se desvolopan tanben d'[[alga|algas]] e de plantas aqüaticas. Los deltàs e los estuaris associats als grands rius son dominats per de vegetacions adaptadas als mitans umides, coma las [[canavèra|canavèras]]. Aqueles abitats asseguran de foncions ecologicas importantas que servisson de refugi e de luòcs de reproduccion per fòrça peisses, fixan los [[sediment|sediments]] e participan a la purificacion naturala de las aigas. Los environaments terrèstres vesins, que comprenon d'estèpas, de zònas semiaridas e de sectors salins, abrigan una vegetacion adaptada a la manca d'aiga e a las variacions de salinitat dels sòls.

== Petròli ==
La region es rica en fonts d'[[energia]]. En mai dels camps [[petròli|petrolifèrs]] descobèrts recentament, i a tanben las pròvas de l'existéncia de grandas resèrvas de gas natural. Pasmens caldriá una exploracion a fons per ne definir lo futur potencial. Los estats que costejan la mar Caspiana an obtengut una granda importància geopolitica, especialament a causa de l'inestabilitat de l'[[Orient Mejan]], que pòt afectar las politicas energeticas de fòrça païses occidentals. Un autre factor que cal prendre en compte es lo novèl desplegament militar [[Estats Units|nòrd-american]] dins la region centreasiatica.

[[imatge:caspienne.jpg|thumb|250px|La mar Caspiana e los Estats ribairencs]]

Un problèma clau es l'estatut de la mar Caspiana e l'establiment de las frontièiras maritimas entre los cinc estats del litoral. Russia, Azerbaitjan e Cazacstan an signat un acòrd en [[2003]] per se partejar la Caspiana septentrionala (64%), malgrat que los autres dos païses ribairencs, Iran e Turcmenistan, s'i foguèsson pas aponduts. L'acòrd entre los tres estats, qu'a influït la produccion de petròli, segurament influirà lo sieu desenvolopament futur, que pòt demorar atudat dins los cas iranian e turcmèn.

A l'ora d'ara, Azerbaitjan e Cazacstan an experimentat lo màger acreissement dins la produccion petrolièra (+70%) dempuèi [[1992]]. Malgrat aquò, la region produtz pas encara tot son potencial, que la produccion regionala totala es de 1,6 milions de barrils ({{unitat|250000|m|3}}) jornalièrs, çò qu'es mens que la produccion de [[Brasil]]. S'estima qu'aquesta produccion se triplarà cap a 2010.

== Transpòrts ==
I a divèrses servicis de [[transbordador]] qu'opèran sus la mar Caspiana, comprés la linha entre [[Türkmenbaşy]] e [[Bakó]].

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===

* [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]].
* [[Karabogazgöl]].
* [[Mar d'Aral]].
* [[Mar Negra]].

=== Bibliografia ===

* {{en}} A. G. Kostianoi e A. Kosarev, ''The Caspian Sea Environment'', Birkhäuser, 2005.

=== Ligams extèrnes ===

* {{en}} [http://www.netiran.com/?fn=artd(2277) Informacion sus l'istòria e los noms de la mar Caspiana]
* {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/ Programa environamental de la Caspiana]
** {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Convencion Marc per la Proteccion de l'environament maritim de la Caspiana] (2003)
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20090828084055/http://globalguerrillas.typepad.com/globalguerrillas/2004/07/long_term_gg_ta.html Objectiu: lo petròli de la mar Caspiana] John Robb, 2004
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Los cambiaments de nivèls de la mar Caspiana]

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

[[Categoria:Mar]]</text>
      <sha1>d33tl659nvhmwj6r0acop1yx2h5doer</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510566</id>
      <parentid>2510565</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T15:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toku</username>
        <id>7678</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fauna e flòra */</comment>
      <origin>2510566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29966" sha1="pim0sc6xoj1soquage8id1pij1m6sg6" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{1000 fondamentals}}

[[Fichièr:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit ([[NASA]])]]

La '''mar Caspiana''' es una [[mar]] tancada situada entre [[Asia]] e [[Euròpa]]. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de {{unitat|371000|km²}} e un volum de {{unitat|78200|km³}} ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los [[lac]]s. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada.

== Geografia ==

La mar Caspiana a una superficia totala de {{formatnum:371000}} km². Es bordada per [[Russia]] a l'oèst, per [[Azerbaitjan]] al sud-oèst, per [[Iran]] al sud, per [[Turcmenistan]] al sud-èst e per [[Cazacstan]] al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'[[Asia Centrala]]. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de [[Caucàs]], e al sud lo massís d'[[Elborz]]. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada [[Karabogazgöl]].

=== Geologia ===

Coma la [[mar Negra]] o la [[mar d'Aral]], la mar Caspiana es [[geologia|geologicament]] una mar residuala de la [[mar Paratètis]]. Durant lo [[Pliocèn]] (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'[[aiga]] s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del [[Plèistocèn]] (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », ''Global and Planetary Change'', n° 174, 2019, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin [[Endoreïsme|endoreïc]] que s'espandís sus una partida importanta de l'[[Asia Centrala]]. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'[[ocean mondial]] e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels [[ocean|oceans]].

La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis [[Vòlga]] e [[Oral (flume)|Oral]]. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]] e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'[[aiga]] i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la [[depression de Derbent]], un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una [[placa oceanica]] [[basalt|basaltica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », ''Oceanology'', vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ({{formatnum:1025}} m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina [[tectonica de las placas|tectonica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », ''Doklady Earth Sciences'', vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.&lt;/ref&gt;. L'aiga i es [[aiga saumastra|saumastra]] pr'amor que la prigondor permet de concentrar la [[sal alimentària|sal]].

A l'èst, la lòna de [[Karabogazgöl]] comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada.

=== Idrografia ===

[[Vòlga]] (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e [[Oral]] s'escampan dins la Caspiana, qu'es [[endoreïc]]a, valent a dire qu'a pas d'[[emissari]] e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'[[evaporacion]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. Lagutov, ''Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin'', Spriger, 2008, p. 198.&lt;/ref&gt;. D'aquel biais, l'[[ecosistèma]] caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl [[eustatisme|eustatic]] dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa {{formatnum:5500000}} ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'[[Istòria|istorians]] [[Russia|rus]] sostenon qu'una de las butadas [[Edat Mejana|medievalas]] de la mar Caspiana ocasionèt l'[[Inondacion|aigat]] de cèrtas [[Vila|ciutats]] costièiras dels [[Cazars]], coma [[Atil]]. En [[2004]], lo nivèl de las aigas èra de {{unitat|-27,16|m}}, es a dire {{unitat|27,16|m}} jos lo [[nivèl de la mar]]&lt;ref&gt;[[rus|'''(ru)''']] М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », ''Большая российская энциклопедия'', vol. 13, 2004-2017, p. 275.&lt;/ref&gt;.

Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del [[continent]] e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'[[oscillacion de l'Atlantic Nòrd]]. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions [[atmosfèra (Tèrra)|atmosfericas]] de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del [[Cambiament climatic|cambiament climatic global]].

Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de {{unitat|3|m}} entre [[1929]] e [[1977]], seguida per una pujada de {{unitat|3|m}} de 1977 fins a [[1995]]. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses.

=== Demografia e vilas costièiras ===

La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic :
* al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de [[Guriev]] ({{formatnum:315000}} abitants en 2022).
* la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas.
* al sud-èst, a l'entorn de [[Krasnovodsk]] ({{formatnum:86000}} abitants en 2022), se tròban de Turcmèns.
* al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del [[mazandarani]] e del [[guilaki]]. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo [[persan]] qu'es la [[lenga oficiala]] d'[[Iran]]. Las vilas principalas de la region son [[Astara (Iran)|Astara]] ({{formatnum:40000}} abitants en 2006), [[Bandar-e Anzali]] ({{formatnum:114000}} abitants en 2012) e [[Chalus]] ({{formatnum:75000}} abitants en 2008).
* a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'[[Azerbaitjan]]. [[Bakó]] (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region.
* al nòrd-oèst, se tròban respectivament de [[Daguestan|Daguestanés]], de [[Russia|Rus]] e d'[[Ozbècs]] que vivon sul territòri de la [[Russia|Federacion de Russia]]. [[Derbent]] ({{formatnum:125000}} abitants en 2020) e [[Makhachcalà]] ({{formatnum:622000}} abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. [[Astrakhan]] es lo centre de la preséncia russa dins la region ({{formatnum:529000}} abitants en 2020).

== Istòria ==

=== De la Preïstòria a l'Antiquitat ===

La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la [[mar Negra]] e la [[mar Mediterranèa]] a las regions interioras d'[[Asia]]. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps [[geologia|geologics]] e [[istòria|istorics]]. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels [[litoral|litorals]] e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras [[civilizacion|civilizacions]] istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci [[iran|iranian]], en [[Caucàs]] e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los [[Empèris nomadas|pòbles]] de las [[estèpa|estèpas]] del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'[[Euròpa Orientala]], las regions de la [[mar Negra]] e l'[[Asia Centrala]]. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses.

Durant lo [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]], una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de [[Iran|Pèrsia]]. Aquò permetèt als [[geografia|geografs]] e autors [[Grècia Antica|grècs]] de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]], los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels [[Empèri Part|Parts]] e dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]].

Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de [[tecnica|tecnicas]] e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes.

=== De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas ===

A partir del sègle VII, l'expansion de l'[[islam]] transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de [[Transoxiana]], de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Caucàs]] dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'[[Edat Mejana]], la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « [[Rota de la Seda|Rotas de la Seda]] ». En particular, de produches originaris d'[[Asia Orientala]], d'[[Asia Centrala]] o de [[Caucàs]] circulèron cap al bacin de [[Vòlga]] e als pòrts de la [[mar Negra]].

Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo [[Cazars|Khaganat Cazar]], una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la [[Negre]] e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la [[Rus' de Kiev]], los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels [[Pechenegs|Pechenègs]] (sègles XI-XII) puèi pels [[Comans]] (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la [[Rus' de Kiev|Rus']] prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas.

Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre [[China]], [[Asia Centrala]], [[Iran|Pèrsia]] e [[Euròpa]]. Pasmens, l'unitat de l'[[Empèri Mongòl]] durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas.

=== De l'epòca modèrna a la dominacion russa ===

[[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]]

A partir del sègle XVI, la mar Caspiana venguèt un espaci d'escambis e de tensions entre l'[[Russia|Empèri Rus]] e la [[Empèri Safavida|Pèrsia Safavida]]. En 1554, la conquista d'Astrakhan pels Russes e lo renfortiment de sas posicions dins lo deltà de [[Vòlga]] permetèron lo desvolopament d'una rota comerciala entre los dos païses. Aquela rota facilitava lo transpòrt de produchs entre l'[[Euròpa Orientala]], las [[montanha|montanhas]] de [[Caucàs]] e las regions situadas al sud de la mar. De lor costat, los Safavidas mantenguèron lor contraròtle sus divèrses pòrts, en particular dins las regions de [[Gilan]] e de [[Mazandaran]]&lt;ref name=&quot;Romer 1986 pp. 266-269&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Hans R. Roemer, « The Safavid period », dins Peter Jackson (dir.), ''The Cambridge History of Iran. Volume 6: The Timurid and Safavid Periods'', Cambridge University Press, 1986, pp. 266-269.&lt;/ref&gt;. 

Al començament del sègle XVIII, l'afebliment de la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] favorizèt l'expansion russa en [[Asia Centrala]]. En 1722-1723, lo tasar [[Pèire lo Grand]] (1682-1725) menèt una [[Expedicion persa de Pèire lo Grand|expedicion militara]] long de las còstas occidentalas e meridionalas de la mar Caspiana e ocupèt [[Derbent]] e [[Bakó]]. Aquelas conquistas avián d'objectius [[economia|economics]] e [[estrategia|estrategics]] (contraròtle del [[comèrci]] regional, limitacion de l'influéncia [[Empèri Otoman|otomana]] en [[Caucàs]]...). Las fòrças russas se retirèron d'una partida dels territòris ocupats durant los ans 1730 après la conclusion d'una aliança russopersana dirigida contra los Turcs, mas [[Russia]] tornèt perseguir sa politica expansionista al sègle seguent&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Stephen J. Lee, ''Peter the Great'', Routledge, 2013, p. 31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] William Bayne Fisher, P. Avery, G. R. G. Hambly e C. Melville, ''The Cambridge History of Iran. Vol. 7'', Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 321.&lt;/ref&gt;.

Las guèrras russopersas del començament del sègle XIX renforcèron aquela dominacion que foguèt confirmada pels [[Tractat de Golestan|tractats de Golestan]] (1813) e de [[Tractat de Turkmenchay|Turkmenchay]] (1828). [[Pèrsia]] i perdiguèt una partida de Caucàs e [[Russia]] obtenguèt lo drech exclusiu de manténer una [[flòta de guèrra]] dins la mar Caspiana&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Charles King, ''The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus'', Oxford University Press, 2008, pp. 30-31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Maziar Behrooz, ''Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia'', I. B. Tauris, 2023, p. 128.&lt;/ref&gt;. Lo resultat d'aquelas guèrras permetèt donc a Russia d'exercir una dominacion maritima e comerciala creissenta sus la partida septentrionala e occidentala de la mar, mentre que Pèrsia conservava lo contraròtle de sas còstas meridionalas.

Pendent la rèsta del sègle XIX, lo desvolopament de la [[maquina de vapor|navegacion de vapor]] e l'[[Revolucion Industriala|industrializacion]] transformèron las activitats maritimas. En particular, Bakó e sa region venguèron un centre màger de l'extraccion de [[petròli]]. En efièch, a partir dels ans 1870, l'arribada d'investidors, russes e estrangièrs, favorizèt la mecanizacion de l'extraccion, del rafinatge e del transpòrt dels [[idrocarbur|idrocarburs]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Daniel Yergin, ''The Prize, The Epic Quest for Oil, Money &amp; Power'', New York, Simon &amp; Schuster, 1991, pp. 57-63.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Demest los investidors mai coneguts, figuravan los fraires Nobel e e la familha Rothschild.&lt;/ref&gt;. En 1901, la produccion petroliera d'[[Azerbaitjan]] representava mai de la mitat de la produccion mondiala&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] R. Hrair Dekmejian e Hovann H. Simonian, ''Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region'', I. B. Tauris, 2003, p. 16.&lt;/ref&gt;.

=== De la Revolucion Russa a la fin de l'Union Sovietica ===

[[Fichièr:Asia Centrala Sovietica en 1936.png|thumb|Asia Centrala Sovietica en 1936.]]

La [[Revolucion Russa]] de 1917 e la formacion de l'[[URSS|Union Sovietica]] transformèron l'organizacion [[politica]] e [[Economia|economica]] de la region caspiana. La mar venguèt un espaci estrategic per l'URSS, que ne contrarotlava la màger part de las còstas, e per [[Iran]], que conservava lo litoral meridional. Lo tractat sovietoiranian de 1921 aboliguèt atal divèrsas disposicions dels acòrdis anteriors, que desfavorizavan Iran, e restabliguèt de dreches de navigacion per aquel país&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Un tractat suplementari, signat en 1940, precisèt las règlas de navigacion, de pesca e de transpòrt maritim entre los dos estats&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS.

Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la Caspiana prenguèt una importància novèla. En efèit, situada al rèire del front occidental, foguèt utilizada per intensificar lo transpòrt de merças e de ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra sovietic. Las infrastructuras portuàrias e las vias navigablas permetèron tanben d'assegurar de ligams entre las regions petrolieras del Caucàs e los territòris interiors de l'Union Sovietica. Après la guèrra, la construccion del [[canal Don-Vòlga]], inaugurat en 1952, renforcèt l'integracion de la mar Caspiana dins lo malhum de transpòrt fluvial sovietic e li permetèt d'èsser ligada a la [[mar Negra]] per de vias navigablas interioras&lt;ref&gt;Aquel malhum constituís lo [[Sistèma de las Cinc Mars]], un ensemble canals que permeton a un naviri de navegar entre la [[mar Blanca]], la [[mar Baltica]], la [[Mar Negra]], la [[mar d'Azov]] e la [[mar Caspiana]]&lt;/ref&gt;.

L'espleitacion dels jaciments de [[petròli]] e de [[gas natural|gas]] contunhèt de jogar un ròtle central dins l'economia regionala durant la la segonda mitat del sègle XX. Los pòrts de Bakó e d'Astrakhan participèron al transpòrt dels idrocarburs, dels produches industrials e dels produches de la pesca. Pasmens, la reduccion progressiva de las comunicacions comercialas entre Iran e l'Union Sovietica limitèt los escambis maritims entre las doas còstas. Las variacions del nivèl de la mar e l'ensablament d'unes pòrts complicavan tanben las condicions de navegacion.

=== Dempuèi la dissolucion de l'Union Sovietica ===

{{veire|Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana}}

La dissolucion de l'Union Sovietica, en 1991, transformèt prigondament l'equilibri politic de la region. A las doas poténcias tradicionalament ribairencas, [[Russia]] e [[Iran]], s'apondèron tres estats [[independéncia|independents]] novèls : [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]] e [[Turcmenistan]]. Aquela multiplicacion dels actors modifiquèt los enjòcs [[economia|economics]] e [[diplomacia|diplomatics]], en particular per çò que concernís l'espleitacion dels jaciments sosmarins de petròli e de gas e lo transpòrt dels idrocarburs cap als mercats internacionals.

Durant los ans 1990, los cinc estats ribairencs comencèron doncàs de negociar un novèl estatut juridic per la mar. Las divergéncias portavan sus la reparticion de las ressorsas, la delimitacion dels espacis maritims e los dreches de navigacion. En efièch, l'espleitacion de las resèrvas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] necessitava de definir los limits de sobeiranetat d'[[Iran]] e dels quatre estats eissits de l'Union Sovietica. Las negociacions comencèron en 1996, mas doas visions s'opausèron. La primièra consistissiá a considerar la mar Caspiana coma una mar ordinària. Dins aqueu cas, los estats ribairens aurián dispausat de dreits sus las ressorsas situadas prèp del litoral, d'una zòna d'exclusivitat economica mai estenduda e las regions centralas aurián agut l'estatut d'[[aigas internacionalas]]. Aquela solucion permetiá lo desplaçament liure de las flòtas militaras dins la màger part de la mar. La segonda consistissiá a considerar la mar coma un lac. Dins aqueu cas, los estats ribairens èran liures de se partejar la totalitat de la mar, mas la circulacion dels naviris militars d'un estat donat èra d'ara endavant limitada a la porcion de mar tenguda per aquel estat.

Lo compromés trobat es intermediari entre las doas opcions. Lo sossòl marin es dividit coma un lac, mas las aigas centralas an l'estatut d'aigas internacionalas. En 2018, [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]], [[Iran]] e [[Azerbaitjan]] signèron aital la [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]], tèxte que permet de finalizar aquel acòrdi. Permet als estats ribairencs de perseguir l'espleitacion dels idrocarburs e de començar la construccion d'oleoductes per permetre d'exportar mai facilament lo [[petròli]] e lo [[gas natural|gas]] cap a [[Euròpa]]. Mantèn tanben la libertat de circulacion de las flòtas militaras russas e iranianas.

== Economia ==

La mar Caspiana ocupa una posicion [[estrategia|estrategica]] dins l'economia [[Eurasia|eurasiatica]]. En efèit, sas ressorses [[energia|energeticas]], sas activitats de [[pesca]] e sas vias de comunicacion maritimas ne fan un espaci economic important per [[Russia]], [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]] e [[Iran]]. De mai, lo desvolopament de l'industria [[petròli|petroliera]] e la diversificacion de las rotas comercialas an renforçat son ròtle dins los escambis internacionals. Pasmens, aquela riquesa economica es acompanhada de desacòrds entre los estats ribairencs e de conflictes ligats a l'espleitacion de las ressorsas e a la proteccion de l'environamen

== Fauna e flòra ==

La mar Caspiana abriga un [[ecosistèma]] singular, caracterizat per una [[biodiversitat]] adaptada a las condicions particularas d'aquela [[mar interiora]]. Son isolament ancian, las variacions de son nivèl e una salinitat inferiora a la dels [[ocean|oceans]] i an favorizat lo desvolopament d'una fauna e d'una flòra que comprenon fòrça espècias [[endemisme|endemicas]]. 

=== Fauna ===

[[File:Білуга (Huso huso).jpg|thumb|[[Grand esturion]] (''Huso huso'') dins un [[aqüari]]]]

La fauna de la mar Caspiana es dominada per d'organismes aqüatics, mai que mai de [[peis|peisses]] e d'[[invertebrat|invertebrats]]. De mai, l'istòria [[geologia|geologica]] del bacin favorizèt la conservacion d'un ensemble d'espècias ancianas generalament disparegudas dins las autres regions aqüaticas. De manièra generala, las condicions [[ecologia|ecologicas]] varian dins la mar segon las regions :
* la partida septentrionala, pauc prigonda e alimentada per de rius importants, presenta de caracteristicas mai pròchas dels mitans d'aiga doça,
* las partidas centralas e meridionalas an una fauna mai caracteristicas de las aigas saumastras.
Los [[esturion|esturions]] constituïsson un dels grops de peisses mai caracteristics de la mar Caspiana. Entre las espècias presentas figuran lo [[Grand esturion|belioga]] (''[[Huso huso]]''), un dels peisses d'aiga doça e saumastra mai grands del mond, l'[[esturion rus]] (''[[Acipenser gueldenstaedtii]]''), l'[[esturion persa]] (''[[Acipenser persicus]]'') e l'[[esturion estelat]] (''[[Acipenser stellatus]]''). Aquelas espècias realizan de migracions entre la mar e los rius per se reproduire. Pasmens, son subretot per lors uòus que son utilizats per la produccion de [[caviar]]. La [[pesca]] intensiva, lo [[braconatge]] e la construccion de barratges que limitan l'accès als luòcs de reproduccion afeblisson las populacions que son desenant l'objècte de legislacions especialas.

Lo [[mamifèr]] marin mai emblematic es la [[fòca de la mar Caspiana]] (''[[Pusa caspica]]''), una espècia endemica e l'unic mamifèr marin indigèn del bacin. De talha relativament pichona, viu dins diferentas partidas de la mar e realiza de migracions sasonièras per seguir sas predas. Çaquelà, las populacions d'aquela [[fòca]] an fòrça demenit dempuèi la debuta del sègle XX en causa de la [[caça]], de la [[pollucion]] e de las modificacions dels abitats. L'espècia es atal inscrita sus la lista de las [[espècia menaçada|espècias en perilh d'extincion]] per l'[[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] S. Goodman e L. Dmitrieva, « Pusa caspica », ''IUCN Red List of Threatened Species'', 2016.&lt;/ref&gt;.

Enfin, las còstas e los deltàs de [[Vòlga]] e d'[[Oral (flume)|Oral]] aculhisson una fauna d'[[aucèl]]s plan rica e variada. En efièch, aquelas zònas umidas forman d'abitats importants per las espècias aqüaticas, coma los [[pelican|pelicans]], los [[còrb marin|còrbs marins]], los [[cigne|cignes]], los [[anet|anets]] e las [[auca|aucas]]. Son tanben de luòcs d'alimentacion e de repaus per de populacions importantas d'aucèls migrators que circulan entre [[Euròpa]] e [[Asia]]. La preservacion dels deltàs es doncas essenciala per mantenir aquelas populacions, en particular dins los sectors ont las activitats umanas transforman los abitats naturals.

=== Flòra e vegetacion ===

La flòra de la mar Caspiana compren subretot de [[alga|microalgas]] e de formas de [[fitoplancton]] que constituïsson la basa de las [[cadena alimentària|cadenas alimentàrias]] aqüaticas. Aquelas comunautats vegetalas microscopicas asseguran egalament una part importanta de la produccion de matèria organica e servisson de noiridura al [[zooplancton]] que, a son torn, alimenta d'espècias d'[[invertebrat|invertebrats]] e de [[peis|peisses]]. La composicion del fitoplancton varia segon la salinitat, la [[temperatura]], la disponibilitat dels [[nutriment|nutriments]] e las condicions de luminositat.

Dins las aigas pauc prigondas e dins los sectors [[litoral|costièrs]], se desvolopan tanben d'[[alga|algas]] e de plantas aqüaticas. Los deltàs e los estuaris associats als grands rius son dominats per de vegetacions adaptadas als mitans umides, coma las [[canavèra|canavèras]]. Aqueles abitats asseguran de foncions ecologicas importantas que servisson de refugi e de luòcs de reproduccion per fòrça peisses, fixan los [[sediment|sediments]] e participan a la purificacion naturala de las aigas. Los environaments terrèstres vesins, que comprenon d'estèpas, de zònas semiaridas e de sectors salins, abrigan una vegetacion adaptada a la manca d'aiga e a las variacions de salinitat dels sòls.

== Petròli ==
La region es rica en fonts d'[[energia]]. En mai dels camps [[petròli|petrolifèrs]] descobèrts recentament, i a tanben las pròvas de l'existéncia de grandas resèrvas de gas natural. Pasmens caldriá una exploracion a fons per ne definir lo futur potencial. Los estats que costejan la mar Caspiana an obtengut una granda importància geopolitica, especialament a causa de l'inestabilitat de l'[[Orient Mejan]], que pòt afectar las politicas energeticas de fòrça païses occidentals. Un autre factor que cal prendre en compte es lo novèl desplegament militar [[Estats Units|nòrd-american]] dins la region centreasiatica.

[[imatge:caspienne.jpg|thumb|250px|La mar Caspiana e los Estats ribairencs]]

Un problèma clau es l'estatut de la mar Caspiana e l'establiment de las frontièiras maritimas entre los cinc estats del litoral. Russia, Azerbaitjan e Cazacstan an signat un acòrd en [[2003]] per se partejar la Caspiana septentrionala (64%), malgrat que los autres dos païses ribairencs, Iran e Turcmenistan, s'i foguèsson pas aponduts. L'acòrd entre los tres estats, qu'a influït la produccion de petròli, segurament influirà lo sieu desenvolopament futur, que pòt demorar atudat dins los cas iranian e turcmèn.

A l'ora d'ara, Azerbaitjan e Cazacstan an experimentat lo màger acreissement dins la produccion petrolièra (+70%) dempuèi [[1992]]. Malgrat aquò, la region produtz pas encara tot son potencial, que la produccion regionala totala es de 1,6 milions de barrils ({{unitat|250000|m|3}}) jornalièrs, çò qu'es mens que la produccion de [[Brasil]]. S'estima qu'aquesta produccion se triplarà cap a 2010.

== Transpòrts ==
I a divèrses servicis de [[transbordador]] qu'opèran sus la mar Caspiana, comprés la linha entre [[Türkmenbaşy]] e [[Bakó]].

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===

* [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]].
* [[Karabogazgöl]].
* [[Mar d'Aral]].
* [[Mar Negra]].

=== Bibliografia ===

* {{en}} A. G. Kostianoi e A. Kosarev, ''The Caspian Sea Environment'', Birkhäuser, 2005.

=== Ligams extèrnes ===

* {{en}} [http://www.netiran.com/?fn=artd(2277) Informacion sus l'istòria e los noms de la mar Caspiana]
* {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/ Programa environamental de la Caspiana]
** {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Convencion Marc per la Proteccion de l'environament maritim de la Caspiana] (2003)
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20090828084055/http://globalguerrillas.typepad.com/globalguerrillas/2004/07/long_term_gg_ta.html Objectiu: lo petròli de la mar Caspiana] John Robb, 2004
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Los cambiaments de nivèls de la mar Caspiana]

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

[[Categoria:Mar]]</text>
      <sha1>pim0sc6xoj1soquage8id1pij1m6sg6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510567</id>
      <parentid>2510566</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T15:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toku</username>
        <id>7678</id>
      </contributor>
      <comment>/* Economia */</comment>
      <origin>2510567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32163" sha1="tl1zgcz9npdj0t6ofc3reyhevly1pwt" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{1000 fondamentals}}

[[Fichièr:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit ([[NASA]])]]

La '''mar Caspiana''' es una [[mar]] tancada situada entre [[Asia]] e [[Euròpa]]. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de {{unitat|371000|km²}} e un volum de {{unitat|78200|km³}} ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los [[lac]]s. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada.

== Geografia ==

La mar Caspiana a una superficia totala de {{formatnum:371000}} km². Es bordada per [[Russia]] a l'oèst, per [[Azerbaitjan]] al sud-oèst, per [[Iran]] al sud, per [[Turcmenistan]] al sud-èst e per [[Cazacstan]] al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'[[Asia Centrala]]. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de [[Caucàs]], e al sud lo massís d'[[Elborz]]. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada [[Karabogazgöl]].

=== Geologia ===

Coma la [[mar Negra]] o la [[mar d'Aral]], la mar Caspiana es [[geologia|geologicament]] una mar residuala de la [[mar Paratètis]]. Durant lo [[Pliocèn]] (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'[[aiga]] s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del [[Plèistocèn]] (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », ''Global and Planetary Change'', n° 174, 2019, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin [[Endoreïsme|endoreïc]] que s'espandís sus una partida importanta de l'[[Asia Centrala]]. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'[[ocean mondial]] e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels [[ocean|oceans]].

La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis [[Vòlga]] e [[Oral (flume)|Oral]]. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]] e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'[[aiga]] i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la [[depression de Derbent]], un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una [[placa oceanica]] [[basalt|basaltica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », ''Oceanology'', vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ({{formatnum:1025}} m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina [[tectonica de las placas|tectonica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », ''Doklady Earth Sciences'', vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.&lt;/ref&gt;. L'aiga i es [[aiga saumastra|saumastra]] pr'amor que la prigondor permet de concentrar la [[sal alimentària|sal]].

A l'èst, la lòna de [[Karabogazgöl]] comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada.

=== Idrografia ===

[[Vòlga]] (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e [[Oral]] s'escampan dins la Caspiana, qu'es [[endoreïc]]a, valent a dire qu'a pas d'[[emissari]] e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'[[evaporacion]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. Lagutov, ''Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin'', Spriger, 2008, p. 198.&lt;/ref&gt;. D'aquel biais, l'[[ecosistèma]] caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl [[eustatisme|eustatic]] dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa {{formatnum:5500000}} ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'[[Istòria|istorians]] [[Russia|rus]] sostenon qu'una de las butadas [[Edat Mejana|medievalas]] de la mar Caspiana ocasionèt l'[[Inondacion|aigat]] de cèrtas [[Vila|ciutats]] costièiras dels [[Cazars]], coma [[Atil]]. En [[2004]], lo nivèl de las aigas èra de {{unitat|-27,16|m}}, es a dire {{unitat|27,16|m}} jos lo [[nivèl de la mar]]&lt;ref&gt;[[rus|'''(ru)''']] М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », ''Большая российская энциклопедия'', vol. 13, 2004-2017, p. 275.&lt;/ref&gt;.

Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del [[continent]] e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'[[oscillacion de l'Atlantic Nòrd]]. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions [[atmosfèra (Tèrra)|atmosfericas]] de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del [[Cambiament climatic|cambiament climatic global]].

Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de {{unitat|3|m}} entre [[1929]] e [[1977]], seguida per una pujada de {{unitat|3|m}} de 1977 fins a [[1995]]. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses.

=== Demografia e vilas costièiras ===

La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic :
* al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de [[Guriev]] ({{formatnum:315000}} abitants en 2022).
* la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas.
* al sud-èst, a l'entorn de [[Krasnovodsk]] ({{formatnum:86000}} abitants en 2022), se tròban de Turcmèns.
* al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del [[mazandarani]] e del [[guilaki]]. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo [[persan]] qu'es la [[lenga oficiala]] d'[[Iran]]. Las vilas principalas de la region son [[Astara (Iran)|Astara]] ({{formatnum:40000}} abitants en 2006), [[Bandar-e Anzali]] ({{formatnum:114000}} abitants en 2012) e [[Chalus]] ({{formatnum:75000}} abitants en 2008).
* a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'[[Azerbaitjan]]. [[Bakó]] (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region.
* al nòrd-oèst, se tròban respectivament de [[Daguestan|Daguestanés]], de [[Russia|Rus]] e d'[[Ozbècs]] que vivon sul territòri de la [[Russia|Federacion de Russia]]. [[Derbent]] ({{formatnum:125000}} abitants en 2020) e [[Makhachcalà]] ({{formatnum:622000}} abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. [[Astrakhan]] es lo centre de la preséncia russa dins la region ({{formatnum:529000}} abitants en 2020).

== Istòria ==

=== De la Preïstòria a l'Antiquitat ===

La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la [[mar Negra]] e la [[mar Mediterranèa]] a las regions interioras d'[[Asia]]. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps [[geologia|geologics]] e [[istòria|istorics]]. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels [[litoral|litorals]] e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras [[civilizacion|civilizacions]] istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci [[iran|iranian]], en [[Caucàs]] e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los [[Empèris nomadas|pòbles]] de las [[estèpa|estèpas]] del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'[[Euròpa Orientala]], las regions de la [[mar Negra]] e l'[[Asia Centrala]]. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses.

Durant lo [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]], una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de [[Iran|Pèrsia]]. Aquò permetèt als [[geografia|geografs]] e autors [[Grècia Antica|grècs]] de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]], los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels [[Empèri Part|Parts]] e dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]].

Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de [[tecnica|tecnicas]] e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes.

=== De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas ===

A partir del sègle VII, l'expansion de l'[[islam]] transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de [[Transoxiana]], de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Caucàs]] dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'[[Edat Mejana]], la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « [[Rota de la Seda|Rotas de la Seda]] ». En particular, de produches originaris d'[[Asia Orientala]], d'[[Asia Centrala]] o de [[Caucàs]] circulèron cap al bacin de [[Vòlga]] e als pòrts de la [[mar Negra]].

Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo [[Cazars|Khaganat Cazar]], una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la [[Negre]] e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la [[Rus' de Kiev]], los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels [[Pechenegs|Pechenègs]] (sègles XI-XII) puèi pels [[Comans]] (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la [[Rus' de Kiev|Rus']] prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas.

Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre [[China]], [[Asia Centrala]], [[Iran|Pèrsia]] e [[Euròpa]]. Pasmens, l'unitat de l'[[Empèri Mongòl]] durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas.

=== De l'epòca modèrna a la dominacion russa ===

[[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]]

A partir del sègle XVI, la mar Caspiana venguèt un espaci d'escambis e de tensions entre l'[[Russia|Empèri Rus]] e la [[Empèri Safavida|Pèrsia Safavida]]. En 1554, la conquista d'Astrakhan pels Russes e lo renfortiment de sas posicions dins lo deltà de [[Vòlga]] permetèron lo desvolopament d'una rota comerciala entre los dos païses. Aquela rota facilitava lo transpòrt de produchs entre l'[[Euròpa Orientala]], las [[montanha|montanhas]] de [[Caucàs]] e las regions situadas al sud de la mar. De lor costat, los Safavidas mantenguèron lor contraròtle sus divèrses pòrts, en particular dins las regions de [[Gilan]] e de [[Mazandaran]]&lt;ref name=&quot;Romer 1986 pp. 266-269&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Hans R. Roemer, « The Safavid period », dins Peter Jackson (dir.), ''The Cambridge History of Iran. Volume 6: The Timurid and Safavid Periods'', Cambridge University Press, 1986, pp. 266-269.&lt;/ref&gt;. 

Al començament del sègle XVIII, l'afebliment de la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] favorizèt l'expansion russa en [[Asia Centrala]]. En 1722-1723, lo tasar [[Pèire lo Grand]] (1682-1725) menèt una [[Expedicion persa de Pèire lo Grand|expedicion militara]] long de las còstas occidentalas e meridionalas de la mar Caspiana e ocupèt [[Derbent]] e [[Bakó]]. Aquelas conquistas avián d'objectius [[economia|economics]] e [[estrategia|estrategics]] (contraròtle del [[comèrci]] regional, limitacion de l'influéncia [[Empèri Otoman|otomana]] en [[Caucàs]]...). Las fòrças russas se retirèron d'una partida dels territòris ocupats durant los ans 1730 après la conclusion d'una aliança russopersana dirigida contra los Turcs, mas [[Russia]] tornèt perseguir sa politica expansionista al sègle seguent&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Stephen J. Lee, ''Peter the Great'', Routledge, 2013, p. 31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] William Bayne Fisher, P. Avery, G. R. G. Hambly e C. Melville, ''The Cambridge History of Iran. Vol. 7'', Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 321.&lt;/ref&gt;.

Las guèrras russopersas del començament del sègle XIX renforcèron aquela dominacion que foguèt confirmada pels [[Tractat de Golestan|tractats de Golestan]] (1813) e de [[Tractat de Turkmenchay|Turkmenchay]] (1828). [[Pèrsia]] i perdiguèt una partida de Caucàs e [[Russia]] obtenguèt lo drech exclusiu de manténer una [[flòta de guèrra]] dins la mar Caspiana&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Charles King, ''The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus'', Oxford University Press, 2008, pp. 30-31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Maziar Behrooz, ''Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia'', I. B. Tauris, 2023, p. 128.&lt;/ref&gt;. Lo resultat d'aquelas guèrras permetèt donc a Russia d'exercir una dominacion maritima e comerciala creissenta sus la partida septentrionala e occidentala de la mar, mentre que Pèrsia conservava lo contraròtle de sas còstas meridionalas.

Pendent la rèsta del sègle XIX, lo desvolopament de la [[maquina de vapor|navegacion de vapor]] e l'[[Revolucion Industriala|industrializacion]] transformèron las activitats maritimas. En particular, Bakó e sa region venguèron un centre màger de l'extraccion de [[petròli]]. En efièch, a partir dels ans 1870, l'arribada d'investidors, russes e estrangièrs, favorizèt la mecanizacion de l'extraccion, del rafinatge e del transpòrt dels [[idrocarbur|idrocarburs]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Daniel Yergin, ''The Prize, The Epic Quest for Oil, Money &amp; Power'', New York, Simon &amp; Schuster, 1991, pp. 57-63.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Demest los investidors mai coneguts, figuravan los fraires Nobel e e la familha Rothschild.&lt;/ref&gt;. En 1901, la produccion petroliera d'[[Azerbaitjan]] representava mai de la mitat de la produccion mondiala&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] R. Hrair Dekmejian e Hovann H. Simonian, ''Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region'', I. B. Tauris, 2003, p. 16.&lt;/ref&gt;.

=== De la Revolucion Russa a la fin de l'Union Sovietica ===

[[Fichièr:Asia Centrala Sovietica en 1936.png|thumb|Asia Centrala Sovietica en 1936.]]

La [[Revolucion Russa]] de 1917 e la formacion de l'[[URSS|Union Sovietica]] transformèron l'organizacion [[politica]] e [[Economia|economica]] de la region caspiana. La mar venguèt un espaci estrategic per l'URSS, que ne contrarotlava la màger part de las còstas, e per [[Iran]], que conservava lo litoral meridional. Lo tractat sovietoiranian de 1921 aboliguèt atal divèrsas disposicions dels acòrdis anteriors, que desfavorizavan Iran, e restabliguèt de dreches de navigacion per aquel país&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Un tractat suplementari, signat en 1940, precisèt las règlas de navigacion, de pesca e de transpòrt maritim entre los dos estats&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS.

Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la Caspiana prenguèt una importància novèla. En efèit, situada al rèire del front occidental, foguèt utilizada per intensificar lo transpòrt de merças e de ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra sovietic. Las infrastructuras portuàrias e las vias navigablas permetèron tanben d'assegurar de ligams entre las regions petrolieras del Caucàs e los territòris interiors de l'Union Sovietica. Après la guèrra, la construccion del [[canal Don-Vòlga]], inaugurat en 1952, renforcèt l'integracion de la mar Caspiana dins lo malhum de transpòrt fluvial sovietic e li permetèt d'èsser ligada a la [[mar Negra]] per de vias navigablas interioras&lt;ref&gt;Aquel malhum constituís lo [[Sistèma de las Cinc Mars]], un ensemble canals que permeton a un naviri de navegar entre la [[mar Blanca]], la [[mar Baltica]], la [[Mar Negra]], la [[mar d'Azov]] e la [[mar Caspiana]]&lt;/ref&gt;.

L'espleitacion dels jaciments de [[petròli]] e de [[gas natural|gas]] contunhèt de jogar un ròtle central dins l'economia regionala durant la la segonda mitat del sègle XX. Los pòrts de Bakó e d'Astrakhan participèron al transpòrt dels idrocarburs, dels produches industrials e dels produches de la pesca. Pasmens, la reduccion progressiva de las comunicacions comercialas entre Iran e l'Union Sovietica limitèt los escambis maritims entre las doas còstas. Las variacions del nivèl de la mar e l'ensablament d'unes pòrts complicavan tanben las condicions de navegacion.

=== Dempuèi la dissolucion de l'Union Sovietica ===

{{veire|Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana}}

La dissolucion de l'Union Sovietica, en 1991, transformèt prigondament l'equilibri politic de la region. A las doas poténcias tradicionalament ribairencas, [[Russia]] e [[Iran]], s'apondèron tres estats [[independéncia|independents]] novèls : [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]] e [[Turcmenistan]]. Aquela multiplicacion dels actors modifiquèt los enjòcs [[economia|economics]] e [[diplomacia|diplomatics]], en particular per çò que concernís l'espleitacion dels jaciments sosmarins de petròli e de gas e lo transpòrt dels idrocarburs cap als mercats internacionals.

Durant los ans 1990, los cinc estats ribairencs comencèron doncàs de negociar un novèl estatut juridic per la mar. Las divergéncias portavan sus la reparticion de las ressorsas, la delimitacion dels espacis maritims e los dreches de navigacion. En efièch, l'espleitacion de las resèrvas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] necessitava de definir los limits de sobeiranetat d'[[Iran]] e dels quatre estats eissits de l'Union Sovietica. Las negociacions comencèron en 1996, mas doas visions s'opausèron. La primièra consistissiá a considerar la mar Caspiana coma una mar ordinària. Dins aqueu cas, los estats ribairens aurián dispausat de dreits sus las ressorsas situadas prèp del litoral, d'una zòna d'exclusivitat economica mai estenduda e las regions centralas aurián agut l'estatut d'[[aigas internacionalas]]. Aquela solucion permetiá lo desplaçament liure de las flòtas militaras dins la màger part de la mar. La segonda consistissiá a considerar la mar coma un lac. Dins aqueu cas, los estats ribairens èran liures de se partejar la totalitat de la mar, mas la circulacion dels naviris militars d'un estat donat èra d'ara endavant limitada a la porcion de mar tenguda per aquel estat.

Lo compromés trobat es intermediari entre las doas opcions. Lo sossòl marin es dividit coma un lac, mas las aigas centralas an l'estatut d'aigas internacionalas. En 2018, [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]], [[Iran]] e [[Azerbaitjan]] signèron aital la [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]], tèxte que permet de finalizar aquel acòrdi. Permet als estats ribairencs de perseguir l'espleitacion dels idrocarburs e de començar la construccion d'oleoductes per permetre d'exportar mai facilament lo [[petròli]] e lo [[gas natural|gas]] cap a [[Euròpa]]. Mantèn tanben la libertat de circulacion de las flòtas militaras russas e iranianas.

== Economia ==

La mar Caspiana ocupa una posicion [[estrategia|estrategica]] dins l'economia [[Eurasia|eurasiatica]]. En efèit, sas ressorses [[energia|energeticas]], sas activitats de [[pesca]] e sas vias de comunicacion maritimas ne fan un espaci economic important per [[Russia]], [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]] e [[Iran]]. De mai, lo desvolopament de l'industria [[petròli|petroliera]] e la diversificacion de las rotas comercialas an renforçat son ròtle dins los escambis internacionals. Pasmens, aquela riquesa economica es acompanhada de desacòrds entre los estats ribairencs e de conflictes ligats a l'espleitacion de las ressorsas e a la proteccion de l'environamen

=== Ressorsas energeticas ===

L'espleitacion dels [[idrocarbur|idrocarburs]] es una de las activitats economicas principalas de la region caspiana. La preséncia de jaciments de petròli i es coneguda dempuèi l'[[Antiquitat]], mas l'extraccion [[industria|industriala]] se desvolopèt subretot a partir del sègle XIX dins la region de [[Bakó]], sus la còsta occidentala. A partir del sègle XX, l'expleitacion dels jaciments sosmarins e lo desvolopament de las tecnicas de foratge transformèron la mar Caspiana en un dels centres istorics de l'industria petroliera mondiala.

[[Azerbaitjan]] e [[Cazacstan]] son dos dels principals productors d'idrocarburs de la region. En Azerbaitjan, los jaciments sosmarins d'Azeri-Chirag-Gunashli e de Shah Deniz constituïsson de centres màgers de produccion de [[petròli]] e de [[gas natural]]. En [[Cazacstan]], lo jaciment sosmarin de Kashagan, situat dins la partida septentrionala de la mar, representa una de las resèrvas petrolieras mai importantas del país. [[Turcmenistan]] dispausa tanben de ressorsas considerablas de [[gas natural]], mas la màger part de sa produccion proven de jaciments terrèstres alunhadas del litoral caspian.

L'[[exportacion]] d'aqueles idrocarburs depend de malhums complèxes de d'[[oleoducte|oleoductes]], de terminals portuaris e d'installacions industrialas. L'oleoducte Bakó-Tbilissi-Ceyhan, inaugurat en 2006, permet de transportar lo petròli de la mar Caspiana cap a la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] en passant per [[Georgia (Caucàs)|Georgia]] e [[Turquia]]. D'autras rets asseguran lo transpòrt cap a [[Russia]] e [[RPC|China]]. Lo gas natural azerbaitjanés es tanben exportat cap a Euròpa. Aqueles escambis contribuïsson als revenguts publics, a l'investiment industrial e al desvolopament de las infrastructuras. Pasmens, la dependéncia dels idrocarburs rend las economias concernidas sensiblas a las variacions dels corses mondials de l'energia e als cambiaments geopolitics. L'espleitacion dels jaciments marins presenta tanben de constrenchas tecnicas e environamentalas, en particular dins las zònas pauc prigondas del nòrd, que pòdon èsser afectadas pel gèl durant l'ivèrn.

== Fauna e flòra ==

La mar Caspiana abriga un [[ecosistèma]] singular, caracterizat per una [[biodiversitat]] adaptada a las condicions particularas d'aquela [[mar interiora]]. Son isolament ancian, las variacions de son nivèl e una salinitat inferiora a la dels [[ocean|oceans]] i an favorizat lo desvolopament d'una fauna e d'una flòra que comprenon fòrça espècias [[endemisme|endemicas]]. 

=== Fauna ===

[[File:Білуга (Huso huso).jpg|thumb|[[Grand esturion]] (''Huso huso'') dins un [[aqüari]]]]

La fauna de la mar Caspiana es dominada per d'organismes aqüatics, mai que mai de [[peis|peisses]] e d'[[invertebrat|invertebrats]]. De mai, l'istòria [[geologia|geologica]] del bacin favorizèt la conservacion d'un ensemble d'espècias ancianas generalament disparegudas dins las autres regions aqüaticas. De manièra generala, las condicions [[ecologia|ecologicas]] varian dins la mar segon las regions :
* la partida septentrionala, pauc prigonda e alimentada per de rius importants, presenta de caracteristicas mai pròchas dels mitans d'aiga doça,
* las partidas centralas e meridionalas an una fauna mai caracteristicas de las aigas saumastras.
Los [[esturion|esturions]] constituïsson un dels grops de peisses mai caracteristics de la mar Caspiana. Entre las espècias presentas figuran lo [[Grand esturion|belioga]] (''[[Huso huso]]''), un dels peisses d'aiga doça e saumastra mai grands del mond, l'[[esturion rus]] (''[[Acipenser gueldenstaedtii]]''), l'[[esturion persa]] (''[[Acipenser persicus]]'') e l'[[esturion estelat]] (''[[Acipenser stellatus]]''). Aquelas espècias realizan de migracions entre la mar e los rius per se reproduire. Pasmens, son subretot per lors uòus que son utilizats per la produccion de [[caviar]]. La [[pesca]] intensiva, lo [[braconatge]] e la construccion de barratges que limitan l'accès als luòcs de reproduccion afeblisson las populacions que son desenant l'objècte de legislacions especialas.

Lo [[mamifèr]] marin mai emblematic es la [[fòca de la mar Caspiana]] (''[[Pusa caspica]]''), una espècia endemica e l'unic mamifèr marin indigèn del bacin. De talha relativament pichona, viu dins diferentas partidas de la mar e realiza de migracions sasonièras per seguir sas predas. Çaquelà, las populacions d'aquela [[fòca]] an fòrça demenit dempuèi la debuta del sègle XX en causa de la [[caça]], de la [[pollucion]] e de las modificacions dels abitats. L'espècia es atal inscrita sus la lista de las [[espècia menaçada|espècias en perilh d'extincion]] per l'[[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] S. Goodman e L. Dmitrieva, « Pusa caspica », ''IUCN Red List of Threatened Species'', 2016.&lt;/ref&gt;.

Enfin, las còstas e los deltàs de [[Vòlga]] e d'[[Oral (flume)|Oral]] aculhisson una fauna d'[[aucèl]]s plan rica e variada. En efièch, aquelas zònas umidas forman d'abitats importants per las espècias aqüaticas, coma los [[pelican|pelicans]], los [[còrb marin|còrbs marins]], los [[cigne|cignes]], los [[anet|anets]] e las [[auca|aucas]]. Son tanben de luòcs d'alimentacion e de repaus per de populacions importantas d'aucèls migrators que circulan entre [[Euròpa]] e [[Asia]]. La preservacion dels deltàs es doncas essenciala per mantenir aquelas populacions, en particular dins los sectors ont las activitats umanas transforman los abitats naturals.

=== Flòra e vegetacion ===

La flòra de la mar Caspiana compren subretot de [[alga|microalgas]] e de formas de [[fitoplancton]] que constituïsson la basa de las [[cadena alimentària|cadenas alimentàrias]] aqüaticas. Aquelas comunautats vegetalas microscopicas asseguran egalament una part importanta de la produccion de matèria organica e servisson de noiridura al [[zooplancton]] que, a son torn, alimenta d'espècias d'[[invertebrat|invertebrats]] e de [[peis|peisses]]. La composicion del fitoplancton varia segon la salinitat, la [[temperatura]], la disponibilitat dels [[nutriment|nutriments]] e las condicions de luminositat.

Dins las aigas pauc prigondas e dins los sectors [[litoral|costièrs]], se desvolopan tanben d'[[alga|algas]] e de plantas aqüaticas. Los deltàs e los estuaris associats als grands rius son dominats per de vegetacions adaptadas als mitans umides, coma las [[canavèra|canavèras]]. Aqueles abitats asseguran de foncions ecologicas importantas que servisson de refugi e de luòcs de reproduccion per fòrça peisses, fixan los [[sediment|sediments]] e participan a la purificacion naturala de las aigas. Los environaments terrèstres vesins, que comprenon d'estèpas, de zònas semiaridas e de sectors salins, abrigan una vegetacion adaptada a la manca d'aiga e a las variacions de salinitat dels sòls.

== Petròli ==
La region es rica en fonts d'[[energia]]. En mai dels camps [[petròli|petrolifèrs]] descobèrts recentament, i a tanben las pròvas de l'existéncia de grandas resèrvas de gas natural. Pasmens caldriá una exploracion a fons per ne definir lo futur potencial. Los estats que costejan la mar Caspiana an obtengut una granda importància geopolitica, especialament a causa de l'inestabilitat de l'[[Orient Mejan]], que pòt afectar las politicas energeticas de fòrça païses occidentals. Un autre factor que cal prendre en compte es lo novèl desplegament militar [[Estats Units|nòrd-american]] dins la region centreasiatica.

[[imatge:caspienne.jpg|thumb|250px|La mar Caspiana e los Estats ribairencs]]

Un problèma clau es l'estatut de la mar Caspiana e l'establiment de las frontièiras maritimas entre los cinc estats del litoral. Russia, Azerbaitjan e Cazacstan an signat un acòrd en [[2003]] per se partejar la Caspiana septentrionala (64%), malgrat que los autres dos païses ribairencs, Iran e Turcmenistan, s'i foguèsson pas aponduts. L'acòrd entre los tres estats, qu'a influït la produccion de petròli, segurament influirà lo sieu desenvolopament futur, que pòt demorar atudat dins los cas iranian e turcmèn.

A l'ora d'ara, Azerbaitjan e Cazacstan an experimentat lo màger acreissement dins la produccion petrolièra (+70%) dempuèi [[1992]]. Malgrat aquò, la region produtz pas encara tot son potencial, que la produccion regionala totala es de 1,6 milions de barrils ({{unitat|250000|m|3}}) jornalièrs, çò qu'es mens que la produccion de [[Brasil]]. S'estima qu'aquesta produccion se triplarà cap a 2010.

== Transpòrts ==
I a divèrses servicis de [[transbordador]] qu'opèran sus la mar Caspiana, comprés la linha entre [[Türkmenbaşy]] e [[Bakó]].

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===

* [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]].
* [[Karabogazgöl]].
* [[Mar d'Aral]].
* [[Mar Negra]].

=== Bibliografia ===

* {{en}} A. G. Kostianoi e A. Kosarev, ''The Caspian Sea Environment'', Birkhäuser, 2005.

=== Ligams extèrnes ===

* {{en}} [http://www.netiran.com/?fn=artd(2277) Informacion sus l'istòria e los noms de la mar Caspiana]
* {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/ Programa environamental de la Caspiana]
** {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Convencion Marc per la Proteccion de l'environament maritim de la Caspiana] (2003)
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20090828084055/http://globalguerrillas.typepad.com/globalguerrillas/2004/07/long_term_gg_ta.html Objectiu: lo petròli de la mar Caspiana] John Robb, 2004
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Los cambiaments de nivèls de la mar Caspiana]

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

[[Categoria:Mar]]</text>
      <sha1>tl1zgcz9npdj0t6ofc3reyhevly1pwt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510568</id>
      <parentid>2510567</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T15:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toku</username>
        <id>7678</id>
      </contributor>
      <comment>/* Petròli */</comment>
      <origin>2510568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30509" sha1="kdcid4t2id2m92nlrrmp1htwmhdy7vs" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{1000 fondamentals}}

[[Fichièr:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit ([[NASA]])]]

La '''mar Caspiana''' es una [[mar]] tancada situada entre [[Asia]] e [[Euròpa]]. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de {{unitat|371000|km²}} e un volum de {{unitat|78200|km³}} ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los [[lac]]s. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada.

== Geografia ==

La mar Caspiana a una superficia totala de {{formatnum:371000}} km². Es bordada per [[Russia]] a l'oèst, per [[Azerbaitjan]] al sud-oèst, per [[Iran]] al sud, per [[Turcmenistan]] al sud-èst e per [[Cazacstan]] al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'[[Asia Centrala]]. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de [[Caucàs]], e al sud lo massís d'[[Elborz]]. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada [[Karabogazgöl]].

=== Geologia ===

Coma la [[mar Negra]] o la [[mar d'Aral]], la mar Caspiana es [[geologia|geologicament]] una mar residuala de la [[mar Paratètis]]. Durant lo [[Pliocèn]] (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'[[aiga]] s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del [[Plèistocèn]] (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », ''Global and Planetary Change'', n° 174, 2019, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin [[Endoreïsme|endoreïc]] que s'espandís sus una partida importanta de l'[[Asia Centrala]]. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'[[ocean mondial]] e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels [[ocean|oceans]].

La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis [[Vòlga]] e [[Oral (flume)|Oral]]. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]] e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'[[aiga]] i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la [[depression de Derbent]], un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una [[placa oceanica]] [[basalt|basaltica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », ''Oceanology'', vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ({{formatnum:1025}} m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina [[tectonica de las placas|tectonica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », ''Doklady Earth Sciences'', vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.&lt;/ref&gt;. L'aiga i es [[aiga saumastra|saumastra]] pr'amor que la prigondor permet de concentrar la [[sal alimentària|sal]].

A l'èst, la lòna de [[Karabogazgöl]] comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada.

=== Idrografia ===

[[Vòlga]] (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e [[Oral]] s'escampan dins la Caspiana, qu'es [[endoreïc]]a, valent a dire qu'a pas d'[[emissari]] e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'[[evaporacion]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. Lagutov, ''Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin'', Spriger, 2008, p. 198.&lt;/ref&gt;. D'aquel biais, l'[[ecosistèma]] caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl [[eustatisme|eustatic]] dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa {{formatnum:5500000}} ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'[[Istòria|istorians]] [[Russia|rus]] sostenon qu'una de las butadas [[Edat Mejana|medievalas]] de la mar Caspiana ocasionèt l'[[Inondacion|aigat]] de cèrtas [[Vila|ciutats]] costièiras dels [[Cazars]], coma [[Atil]]. En [[2004]], lo nivèl de las aigas èra de {{unitat|-27,16|m}}, es a dire {{unitat|27,16|m}} jos lo [[nivèl de la mar]]&lt;ref&gt;[[rus|'''(ru)''']] М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », ''Большая российская энциклопедия'', vol. 13, 2004-2017, p. 275.&lt;/ref&gt;.

Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del [[continent]] e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'[[oscillacion de l'Atlantic Nòrd]]. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions [[atmosfèra (Tèrra)|atmosfericas]] de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del [[Cambiament climatic|cambiament climatic global]].

Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de {{unitat|3|m}} entre [[1929]] e [[1977]], seguida per una pujada de {{unitat|3|m}} de 1977 fins a [[1995]]. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses.

=== Demografia e vilas costièiras ===

La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic :
* al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de [[Guriev]] ({{formatnum:315000}} abitants en 2022).
* la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas.
* al sud-èst, a l'entorn de [[Krasnovodsk]] ({{formatnum:86000}} abitants en 2022), se tròban de Turcmèns.
* al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del [[mazandarani]] e del [[guilaki]]. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo [[persan]] qu'es la [[lenga oficiala]] d'[[Iran]]. Las vilas principalas de la region son [[Astara (Iran)|Astara]] ({{formatnum:40000}} abitants en 2006), [[Bandar-e Anzali]] ({{formatnum:114000}} abitants en 2012) e [[Chalus]] ({{formatnum:75000}} abitants en 2008).
* a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'[[Azerbaitjan]]. [[Bakó]] (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region.
* al nòrd-oèst, se tròban respectivament de [[Daguestan|Daguestanés]], de [[Russia|Rus]] e d'[[Ozbècs]] que vivon sul territòri de la [[Russia|Federacion de Russia]]. [[Derbent]] ({{formatnum:125000}} abitants en 2020) e [[Makhachcalà]] ({{formatnum:622000}} abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. [[Astrakhan]] es lo centre de la preséncia russa dins la region ({{formatnum:529000}} abitants en 2020).

== Istòria ==

=== De la Preïstòria a l'Antiquitat ===

La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la [[mar Negra]] e la [[mar Mediterranèa]] a las regions interioras d'[[Asia]]. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps [[geologia|geologics]] e [[istòria|istorics]]. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels [[litoral|litorals]] e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras [[civilizacion|civilizacions]] istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci [[iran|iranian]], en [[Caucàs]] e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los [[Empèris nomadas|pòbles]] de las [[estèpa|estèpas]] del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'[[Euròpa Orientala]], las regions de la [[mar Negra]] e l'[[Asia Centrala]]. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses.

Durant lo [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]], una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de [[Iran|Pèrsia]]. Aquò permetèt als [[geografia|geografs]] e autors [[Grècia Antica|grècs]] de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]], los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels [[Empèri Part|Parts]] e dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]].

Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de [[tecnica|tecnicas]] e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes.

=== De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas ===

A partir del sègle VII, l'expansion de l'[[islam]] transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de [[Transoxiana]], de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Caucàs]] dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'[[Edat Mejana]], la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « [[Rota de la Seda|Rotas de la Seda]] ». En particular, de produches originaris d'[[Asia Orientala]], d'[[Asia Centrala]] o de [[Caucàs]] circulèron cap al bacin de [[Vòlga]] e als pòrts de la [[mar Negra]].

Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo [[Cazars|Khaganat Cazar]], una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la [[Negre]] e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la [[Rus' de Kiev]], los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels [[Pechenegs|Pechenègs]] (sègles XI-XII) puèi pels [[Comans]] (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la [[Rus' de Kiev|Rus']] prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas.

Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre [[China]], [[Asia Centrala]], [[Iran|Pèrsia]] e [[Euròpa]]. Pasmens, l'unitat de l'[[Empèri Mongòl]] durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas.

=== De l'epòca modèrna a la dominacion russa ===

[[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]]

A partir del sègle XVI, la mar Caspiana venguèt un espaci d'escambis e de tensions entre l'[[Russia|Empèri Rus]] e la [[Empèri Safavida|Pèrsia Safavida]]. En 1554, la conquista d'Astrakhan pels Russes e lo renfortiment de sas posicions dins lo deltà de [[Vòlga]] permetèron lo desvolopament d'una rota comerciala entre los dos païses. Aquela rota facilitava lo transpòrt de produchs entre l'[[Euròpa Orientala]], las [[montanha|montanhas]] de [[Caucàs]] e las regions situadas al sud de la mar. De lor costat, los Safavidas mantenguèron lor contraròtle sus divèrses pòrts, en particular dins las regions de [[Gilan]] e de [[Mazandaran]]&lt;ref name=&quot;Romer 1986 pp. 266-269&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Hans R. Roemer, « The Safavid period », dins Peter Jackson (dir.), ''The Cambridge History of Iran. Volume 6: The Timurid and Safavid Periods'', Cambridge University Press, 1986, pp. 266-269.&lt;/ref&gt;. 

Al començament del sègle XVIII, l'afebliment de la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] favorizèt l'expansion russa en [[Asia Centrala]]. En 1722-1723, lo tasar [[Pèire lo Grand]] (1682-1725) menèt una [[Expedicion persa de Pèire lo Grand|expedicion militara]] long de las còstas occidentalas e meridionalas de la mar Caspiana e ocupèt [[Derbent]] e [[Bakó]]. Aquelas conquistas avián d'objectius [[economia|economics]] e [[estrategia|estrategics]] (contraròtle del [[comèrci]] regional, limitacion de l'influéncia [[Empèri Otoman|otomana]] en [[Caucàs]]...). Las fòrças russas se retirèron d'una partida dels territòris ocupats durant los ans 1730 après la conclusion d'una aliança russopersana dirigida contra los Turcs, mas [[Russia]] tornèt perseguir sa politica expansionista al sègle seguent&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Stephen J. Lee, ''Peter the Great'', Routledge, 2013, p. 31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] William Bayne Fisher, P. Avery, G. R. G. Hambly e C. Melville, ''The Cambridge History of Iran. Vol. 7'', Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 321.&lt;/ref&gt;.

Las guèrras russopersas del començament del sègle XIX renforcèron aquela dominacion que foguèt confirmada pels [[Tractat de Golestan|tractats de Golestan]] (1813) e de [[Tractat de Turkmenchay|Turkmenchay]] (1828). [[Pèrsia]] i perdiguèt una partida de Caucàs e [[Russia]] obtenguèt lo drech exclusiu de manténer una [[flòta de guèrra]] dins la mar Caspiana&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Charles King, ''The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus'', Oxford University Press, 2008, pp. 30-31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Maziar Behrooz, ''Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia'', I. B. Tauris, 2023, p. 128.&lt;/ref&gt;. Lo resultat d'aquelas guèrras permetèt donc a Russia d'exercir una dominacion maritima e comerciala creissenta sus la partida septentrionala e occidentala de la mar, mentre que Pèrsia conservava lo contraròtle de sas còstas meridionalas.

Pendent la rèsta del sègle XIX, lo desvolopament de la [[maquina de vapor|navegacion de vapor]] e l'[[Revolucion Industriala|industrializacion]] transformèron las activitats maritimas. En particular, Bakó e sa region venguèron un centre màger de l'extraccion de [[petròli]]. En efièch, a partir dels ans 1870, l'arribada d'investidors, russes e estrangièrs, favorizèt la mecanizacion de l'extraccion, del rafinatge e del transpòrt dels [[idrocarbur|idrocarburs]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Daniel Yergin, ''The Prize, The Epic Quest for Oil, Money &amp; Power'', New York, Simon &amp; Schuster, 1991, pp. 57-63.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Demest los investidors mai coneguts, figuravan los fraires Nobel e e la familha Rothschild.&lt;/ref&gt;. En 1901, la produccion petroliera d'[[Azerbaitjan]] representava mai de la mitat de la produccion mondiala&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] R. Hrair Dekmejian e Hovann H. Simonian, ''Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region'', I. B. Tauris, 2003, p. 16.&lt;/ref&gt;.

=== De la Revolucion Russa a la fin de l'Union Sovietica ===

[[Fichièr:Asia Centrala Sovietica en 1936.png|thumb|Asia Centrala Sovietica en 1936.]]

La [[Revolucion Russa]] de 1917 e la formacion de l'[[URSS|Union Sovietica]] transformèron l'organizacion [[politica]] e [[Economia|economica]] de la region caspiana. La mar venguèt un espaci estrategic per l'URSS, que ne contrarotlava la màger part de las còstas, e per [[Iran]], que conservava lo litoral meridional. Lo tractat sovietoiranian de 1921 aboliguèt atal divèrsas disposicions dels acòrdis anteriors, que desfavorizavan Iran, e restabliguèt de dreches de navigacion per aquel país&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Un tractat suplementari, signat en 1940, precisèt las règlas de navigacion, de pesca e de transpòrt maritim entre los dos estats&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS.

Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la Caspiana prenguèt una importància novèla. En efèit, situada al rèire del front occidental, foguèt utilizada per intensificar lo transpòrt de merças e de ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra sovietic. Las infrastructuras portuàrias e las vias navigablas permetèron tanben d'assegurar de ligams entre las regions petrolieras del Caucàs e los territòris interiors de l'Union Sovietica. Après la guèrra, la construccion del [[canal Don-Vòlga]], inaugurat en 1952, renforcèt l'integracion de la mar Caspiana dins lo malhum de transpòrt fluvial sovietic e li permetèt d'èsser ligada a la [[mar Negra]] per de vias navigablas interioras&lt;ref&gt;Aquel malhum constituís lo [[Sistèma de las Cinc Mars]], un ensemble canals que permeton a un naviri de navegar entre la [[mar Blanca]], la [[mar Baltica]], la [[Mar Negra]], la [[mar d'Azov]] e la [[mar Caspiana]]&lt;/ref&gt;.

L'espleitacion dels jaciments de [[petròli]] e de [[gas natural|gas]] contunhèt de jogar un ròtle central dins l'economia regionala durant la la segonda mitat del sègle XX. Los pòrts de Bakó e d'Astrakhan participèron al transpòrt dels idrocarburs, dels produches industrials e dels produches de la pesca. Pasmens, la reduccion progressiva de las comunicacions comercialas entre Iran e l'Union Sovietica limitèt los escambis maritims entre las doas còstas. Las variacions del nivèl de la mar e l'ensablament d'unes pòrts complicavan tanben las condicions de navegacion.

=== Dempuèi la dissolucion de l'Union Sovietica ===

{{veire|Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana}}

La dissolucion de l'Union Sovietica, en 1991, transformèt prigondament l'equilibri politic de la region. A las doas poténcias tradicionalament ribairencas, [[Russia]] e [[Iran]], s'apondèron tres estats [[independéncia|independents]] novèls : [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]] e [[Turcmenistan]]. Aquela multiplicacion dels actors modifiquèt los enjòcs [[economia|economics]] e [[diplomacia|diplomatics]], en particular per çò que concernís l'espleitacion dels jaciments sosmarins de petròli e de gas e lo transpòrt dels idrocarburs cap als mercats internacionals.

Durant los ans 1990, los cinc estats ribairencs comencèron doncàs de negociar un novèl estatut juridic per la mar. Las divergéncias portavan sus la reparticion de las ressorsas, la delimitacion dels espacis maritims e los dreches de navigacion. En efièch, l'espleitacion de las resèrvas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] necessitava de definir los limits de sobeiranetat d'[[Iran]] e dels quatre estats eissits de l'Union Sovietica. Las negociacions comencèron en 1996, mas doas visions s'opausèron. La primièra consistissiá a considerar la mar Caspiana coma una mar ordinària. Dins aqueu cas, los estats ribairens aurián dispausat de dreits sus las ressorsas situadas prèp del litoral, d'una zòna d'exclusivitat economica mai estenduda e las regions centralas aurián agut l'estatut d'[[aigas internacionalas]]. Aquela solucion permetiá lo desplaçament liure de las flòtas militaras dins la màger part de la mar. La segonda consistissiá a considerar la mar coma un lac. Dins aqueu cas, los estats ribairens èran liures de se partejar la totalitat de la mar, mas la circulacion dels naviris militars d'un estat donat èra d'ara endavant limitada a la porcion de mar tenguda per aquel estat.

Lo compromés trobat es intermediari entre las doas opcions. Lo sossòl marin es dividit coma un lac, mas las aigas centralas an l'estatut d'aigas internacionalas. En 2018, [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]], [[Iran]] e [[Azerbaitjan]] signèron aital la [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]], tèxte que permet de finalizar aquel acòrdi. Permet als estats ribairencs de perseguir l'espleitacion dels idrocarburs e de començar la construccion d'oleoductes per permetre d'exportar mai facilament lo [[petròli]] e lo [[gas natural|gas]] cap a [[Euròpa]]. Mantèn tanben la libertat de circulacion de las flòtas militaras russas e iranianas.

== Economia ==

La mar Caspiana ocupa una posicion [[estrategia|estrategica]] dins l'economia [[Eurasia|eurasiatica]]. En efèit, sas ressorses [[energia|energeticas]], sas activitats de [[pesca]] e sas vias de comunicacion maritimas ne fan un espaci economic important per [[Russia]], [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]] e [[Iran]]. De mai, lo desvolopament de l'industria [[petròli|petroliera]] e la diversificacion de las rotas comercialas an renforçat son ròtle dins los escambis internacionals. Pasmens, aquela riquesa economica es acompanhada de desacòrds entre los estats ribairencs e de conflictes ligats a l'espleitacion de las ressorsas e a la proteccion de l'environamen

=== Ressorsas energeticas ===

L'espleitacion dels [[idrocarbur|idrocarburs]] es una de las activitats economicas principalas de la region caspiana. La preséncia de jaciments de petròli i es coneguda dempuèi l'[[Antiquitat]], mas l'extraccion [[industria|industriala]] se desvolopèt subretot a partir del sègle XIX dins la region de [[Bakó]], sus la còsta occidentala. A partir del sègle XX, l'expleitacion dels jaciments sosmarins e lo desvolopament de las tecnicas de foratge transformèron la mar Caspiana en un dels centres istorics de l'industria petroliera mondiala.

[[Azerbaitjan]] e [[Cazacstan]] son dos dels principals productors d'idrocarburs de la region. En Azerbaitjan, los jaciments sosmarins d'Azeri-Chirag-Gunashli e de Shah Deniz constituïsson de centres màgers de produccion de [[petròli]] e de [[gas natural]]. En [[Cazacstan]], lo jaciment sosmarin de Kashagan, situat dins la partida septentrionala de la mar, representa una de las resèrvas petrolieras mai importantas del país. [[Turcmenistan]] dispausa tanben de ressorsas considerablas de [[gas natural]], mas la màger part de sa produccion proven de jaciments terrèstres alunhadas del litoral caspian.

L'[[exportacion]] d'aqueles idrocarburs depend de malhums complèxes de d'[[oleoducte|oleoductes]], de terminals portuaris e d'installacions industrialas. L'oleoducte Bakó-Tbilissi-Ceyhan, inaugurat en 2006, permet de transportar lo petròli de la mar Caspiana cap a la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] en passant per [[Georgia (Caucàs)|Georgia]] e [[Turquia]]. D'autras rets asseguran lo transpòrt cap a [[Russia]] e [[RPC|China]]. Lo gas natural azerbaitjanés es tanben exportat cap a Euròpa. Aqueles escambis contribuïsson als revenguts publics, a l'investiment industrial e al desvolopament de las infrastructuras. Pasmens, la dependéncia dels idrocarburs rend las economias concernidas sensiblas a las variacions dels corses mondials de l'energia e als cambiaments geopolitics. L'espleitacion dels jaciments marins presenta tanben de constrenchas tecnicas e environamentalas, en particular dins las zònas pauc prigondas del nòrd, que pòdon èsser afectadas pel gèl durant l'ivèrn.

== Fauna e flòra ==

La mar Caspiana abriga un [[ecosistèma]] singular, caracterizat per una [[biodiversitat]] adaptada a las condicions particularas d'aquela [[mar interiora]]. Son isolament ancian, las variacions de son nivèl e una salinitat inferiora a la dels [[ocean|oceans]] i an favorizat lo desvolopament d'una fauna e d'una flòra que comprenon fòrça espècias [[endemisme|endemicas]]. 

=== Fauna ===

[[File:Білуга (Huso huso).jpg|thumb|[[Grand esturion]] (''Huso huso'') dins un [[aqüari]]]]

La fauna de la mar Caspiana es dominada per d'organismes aqüatics, mai que mai de [[peis|peisses]] e d'[[invertebrat|invertebrats]]. De mai, l'istòria [[geologia|geologica]] del bacin favorizèt la conservacion d'un ensemble d'espècias ancianas generalament disparegudas dins las autres regions aqüaticas. De manièra generala, las condicions [[ecologia|ecologicas]] varian dins la mar segon las regions :
* la partida septentrionala, pauc prigonda e alimentada per de rius importants, presenta de caracteristicas mai pròchas dels mitans d'aiga doça,
* las partidas centralas e meridionalas an una fauna mai caracteristicas de las aigas saumastras.
Los [[esturion|esturions]] constituïsson un dels grops de peisses mai caracteristics de la mar Caspiana. Entre las espècias presentas figuran lo [[Grand esturion|belioga]] (''[[Huso huso]]''), un dels peisses d'aiga doça e saumastra mai grands del mond, l'[[esturion rus]] (''[[Acipenser gueldenstaedtii]]''), l'[[esturion persa]] (''[[Acipenser persicus]]'') e l'[[esturion estelat]] (''[[Acipenser stellatus]]''). Aquelas espècias realizan de migracions entre la mar e los rius per se reproduire. Pasmens, son subretot per lors uòus que son utilizats per la produccion de [[caviar]]. La [[pesca]] intensiva, lo [[braconatge]] e la construccion de barratges que limitan l'accès als luòcs de reproduccion afeblisson las populacions que son desenant l'objècte de legislacions especialas.

Lo [[mamifèr]] marin mai emblematic es la [[fòca de la mar Caspiana]] (''[[Pusa caspica]]''), una espècia endemica e l'unic mamifèr marin indigèn del bacin. De talha relativament pichona, viu dins diferentas partidas de la mar e realiza de migracions sasonièras per seguir sas predas. Çaquelà, las populacions d'aquela [[fòca]] an fòrça demenit dempuèi la debuta del sègle XX en causa de la [[caça]], de la [[pollucion]] e de las modificacions dels abitats. L'espècia es atal inscrita sus la lista de las [[espècia menaçada|espècias en perilh d'extincion]] per l'[[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] S. Goodman e L. Dmitrieva, « Pusa caspica », ''IUCN Red List of Threatened Species'', 2016.&lt;/ref&gt;.

Enfin, las còstas e los deltàs de [[Vòlga]] e d'[[Oral (flume)|Oral]] aculhisson una fauna d'[[aucèl]]s plan rica e variada. En efièch, aquelas zònas umidas forman d'abitats importants per las espècias aqüaticas, coma los [[pelican|pelicans]], los [[còrb marin|còrbs marins]], los [[cigne|cignes]], los [[anet|anets]] e las [[auca|aucas]]. Son tanben de luòcs d'alimentacion e de repaus per de populacions importantas d'aucèls migrators que circulan entre [[Euròpa]] e [[Asia]]. La preservacion dels deltàs es doncas essenciala per mantenir aquelas populacions, en particular dins los sectors ont las activitats umanas transforman los abitats naturals.

=== Flòra e vegetacion ===

La flòra de la mar Caspiana compren subretot de [[alga|microalgas]] e de formas de [[fitoplancton]] que constituïsson la basa de las [[cadena alimentària|cadenas alimentàrias]] aqüaticas. Aquelas comunautats vegetalas microscopicas asseguran egalament una part importanta de la produccion de matèria organica e servisson de noiridura al [[zooplancton]] que, a son torn, alimenta d'espècias d'[[invertebrat|invertebrats]] e de [[peis|peisses]]. La composicion del fitoplancton varia segon la salinitat, la [[temperatura]], la disponibilitat dels [[nutriment|nutriments]] e las condicions de luminositat.

Dins las aigas pauc prigondas e dins los sectors [[litoral|costièrs]], se desvolopan tanben d'[[alga|algas]] e de plantas aqüaticas. Los deltàs e los estuaris associats als grands rius son dominats per de vegetacions adaptadas als mitans umides, coma las [[canavèra|canavèras]]. Aqueles abitats asseguran de foncions ecologicas importantas que servisson de refugi e de luòcs de reproduccion per fòrça peisses, fixan los [[sediment|sediments]] e participan a la purificacion naturala de las aigas. Los environaments terrèstres vesins, que comprenon d'estèpas, de zònas semiaridas e de sectors salins, abrigan una vegetacion adaptada a la manca d'aiga e a las variacions de salinitat dels sòls.

== Transpòrts ==
I a divèrses servicis de [[transbordador]] qu'opèran sus la mar Caspiana, comprés la linha entre [[Türkmenbaşy]] e [[Bakó]].

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===

* [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]].
* [[Karabogazgöl]].
* [[Mar d'Aral]].
* [[Mar Negra]].

=== Bibliografia ===

* {{en}} A. G. Kostianoi e A. Kosarev, ''The Caspian Sea Environment'', Birkhäuser, 2005.

=== Ligams extèrnes ===

* {{en}} [http://www.netiran.com/?fn=artd(2277) Informacion sus l'istòria e los noms de la mar Caspiana]
* {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/ Programa environamental de la Caspiana]
** {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Convencion Marc per la Proteccion de l'environament maritim de la Caspiana] (2003)
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20090828084055/http://globalguerrillas.typepad.com/globalguerrillas/2004/07/long_term_gg_ta.html Objectiu: lo petròli de la mar Caspiana] John Robb, 2004
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Los cambiaments de nivèls de la mar Caspiana]

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

[[Categoria:Mar]]</text>
      <sha1>kdcid4t2id2m92nlrrmp1htwmhdy7vs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510569</id>
      <parentid>2510568</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T15:30:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toku</username>
        <id>7678</id>
      </contributor>
      <comment>/* Transpòrts */</comment>
      <origin>2510569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30359" sha1="1781sha0awp37wchq6706kvl1iapika" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{1000 fondamentals}}

[[Fichièr:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit ([[NASA]])]]

La '''mar Caspiana''' es una [[mar]] tancada situada entre [[Asia]] e [[Euròpa]]. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de {{unitat|371000|km²}} e un volum de {{unitat|78200|km³}} ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los [[lac]]s. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada.

== Geografia ==

La mar Caspiana a una superficia totala de {{formatnum:371000}} km². Es bordada per [[Russia]] a l'oèst, per [[Azerbaitjan]] al sud-oèst, per [[Iran]] al sud, per [[Turcmenistan]] al sud-èst e per [[Cazacstan]] al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'[[Asia Centrala]]. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de [[Caucàs]], e al sud lo massís d'[[Elborz]]. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada [[Karabogazgöl]].

=== Geologia ===

Coma la [[mar Negra]] o la [[mar d'Aral]], la mar Caspiana es [[geologia|geologicament]] una mar residuala de la [[mar Paratètis]]. Durant lo [[Pliocèn]] (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'[[aiga]] s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del [[Plèistocèn]] (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », ''Global and Planetary Change'', n° 174, 2019, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin [[Endoreïsme|endoreïc]] que s'espandís sus una partida importanta de l'[[Asia Centrala]]. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'[[ocean mondial]] e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels [[ocean|oceans]].

La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis [[Vòlga]] e [[Oral (flume)|Oral]]. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]] e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'[[aiga]] i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la [[depression de Derbent]], un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una [[placa oceanica]] [[basalt|basaltica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », ''Oceanology'', vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ({{formatnum:1025}} m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina [[tectonica de las placas|tectonica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », ''Doklady Earth Sciences'', vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.&lt;/ref&gt;. L'aiga i es [[aiga saumastra|saumastra]] pr'amor que la prigondor permet de concentrar la [[sal alimentària|sal]].

A l'èst, la lòna de [[Karabogazgöl]] comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada.

=== Idrografia ===

[[Vòlga]] (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e [[Oral]] s'escampan dins la Caspiana, qu'es [[endoreïc]]a, valent a dire qu'a pas d'[[emissari]] e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'[[evaporacion]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. Lagutov, ''Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin'', Spriger, 2008, p. 198.&lt;/ref&gt;. D'aquel biais, l'[[ecosistèma]] caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl [[eustatisme|eustatic]] dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa {{formatnum:5500000}} ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'[[Istòria|istorians]] [[Russia|rus]] sostenon qu'una de las butadas [[Edat Mejana|medievalas]] de la mar Caspiana ocasionèt l'[[Inondacion|aigat]] de cèrtas [[Vila|ciutats]] costièiras dels [[Cazars]], coma [[Atil]]. En [[2004]], lo nivèl de las aigas èra de {{unitat|-27,16|m}}, es a dire {{unitat|27,16|m}} jos lo [[nivèl de la mar]]&lt;ref&gt;[[rus|'''(ru)''']] М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », ''Большая российская энциклопедия'', vol. 13, 2004-2017, p. 275.&lt;/ref&gt;.

Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del [[continent]] e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'[[oscillacion de l'Atlantic Nòrd]]. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions [[atmosfèra (Tèrra)|atmosfericas]] de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del [[Cambiament climatic|cambiament climatic global]].

Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de {{unitat|3|m}} entre [[1929]] e [[1977]], seguida per una pujada de {{unitat|3|m}} de 1977 fins a [[1995]]. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses.

=== Demografia e vilas costièiras ===

La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic :
* al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de [[Guriev]] ({{formatnum:315000}} abitants en 2022).
* la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas.
* al sud-èst, a l'entorn de [[Krasnovodsk]] ({{formatnum:86000}} abitants en 2022), se tròban de Turcmèns.
* al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del [[mazandarani]] e del [[guilaki]]. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo [[persan]] qu'es la [[lenga oficiala]] d'[[Iran]]. Las vilas principalas de la region son [[Astara (Iran)|Astara]] ({{formatnum:40000}} abitants en 2006), [[Bandar-e Anzali]] ({{formatnum:114000}} abitants en 2012) e [[Chalus]] ({{formatnum:75000}} abitants en 2008).
* a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'[[Azerbaitjan]]. [[Bakó]] (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region.
* al nòrd-oèst, se tròban respectivament de [[Daguestan|Daguestanés]], de [[Russia|Rus]] e d'[[Ozbècs]] que vivon sul territòri de la [[Russia|Federacion de Russia]]. [[Derbent]] ({{formatnum:125000}} abitants en 2020) e [[Makhachcalà]] ({{formatnum:622000}} abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. [[Astrakhan]] es lo centre de la preséncia russa dins la region ({{formatnum:529000}} abitants en 2020).

== Istòria ==

=== De la Preïstòria a l'Antiquitat ===

La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la [[mar Negra]] e la [[mar Mediterranèa]] a las regions interioras d'[[Asia]]. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps [[geologia|geologics]] e [[istòria|istorics]]. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels [[litoral|litorals]] e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras [[civilizacion|civilizacions]] istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci [[iran|iranian]], en [[Caucàs]] e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los [[Empèris nomadas|pòbles]] de las [[estèpa|estèpas]] del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'[[Euròpa Orientala]], las regions de la [[mar Negra]] e l'[[Asia Centrala]]. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses.

Durant lo [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]], una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de [[Iran|Pèrsia]]. Aquò permetèt als [[geografia|geografs]] e autors [[Grècia Antica|grècs]] de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]], los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels [[Empèri Part|Parts]] e dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]].

Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de [[tecnica|tecnicas]] e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes.

=== De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas ===

A partir del sègle VII, l'expansion de l'[[islam]] transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de [[Transoxiana]], de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Caucàs]] dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'[[Edat Mejana]], la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « [[Rota de la Seda|Rotas de la Seda]] ». En particular, de produches originaris d'[[Asia Orientala]], d'[[Asia Centrala]] o de [[Caucàs]] circulèron cap al bacin de [[Vòlga]] e als pòrts de la [[mar Negra]].

Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo [[Cazars|Khaganat Cazar]], una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la [[Negre]] e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la [[Rus' de Kiev]], los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels [[Pechenegs|Pechenègs]] (sègles XI-XII) puèi pels [[Comans]] (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la [[Rus' de Kiev|Rus']] prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas.

Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre [[China]], [[Asia Centrala]], [[Iran|Pèrsia]] e [[Euròpa]]. Pasmens, l'unitat de l'[[Empèri Mongòl]] durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas.

=== De l'epòca modèrna a la dominacion russa ===

[[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]]

A partir del sègle XVI, la mar Caspiana venguèt un espaci d'escambis e de tensions entre l'[[Russia|Empèri Rus]] e la [[Empèri Safavida|Pèrsia Safavida]]. En 1554, la conquista d'Astrakhan pels Russes e lo renfortiment de sas posicions dins lo deltà de [[Vòlga]] permetèron lo desvolopament d'una rota comerciala entre los dos païses. Aquela rota facilitava lo transpòrt de produchs entre l'[[Euròpa Orientala]], las [[montanha|montanhas]] de [[Caucàs]] e las regions situadas al sud de la mar. De lor costat, los Safavidas mantenguèron lor contraròtle sus divèrses pòrts, en particular dins las regions de [[Gilan]] e de [[Mazandaran]]&lt;ref name=&quot;Romer 1986 pp. 266-269&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Hans R. Roemer, « The Safavid period », dins Peter Jackson (dir.), ''The Cambridge History of Iran. Volume 6: The Timurid and Safavid Periods'', Cambridge University Press, 1986, pp. 266-269.&lt;/ref&gt;. 

Al començament del sègle XVIII, l'afebliment de la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] favorizèt l'expansion russa en [[Asia Centrala]]. En 1722-1723, lo tasar [[Pèire lo Grand]] (1682-1725) menèt una [[Expedicion persa de Pèire lo Grand|expedicion militara]] long de las còstas occidentalas e meridionalas de la mar Caspiana e ocupèt [[Derbent]] e [[Bakó]]. Aquelas conquistas avián d'objectius [[economia|economics]] e [[estrategia|estrategics]] (contraròtle del [[comèrci]] regional, limitacion de l'influéncia [[Empèri Otoman|otomana]] en [[Caucàs]]...). Las fòrças russas se retirèron d'una partida dels territòris ocupats durant los ans 1730 après la conclusion d'una aliança russopersana dirigida contra los Turcs, mas [[Russia]] tornèt perseguir sa politica expansionista al sègle seguent&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Stephen J. Lee, ''Peter the Great'', Routledge, 2013, p. 31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] William Bayne Fisher, P. Avery, G. R. G. Hambly e C. Melville, ''The Cambridge History of Iran. Vol. 7'', Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 321.&lt;/ref&gt;.

Las guèrras russopersas del començament del sègle XIX renforcèron aquela dominacion que foguèt confirmada pels [[Tractat de Golestan|tractats de Golestan]] (1813) e de [[Tractat de Turkmenchay|Turkmenchay]] (1828). [[Pèrsia]] i perdiguèt una partida de Caucàs e [[Russia]] obtenguèt lo drech exclusiu de manténer una [[flòta de guèrra]] dins la mar Caspiana&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Charles King, ''The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus'', Oxford University Press, 2008, pp. 30-31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Maziar Behrooz, ''Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia'', I. B. Tauris, 2023, p. 128.&lt;/ref&gt;. Lo resultat d'aquelas guèrras permetèt donc a Russia d'exercir una dominacion maritima e comerciala creissenta sus la partida septentrionala e occidentala de la mar, mentre que Pèrsia conservava lo contraròtle de sas còstas meridionalas.

Pendent la rèsta del sègle XIX, lo desvolopament de la [[maquina de vapor|navegacion de vapor]] e l'[[Revolucion Industriala|industrializacion]] transformèron las activitats maritimas. En particular, Bakó e sa region venguèron un centre màger de l'extraccion de [[petròli]]. En efièch, a partir dels ans 1870, l'arribada d'investidors, russes e estrangièrs, favorizèt la mecanizacion de l'extraccion, del rafinatge e del transpòrt dels [[idrocarbur|idrocarburs]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Daniel Yergin, ''The Prize, The Epic Quest for Oil, Money &amp; Power'', New York, Simon &amp; Schuster, 1991, pp. 57-63.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Demest los investidors mai coneguts, figuravan los fraires Nobel e e la familha Rothschild.&lt;/ref&gt;. En 1901, la produccion petroliera d'[[Azerbaitjan]] representava mai de la mitat de la produccion mondiala&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] R. Hrair Dekmejian e Hovann H. Simonian, ''Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region'', I. B. Tauris, 2003, p. 16.&lt;/ref&gt;.

=== De la Revolucion Russa a la fin de l'Union Sovietica ===

[[Fichièr:Asia Centrala Sovietica en 1936.png|thumb|Asia Centrala Sovietica en 1936.]]

La [[Revolucion Russa]] de 1917 e la formacion de l'[[URSS|Union Sovietica]] transformèron l'organizacion [[politica]] e [[Economia|economica]] de la region caspiana. La mar venguèt un espaci estrategic per l'URSS, que ne contrarotlava la màger part de las còstas, e per [[Iran]], que conservava lo litoral meridional. Lo tractat sovietoiranian de 1921 aboliguèt atal divèrsas disposicions dels acòrdis anteriors, que desfavorizavan Iran, e restabliguèt de dreches de navigacion per aquel país&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Un tractat suplementari, signat en 1940, precisèt las règlas de navigacion, de pesca e de transpòrt maritim entre los dos estats&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS.

Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la Caspiana prenguèt una importància novèla. En efèit, situada al rèire del front occidental, foguèt utilizada per intensificar lo transpòrt de merças e de ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra sovietic. Las infrastructuras portuàrias e las vias navigablas permetèron tanben d'assegurar de ligams entre las regions petrolieras del Caucàs e los territòris interiors de l'Union Sovietica. Après la guèrra, la construccion del [[canal Don-Vòlga]], inaugurat en 1952, renforcèt l'integracion de la mar Caspiana dins lo malhum de transpòrt fluvial sovietic e li permetèt d'èsser ligada a la [[mar Negra]] per de vias navigablas interioras&lt;ref&gt;Aquel malhum constituís lo [[Sistèma de las Cinc Mars]], un ensemble canals que permeton a un naviri de navegar entre la [[mar Blanca]], la [[mar Baltica]], la [[Mar Negra]], la [[mar d'Azov]] e la [[mar Caspiana]]&lt;/ref&gt;.

L'espleitacion dels jaciments de [[petròli]] e de [[gas natural|gas]] contunhèt de jogar un ròtle central dins l'economia regionala durant la la segonda mitat del sègle XX. Los pòrts de Bakó e d'Astrakhan participèron al transpòrt dels idrocarburs, dels produches industrials e dels produches de la pesca. Pasmens, la reduccion progressiva de las comunicacions comercialas entre Iran e l'Union Sovietica limitèt los escambis maritims entre las doas còstas. Las variacions del nivèl de la mar e l'ensablament d'unes pòrts complicavan tanben las condicions de navegacion.

=== Dempuèi la dissolucion de l'Union Sovietica ===

{{veire|Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana}}

La dissolucion de l'Union Sovietica, en 1991, transformèt prigondament l'equilibri politic de la region. A las doas poténcias tradicionalament ribairencas, [[Russia]] e [[Iran]], s'apondèron tres estats [[independéncia|independents]] novèls : [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]] e [[Turcmenistan]]. Aquela multiplicacion dels actors modifiquèt los enjòcs [[economia|economics]] e [[diplomacia|diplomatics]], en particular per çò que concernís l'espleitacion dels jaciments sosmarins de petròli e de gas e lo transpòrt dels idrocarburs cap als mercats internacionals.

Durant los ans 1990, los cinc estats ribairencs comencèron doncàs de negociar un novèl estatut juridic per la mar. Las divergéncias portavan sus la reparticion de las ressorsas, la delimitacion dels espacis maritims e los dreches de navigacion. En efièch, l'espleitacion de las resèrvas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] necessitava de definir los limits de sobeiranetat d'[[Iran]] e dels quatre estats eissits de l'Union Sovietica. Las negociacions comencèron en 1996, mas doas visions s'opausèron. La primièra consistissiá a considerar la mar Caspiana coma una mar ordinària. Dins aqueu cas, los estats ribairens aurián dispausat de dreits sus las ressorsas situadas prèp del litoral, d'una zòna d'exclusivitat economica mai estenduda e las regions centralas aurián agut l'estatut d'[[aigas internacionalas]]. Aquela solucion permetiá lo desplaçament liure de las flòtas militaras dins la màger part de la mar. La segonda consistissiá a considerar la mar coma un lac. Dins aqueu cas, los estats ribairens èran liures de se partejar la totalitat de la mar, mas la circulacion dels naviris militars d'un estat donat èra d'ara endavant limitada a la porcion de mar tenguda per aquel estat.

Lo compromés trobat es intermediari entre las doas opcions. Lo sossòl marin es dividit coma un lac, mas las aigas centralas an l'estatut d'aigas internacionalas. En 2018, [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]], [[Iran]] e [[Azerbaitjan]] signèron aital la [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]], tèxte que permet de finalizar aquel acòrdi. Permet als estats ribairencs de perseguir l'espleitacion dels idrocarburs e de començar la construccion d'oleoductes per permetre d'exportar mai facilament lo [[petròli]] e lo [[gas natural|gas]] cap a [[Euròpa]]. Mantèn tanben la libertat de circulacion de las flòtas militaras russas e iranianas.

== Economia ==

La mar Caspiana ocupa una posicion [[estrategia|estrategica]] dins l'economia [[Eurasia|eurasiatica]]. En efèit, sas ressorses [[energia|energeticas]], sas activitats de [[pesca]] e sas vias de comunicacion maritimas ne fan un espaci economic important per [[Russia]], [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]] e [[Iran]]. De mai, lo desvolopament de l'industria [[petròli|petroliera]] e la diversificacion de las rotas comercialas an renforçat son ròtle dins los escambis internacionals. Pasmens, aquela riquesa economica es acompanhada de desacòrds entre los estats ribairencs e de conflictes ligats a l'espleitacion de las ressorsas e a la proteccion de l'environamen

=== Ressorsas energeticas ===

L'espleitacion dels [[idrocarbur|idrocarburs]] es una de las activitats economicas principalas de la region caspiana. La preséncia de jaciments de petròli i es coneguda dempuèi l'[[Antiquitat]], mas l'extraccion [[industria|industriala]] se desvolopèt subretot a partir del sègle XIX dins la region de [[Bakó]], sus la còsta occidentala. A partir del sègle XX, l'expleitacion dels jaciments sosmarins e lo desvolopament de las tecnicas de foratge transformèron la mar Caspiana en un dels centres istorics de l'industria petroliera mondiala.

[[Azerbaitjan]] e [[Cazacstan]] son dos dels principals productors d'idrocarburs de la region. En Azerbaitjan, los jaciments sosmarins d'Azeri-Chirag-Gunashli e de Shah Deniz constituïsson de centres màgers de produccion de [[petròli]] e de [[gas natural]]. En [[Cazacstan]], lo jaciment sosmarin de Kashagan, situat dins la partida septentrionala de la mar, representa una de las resèrvas petrolieras mai importantas del país. [[Turcmenistan]] dispausa tanben de ressorsas considerablas de [[gas natural]], mas la màger part de sa produccion proven de jaciments terrèstres alunhadas del litoral caspian.

L'[[exportacion]] d'aqueles idrocarburs depend de malhums complèxes de d'[[oleoducte|oleoductes]], de terminals portuaris e d'installacions industrialas. L'oleoducte Bakó-Tbilissi-Ceyhan, inaugurat en 2006, permet de transportar lo petròli de la mar Caspiana cap a la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] en passant per [[Georgia (Caucàs)|Georgia]] e [[Turquia]]. D'autras rets asseguran lo transpòrt cap a [[Russia]] e [[RPC|China]]. Lo gas natural azerbaitjanés es tanben exportat cap a Euròpa. Aqueles escambis contribuïsson als revenguts publics, a l'investiment industrial e al desvolopament de las infrastructuras. Pasmens, la dependéncia dels idrocarburs rend las economias concernidas sensiblas a las variacions dels corses mondials de l'energia e als cambiaments geopolitics. L'espleitacion dels jaciments marins presenta tanben de constrenchas tecnicas e environamentalas, en particular dins las zònas pauc prigondas del nòrd, que pòdon èsser afectadas pel gèl durant l'ivèrn.

== Fauna e flòra ==

La mar Caspiana abriga un [[ecosistèma]] singular, caracterizat per una [[biodiversitat]] adaptada a las condicions particularas d'aquela [[mar interiora]]. Son isolament ancian, las variacions de son nivèl e una salinitat inferiora a la dels [[ocean|oceans]] i an favorizat lo desvolopament d'una fauna e d'una flòra que comprenon fòrça espècias [[endemisme|endemicas]]. 

=== Fauna ===

[[File:Білуга (Huso huso).jpg|thumb|[[Grand esturion]] (''Huso huso'') dins un [[aqüari]]]]

La fauna de la mar Caspiana es dominada per d'organismes aqüatics, mai que mai de [[peis|peisses]] e d'[[invertebrat|invertebrats]]. De mai, l'istòria [[geologia|geologica]] del bacin favorizèt la conservacion d'un ensemble d'espècias ancianas generalament disparegudas dins las autres regions aqüaticas. De manièra generala, las condicions [[ecologia|ecologicas]] varian dins la mar segon las regions :
* la partida septentrionala, pauc prigonda e alimentada per de rius importants, presenta de caracteristicas mai pròchas dels mitans d'aiga doça,
* las partidas centralas e meridionalas an una fauna mai caracteristicas de las aigas saumastras.
Los [[esturion|esturions]] constituïsson un dels grops de peisses mai caracteristics de la mar Caspiana. Entre las espècias presentas figuran lo [[Grand esturion|belioga]] (''[[Huso huso]]''), un dels peisses d'aiga doça e saumastra mai grands del mond, l'[[esturion rus]] (''[[Acipenser gueldenstaedtii]]''), l'[[esturion persa]] (''[[Acipenser persicus]]'') e l'[[esturion estelat]] (''[[Acipenser stellatus]]''). Aquelas espècias realizan de migracions entre la mar e los rius per se reproduire. Pasmens, son subretot per lors uòus que son utilizats per la produccion de [[caviar]]. La [[pesca]] intensiva, lo [[braconatge]] e la construccion de barratges que limitan l'accès als luòcs de reproduccion afeblisson las populacions que son desenant l'objècte de legislacions especialas.

Lo [[mamifèr]] marin mai emblematic es la [[fòca de la mar Caspiana]] (''[[Pusa caspica]]''), una espècia endemica e l'unic mamifèr marin indigèn del bacin. De talha relativament pichona, viu dins diferentas partidas de la mar e realiza de migracions sasonièras per seguir sas predas. Çaquelà, las populacions d'aquela [[fòca]] an fòrça demenit dempuèi la debuta del sègle XX en causa de la [[caça]], de la [[pollucion]] e de las modificacions dels abitats. L'espècia es atal inscrita sus la lista de las [[espècia menaçada|espècias en perilh d'extincion]] per l'[[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] S. Goodman e L. Dmitrieva, « Pusa caspica », ''IUCN Red List of Threatened Species'', 2016.&lt;/ref&gt;.

Enfin, las còstas e los deltàs de [[Vòlga]] e d'[[Oral (flume)|Oral]] aculhisson una fauna d'[[aucèl]]s plan rica e variada. En efièch, aquelas zònas umidas forman d'abitats importants per las espècias aqüaticas, coma los [[pelican|pelicans]], los [[còrb marin|còrbs marins]], los [[cigne|cignes]], los [[anet|anets]] e las [[auca|aucas]]. Son tanben de luòcs d'alimentacion e de repaus per de populacions importantas d'aucèls migrators que circulan entre [[Euròpa]] e [[Asia]]. La preservacion dels deltàs es doncas essenciala per mantenir aquelas populacions, en particular dins los sectors ont las activitats umanas transforman los abitats naturals.

=== Flòra e vegetacion ===

La flòra de la mar Caspiana compren subretot de [[alga|microalgas]] e de formas de [[fitoplancton]] que constituïsson la basa de las [[cadena alimentària|cadenas alimentàrias]] aqüaticas. Aquelas comunautats vegetalas microscopicas asseguran egalament una part importanta de la produccion de matèria organica e servisson de noiridura al [[zooplancton]] que, a son torn, alimenta d'espècias d'[[invertebrat|invertebrats]] e de [[peis|peisses]]. La composicion del fitoplancton varia segon la salinitat, la [[temperatura]], la disponibilitat dels [[nutriment|nutriments]] e las condicions de luminositat.

Dins las aigas pauc prigondas e dins los sectors [[litoral|costièrs]], se desvolopan tanben d'[[alga|algas]] e de plantas aqüaticas. Los deltàs e los estuaris associats als grands rius son dominats per de vegetacions adaptadas als mitans umides, coma las [[canavèra|canavèras]]. Aqueles abitats asseguran de foncions ecologicas importantas que servisson de refugi e de luòcs de reproduccion per fòrça peisses, fixan los [[sediment|sediments]] e participan a la purificacion naturala de las aigas. Los environaments terrèstres vesins, que comprenon d'estèpas, de zònas semiaridas e de sectors salins, abrigan una vegetacion adaptada a la manca d'aiga e a las variacions de salinitat dels sòls.

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===

* [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]].
* [[Karabogazgöl]].
* [[Mar d'Aral]].
* [[Mar Negra]].

=== Bibliografia ===

* {{en}} A. G. Kostianoi e A. Kosarev, ''The Caspian Sea Environment'', Birkhäuser, 2005.

=== Ligams extèrnes ===

* {{en}} [http://www.netiran.com/?fn=artd(2277) Informacion sus l'istòria e los noms de la mar Caspiana]
* {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/ Programa environamental de la Caspiana]
** {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Convencion Marc per la Proteccion de l'environament maritim de la Caspiana] (2003)
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20090828084055/http://globalguerrillas.typepad.com/globalguerrillas/2004/07/long_term_gg_ta.html Objectiu: lo petròli de la mar Caspiana] John Robb, 2004
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Los cambiaments de nivèls de la mar Caspiana]

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

[[Categoria:Mar]]</text>
      <sha1>1781sha0awp37wchq6706kvl1iapika</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510571</id>
      <parentid>2510569</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T16:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toku</username>
        <id>7678</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ressorsas energeticas */</comment>
      <origin>2510571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33933" sha1="0rtecghp35td5seno767j18yx2d9a51" xml:space="preserve">{{Dialècte Lengadocian}}
{{1000 fondamentals}}

[[Fichièr:Caspian Sea from orbit.jpg|thumb|right|Mar Caspiana, vista per satellit ([[NASA]])]]

La '''mar Caspiana''' es una [[mar]] tancada situada entre [[Asia]] e [[Euròpa]]. Es la massa d'aiga interiora mai granda del mond, amb una superficia de {{unitat|371000|km²}} e un volum de {{unitat|78200|km³}} ; a de caracteristicas comunas tan amb las mars coma amb los [[lac]]s. Sovent es considerada coma lo lac pus grand del mond, emai que contenga pas d'aiga doça mas salada.

== Geografia ==

La mar Caspiana a una superficia totala de {{formatnum:371000}} km². Es bordada per [[Russia]] a l'oèst, per [[Azerbaitjan]] al sud-oèst, per [[Iran]] al sud, per [[Turcmenistan]] al sud-èst e per [[Cazacstan]] al nòrd e a l'èst, ont se trapan las estèpas de l'[[Asia Centrala]]. Al sud-oèst de la Caspiana se tròban las montanhas de [[Caucàs]], e al sud lo massís d'[[Elborz]]. Sus la còsta orientala, en Turcmenistan, ten una larga lòna en forma de golf nomenada [[Karabogazgöl]].

=== Geologia ===

Coma la [[mar Negra]] o la [[mar d'Aral]], la mar Caspiana es [[geologia|geologicament]] una mar residuala de la [[mar Paratètis]]. Durant lo [[Pliocèn]] (5,3-2,6 Ma), aquela mar se subdividiguèt en divèrsas mars interioras. La màger part d'aquelas estendudas d'[[aiga]] s'assequèron lentament e desapareguèron abans la fin del [[Plèistocèn]] (2,58-0,011 Ma). Totun, la mar Caspiana subrevisquèt malgrat de periòdes d'assecament mai o mens complèt&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Christiaan G. C. van Baak, Arjen Grothe, Keith Richards, Marius Stoica, Elmira Aliyeva, Gareth R. Davies, Klaudia F. Kuiper e Wout Krijgsman, « Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations », ''Global and Planetary Change'', n° 174, 2019, pp. 153-163.&lt;/ref&gt;. Al jorn de uèi, ocupa lo fons d'un important bacin [[Endoreïsme|endoreïc]] que s'espandís sus una partida importanta de l'[[Asia Centrala]]. A causa d'aquela particularitat, son nivèl es pas connectat al nivèl de l'[[ocean mondial]] e la superficia de la mar Caspiana se tròba donc a 27,6 m en dejós del nivèl mejan dels [[ocean|oceans]].

La mar actuala es organizada al torn de tres regions diferentas. Lo tèrç nòrd es ocupat per una zòna pauc prigonda (de 0 a 15 m) que recep las aigas e los sediments dels fluvis [[Vòlga]] e [[Oral (flume)|Oral]]. Dins aquela region, s'espandís en realitat sus una partida de l'[[estèpa]] [[Eurasia|eurasiatica]] e la superficia ocupada pòu variar rapidament en foncion de l'umiditat. L'[[aiga]] i es quasi doça pr'amor que los apòrts dels dos cors d'aiga alunhan las aigas saladas. D'ivèrn, lo nòrd pòt aital facilament gelar. Lo tèrç central es constituït per la [[depression de Derbent]], un vestigi de l'ocean Paratètis que sa prigondor pòt passar 700 m. Geologicament, son sòl es aital compausat pels restes d'una [[placa oceanica]] [[basalt|basaltica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. G. Kaz'min e E. V. Verzhbitskii, « Age and origin of the South Caspian Basin », ''Oceanology'', vol. 51, n° 1, 2011, pp. 131-140.&lt;/ref&gt;. Enfin, lo tèrç meridional ocupa la depression dau sud de la Caspiana qu'es la region mai prigonda de la mar ({{formatnum:1025}} m). Es tanben un vestigi oceanic. Los dos bacins son separats per un pas oceanic d'origina [[tectonica de las placas|tectonica]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. E. Khain, A. N. Gadjiev e T. N. Kengerli, « Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea », ''Doklady Earth Sciences'', vol. 414, n° 1, 2007, pp. 552-556.&lt;/ref&gt;. L'aiga i es [[aiga saumastra|saumastra]] pr'amor que la prigondor permet de concentrar la [[sal alimentària|sal]].

A l'èst, la lòna de [[Karabogazgöl]] comunica amb la mar Caspiana per un pichon estrech. Pauc prigonda (de 4 a 10 m segon las sasons), es una estenduda d'aiga fòrça salada.

=== Idrografia ===

[[Vòlga]] (que i pòrta 80 % de l'aiga de riu) e [[Oral]] s'escampan dins la Caspiana, qu'es [[endoreïc]]a, valent a dire qu'a pas d'[[emissari]] e que las pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'[[evaporacion]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] V. Lagutov, ''Rescue of Sturgeon Species in the Ural River Basin'', Spriger, 2008, p. 198.&lt;/ref&gt;. D'aquel biais, l'[[ecosistèma]] caspian es lo d'una conca tancada, amb lo sieu pròpri nivèl de mar, independent del nivèl [[eustatisme|eustatic]] dels oceans del mond. La mar Caspiana se tanquèt fa {{formatnum:5500000}} ans. Son nivèl es anat baissant e pujant, sovent rapidament, mantun còp al cors dels sègles. D'[[Istòria|istorians]] [[Russia|rus]] sostenon qu'una de las butadas [[Edat Mejana|medievalas]] de la mar Caspiana ocasionèt l'[[Inondacion|aigat]] de cèrtas [[Vila|ciutats]] costièiras dels [[Cazars]], coma [[Atil]]. En [[2004]], lo nivèl de las aigas èra de {{unitat|-27,16|m}}, es a dire {{unitat|27,16|m}} jos lo [[nivèl de la mar]]&lt;ref&gt;[[rus|'''(ru)''']] М. Г. Деев, В. Е. Хаин, « Каспи́йское мо́ре », ''Большая российская энциклопедия'', vol. 13, 2004-2017, p. 275.&lt;/ref&gt;.

Al cors dels sègles, lo nivèl de la Caspiana a variat en relacion amb la quantitat d'aiga regetada per Vòlga, que depend del sieu costat de las [[Precipitacion (meteorologia)|precipitacions]] que tomban dins sa vasta conca idrografica. Las precipitacions son en relacion amb las depressions de l'Atlantic Nòrd qu'arriban a l'interior del [[continent]] e que son afectadas elas meteissas pels divèrses cicles de l'[[oscillacion de l'Atlantic Nòrd]]. Lo nivèl de la Caspiana es doncas en relacion amb las condicions [[atmosfèra (Tèrra)|atmosfericas]] de l'Atlantic Nòrd, a qualques milierats de quilomètres al nòrd e a l'oèst enlà. Aqueles factors fan de la mar Caspiana un endrech important per l'estudi de las causas e dels efièches del [[Cambiament climatic|cambiament climatic global]].

Lo darrièr cicle a tèrme cort del nivèl de la mar a començat amb una baissa de {{unitat|3|m}} entre [[1929]] e [[1977]], seguida per una pujada de {{unitat|3|m}} de 1977 fins a [[1995]]. Puèi se son succedidas d'oscillacions pichonas. Aquestes cambiaments an causat de problèmas environamentals serioses.

=== Demografia e vilas costièiras ===

La demografia de la mar Caspiana es largament dictada pel climat. Las regions deserticas del nòrd e de l'èst son pauc pobladas e las ribas oèst e sud, que benefician de condicions mai temperadas son mai pobladas. A causa de sa posicion de caireforc, la mar Caspiana se situa a l'interseccion de mantun airal cultural e etnic :
* al nòrd, se tròban de Cazacs, mai que mai a l'entorn de la vila de [[Guriev]] ({{formatnum:315000}} abitants en 2022).
* la màger de las ribas orientalas son deserticas e pauc pobladas.
* al sud-èst, a l'entorn de [[Krasnovodsk]] ({{formatnum:86000}} abitants en 2022), se tròban de Turcmèns.
* al sud, predominan de populacions iranianas locutritz del [[mazandarani]] e del [[guilaki]]. Aquelas lengas son encara vivas, mas sos locutors parlan tanben lo [[persan]] qu'es la [[lenga oficiala]] d'[[Iran]]. Las vilas principalas de la region son [[Astara (Iran)|Astara]] ({{formatnum:40000}} abitants en 2006), [[Bandar-e Anzali]] ({{formatnum:114000}} abitants en 2012) e [[Chalus]] ({{formatnum:75000}} abitants en 2008).
* a l'oèst e al sud-oèst, las ribas son pobladas per d'Azèris. Pasmens, se destrian los Azèris d'Irans e los Azèris d'[[Azerbaitjan]]. [[Bakó]] (2,3 milions d'abitants en 2020) es la vila mai importanta d'aquel ensemble. Es tanben la vila mai granda de la region.
* al nòrd-oèst, se tròban respectivament de [[Daguestan|Daguestanés]], de [[Russia|Rus]] e d'[[Ozbècs]] que vivon sul territòri de la [[Russia|Federacion de Russia]]. [[Derbent]] ({{formatnum:125000}} abitants en 2020) e [[Makhachcalà]] ({{formatnum:622000}} abitants en 2024) son las doas aglomeracions mai grandas de Daguestan. [[Astrakhan]] es lo centre de la preséncia russa dins la region ({{formatnum:529000}} abitants en 2020).

== Istòria ==

=== De la Preïstòria a l'Antiquitat ===

La mar Caspiana es lo vestigi d'un ancian sistèma maritim que ligava la [[mar Negra]] e la [[mar Mediterranèa]] a las regions interioras d'[[Asia]]. Sa forma e son nivèl varièron fòrça al cors dels temps [[geologia|geologics]] e [[istòria|istorics]]. Aquelas transformacions modifiquèron regularament la linha dels [[litoral|litorals]] e las condicions de vida de las populacions installadas dins las regions vesinas. Las primièras [[civilizacion|civilizacions]] istoricas conegudas a l'entorn de la mar Caspiana se desvolopèron principalament dins l'espaci [[iran|iranian]], en [[Caucàs]] e dins las regions situadas a l'èst de la mar. Los [[Empèris nomadas|pòbles]] de las [[estèpa|estèpas]] del nòrd participèron tanben a las rets d'escambis entre l'[[Euròpa Orientala]], las regions de la [[mar Negra]] e l'[[Asia Centrala]]. La mar Caspiana èra doncas situada a la crosada de mondes culturals e economics divèrses.

Durant lo [[Empèri Aquemenida|periòde aquemenida]], una partida importanta de la region caspiana èra integrada o somesa a l'influéncia de [[Iran|Pèrsia]]. Aquò permetèt als [[geografia|geografs]] e autors [[Grècia Antica|grècs]] de descobrir la region. Pasmens, sa representacion demorèt longtemps imprecisa amb de descripcions inexactas de sas formas o de sas dimensions. Après las conquistas d'[[Alexandre lo Grand]], los territòris d'Asia Centrala e de Pèrsia Orientala foguèron integrats al mond ellenistic. Pasmens, la region caspiana demorèt a la periferia dels grands centres politics d'aquel espaci. Après la fragmentacion de l'empèri d'Alexandre, los litorals caspianas passèron jos lo contraròtle dirècte o indirècte dels [[Empèri Part|Parts]] e dels [[Empèri Sassanida|Sassanidas]].

Durant aquel periòde, lo bacin de la mar Caspiana èra un important luòc de contactes entre las populacions sedentàrias del sud e de l'èst e los pòbles nomadas de l'estèpa. Aquela posicion contribuïguèt a la mesa en plaça de rets de circulacion de mèrças, de [[tecnica|tecnicas]] e d'idèas. Pasmens, foguèt tanben un espaci de conflictes.

=== De l'Edat Mejana a las conquistas mongòlas ===

A partir del sègle VII, l'expansion de l'[[islam]] transformèt prigondament l'espaci caspiana. En efièch, las conquistas aràbias entraïnèron l'integracion de [[Transoxiana]], de [[Iran|Pèrsia]] e de [[Caucàs]] dins lo mond musulman. En parallèl, totjorn durant l'[[Edat Mejana]], la mar Caspiana venguèt un element de las rets comercialas de las « [[Rota de la Seda|Rotas de la Seda]] ». En particular, de produches originaris d'[[Asia Orientala]], d'[[Asia Centrala]] o de [[Caucàs]] circulèron cap al bacin de [[Vòlga]] e als pòrts de la [[mar Negra]].

Al nòrd de la mar, las rotas comercialas èran protegits pels pòbles nomadas de la region. Entre los sègles VII e X, foguèron dominadas per lo [[Cazars|Khaganat Cazar]], una confederacion turcica que formèt un estat poderós al nòrd de la [[Negre]] e de la mar Caspiana. Al sègle X, foguèron vencuts per una coalicion amassant la [[Rus' de Kiev]], los [[Empèri Bizantin|Bizantins]] e divèrses pòbles nomadas. Foguèron remplaçats pels [[Pechenegs|Pechenègs]] (sègles XI-XII) puèi pels [[Comans]] (sègles XII-XIII). Aqueles conflictes permetèron una multiplicacion dels contactes e los marchands de la [[Rus' de Kiev|Rus']] prenguèron pauc a pauc una plaça importanta dins las activitats maritimas.

Aqueles equilibris fragils foguèron transformats per l'arribada dels [[Empèri Mongòl|Mongòls]]. Après una tièra de campanhas militaras, conquistèron la màger part dels territòris situats a l'entorn de la mar Caspiana. La formacion d'un espaci politic fòrça espandit favorizèt durant un temps las circulacions entre [[China]], [[Asia Centrala]], [[Iran|Pèrsia]] e [[Euròpa]]. Pasmens, l'unitat de l'[[Empèri Mongòl]] durèt gaire e la mar Caspiana foguèt rapidament partejada entre de dinastias rivalas.

=== De l'epòca modèrna a la dominacion russa ===

[[File:Asia Centrala - Expansion russa de 1725 a 1914.png|thumb|Expansion russa en Asia entre 1725 e 1914.]]

A partir del sègle XVI, la mar Caspiana venguèt un espaci d'escambis e de tensions entre l'[[Russia|Empèri Rus]] e la [[Empèri Safavida|Pèrsia Safavida]]. En 1554, la conquista d'Astrakhan pels Russes e lo renfortiment de sas posicions dins lo deltà de [[Vòlga]] permetèron lo desvolopament d'una rota comerciala entre los dos païses. Aquela rota facilitava lo transpòrt de produchs entre l'[[Euròpa Orientala]], las [[montanha|montanhas]] de [[Caucàs]] e las regions situadas al sud de la mar. De lor costat, los Safavidas mantenguèron lor contraròtle sus divèrses pòrts, en particular dins las regions de [[Gilan]] e de [[Mazandaran]]&lt;ref name=&quot;Romer 1986 pp. 266-269&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Hans R. Roemer, « The Safavid period », dins Peter Jackson (dir.), ''The Cambridge History of Iran. Volume 6: The Timurid and Safavid Periods'', Cambridge University Press, 1986, pp. 266-269.&lt;/ref&gt;. 

Al començament del sègle XVIII, l'afebliment de la [[Empèri Safavida|dinastia safavida]] favorizèt l'expansion russa en [[Asia Centrala]]. En 1722-1723, lo tasar [[Pèire lo Grand]] (1682-1725) menèt una [[Expedicion persa de Pèire lo Grand|expedicion militara]] long de las còstas occidentalas e meridionalas de la mar Caspiana e ocupèt [[Derbent]] e [[Bakó]]. Aquelas conquistas avián d'objectius [[economia|economics]] e [[estrategia|estrategics]] (contraròtle del [[comèrci]] regional, limitacion de l'influéncia [[Empèri Otoman|otomana]] en [[Caucàs]]...). Las fòrças russas se retirèron d'una partida dels territòris ocupats durant los ans 1730 après la conclusion d'una aliança russopersana dirigida contra los Turcs, mas [[Russia]] tornèt perseguir sa politica expansionista al sègle seguent&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Stephen J. Lee, ''Peter the Great'', Routledge, 2013, p. 31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] William Bayne Fisher, P. Avery, G. R. G. Hambly e C. Melville, ''The Cambridge History of Iran. Vol. 7'', Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 321.&lt;/ref&gt;.

Las guèrras russopersas del començament del sègle XIX renforcèron aquela dominacion que foguèt confirmada pels [[Tractat de Golestan|tractats de Golestan]] (1813) e de [[Tractat de Turkmenchay|Turkmenchay]] (1828). [[Pèrsia]] i perdiguèt una partida de Caucàs e [[Russia]] obtenguèt lo drech exclusiu de manténer una [[flòta de guèrra]] dins la mar Caspiana&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Charles King, ''The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus'', Oxford University Press, 2008, pp. 30-31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Maziar Behrooz, ''Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia'', I. B. Tauris, 2023, p. 128.&lt;/ref&gt;. Lo resultat d'aquelas guèrras permetèt donc a Russia d'exercir una dominacion maritima e comerciala creissenta sus la partida septentrionala e occidentala de la mar, mentre que Pèrsia conservava lo contraròtle de sas còstas meridionalas.

Pendent la rèsta del sègle XIX, lo desvolopament de la [[maquina de vapor|navegacion de vapor]] e l'[[Revolucion Industriala|industrializacion]] transformèron las activitats maritimas. En particular, Bakó e sa region venguèron un centre màger de l'extraccion de [[petròli]]. En efièch, a partir dels ans 1870, l'arribada d'investidors, russes e estrangièrs, favorizèt la mecanizacion de l'extraccion, del rafinatge e del transpòrt dels [[idrocarbur|idrocarburs]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] Daniel Yergin, ''The Prize, The Epic Quest for Oil, Money &amp; Power'', New York, Simon &amp; Schuster, 1991, pp. 57-63.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Demest los investidors mai coneguts, figuravan los fraires Nobel e e la familha Rothschild.&lt;/ref&gt;. En 1901, la produccion petroliera d'[[Azerbaitjan]] representava mai de la mitat de la produccion mondiala&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] R. Hrair Dekmejian e Hovann H. Simonian, ''Troubled Waters: The Geopolitics of the Caspian Region'', I. B. Tauris, 2003, p. 16.&lt;/ref&gt;.

=== De la Revolucion Russa a la fin de l'Union Sovietica ===

[[Fichièr:Asia Centrala Sovietica en 1936.png|thumb|Asia Centrala Sovietica en 1936.]]

La [[Revolucion Russa]] de 1917 e la formacion de l'[[URSS|Union Sovietica]] transformèron l'organizacion [[politica]] e [[Economia|economica]] de la region caspiana. La mar venguèt un espaci estrategic per l'URSS, que ne contrarotlava la màger part de las còstas, e per [[Iran]], que conservava lo litoral meridional. Lo tractat sovietoiranian de 1921 aboliguèt atal divèrsas disposicions dels acòrdis anteriors, que desfavorizavan Iran, e restabliguèt de dreches de navigacion per aquel país&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Un tractat suplementari, signat en 1940, precisèt las règlas de navigacion, de pesca e de transpòrt maritim entre los dos estats&lt;ref name=&quot;Mehdiyoun 2000&quot;&gt;[[anglés|'''(en)''']] Kamyar Mehdiyoun, « Ownership of Oil and Gas Resources in the Caspian Sea », ''The American Journal of International Law'', vol. 94, n° 1, genièr de 2000, pp. 179-189.&lt;/ref&gt;. Dins los ans 1940, aquela question èra pauc importanta, mas prenguèt una importància novèla après l'explosion de l'URSS.

Durant la [[Segonda Guèrra Mondiala]], la Caspiana prenguèt una importància novèla. En efèit, situada al rèire del front occidental, foguèt utilizada per intensificar lo transpòrt de merças e de ressorsas necessàrias a l'esfòrç de guèrra sovietic. Las infrastructuras portuàrias e las vias navigablas permetèron tanben d'assegurar de ligams entre las regions petrolieras del Caucàs e los territòris interiors de l'Union Sovietica. Après la guèrra, la construccion del [[canal Don-Vòlga]], inaugurat en 1952, renforcèt l'integracion de la mar Caspiana dins lo malhum de transpòrt fluvial sovietic e li permetèt d'èsser ligada a la [[mar Negra]] per de vias navigablas interioras&lt;ref&gt;Aquel malhum constituís lo [[Sistèma de las Cinc Mars]], un ensemble canals que permeton a un naviri de navegar entre la [[mar Blanca]], la [[mar Baltica]], la [[Mar Negra]], la [[mar d'Azov]] e la [[mar Caspiana]]&lt;/ref&gt;.

L'espleitacion dels jaciments de [[petròli]] e de [[gas natural|gas]] contunhèt de jogar un ròtle central dins l'economia regionala durant la la segonda mitat del sègle XX. Los pòrts de Bakó e d'Astrakhan participèron al transpòrt dels idrocarburs, dels produches industrials e dels produches de la pesca. Pasmens, la reduccion progressiva de las comunicacions comercialas entre Iran e l'Union Sovietica limitèt los escambis maritims entre las doas còstas. Las variacions del nivèl de la mar e l'ensablament d'unes pòrts complicavan tanben las condicions de navegacion.

=== Dempuèi la dissolucion de l'Union Sovietica ===

{{veire|Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana}}

La dissolucion de l'Union Sovietica, en 1991, transformèt prigondament l'equilibri politic de la region. A las doas poténcias tradicionalament ribairencas, [[Russia]] e [[Iran]], s'apondèron tres estats [[independéncia|independents]] novèls : [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]] e [[Turcmenistan]]. Aquela multiplicacion dels actors modifiquèt los enjòcs [[economia|economics]] e [[diplomacia|diplomatics]], en particular per çò que concernís l'espleitacion dels jaciments sosmarins de petròli e de gas e lo transpòrt dels idrocarburs cap als mercats internacionals.

Durant los ans 1990, los cinc estats ribairencs comencèron doncàs de negociar un novèl estatut juridic per la mar. Las divergéncias portavan sus la reparticion de las ressorsas, la delimitacion dels espacis maritims e los dreches de navigacion. En efièch, l'espleitacion de las resèrvas d'[[idrocarbur|idrocarburs]] necessitava de definir los limits de sobeiranetat d'[[Iran]] e dels quatre estats eissits de l'Union Sovietica. Las negociacions comencèron en 1996, mas doas visions s'opausèron. La primièra consistissiá a considerar la mar Caspiana coma una mar ordinària. Dins aqueu cas, los estats ribairens aurián dispausat de dreits sus las ressorsas situadas prèp del litoral, d'una zòna d'exclusivitat economica mai estenduda e las regions centralas aurián agut l'estatut d'[[aigas internacionalas]]. Aquela solucion permetiá lo desplaçament liure de las flòtas militaras dins la màger part de la mar. La segonda consistissiá a considerar la mar coma un lac. Dins aqueu cas, los estats ribairens èran liures de se partejar la totalitat de la mar, mas la circulacion dels naviris militars d'un estat donat èra d'ara endavant limitada a la porcion de mar tenguda per aquel estat.

Lo compromés trobat es intermediari entre las doas opcions. Lo sossòl marin es dividit coma un lac, mas las aigas centralas an l'estatut d'aigas internacionalas. En 2018, [[Russia]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]], [[Iran]] e [[Azerbaitjan]] signèron aital la [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]], tèxte que permet de finalizar aquel acòrdi. Permet als estats ribairencs de perseguir l'espleitacion dels idrocarburs e de començar la construccion d'oleoductes per permetre d'exportar mai facilament lo [[petròli]] e lo [[gas natural|gas]] cap a [[Euròpa]]. Mantèn tanben la libertat de circulacion de las flòtas militaras russas e iranianas.

== Economia ==

La mar Caspiana ocupa una posicion [[estrategia|estrategica]] dins l'economia [[Eurasia|eurasiatica]]. En efèit, sas ressorses [[energia|energeticas]], sas activitats de [[pesca]] e sas vias de comunicacion maritimas ne fan un espaci economic important per [[Russia]], [[Azerbaitjan]], [[Cazacstan]], [[Turcmenistan]] e [[Iran]]. De mai, lo desvolopament de l'industria [[petròli|petroliera]] e la diversificacion de las rotas comercialas an renforçat son ròtle dins los escambis internacionals. Pasmens, aquela riquesa economica es acompanhada de desacòrds entre los estats ribairencs e de conflictes ligats a l'espleitacion de las ressorsas e a la proteccion de l'environamen

=== Ressorsas energeticas ===

L'espleitacion dels [[idrocarbur|idrocarburs]] es una de las activitats economicas principalas de la region caspiana. La preséncia de jaciments de petròli i es coneguda dempuèi l'[[Antiquitat]], mas l'extraccion [[industria|industriala]] se desvolopèt subretot a partir del sègle XIX dins la region de [[Bakó]], sus la còsta occidentala. A partir del sègle XX, l'expleitacion dels jaciments sosmarins e lo desvolopament de las tecnicas de foratge transformèron la mar Caspiana en un dels centres istorics de l'industria petroliera mondiala.

[[Azerbaitjan]] e [[Cazacstan]] son dos dels principals productors d'idrocarburs de la region. En Azerbaitjan, los jaciments sosmarins d'Azeri-Chirag-Gunashli e de Shah Deniz constituïsson de centres màgers de produccion de [[petròli]] e de [[gas natural]]. En [[Cazacstan]], lo jaciment sosmarin de Kashagan, situat dins la partida septentrionala de la mar, representa una de las resèrvas petrolieras mai importantas del país. [[Turcmenistan]] dispausa tanben de ressorsas considerablas de [[gas natural]], mas la màger part de sa produccion proven de jaciments terrèstres alunhadas del litoral caspian.

L'[[exportacion]] d'aqueles idrocarburs depend de malhums complèxes de d'[[oleoducte|oleoductes]], de terminals portuaris e d'installacions industrialas. L'oleoducte Bakó-Tbilissi-Ceyhan, inaugurat en 2006, permet de transportar lo petròli de la mar Caspiana cap a la [[Mar Mediterranèa|Mediterranèa]] en passant per [[Georgia (Caucàs)|Georgia]] e [[Turquia]]. D'autras rets asseguran lo transpòrt cap a [[Russia]] e [[RPC|China]]. Lo gas natural azerbaitjanés es tanben exportat cap a Euròpa. Aqueles escambis contribuïsson als revenguts publics, a l'investiment industrial e al desvolopament de las infrastructuras. Pasmens, la dependéncia dels idrocarburs rend las economias concernidas sensiblas a las variacions dels corses mondials de l'energia e als cambiaments geopolitics. L'espleitacion dels jaciments marins presenta tanben de constrenchas tecnicas e environamentalas, en particular dins las zònas pauc prigondas del nòrd, que pòdon èsser afectadas pel gèl durant l'ivèrn.

=== Pesca e aqüicultura ===

{{article detalhat|Esturion|Caviar}}

La pesca es una activitat tradicionala de las populacions installadas a l'entorn de la mar Caspiana. Participa a l'alimentacion de las populacions costièras e a l'economia locala, en particular dins los deltàs de [[Vòlga]] e d'[[Oral (flume)|Oral]] e dins las regions litoralas d'Iran e d'Azerbaitjan. Las capturas comprenon diferentas espècias de peisses, adaptadas a las condicions de [[salinitat]] e de [[temperatura]] del bacin. La produccion de [[caviar]], obtengut a partir dels uòus d'[[esturion]], es una de las activitats mai conegudas associadas a la mar Caspiana. Es un produch de luxe exportat cap als mercats europèus e internacionals. [[Russia]], [[Iran]], [[Cazacstan]] e [[Azerbaitjan]] an tradicionalament participat a aquela produccion e a sa comercializacion internacionala.

Pasmens, la pesca intensiva, lo [[braconatge]], la [[pollucion]] e la construccion de barratges suls [[ribièra|rius]] de [[reproduccion]] entraïnèron una demenicion importanta de las populacions d'esturions. Aquelas dificultats conduguèron a l'adopcion de mesuras de proteccion e al desvolopament de l'[[aqüicultura]] que permet de produire d'esturions e de caviar sens dependre exclusivament de las capturas dins lo mitan natural. La pesca caspiana demòra tanben confrontada a de cambiaments ecologics susceptibles d'afectar la disponibilitat de las ressorsas piscicolas.

=== Transpòrt e comèrci ===

La mar Caspiana constituís una via de comunicacion entre las regions de [[Caucàs]], d'[[Asia Centrala]] e de [[Russia]]. Sos pòrts asseguran lo transpòrt d'idrocarburs, de produches industrials, de produches [[agricultura|agricòlas]] e de bens [[industria manufacturiera|manufacturats]]. La mar es tanben integrada a un malhum de vias navigablas interioras. Lo [[canal Don-Vòlga]] permet de religar lo bacin caspian a la [[mar d'Azov]] e a la [[mar Negra]]. Aquela connexion facilita los escambis amb los mercats europèus e los pòrts de las mars adjacentas, quitament se la navigacion depend de las condicions idrologicas e de las capacitats dels [[canal|canals]].

De mai, lo corredor de transpòrt transcaspian, tanben nomenat « corredor median », a pres una importància creissenta dins los projèctes de connexion entre [[RPC|China]] e [[Euròpa]] dempuèi los ans 2010. Aquel itinerari combina [[camin de fèrre]], [[transpòrt maritim]] e [[rota|vias terrèstras]] de [[Caucàs]] e de [[Turquia]]. Sa valor estrategica residís dins la diversificacion dels itineraris comercials entre l'[[Asia Orientala]] e [[Euròpa]]. Pasmens, son desvolopament necessita d'investiments dins los pòrts, los camins de fèrre, los servicis logístics e la coordinacion entre los estats concernits.

=== Torisme e activitats costièras ===

Lo [[torisme]] es una activitat complementària dins diferentas regions de la mar Caspiana. Las vilas costièras, los païsatges naturals, las plajas e lo patrimòni istoric atrason de visitaires, en particular a [[Bakó]] e dins las regions litoralas de [[Cazacstan]], de [[Turcmenistan]] e d'[[Iran]]. Bakó, capitala de l'Azerbaitjan, es tanben un centre de servicis, de comèrci e de conferéncias internacionalas. Pasmens, las activitats toristicas demòran inegalament desvolopadas a l'entorn del bacin. La pesca recreativa, las activitats de lésers nautics e lo torisme de natura pòdon contribuir a la diversificacion de las economias localas, mas son tanben dependents de la qualitat de l'aiga e de la preservacion dels païsatges costièrs.

== Fauna e flòra ==

La mar Caspiana abriga un [[ecosistèma]] singular, caracterizat per una [[biodiversitat]] adaptada a las condicions particularas d'aquela [[mar interiora]]. Son isolament ancian, las variacions de son nivèl e una salinitat inferiora a la dels [[ocean|oceans]] i an favorizat lo desvolopament d'una fauna e d'una flòra que comprenon fòrça espècias [[endemisme|endemicas]]. 

=== Fauna ===

[[File:Білуга (Huso huso).jpg|thumb|[[Grand esturion]] (''Huso huso'') dins un [[aqüari]]]]

La fauna de la mar Caspiana es dominada per d'organismes aqüatics, mai que mai de [[peis|peisses]] e d'[[invertebrat|invertebrats]]. De mai, l'istòria [[geologia|geologica]] del bacin favorizèt la conservacion d'un ensemble d'espècias ancianas generalament disparegudas dins las autres regions aqüaticas. De manièra generala, las condicions [[ecologia|ecologicas]] varian dins la mar segon las regions :
* la partida septentrionala, pauc prigonda e alimentada per de rius importants, presenta de caracteristicas mai pròchas dels mitans d'aiga doça,
* las partidas centralas e meridionalas an una fauna mai caracteristicas de las aigas saumastras.
Los [[esturion|esturions]] constituïsson un dels grops de peisses mai caracteristics de la mar Caspiana. Entre las espècias presentas figuran lo [[Grand esturion|belioga]] (''[[Huso huso]]''), un dels peisses d'aiga doça e saumastra mai grands del mond, l'[[esturion rus]] (''[[Acipenser gueldenstaedtii]]''), l'[[esturion persa]] (''[[Acipenser persicus]]'') e l'[[esturion estelat]] (''[[Acipenser stellatus]]''). Aquelas espècias realizan de migracions entre la mar e los rius per se reproduire. Pasmens, son subretot per lors uòus que son utilizats per la produccion de [[caviar]]. La [[pesca]] intensiva, lo [[braconatge]] e la construccion de barratges que limitan l'accès als luòcs de reproduccion afeblisson las populacions que son desenant l'objècte de legislacions especialas.

Lo [[mamifèr]] marin mai emblematic es la [[fòca de la mar Caspiana]] (''[[Pusa caspica]]''), una espècia endemica e l'unic mamifèr marin indigèn del bacin. De talha relativament pichona, viu dins diferentas partidas de la mar e realiza de migracions sasonièras per seguir sas predas. Çaquelà, las populacions d'aquela [[fòca]] an fòrça demenit dempuèi la debuta del sègle XX en causa de la [[caça]], de la [[pollucion]] e de las modificacions dels abitats. L'espècia es atal inscrita sus la lista de las [[espècia menaçada|espècias en perilh d'extincion]] per l'[[Union Internacionala per la Conservacion de la Natura]]&lt;ref&gt;[[anglés|'''(en)''']] S. Goodman e L. Dmitrieva, « Pusa caspica », ''IUCN Red List of Threatened Species'', 2016.&lt;/ref&gt;.

Enfin, las còstas e los deltàs de [[Vòlga]] e d'[[Oral (flume)|Oral]] aculhisson una fauna d'[[aucèl]]s plan rica e variada. En efièch, aquelas zònas umidas forman d'abitats importants per las espècias aqüaticas, coma los [[pelican|pelicans]], los [[còrb marin|còrbs marins]], los [[cigne|cignes]], los [[anet|anets]] e las [[auca|aucas]]. Son tanben de luòcs d'alimentacion e de repaus per de populacions importantas d'aucèls migrators que circulan entre [[Euròpa]] e [[Asia]]. La preservacion dels deltàs es doncas essenciala per mantenir aquelas populacions, en particular dins los sectors ont las activitats umanas transforman los abitats naturals.

=== Flòra e vegetacion ===

La flòra de la mar Caspiana compren subretot de [[alga|microalgas]] e de formas de [[fitoplancton]] que constituïsson la basa de las [[cadena alimentària|cadenas alimentàrias]] aqüaticas. Aquelas comunautats vegetalas microscopicas asseguran egalament una part importanta de la produccion de matèria organica e servisson de noiridura al [[zooplancton]] que, a son torn, alimenta d'espècias d'[[invertebrat|invertebrats]] e de [[peis|peisses]]. La composicion del fitoplancton varia segon la salinitat, la [[temperatura]], la disponibilitat dels [[nutriment|nutriments]] e las condicions de luminositat.

Dins las aigas pauc prigondas e dins los sectors [[litoral|costièrs]], se desvolopan tanben d'[[alga|algas]] e de plantas aqüaticas. Los deltàs e los estuaris associats als grands rius son dominats per de vegetacions adaptadas als mitans umides, coma las [[canavèra|canavèras]]. Aqueles abitats asseguran de foncions ecologicas importantas que servisson de refugi e de luòcs de reproduccion per fòrça peisses, fixan los [[sediment|sediments]] e participan a la purificacion naturala de las aigas. Los environaments terrèstres vesins, que comprenon d'estèpas, de zònas semiaridas e de sectors salins, abrigan una vegetacion adaptada a la manca d'aiga e a las variacions de salinitat dels sòls.

== Annèxas ==

=== Ligams intèrnes ===

* [[Convencion sus l'Estatut de la Mar Caspiana]].
* [[Karabogazgöl]].
* [[Mar d'Aral]].
* [[Mar Negra]].

=== Bibliografia ===

* {{en}} A. G. Kostianoi e A. Kosarev, ''The Caspian Sea Environment'', Birkhäuser, 2005.

=== Ligams extèrnes ===

* {{en}} [http://www.netiran.com/?fn=artd(2277) Informacion sus l'istòria e los noms de la mar Caspiana]
* {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/ Programa environamental de la Caspiana]
** {{en}} [http://www.caspianenvironment.org/reports/Framework_Convention.zip Convencion Marc per la Proteccion de l'environament maritim de la Caspiana] (2003)
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20090828084055/http://globalguerrillas.typepad.com/globalguerrillas/2004/07/long_term_gg_ta.html Objectiu: lo petròli de la mar Caspiana] John Robb, 2004
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Los cambiaments de nivèls de la mar Caspiana]

=== Nòtas e referéncias ===
&lt;references/&gt;

[[Categoria:Mar]]</text>
      <sha1>0rtecghp35td5seno767j18yx2d9a51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sergei Eisenstein</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23454</id>
    <revision>
      <id>2510606</id>
      <parentid>2510496</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T04:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ivan lo Terrible */</comment>
      <origin>2510606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23843" sha1="h4fdonkgi7pirmtn33kdx84fpwerqwa" xml:space="preserve">{{Dialècte Provençau}}
{{1000 fondamentals}}

[[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]]

'''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma.
== Vida e formacion ==
Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la [[Revolucion d'Octobre|Revolucion d’Octòbre]]. 

Dins l'[[Armada Roja]], intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier ([[1920]]) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de [[Vsevolod Meyerhold]].

== Leis Òbras ==

Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala ''Lo savi''. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge ''La grèva'' ([[1924]]), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de ''La grèva'', trenquèt amb lo Proletkult. 

Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la [[Revolucion de 1905]] que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: ''Lo cuirassat Potiomkin'' ([[1925]]). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic.

=== Contribucion a l'art cinematografica ===

==== Lo montatge ====

La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte&lt;ref name=&quot;Niney 2002 p. 42&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.&lt;/ref&gt;. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta&lt;ref name=&quot;Niney 2002 p. 43&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Andrew 1976 pp. 57-60&quot;&gt;'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.&lt;/ref&gt;.

Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat&lt;ref name=&quot;Niney 2002 p. 43&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.&lt;/ref&gt;. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs&lt;ref name=&quot;Andrew 1976 pp. 57-60&quot;&gt;'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.&lt;/ref&gt;. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus.

Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »&lt;ref name=&quot;Niney 2002 p. 43&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.&lt;/ref&gt;. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra&lt;ref name=&quot;Niney 2002 p. 44&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.&lt;/ref&gt;.

==== La concepcion de l'espectator ====

La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu.

==== Lo trabalh teoric ====

Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.&lt;/ref&gt;, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.&lt;/ref&gt;.

Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma.

=== Filmografia e films principaus ===

==== Generalitats ====

En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein.

D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau.
i

==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ====

[[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]]

{{veire|Cuirassat Potemkin}}

Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion&lt;ref&gt;Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].&lt;/ref&gt;.

L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge.

==== ''Alexandr Nevskii'' ====

{{veire|Alexandr Nevskii (film)}}

''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 307-308.&lt;/ref&gt;, s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei simples presoniers e exigís un recapte per la liberacion dei chivaliers capturats mentre que lei traites son executats per la fòga.

Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, p. 308.&lt;/ref&gt;. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 308-309.&lt;/ref&gt;). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. La sincronizacion deis imatges e dau son foguèt un deis aspèctes marcants dau film&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jay Leyda (trad. Claude-Henri Rochat), ''Kino : histoire du cinéma russe et soviétique'', Lausana, Éditions l'Age d'homme, 1980, p. 405.&lt;/ref&gt;. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, la mesa en scena imaginada per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas de batalha&lt;ref&gt;Per exemple, inspirèt lei batalhas presentas dins lei films [[Enric V (film)|Enric V]] ([[1944]]), ''[[Espartac (film)|Espartac]]'' ([[1960]]) e [[L'Empèri còntra-ataca]]'' ([[1980]]).&lt;/ref&gt;

==== ''Ivan lo Terrible'' ====

{{veire|Ivan lo Terrible (film)}}

''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terribla]]'' es lo darrier film d'Eisenstein. Se compausa de doas partidas sortidas en [[1948]] e en [[1958]]. L'escart s'explica per la [[censura]] d'[[Estalin]] que veguèt una critica de son poder personau dins l'òbra. Una tresena partida èra prevista, mai foguèt jamai realizada&lt;ref&gt;A l'origina, Eisenstein aviá escrich doas partidas, mai après lo filmatge, aviá pron de materiau per realizar tres films. Obtenguèt donc l'autorizacion de realizar una tresena partida, autorizacion que foguèt annulada après la censura dau segond film (Joan Neuberger, ''Ivan the Terrible: The Film Companion'', Bloomsbury Publishing, 2003, p. 21). Quauquei scenas e elements de scenaris deis elements addicionaus imaginats per aqueu film son estats descubèrts (Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp. 6, 24, 35, 141, 151 e 222).&lt;/ref&gt;.

== Lei Caps d'òbra ==
[[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]]

Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. 

Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. 

Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. 

Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. 

Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples .

== Filmografia ==

*  '''[[Дневник Ґлумова]]'''.......   ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort''
*  '''[[Стачка]]'''.......  ''[[La grèva]]'' ([[1924]])
*  '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''.......  ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]])
*  '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''.......  ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]])
* '''[[Старое и новое]]'''.......  ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]])
* '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'')
* ''' [[Бежин дүг]]'''.......  ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana)
* '''[[Александр Невский]]'''.......  ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]])
* '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''.......  ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]])
* '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''.......  ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]])
* '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''.......  ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'')

== Bibliografia ==
=== Òbras de Sergei Eisenstein ===
* [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]]
==== reviradas italianas ====

* '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]])
* ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982]
* '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''...  id id [[1985]] (reed [[2004]])
* ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]]
* ''[[La Regia]]''... id id [[1989]]
* '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]])
* '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''...  id id [[1998]]
* ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]]
* ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]]
* '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]]
* '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]]
* '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]]
==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ====
* [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]]
===== en anglés =====
* [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]]
* [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''...  [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]]
* [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]]
* [[Richard Taylor]] &amp; [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]]
* [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]]
* [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]]
* [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id
===== en francés =====
* [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]]
* [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein''  [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]]
* [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] &amp; [[Pierre Sorlin]]:  ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]]
* [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]]
* [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]])
* [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]]
* [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]]
* [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]]
* [[Dominique Chateau]] &amp; [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]]
* [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]]
===== en italian =====
* [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]]
* [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]]
* [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]]
* [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]]

== Ligams extèrnes ==
* [[Fichièr:Www.gif|35 px]]
{{imdb nom| id=0001178}}

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}}
[[Categoria:Personalitat del cinèma]]
[[Categoria:Realizator rus]]
[[Categoria:Propaganda]]
[[Categoria:Teorician del cinèma]]
[[Categoria:Naissença en 1898]]
[[Categoria:Decès en 1948]]
[[Categoria:Decès a Moscòu]]</text>
      <sha1>h4fdonkgi7pirmtn33kdx84fpwerqwa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510607</id>
      <parentid>2510606</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T04:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nicolas Eynaud</username>
        <id>6858</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ivan lo Terrible */</comment>
      <origin>2510607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23922" sha1="dvqaw1anbq9dbdptykh2w7p9ms525gc" xml:space="preserve">{{Dialècte Provençau}}
{{1000 fondamentals}}

[[Fichièr:Sergei Eisenstein 02.jpg|thumb|300 px|right|Sergei Eisenstein en 1935.]]

'''Sergei Mikhailovich Eisenstein/Eizenshtein''' (en [[rus]]: ''Сергей Михайлович Эйзенштейн'') o '''Sergejs Eizenšteins''' (en [[leton]]) (nascut a [[Riga]] lo [[23 de genièr|23 de genier]] de [[1898]] - mòrt a [[Moscòu]] l'[[11 de febrièr|11 de febrier]] de [[1948]]) foguèt un cineasta [[Letònia|leton]] e [[Russia|rus]] (amb d'originas alemandas, josievas e suedesas) que tenguèt un ròtle majorau dins la cultura de l'[[URSS]] e dins l'istòria dau [[cinèma]]. Especialament foguèt director, montaire e teorician dau cinèma.
== Vida e formacion ==
Fiu d'un paire d'origina josieva, alemanda e suedesa e d'una maire russa ortodòxa, estudièt l'arquitectura e lei Bèleis Arts mai interrompèt leis estudis per fin de s'engatjar dins lei milícias popularas que participèron a la [[Revolucion d'Octobre|Revolucion d’Octòbre]]. 

Dins l'[[Armada Roja]], intrèt en contacte amb lo teatre en trabalhant coma responsable dei decòrs e coma director e interprèt d'espectacles pichons per la tropa. La sieuna experiéncia coma director de scèna dau Teatre Obrier ([[1920]]) lo quichèt a estudiar la direccion teatrala a l'escòla estatala. Aquí desvolopèt una concepcion personala de l'art dramatic basada sus la juxtaposicion d'imatges de contengut emocionau fòrt e seguiguèt leis ensenhaments de [[Vsevolod Meyerhold]].

== Leis Òbras ==

Son primier contacte amb lo cinèma foguèt lo rodatge d'un pichòt cortmetratge inclús dins lo montatge de l'òbra teatrala ''Lo savi''. Comencèt de s'interessar activament a aqueu mejan artistic nòu e rodèt lo lòngmetratge ''La grèva'' ([[1924]]), amb una sequéncia famosa que i utilitzèt l'imatge dau bestiau sacrificat au tuador, intercalat amb un autre de trabalhadors fusilhats per de soudats tzaristas. En seguida dau rodatge de ''La grèva'', trenquèt amb lo Proletkult. 

Alunhat ja dau Teatre Obrier, recebèt la mission de rodar un filme commemoratiu de la [[Revolucion de 1905]] que se transformèt en la sieuna òbra mai celèbra: ''Lo cuirassat Potiomkin'' ([[1925]]). Considerada coma una dei fitas majoras atenchas per lo cinèma mut, la scèna de la mutinariá dins lo vaissèu e la scèna vertiginosa d'accion deis escaliers constituisson de ponchs decisius dins la configuracion dau lengatge cinematografic.

=== Contribucion a l'art cinematografica ===

==== Lo montatge ====

La contribucion pus importanta d'Eisenstein a l'[[art]] [[cinèma|cinematografic]] pertòca lo montatge, es a dire l'[[art]] d'assemblar lei diferents plans d'un [[film]]. D'efiech, dins lo corrent deis [[ans 1920]], lo [[cinèma]] dominant, mai que mai [[Estats Units d'America|estatsunidenc]], utilizava quasi unicament lo montatge per servir la continuitat [[narracion|narrativa]] dau racònte&lt;ref name=&quot;Niney 2002 p. 42&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 42.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Aquela tecnica inspira totjorn de realizators que permet de ben conservar la realitat espaciala e la logica de l'intriga.&lt;/ref&gt;. L'objectiu èra de liar lei plans d'un biais fluid e discrèt per empachar l'espectator de remarcar lo passatge d'un imatge a un autre. Eisenstein prepausèt una concepcion fòrça diferenta&lt;ref name=&quot;Niney 2002 p. 43&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Andrew 1976 pp. 57-60&quot;&gt;'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.&lt;/ref&gt;.

Segon eu, lo montatge èra pas un simple otís d'assemblatge au servici dau racònte, mai lo còr dau trabalh dau realizator e lo mejan principau d'expression de l'art cinematografic. Per aquò, desvolopèt l'idèa que lo sens se forma a partir de la collision entre dos plans. Dins aquela concepcion, dos imatges juxtapausats s'addicionan pas. Au contrari, lor collision pòu engendrar dins l'esperit de l'espectator una idèa ò una [[emocion]] absenta dei dos imatges considerats d'un biais separat&lt;ref name=&quot;Niney 2002 p. 43&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.&lt;/ref&gt;. La [[musica]] pòu tanben renforçar aqueleis efiechs&lt;ref name=&quot;Andrew 1976 pp. 57-60&quot;&gt;'''[[anglés|(en)]]''' J. Dudley Andrew, ''The Major Film Theories. An Introduction'', Oxford University Press, 1976, pp. 57-60.&lt;/ref&gt;. Ansin, per Eisenstein, lo montatge vèn un acte creator, vision qu'ocupa encara una plaça centrala dins lo cinèma modèrne car lei procès d'Eisenstein, revolucionaris durant la premiera partida dau sègle XX, an largament integrat la nòrma cinematografica. En particular, lo montatge es totjorn utilizat per crear lo ritme e lo sens dei films actuaus.

Pasmens, Eisenstein possèt seis idèas mai luench. Aquò foguèt a l'origina dau « montatge intellectuau »&lt;ref name=&quot;Niney 2002 p. 43&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 43.&lt;/ref&gt;. Segon aquela teoria, èra possible d'utilizar la collision deis imatges per exprimir de concèptes abstrachs e permetre l'emergéncia d'una pensada vertadiera dins l'esperit de l'espectator. Per Eisenstein, lo cinèma veniá alora capable de rasonar en luòga de se contentar de contar e d'esmòure. Dins aquò, aquela vision, inscricha dins l'encastre de la [[revolucion]] [[URSS|sovietica]], aguèt mens de succès car son abstraccion podiá pèrdre l'espectator dins una mena de rebus e l'alunchar de l'aspècte emocionau ò patetic de l'òbra&lt;ref name=&quot;Niney 2002 p. 44&quot;&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, p. 44.&lt;/ref&gt;.

==== La concepcion de l'espectator ====

La teoria dau montatge d'Eisenstein èra parallèla a sa concepcion de l'espectator. Per eu, l'espectator èra pas unicament un testimòni passiu contemplant l'istòria. Au contrari, lo film deviá agir sus lo public per i suscitar de reaccions. Aquela concepcion èra indissociabla dau percors [[politica|politic]] d'Eisenstein, inscrich dins la vida [[politica]] de l'[[URSS]] deis [[ans 1920]]. D'efiech, leis autoritats e lei cineastas sovietics d'aqueu temps consideravan lo [[cinèma]] coma un [[art]] au servici de la [[revolucion]]. Leis òbras devián donc suscitar d'emocions e de sentiments [[comunisme|procomunistas]]. Aqueu besonh foguèt a l'origina de l'encaminament intellectuau d'Eisenstein sus lo montatge e sus sa volontat de s'alunchar dau cinèma narratiu.

==== Lo trabalh teoric ====

Durant sa carriera, Eisenstein foguèt pas unicament un realizator que s'interessèt tanben fòrça a la teoria dau [[cinèma]]. Una part significativa de son importància dins l'[[istòria]] d'aquel [[art]] provèn ansin de seis escrichs e de son ensenhament. Foguèt ansin l'autor de plusors tèxtes d'analisi sus lo montatge, la composicion deis imatges e lei relacions entre lo son e l'imatge. Per aquò, integrèt a sei teorias d'elements eissits d'autreis [[art]]s ([[literatura]], [[pintura]], [[teatre]]&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' James Goodwin, ''Eisenstein, Cinema, and History'', University of Illinois Press, 1993, p. 36.&lt;/ref&gt;, etc.) e de teorias [[sciéncia|scientificas]] recentas. Pasmens, fau nòtar que la teoria d'Eisenstein foguèt en evolucion constanta. Ansin, abandonèt de còps de pans importants de sei concepcions au profiech d'idèas novèlas e imaginèt mai d'un biais diferent de montar un film&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' François Niney, ''L'épreuve du réel à l'écran. Essai sur le principe de réalité documentaire'', Brussèlas, De Boeck Supérieur, 2{{a}} edicion, 2002, pp. 44-45.&lt;/ref&gt;.

Son activitat d'ensenhament foguèt un autre element important a l'origina de sa plaça dins l'istòria de l'art cinematografic. D'efiech, transmetèt sa pensada a plusors generacions d'estudiants, çò que li permetèt de difusar seis idèas en delà de sei films. Après sa [[mòrt]], aquò favorizèt la collècta e la publicacion de seis escrichs au sen d'un còrpus coerent que demòra una referéncia estudiada dins leis escòlas de cinèma.

=== Filmografia e films principaus ===

==== Generalitats ====

En despiech de son importància dins l'[[istòria]] dau [[cinèma]], l'òbra d'Eisenstein es relativament limitada. Se compausava de uech longs metratges, que dos son demorats inacabats, e de tres corts metratges. Pasmens, sus aqueu totau, un long metratge, ''[[lo Prat de Bezhin]]'', foguèt destruch per leis autoritats [[URSS|sovieticas]] e reconstituït a partir de [[fotograma]]s descubèrts dins lo corrent deis [[ans 1960]]. Un cort metratge, ''[[Death Day]]'' sortit ais [[USA|Estats Units]] en [[1934]], es considerat coma perdut. L'ensemble d'aquela òbra foguèt realizada entre [[1923]] e [[1948]], mai la partida finala d'''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]'' sortiguèt en [[1958]], 14 ans après la mòrt d'Eisenstein.

D'un biais generau, la filmografia d'Eisenstein pòu èsser devesida en tres partidas. La premiera va de [[1923]] a [[1929]] e s'inscriu dins un cinèma revolucionari centrat sus la defensa e la promoccion de las idèas [[comunisme|comunistas]] e [[URSS|sovieticas]] (''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'', ''[[Lo Cuirassat Potemkin]]'', ''[[Octòbre (film)|Octòbre]]'' e ''[[La Linha Generala]]''). Lei massas popularas e lo montatge i tènon un ròtle centrau. Puei, de [[1930]] a [[1937]], Eisenstein s'orientèt vèrs un cinèma mai experimentau. Es lo periòde dei dos films inacabats de sa carriera (''[[¡Que viva México!]]'', ''[[Lo Prat de Bezhin]]''). Enfin, de [[1938]] a [[1948]], realizèt ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevski]]'' e ''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terrible]]''. Aquelei films mòstran una evolucion vèrs lo racònte [[istòria|istoric]], de personatges marcants e un estil monumentau.
i

==== ''Lo Cuirassat Potemkin'' ====

[[Fichièr:Potemkinmarch.jpg|thumb|right|Extrach de la scena dau chaple dei manifestants d'[[Odessa]] dins lo ''[[Cuirassat Potemkin]]''.]]

{{veire|Cuirassat Potemkin}}

Lo ''[[Cuirassat Potemkin]]'' es un film mut istoric e politic sortit en [[1925]] que s'inspira de la [[mutinariá dau cuirassat Potemkin]]. Es lo segond film d'Eisenstein qu'aviá ja realizat ''[[La Grèva (film)|La Grèva]]'' dins lo corrent de la meteissa annada. Se devesís en cinc partidas que còntan lo començament de la [[mutinariá]], l'[[assassinat]] dau menaire deis insurgents per un [[oficier]], l'omenatge de la populacion d'[[Odessa]] au menaire defuntat, la repression de la populacion per la gàrdia imperiala e lo raliment de la [[marina militara|flòta]] ai mutins. L'ensemble foguèt filmat en sèt setmanas amb plusors episòdis improvisats a partir d'un canavàs de quauquei paginas. L'acuelh dau public [[URSS|sovietic]] foguèt estrambordat. Foguèt tanben fòrça favorable dins mai d'un autre país, mai leis autoritats localas enebiguèron rapidament sa difusion&lt;ref&gt;Per exemple, en [[França]], sa projeccion publica foguèt quasi enebida de [[1927]] a [[1952]] (Christophe Triollet, Benjamin Campion, Chloé Delaporte e Alan Deprez, ''Darkness, censure et cinéma'', LettMotif, 2018, p. 86). Au [[Reiaume Unit]], lo [[British Board of Film Classification]] refusèt d'acordar un visat de difusion en [[1926]]. Puei, lo film foguèt [[classament X|classat X]] de [[1953]] a [[1987]].&lt;/ref&gt;.

L'originalitat dau film es son refús de seguir la concepcion [[tradicion]]ala e [[literatura|literària]] dau personatge. En plaça, Eisenstein presenta de massas anonimas e de « victimas tipe » (una maire amb son enfant, un infierme sensa cambas, una femna amb un landau, etc.). Privilegièt tanben un montatge fòrça dinamic integrant de plans sarrats e detalhats. Lo ritme es rapid, mai accelèra d'un biais paroxistic dins lei scenas violentas coma la revòuta de l'equipatge dau [[cuirassat]] ò la repression dins leis escaliers. En [[1925]], aquò èra d'innovacions importantas que participèron au succès dau film e que permetèron a Eisenstein de melhorar sei tecnicas de montatge.

==== ''Alexandr Nevskii'' ====

{{veire|Alexandr Nevskii (film)}}

''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' es un [[film]] istoric sortit en [[1938]]. Comandat per lo [[govèrn]] [[URSS|sovietic]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 307-308.&lt;/ref&gt;, s'inspira de la [[batalha dau lac Peipus|victòria]] d'[[Alexandr Nevskii]] obtenguda en [[1242]] còntra una armada de [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]] que menacava [[Republica de Novgorod|Novgorod]]. Dins lo film, lo prince Nevskii, èx-senhor de [[Novgorod]], accèpta de tornar venir prince de la vila per combatre una armada teutonica. Refusa lo pacte prepausat per lei captaus e lei marchands, pas necessiàrament ostils a l'arribada dei Teutonics, e pren lo comandament d'una armada populara formada d'un biais espontanèu per leis abitants. Puei, après una lònga batalha sus lo lac gelat, lei chivaliers teutonics son englotiats per la rompedura dau glaç. Nevskii libèra alora lei simples presoniers e exigís un recapte per la liberacion dei chivaliers capturats mentre que lei traites son executats per la fòga.

Lo film èra un avertiment clar a [[Alemanha]] dins un contèxte de tensions extrèmas entre [[Berlin]] e [[Moscòu]]&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, p. 308.&lt;/ref&gt;. Dispareguèt brèvament après la signatura dau [[Pacte Germanosovietic]] e foguèt tornarmai projectat dins lei cinemàs sovietics après lo començament de la [[Guèrra Germanosovietica]]. L'intriga, fòrça maniquèa, es ansin marcada per l'importància donada ai tèmas centraus de la [[propaganda]] [[Estalin|estaliniana]] (ròtle dau pòble, imatge dau cap, etc.&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Barthélemy Amengual, ''Que viva Eisenstein!'', Age d'homme, 1980, pp. 308-309.&lt;/ref&gt;). Au nivèu tecnic, ''[[Alexandr Nevskii (film)|Alexandr Nevskii]]'' foguèt lo premier film parlant d'Eisenstein. L'[[estetica]] foguèt fòrça trabalhada, especialament aquela dei [[Cavaèrs Teutonics|chivaliers teutonics]], e lo montatge integrèt una musica de [[Serguei Prokofiev|Prokofiev]]. La sincronizacion deis imatges e dau son foguèt un deis aspèctes marcants dau film&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jay Leyda (trad. Claude-Henri Rochat), ''Kino : histoire du cinéma russe et soviétique'', Lausana, Éditions l'Age d'homme, 1980, p. 405.&lt;/ref&gt;. Leis [[efiechs especiaus]] èran tanben impressionants per l'epòca (reconstitucion d'un lac gelat, scena finala de l'englotiment dei Teutonics, etc.). Enfin, la mesa en scena imaginada per Eisenstein per filmar la batalha finala es a l'origina dei representacions cinematograficas modèrnas de batalha&lt;ref&gt;Per exemple, inspirèt lei batalhas presentas dins lei films [[Enric V (film)|Enric V]] ([[1944]]), ''[[Espartac (film)|Espartac]]'' ([[1960]]) e [[L'Empèri còntra-ataca]]'' ([[1980]]).''&lt;/ref&gt;

==== ''Ivan lo Terrible'' ====

{{veire|Ivan lo Terrible (film)}}

''[[Ivan lo Terrible (film)|Ivan lo Terribla]]'' es lo darrier film d'Eisenstein. Se compausa de doas partidas sortidas en [[1948]] e en [[1958]]. L'escart s'explica per la [[censura]] d'[[Estalin]] que veguèt una critica de son poder personau dins l'òbra. Una tresena partida èra prevista, mai foguèt jamai realizada&lt;ref&gt;A l'origina, Eisenstein aviá escrich doas partidas, mai après lo filmatge, aviá pron de materiau per realizar tres films. Obtenguèt donc l'autorizacion de realizar una tresena partida, autorizacion que foguèt annulada après la censura dau segond film (Joan Neuberger, ''Ivan the Terrible: The Film Companion'', Bloomsbury Publishing, 2003, p. 21). Quauquei scenas e elements de scenaris deis elements addicionaus imaginats per aqueu film son estats descubèrts (Joan Neuberger, ''This Thing of Darkness: Eisenstein's Ivan the Terrible in Soviet Russia'', Cornell University Press, 2019, pp. 6, 24, 35, 141, 151 e 222).&lt;/ref&gt;. D'efiech, lo film sembla un omenatge ambigü a [[Iòssif Stàlin|Estalin]]. 

== Lei Caps d'òbra ==
[[Fichièr:Russia-2000-stamp-Sergei Eisenstein.jpg|thumb|300 px|right|...]]

Realizèt l'òbra geniala ''Octòbre'' ([[1927]]), reconstruccion dei fachs decisius de [[1917]], basada sus l'òbra dau jornalista estatsunidenc [[John Reed]] ''Lei dètz jorns qu'esbrandèron lo Mond''. 

Comencèt alora d'aver de problèmas seriós amb la censura sovietica, çò que lo menèt a signar un contracte amb la Paramount e a s'installar ais [[Estats Units]]. Pasmens, obtenguèt pas lo permés de residéncia e poguèt pas enregar ges de projècte. Alora se n'anèt en [[Mexic]], que i rodèt lo filme incomplet ''¡Que viva México!'', una òbra ont assagèt de montatges aproximatius diferents. L' MGM aqueriguèt a una venda a l'enquant una part dei negatius, que puei leis utilizèt dins ''¡Viva Villa!''; una autra part passèt au productor Sol Lesser que realizèt amb aquelei fragments ''Tormenta subre Mexic''. Una quita amiga d'Eisenstein, [[Mary Seaton]], n'utilizèt una autra part dins lo filme ''Temps au soleu'', d'influéncia decisiva dins lo desvolopament posterior dau cinèma mexican. 

Après son experiéncia de pauc de succès coma cineasta en exili, decidiguèt de tornar en [[URSS]]. Tornarmai s'embronquèt a de dificultats grandas per menar a tèrme son trabalh. Lo rodatge dau ''Prat de Bezhin'', basat sus un cònte d'[[Ivan Turgenev]], foguèt interromput per la [[censura]]. 

Alora se dediquèt a la redaccion de tèxts teorics brilhants, mentre que demenissián leis atacas politicas còntra son òbra e sa persona; d'atacas qu'empachèron pas que rodèsse ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]]), son primier filme sonòr, amb la musica de [[Serguei Prokofiev]], amb lo quau ganhèt lo prèmi [[Stalin]]. Amb ''Ivan lo Terrible'' ([[1942]]) inicièt un projècte biografic ambiciós a l'entorn de la figura dau tzar [[Ivan IV]], que son estructura originala se compausava de tres parts; la burocracia sovietica interpretèt l'òbra coma una denóncia dau culte de la personalitat d'Stalin. La segonda part dau projècte, ''La conjuracion dei boiars'', foguèt proïbida fins a la mòrt dau dictator, en [[1953]], cinc ans après lo decès dau quite director cinematografic. 

Sergei Eisenstein s'es destacat coma teorician amb d'òbras coma ''Teoria e tecnica cinematografica,'' ''La forma dins lo cinèma'', ''Reflexions d'un cineasta'' e ''Realizacion cinematografica'', en mai d'articles e d'assais multiples .

== Filmografia ==

*  '''[[Дневник Ґлумова]]'''.......   ''[[Lo jornau de Glumov]]'' ([[1923]]) ''filme cort''
*  '''[[Стачка]]'''.......  ''[[La grèva]]'' ([[1924]])
*  '''[[Lo cuirassat Potemkin|Броненосец Потёмкин]]'''.......  ''[[Lo cuirassat Potemkin]]'' ([[1925]])
*  '''[[Octobre (filme, 1928)|Oктябрь]]'''.......  ''[[Octobre (filme, 1928)|Octòbre]]'' ([[1928]])
* '''[[Старое и новое]]'''.......  ''[[Çò vielh e çò nòu]]'' ([[1926]]-[[1929]])
* '''[[¡Que viva México!]]''' ([[1931]]) (''inacabat'')
* ''' [[Бежин дүг]]'''.......  ''[[Lo prat de Bezhin]]'' ([[1936]]) (''inacabat''... sòbran solament de fotogramas d'aiceste filme destrusit per la censura estaliniana)
* '''[[Александр Невский]]'''.......  ''[[Aliexandr Nevskii]]'' ([[1938]])
* '''[[Иван Гросный (1-я cepия)]]'''.......  ''[[Ivan lo Terrible I]]'' ([[1942]])
* '''[[Иван Гросный (2-я cepия , сказ второй - ''Боярский заговор'')]]'''.......  ''[[Ivan lo Terrible II: la conjuracion dei boiars]]'' ([[1946]])
* '''[[Иван Гросный (неоконченный, 3-я cepия)]]'''.......  ''[[Ivan lo Terrible III]]'' (''inacabat'')

== Bibliografia ==
=== Òbras de Sergei Eisenstein ===
* [[Fichièr:Accessories-text-editor.png|120 px]]
==== reviradas italianas ====

* '''''[[La natura non-indifferente]]'''''... [[Marsilio Editori]] [[Venècia]] [[1981]] (reed. [[2003]])
* ''[[Il Colore]]''... idem id [[1982]
* '''''[[Teoria generala del montaggio]]'''''...  id id [[1985]] (reed [[2004]])
* ''[[Il Montaggio]]''... id id [[1986]]
* ''[[La Regia]]''... id id [[1989]]
* '''''[[Stili di regia]]'''''... id id [[1993]] (reed [[2003]])
* '''''[[Il Movimento espressivo]]'''''...  id id [[1998]]
* ''[[Lezioni di regia]]''... id id [[2000]]
* ''[[Walt Disney]]'' SE [[2004]]
* '''''[[Charlie Chaplin]]''''' id [[2005]]
* '''''[[La forma cimematografica]]''''' [[Einaudi]] [[Turin]] [[id]]
* '''''[[Memorie]]'''''... Marsilio Editori Venècia [[2006]]
==== a l'entorn de l'òme e de l'artista ====
* [[Fichièr:Wikisource logo suggestion - curved books.png|120 px]]
===== en anglés =====
* [[Kristin Thompson]]: ''Eisenstein's Ivan the terrible: a neoformalist analysis''... [[Princeton University Press]] [[1981]]
* [[Jay Leyda]]: '''''Eisenstein at work'''''...  [[Pantheon books]] [[The museum of modern art]] [[1982]]
* [[David Bordwell]]: '''''The cinema of Eisenstein''''' [[Harvard University Press]] [[Londres]] [[1993]]
* [[Richard Taylor]] &amp; [[I. Christie]]... ''Eisenstein rediscovered''... [[Routledge]] [[1993]]
* [[Richard Taylor]]: ''The Eisenstein reader''... [[British Film Institute]] [[1998]]
* [[Richard Taylor]]: ''October''... idem [[2002]]
* [[Yuri Tsivian]]: ''Ivan the terrible''... id id
===== en francés =====
* [[Léon Moussinac]]: ''Serge Eisenstein'' (''sic!'')... [[Seghers]] [[París]] [[1964]]
* [[Dominique Fernandez]]: ''Eisenstein''  [[Bernard Grasset ed.]] id [[1975]]
* [[Marie-Claire Roparz-Wuilleumier]] &amp; [[Pierre Sorlin]]:  ''Octobre: écriture et idéologie''... [[Éd. Albatros]] id [[1976]]
* [[Jean Mitry]]: '''''S.M. Eisenstein'''''... [[Éditions Universitaires]] id [[1978]]
* [[Jacques Aumont]]: ''Montage Eisenstein''... [[Éd. Albatros]] id [[1979]] (reed [[2005]])
* [[Barthélémy Amengual]]: '''''Que viva Eisenstein'''''... [[Lausana]] [[L'Âge d'homme]] [[1980]]
* [[François Albera]]: ''Eisenstein et le constructivisme russe''... idem [[1990]]
* [[François Albera]] '''''Eisenstein dans le texte'''''... òbra collectiva bailejada per F. Albera, [[CINéMAS]] [[2001]]
* [[Dominique Chateau]] &amp; [[François Jost]] (bailejar): ''Eisenstein, l'ancien et le nouveau'' [[Publications de la Sorbonne]] [[París]] [[2002]]
* [[Jrean-Louis Leutrat]]: ''Échos d'Ivan le terrible''... [[De Boeck Université]] [[Brussèlas]] [[2006]]
===== en italian =====
* [[Viktor Sklovskij]]: ''Sua Maestà Eisenstein: biografia di un protagonista'' [[De Donato]] [[1974]]
* [[Pier-Marco De Santi]] (causida): '''''[[I disegni di Eisenstein]]'''''... [[Laterza]] [[1981]]
* [[Pietro Montani]]: '''''Sergej Ejsenstejn: oltre il cinema'''''... [[Venècia]] [[La Biennale di Venezia]] [[1991]]
* [[Aldo Grasso]]: ''Sergej M. Ėjzenštejn''... [[Il Castro Cinema num. 6]] [[Editrice Il Castoro]] [[Milan]] [[2007]]

== Ligams extèrnes ==
* [[Fichièr:Www.gif|35 px]]
{{imdb nom| id=0001178}}

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Eisenstein, Sergei}}
[[Categoria:Personalitat del cinèma]]
[[Categoria:Realizator rus]]
[[Categoria:Propaganda]]
[[Categoria:Teorician del cinèma]]
[[Categoria:Naissença en 1898]]
[[Categoria:Decès en 1948]]
[[Categoria:Decès a Moscòu]]</text>
      <sha1>dvqaw1anbq9dbdptykh2w7p9ms525gc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Edgar Degas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23920</id>
    <revision>
      <id>2510587</id>
      <parentid>2383981</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1164" sha1="cf7nv3gtt4fz7a0jzi4zag9lysu796j" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; width=255 cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; text-align:left; border-collapse:collapse; border:1px gray solid; font-size:95%; background:#f9f9f9&quot;
|+ &lt;big&gt;&lt;big&gt;'''Edgar Degas'''
|-
| style=&quot;background:#efefef&quot; align=&quot;center&quot; colspan=2 |[[Imatge:Edgar Germain Hilaire Degas 061.jpg|190px]]
|-
!align=right|Profession:
| [[pintura|pintre]]
|-
!align=right|País:
| {{França}}
|-
!align=right|Data de naissença:
|[[19 de julhet]] de [[1834]]
|-
!align=right|Luòc de naissença:
|[[París]], [[França]]
|-
!align=right|Data de decès:
|[[27 de setembre]] de [[1917]]
|-
!align=right|Luòc de decès:
|[[París]], [[França]]
|}


'''Edgar Degas''' (n. '''Hilaire-Germain-Edgar Degas''' en [[1834]], m. [[1917]]) foguèt un pintre [[França|francés]] pionièr de l'[[impressionisme]].

[[Fichièr:Edgar Germain Hilaire Degas 021.jpg|thumb|left|220px|''La Classe de Danse'', [[1873]]-[[1876]].]]

{{DEFAULTSORT:Degas, Edgar}}
[[Categoria:Pintre francés]]
[[Categoria:Naissença a París]]
[[Categoria:Naissença en 1834]]
[[Categoria:Decès en 1917]]
[[Categoria:Decès a París]]</text>
      <sha1>cf7nv3gtt4fz7a0jzi4zag9lysu796j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cambridge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24391</id>
    <revision>
      <id>2510581</id>
      <parentid>2442527</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2953" sha1="43ac1v97vdg4wej6wjsppcdevqokbk9" xml:space="preserve">&lt;!-- Article redigit en lengadocian --&gt;
{{Comentaris|la ciutat de Cambridge en Anglatèrra|Per la ciutat als Estats Units|Cambridge (Massachusetts)|l'universitat omonima|Universitat de Cambridge}}
{{Infobox Vila
| nom          = Cambridge
| blason          = Coat of Arms of the City of Cambridge.svg
|imatge=KingsCollegeChapelWest.jpg
|nom de division1=Estat
|division1={{Reialme Unit}}
|nom de division2=País
|division2=[[Anglatèrra]]
|títol autoritat2=
|nom de division3=region
|division3= [[Anglatèrra de l'Èst]] 
|nom de division4= comtat
|division4= [[Cambridgeshire]]
| statut       = [[Statut des cités au Royaume-Uni|Cité]]
| année statut = 1951
| populacion   = 125758
| annada_pop    = [[2018]]
| superfícia   = 40.70
| altitud     = 6
| indicatiftel = (0)1223
| cp           = 
| latitud     = 52.20805600
| longitud    = 0.1225
| web          = [http://www.cambridge.gov.uk/ site officiel]
| mandat maire =  
| maire        = [[Gerri Bird]]
| partis       = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travaillistes]]
| géolocalisation = Cambridgeshire/Angleterre
|imatgeloc=Cambridge - Cambridgeshire dot.png
}}
[[Fichièr:A damp King's Parade - geograph.org.uk - 1131201.jpg|thumb|Carrièra King's Parrade, Cambridge, Reialme Unit. ]]

'''Cambridge'''  ({{AFI|[ˈkeɪmˌbɹɪdʒ]|lenga=anglés britanic}}&lt;ref&gt;{{Ref-web|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/cambridge?showCookiePolicy=true|títol=Cambridge|consulta=22 de febrièr de 2024|editor=Collins Dictionary|data=n.d.|url-archiu=https://web.archive.org/web/20150923222541/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/cambridge?showCookiePolicy=true|data-archiu=23 de setembre 2015}}&lt;/ref&gt;)  es una ciutat [[Reialme Unit|britanica]] situada a 80 km al nòrd-èst de [[Londres]] a l'embocadura de la ribièra [[Cam]]. La vila es coneguda especialament per èstre un centre universitari màger del Reialme Unit, après la ciutat d'[[Oxford]]. Es lo centre administratiu del comtat de [[Cambridgeshire]]. A recebut l'estatut de ciutat en [[1951]].

En 2018, la populacion de la vila èra estimada a 125 758 abitants, dont mai de 24 000 estudiants (entre losquels mai de 17 000 estudiants de l'universitat de Cambridge). Actualament, 31 collègis son gerits de biais autonòm e independant, assegurant l'albergament e lo seguit pedagogic dels estudiants mentre que l'universitat s'encarga de l'ensenhament.

Uèi Cambridge es un centre de technicas de punta escaissat lo ''Silicon Fen'' (d'après [[Silicon Valley]]). Sa fòça economica e inovairitz repause sus las industrias de l'informatica, la biologia e de startup coadas per l'universitat. Mai de 40% de la populacion an un diplòma d'education superiora, siá mai de dos còps la mejana nacionala.

== Nòtas e referéncias ==
{{Referéncias}} 
{{Commons|Cambridge}}

{{Ciutat britanica}}
[[categoria:Anglatèrra]]
[[categoria:Vila britanica possedissent l'estatut de ciutat]]
[[categoria:Reialme Unit]]</text>
      <sha1>43ac1v97vdg4wej6wjsppcdevqokbk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ciprian Desporrins</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25317</id>
    <revision>
      <id>2510613</id>
      <parentid>2440132</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T07:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guilhemjoan</username>
        <id>10024</id>
      </contributor>
      <comment>/* Poesia */ precisions</comment>
      <origin>2510613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6547" sha1="nludoz0b9cg48y1a7nwdp2bc4yneedu" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}&lt;!--{{Infobox Escrivan
| carta         =
| nom         = Ciprian Desporrins
| imatge = ObeliscDesporrins.jpg
| talha imatge = 
| legenda = [[Acós]], obelisc en aumenatge a Ciprian Desporrins
| nom de naishença = 
| nom aliàs = 
| data de naishença = [[1698]]
| lòc de naishença = [[Acós]]
| data de decès = [[1759]]
| lòc de decès = [[Argelèrs de Gasòst]]
| activitat = 
| lenga = [[occitan]]-[[bearnés]]
| genre = poesia
| movement = 
| distincions = 
}}--&gt;[[Imatge:EstatuaDesporrins.jpg|left|thumb|Estatua despareishuda de Desporrins a Argelèrs de Gasòst.]]
'''Ciprian Desporrins''' (''Cyprien Despourrins'' en [[francés]]), [[Acós]] [[1698]] – [[Argelèrs de Gasòst]] [[1759]]), que ho un parlamentari de [[Bigòrra]] (1729-1730) e sustot un poèta [[bearn]]és deu [[sègle XVIII]] autor de cançons famosas com ''[[Rossinholet qui canta]]'' o ''[[Quant vòs ganhar pastoreta charmanta]]''.

== Vita == 
Que vadó a Acós en ua familha aristocratica on lo pair, Pèir Desporrins èra parlamentari e tanhent d'ua abadia laïca. Sa molhèr, la mair de Desporrins, qu'èra Gabrièla de Miramont, originària d'Argelèrs, en Bigòrra. Ciprian desporrins que ho l'ainat de tres mainatges (los autes que s'aperavan Josèp e Pèir). Que ho parlamentari aus estats de [[Bigòrra]] (1729-1730) ; a la mort deu son oncle mairau, la familha que s'establí a Argelèrs en [[1746]].

A despart de la &quot;tripla espada&quot;, lo simbèu de Pèir Desporrins en brembança d'un duèl on lo pair deu poèta e vençó tres adversaris, ua legenda que conta qu'en la vila de las [[Aigas Bonas]], Desporrins, provocat, e mandè lo son serviciau a cuélher ua espada shens díser arren au son pair ; aqueste, mesfisèc, que seguí lo vailet, que demorè la fin deu duèl e urós de véder lo son hilh victoriós, que l'expliquè que l'avèva vengut venjar, avosse hèit òp.

== Poesia ==
Las soas cançons, escrivudas en un bearnés de la plana e non pas dens lo de la soa [[Vath d'Aspa]] nadau, qu'avón de tira un gran succès e qu’estón interpretadas peu gran cantador ''Prim'uomo''  [[Pèir de Jeliòt]] (un contemporanèu de Desporrins) qui las interpretè a la [[Marquisa de Pompador]]. [[Robèrt Lafont]] e Christian Anatole que soslinhan dens la lor ''Istòria de la literatura occitana'' qu’estó sovent imitat après.

L'òbra poetica de Desporrins que ns'ei estada transmesa per un trenteat de poesias publicadas per Vignancour en 1820, 1827, 1852, 1866 &amp; 1886.

== Obelisc d'Acós ==
Lo pialar de l'obelisc apitat dens la soa ciutat nadau d'[[Acós]] que presenta dus poèmas d'omatge compausats, l'un entà [[Xavièr Navarròt]] e l'aute entà [[Jansemin]]. Ua tresau fàcia que muisha tres espadas en sovier de tres duèls qui ganhè adarron Pèir Desporrins, lo pair de Ciprian Desporrins ; qu'ei lo simbèu de la familha e tanben d'Acós.

== Extrèit ==

=== De cap a tu sòi Marion ===
[[Imatge:CastethDesporrins.jpg|thumb|200px|Castèth bastit per Desporrins pair, Argelèrs de Gasòst.]]
''De cap a tu sòi Marion ;''&lt;br&gt;
''Tu m'as charmat per ta doçor.''&lt;br&gt;
''Tu m'as ligat deu permèr moment,''&lt;br&gt;
''E tan doçament,''&lt;br&gt;
''E tan tendrament,''&lt;br&gt;
''Que jo sòi en turment !''&lt;br&gt;
''Qu'ac volhas o n'ac volhas pas,''&lt;br&gt;
''Jo t'aimarèi dinc au trepàs.''&lt;br&gt;

''Jamei non senti tau plaser''&lt;br&gt;
''Com quan jo te pòdi véder ;''&lt;br&gt;
''E quan vei tons charmants uelhets''&lt;br&gt;
''E tan berogets,''&lt;br&gt;
''E tan graciosets,''&lt;br&gt;
''Mori d'amor per eths;''&lt;br&gt;
''E quan t'enteni devisar''&lt;br&gt;
''Lo còr m'acabas de traucar.''&lt;br&gt;
[[Imatge:TriplaEspada.jpg|200px|right|thumb|La tripla espada]]
''Un bèth palais non t'òfri pas,''&lt;br&gt;
''Mes au mens casa qu'averàs''&lt;br&gt;
''No'i trobaràs de bèths bastiments,''&lt;br&gt;
''Riches ornaments,''&lt;br&gt;
''Mes de braves gens;''&lt;br&gt;
''Praubes mes valents;''&lt;br&gt;
''Dens aquera simpla maison''&lt;br&gt;
''Fòrça plaser e hèra d'amor.''&lt;br&gt;

''Non pòt òm pas estar content,''&lt;br&gt;
''Shens víver com hèn la gran gent ?''&lt;br&gt;
''Non i a vita com la deus pastors;''&lt;br&gt;
''Tot que i ei urós,''&lt;br&gt;
''Tot que i ei graciós,''&lt;br&gt;
''Las penas que i son flors''.&lt;br&gt;
''Quan lo tropèth ei recaptat,''&lt;br&gt;
''Adiu lo goei deu temps passat.''&lt;br&gt;

''Lo men sòrt, Diu ! be seré doç''&lt;br&gt;
''Si agradavas las mias amors.''&lt;br&gt;
''Si tu'm volès, plus urós qu'un rei,''&lt;br&gt;
''Jo t'aubedirèi,''&lt;br&gt;
''Jo be t'aimarèi''&lt;br&gt;
''E tan plan harèi,''&lt;br&gt;
''Qu'a fòrça de't tant careçar''&lt;br&gt;
''No't sauràs estar de m'aimar''&lt;br&gt;

== Cançons ==
&lt;gallery&gt;
Despourrins anesqueta, 1880.jpg|Anesqueta perguda

Despourrin, malaja, 1880.jpg|Malaja
Lo pastor, depourrins,1880, lacontre, poe bear.jpg|Lo pastor malurós
&lt;/gallery&gt;

== Bibliografia ==
*Despourrins, Cyprien. ''Cansous Bearneses de Despourrins e autes''. [[Pau]] : [[Émile Vignancour|Vignancour]], [[1880]].

== Ligams extèrnes ==
* [http://books.google.fr/books?id=UoMvAAAAYAAJ&amp;pg=PP18&amp;dq=cyprien+despourrins&amp;cd=10#v=onepage&amp;q=cyprien%20despourrins&amp;f=false ''Poésie Béarnaise'', antologia bearnesa publicada per Vignancour que comença dab poemas de Despourrins]
* [https://web.archive.org/web/20081113030722/http://loucrup65.fr/pgie3832.htm]Paja vodada au recrubament de l'estatua de Desporrins a Argelèrs (Bigòrra) suu sit ''Loucrup65.fr''.
* [https://web.archive.org/web/20211024040151/http://amesclum.net/Biblio/Memoria%20PDF/Lettre%20D.pdf Document dab informacion biografica e literàrias suu site de ''Lei Amics de Mesclum'']

{{Escrivan occitan XVIII}}

{{multibendèl|portal Bearn|LitOc|literatura}}
{{Autoritats}}

{{DEFAULTSORT:Desporrins, Ciprian}}
[[Categoria:Literatura occitana]]                                                                   [[Categoria:Escrivan occitan]]                                                                     [[Categoria:Literatura gascona]]                                                                   [[Categoria:Escrivan gascon]]                                                                       [[Categoria:Escrivan bearnés]]                                                               [[Categoria:Personalitat bearnesa]]                                                            [[Categoria:Personalitat dels Pirenèus Atlantics]]
[[Categoria:Vath d'Aspa]]
[[Categoria:Sègle XVIII]]
[[Categoria:Obelisc]]                                                                           [[Categoria:Naissença en 1698]]                                                                               [[Categoria:Decès en 1759]]
[[Categoria:Ciprian Desporrins]]</text>
      <sha1>nludoz0b9cg48y1a7nwdp2bc4yneedu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510614</id>
      <parentid>2510613</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T07:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Guilhemjoan</username>
        <id>10024</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bibliografia */ correccion</comment>
      <origin>2510614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6552" sha1="b2zdoln85zwt3yrb3h4eofoufczj06z" xml:space="preserve">{{Infobox Persona}}&lt;!--{{Infobox Escrivan
| carta         =
| nom         = Ciprian Desporrins
| imatge = ObeliscDesporrins.jpg
| talha imatge = 
| legenda = [[Acós]], obelisc en aumenatge a Ciprian Desporrins
| nom de naishença = 
| nom aliàs = 
| data de naishença = [[1698]]
| lòc de naishença = [[Acós]]
| data de decès = [[1759]]
| lòc de decès = [[Argelèrs de Gasòst]]
| activitat = 
| lenga = [[occitan]]-[[bearnés]]
| genre = poesia
| movement = 
| distincions = 
}}--&gt;[[Imatge:EstatuaDesporrins.jpg|left|thumb|Estatua despareishuda de Desporrins a Argelèrs de Gasòst.]]
'''Ciprian Desporrins''' (''Cyprien Despourrins'' en [[francés]]), [[Acós]] [[1698]] – [[Argelèrs de Gasòst]] [[1759]]), que ho un parlamentari de [[Bigòrra]] (1729-1730) e sustot un poèta [[bearn]]és deu [[sègle XVIII]] autor de cançons famosas com ''[[Rossinholet qui canta]]'' o ''[[Quant vòs ganhar pastoreta charmanta]]''.

== Vita == 
Que vadó a Acós en ua familha aristocratica on lo pair, Pèir Desporrins èra parlamentari e tanhent d'ua abadia laïca. Sa molhèr, la mair de Desporrins, qu'èra Gabrièla de Miramont, originària d'Argelèrs, en Bigòrra. Ciprian desporrins que ho l'ainat de tres mainatges (los autes que s'aperavan Josèp e Pèir). Que ho parlamentari aus estats de [[Bigòrra]] (1729-1730) ; a la mort deu son oncle mairau, la familha que s'establí a Argelèrs en [[1746]].

A despart de la &quot;tripla espada&quot;, lo simbèu de Pèir Desporrins en brembança d'un duèl on lo pair deu poèta e vençó tres adversaris, ua legenda que conta qu'en la vila de las [[Aigas Bonas]], Desporrins, provocat, e mandè lo son serviciau a cuélher ua espada shens díser arren au son pair ; aqueste, mesfisèc, que seguí lo vailet, que demorè la fin deu duèl e urós de véder lo son hilh victoriós, que l'expliquè que l'avèva vengut venjar, avosse hèit òp.

== Poesia ==
Las soas cançons, escrivudas en un bearnés de la plana e non pas dens lo de la soa [[Vath d'Aspa]] nadau, qu'avón de tira un gran succès e qu’estón interpretadas peu gran cantador ''Prim'uomo''  [[Pèir de Jeliòt]] (un contemporanèu de Desporrins) qui las interpretè a la [[Marquisa de Pompador]]. [[Robèrt Lafont]] e Christian Anatole que soslinhan dens la lor ''Istòria de la literatura occitana'' qu’estó sovent imitat après.

L'òbra poetica de Desporrins que ns'ei estada transmesa per un trenteat de poesias publicadas per Vignancour en 1820, 1827, 1852, 1866 &amp; 1886.

== Obelisc d'Acós ==
Lo pialar de l'obelisc apitat dens la soa ciutat nadau d'[[Acós]] que presenta dus poèmas d'omatge compausats, l'un entà [[Xavièr Navarròt]] e l'aute entà [[Jansemin]]. Ua tresau fàcia que muisha tres espadas en sovier de tres duèls qui ganhè adarron Pèir Desporrins, lo pair de Ciprian Desporrins ; qu'ei lo simbèu de la familha e tanben d'Acós.

== Extrèit ==

=== De cap a tu sòi Marion ===
[[Imatge:CastethDesporrins.jpg|thumb|200px|Castèth bastit per Desporrins pair, Argelèrs de Gasòst.]]
''De cap a tu sòi Marion ;''&lt;br&gt;
''Tu m'as charmat per ta doçor.''&lt;br&gt;
''Tu m'as ligat deu permèr moment,''&lt;br&gt;
''E tan doçament,''&lt;br&gt;
''E tan tendrament,''&lt;br&gt;
''Que jo sòi en turment !''&lt;br&gt;
''Qu'ac volhas o n'ac volhas pas,''&lt;br&gt;
''Jo t'aimarèi dinc au trepàs.''&lt;br&gt;

''Jamei non senti tau plaser''&lt;br&gt;
''Com quan jo te pòdi véder ;''&lt;br&gt;
''E quan vei tons charmants uelhets''&lt;br&gt;
''E tan berogets,''&lt;br&gt;
''E tan graciosets,''&lt;br&gt;
''Mori d'amor per eths;''&lt;br&gt;
''E quan t'enteni devisar''&lt;br&gt;
''Lo còr m'acabas de traucar.''&lt;br&gt;
[[Imatge:TriplaEspada.jpg|200px|right|thumb|La tripla espada]]
''Un bèth palais non t'òfri pas,''&lt;br&gt;
''Mes au mens casa qu'averàs''&lt;br&gt;
''No'i trobaràs de bèths bastiments,''&lt;br&gt;
''Riches ornaments,''&lt;br&gt;
''Mes de braves gens;''&lt;br&gt;
''Praubes mes valents;''&lt;br&gt;
''Dens aquera simpla maison''&lt;br&gt;
''Fòrça plaser e hèra d'amor.''&lt;br&gt;

''Non pòt òm pas estar content,''&lt;br&gt;
''Shens víver com hèn la gran gent ?''&lt;br&gt;
''Non i a vita com la deus pastors;''&lt;br&gt;
''Tot que i ei urós,''&lt;br&gt;
''Tot que i ei graciós,''&lt;br&gt;
''Las penas que i son flors''.&lt;br&gt;
''Quan lo tropèth ei recaptat,''&lt;br&gt;
''Adiu lo goei deu temps passat.''&lt;br&gt;

''Lo men sòrt, Diu ! be seré doç''&lt;br&gt;
''Si agradavas las mias amors.''&lt;br&gt;
''Si tu'm volès, plus urós qu'un rei,''&lt;br&gt;
''Jo t'aubedirèi,''&lt;br&gt;
''Jo be t'aimarèi''&lt;br&gt;
''E tan plan harèi,''&lt;br&gt;
''Qu'a fòrça de't tant careçar''&lt;br&gt;
''No't sauràs estar de m'aimar''&lt;br&gt;

== Cançons ==
&lt;gallery&gt;
Despourrins anesqueta, 1880.jpg|Anesqueta perguda

Despourrin, malaja, 1880.jpg|Malaja
Lo pastor, depourrins,1880, lacontre, poe bear.jpg|Lo pastor malurós
&lt;/gallery&gt;

== Bibliografia ==
*Despourrins, Cyprien. ''Cansous Bearneses de Despourrins e autes''. [[Pau]] : [[Émile Vignancour|Vignancour]], [[1880|1886]].

== Ligams extèrnes ==
* [http://books.google.fr/books?id=UoMvAAAAYAAJ&amp;pg=PP18&amp;dq=cyprien+despourrins&amp;cd=10#v=onepage&amp;q=cyprien%20despourrins&amp;f=false ''Poésie Béarnaise'', antologia bearnesa publicada per Vignancour que comença dab poemas de Despourrins]
* [https://web.archive.org/web/20081113030722/http://loucrup65.fr/pgie3832.htm]Paja vodada au recrubament de l'estatua de Desporrins a Argelèrs (Bigòrra) suu sit ''Loucrup65.fr''.
* [https://web.archive.org/web/20211024040151/http://amesclum.net/Biblio/Memoria%20PDF/Lettre%20D.pdf Document dab informacion biografica e literàrias suu site de ''Lei Amics de Mesclum'']

{{Escrivan occitan XVIII}}

{{multibendèl|portal Bearn|LitOc|literatura}}
{{Autoritats}}

{{DEFAULTSORT:Desporrins, Ciprian}}
[[Categoria:Literatura occitana]]                                                                   [[Categoria:Escrivan occitan]]                                                                     [[Categoria:Literatura gascona]]                                                                   [[Categoria:Escrivan gascon]]                                                                       [[Categoria:Escrivan bearnés]]                                                               [[Categoria:Personalitat bearnesa]]                                                            [[Categoria:Personalitat dels Pirenèus Atlantics]]
[[Categoria:Vath d'Aspa]]
[[Categoria:Sègle XVIII]]
[[Categoria:Obelisc]]                                                                           [[Categoria:Naissença en 1698]]                                                                               [[Categoria:Decès en 1759]]
[[Categoria:Ciprian Desporrins]]</text>
      <sha1>b2zdoln85zwt3yrb3h4eofoufczj06z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cagòt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27258</id>
    <revision>
      <id>2510586</id>
      <parentid>2414819</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cdjp1</username>
        <id>33511</id>
      </contributor>
      <comment>Referéncias apondudas</comment>
      <origin>2510586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4964" sha1="arlvq6ofb4ppiada2bf105mczpb8uss" xml:space="preserve">{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
[[Fichièr:Procession de cagots.jpg|vinheta|Processò de cagòt: devián portar une pata d’auca jauna, alara simbòl d'impuretat.|upright=1.3]]
{{Dialècte Gascon}}
Los '''cagòts''' (tanben aperats '''capòts''', '''crestians''' o '''gesitans''') qu'èran un grop sociau horabandit de la populacion [[bearn]]esa e [[gasconha|gascona]] qui avèva obligacion de víver estremat de la rèsta de la societat : qu'utilizavan los lors putz pròpis e las loas honts shens poder utilizar los autes, sovent b'entravan dens las glèisas pas sonque per la loa pòrta exclusiva e qu'escotavan la messa a despart de la populacion ;&lt;ref&gt;{{Ref-libre |nom=Stefan |cognòm=Winkle |data=1997 |títol=Kulturgeschichte der Seuchen |lenga=de |publisher=Artemis &amp; Winkler |location=[[Düsseldorf]]/[[Zürich]] |isbn=3-933366-54-2 |pages=39–40}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;von Zach&quot;&gt;{{cite journal |first=Franz Xaver |last=von Zach |date=Març 1798 |title=Einige Nachrichten von den Cagots in Frankreich |language=de |journal={{ill|Allgemeine Geographische Ephemeriden|de}} |volume=1 |number=5 |pages=509–524 |url=https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00200951/AGE_1798_Bd01_0509.tif |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008082132/https://zs.thulb.uni-jena.de/rsc/viewer/jportal_derivate_00200951/AGE_1798_Bd01_0509.tif |archive-date=8 Octobre 2021}}&lt;/ref&gt; que'us èra vedat de guardar lo bestiar, laurar o quin aute tribalh qui hosse en relacion dab l'alimentacion.&lt;ref&gt;{{Ref-libre |nom=Lucien |cognòm=Louis-Lande |year=1878 |capítol=Les Cagots et leurs congénères |lenga=fr |títol=[[Revue des deux Mondes]] |number=25 |pages=426–450 |issn= |url=https://fr.wikisource.org/wiki/Les_Cagots_et_leurs_cong%C3%A9n%C3%A8res}}&lt;/ref&gt; En consequéncia que s'especializèn dens lo mestièr de carpentèr. Non podèvan pas maridà's sonque dab d'autes cagòts. En [[1514]], un grop d''''agotes''' (nom balhat aus cagòts en [[Navarra]]) que's planhè auprès deu [[Lista dels papas|papa]] [[Leon X]] de las discriminacions qui pativan.&lt;ref&gt;{{Ref-libre |editor1-last=Fastiggi |editor1-first=Robert L. |editor2-last=Koterski |editor2-first=Joseph W. |editor2-link=Joseph Koterski |editor3-last=Coppa |editor3-first=Frank J. |editor3-link=Frank J. Coppa |data=2010 |títol=New Catholic Encyclopedia Supplement |volume=1 |capítol=Cagots |pages=185–186 |publisher=[[Gale (publisher)|Cengage Gale]] |isbn=978-1414475882}}&lt;/ref&gt; Dinc au [[sègle XV]] lo lor hat non ho pas autant mauaisit com après. [[Vastin Lespin]] que relhèva ua purmèra mencion de la paraula &quot;gesitan&quot; en [[1488]].

==Origina==

Qu'ei un deus enigmas màgers de l'istòria bearnesa e gascona (e tanben [[Navarra|navarresa]] e [[Espanha|espanhòla]]). Que s'i a perpausat l'etimologia &quot;can gòt&quot; vienent d'un mesprètz antic ipotetic e infondat peu pòble [[Visigòts|gòt]] (au contra, lo gran istorian bearnés deu [[sègle XVII]], [[Pèir de Marca]], que perpausè l'etimologia &quot;caça Gòts&quot; com se hossin estats acaçats peus Gòts) ;&lt;ref name=&quot;von Zach&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;de Rochas&quot;&gt;{{Ref-libre |nom=Victor |cognòm=de Rochas |data=1876 |títol=Les Parias de France et d'Espagne (cagots et bohémiens) |lenga=fr |location=Paris}}&lt;/ref&gt; d'autas ipotèsis com ua ascendéncia [[Sarrasins (pòble)|sarrasina]], [[catar]]a o [[Lèpra|ladras]] (puish que l'exclusion qui pativan e sembla viéner d'ua met de contagion) que hon perpausadas, mes cadua qu'ei denegada per las honts istoricas.&lt;ref name=&quot;de Rochas&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Ref-web |nom=Jorge |cognòm=Álvarez |url=https://www.labrujulaverde.com/en/2019/10/agotes-the-mysterious-cursed-race-of-the-basque-navarrese-pyrenees/ |títol=Agotes, the mysterious cursed race of the Basque-Navarrese Pyrenees |obra=La Brújula Verde |data=31 Octobre 2019 |consulta=8 Octobre 2021 |url-archiu=https://web.archive.org/web/20211008151339/https://www.labrujulaverde.com/en/2019/10/agotes-the-mysterious-cursed-race-of-the-basque-navarrese-pyrenees/ |data-archiu=8 Octobre 2021}}&lt;/ref&gt;

L'ipotèsi la mei sostienguda uei lo dia qu'ei la de la lèpra, en tot saber que las malaudias de la pèth, per aqueths temps, n'èran pas hòrt coneishudas (que n'i a mei d'ua detzena). Que i a tanben la proximitat deus « [[arab]]s » de l'auta part deus Pirenèus, vienguts de país on la lèpra i èra endemica. Las leproserias que's trobavan au pè deus pòrts, com a Auloron. De mei, los cagòts que's mentavan &quot;gesitans&quot; per la Shalòssa, que cau arreligar lo mot dab un personatge de la Bíblia, Gehasí, qui estó condemnat per lo son mèste Elisèu d'aver tota la soa descendéncia leprosa per aver pecat (2 Reis, V). Enfin, n'ei pas un mistèri que i a, uei lo dia dens lo monde, leprós estremats en endrets a despart, dab la lor descendéncia (Tichilesti, Romania).

En [[bearnés]] la paraula &quot;cagòt&quot; qu'ei demorada com un epitèt abaishant e mespresant.

== Nòtas ==
&lt;references /&gt;

{{Portal Bearn}}

[[Categoria:Istòria de Bearn]]</text>
      <sha1>arlvq6ofb4ppiada2bf105mczpb8uss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tegrà</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28140</id>
    <revision>
      <id>2510549</id>
      <parentid>2389134</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T13:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54772-83</username>
        <id>65633</id>
      </contributor>
      <comment>Anullacion de las modificacions [[Special:Diff/2389114|2389114]] de [[Special:Contributions/Briantin de Montrei|Briantin de Montrei]] ([[User talk:Briantin de Montrei|discussion]])</comment>
      <origin>2510549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2372" sha1="7djeg93q0b7e0lt1jx2voj0phi0j0fz" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 |carta=oc
 | nom=Tegrà
 | nom2 = ''Thégra''
 | imatge= Chateau eglise thegra.jpg
 | descripcion= Castèl e glèisa.
 | lògo= cap
 | escut=
 | escais=
 | ist           = {{Carcin}}
 | parçan        =
 | region        = {{Occitània (Region)}} 
 | departament   = {{Òlt}}
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Gordon|Gordon]]
 | canton        = [[Canton de Gramat|Gramat]]
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Causses e Val de Dordonha|CC de Causses e Val de Dordonha]]
 | insee =46317
 | cp =46500
 | cònsol = Thierry CHARTROUX
 | mandat         = [[2020]]-[[2026]]
 | gentilici = (en [[francés]])
 | longitud=1.75694444444
 | latitud=44.8219444444
| alt mini =319 m
 | alt mej =354 m
 | alt maxi =426 m
 | km²            =12.82
}}
'''Tegrà'''{{RepTopMP}} (''Thégra'' en [[francés]]) es una [[comuna francesa|comuna]] [[carcin]]òla situada dins lo [[departament francés|departament]] d'[[Òut (departament)|Òut]] e la [[regions francesas|region]] d'{{Ocreg}}, &lt;small&gt;ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==
[[Imatge:Map commune FR insee code 46317.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]]

==Istòria==

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=46317
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= octobre [[2007]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Thierry Chartroux|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1987]] ? |Fin= 2007 |Identitat= André Bergougnoux |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{{Demografia
|insee=46317
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=973
|1846=10
|1851=1016
|1856=1041
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=834
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=655
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=414
|1968=
|1975=
|1982=
|1990=
|1999=416
|2004=468
|2006=
|2007=
|2008=
|2009=492
|cassini=
|senscomptesdobles= 1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Veire tanben==
* [[Comunas d'Òlt]]
* [[Portal:Carcin|Lo Portal de Carcin]]
* [[Carcinòl (parlar)|L'occitan de Carcin]]

==Ligams extèrnes==
*La costuma de Tegrà (''La coustumo de Tegra, la coutume de Thégra''), publicada en 1870 (Paris, E. Thorin)&lt;ref name=TdF/&gt;.

==Nòtas ==
&lt;references/&gt;

{{Portal Carcin}}

{{Comunas d'Òlt}}

[[Categoria:Comuna d'Òlt]]
[[Categoria:Comuna de Carcin]]
[[Categoria:Comuna de Guiana]]</text>
      <sha1>7djeg93q0b7e0lt1jx2voj0phi0j0fz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arboet-Sussauta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36482</id>
    <revision>
      <id>2510545</id>
      <parentid>2268232</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>52367</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2510545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3566" sha1="1oq4inyp2wye9nnqjm1hvr57ep55o4p" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna deu Bascoat
 | nom=Arboet-Sussauta
 | nom2=
 | nom3= Arbouet-Sussaute
 | imatge=cap
 | descripcion=

 | lògo=
 | escut=Blason ville fr Arbouet-Sussaute (Pyrénées-Atlantiques).svg
 | escais=
 | region ist     ={{Bascoat}}
 | parçan={{Baisha Navarra}}
 | insee = 64036
 | cp = 64120
| cònsol = Éric Narbais-Jauréguy
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici =  (en [[francés]])

 | longitud= -1 
 | latitud= 43.3714
| alt mini = 56
 | alt mej = 
 | alt maxi = 195
 | km²            = 14.55
}}
{{Dialècte Gascon}}
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot; width=&quot;290px&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|+&lt;font size=&quot;+1&quot;&gt;Arboet-Sussauta
|-
| style=&quot;background:#efefef;&quot; align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; |
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; width=&quot;140px&quot; | [[Imatge:Coats of arms of None.svg|70px]]
|-
|}
|- 
| [[Província istorica de França|Província istorica]]
| [[Lauhire]] e [[Imatge:Bandera Navarra.svg|25px]] [[Baisha Navarra]]
|-
| [[Lista dels païses del mond|Estat]]
| {{França}}
|-
| [[Region francesa|Region]]
| [[Imatge:Flag of Aquitaine.svg|30px]] [[Aquitània (region)|Aquitània]]
|- 
| [[Departament francés|Departament]]
| [[Imatge:Drapeau pyreneesatlantiques.svg|25px]] [[Pirenèus Atlantics]]
|-  
| [[Arrondiment francés|Arrondiment]]
| 
|-  
| [[Canton francés|Canton]]
| 
|-  
| [[Intercomunalitat|Intercom]]
|
|-
| [[Còde INSEE]]
| 
|-
| [[Còde postal en França|Còde postau]]
|
|-
| [[Aira|Superfícia]]
| 
|-
| [[Populacion]] &lt;small&gt;([[2006]])&lt;/small&gt;
| 
|-
| [[Cònsol]](a)
| 
|- 
| [[Mandat]] en cors
| 2008-2014
|- 
| Sit oficiau
| 
|}
'''Arboet-Sussauta''' (''Arboti-Zohota'' en [[basco]], ''Arbouet-Sussaute'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna]] deu [[Bascoat]], en [[Baisha Navarra]], situada en [[Lauhire]], administrada peu [[Departament francés|departament]] deus [[Pirenèus Atlantics]] dens la [[Region francesa|region]] de [[Navèra Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]&lt;/small&gt;.

Las comunas tòcatocantas que son [[Autivièla-Sent Martin-Vidèren]] en [[Biarn]] au nòrd-èst, [[Ossaranh-Arribarèita]] en [[Sola]] a l'èst, [[Aicirits-Camon-Suhast]] e [[Gabat]] a l'oèst e [[Arberàs-Silego]] e [[Domesenh-Berrauta]] en [[Sola]] au sud.

==Geografia==

==Istòria==

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 64036
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Éric Narbais-Jauréguy|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

==Demografia==
{| align=&quot;center&quot; rules=&quot;all&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;6&quot; style=&quot;border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999&quot; 
|+ style=&quot;font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em&quot;| Evolucion demografica 
!  [[1901]]  !!  [[1962]]  !!  [[1968]]  !!  [[1975]]  !!  [[1982]]  !!  [[1990]]  !!  [[1999]] 
|-
| align=center| 437 || align=center| 320 || align=center| 324 || align=center| 293 || align=center| 289 || align=center| 252 || align=center| 227
|}
 
==Lòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Bascoat}}
{{Comunas de la Baisha Navarra}}
{{Comunas deus Pirenèus Atlantics}}

[[Categoria:Comuna deus Pirenèus Atlantics]]
[[Categoria:Pirenèus]]
[[Categoria:Comuna de la Baisha Navarra]]</text>
      <sha1>1oq4inyp2wye9nnqjm1hvr57ep55o4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Borgonuòu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44946</id>
    <revision>
      <id>2510553</id>
      <parentid>2510253</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <comment>en lemosin</comment>
      <origin>2510553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6926" sha1="d357insmas0cpq0xtz4a4rdxgs03e1u" xml:space="preserve">{{Dialècte Lemosin}}{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Borgonuòu
 | nom2          = ''Bourganeuf''
 |  imatge       = Bourganeuf_-_Château.JPG
 | descripcion   = La glèisa, la tor Zizim e lo chastèu.
 | lògo          = 
 | escut         = Albe_arms.svg
 | escais        =
 | region ist    = {{Lemosin}}
 | region        = [[Nuòva Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arredondiment de Garait|Garait]]
 | canton        = [[Canton de Borgonuòu|Borgonuòu]]&lt;br&gt;([[chapluòc]], puei burèu centralizaire)
 | insee         = 23030
 | cp            = 23400
 | cònsol        = Jean-Pierre Jouhaud
 | mandat        = [[2014]]-[[2020]]
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Cruesa Sud-Oèst|CC Cruesa Sud-Oèst]] (2017 ---&gt;)
 | longitud      = 1.75638888889
 | latitud       = 45.9541666667
 | alt mini      = 380
 | alt mej       = 450 
 | alt maxi      = 602 
 | ectaras       = 2 254
 | km²           = 22.54
|}}
'''Borgonuòu''' &lt;ref&gt;Lo sufixe ''-on'' es imaginari : ''Borguet Nou'' vers 1140, &gt; ''*Borguenuòu'' &gt; ''*Borganuòu''&gt; ''*Borgònuòu''&gt; ''Borgonuòu''&lt;/ref&gt; (''Bourganeuf'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània|Nuòva Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

==Toponimia==
Las formas ancianas son ''Borguet Nou'', vèrs 1140, ''de Burgueto Novo'' en 1195. Lo prumier element dau nom es lo mot ''borg'' emb lo diminutiu ''-et'', dau latin ''-ittum'' &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 97&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 381&lt;/ref&gt;. L'origina de la vila èra donc relativament recenta (adjectiu ''-nou'').

La prononciacion actuala, [burgu'ɲɔw],&lt;ref&gt;. https://bnl-bfm.limoges.fr/s/bibliotheque-virtuelle/item/973#lg=1&amp;slide=0&lt;/ref&gt; pòt donar l'impression de la substitucion d'un sufixe per un autre e justificar la grafia bistòrta *''Borgon Nuòu''. Mas, seriá vertadierament aquò? Non, o sembla pas, e lo nom francés es l'indici d'una estapa de l'evolucion. ''Borguet nòu'' [bur'get nɔw], probablament,, s'articulèt viste [burge'nɔw], coma un sol mot e emb l'amudiment dau -t- davant ''-n''. La grafia francesa, ''Bourganeuf'', testimònia probablament, per la segonda sillaba, d'una prononciacion en [burga-], segonda mudason. Lo vocalisme de la segonda sillaba, qu'es ni tonica nimai iniciala, es especialament fragil, çò qu'explica aqueu chamnhament. Un ''-a-'' pretonic se pronóncia sovent [-ɔ-] (o se pòt mudar en [-ɔ-], per la rason ja dicha). Sèm donc a [burgɔ-]. Emb la pèrda de la compreneson dau sufixe, l'abséncia de sens de l'element ''borga-'', aqueu [-ɔ-] pòt subir la règla generala de barradura en [-u-] de tots los [-ɔ-] pretonics; donc [burgu-]. Pasmens auriá pogut demorar [burgɔ-], mas devèm constatar qu'aquò s'es pas passat entau. I a donc pas de sufixe ''-on'' (dau latin ''-onem''), çò que fai que la grafia '''Borgonuòu''' es la sola acceptabla. Coma que siá, lo remplaçament dau resultat d'un sufixe per lo resultat d'un autre, quò pòt arribar, mas a l'interior d'un nom, i a quauquarren que deuriá interrogar lo mendre lingüista un pauc atentiu...

Lo doctor Queyrat escriviá ''Bourgougniôou'' &lt;ref&gt;http://www.oocities.org/toponimiaoccitana/23.html&lt;/ref&gt; (i a tanben una forma ''Borgonueu'' en grafia classica, emb la varianta ''nueu'', que, coma ''nuòu'', deriva d'un ''nòu'' pus ancian).

==Istòria==
La vila fuguèt fondada per l'[[Òrdre de Sant Joan de Jerusalèm|Òrdre daus Espitaliers de Sent Joan de Jerusalèm]], creat en 1104. Dempuei lo segle XII, fins a la revolucion de 1789, los chavaliers d'armas restèren a Borgonuòu, que coneissèt entau una prosperitat e una reputacion que s'egalèt jamai après. Borgonuòu èra lo chapluòc de la «venerabla lenga d'Auvèrnhe» fins a 1750, quand fuguèt desplaçat a [[Lion]]. Son poder s'espandiá sus lo centre de [[França|França (coma qu'estat)]]:  [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]], la [[Marcha (Lemosin)|Marcha]], [[Velai]], [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], [[Berric|Berrí]], [[Forés]], [[Borbonés]], [[Lionés]], Beujolés, Bugey e [[Savòia]]. Au sègle XVIII, lo chamin grand [[Limòtges]]-Lion, que passava larjament au sud de Borgonuòu, fuguèt desplaçat e traversèt la vila.

Borgonuòu fuguèt [[chapluòc]] de districte de 1790 a 1795 e [[chapluòc]] d'arredondiment fins a [[1926]].

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta| insee =23030
 |Títol= Lista daus cònsols màgers successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2020]] |Fin= [[2026]] |Identitat=Régis Rigaud  |Partit=[[PS]]  |Qualitat= Inspector Generau a l'Educacion Nacionala }}
{{Elegit |Debuta=  [[2014]] |Fin= 2020 |Identitat=Jean-Pierre Jouhaud  |Partit=[[PS]]  |Qualitat= provisor, president de l'anciana CC}}
{{Elegit |Debuta=  [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat=Jean-Pierre Jouhaud  |Partit= PS |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= junh [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Jean-Jacques Lozach |Partit= [[PS]] |Qualitat= senator}}
{{Elegit |Debuta=   |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee=23030
|1793=2062
|1800=1988
|1806=1959
|1821=2203
|1831=2849
|1836=2940
|1841=3080
|1846=3202
|1851=3384
|1856=3197
|1861=3222
|1866=3501
|1872=3591
|1876=3620
|1881=3726
|1886=3902
|1891=3863
|1896=3524
|1901=3675
|1906=3864
|1911=3875
|1921=3659
|1926=3561
|1931=3364
|1936=3117
|1946=3464
|1954=3308
|1962=3310
|1968=3804
|1975=3637
|1982=3738
|1990=3385
|1999=3163
|2006=2980
|2007=2948
|2008=2917
|2009=
|2013=2732
|2017=2572
|cassini=5267
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|030}} abitants.

==Luecs e monuments==
&lt;gallery&gt;
Bourganeuf_Eglise_Saint-Jean-Baptiste_et_Hotel_de_Ville.JPG|La glèisa de Sant Joan Batista e la comuna a dreita.
Nef_de_l'église_Saint-Jean-Baptiste_de_Bourganeuf.jpg|L'interior de la glèisa.
Bourganeuf_Hôtel_de_Ville.JPG|La comuna.
Bourganeuf_-_Château.JPG|La glèisa, la tor Zizim e lo chastèu.
Bourganeuf_Musée_électrification.jpg|Lo musèu de l'electrificacion.
&lt;/gallery&gt;
{{messatge galariá}}

==Personalitats liadas a la comuna==
Djem &quot;Zizim&quot;, prince otoman 

==Vejatz tanben==
===Liams connèxes===

===Liams extèrnes===

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }}

{{Comunas de Cruesa}}

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]</text>
      <sha1>d357insmas0cpq0xtz4a4rdxgs03e1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Bachalariá</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46829</id>
    <revision>
      <id>2510608</id>
      <parentid>2308079</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T05:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brian2424</username>
        <id>65641</id>
      </contributor>
      <comment>Nom, année et profession F. Meekel, maire.</comment>
      <origin>2510608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4676" sha1="f250rbcqtsg0ep2f8rmdsntw1xtn11f" xml:space="preserve">{{Dialecte Lemosin}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc 
 | nom           = La Bachalariá
 | nom2          = ''La Bachellerie''
 | imatge        = Château de Rastignac.JPG
 | descripcion   = Lo chasteu de Rastinhac.
 | lògo          = cap
 | escut         = 
 | escais        =
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | ist           = {{Perigòrd}}
 | parçan        = 
 | departament   = {{Dordonha}}
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Sarlat e La Canedat|Sarlat e La Canedat]]
 | canton        = Naut Perigòrd Negre ([[Canton de Terrasson e La Vila Diu|Terrasson e La Vila Diu]] davant 2015)
 | intercom      = [[Comunautat de comunas dau Terrassonnés en Perigòrd Negre Tenon Autafòrt|CC dau Terrassonnés en Perigòrd Negre Tenon Autafòrt]]
 | insee         = 24020
 | cp            = 24210
 | cònsol        = Roland Moulinier
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | gentilici     =
 | latitud       = 45.14666667
 | longitud      = 1.154166667
 | alt mej       = 121 
 | alt mini      = 94 
 | alt maxi      = 281 
 | ectaras       = 1734
 | km²           = 17.34
 |}}

'''La Bachalariá'''&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20201122040212/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/terrasson-lavilledieu/LA-BACHELLERIE.htm&lt;/ref&gt; (''La Bachellerie'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] dins la region istorica de [[Perigòrd]] administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Dordonha (departament)|Dordonha]] de la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]&lt;/small&gt;.

== Geografia ==
{{...}}
[[Imatge:Map commune FR insee code 24020.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]]

=== Perimètre dau territòri ===
{{Localizacion vila
 | vila       = La Bachalariá
 | nòrd       = [[Sent Rabier]]
 | nòrd-èst   = [[Pairinhac (Perigòrd)|Pairinhac]]
 | èst        = [[Lo Lardin e Sent Lazar|Lo Lardin e Sent Lazer]]
 | sud-est    = [[Las Farjas]]
 | sud        = [[Aubàs]]
 | sud-oèst   = [[Auriac de Perigòrd]]
 | oèst       = 
 | nòrd-oèst  = [[Aserat]]
}}

==Toponimia==
La prononciacion es [lɒbɒʦɒlɒ’rjɔ] &lt;ref name = dord&gt;https://web.archive.org/web/20160810222642/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/terrasson-lavilledieu/LA-BACHELLERIE.htm&lt;/ref&gt;. Las fòrmas ancianas son ''Sern'', coma lo nom dau riu, en 1403, ''La Bachalaria'' en 1466, ''La Bachellerie du Cern'' (sens data), ''Le Cern de la Bachellerie'' &lt;ref name = tanho&gt;Chantal Tanet et Tristan Hordé, ''Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord'', ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 38-39&lt;/ref&gt;. ''La Bachalariá'' poiriá venir de la meitadaria d'un ''bachalier'' (joine òme nòble), mas lo mot ''bacalar'' en ancian occitan èra pusleu pejoratiu e La Bachalariá seriá « los bens de ''Bachalier'' », nom d'òme (o eventualament títol), emb lo sufixe ''-ia'', estachat a un nom de persona, tipe de formacion que se rencontra a partir de la fin dau segle XIII (darriera epòca de colonizacion eissegada), puei se multiplica au periòde de reconstruccion d'après la [[guèrra de Cent Ans]] &lt;ref name = tanho/&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 44&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name = dord/&gt;.

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=24020
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= [[2026]] &lt;ref&gt;https://www.sudouest.fr/2020/05/24/-7507607-4583.php&lt;/ref&gt; |Identitat= Roland Moulinier|Partit= sens |Qualitat= mètge}}
{{Elegit |Debuta= 1989 |Fin= 1995 |Identitat= Françoise Meekel|Partit= [[PS]]|Qualitat= Espleitadora agricòla }}
{{Elegit |Debuta= [[1981]] |Fin= 1988 |Identitat= Jean-Raymond Lescure |Partit= divers drecha|Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1974]] |Fin= 1981 |Identitat= Léon Michel |Partit= divers drecha|Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1974 |Identitat= e |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=24020
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=1503
|1846=1585
|1851=1554
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=1608
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=1143
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=770
|1968=733
|1975=668
|1982=711
|1990=722
|1999=664
|2006=819
|2007=
|2008=
|2009=
|cassini=
|senscomptesdobles=1962}}

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats ligadas emb la comuna ==

==Veire tanben ==
* [[Comunas de Dordonha]]

==Ligams extèrnes ==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Perigòrd}}

{{Comunas de Dordonha}}

[[Categoria:Comuna de Dordonha]]
[[Categoria:Comuna de Perigòrd]]</text>
      <sha1>f250rbcqtsg0ep2f8rmdsntw1xtn11f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510609</id>
      <parentid>2510608</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T05:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Brian2424</username>
        <id>65641</id>
      </contributor>
      <comment>/* Administracion */  Ajout hyperliens années 1989 et 1995</comment>
      <origin>2510609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4684" sha1="om6ea2onm3krivks7afesfwidoo9gkm" xml:space="preserve">{{Dialecte Lemosin}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc 
 | nom           = La Bachalariá
 | nom2          = ''La Bachellerie''
 | imatge        = Château de Rastignac.JPG
 | descripcion   = Lo chasteu de Rastinhac.
 | lògo          = cap
 | escut         = 
 | escais        =
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | ist           = {{Perigòrd}}
 | parçan        = 
 | departament   = {{Dordonha}}
 | arrondiment   = [[Arrondiment de Sarlat e La Canedat|Sarlat e La Canedat]]
 | canton        = Naut Perigòrd Negre ([[Canton de Terrasson e La Vila Diu|Terrasson e La Vila Diu]] davant 2015)
 | intercom      = [[Comunautat de comunas dau Terrassonnés en Perigòrd Negre Tenon Autafòrt|CC dau Terrassonnés en Perigòrd Negre Tenon Autafòrt]]
 | insee         = 24020
 | cp            = 24210
 | cònsol        = Roland Moulinier
 | mandat        = [[2020]]-[[2026]]
 | gentilici     =
 | latitud       = 45.14666667
 | longitud      = 1.154166667
 | alt mej       = 121 
 | alt mini      = 94 
 | alt maxi      = 281 
 | ectaras       = 1734
 | km²           = 17.34
 |}}

'''La Bachalariá'''&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20201122040212/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/terrasson-lavilledieu/LA-BACHELLERIE.htm&lt;/ref&gt; (''La Bachellerie'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] dins la region istorica de [[Perigòrd]] administrada per lo [[departament francés|departament]] de [[Dordonha (departament)|Dordonha]] de la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament d'[[Aquitània (region)|Aquitània]]&lt;/small&gt;.

== Geografia ==
{{...}}
[[Imatge:Map commune FR insee code 24020.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]]

=== Perimètre dau territòri ===
{{Localizacion vila
 | vila       = La Bachalariá
 | nòrd       = [[Sent Rabier]]
 | nòrd-èst   = [[Pairinhac (Perigòrd)|Pairinhac]]
 | èst        = [[Lo Lardin e Sent Lazar|Lo Lardin e Sent Lazer]]
 | sud-est    = [[Las Farjas]]
 | sud        = [[Aubàs]]
 | sud-oèst   = [[Auriac de Perigòrd]]
 | oèst       = 
 | nòrd-oèst  = [[Aserat]]
}}

==Toponimia==
La prononciacion es [lɒbɒʦɒlɒ’rjɔ] &lt;ref name = dord&gt;https://web.archive.org/web/20160810222642/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/terrasson-lavilledieu/LA-BACHELLERIE.htm&lt;/ref&gt;. Las fòrmas ancianas son ''Sern'', coma lo nom dau riu, en 1403, ''La Bachalaria'' en 1466, ''La Bachellerie du Cern'' (sens data), ''Le Cern de la Bachellerie'' &lt;ref name = tanho&gt;Chantal Tanet et Tristan Hordé, ''Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord'', ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 38-39&lt;/ref&gt;. ''La Bachalariá'' poiriá venir de la meitadaria d'un ''bachalier'' (joine òme nòble), mas lo mot ''bacalar'' en ancian occitan èra pusleu pejoratiu e La Bachalariá seriá « los bens de ''Bachalier'' », nom d'òme (o eventualament títol), emb lo sufixe ''-ia'', estachat a un nom de persona, tipe de formacion que se rencontra a partir de la fin dau segle XIII (darriera epòca de colonizacion eissegada), puei se multiplica au periòde de reconstruccion d'après la [[guèrra de Cent Ans]] &lt;ref name = tanho/&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 44&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name = dord/&gt;.

== Istòria ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=24020
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta= junh de [[1995]] |Fin= [[2026]] &lt;ref&gt;https://www.sudouest.fr/2020/05/24/-7507607-4583.php&lt;/ref&gt; |Identitat= Roland Moulinier|Partit= sens |Qualitat= mètge}}
{{Elegit |Debuta= [[1989]] |Fin= [[1995]] |Identitat= Françoise Meekel|Partit= [[PS]]|Qualitat= Espleitadora agricòla }}
{{Elegit |Debuta= [[1981]] |Fin= 1988 |Identitat= Jean-Raymond Lescure |Partit= divers drecha|Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1974]] |Fin= 1981 |Identitat= Léon Michel |Partit= divers drecha|Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1974 |Identitat= e |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}

== Demografia ==
{{Demografia
|insee=24020
|1793=
|1800=
|1806=
|1821=
|1831=
|1836=
|1841=1503
|1846=1585
|1851=1554
|1856=
|1861=
|1866=
|1872=
|1876=1608
|1881=
|1886=
|1891=
|1896=
|1901=
|1906=
|1911=1143
|1921=
|1926=
|1931=
|1936=
|1946=
|1954=
|1962=770
|1968=733
|1975=668
|1982=711
|1990=722
|1999=664
|2006=819
|2007=
|2008=
|2009=
|cassini=
|senscomptesdobles=1962}}

== Luòcs e monuments ==

== Personalitats ligadas emb la comuna ==

==Veire tanben ==
* [[Comunas de Dordonha]]

==Ligams extèrnes ==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Perigòrd}}

{{Comunas de Dordonha}}

[[Categoria:Comuna de Dordonha]]
[[Categoria:Comuna de Perigòrd]]</text>
      <sha1>om6ea2onm3krivks7afesfwidoo9gkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lesquin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74300</id>
    <revision>
      <id>2510564</id>
      <parentid>2139229</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>52367</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2510564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1791" sha1="ivhusgq5pr69poyy0ovfaee4x34lrbj" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 |carta=fr
 | nomcomuna=Lesquin
 | nomcomuna2=
 | imatge=Lesquin - Mairie.JPG
 | descripcion=
 | lògo=
 | escut= Blason Maison de Haynin.svg
 | escais=
 | region ist     = 
 | parçan=
 | arrondiment=[[Arrondiment de Lille|de Lille]]
 | canton=[[Canton de Seclin-Nord|Seclin-Nord]]
 | insee =59343
 | sitweb=
 | cp =59810
| cònsol =Dany Wattebled
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici =Lesquinois (en [[francés]])
|alt mej=
|longitud=3.11166666667
|latitud=50.5905555556
| alt mini =35
 | alt mej = 
 | alt maxi =58
 | km²            =8.41
}}
'''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region dels [[Nauts de França]].

==Geografia==
{{...}}

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=59343
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Dany Wattebled|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee=59343
|1793=888
|1800=786
|1806=946
|1821=980
|1831=1118
|1836=1180
|1841=1213
|1846=1249
|1851=1274
|1856=1297
|1861=1296
|1866=1293
|1872=1329
|1876=1361
|1881=1335
|1886=1356
|1891=1403
|1896=1414
|1901=1810
|1906=1925
|1911=2112
|1921=2243
|1926=3019
|1931=3893
|1936=3721
|1946=3559
|1954=4073
|1962=4010
|1968=4319
|1975=5302
|1982=5311
|1990=5660
|1999=6010
|2004=
|2005=
|2006=6432
|2007=6395
|2008=6356
|2009=6316
|cassini=19304
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==
==Personalitats ligadas amb la comuna==
==Véser tanben==

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Comunas}}
{{Comunas de| insee =59343
}}
[[Categoria:Comuna del Nòrd]]

{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}}</text>
      <sha1>ivhusgq5pr69poyy0ovfaee4x34lrbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Orchies</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74402</id>
    <revision>
      <id>2510619</id>
      <parentid>2217822</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JackyM59</username>
        <id>60827</id>
      </contributor>
      <comment>Photograph updated</comment>
      <origin>2510619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4921" sha1="g2io5bba3xqcrqjbt0j8qeehv6n9i5v" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 |carta=fr
 | nomcomuna=Orchies
 | nomcomuna2=Orchies
 | imatge=L’hôtel de Ville d'Orchies et son beffroi.jpg
 | descripcion=Ot&amp;egrave;l de Ciutat
 | lògo= Logo Orchies.svg
 | escut=Blason de la ville de Orchies (59) Nord-France.svg
 | escais=
 | region ist     = 
 | parçan=
 | arrondiment=[[Arrondiment de Douai|Douai]]
 | canton=[[Canton d'Orchies|Orchies]]
 | insee =59449
 | sitweb=
 | cp =59310
| cònsol =[[Dominique Bailly]]
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici =Orchésiens (en [[francés]])
|longitud=3.245
|latitud=50.4755555556
| alt mini =22
 | alt mej = 
 | alt maxi =49
 | km²            =10.92
}}
'''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]].

== Geografia ==
{{Apertium|fr}}
[[Imatge:Orchies.png|200px|left|thumb|Orchies en lo sieu costat e lo sieu arrondissement]]
{{Original|fr}}
[[Imatge:Orchies.png|200px|left|thumb|Orchies dans son canton et son arrondissement]]==Istòria==
{{Apertium|fr}}
[[Fichièr:Bundesarchiv Bild 146-2008-0077, Frankreich, Orchies, Zerst&amp;ouml;rungen.jpg|thumb|left|250px|Lu&amp;ograve;c de Orchies en [[1914]] (f&amp;ograve;to de arxiva alemanda)]]

En [[1297]] [[Philippe lo Polit]] ocupa la vila, #que #&amp;egrave;sser oficialament annexada en [[1305]] pel tractat de Athis sus &amp;Ograve;rdi. Totun, la vila i agu&amp;egrave;t retut dins lo comtat de Flandres en [[1370]]. En [[1477]] la vila i agu&amp;egrave;t saquejat pel rei de Fran&amp;ccedil;a, [[Louis XI]]. La vila pas redevint francesa #qu'en [[1668]] pel tractat de [[Aix-la-Cap&amp;egrave;la]].

De [[1708]] a [[1712]] las tropas anglo-olandesas #ocupar la vila. Es paissi&amp;egrave;ra de nombrosas fes per las coalis&amp;eacute;s, de contunh represa per la Fran&amp;ccedil;a, pendent las [[gu&amp;egrave;rras de la Revolucion francesa]]. Lo primi&amp;egrave;r banc victorieux es aquel dels Austrians, #que dintran dins la vila lo 21 de julhet de 1792&lt;ref&gt;Thierry Aprile, ''La {{Ire}} Republica : 1792-1804, de la casuda de la monarchie al Consulat'', Par&amp;iacute;s : Pygmalion/G&amp;eacute;rard Watelet, 1999, {{ISBN|2-85704-595-6}}, p&amp;agrave;g. 28&lt;/ref&gt;.

La vila a destruit en [[1914]] en lo moment de la Primi&amp;egrave;ra Gu&amp;egrave;rra mondiala. A liberat lo 19 d'oct&amp;ograve;bre [[1918]] per las f&amp;ograve;r&amp;ccedil;as anglesas:  {{1er}} bataillon del Cambridgeshire Regiment.  Epis&amp;ograve;di conegut dels istorians e mencionat en l'istoric d'aquel regiment.

Seguida en mai-en junh 1940 del &amp;egrave;xode cap a la Bretanha.

{{Original|fr}}
[[Fichièr:Bundesarchiv Bild 146-2008-0077, Frankreich, Orchies, Zerstörungen.jpg|thumb|left|250px|Place d'Orchies en [[1914]] (photo d'archive allemande)]]

En [[1297]] [[Philippe le Bel]] envahit la ville, qui fut officiellement annexée en [[1305]] par le traité d'Athis sur Orge. Néanmoins, la ville fut rendue au comté de Flandres en [[1370]]. En [[1477]] la ville fut pillée par le roi de France, [[Louis XI]]. La ville ne redevint française qu'en [[1668]] par le traité d'[[Aix-la-Chapelle]].

De [[1708]] à [[1712]] les troupes anglo-hollandaises occupèrent la ville. Elle est prise de nombreuses fois par les coalisés, puis reprise par la France, durant les [[guerres de la Révolution française]]. Le premier siège victorieux est celui des Autrichiens, qui entrent dans la ville le 21 juillet 1792&lt;ref&gt;Thierry Aprile, ''La {{Ire}} République : 1792-1804, de la chute de la monarchie au Consulat'', Paris : Pygmalion/Gérard Watelet, 1999, {{ISBN|2-85704-595-6}}, p. 28&lt;/ref&gt;.

La ville est détruite en [[1914]] lors de la Première Guerre mondiale. Elle est libérée le 19 octobre [[1918]] par les forces anglaises:  {{1er}} bataillon du Cambridgeshire Régiment.  Épisode connu des historiens et mentionné dans l'historique de ce régiment.

Suivie en mai-juin 1940 de l'exode vers la Bretagne.
== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=59449
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=[[Dominique Bailly]]|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee=59449
|1793=2962
|1800=2778
|1806=2841
|1821=3086
|1831=3425
|1836=3484
|1841=3568
|1846=3524
|1851=3508
|1856=3606
|1861=3708
|1866=3688
|1872=3721
|1876=3575
|1881=3757
|1886=3859
|1891=3918
|1896=4137
|1901=4305
|1906=4438
|1911=4654
|1921=3555
|1926=4636
|1931=4955
|1936=5046
|1946=4746
|1954=5278
|1962=5863
|1968=5972
|1975=5756
|1982=5587
|1990=6945
|1999=7472
|2004=
|2005=
|2006=8263
|2007=8379
|2008=8305
|2009=8241
|cassini=25666
|senscomptesdobles=1962}}

== Luòcs e monuments ==
==Personalitats ligadas amb la comuna==
== Véser tanben ==

== Ligams extèrnes ==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Comunas}}
{{Comunas de| insee =59449
}}

{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}}
[[Categoria:Comuna del Nòrd]]</text>
      <sha1>g2io5bba3xqcrqjbt0j8qeehv6n9i5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Semousies</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74513</id>
    <revision>
      <id>2510560</id>
      <parentid>2218386</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>52367</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2510560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7713" sha1="avpfsq18wketho3p3x0uuygflwurmr1" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 |carta=fr
 | nomcomuna= Semousies
 | nomcomuna2=Semousies
 | imatge= defaut.svg 
 | descripcion=
 | lògo=
 | escut=Blason Maison de Haynin.svg
 | escais=
 | region ist     = 
 | parçan=
 | arrondiment= [[Arrondiment d'Avesnes-sur-Helpe|Avesnes-sur-Helpe]]
 | canton= [[Canton d'Avesnes-sur-Helpe-Nord|Avesnes-sur-Helpe-Nord]]
 | insee = 59563
 | sitweb= &lt;!-- facultatif --&gt;
 | cp = 59440
| cònsol = Gérard Honoré 
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici = Semousiens, Semousiennes (en [[francés]])
|alt mej=
|longitud= 3.96194444444
|latitud= 50.1644444444
| alt mini = 175
 | alt mej = 
 | alt maxi = 210
 | km²            = 3.08
}}
'''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region del [[Nòrd-Pas de Calais]].

==Geografia==
{{Apertium|fr}}

Bois&amp;eacute;, verdoyant E dotat de pradas environadas de bocage, Semousies se situa en una &quot;cuvette naturala&quot; ont un ruisseau flueix pl&amp;agrave;cidament. Es un lu&amp;ograve;c ideal pels marcheurs.

Semousies Se situa en lo Sud-Es del [[departament del N&amp;ograve;rd]] (Enaut) en plena cœur del [[parc natural regional del Avesnois]]. Lo [[Avesnois]] a conegut per las si&amp;aacute;s pradas, lo sieu bocage e lo sieu relief un pauc vallonn&amp;eacute; en la si&amp;aacute; part Sud-Es (comen&amp;ccedil;ament dels contreforts dels Ardennes), dicha &amp;laquo; pichona So&amp;iuml;ssa del N&amp;ograve;rd &amp;raquo;.

Semousies Fa part administrativement de la [[Avesnois]], istoricament del [[Comtat d'Enaut|Enaut]] e los sieus pa&amp;iuml;satges remembran la [[Thi&amp;eacute;rache]].

La municipalitat se tr&amp;ograve;ba a 95&amp;nbsp;km de [[Lille]] (prefectura del N&amp;ograve;rd) o [[Brusselles]], a 45&amp;nbsp;km de [[Valencianas]], [[Mos]] (B) e a 6&amp;nbsp;km de [[Avesnes-sus-Helpe]] (jos-prefectura).

La [[Belgica]] e lo [[departament de l'Aisne]] se tr&amp;ograve;ban a 15&amp;nbsp;km.

{{Original|fr}}

Boisé, verdoyant et doté de prairies entourées de bocage, Semousies se situe dans une &quot;cuvette naturelle&quot; où un ruisseau coule paisiblement. C'est un lieu idéal pour les marcheurs.

Semousies se situe dans le Sud-Est du [[département du Nord]] (Hainaut) en plein cœur du [[parc naturel régional de l'Avesnois]]. L'[[Avesnois]] est connu pour ses prairies, son bocage et son relief un peu vallonné dans sa partie Sud-Est (début des contreforts des Ardennes), dite « petite Suisse du Nord ».

Semousies fait partie administrativement de l'[[Avesnois]], historiquement du [[Comté de Hainaut|Hainaut]] et ses paysages rappellent la [[Thiérache]].

La commune se trouve à 95&amp;nbsp;km de [[Lille]] (préfecture du Nord) ou [[Bruxelles]], à 45&amp;nbsp;km de [[Valenciennes]], [[Mons]] (B) et à 6&amp;nbsp;km d'[[Avesnes-sur-Helpe]] (sous-préfecture).

La [[Belgique]] et le [[département de l'Aisne]] se trouvent à 15&amp;nbsp;km.
==Istòria==
{{Apertium|fr}}

* 843 : amb lo [[tractat de Verdun]], lo parteja del [[emp&amp;egrave;ri carolingien]] entre los tres pichons-fils de Charlemagne octroie a Lothaire E, la [[Francie m&amp;eacute;diane]] #que compren lo [[Comtat d'Enaut|Enaut]] #que ne fa partida lo p&amp;ograve;ble.
* 855 : amb lo [[Tractat de Pr&amp;uuml;m (855)|tractat de Pr&amp;uuml;m]] #que parteja la Francie m&amp;eacute;diane entre los tres fils de Lothaire E, lo [[Comtat d'Enaut|Enaut]] a ligat a la [[Lotharingie]] #que n'ereta Lothaire II.
* 870 : amb lo [[tractat de Meerssen]] apr&amp;egrave;s la m&amp;ograve;rt de Lothaire II, una part de la [[Lotharingie]] #que ne fa partida lo [[Comtat d'Enaut|Enaut]] a ligat a la [[Francie occidentala]].
* 880 : Continuament al [[Tractat de Ribemont]] l'an 880, lo [[Comtat d'Enaut|Enaut]] fa partida de la Francie orientala #que vendr&amp;agrave; lo [[Sant-Emp&amp;egrave;ri romain germanique]] l'an 962.
* Se sona #qu'a la Mi&amp;egrave;ja Edat i i agu&amp;egrave;t la peste negra e #que i i avi&amp;aacute; pas arma #que visca del temps que i i avi&amp;aacute; un ros&amp;egrave;r negre sus l'autar de la gl&amp;egrave;isa.
A l'ep&amp;ograve;ca napol&amp;eacute;onienne, l'emperaire i es arribat e d'en un autre lu&amp;ograve;c un camin p&amp;ograve;rta lo sieu nom en la boca dels abitants.

* Pl&amp;agrave;nols Del cadastre del Consulat (en novembre 1806) de Semousies : [http://www.archivesdepartementales.cg59.fr/?id=Met en examen_cadastre_consulat_detail&amp;doc=#datar%2Fir%2FCadastre%20de detlo%20consulat%2Fcadastre_consulaire%2Exml&amp;pagina_ref=6936&amp;unittitle=SEMOUSIES&amp;unitid=P30%20/%20338&amp;unitdate= lu&amp;ograve;c internet de l'Archiu D&amp;eacute;partementales del N&amp;ograve;rd]
* Pl&amp;agrave;nols del cadastre napol&amp;eacute;onien (1813 e 1868) de Semousies : [http://www.archivesdepartementales.cg59.fr/?id=Met en examen_cadastre_napoleonien_detail&amp;doc=#datar%2Fir%2FCadastre%20napoleonien%2Fcadastre_napoleonien%2Exml&amp;pagina_ref=14424&amp;unittitle=SEMOUSIES%201813,%201868&amp;unitid=P31%20/%20780&amp;unitdate=1813,%201868 lu&amp;ograve;c internet de l'Archiu d&amp;eacute;partementales del N&amp;ograve;rd]

{{Original|fr}}

* 843 : avec le [[traité de Verdun]], le partage de l'[[empire carolingien]] entre les trois petits-fils de Charlemagne octroie à Lothaire I, la [[Francie médiane]] qui comprend le [[Comté de Hainaut|Hainaut]] dont fait partie le village.
* 855 : avec le [[Traité de Prüm (855)|traité de Prüm]] qui partage la Francie médiane entre les trois fils de Lothaire I, le [[Comté de Hainaut|Hainaut]] est rattaché à la [[Lotharingie]] dont hérite Lothaire II.
* 870 : avec le [[traité de Meerssen]] après la mort de Lothaire II, une partie de la [[Lotharingie]] dont fait partie le [[Comté de Hainaut|Hainaut]] est rattachée à la [[Francie occidentale]].
* 880 : Suite au [[Traité de Ribemont]] en 880, le [[Comté de Hainaut|Hainaut]] fait partie de la Francie orientale qui deviendra le [[Saint-Empire romain germanique]] en 962.
* On dit qu'au Moyen Âge il y eut la peste noire et qu'il n'y avait âme qui vive alors qu'il y avait une rosier noir sur l'autel de l'église.
À l'époque napoléonienne, l'empereur y est passé et d'ailleurs un chemin porte son nom dans la bouche des habitants.

* Plans du cadastre du Consulat (novembre 1806) de Semousies : [http://www.archivesdepartementales.cg59.fr/?id=recherche_cadastre_consulat_detail&amp;doc=datas%2Fir%2FCadastre%20du%20consulat%2Fcadastre_consulaire%2Exml&amp;page_ref=6936&amp;unittitle=SEMOUSIES&amp;unitid=P30%20/%20338&amp;unitdate= site internet des Archives Départementales du Nord]
* Plans du cadastre napoléonien (1813 et 1868) de Semousies : [http://www.archivesdepartementales.cg59.fr/?id=recherche_cadastre_napoleonien_detail&amp;doc=datas%2Fir%2FCadastre%20napoleonien%2Fcadastre_napoleonien%2Exml&amp;page_ref=14424&amp;unittitle=SEMOUSIES%201813,%201868&amp;unitid=P31%20/%20780&amp;unitdate=1813,%201868 site internet des Archives départementales du Nord]
==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 59563
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Gérard Honoré |Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee= 59563
|1793=151
|1800=101
|1806=224
|1821=217
|1831=280
|1836=300
|1841=311
|1846=316
|1851=309
|1856=299
|1861=316
|1866=278
|1872=261
|1876=250
|1881=226
|1886=229
|1891=207
|1896=209
|1901=176
|1906=187
|1911=181
|1921=174
|1926=163
|1931=172
|1936=173
|1946=175
|1954=163
|1962=178
|1968=197
|1975=229
|1982=210
|1990=242
|1999=224
|2004=
|2005=
|2006=235
|2007=237
|2008=237
|2009=238
|cassini=35943
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==
==Personalitats ligadas amb la comuna==
==Véser tanben==

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Comunas}}
{{Comunas de| insee = 59563
}}

{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}}
[[Categoria:Comuna del Nòrd]]</text>
      <sha1>avpfsq18wketho3p3x0uuygflwurmr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wambrechies</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74585</id>
    <revision>
      <id>2510563</id>
      <parentid>2139003</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>52367</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2510563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1844" sha1="jf1ico8vkr8lhzmpypgvsrzi6gh2awn" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 |carta=fr
 | nomcomuna=Wambrechies
 | nomcomuna2=
 | imatge=Wambrechies hotel de ville.JPG
 | descripcion=L'ot&amp;egrave;l de vila
 | lògo=
 | escut=Blason Maison de Haynin.svg
 | escais=
 | region ist     = 
 | parçan=
 | arrondiment=[[Arrondiment de Lille|Lille]]
 | canton=[[Canton de Lille-Ouest|Lille-Ouest]]
 | insee =59636
 | sitweb=
 | cp =59118
| cònsol =Daniel Janssens 
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici =Wambrecitains (en [[francés]])
|alt mej=
|longitud=3.04944444444
|latitud=50.6861111111
| alt mini =13
 | alt mej = 
 | alt maxi =26
 | km²            =15.47
}}
'''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region dels [[Nauts de França]].

== Geografia ==
{{...}}

== Administracion ==
{{ElegitDebuta|insee=59636
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Daniel Janssens |Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee=59636
|1793=3066
|1800=3224
|1806=3481
|1821=3066
|1831=3322
|1836=3403
|1841=3571
|1846=3542
|1851=3571
|1856=3822
|1861=3849
|1866=3817
|1872=3714
|1876=3833
|1881=4239
|1886=4012
|1891=4335
|1896=4599
|1901=4914
|1906=4634
|1911=4602
|1921=4057
|1926=4423
|1931=4693
|1936=4894
|1946=4984
|1954=5281
|1962=6031
|1968=5845
|1975=7894
|1982=8152
|1990=8250
|1999=8552
|2004=
|2005=
|2006=9841
|2007=9875
|2008=9828
|2009=9786
|cassini=41169
|senscomptesdobles=1962}}

== Luòcs e monuments ==
==Personalitats ligadas amb la comuna==
== Véser tanben ==

== Ligams extèrnes ==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Comunas}}
{{Comunas de| insee =59636
}}
[[Categoria:Comuna del Nòrd]]

{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}}</text>
      <sha1>jf1ico8vkr8lhzmpypgvsrzi6gh2awn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Warlaing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74591</id>
    <revision>
      <id>2510562</id>
      <parentid>2139004</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:53:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>52367</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2510562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1743" sha1="3bi5eeqxrib3n0fbnmuw97p8gnonvxr" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 |carta=fr
 | nomcomuna=Warlaing
 | nomcomuna2=
 | imatge=Warlaing (Nord, Fr) mairie.JPG
 | descripcion=
 | lògo=
 | escut=Blason Maison de Haynin.svg
 | escais=
 | region ist     = 
 | parçan=
 | arrondiment=[[Arrondiment de Douai|Douai]]
 | canton=[[Canton de Marchiennes|Marchiennes]]
 | insee =59642
 | sitweb=
 | cp =59870
| cònsol =Patrice Bricout
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici =
|alt mej=
|longitud=3.32611111111
|latitud=50.4111111111
| alt mini =16
 | alt mej = 
 | alt maxi =19
 | km²            =3.89
}}
'''{{PAGENAME}}''' es una comuna [[França|francesa]] del departament del [[Nòrd (departament)|Nòrd]] e de la region dels [[Nauts de França]].

==Geografia==
{{...}}

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee=59642
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat=Patrice Bricout|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee=59642
|1793=206
|1800=214
|1806=250
|1821=281
|1831=278
|1836=521
|1841=564
|1846=565
|1851=620
|1856=655
|1861=672
|1866=686
|1872=686
|1876=659
|1881=654
|1886=632
|1891=647
|1896=619
|1901=596
|1906=579
|1911=572
|1921=508
|1926=513
|1931=489
|1936=466
|1946=424
|1954=431
|1962=431
|1968=359
|1975=352
|1982=340
|1990=381
|1999=461
|2004=
|2005=
|2006=549
|2007=562
|2008=572
|2009=578
|cassini=524						
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==
==Personalitats ligadas amb la comuna==
==Véser tanben==

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Comunas}}
{{Comunas de| insee =59642
}}
[[Categoria:Comuna del Nòrd]]

{{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}}</text>
      <sha1>3bi5eeqxrib3n0fbnmuw97p8gnonvxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Thourotte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86228</id>
    <revision>
      <id>2510550</id>
      <parentid>2342245</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T13:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>52367</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2510550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4732" sha1="reujlr6t673bwwpuo7yrqccmoa2h5bu" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 | carta=fr
 | nomcomuna= Thourotte
 | nomcomuna2= Thourotte
 | imatge=cap
 | descripcion= [[Comuna]] de Thourotte
 | lògo=
 | escut=Blason ville fr Thourotte (Oise).svg
 | escais=
 | region ist     = 
 | parçan=
 | arrondiment= [[Arrondiment de Compiègne|Compiègne]]
 | canton= [[Canton de Ribécourt-Dreslincourt|Ribécourt-Dreslincourt]]
 | insee = 60636
 | sitweb=
 | cp = 60150
| cònsol = [[Patrice Carvalho]]
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici = Thourottois (en [[francés]])
 | longitud= 2.88416666667
 | latitud= 49.4794444444
| alt mini = 32
 | alt mej = 
 | alt maxi = 71
 | km²            = 4.38
}}
'''Thourotte''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Oise (departament)|Oise]] e la [[regions francesas|region]] de [[Picardia (region)|Picardia]].

==Geografia==

{{Apertium|fr}}

Thourotte Se tr&amp;ograve;ba en lo departament del [[Oise (departament)|Oise]], al n&amp;ograve;rd-es, entre [[Noyon]] e [[Compenha]], en lo costat de [[Rib&amp;eacute;court-Dreslincourt]]. Las municipalitats #que lududes son vesinas son [[Machemont]], [[Cambronne-l&amp;egrave;s-Rib&amp;eacute;court]], [[Montmacq]], [[Lo Plessis-Brion]], [[Longueil-Annel]] e [[M&amp;eacute;licocq]].

Thourotte A banhat pel [[Oise (riu)|Oise]], lo sieu canal lateral e lo [[Matz]].

Populacion (1999) : 5 239 abitants&lt;br /&gt;	
Reng nacional (populacion) : 1 724{{e}}&lt;br /&gt;
Taxa de caumatge (1999) : 13,9 %&lt;br /&gt;	   
Intrada mi&amp;egrave;ja per parament (2004) : {{unitat|14449|€}} / an

{{Original|fr}}

Thourotte se trouve dans le département de l'[[Oise (département)|Oise]], au nord-est, entre [[Noyon]] et [[Compiègne]], dans le canton de [[Ribécourt-Dreslincourt]]. Les communes qui lui sont voisines sont [[Machemont]], [[Cambronne-lès-Ribécourt]], [[Montmacq]], [[Le Plessis-Brion]], [[Longueil-Annel]] et [[Mélicocq]].

Thourotte est baignée par l'[[Oise (rivière)|Oise]], son canal latéral et le [[Matz]].

Population (1999) : 5 239 habitants&lt;br /&gt;	
Rang national (population) : 1 724{{e}}&lt;br /&gt;
Taux de chômage (1999) : 13,9 %&lt;br /&gt;	   
Revenu moyen par ménage (2004) : {{unité|14449|€}} / an

===Comunas vesinas===

&lt;div style=&quot;position: relative; float:left; width:450px;&quot;&gt;
 [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] 
 {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Thourotte]]'''Thourotte'''}}
{{Image label|x=0.608107790057|y=0.494243135826|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1128 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montmacq]] (0,8km)}}}}
{{Image label|x=0.499361424969|y=0.70119660621|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1460 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Le Plessis-Brion]] (1,7km)}}}}
{{Image label|x=0.384751043757|y=0.317522272601|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 738 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Machemont]] (1,9km)}}}}
{{Image label|x=0.270665537964|y=0.661880787059|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|12px|Comuna amb 2287 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Longueil-Annel]] (2,5km)}}}}
{{Image label|x=0.239949643997|y=0.323494974588|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 660 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mélicocq]] (2,8km)}}}}
{{Image label|x=0.578935223452|y=0.146793940365|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1883 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cambronne-lès-Ribécourt]] (3,1km)}}}}
{{Image label|x=0.250690337737|y=0.806747991379|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 702 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Janville (Oise)|Janville]] (3,4km)}}}}

&lt;/div&gt;{{clear|left}}

==Istòria==

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 60636
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= [[Patrice Carvalho]]|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee= 60636
|1793=270
|1800=284
|1806=315
|1821=296
|1831=332
|1836=324
|1841=346
|1846=375
|1851=400
|1856=397
|1861=376
|1866=399
|1872=420
|1876=573
|1881=471
|1886=456
|1891=457
|1896=478
|1901=480
|1906=524
|1911=553
|1921=1023
|1926=2009
|1931=2130
|1936=2112
|1946=2466
|1954=2626
|1962=3151
|1968=3155
|1975=3500
|1982=4922
|1990=5256
|1999=5239
|2004=
|2005=
|2006=4857
|2007=4798
|2008=4 846
|2009=4801
|cassini=37568
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Comunas}}
{{Comunas de| insee = 60636
}}

[[Categoria:Comuna d'Oise]]</text>
      <sha1>reujlr6t673bwwpuo7yrqccmoa2h5bu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sainte-Marie-de-Vatimesnil</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94341</id>
    <revision>
      <id>2510543</id>
      <parentid>2214945</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>52367</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2510543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3491" sha1="rvtybvm6c1bstziie0kx4xsvi17jak8" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 | carta=fr
 | nomcomuna= Sainte-Marie-de-Vatimesnil
 | nomcomuna2=Sainte-Marie-de-Vatimesnil
 | imatge=cap
 | descripcion=
 | lògo=
 | escut=Blason ville fr Sainte-Marie-de-Vatimesnil (Eure).svg
 | escais=
 | region ist     ={{Normandia}}
 | parçan=
 | arrondiment= [[Arrondiment d'Andelys|Andelys]]
 | canton= [[Canton d'Étrépagny|Étrépagny]]
 | insee = 27567
 | sitweb=
 | cp = 27150
| cònsol = Jean D'Astorg
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici =
 | longitud= 1.58555555556
 | latitud= 49.2783333333
| alt mini = 83
 | alt mej = 
 | alt maxi = 144
 | km²            = 7.35
}}
''' Sainte-Marie-de-Vatimesnil''' en [[normand]] (''Sainte-Marie-de-Vatimesnil'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Normandia|normanda]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Eure (departament)|Eure]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Nauta Normandia]].
==Geografia==

===Comunas vesinas===

&lt;div style=&quot;position: relative; float:left; width:450px;&quot;&gt;
 [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] 
 {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Sainte-Marie-de-Vatimesnil]]'''Sainte-Marie-de-Vatimesnil'''}}
{{Image label|x=0.410424871457|y=0.310605935679|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 460 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Hacqueville]] (1,9km)}}}}
{{Image label|x=0.252107685633|y=0.498131362694|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 280 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Richeville]] (2,3km)}}}}
{{Image label|x=0.691761076193|y=0.718956308005|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 276 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villers-en-Vexin]] (2,3km)}}}}
{{Image label|x=0.421609956946|y=0.775897438781|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 148 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Mouflaines]] (2,4km)}}}}
{{Image label|x=0.918364816463|y=0.46981108948|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 318 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Gamaches-en-Vexin]] (3,5km)}}}}
{{Image label|x=0.688114501424|y=0.914218514782|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 199 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Cantiers]] (3,8km)}}}}
{{Image label|x=0.0796949230889|y=0.438014492928|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 237 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Suzay]] (3,8km)}}}}

&lt;/div&gt;{{clear|left}}

==Istòria==

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 27567
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Jean D'Astorg|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee= 27567
|1793=252
|1800=147
|1806=196
|1821=141
|1831=156
|1836=136
|1841=124
|1846=275
|1851=266
|1856=266
|1861=264
|1866=265
|1872=245
|1876=252
|1881=251
|1886=256
|1891=265
|1896=257
|1901=261
|1906=242
|1911=230
|1921=217
|1926=235
|1931=210
|1936=227
|1946=231
|1954=219
|1962=223
|1968=211
|1975=176
|1982=194
|1990=204
|1999=235
|2004=
|2005=
|2006=245
|2007=246
|2008=254
|2009=252
|cassini=31512
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Normandia}}
{{Comunas de| insee = 27567
}}

[[Categoria:Comuna de Normandia]]
[[Categoria:Comuna d'Eure]]</text>
      <sha1>rvtybvm6c1bstziie0kx4xsvi17jak8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saint-Utin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101129</id>
    <revision>
      <id>2510544</id>
      <parentid>2471983</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:17:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>52367</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2510544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3440" sha1="ak8etp0af6yy7y6xk2ueme4bfy5pvcj" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 | carta=fr
 | nomcomuna= Saint-Utin
 | nomcomuna2=Saint-Utin
 | imatge=Eglise - Ensemble sud-est - Saint-Utin - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00017749.jpg
 | descripcion= 
 | lògo=
 | escut=Blason ville fr Saint-Utin (Marne).svg
 | escais=
 | region ist     =
 | parçan=
 | arrondiment= [[Arrondiment de Vitry-le-François|Vitry-le-François]]
 | canton= [[Canton de Sompuis|Sompuis]]
 | insee = 51520
 | sitweb= 
 | cp = 51290
| cònsol = Bernard Person
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici =  (en [[francés]])
 | longitud= 4.5039
 | latitud= 48.5511
| alt mini = 
 | alt mej = 
 | alt maxi = 
 | km²            = 10.17
}}
'''Saint-Utin''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Marna (departament)|Marna]] e la [[regions francesas|region]] de [[Champanha-Ardena]].
==Geografia==

===Comunas vesinas===

&lt;div style=&quot;position: relative; float:left; width:450px;&quot;&gt;
    [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] 
    {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Saint-Utin]]'''Saint-Utin'''}}
{{Image label|x=0.628468034648|y=0.443284777348|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 206 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Margerie-Hancourt]] (1,6km)}}}}
{{Image label|x=0.425612874871|y=0.674043849009|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 61 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Saint-Léger-sous-Margerie]] (2,4km)}}}}
{{Image label|x=0.480346119594|y=0.255395024712|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 52 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chapelaine]] (3,2km)}}}}
{{Image label|x=0.670459178598|y=0.192489242823|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 89 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lignon (Marna)|Lignon]] (4,5km)}}}}
{{Image label|x=0.479035863161|y=0.881133759972|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 69 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Pars-lès-Chavanges]] (4,8km)}}}}
{{Image label|x=0.514332683849|y=0.113536867631|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 190 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Somsois]] (5,0km)}}}}
{{Image label|x=0.27110560532|y=0.810675102734|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 83 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Balignicourt]] (5,0km)}}}}

&lt;/div&gt;{{clear|left}}

==Istòria==

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 51520
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Bernard Person|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee= 51520
|1793=142
|1800=151
|1806=153
|1821=116
|1831=155
|1836=159
|1841=157
|1846=160
|1851=164
|1856=172
|1861=152
|1866=150
|1872=144
|1876=144
|1881=142
|1886=143
|1891=145
|1896=138
|1901=127
|1906=134
|1911=138
|1921=124
|1926=140
|1931=144
|1936=149
|1946=144
|1954=134
|1962=140
|1968=140
|1975=123
|1982=114
|1990=102
|1999=89
|2004=
|2005=
|2006=78
|2007=76
|2008=74
|2009=74
|cassini=34871
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;
{{Portal Comunas}}
{{Comunas de| insee = 51520
}}

[[Categoria:Comuna de Marna]]</text>
      <sha1>ak8etp0af6yy7y6xk2ueme4bfy5pvcj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pargues</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101223</id>
    <revision>
      <id>2510616</id>
      <parentid>2473494</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>52367</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2510616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3321" sha1="1emejdi6yropd68hz3lkibeuwxm7h8h" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 | carta=fr
 | nomcomuna= Pargues
 | nomcomuna2= Pargues
 | imatge=Pargues - Rue - 2.jpg
 | descripcion=
 | lògo=
 | escut=Blason ville fr Pargues (Aube).svg
 | escais=
 | region ist     = 
 | parçan=
 | arrondiment= [[Arrondiment de Troyes|Troyes]]
 | canton= [[Canton de Chaource|Chaource]]
 | insee = 10278
 | sitweb= 
 | cp = 10210
| cònsol = M. Claude Vial
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici =  (en [[francés]])
 | longitud= 4.1986
 | latitud= 48.0331
| alt mini = 
 | alt mej = 
 | alt maxi = 
 | km²            = 13.98
}}
'''Pargues''' es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Auba (departament)|Auba]] e la [[regions francesas|region]] de [[Champanha-Ardena]].
==Geografia==

===Comunas vesinas===

&lt;div style=&quot;position: relative; float:left; width:450px;&quot;&gt;
 [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] 
 {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Pargues]]'''Pargues'''}}
{{Image label|x=0.523741732216|y=0.379937456043|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 56 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Praslin (Auba)|Praslin]] (1,6km)}}}}
{{Image label|x=0.32951991542|y=0.693758477371|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 177 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Maisons-lès-Chaource]] (3,4km)}}}}
{{Image label|x=0.601989952786|y=0.147317743756|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 241 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lantages]] (4,7km)}}}}
{{Image label|x=0.140661841325|y=0.595405765466|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 187 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lagesse]] (5,0km)}}}}
{{Image label|x=0.810817564631|y=0.238484113679|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 68 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Villiers-sous-Praslin]] (5,1km)}}}}
{{Image label|x=0.514031508361|y=0.916308600165|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 154 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Balnot-la-Grange]] (5,2km)}}}}
{{Image label|x=0.161339619155|y=0.269199095163|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1105 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Chaource (Auba)|Chaource]] (5,4km)}}}}

&lt;/div&gt;{{clear|left}}

==Istòria==

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 10278
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= M. Claude Vial|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee= 10278
|1793=410
|1800=420
|1806=441
|1821=409
|1831=567
|1836=518
|1841=520
|1846=502
|1851=500
|1856=486
|1861=470
|1866=471
|1872=431
|1876=424
|1881=421
|1886=393
|1891=391
|1896=366
|1901=343
|1906=343
|1911=301
|1921=274
|1926=305
|1931=272
|1936=248
|1946=222
|1954=232
|1962=217
|1968=180
|1975=170
|1982=147
|1990=138
|1999=130
|2004=
|2005=
|2006=120
|2007= 122
|2008=121
|2009=120
|cassini=26196
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Comunas}}
{{Comunas de| insee = 10278
}}

[[Categoria:Comuna d'Auba]]</text>
      <sha1>1emejdi6yropd68hz3lkibeuwxm7h8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aulús</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104891</id>
    <revision>
      <id>2510605</id>
      <parentid>2465322</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T02:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Briantin de Montrei</username>
        <id>37340</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Imatge de qualitat d'Aulús &lt;3</comment>
      <origin>2510605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1618" sha1="6btphlzy7yvqxq3rr95o1wptpoyyri3" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 |carta=oc
 | nomcomuna=Aulús
 | nomcomuna2= ''Aulus-les-Bains''
 | imatge=View of Aulus-les-Bains (1).jpg
 | descripcion=Vista d'Aulús en 2024.
 | lògo=
 | escut=
 | escais=
 | region ist     ={{Occitània}}
 | parçan=
 | arrondiment= [[Arrondiment de Sent Gironç|Sent Gironç]]
 | canton= [[Canton d'Oust]]
 | insee = 09029
 | cp = 09140
| cònsol = Michel Veyssière
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici = 
|alt mej=
|longitud= 1.3386
|latitud= 42.7917
| alt mini = 719
 | alt mej = 
 | alt maxi = 2698
 | km²            = 52.24
}}
'''Aulús'''{{RepTopMP}} (''Aulus-les-Bains'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] d'[[Arièja (departament)|Arièja]] e la [[regions francesas|region]] de [[Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus]].

==Geografia==
{{...}}
==Istòria==
{{...}}
==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 09029
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Michel Veyssière|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee= 09029
|1962= 162
|1968= 227
|1975= 182
|1982= 208
|1990= 210
|1999= 189
|2006= 203
|cassini=
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Véser tanben==

==Ligams extèrnes==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;

{{Portal Occitània}}
{{Comunas d'Arièja}}
[[Categoria:Comuna d'Occitània]]
[[Categoria:Comuna d'Arièja]]</text>
      <sha1>6btphlzy7yvqxq3rr95o1wptpoyyri3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mametz (Sòma)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106308</id>
    <revision>
      <id>2510617</id>
      <parentid>2391704</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T08:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>52367</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2510617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4271" sha1="1vs4u4b94zjldsb2zlrg89i8yy7wmci" xml:space="preserve">{{Infobox Comuna de França
 |carta=fr
 | nomcomuna=Mamé
 | nomcomuna2=Mametz
 | imatge=cap
 | descripcion=
 | lògo=
 | escut=Blason famille fr de Mametz.svg
 | escais=
 | region ist     = 
 | parçan=
 | arrondiment= [[Arrondiment de Péronne|Péronne]]
 | canton= [[Canton d'Albert|Albert]]
 | insee = 80505
 | sitweb= [http://www.paysducoquelicot.com/mametz.htm Mametz]
 | cp = 80300
| cònsol = Stéphane Brunel
 | mandat         = [[2008]]-[[2014]]
 | gentilici = Mametzien(e)(s) (en [[francés]])
 | longitud= 2.73694444444
 | latitud= 49.9977777778
| alt mini = 68 
 | alt mej =
 | alt maxi = 135 
 | km²            = 7.25
}}
'''Mamé''' en [[picard]] (''Mametz'' en [[francés]]) es una [[Comuna francesa|comuna]] [[frança|francesa]], situada dins lo [[departaments franceses|departament]] de [[Sòma (departament)|Somme]] e la [[regions francesas|region]] de [[Picardia (region)|Picardia]].
==Geografia==

===Comunas vesinas===

&lt;div style=&quot;position: relative; float:left; width:450px;&quot;&gt;
    [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left||Distanças e posicion relativa]] 
    {{Image label|x=0.506|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Mametz]]'''Mametz'''}}
{{Image label|x=0.379695962846|y=0.483661205362|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 498 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Fricourt]] (1,2km)}}}}
{{Image label|x=0.687760735205|y=0.664374467282|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 108 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Carnoy]] (2,0km)}}}}
{{Image label|x=0.481967466007|y=0.166779075895|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 119 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Contalmaison]] (2,9km)}}}}
{{Image label|x=0.901388985084|y=0.382168475808|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 214 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Montauban-de-Picardie]] (3,5km)}}}}
{{Image label|x=0.0959446358604|y=0.599139410849|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 169 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bécordel-Bécourt]] (3,7km)}}}}
{{Image label|x=0.926419247838|y=0.700161601026|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 155 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Maricourt (Somme)|Maricourt]] (3,9km)}}}}

&lt;/div&gt;{{clear|left}}

==Istòria==

* [[1849]] : Coss&amp;iacute; en totas las municipalitats de França, la populacion &lt;u&gt;masculina&lt;/u&gt; m&amp;agrave;ger #pasturar, per las primièras fes, #votar merc&amp;eacute;s a la instauraci&amp;oacute; del [[sufragi universal]].
: Voici La reparticion (en nombre) de qualques patronymes dels electors :
&lt;center&gt;
{| cellpadding=&quot;12&quot; estil=&quot;background:#ddffdd&quot;
|&lt;div&gt;&lt;small&gt; 
ABRAHAM, 1 &lt;br /&gt;
ROUSSEL, 3 &lt;br /&gt;
|}
&lt;center&gt;&lt;small&gt;''(Embarg pas exaustiu !)''&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

* [[1849]] : Comme dans toutes les communes de France, la population &lt;u&gt;masculine&lt;/u&gt; majeure put, pour la première fois, aller voter grâce à l'instauration du [[suffrage universel]].
: Voici la répartition (en nombre) de quelques patronymes des électeurs :
&lt;center&gt;
{| cellpadding=&quot;12&quot; style=&quot;background:#ddffdd&quot;
|&lt;div&gt;&lt;small&gt; 
ABRAHAM, 1 &lt;br /&gt;
ROUSSEL, 3 &lt;br /&gt;
|}
&lt;center&gt;&lt;small&gt;''(saisie non exhaustive !)''&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;

==Administracion==
{{ElegitDebuta|insee= 80505
|Títol= Lista deus cònsols successius}}
{{Elegit |Debuta=  [[2008]] |Fin= [[2014]] |Identitat= Stéphane Brunel|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
==Demografia==
{{Demografia
|insee= 80505
|1793=443
|1800=367
|1806=510
|1821=509
|1831=512
|1836=541
|1841=542
|1846=524
|1851=513
|1856=457
|1861=438
|1866=416
|1872=383
|1876=365
|1881=343
|1886=305
|1891=301
|1896=279
|1901=259
|1906=269
|1911=230
|1921=70
|1926=118
|1931=117
|1936=139
|1946=149
|1954=159
|1962=150
|1968=150
|1975=174
|1982=188
|1990=177
|1999=165
|2004=
|2005=
|2006=165
|2007=165
|2008=164
|2009=167
|cassini=20849
|senscomptesdobles=1962}}

==Luòcs e monuments==

==Personalitats ligadas amb la comuna==

==Veire tanben==
===Bibliografia===
===Articles connèxes===
===Ligams extèrnes===

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=N/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Portal Comunas}}
{{Comunas de Sòma}}

[[Categoria:Comuna de Sòma]]</text>
      <sha1>1vs4u4b94zjldsb2zlrg89i8yy7wmci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sent Priech</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107208</id>
    <revision>
      <id>2510618</id>
      <parentid>2510497</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T09:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>demòra la toponimia</comment>
      <origin>2510618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4021" sha1="snxo3dlabvgj3y9o1vsv48jutayb3ip" xml:space="preserve">{{Dialècte Auvernhat}}
{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Sent Priech
 | nom2          = ''Saint-Priest''
 | imatge        = Saint-Priest 23 église.jpg
 | descripcion   = L'egleisa
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           = {{Lemosin}} &lt;/br&gt; {{Marcha}}
 | parçan        =
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]]
 | canton        = [[Canton d'Eváun|Eváun]]
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]]
 | insee         = 23234
 | cp            = 23110
 | cònsol        = Jean-Claude Dubsay
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 2.34416666667
 | latitud       = 46.0888888889
 | alt mini      = 420
 | alt maxi      = 585
 | km²           = 22.34
|}}

'''Sent Priech''' o '''Sent Prich''' o '''Sent Priéch''' / sén pri / &lt;ref name = ilav&gt;Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 193-194&lt;/ref&gt; (''Saint-Priest'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

[[Imatge:Map commune FR insee code 23234.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Sent Prich
 | nòrd       = [[Tarda]]
 | nòrd-èst   = [[Sannac]]
 | èst        = 
 | sud-èst    = [[Minçac]]
 | sud        = [[La Serra e Bussiera Vielha]]
 | sud-oèst   = [[Peirac]]
 | oèst       = [[Lo Chauchèt|Le Chàuchet]]
 | nòrd-oèst  = 
}}

==Toponimia==

==Istòria==
En 1836, Le Tromp (nom francés) saguet incorporat a Sent Prich &lt;ref&gt;http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=34286&lt;/ref&gt;. ''Le Tromp'' es au nòrd-èst de Sent Prich.

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta| insee =23234 
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=Jean-Claude Dubsay |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1988]] |Fin= [[2020]] |Identitat= Albert Bondieu |Partit=divers esquerra |Qualitat= retirat d'agricultor }}
{{Elegit |Debuta= [[1965]] |Fin= 1988 |Identitat= Xavier Fernand Parry |Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= [[1944]] |Fin= 1965 |Identitat= Jules Parry |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= [[1919]] |Fin= 1944 |Identitat= Henri Paul Lenoble |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 1919 |Identitat=  |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee=23234
|1793=502
|1800=517
|1806=591
|1821=597
|1831=567
|1836=912
|1841=894
|1846=941
|1851=969
|1856=930
|1861=891
|1866=882
|1872=886
|1876=857
|1881=870
|1886=841
|1891=846
|1896=805
|1901=820
|1906=818
|1911=781
|1921=667
|1926=608
|1931=573
|1936=530
|1946=481
|1954=417
|1962=407
|1968=351
|1975=311
|1982=258
|1990=230
|1999=192
|2005=181
|max=800
|cassini=34286
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|234}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|234}}/22.34) round 2}}}} ab/km².
===''Le Tromp''===
{{Demografia
|insee=15023
|1793=310
|1800=295
|1806=263
|1821=293
|1831=329
|cassini=38289
|senscomptesdobles= 1962}}
* Lo n° INSEE es estat chamjat per de las rasons practicas.

==Luecs e monuments==

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
===Liams connexes===
* [[Comunas de Cruesa]]

===Liams externes===

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }}

{{Comunas de Cruesa}}

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]</text>
      <sha1>snxo3dlabvgj3y9o1vsv48jutayb3ip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sannac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107231</id>
    <revision>
      <id>2510610</id>
      <parentid>2510527</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T06:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sent Pardó lo Paure */</comment>
      <origin>2510610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6004" sha1="juf32xlpez8v2wk1lc9jz9jootfsee0" xml:space="preserve">{{Infobox vila occitana
 | carta         = oc
 | nom           = Sannac
 | nom2          = ''Sannat'' 
 | imatge        = Sannat_bourg_(2).jpg
 | descripcion   = L'entrada de Sannac.
 | lògo          = 
 | escut         = 
 | escais        =
 | ist           = {{Lemosin}} {{Marcha}}
 | parçan        =
 | region        = [[Novela Aquitània]]
 | arrondiment   = [[Arrondiment dau Buçon|Aubuçon]]
 | canton        = [[Canton d'Eváun|Eváun]]
 | intercom      = [[Comunautat de comunas de Marcha e Combralha en Aquitània|CC de Marcha e Combralha en Aquitània]]
 | insee         = 23167
 | cp            = 23110
 | cònsol        = David Grange
 | mandat        = [[2026]]-[[2032]]
 | gentilici     =
 | longitud      = 2.40833333333
 | latitud       = 46.1202777778
 | alt mini      = 356
 | alt maxi      = 584
 | km²           = 34
|}}

'''Sannac''' &lt;ref&gt;Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 207&lt;/ref&gt; o ''Sanac''&lt;ref&gt;http://www.lemosin.net/23167.htm&lt;/ref&gt; (''Sannat'' en [[francés]]) es una [[comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;.

==Geografia==

[[Imatge:Map commune FR insee code 23167.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]]
===Perimètre dau territòri===
{{Communes limitrophes
 | comuna     = Sannac
 | nòrd       = [[Chambon (Combralha)|Chambon]] 
 | nòrd-èst   = [[Eváun]] &lt;/br&gt; [[Sent Julian la Genesta]]
 | èst        = [[Retiarra]]
 | sud-èst    = [[Arfuelha Chastenh]]
 | sud        = [[Minçac]]
 | sud-oèst   = [[Sent Priech|Sent Prich]]
 | oèst       = 
 | nòrd-oèst  = [[Tarda]]
}}

==Toponimia==
===Sannac===
''Sannac'' (atestacions ''de Sennaco'', en 1352, ''Sannac'', en 1357) vendriá, segon los Féniés, dau nom gallic d'òme ''Senno'' &lt;ref&gt;Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, ''Toponymie des Pays Occitans'', edicions Sud-Ouest, 2007, p. 466&lt;/ref&gt;, o, segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing dau nom latin d'òme ''Sacconius'', amb lo sufixe ''-acum'' &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 581, a ''Saconin-et-Breuil''&lt;/ref&gt;, latinizacion dau sufixe celtic ''-*acon''. Sannac es donc una anciana propietat galloromana. &lt;/br&gt;
Ives Lavalada fornís las fòrmas ancianas (relativament recentas, pr'aquò) : ''de Sennaco'' en 1352, ''Sannac'' en 1357 e 1545, ''Sannat'' en 1404, etc, ''Sainctnat'' en 1565. La darrèra fòrma, pauc pertinenta (un nom de sent...), eissaja de representar la prononciacion de las doas ''-n-'', enquera presenta segon los informators locaus d'Ives Lavalada, / sa'nna /. L'origina es ''Sacconacum'', la granda espleita de ''Sacconius'', amel sufixe celtic ''-aco[n]'', latinizat en ''-acum''. Los abitants son ''lòs de Sannac''. Autre exemple, [[Sacquenay]] ([[Còsta d'Aur]]) &lt;ref&gt;Yves Lavalade, ''Dictionnaire des communes de la Creuse'', ed. la Geste, 2022, p. 207&lt;/ref&gt;.

===Faiòla=== 
Faiòla es un diminutiu de ''faia'' (''faja'', ''fageda'', ''faiet'', ''faget'', etc, derivats del latin ''fagus'', fau, amb lo sufixe diminutiu ''-ola'') &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 280-281, a ''La Fage''&lt;/ref&gt;. 
===Sent Pardó lo Paure===
[[Sent Pardó lo Paure|Veire l'article]].

==Istòria==
Sanac annexèt Faiòla, entre 1795 e 1800, puèi en 1836, Sent Pardó lo Paure &lt;ref&gt;http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=35282&lt;/ref&gt;. Faiòla es au sud de Sannac, quò'ra una paròcha annèxa, Sent Pardó lo Paure es au sud-èst de Sannac, quò'ra una paròcha.

==Administracion==
===Lista daus maires===
{{ElegitDebuta|insee= 23167
|Títol= Lista daus maires successius}}
{{Elegit |Debuta= mai [[2020]] |Fin= ([[2032]]) |Identitat=David Grange |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta= octobre [[2009]] |Fin= 2020 |Identitat=Maryse Chaumeton |Partit=divèrs dreita |Qualitat=retirada }}
{{Elegit |Debuta=  març [[2008]] |Fin= octobre de [[2009]] |Identitat= Bernard Rouchon|Partit=  |Qualitat=  }}
{{Elegit |Debuta= març [[2001]] |Fin= 2008 |Identitat=Henri Sauthon |Partit= |Qualitat= }}
{{Elegit |Debuta=  |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }}
{{ElegitDonadas}}
{{ElegitFin}}
===Intercomunalitat===

==Demografia==
{{Demografia
|insee= 23167
|1793=666
|1800=818
|1806=774
|1821=1116
|1831=1158
|1836=1772
|1841=1729
|1846=1631
|1851=1665
|1856=1620
|1861=1630
|1866=1565
|1872=1630
|1876=1615
|1881=1568
|1886=1501
|1891=1515
|1896=1445
|1901=1476
|1906=1464
|1911=1382
|1921=1178
|1926=1158
|1931=1104
|1936=1014
|1946=890
|1954=746
|1962=708
|1968=627
|1975=571
|1982=481
|1990=432
|1999=370
|cassini=35282
|senscomptesdobles= 1962}}
* En {{popfr23|0}} la populacion èra de {{popfr23|167}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr23|167}}/34.) round 2}}}} ab/km².
* Sanac annexèt ''Faiòla'' entre 1795 e 1800 (299 abitants en 1793), puèi en 1836, ''Sent Pardó lo Paure'' (287 abitants en 1831).

==Luecs e monuments==
&lt;gallery&gt;
Sannat_église_(1).jpg|Lo centre dau borg e la gleisa Sent Martin.
Sannat_église_nef_(2).jpg
Sannat_mairie.jpg|L'ostau de comuna.
Ruisseau_de_Méouse_Sannat_D24_amont_(1).jpg|La retenguda dau riu de Meusa (nom supausat).
Sannat_monument_aux_morts_(1).jpg
&lt;/gallery&gt;
{{messatge galariá}}

==Personalitats liadas a la comuna==

==Veire tanben==
===Liams connexes===
* [[Comunas de Cruesa]]

===Liams externes===

==Nòtas e referéncias==
===Nòtas===
&lt;references group=&quot;N&quot;/&gt;
===Referéncias===
{{reflist}}

{{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Cruesa | Portal Comunas de França }}

{{Comunas de Cruesa}}

[[Categoria:Comuna de Cruesa]]
[[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]]</text>
      <sha1>juf32xlpez8v2wk1lc9jz9jootfsee0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chambonchàrd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114880</id>
    <redirect title="Chambonchar" />
    <revision>
      <id>2510570</id>
      <parentid>1232357</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T16:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>4312</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Chambonchar]]</comment>
      <origin>2510570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="avwmygmc6w7rvw213cu9aysk7qyefyb" xml:space="preserve">#REDIRECCION [[Chambonchar]]</text>
      <sha1>avwmygmc6w7rvw213cu9aysk7qyefyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sèrgi Bec</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127509</id>
    <redirect title="Sèrgi Bèc" />
    <revision>
      <id>2510556</id>
      <parentid>2454305</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <origin>2510556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3379" sha1="2atoi1ss9o6jm065urrz6mtzistb9he" xml:space="preserve">{{Dialècte Provençau}}{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
'''Sèrgi Bec''' ([[Cavalhon]], 27 d'aost de [[1933]] — [[Ate]], 27 de febrier de 2021) foguèt un escrivan e un poèta [[Occitània|occitan]] de [[Provença]]. Passèt l'nfança dins la vila d'[[Ate]]. Après d'estudis de letras, foguèt jornalista e critic. A partir de 1977, abandonèt lo jornalisme per se consagrar a la cultura per la vila d'Ate. Puei, après 1983, trabalhèt coma director adjonch dau [[pargue natural regional|Pargue Naturau Regionau]] de [[Leberon]].

Son òbra se compausa mai que mai de poèmas en [[occitan]]. Es tanben un romancier en francés e participèt o escriguèt mai d'un libre sus lo patrimòni naturae e culturau de [[Provença]].

Es reconegut coma un dei modernizaires de la literatura en [[occitan]] [[provençau]] pendent lo sègle 20. Participèt dins leis ans 1950-1960, au desvolopament majoritari de la [[grafia classica]], en seguida de [[Robèrt Lafont]] e amb la complicitat de [[Pèire Pessamessa]]. Coneguèt un periòde de dobte provisòri sus la question dei grafias e escriguèt un libre en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] en 1980 (''Siéu un païs'' ''= Siáu un país''), mai, gaire de temps puei, dins leis ans 1980, retrobèt l'usatge definitiu de la [[grafia classica]].

== Òbras ==
''Villages en Provence, Plurielle et Singulière'', en collaboracion amb Gérard Sioen, Equinoxe, 1998.

''Les Alpilles'', en collaboracion amb Alain Christof, Étienne Marie &amp; Camille Moirenc, Equinoxe, 1997

''Cabanons &amp; bastidons,'' en collaboracion amb ''Alain Christof &amp; Camille Moirenc'', Equinoxe, 1997

''Cants de l'èstre fòu: poèmas'' – 1956, Edicions de l'Ase Negre, 1959

''Carnet d'un naturaliste amateur en Luberon'', en collaboracion amb  Éric Alibert, Equinoxe, 1997

''Cronicas dau rèirejorn'' ''= Chroniques à contre-jour'', Vent Terral, 1978

''Fontaines en Provenc''e, en collaboracion amb Alain Christof, Camille Moirenc &amp; Étienne Marie, Equinoxe, 1997

''La lavande,'' en collaboracion amb Camille Moirenc, Equinoxe, 1997

''Le Lubéron et sa région'', Solar, 1992

''La malédiction d'Hadès: polar'', Editions de la Cardère, 2004

''Les marchés du Midi,'' en collaboracion amb Alain Christof, Camille Moirenc &amp; Étienne Marie, Equinoxe, 1997

''Mémé, je ne veux pas que tu meures: les Contes de ma Grand la Borgne'', Edicions MA association Provence, 1989

''Memòria de la carn; seguit de: Auba; poèmas'', 1958-1959, Tolosa: Òc (Rodés, impr. Subervie), 1960

''Miegterrana'' ['Méditerranée'], poèmas, Tolosa: Òc (Rodés, impr. Subervie), 1957

''L'olivier'', en collaboracion amb Alain Christof &amp; Camille Moirenc, Equinoxe, 1997

''L'otage des loups: roman,'' Autres Temps, 1997

''Provence'', en collaboracion amb Gérard Sioen, Equinoxe, 1996

''Siéu un païs'' ''= Je suis un pays'', Edisud, 1980

''Votre guide en Luberon'', en collaboracion amb René Bruni, Editions Edisud, 1986

==Bibliografia==
*{{obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire des auteurs de langue d'oc de 1800 à nos jours|autor=[[Joan Forièr|Jean Fourié]]|editor=[[Felibritge|Felibrige Edicioun]]|an=2009|isbn=978-2-9533591-0-7|paginas totalas =369|paginas=38}}

==Liames extèrnes==
{{autoritats}}

{{multibendèl|Portal Provença|LitOc}}

[[Categoria:Poèta occitan|Bec]]
[[Categoria:Naissença en 1933|Bec]]
[[Categoria:Naissença a Cavalhon|Bec]]</text>
      <sha1>2atoi1ss9o6jm065urrz6mtzistb9he</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510557</id>
      <parentid>2510556</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <comment>en provençau</comment>
      <origin>2510557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3378" sha1="bqqv9q9z6de0v1eluw94xumq7rjh23q" xml:space="preserve">{{Dialècte Provençau}}{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
'''Sèrgi Bec''' ([[Cavalhon]], 27 d'aost de [[1933]] — [[Ate]], 27 de febrier de 2021) foguèt un escrivan e un poèta [[Occitània|occitan]] de [[Provença]]. Passèt l'nfança dins la vila d'[[Ate]]. Après d'estudis de letras, foguèt jornalista e critic. A partir de 1977, abandonèt lo jornalisme per se consagrar a la cultura per la vila d'Ate. Puei, après 1983, trabalhèt coma director adjonch dau [[pargue natural regional|Pargue Naturau Regionau]] de [[Leberon]].

Son òbra se compausa mai que mai de poèmas en [[occitan]]. Es tanben un romancier en francés e participèt o escriguèt mai d'un libre sus lo patrimòni naturae e culturau de [[Provença]].

Es reconegut coma un dei modernizaires de la literatura en [[occitan]] [[provençau]] pendent lo sègle 20. Participèt dins leis ans 1950-1960 au desvolopament majoritari de la [[grafia classica]], en seguida de [[Robèrt Lafont]] e amb la complicitat de [[Pèire Pessamessa]]. Coneguèt un periòde de dobte provisòri sus la question dei grafias e escriguèt un libre en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] en 1980 (''Siéu un païs'' ''= Siáu un país''), mai, gaire de temps puei, dins leis ans 1980, retrobèt l'usatge definitiu de la [[grafia classica]].

== Òbras ==
''Villages en Provence, Plurielle et Singulière'', en collaboracion amb Gérard Sioen, Equinoxe, 1998.

''Les Alpilles'', en collaboracion amb Alain Christof, Étienne Marie &amp; Camille Moirenc, Equinoxe, 1997

''Cabanons &amp; bastidons,'' en collaboracion amb ''Alain Christof &amp; Camille Moirenc'', Equinoxe, 1997

''Cants de l'èstre fòu: poèmas'' – 1956, Edicions de l'Ase Negre, 1959

''Carnet d'un naturaliste amateur en Luberon'', en collaboracion amb  Éric Alibert, Equinoxe, 1997

''Cronicas dau rèirejorn'' ''= Chroniques à contre-jour'', Vent Terral, 1978

''Fontaines en Provenc''e, en collaboracion amb Alain Christof, Camille Moirenc &amp; Étienne Marie, Equinoxe, 1997

''La lavande,'' en collaboracion amb Camille Moirenc, Equinoxe, 1997

''Le Lubéron et sa région'', Solar, 1992

''La malédiction d'Hadès: polar'', Editions de la Cardère, 2004

''Les marchés du Midi,'' en collaboracion amb Alain Christof, Camille Moirenc &amp; Étienne Marie, Equinoxe, 1997

''Mémé, je ne veux pas que tu meures: les Contes de ma Grand la Borgne'', Edicions MA association Provence, 1989

''Memòria de la carn; seguit de: Auba; poèmas'', 1958-1959, Tolosa: Òc (Rodés, impr. Subervie), 1960

''Miegterrana'' ['Méditerranée'], poèmas, Tolosa: Òc (Rodés, impr. Subervie), 1957

''L'olivier'', en collaboracion amb Alain Christof &amp; Camille Moirenc, Equinoxe, 1997

''L'otage des loups: roman,'' Autres Temps, 1997

''Provence'', en collaboracion amb Gérard Sioen, Equinoxe, 1996

''Siéu un païs'' ''= Je suis un pays'', Edisud, 1980

''Votre guide en Luberon'', en collaboracion amb René Bruni, Editions Edisud, 1986

==Bibliografia==
*{{obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire des auteurs de langue d'oc de 1800 à nos jours|autor=[[Joan Forièr|Jean Fourié]]|editor=[[Felibritge|Felibrige Edicioun]]|an=2009|isbn=978-2-9533591-0-7|paginas totalas =369|paginas=38}}

==Liames extèrnes==
{{autoritats}}

{{multibendèl|Portal Provença|LitOc}}

[[Categoria:Poèta occitan|Bec]]
[[Categoria:Naissença en 1933|Bec]]
[[Categoria:Naissença a Cavalhon|Bec]]</text>
      <sha1>bqqv9q9z6de0v1eluw94xumq7rjh23q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510558</id>
      <parentid>2510557</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <origin>2510558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3405" sha1="c28tmwqts097ogjlur7hfx2ysomu677" xml:space="preserve">{{Dialècte Provençau}}{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
'''Sèrgi Bec''' (en francés ''Serge Bec''; [[Cavalhon]], 27 d'aost de [[1933]] — [[Ate]], 27 de febrier de 2021) foguèt un escrivan e un poèta [[Occitània|occitan]] de [[Provença]]. Passèt l'nfança dins la vila d'[[Ate]]. Après d'estudis de letras, foguèt jornalista e critic. A partir de 1977, abandonèt lo jornalisme per se consagrar a la cultura per la vila d'Ate. Puei, après 1983, trabalhèt coma director adjonch dau [[pargue natural regional|Pargue Naturau Regionau]] de [[Leberon]].

Son òbra se compausa mai que mai de poèmas en [[occitan]]. Es tanben un romancier en francés e participèt o escriguèt mai d'un libre sus lo patrimòni naturae e culturau de [[Provença]].

Es reconegut coma un dei modernizaires de la literatura en [[occitan]] [[provençau]] pendent lo sègle 20. Participèt dins leis ans 1950-1960 au desvolopament majoritari de la [[grafia classica]], en seguida de [[Robèrt Lafont]] e amb la complicitat de [[Pèire Pessamessa]]. Coneguèt un periòde de dobte provisòri sus la question dei grafias e escriguèt un libre en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] en 1980 (''Siéu un païs'' ''= Siáu un país''), mai, gaire de temps puei, dins leis ans 1980, retrobèt l'usatge definitiu de la [[grafia classica]].

== Òbras ==
''Villages en Provence, Plurielle et Singulière'', en collaboracion amb Gérard Sioen, Equinoxe, 1998.

''Les Alpilles'', en collaboracion amb Alain Christof, Étienne Marie &amp; Camille Moirenc, Equinoxe, 1997

''Cabanons &amp; bastidons,'' en collaboracion amb ''Alain Christof &amp; Camille Moirenc'', Equinoxe, 1997

''Cants de l'èstre fòu: poèmas'' – 1956, Edicions de l'Ase Negre, 1959

''Carnet d'un naturaliste amateur en Luberon'', en collaboracion amb  Éric Alibert, Equinoxe, 1997

''Cronicas dau rèirejorn'' ''= Chroniques à contre-jour'', Vent Terral, 1978

''Fontaines en Provenc''e, en collaboracion amb Alain Christof, Camille Moirenc &amp; Étienne Marie, Equinoxe, 1997

''La lavande,'' en collaboracion amb Camille Moirenc, Equinoxe, 1997

''Le Lubéron et sa région'', Solar, 1992

''La malédiction d'Hadès: polar'', Editions de la Cardère, 2004

''Les marchés du Midi,'' en collaboracion amb Alain Christof, Camille Moirenc &amp; Étienne Marie, Equinoxe, 1997

''Mémé, je ne veux pas que tu meures: les Contes de ma Grand la Borgne'', Edicions MA association Provence, 1989

''Memòria de la carn; seguit de: Auba; poèmas'', 1958-1959, Tolosa: Òc (Rodés, impr. Subervie), 1960

''Miegterrana'' ['Méditerranée'], poèmas, Tolosa: Òc (Rodés, impr. Subervie), 1957

''L'olivier'', en collaboracion amb Alain Christof &amp; Camille Moirenc, Equinoxe, 1997

''L'otage des loups: roman,'' Autres Temps, 1997

''Provence'', en collaboracion amb Gérard Sioen, Equinoxe, 1996

''Siéu un païs'' ''= Je suis un pays'', Edisud, 1980

''Votre guide en Luberon'', en collaboracion amb René Bruni, Editions Edisud, 1986

==Bibliografia==
*{{obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire des auteurs de langue d'oc de 1800 à nos jours|autor=[[Joan Forièr|Jean Fourié]]|editor=[[Felibritge|Felibrige Edicioun]]|an=2009|isbn=978-2-9533591-0-7|paginas totalas =369|paginas=38}}

==Liames extèrnes==
{{autoritats}}

{{multibendèl|Portal Provença|LitOc}}

[[Categoria:Poèta occitan|Bec]]
[[Categoria:Naissença en 1933|Bec]]
[[Categoria:Naissença a Cavalhon|Bec]]</text>
      <sha1>c28tmwqts097ogjlur7hfx2ysomu677</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510559</id>
      <parentid>2510558</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <origin>2510559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3406" sha1="71liomvq042or703ra4lye6506xzi1q" xml:space="preserve">{{Dialècte Provençau}}{{Infobox
|tematica=
|carta=
}}
'''Sèrgi Bec''' (en francés ''Serge Bec''; [[Cavalhon]], 27 d'aost de [[1933]] — [[Ate]], 27 de febrier de 2021) foguèt un escrivan e un poèta [[Occitània|occitan]] de [[Provença]]. Passèt l'enfança dins la vila d'[[Ate]]. Après d'estudis de letras, foguèt jornalista e critic. A partir de 1977, abandonèt lo jornalisme per se consagrar a la cultura per la vila d'Ate. Puei, après 1983, trabalhèt coma director adjonch dau [[pargue natural regional|Pargue Naturau Regionau]] de [[Leberon]].

Son òbra se compausa mai que mai de poèmas en [[occitan]]. Es tanben un romancier en francés e participèt o escriguèt mai d'un libre sus lo patrimòni naturae e culturau de [[Provença]].

Es reconegut coma un dei modernizaires de la literatura en [[occitan]] [[provençau]] pendent lo sègle 20. Participèt dins leis ans 1950-1960 au desvolopament majoritari de la [[grafia classica]], en seguida de [[Robèrt Lafont]] e amb la complicitat de [[Pèire Pessamessa]]. Coneguèt un periòde de dobte provisòri sus la question dei grafias e escriguèt un libre en [[Nòrma mistralenca|grafia mistralenca]] en 1980 (''Siéu un païs'' ''= Siáu un país''), mai, gaire de temps puei, dins leis ans 1980, retrobèt l'usatge definitiu de la [[grafia classica]].

== Òbras ==
''Villages en Provence, Plurielle et Singulière'', en collaboracion amb Gérard Sioen, Equinoxe, 1998.

''Les Alpilles'', en collaboracion amb Alain Christof, Étienne Marie &amp; Camille Moirenc, Equinoxe, 1997

''Cabanons &amp; bastidons,'' en collaboracion amb ''Alain Christof &amp; Camille Moirenc'', Equinoxe, 1997

''Cants de l'èstre fòu: poèmas'' – 1956, Edicions de l'Ase Negre, 1959

''Carnet d'un naturaliste amateur en Luberon'', en collaboracion amb  Éric Alibert, Equinoxe, 1997

''Cronicas dau rèirejorn'' ''= Chroniques à contre-jour'', Vent Terral, 1978

''Fontaines en Provenc''e, en collaboracion amb Alain Christof, Camille Moirenc &amp; Étienne Marie, Equinoxe, 1997

''La lavande,'' en collaboracion amb Camille Moirenc, Equinoxe, 1997

''Le Lubéron et sa région'', Solar, 1992

''La malédiction d'Hadès: polar'', Editions de la Cardère, 2004

''Les marchés du Midi,'' en collaboracion amb Alain Christof, Camille Moirenc &amp; Étienne Marie, Equinoxe, 1997

''Mémé, je ne veux pas que tu meures: les Contes de ma Grand la Borgne'', Edicions MA association Provence, 1989

''Memòria de la carn; seguit de: Auba; poèmas'', 1958-1959, Tolosa: Òc (Rodés, impr. Subervie), 1960

''Miegterrana'' ['Méditerranée'], poèmas, Tolosa: Òc (Rodés, impr. Subervie), 1957

''L'olivier'', en collaboracion amb Alain Christof &amp; Camille Moirenc, Equinoxe, 1997

''L'otage des loups: roman,'' Autres Temps, 1997

''Provence'', en collaboracion amb Gérard Sioen, Equinoxe, 1996

''Siéu un païs'' ''= Je suis un pays'', Edisud, 1980

''Votre guide en Luberon'', en collaboracion amb René Bruni, Editions Edisud, 1986

==Bibliografia==
*{{obratge|lang=fr|títol=Dictionnaire des auteurs de langue d'oc de 1800 à nos jours|autor=[[Joan Forièr|Jean Fourié]]|editor=[[Felibritge|Felibrige Edicioun]]|an=2009|isbn=978-2-9533591-0-7|paginas totalas =369|paginas=38}}

==Liames extèrnes==
{{autoritats}}

{{multibendèl|Portal Provença|LitOc}}

[[Categoria:Poèta occitan|Bec]]
[[Categoria:Naissença en 1933|Bec]]
[[Categoria:Naissença a Cavalhon|Bec]]</text>
      <sha1>71liomvq042or703ra4lye6506xzi1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Julian Assange</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134967</id>
    <revision>
      <id>2510561</id>
      <parentid>2468890</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raphael1256</username>
        <id>33805</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2510561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="485" sha1="nau65q827z5c2e879wzzrl3rbrfxozb" xml:space="preserve">{{Infobox|tematica=activista Internet|carta=}}
[[Fichièr:Julian Assange August 2014.jpg|200px|vinheta|drecha|Julian Assange]]
[[Fichièr:Julian Assange in 2008.jpg|vinheta]]
'''Julian Paul Assange''' ([[Townsville]], [[Queensland]], [[3 de julh]] de [[1971]]) es un informatician e activista de l'[[Internet]] [[Austràlia|australian]]. Es conegut pel fach que foguèt un dels fondadors de la web divulgadora [[WikiLeaks]].

{{ORDENA:Assange, Julian}}
[[Categoria:Naissença en 1971]]</text>
      <sha1>nau65q827z5c2e879wzzrl3rbrfxozb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kate Bush</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135120</id>
    <revision>
      <id>2510604</id>
      <parentid>2427257</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T23:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raippa-Valli</username>
        <id>65438</id>
      </contributor>
      <comment>Fichier</comment>
      <origin>2510604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="984" sha1="jgqtq72qc0znijdwuldtbtw5cbmhvw2" xml:space="preserve">{{Infobox|tematica=cantaira britanica|carta=}}
[[File:Kate Bush 1978.jpg|upright|thumb|Kate Bush (1978)]]
[[Fichièr:Kate_Bush_at_1986_Comic_Relief_(cropped).png|vinheta|Bush (1986)]]

'''Catherine Bush''', mai coneguda coma '''Kate Bush''' ([[Welling]], [[30 de julh]] de [[1958]]) es una cantautora [[Reialme Unit|britanica]].

== Discografia ==
* ''The Kick Inside'' (1978)
* ''Lionheart'' (1978)
* ''Never For Ever'' (1980)
* ''The Dreaming'' (1982)
* ''Hounds Of Love'' (1985)
* ''The Sensual World'' (1989)
* ''The Red Shoes'' (1993)
* ''Aerial'' (2005)
* ''Director's cut'' (2011)
* ''50 Words for Snow'' (2011)

[[Categoria:Musician anglés]]
{{DEFAULTSORT:Bush, Kate}}
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1970|Bush, Kate]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1980|Bush, Kate]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 1990]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2000]]
[[Categoria:Cantaira e cantaire dels ans 2010]]

[[Categoria:Cantaira britanica|Bush, Kate]]</text>
      <sha1>jgqtq72qc0znijdwuldtbtw5cbmhvw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1984 (libre)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150066</id>
    <revision>
      <id>2510548</id>
      <parentid>2510362</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T13:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>56933</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:1984 fictious world map v2 arr.png]] → [[File:1984 fictitious world map v2 arr.png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr.</comment>
      <origin>2510548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27049" sha1="l2s3mkfug13memdwbu04ex6lijv5fu4" xml:space="preserve">'''''1984''''' (en [[anglés]] ''Nineteen Eighty-Four'') es lo [[roman]] mai celèbre de [[George Orwell]], publicat en [[1949]].

''1984'' es mai sovent considerat coma una referéncia del [[roman d'anticipacion]], de la [[distopia]], veire de la [[sciéncia ficcion]] en general. La principala figura del roman, lo [[Grand Fraire]], venguèt una figura metaforica del regim policièr e totalitari, de la societat de la susvelhança, coma de la reduccion de las libertats.

Descriu una [[Grand Bretanha]] trenta ans après une [[guèrra nucleara]] entre l'Èst e l'Ouèst que se seriá passada dans las annadas 1950 e que se seriá instaurat un regim de tipe [[Totalitarisme|totalitari]] fortament inspirat a l'encòp de l'[[estalinisme]] e de qualques elements del [[nazisme]]. La libertat d'expression existís pas mai. Totas las pensadas son minuciosament susvelhadas, e d’immensas afichas son placardadas per las carrièras, indicant a totes que {{cita|Lo [[Grand Fraire]] vos gaita}} (''{{en}} Big Brother is watching you'').

== Resumit ==
[[Imatge:1984 fictitious world map.png|thumb|right|Lo mond en 1984 segon [[George Orwell]]&lt;ref&gt;La descripcion del libre es pas tan destalhada. La mapa se fonda doncas sus qualques especulacions. En mai, a la fin del libre, l'Oceania conduerís tota l'Africa, al mens se cresen la propaganda del Partit&lt;/ref&gt;. Lo territòri contrarotlat per l'Oceania es representat en ròse. Lo territòri d'Eurasia es en malva e aquela d'Èstasia en verd. Los territòris en jaune son aqueles revendicas per las tres poténcias.]]

=== Lo mond segon ''1984'' ===
L’istòria se passa a [[Londres]] en 1984, coma l'indica lo títol del roman. Lo mond, dempuèi las grandas [[Guèrra nucleara|guèrras nuclearas]] dels ans 1950, es divisat en tres grands « blòts » : l’[[Oceania (1984)|Oceania]] ([[America]]s, illas d'Atlantic (comprenent las [[Illas Britanicas|illas Anglocèltas]]), [[Oceania]] e [[Africa Australa]]), l’[[Eurasia (1984)|Eurasia]] ([[Euròpa]] e [[URSS]]) e l’[[Èstasia]] ([[China]] e las seunas contradas miègjornalas, illas de [[Japon]], e una partida importanta mas variabla de la [[Mongolia]], la [[Manchoria]] e del [[Tibet]]&lt;ref&gt;Cal pas oblidar qu'Orwell s'inspira de la situacion geopolitica mondiala de 1948&lt;/ref&gt;) que son en guèrra de contunh los uns contra los autres. Aquelas tres grandas poténcias son dirigidas per diferents regims totalitaris revendicats atal, e s'apiejan sus d'idéologias nomenadas diferentament mas fondamentalament similaras: l’Angsoc (o « [[socialisme]] anglés ») per l'Oceania, lo « neo[[bolchevics|bolchevisme]] » per l'Eurasia e lo « culte de la mòrt » (o « escafadura del ieu ») per l'Èstasia. Totes aqueles partits son presentats coma comunistas abans que pujèron al poder, fins a que venguèron de [[totalitarisme|regims totalitaris]] e releguèron los [[proletariat|proletaris]] que pretendavan defendre a la basa de la piramida sociala.

Al costat d'aqueles tres blòts demòra una mena de « Quart mond », que territòri sembla a airal avent per sucs [[Tànger]], [[Brazzaville]], [[Darwin (Austràlia)|Darwin]] e [[Hong Kong]]. Es lo contraròtle d'aquel territòri, e tanben aquel d'[[Antartida]], que justifica oficialament la guèrra de contunh entre los tres blòts.

=== Winston Smith ===
[[Fichièr:1984-Big-Brother.jpg|thumb|200px|left|Grand Fraire]]
[[Winston Smith]], 39 ans, abitant de [[Londres]] en Oceania, es un emplegat del Partit Exterior, es a dire un membre de la « casta » intermediária del regim oceanian, l'Angsoc (mòt [[nòvaparla]] per « Socialisme Anglés »). Winston oficia al ''Minivert'', Ministèri de la Vertat. Son trabalh consistís a retocar los archius istorics per far correspondre lo passat a la version oficiala del Partit. Atal, quand Oceania declara la guèrra a l'Èstasia alara qu'èra en patz dos jorns abans amb aquel Estat, los autres membres del Ministèri de la Vertat, e subretot aqueles del comissariat dels archius (« Comarch » en nòvaparla), ont trabalha Winston, deuran s'assegurar que pas mai de traça escricha existís de l'anciana aliança amb Èstasia. 

Pasmens, al contrari de la máger partida de la populacion, Winston capita pas a practicar aquela amnesia selectiva e pòt pas alara aderir a las mentiras del partit. Prenguèt alara consciéncia qu'existís gaire de pensadas tant ortodòxas que deuriá n'aver als uèi del Partit. Susceptible d'èsser tracat per la [[Polícia de la Pensada]], una redobtabla organizacion de repression, amaga las seunas opinions contestatárias als uèlhs dels collègas de trabalh. Lo roman se dobrís suls projèctes d'escritura de Winston; desira en efècte gardar una traça esricha e doncas fixa del passat, en oposicion a la propaganda d'Oceania. La primesa de las possibilitats de rebellion aparéis leu; la simpla redaccion del seu jornal es possible a Winston sonque mercé una particularitat del plan del seu apartament que permet d'escapar a l'agach omnipresent del ''telecran''.

Winston Smith utlisará mai tard lo pretèxte del seu roman per expausar la societat totalitária del seu entorn, los òmes qu'i collabòran e los seus ressòrts mai despietadoses. serrán expausadas los seus rencontres la negacion de l'amor e de la sensualitat per l'ensems de la societat - amb l'exemple notable de l'exfemna de Winston - o encara una presentacion de la destruccion de la lenga per un dels artesans entosiastas d'aquela entrepresa. La delacion dins la familha e tanben l'alunhament generalizat dels membres mai fidèls a la societat qu'acaban per prononciar dins lor sòm çò que riscan pas de prononciar la jornada serán abordats dins lo roman.

=== Rencontre amb Julia ===
Al moment de las ''Doas Minutas de l'Òdi'', moment ritual de la jornada, pendent que la cara de l'« enemic » de l'Angsoc, [[Emmanuel Goldstein]], es difusada sus d'ecrans, Winston crosa Julia, una gojata del comissariat als romans, membre de la liga antisèxe dels joves. Aprèp que creguèt qu'èra una espia de la Polícia de la Pensada e quitament qu'aviá desirat l'assassinar (mai precisament li espotir la clòsca d'una calada), subretot a causa del fach que semblava sovent lo seguir, Winston cambièt d'avís quand ela li confessèt mai tard qu'èra amorosa d'el.

S'enamorèron e s'amorejèron clandestinament dins una [[mansarda]] rendada dins lo quartièr dels [[proletariat|proletaris]]. Sabon que serán condamnats, e que tard o d'ora deuran pagar lo prètz de totes aqueles crimes contra lo partit. Sómian pasmens d’un soslèvament, d’una resisténcia; creson al mite d’una Fraternitat qu'existiriá endacòm e uniriá las gents coma eles contra lo Partit. Es per aquó qu'acaban per anar rencontrat O’Brien, personatge intelligent e carismatic, membre del Partit interior que Winston a l’intima conviccion qu’es un partisant de la Fraternitat.
O’Brien lor fa pervenir « Lo Libre » de Goldstein, l’[[enemic del pòble]] e del Partit, objècte de l'òdi e de la paur mai intensa en Oceania. I es explicat totas las originas e las consequéncias dels sistèmas politics e de las manipulacions psicologicas mesas en plaça en Oceania.

=== Arrestacion ===
Abans la fin de lor lectura, Winston e Julia son arrestats per la Polícia de la Pensada e menats al Ministèri de l'Amor (M. Charrington, que rendava una cambra a Winston e Julia, i aviá amagat un ''telecran'' darrièra un quadre). Winston i trapa lo quite O'Brien, que jamai èra membre de la Fraternitat, tot o contrari, perque precisament èra encargat de tracar los « criminals per la pensada ». O'Brien li apren que Winston èra ja reperat coma gaire fisable plan abans qu'el meteis ne prenga consciéncia (sèt ans d'ora)

Winston será torturat e umiliat pendent de jorns e de setmanas veire de meses (la nocion del temps es pas plan precesada a aquel moment de l'istòria car Winston a pas cap d'instrument que se fisar per mesurar lo temps) fins a que pèrda totas la seunas conviccions moralas e siá prèst a acceptar vertadièrament quina que siá vertat, tan contradictòria que siá ([[2 + 2 = 5|2 e 2 fan 5]], Winston existís pas en realitat…), del moment qu'emana del Partit.

La ''reeducacion'' s'acaba quand confrontat a sa terror mai fòrta (dels rats), traís Julia e la renega.

En efècte, la tòca del Partit es d'epurar totas las pensadas que li son geinantas abans d'executar aqueles que los an emisas per eliminar çò que Winston nomena « la natura umana ». La leialtat de Winston per Julia èra la darrièra causa qu'anava contra las idèas del Partit, èra doncas l'etapa finala logica de sa « reeducacion ». 

Aprenèm fin finala que lo « Libre » de Goldstein es en realitat una creacion del Partit Interior, qu'es a l'origina del regim de l'Oceania, e qu'Emmanuel Goldstein es una figura allegorica al mèsme títol que lo [[Grand Fraire]]; çò qu'i es escrich ne demòra pel mens vertadièr segon las paraulas d'O'Brien, donnant una dimension esglasianta d'aquel mond.

=== Escac de Winston ===
Relargat, Winston es pas mai qu'una epava voida de sentiments e de dignitat, passant sa vida a l'estanquet. Par hazard torna veire Julia, qu'ela tanben o reneguèt jos la tortura e aquela traïson mutuala trenca lor afeccion.

Pendent la guèrra necessária e de contunh qu'opausa los tres blòts totalitaris, la propaganda pretend qu'una « novèla brilhanta victòria » auriá afavorit magistralament una situacion qu'èra compromesa. Ven alara un admirator beat del Grand Fraire. Morrís benlèu executat d'una bala dins la nuca, tan que son totes los criminals de la pensada un còp lor « foliá » espurgada.

== Contèxte ==

''1984'' s'inspira d'un obratge de l'escrivan rus [[Ievgueni Zamiatine]] titolat ''[[Nosautres]]'' e sortit en 1920. El tanben dona la descripcion d'una [[distopia]] totalitària. Manleva tanben fòrça a ''[[La Kallocaïne]]'', distopia de la suèca [[Karin Boye]], publicat en 1940, que pausa lo problèma de la fisança, de la delacion e de la traïson dels pròches dins un regim totalitari.

[[Parabòla]] del [[despotisme]] modèrne, [[conte filosofic]] sul pièger del sègle XX, lo [[totalitarisme]] orwellien es de segur inspirat del sistèma [[URSS|sovietic]], amb lo [[Partit unic]], lo cap tutelar objècte d'un [[culte de la personalitat]], lo regim d'assemblada, la confusion dels poders, los plans de produccions trienals, lo militarisme de patronatge, las paradas e manifestacions « espontanèas », las filas d'espèras, los eslogans, los camps de reeducacion, las confessions publicas « a la moscovita » e las afichas giantas. Se pòt veire tanben de manlèu al [[nazisme]], al [[fascisme]] e a l'[[stalinisme]]. 

Orwell èra e demorèt un òme d'[[Esquèrra (politica)|esquèrra]] d'una absoluda sinceritat. Abans ''1984'', aviá per exemple publicat suls fogals obrièrs miserablas dins lo [[Yorkshire]] et los caumaires de [[Middlesbrough]] (''[[Lo Cai de Wigan]]''). Tanben aviá aderit al [[Partit trabalhista independant]], partit « socialista d'esquèrra » e èra pròche dels marxistas (combatèt dins las milicias comunistas del [[Partit obrièr d'unificacion marxista|POUM]] pendent la guèrra civila espanhòla). Mas èra un socialista « de terren ». Se la drecha conservatritz èran plan segur son adversari politic, èra fòrt exigent contre l'esquèrra. Atal se trufèt de biais crudèl dins un dels seus primièrs romans (''E òsca l'aspidistra !'', amb lo personatge ridicul de Ravelston) d'una partida de l'« esquèrra » plan alunhada de la realitat sociala e materiala del mond obrièr. Crenhava tant l'« esquèrra morala » satisfacha, que sopçonava de far lo lièch del totalitarisme (mejans lo conferencièr « anti-Hitler » ridicul d' ''Un pauc d'aire fresc'') en [[1938]]. Fin finala, odiava los comunistas, a fortiori « de salon », e mespresava per exemple [[Jean-Paul Sartre]]&lt;ref&gt;« Pensi que Sartre es una bofiga e vau lui donner un copas de pé. » (Letra non publicada per David Astor, citat dins ''George Orwell, Une Vie''&quot;, de Francis Crick, p.|467)&lt;/ref&gt;. La misèria materiala demorava per el la misèria materiala, que lo « Partit » siá al poder o que siá los « capitalistas ». I a cap dobte doncas, al contrari de çò que se crei a vegadas, sus sas conviccions [[Socialisme|socialistas]] fòrça prigondament antiautoritárias&lt;ref&gt;Conviccions qu'exprimèt dètz ans abans la redaccion de ''1984'' dins son obratge ''Omenatge a Catalònha''&lt;/ref&gt;, e Orwell acceptava mal d'èsser recuperat per la drecha, çò que foguèt subretot lo fach de l'accuèlh nordamerican de ''1984''. 

D'autras particularitats de la descopa del Mond dins ''1984'' son tanben un rebat de las inquietuds d'Orwell. Atal dins lo roman, los Estats Units d'America son censat far partit d'Oceania (que regropa en fach los païses anglosaxons - veire mapa). Orwell vesiá dins los Estats Units d'America, un pauc al biais dels ''[[Los Temps modèrnes (film)|Temps modèrnes]]'' de [[Charlie Chaplin|Chaplin]], la quintesséncia del mond modèrne tecnomaniac qu'es tanben l'un dels avertisments de ''1984''.

Fin finala la tèsi qu'Orwell expausa mejan lo manifèste del « traïdor » Emmanuel Goldstein (''Del collectivisme oligarquic'') supausa que lo poder pòt emplegar la misèria per de fins politicas: Goldstein atribuís las penurias regnant jos l'« angsoc » a una estrategia exprèssa del poder puslèu qu'a un escac economic.

Qualques intellectuals qu'avián conegut lo regim estalinian, coma l'ancian dissident [[Alexandre Zinoviev]], s'acòrdan per saludar l'estonanta intuicion orwelliana dels mecanismes politics e psicologics del totalitarisme, quitament se Zinoviev fa de resèrvas sus l'obratge, que tròba a vegadas un pauc « simplista »&lt;ref&gt;Vejatz ''Confessions d'un homme en trop'', Alexandre Zinoviev&lt;/ref&gt;).

== Tèmas e personatges ==

Los personatges e los concèptes inventats per Orwell (Big Brother, Doblapensada, nòvaparla, O'Brien…) venguèron d'arquetips, que pòdon influénciar las sciéncias politicas coma:

=== Trucatge de l’Istòria e propaganda ===
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;float:right; margin: 0 0 10px 20px; width:200px; border: solid 1px #bbb; clear: right;&quot;
|
|-
|
|-
| colspan=&quot;1&quot; align=&quot;left&quot; |&lt;small&gt;[[Nikolaï Iejov|Exemple de fototrucatge del regim estalinian]]. La falsificacion de l'Istòria del Comarch d'Oceania es similar.&lt;/small&gt;
|}

Lo Partit a la mainmesa sus l'archiu e fa acceptar la seuna pròpia vertat istorica ne la farlabicant; practica la [[desinformacion]] e lo [[lavatge de cervèl]] per assetar sa dominacion. Fa tanben desapareisser de personas que venon tròp encombrantas e modifica lor passat, o los tornan, fals testimònis dels interessats per supòrt, pels traïdors, d'espions o de sabotaires. Es lo principi de la « mutabilitat del passat » car « que deten lo passat deten l’avenir ».

Una posicion vertadièrament filosofica sosten l'accion del Partit: la teoria del Partit es que lo [[passat]] existís pas d'esperel. Es pas qu'un sovenir dins los esperits umans. Lo mond existís sonque mejan la pensada umana e a gaire de realitat absoluda. Atal, se Winston es l'unic òme a se remembrar qu'Oceania èra una setmana mai d'ora en guèrra contra l'Eurasia e non pas contre l'Èstasia, es el lo fòl e non pas los autres. Quitament se lo fach es objectivament vertadièr, existís (dins lo sens qu'a de consequéncias) sonque dins la memòria de Winston.
Lo Partit impausa una gimnastica de l'esperit als òmes (nomenat « [[doblepensada]] » en nòvaparla): cal assimilar totes los faches que lo Partit lor lança, e subretot obliar qu'èra autrament. E mai, cal obliar lo fach d'aver obliar.

=== [[Grand Fraire]] e telecrans ===

Al domicili e suls luòcs de trabalh dels membres del Partit, e tanben dins los luòcs publics, son dispausats de « [[telecran]]s », sistèma de [[videosusvelhança]] e simultanèament de television, que difusa de contunh de messatges del Partit. Los telecrans permeton a la polícia de la Pensada d’entendre e de veire çò que se fa dins cada pèça ont qualcun es present. Sols los membres del partit interior pòdon arestar lo telecran que se tròba a çò d'el pendent un cort periòde. Se pòt comparar lo telecran dels ecrans gigants de television interactiva que tapissant los murs dels ostal dins ''[[Fahrenheit 451]]'' de [[Ray Bradbury]] ([[1953]]). Alucats en permanéncia, abestisson la populacion amb d'emissions en favor del partit (informacion, cants…). Los pompièrs piromans son encargats de cremar los libres anant contra las idèas del partit e de percaçar los asocials.

Orwell manifestament integrèt al seu recit un novelum que fasiá debat a l'epòca: la [[television]], que lo quite nom èra tot un programa. La confusion entre receptor e camerà èra, en mai, una inquietud frequenta als començaments de la television, de raras personas equipadas se cresent susvelhadas par l'aparelh. Una traça d'aquela angoissa se vei dins ''[[Los Temps modèrnes (film)|Los Temps modèrnes]]'' de [[Charlie Chaplin]] : Charlot es reprimendat per l'ecran gigant ont apareis son patron, que lo « vei » mejans aquel e que lo seguís dels uèlhs. Se pòt encara veire un rebat d'aquela idèa dins ''[[2001, una odissèa de l'espaci|2001 : una Odissèa de l'espaci]]'', de [[Stanley Kubrick]], que l'ordinator Hal 9000 susvelha de contunh la nau espatiala e los passatgièrs pels seus innombrables e inquietants objectius de camerà rogencs. E plan segur los abitants de l'esglasianta vila sosterranha de ''[[THX 1138]]'', de [[George Lucas]], son susvelhat en permanéncia dins lors mendres faches e actes.

Ironicament, lo país de [[George Orwell]], la Grand Bretanha, es ara lo país mai densament equipat en malhums de telesusvelhança: comptam una camerà per 15 abitants.

En mai, per proder exercir un contraròtle continual al sen de las quita familhas, los enfants son endoctrinats fòrça joves. Son encoratjats a denonciar lors parents al mendre simptòma de manca a l'ortodoxia.

Aquel comportament fa pensar a aquel dels enfants jol regim faissista italian, dins las [[Jovensas hitlerianas]], o dins lo sistèma sovietic, que recompensava los joves que denonciavan lors parents e aviá fondat un vertadièr culte nacional amb lo delator presumit [[Pavel Morozov]].

=== Boc emissari e mòstras d'òdi collectiu ===

L’ensems dels mals que tòcan la societat es atribuit a un oposant, lo « Traïdor Emmanuel Goldstein », que lo nom e la descripcion fisica semblant fòrça a Lev Davidovitch Bronstein aliàs [[Trotski]]. Aquel traïdor es l'objècte de sessilha d'isteria collectiva obligatòria, las « doas minutas d'òdi » que son organizadas jornalament.

Aquel Goldstein pòt tanben èsser considerat, coma lo Grand Fraire, coma una allegoria imortala. dins aquel cas una personificacion del mal, del desviament al respècte del partit. Pensam evitamment a l'« Enemic del Pòble » que se servissiá Stalin, que lo regim totalitari inspirèt fòrça lo roman tot entièr. 

Dins lo roman, es tanben considerat coma l'autor d'un libre subversiu que los oposants al regim se passan entre eles. Winston Smith capita a obtenir lo libre, mas apren quand es arrestat que s'agís pas que d'un tèxte redigit pel regim d'esperel.

=== Destruccion de la lenga e de la logica ===
En mai de l'[[anglés]] classic, lenga oficiala d'Oceania, l'Angsoc creèt una lenga, la [[nòvaparla]] (''newspeak'' en anglés). Aquela lenga es constituida subretot de montatge de mots e es somesa a una politica de reduccion del vocabulari. Lo nombre de mots en nòvaparla merma de contunh. 

Al començament del roman, un membre del Partit Exterior revèla que la version finala del diccionari nòvaparla èra en preparacion per eliminar tot autre mena de pensada e idèa eretica. De mai, los mots nòvaparlas compòrtan pauc de sillabas per se prononciar mai rapidament, son concebuts per èsser prononciats sens reflexion e per anientar l'afècte e la coneissénça intuitiva dels mots e tanben de rendre impossible l’expression e la formulacion de pensadas subversivas. Pr'amor que siá totjorn possible de dire que las decisions del Partit son marrida, será impossible d'argumentar sus aquó. A l’epòca que se passa lo roman, la nòvaparla constituís encara una noveltat, que coexistissiá mai omens amb l’anglés classic. Lo lengatge n'es reduit a una foncion informativa.

La [[nòvaparla]] fa l’objècte d’apauriments planificats que la tòca es d'abestiar lo pòble pels contraròtlar melhor. 

En mai, lo quite « sens logic » dels assubjectits al regim es alterat. En [[nòvaparla]], per exemple, un mèsme mot coma « canalenga » pòt aver un sens laudatiu s’es aplicat a un membre del partit o pejoratiu s’es aplicat a un enemic del Partit. Ven doncas impossible de l'utilizar per dire de mal d'un membre du Partit. La populacion es aclapada d'eslogans coma:
* « La guèrra, es la patz. »
* « La libertat, es l’esclavatge. »
* « L'ignorància, c'est la fòrça. »
[[Imatge:1984 fictitious world map v2 arr.png|thumb|right|Situacion geopolitica a la fin del roman. La flècha negra representa las atacas d'Eurasia, alara que la blanca representa aquelas d'Oceania.]]
[[Imatge:1984 Social Classes alt.svg|thumb|right|Piramida sociala coma apareis dins lo roman. [[Big Brother]] es al cap. En dejos, los membres del Partit interior (mens de 2 % de la populacion d'Oceania); puèi los membres del Partit exterior, coma [[Winston Smith]]. A la basa de la piramida, sián gaireben 85 % de la populacion de l'Oceania: los proletaris.]]

=== Angsoc ===
L’Angsoc, regim d’Oceania, divisís lo pòble en tres [[Classa sociala|classas socialas]]: lo « Partit Interior », classa dirigenta al poder partejat, lo « Partit Exterior », trabalhadors mejans, e los « proletaris », sosclassa s’amassant dins los quartièrs lords. Lo cap suprèma del Partit es lo [[Grand Fraire]], visatge imortal e adulat placardat suls murs de la vila. Totes los membres del Partit son de contunh susvelhats per la [[Polícia de la Pensada]] e cada acte, mot o agach es analisat mejans de « telecrans » (bastit de dos mots coma aqueles en nòvaparla) qu'exploran los mendres luòcs. [[Winston Smith]], membre del Partit exterior, ocupa un pòste de rectificacion d’informacion al comissariat a l'archivu, dins lo Ministèri de la Vertat ([[Minivert]] en nòvaparla). Son trabalh consistís a suprimir totas las traças istoricas que correspondon pas a l'Istòria Oficiala, que deu totjorn correspondre a çò que predís lo [[Grand Fraire]].

=== La mòrt de Winston Smith ===
Aprèp que foguèt torturat per O'Brien e aver renegat Julia, Winston Smith venguèt un fervorós admirator del sistèma totalitari.

Pasmens, dins la darrièra pagina del libre, aprenèm que será executat per la Polícia de la pensada. Porque aquela darrièra suprimariá un òme qu'es totalament favorable al regime en plaça? 

La responsa ven de la quita natura del regim totalitari; la mòrt de Smith significa:
* d'un costat, que lo sistèma tua non tant los oposants, coma dins los regims dictorials « classics », mas tanben los seus mai feveroses partisants: coma dins lo fenomèn de las [[Grandas Purgas|Grandas purgas]] estalinianas dels ans 1930, degun es aparat, e lo fach d'èsser un partisant del regim en plaça garantís gaire que la vida será salvada; dins aquel sistèma la vida umana val res e a cap de significacion;
* d'autre costat, se lo regim vòl anientar tot biais de libertat constrenhent la libertat d'anar e tornar, los còrs, lo langatge, la sexualitat, la pensada politica e la pensada privada, vòl, d'una mena, « empachar tot escap »: non tant los amics del regim pòdon èsser executats, mas los enemics son d'en primièr convertits abans de subir lo mèsme sòrt. Atal, qué que fasem, qué que pensam, qué que disèm, lo Partit, de tota eternitat e per sempre, es « lo mai fòrt », anientant tota traça presenta, passada e futura d'oposicion, absoludament res e degun podent li risistir. La mòrt de Smith pòt voler dire: « De tota mena, tot lo mond será executat un jorn o l'autre ».

=== Elements vertadièrs dins lo roman ===
La correspondéncia d’[[George Orwell|Orwell]] indica que son projècte èra de lançar un avertiment contra los [[totalitarisme]]s, subretot a una esquèrra britanica (que n'èra) que sopçona de complasença en favor de [[Ïosif Stalin|Stalin]], subretot de la part d'intellectuals coma [[George Bernard Shaw]] o [[H. G. Wells]]. Es possible que son roman siá una critica del movement de la [[Fabian Society]] qu'aqueles darrièrs apartenián, e que poiriá correspondre a l’''angsoc'' (''ingsoc'' en anglés : ''progressive socialism'')&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120607063705/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1571/is_49_17/ai_81790763/ Orwell's 1984: the future is here]&lt;/ref&gt;, movement que lo quite Orwell auriá appartengut, introdusit per [[Aldous Huxley]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20081219031854/http://uk1884.wordpress.com/2008/09/23/the-evil-that-is-fabiansbrown-the-actor-fabian-to-his-bones/ THE EVIL THAT IS FABIANS….BROWN THE ACTOR- FABIAN TO HIS BONES..]&lt;/ref&gt;.

Fòrça elements son posats dins la realitat de la fin dels ans 1940 qu'inspirèt Orwell de biais flagrant: la descripcion d'un [[Londres]] descrepit, amb de cratèris duguts a de « bombas fusadas », sas filas d'espèra devant las boticas, ostals victorians en roïna, las privacions de totas menas. Tot aquó evòca fortament lo Londres de l'imediat [[postguèrra]] e las penurias (los tiquets de racionament demorèron una realitat fins a [[1953]]) sens comptar los efèctes encora visibles dels bombardaments alemands. Lo bastiment qu'aurián inspirat lo « ministèri de la Vertat » seriá aquel del ministèri de l'Informacion dins lo quartièr [[Bloomsbury (Londres)|Bloomsbury]], [[Senate House (universitat de Londres)|Senate House]], ara proprietat de l'[[universitat de Londres]].

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references/&gt;

== Vejatz tanben ==
=== Bibliografia, estudis ===
* [[Anthony Burgess]], ''1984-85'', ed Robert Laffont, Paris, [[1977]]
* [[Hannah Arendt]], ''[[Les Origines du totalitarisme]]''
* [[François Brune (écrivain)|François Brune]], ''Sous le soleil de Big Brother'', Précis sur ''&quot;1984&quot;'' à l'usage des années ''2000'', [[Éditions L'Harmattan]], [[2000]].
* ''Frédéric Regard commente 1984'', [[Éditions Gallimard|Folio]], París, [[1994]]

=== Articles connèxes ===
* [[Nòvaparla]] (en [[anglés]] ''newspeak,'' en francés ''novlangue'', ''lenganava'' en occitan dens la [http://www.letrasdoc.org/oc/catalogue/1984/ version] de Felip Biu en 2021 en çò de Letras d'Òc).
* [[Grand Fraire]] (en [[anglés]] ''[[Big Brother]]'')
* [[Distopia]]
* ''[[Brazil (film, 1985)|Brazil]]'', film de [[Terry Gilliam]] ([[1985]])

{{commons|Nineteen Eighty-Four|1984}}
[[Categoria:Roman de lenga anglesa]]
[[Categoria:Roman britanic]]</text>
      <sha1>l2s3mkfug13memdwbu04ex6lijv5fu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francés Rainoard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159735</id>
    <revision>
      <id>2510551</id>
      <parentid>2510480</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T13:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <comment>en provençau</comment>
      <origin>2510551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4964" sha1="g14oq10iuuc3sldr14f44lgf7j32he2" xml:space="preserve">{{Dialècte Provençau}}[[File:François Just Marie Raynouard.jpg|thumb|right|250px|Francés Just Maria Rainoard]]'''Francés Rainoard''' (nom complet: ''Francés Just Maria Rianoard''; en francés ''François Just Marie Raynouard''&lt;ref&gt;{{Ligam web|url=http://sd-g1.archive-host.com/membres/up/fc75fa4eb61e2933d14cbf2f92841514b1f3ee9a/Acte_de_naissance_de_FJM_Raynouard_en_1761.pdf|títol=Certificat de naissença de Rainoard}}&lt;/ref&gt;) ([[Brinhòla]], [[Provença]], [[18 de setembre]] de [[1761]] – [[Passy|Passy [París]]], [[27 d'octobre|27 d'octòbre]] de [[1836]]) foguèt un filològ, istorian e autor dramatic occitan.

Sei trabalhs de publicacion e de traduccion deis òbras dei [[trobador]]s, qu'esperlòngan lei de [[Jean-Baptiste de La Curne de Sainte-Palaye]] (1687-1781), foguèron essenciaus per la mòda de l'[[estil trobador]], e pus tard per lo [[Felibritge]].

== Vida ==
Estudièt au seminari menor a [[Ais de Provença]] e coma avocat a [[Draguinhan]]. En 1791 foguèt deputat suplent a l'Assemblada Legislativa e empresonat durant la [[Règne de la Terror|Terror]]. En 1803 se consagrèt definitivament a la literatura e se va establir a París, ont sei dramas foguèron lausats per [[Napoleon Ièr|Napoleon Ir]] e representats a la ''[[Comédie Française]]''. Se presentèt a la [[Assemblada Nacionala (França)|Cambra dei Deputats]] en representacion de Var &lt;ref&gt;{{Ligam web|títol=Ficha e biografia de Rainoard sus lo web de l'Assemblada Nacionala (francesa).|url=http://www.assemblee-nationale.fr/sycomore/fiche.asp?num_dept=16229|llengua=francès|consulta=1 de maig del 2015}}&lt;/ref&gt; e foguèt elegit en 1805, puei reelegit successivament en 1814 e 1815. Rainoard obtenguèt la [[Legion d'Onor]].

== Òbra filologica ==
En 1807 intrèt a l'[[Acadèmia Francesa|Acadèmia Francesa.]] En 1809 abandonèt lo teatre per se consagrar ais estudis literaris subre lei [[trobadors]], un prètzfach que marquèt la «redescobèrta» au sègle 19 de la poesia trobadoresca. Foguèt causit en 1816 coma membre de l’''[[Académie des inscriptions et belles-lettres]],'' que ne foguèt lo secretari de 1817 a 1827. Foguèt nomenat secretari perpetuau de l’Acadèmia Francesa en 1817. Seis estudis e edicions de la poesia trobadoresca li vauguèron d'èstre apelat de còps que i a «lo fondador de la filologia romanica». E mai se i a d'idèas sieunas qu'èran absoludament erronèas (coma la suposicion que lei lengas romanicas provendrián non pas dau latin mai d'una lenga pòstlatina, qu'eu la nomenava ''«la lenga romana»,'' «la langue romane», e que l'identificava mai o mens amb l'occitan) es segur que faguèt lo primier assai de gramatica comparada dei lengas romanicas e que dobriguèt lo camin per d'autreis estudis coma lei de [[Friedrich Christian Diez|Friedrich Diez]].
== Òbras ==

=== Teatre ===
* ''Caton d’Utique'', tragèdia, [[1794]]
* ''Les Templiers'', tragèdia, representada a la ''Comédie-Française'' lo ''24 floréal an XIII'' (14 de mai de [[1805]]). [http://www.mediterranees.net/moyen_age/templiers/raynouard/ Consultar lo tèxt en linha]
* ''Éléonore de Bavière'', tragèdia, 1805
* ''Les États de Blois ou la mort du duc de Guise'', tragèdia, [[1809]]
* ''Don Carlos'', tragèdia, non representada
* ''Débora'', tragèdia, non representada
* ''Charles {{Ier}}'', tragèdia, non representada
* ''Jeanne d’Arc à Orléans'', tragèdia, non representada

=== Poesia ===
* ''Socrate dans le temple d’Aglaure'', [[1803]] [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5425130j]
* ''L'immolation des templiers''

=== Istòria ===
* ''Recherches sur l’antiquité de la langue romane'', [[1816]]
* ''Éléments de la grammaire de la langue romane'', 1816
* ''La Grammaire des troubadours'', 1816
* ''Des troubadours et les cours d’amour'', [[1817]]
* ''Grammaire comparée des langues de l’Europe latine dans leurs rapports avec la langue des troubadours'', [[1821]]
* ''Choix des poésies originales des troubadours'', 6 volums, [[1816]]-[[1821]]
* ''Lexique de la langue des troubadours'', [[1824]]
* ''Histoire du droit municipal en France, sous la domination romaine et sous les trois dynasties'', 1829
* ''Nouveau choix des poésies originales des troubadours'', [[1836]]-[[1844]]
* ''Lexique roman'', 6 vol., [[1838]]-[[1844]]
** [http://books.google.fr/books?id=UQ06AAAAcAAJ&amp;printsec=frontcover Tome 1] 
** [http://books.google.fr/books?id=hw06AAAAcAAJ&amp;printsec=frontcover Tome 2, A-C]
** [http://books.google.fr/books?id=Mgw6AAAAcAAJ&amp;printsec=frontcover Tome 3, D-K]
** [http://books.google.fr/books?id=sKsTAAAAQAAJ&amp;printsec=frontcover Tome 4, L-P]
** [http://books.google.fr/books?id=igw6AAAAcAAJ&amp;printsec=frontcover Tome 5, Q-Z]
** [http://books.google.fr/books?id=ib06AAAAcAAJ&amp;printsec=frontcover Tome 6, Appendice, vocabulaire]

== Referéncias ==
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:Rainoard, Frances}}
[[Categoria:Lingüista occitan]]
[[Categoria:Naissença en 1761]]
[[Categoria:Decès en 1836]]</text>
      <sha1>g14oq10iuuc3sldr14f44lgf7j32he2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510552</id>
      <parentid>2510551</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T14:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sovenhic</username>
        <id>36254</id>
      </contributor>
      <origin>2510552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4979" sha1="nzq8iqopea102mxkbmv2iqnhocxlfuc" xml:space="preserve">{{Dialècte Provençau}}[[File:François Just Marie Raynouard.jpg|thumb|right|250px|Francés Just Maria Rainoard]]'''Francés Rainoard''' (nom complet: ''Francés Just Maria Rianoard''; en francés ''François Just Marie Raynouard''&lt;ref&gt;{{Ligam web|url=http://sd-g1.archive-host.com/membres/up/fc75fa4eb61e2933d14cbf2f92841514b1f3ee9a/Acte_de_naissance_de_FJM_Raynouard_en_1761.pdf|títol=Certificat de naissença de Rainoard}}&lt;/ref&gt;) ([[Brinhòla]], [[Provença]], [[18 de setembre]] de [[1761]] – [[Passy|Passy [París]]], [[27 d'octobre|27 d'octòbre]] de [[1836]]) foguèt un filològ, istorian e autor dramatic [[Occitània|occitan]].

Sei trabalhs de publicacion e de traduccion deis òbras dei [[trobador]]s, qu'esperlòngan lei de [[Jean-Baptiste de La Curne de Sainte-Palaye]] (1687-1781), foguèron essenciaus per la mòda de l'[[estil trobador]], e pus tard per lo [[Felibritge]].

== Vida ==
Estudièt au seminari menor a [[Ais de Provença]] e coma avocat a [[Draguinhan]]. En 1791 foguèt deputat suplent a l'Assemblada Legislativa e empresonat durant la [[Règne de la Terror|Terror]]. En 1803 se consagrèt definitivament a la literatura e se va establir a París, ont sei dramas foguèron lausats per [[Napoleon Ièr|Napoleon Ir]] e representats a la ''[[Comédie Française]]''. Se presentèt a la [[Assemblada Nacionala (França)|Cambra dei Deputats]] en representacion de Var &lt;ref&gt;{{Ligam web|títol=Ficha e biografia de Rainoard sus lo web de l'Assemblada Nacionala (francesa).|url=http://www.assemblee-nationale.fr/sycomore/fiche.asp?num_dept=16229|llengua=francès|consulta=1 de maig del 2015}}&lt;/ref&gt; e foguèt elegit en 1805, puei reelegit successivament en 1814 e 1815. Rainoard obtenguèt la [[Legion d'Onor]].

== Òbra filologica ==
En 1807 intrèt a l'[[Acadèmia Francesa|Acadèmia Francesa.]] En 1809 abandonèt lo teatre per se consagrar ais estudis literaris subre lei [[trobadors]], un prètzfach que marquèt la «redescobèrta» au sègle 19 de la poesia trobadoresca. Foguèt causit en 1816 coma membre de l’''[[Académie des inscriptions et belles-lettres]],'' que ne foguèt lo secretari de 1817 a 1827. Foguèt nomenat secretari perpetuau de l’Acadèmia Francesa en 1817. Seis estudis e edicions de la poesia trobadoresca li vauguèron d'èstre apelat de còps que i a «lo fondador de la filologia romanica». E mai se i a d'idèas sieunas qu'èran absoludament erronèas (coma la suposicion que lei lengas romanicas provendrián non pas dau latin mai d'una lenga pòstlatina, qu'eu la nomenava ''«la lenga romana»,'' «la langue romane», e que l'identificava mai o mens amb l'occitan) es segur que faguèt lo primier assai de gramatica comparada dei lengas romanicas e que dobriguèt lo camin per d'autreis estudis coma lei de [[Friedrich Christian Diez|Friedrich Diez]].
== Òbras ==

=== Teatre ===
* ''Caton d’Utique'', tragèdia, [[1794]]
* ''Les Templiers'', tragèdia, representada a la ''Comédie-Française'' lo ''24 floréal an XIII'' (14 de mai de [[1805]]). [http://www.mediterranees.net/moyen_age/templiers/raynouard/ Consultar lo tèxt en linha]
* ''Éléonore de Bavière'', tragèdia, 1805
* ''Les États de Blois ou la mort du duc de Guise'', tragèdia, [[1809]]
* ''Don Carlos'', tragèdia, non representada
* ''Débora'', tragèdia, non representada
* ''Charles {{Ier}}'', tragèdia, non representada
* ''Jeanne d’Arc à Orléans'', tragèdia, non representada

=== Poesia ===
* ''Socrate dans le temple d’Aglaure'', [[1803]] [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5425130j]
* ''L'immolation des templiers''

=== Istòria ===
* ''Recherches sur l’antiquité de la langue romane'', [[1816]]
* ''Éléments de la grammaire de la langue romane'', 1816
* ''La Grammaire des troubadours'', 1816
* ''Des troubadours et les cours d’amour'', [[1817]]
* ''Grammaire comparée des langues de l’Europe latine dans leurs rapports avec la langue des troubadours'', [[1821]]
* ''Choix des poésies originales des troubadours'', 6 volums, [[1816]]-[[1821]]
* ''Lexique de la langue des troubadours'', [[1824]]
* ''Histoire du droit municipal en France, sous la domination romaine et sous les trois dynasties'', 1829
* ''Nouveau choix des poésies originales des troubadours'', [[1836]]-[[1844]]
* ''Lexique roman'', 6 vol., [[1838]]-[[1844]]
** [http://books.google.fr/books?id=UQ06AAAAcAAJ&amp;printsec=frontcover Tome 1] 
** [http://books.google.fr/books?id=hw06AAAAcAAJ&amp;printsec=frontcover Tome 2, A-C]
** [http://books.google.fr/books?id=Mgw6AAAAcAAJ&amp;printsec=frontcover Tome 3, D-K]
** [http://books.google.fr/books?id=sKsTAAAAQAAJ&amp;printsec=frontcover Tome 4, L-P]
** [http://books.google.fr/books?id=igw6AAAAcAAJ&amp;printsec=frontcover Tome 5, Q-Z]
** [http://books.google.fr/books?id=ib06AAAAcAAJ&amp;printsec=frontcover Tome 6, Appendice, vocabulaire]

== Referéncias ==
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:Rainoard, Frances}}
[[Categoria:Lingüista occitan]]
[[Categoria:Naissença en 1761]]
[[Categoria:Decès en 1836]]</text>
      <sha1>nzq8iqopea102mxkbmv2iqnhocxlfuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elis Regina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160575</id>
    <revision>
      <id>2510615</id>
      <parentid>2383332</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T07:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>245</id>
      </contributor>
      <comment>Lo fichièr Elis-regina_(1).jpg es estat escafat coma o es estat sus Commons per Túrelio ([[:c:COM:L|Copyright violation]]: [[:c:User:Chronus|Chronus]] https://tineye.com/search/5d190b387572df7502e8f855026be64715715ae6?sort=size&amp;order=desc&amp;page=11)</comment>
      <origin>2510615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="916" sha1="3hbl8vl3yp91wj1t9bhozy1mpgyhzpm" xml:space="preserve">'''Elis Regina Carvalho Costa''', mai coneguda coma '''Elis Regina''', escaissada '''Pimentinha''' o '''Elis-cóptero''' ([[Porto Alegre]], [[Brasil]], [[17 de març]] de [[1945]] — [[São Paulo]], [[19 de genièr]] de [[1982]]) foguèt una cantaira [[Brasil|brasiliana]].

== Discografia ==
* ''Viva a Brotolândia'' (1961)
* ''Poema de Amor'' (1962)
* ''Elis Regina'' (1963)
* ''O Bem do Amor'' (1963)
* ''Samba - Eu Canto Assim'' (1965)
* ''Elis'' (1966)
* ''Elis - Como e Porque'' (1969)
* ''Em Pleno Verão'' (1970)
* ''Ela'' (1971)
* ''Elis'' (1972)
* ''Elis'' (1973)
* ''Elis &amp; Tom'', amb [[Antônio Carlos Jobim]] (1974)
* ''Elis'' (1974)
* ''Falso Brilhante'' (1976)
* ''Elis'' (1977)
* ''Essa Mulher'' (1979)
* ''Saudade do Brasil'' (1980)
* ''Elis'', amb [[Adoniran Barbosa]] (1980)

{{ORDENA:Regina, Elis}}
[[Categoria:Cantaira brasiliana]]
[[Categoria:Naissença en 1945]]
[[Categoria:Decès en 1982]]</text>
      <sha1>3hbl8vl3yp91wj1t9bhozy1mpgyhzpm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tramvai de Montpelhièr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170654</id>
    <revision>
      <id>2510546</id>
      <parentid>2503612</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lyon-St-Clair</username>
        <id>11571</id>
      </contributor>
      <comment>/* Malhum */</comment>
      <origin>2510546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3542" sha1="sn3i0njsuop2alfwaeo7wczp9p8ql0c" xml:space="preserve">{{Infobox Malhum de transpòrt en comun
 | carta              = tramvai
 | logo               = Logo Tram TaM Montpellier 2025.svg
 | talha-logo         = 75
 | legenda-logo       = Logotipe del tramvai de Montpelhièr.
 | imatge             = Montpellier fg07.jpg
 | legenda            = [[Alstom Citadis|Alstom Citadis 401]] de la linha 1.
 | mapa               = Montpellier tramway map.png 
 | legenda-mapa       = Lo malhum en [[francés]].
 | nom                = Tramvai de Montpelhièr
 | situacion          = [[Montpelhièr]] ([[Occitània]], [[França]])
 | tipe               = [[Tramvai]]
 | debut              = [[30 de junh]] de [[2000]]
 | fin                = 
 | longor             = {{Unitat|60.5|km}}
 | longor_addicionada = {{Unitat|65.4|km}}
 | linha              = 4
 | estacions          = 84
 | trens              = 87 trams : {{-}} 30 [[Alstom Citadis|Citadis 401]] {{-}} 30 [[Alstom Citadis|Citadis 402]] {{-}} 27 [[Alstom Citadis|Citadis 302]]
 | frequentacion      = {{Unitat|268000|viatjaires}}&lt;ref name=&quot;Site TAM&quot;&gt;[http://www.tam-voyages.com/presentation/?rub_code=1&amp;thm_id=3 TAM : Tramway]&lt;/ref&gt; dont : 
*{{formatnum:126000}} per la linha 1
*{{formatnum:45000}} per la linha 2 
*{{formatnum:67000}} per la linha 3
*{{formatnum:30000}} per la linha 4
 | proprietari        = [[Montpelhièr Mediterranèa Metropòli]]
 | espleitador        = [[Transpòrts de l'aglomeracion de Montpelhièr]]
 | Sit-Internet       = [http://www.tam-voyages.com/ tam-voyages.com]
 | eslogan            = 
 | vitessa_mejana     = {{Unitat|20|km/h}}
 | vitessa_maximala   = {{Unitat|70|km/h}}
 | linhas_del_malhum  = {{Tramvai de Montpelhièr/correspondéncias|1|2|3|4}} e lèu {{Tramvai de Montpelhièr/correspondéncias|5}}
 | malhums_connèxs    = 
}}
Lo '''tramvai de Montpelhièr''' es una sàrcia de [[tramvai]] servissent [[Montpelhièr]] e una part de son aglomeracion.

== Malhum ==
[[Fichièr:Carte Tram Montpellier.svg|esquèrra|vinheta|234x234px|Lo malhum de tram en francés.]]
La sàrcia de tramvai es format de quatre linhas e 84 estacions.

Coma per la màger part dels autres tramvais de França, l'alimentacion electrica se fa per catenari de [[Vòlt|750 vòlts]].

=== Linha 1 ===
{{Article detalhat|Linha 1 dau tramvai de Montpelhièr}}
La linha 1 dobriguèt lo [[30 de junh]] de [[2000]]. S'estend a partir de l'estacion ''[[Mausson]]'' e fins a l'estacion ''Odysseum'', la linha a 30 estacions e 15,7 km d'extension.

=== Linha 2 ===
{{Article detalhat|Linha 2 dau tramvai de Montpelhièr}}
La linha 2 dobriguèt lo [[16 de decembre]] de [[2006]]. S'estend a partir de [[Jacon]] e fins a [[Sant Joan de Vedats]], la linha a 28 estacions e 17,5 km d'extension.

=== Linha 3 ===
{{Article detalhat|Linha 3 dau tramvai de Montpelhièr}}
La linha 3 dobriguèt lo [[7 d'abril]] de [[2012]]. S'estend a partir de [[Juvinhac]] e fins a l'estacion ''[[Peròus]] - [[Estanh de l'Òrt]]'' o [[Latas]], la linha a 27 estacions e 23 km d'extension.

=== Linha 4 ===
{{Article detalhat|Linha 4 dau tramvai de Montpelhièr}}
La linha 4 dobriguèt amb la linha 3, lo [[7 d'abril]] de [[2012]].

=== Linha 5 ===
{{Article detalhat|Linha 5 dau tramvai de Montpelhièr}}
La linha 5 dobrirà lo [[20 de decembre]] de [[2025]].

== Notas e referéncias ==
&lt;references /&gt;

== Vejatz tanben ==
{{Sisterlinks|commons=Category:Trams in Montpellier}}

* [[Montpelhièr]]

=== Ligams extèrnes ===

* [https://web.archive.org/web/20140727162857/http://www.tam-voyages.com/ Sit oficial de la TAM]

[[Categoria:Tramvai de Montpelhièr|*]]</text>
      <sha1>sn3i0njsuop2alfwaeo7wczp9p8ql0c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510547</id>
      <parentid>2510546</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T12:53:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lyon-St-Clair</username>
        <id>11571</id>
      </contributor>
      <origin>2510547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3488" sha1="47xhaxl52l8eo6km5hy2qucakqifm18" xml:space="preserve">{{Infobox Malhum de transpòrt en comun
 | carta              = tramvai
 | logo               = Logo Tram TaM Montpellier 2025.svg
 | talha-logo         = 75
 | legenda-logo       = Logotipe del tramvai de Montpelhièr.
 | imatge             = Montpellier fg07.jpg
 | legenda            = [[Alstom Citadis|Alstom Citadis 401]] de la linha 1.
 | mapa               = Carte Tram Montpellier.svg 
 | legenda-mapa       = Lo malhum en [[francés]].
 | nom                = Tramvai de Montpelhièr
 | situacion          = [[Montpelhièr]] ([[Occitània]], [[França]])
 | tipe               = [[Tramvai]]
 | debut              = [[30 de junh]] de [[2000]]
 | fin                = 
 | longor             = {{Unitat|60.5|km}}
 | longor_addicionada = {{Unitat|65.4|km}}
 | linha              = 4
 | estacions          = 84
 | trens              = 87 trams : {{-}} 30 [[Alstom Citadis|Citadis 401]] {{-}} 30 [[Alstom Citadis|Citadis 402]] {{-}} 27 [[Alstom Citadis|Citadis 302]]
 | frequentacion      = {{Unitat|268000|viatjaires}}&lt;ref name=&quot;Site TAM&quot;&gt;[http://www.tam-voyages.com/presentation/?rub_code=1&amp;thm_id=3 TAM : Tramway]&lt;/ref&gt; dont : 
*{{formatnum:126000}} per la linha 1
*{{formatnum:45000}} per la linha 2 
*{{formatnum:67000}} per la linha 3
*{{formatnum:30000}} per la linha 4
 | proprietari        = [[Montpelhièr Mediterranèa Metropòli]]
 | espleitador        = [[Transpòrts de l'aglomeracion de Montpelhièr]]
 | Sit-Internet       = [http://www.tam-voyages.com/ tam-voyages.com]
 | eslogan            = 
 | vitessa_mejana     = {{Unitat|20|km/h}}
 | vitessa_maximala   = {{Unitat|70|km/h}}
 | linhas_del_malhum  = {{Tramvai de Montpelhièr/correspondéncias|1|2|3|4|5}}
 | malhums_connèxs    = 
}}
Lo '''tramvai de Montpelhièr''' es una sàrcia de [[tramvai]] servissent [[Montpelhièr]] e una part de son aglomeracion.

== Malhum ==
[[Fichièr:Carte Tram Montpellier.svg|esquèrra|vinheta|234x234px|Lo malhum de tram en francés.]]
La sàrcia de tramvai es format de quatre linhas e 84 estacions.

Coma per la màger part dels autres tramvais de França, l'alimentacion electrica se fa per catenari de [[Vòlt|750 vòlts]].

=== Linha 1 ===
{{Article detalhat|Linha 1 dau tramvai de Montpelhièr}}
La linha 1 dobriguèt lo [[30 de junh]] de [[2000]]. S'estend a partir de l'estacion ''[[Mausson]]'' e fins a l'estacion ''Odysseum'', la linha a 30 estacions e 15,7 km d'extension.

=== Linha 2 ===
{{Article detalhat|Linha 2 dau tramvai de Montpelhièr}}
La linha 2 dobriguèt lo [[16 de decembre]] de [[2006]]. S'estend a partir de [[Jacon]] e fins a [[Sant Joan de Vedats]], la linha a 28 estacions e 17,5 km d'extension.

=== Linha 3 ===
{{Article detalhat|Linha 3 dau tramvai de Montpelhièr}}
La linha 3 dobriguèt lo [[7 d'abril]] de [[2012]]. S'estend a partir de [[Juvinhac]] e fins a l'estacion ''[[Peròus]] - [[Estanh de l'Òrt]]'' o [[Latas]], la linha a 27 estacions e 23 km d'extension.

=== Linha 4 ===
{{Article detalhat|Linha 4 dau tramvai de Montpelhièr}}
La linha 4 dobriguèt amb la linha 3, lo [[7 d'abril]] de [[2012]].

=== Linha 5 ===
{{Article detalhat|Linha 5 dau tramvai de Montpelhièr}}
La linha 5 dobrirà lo [[20 de decembre]] de [[2025]].

== Notas e referéncias ==
&lt;references /&gt;

== Vejatz tanben ==
{{Sisterlinks|commons=Category:Trams in Montpellier}}

* [[Montpelhièr]]

=== Ligams extèrnes ===

* [https://web.archive.org/web/20140727162857/http://www.tam-voyages.com/ Sit oficial de la TAM]

[[Categoria:Tramvai de Montpelhièr|*]]</text>
      <sha1>47xhaxl52l8eo6km5hy2qucakqifm18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ans 1870</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180931</id>
    <revision>
      <id>2510597</id>
      <parentid>2451245</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:56:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18944" sha1="ovf2ud4xra86ajwwz9gzfm9z07h9trb" xml:space="preserve">{{Dialècte Provençau}}

&lt;center&gt;[[Ans 1820|../..]] | [[Ans 1830]] | [[Ans 1850]] | [[Ans 1860]] | ''' Ans 1870''' | [[Ans 1880]] | [[Ans 1890]] | [[Ans 1900]] | [[Ans 1910|../..]]&lt;/center&gt;

== Istòria ==

'''1870''' : acuelh de conselhiers britanics per lo ras [[Kassa Mercha]] de Tigre. Gràcias a son accès a la [[Mar Roja]], aquò li permetèt de formar pauc a pauc de tropas equipads d'armas de fuòc modèrnas.
&lt;br/&gt;
'''1870''' : perseguida de la politica de modernizacion iniciada per l'emperaire [[Meiji]]. Per prendre lo contraròtle de la religion nipona – lei clergats èran fòrça poderós e pas totjorn favorables a l'emperaire – decidèt d'instaurar lo [[shintoïsme]] coma [[religion d'Estat]].
&lt;br/&gt;
[[Fichièr:Siege of Paris.jpg|thumb|Pintura representant lo sètge de París.]]
{{veire|Guèrra Francoprussiana}}
'''1870-1871''' : menaçada per la candidatura d'un prince alemand liat a l'ostau reiau de [[Prússia]], [[França]] demandèt lo retirament d'aquela candidatura au cancelier [[Otto von Bismarck|Bismarck]] e au rèi [[Guilhèm Ier d'Alemanha|Guilhèm]]. Desirós d'entraïnar una guèrra entre [[França]] e [[Prússia]] per acabar son projècte d'unificacion d'[[Alemanha]], [[Otto von Bismarck|Bismarck]] capitèt de provoquar lei Francés. Après una campanha de premsa [[nacionalisme|nacionalista]], lo [[govèrn]] de [[Napoleon III]] declarèt la guèrra lo 19 de julhet. Aquò entraïnèt la formacion d'una coalicion de totei leis estats alemands. Mau preparada e mau comandada, l'armada imperiala foguèt desfacha. Un còrs important foguèt enceuclat en [[Metz]] onte foguèt assetjat. Lo rèsta foguèt anientat en [[Sedan]] onte l'emperaire foguèt capturat. Aquò entraïnèt una insureccion [[republica]]na en [[París]] e la proclamacion de la [[Republica]] lo 4 de setembre. Un govèrn provisòri foguèt format que contunièt la guèrra còntra lei Prussians e seis aliats. L'objectiu èra alora de desblocar la [[capitala]] assetjada per lei Prussians a partir de setembre e d'armadas de volontaris foguèron formadas per rompre lei linhas a l'entorn de [[París]] ò atacar lei linhas d'avitalhament deis Alemands dins l'èst de [[França]]. Pasmens, en despiech de victòrias localas e isoladas, aqueleis armadas improvisadas foguèron vencudas e obligats de se retirar. En genier de [[1871]], lei Francés foguèron finalament obligats de negociar. Deguèron cedir [[Alsàcia]]-[[Lorena]] e pagar una importanta indemnitat.
&lt;br/&gt;
[[Fichièr:Paris Commune rue de Rivoli.jpg|thumb|right|Carriera de [[París]] après lei combats de la [[Comuna de París (1871)|Comuna]].]]
{{veire|Comuna de París (1871)}}
'''1871''' : insureccion de la [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] que gropèt divèrsei movements revolucionaris ([[marxisme]], [[anarquisme]], [[jacobinisme]]...) e prenguèt lo contraròtle de [[París]]. Adoptèt mai d'una mesura progressiva mai mau capitèt de s'estendre au rèsta dau país. Ansin, foguèt esquichat per lei tropas [[França|francesas]] dins lo corrent de mai de [[1871]] (entre {{formatnum:10000}} e {{formatnum:30000}} tuats).
&lt;br/&gt;
'''1871''' : en [[Japon]], abolicion de la [[feudalitat]] e division dau territòri en prefecturas. Una administracion de [[foncionari]]s dirigiguèt desenant l'ensemble. Leis èx-senhors recebèron de pensions e foguèron encoratjats a participar a la modernizacion dau país. Enfin, l'[[egalitat]] de cada Japonés a respècte de l'[[impòst]] foguèt decidida lo 2 d'octòbre. En matèria d'[[educacion]], un Institut de tecnologia foguèt creada en abriu (dubertura oficiala en març de [[1872]]) e un ministèri especific foguèt fondat (2 de setembre) (→ [[1872]]). Leis estudis a l'estrangier foguèron encoratjats (e sovent sostenguts) e plusors professors ò tecnicians europèus ò estatsunidencs foguèron invitats.
&lt;br/&gt;
'''1871-1873''' : en [[Etiopia]], reversament dau [[negus]] [[Tekle Giyorgis II]] per lo ras [[Kassa Mercha]] de [[Tigre (region)|Tigre]] que dispausava d'una armada modèrna. Après aqueu succès [[Kassa Mercha]] venguèt negus sota lo nom de [[Yohannes IV]]. Lo sobeiran novèu capitèt de sometre lei regions de [[Gondar]] e de [[Begademer]].
&lt;br/&gt;
'''1872''' : ais [[USA|Estats Units]], creacion dau [[pargue nacionau de Yellowstone]]. Premier [[pargue naturau]] de l'istòria umana, marca una etapa importanta dins la presa en còmpte progressiva de l'accion de l'èsser uman sus la [[planeta]].
&lt;br/&gt;
'''1873''' : començament d'una tiera de [[famina]]s en [[Anatolia]].
&lt;br/&gt;
'''1874''' : adopcion de la premiera constitucion d'[[Islàndia]] qu'obtenguèt una autonòmia limitada.
&lt;br/&gt;
'''1874''' : important [[ciclòn tropicau]] en [[Bengala]] (au mens {{formatnum:80000}} mòrts) (→ [[1874]]).
&lt;br/&gt;
'''1874''' : en [[Etiopia]], lo senhor [[Adal Tessema]] de [[Godjam]], prince pus poderós dau país, acceptèt la senhoriá dau negus [[Yohannes IV]].
&lt;br/&gt;
'''1874''' : en [[Republica Populara de China|China]], crisi governamentala se debanèt entre l'emperaire e sei ministres a prepaus dau projècte de [[Tongzhi]] de restaurar una partida dau Palais Imperiau maugrat l'estat fòrça marrit dei finanças publicas. S'acabèt per la destitucion deis oposants a l'emperaire. Pasmens, a la fin de l'annada, la [[malautiá]] d'aqueu darrier s'agravèt e [[Cixi]] foguèt tornarmai cargada de la regéncia.
&lt;br/&gt;
'''1875''' : en [[Republica Populara de China|China]], mòrt de l'emperaire [[Tongzhi]] lo 12 de genier. Foguèt remplaçat lo 25 de febrier per [[Guangxu]]. Dins lei fachs, [[Cixi]] demorèt a la tèsta de l'Empèri.
&lt;br/&gt;
'''1875-1876''' : revirada d'una temptativa d'invasion [[Egipte|egipciana]] d'[[Etiopia]] a la [[batalha de Gundet]]. Permetèt a [[Etiopia]] de capturar {{formatnum:12000}} fusius e 16 [[canon]]s modèrnes. Puei, leis Etiopians destruguèron lo rèsta dau còrs egipcian permetent la signatura d'un tractat de patz.
&lt;br/&gt;
'''1876''' : en [[Bengala]] Orientau (uei [[Bangladèsh]]), important [[ciclòn tropicau|ciclòn]] que causèt la mòrt d'au mens {{formatnum:200000}} personas.
&lt;br/&gt;
'''1876''' : insureccion de [[Bulgaria]] còntra lo poder [[Empèri Otoman|otoman]]. La violéncia de la repression entraïnèt de reaccions fòrça negativas en [[Euròpa]]. Menaçat per una crisi financiera, lo sultan [[Abdulaziz]] foguèt reversat e remplaçat per  [[Murad V]]. Pasmens, après una crisi de foliá, foguèt a son torn remplaçat per [[Abdulhamid II]]. Lo sultan novèu deguèt faciar l'ostilitat de [[Russia]], d'[[Àustria]] e de l'[[Empèri Britanic]] après lo chaple dei revòutats bulgars. Una conferéncia foguèt organizada a [[Constantinòble]] onte lei poissanças europèas exigiguèron l'autonomia dei territòris crestians. Per s'aparar còntra la menaça de desmembrament de l'Empèri, lo sultan novèu preferiguèt adoptar una [[constitucion]] e transformar l'Empèri en monarquia constitucionala. Lei Britanics acceptèron aisament aquela chausida mai lei Rus preparèron una guèrra novèla.
&lt;br/&gt;
'''1876''' : en [[Madagascar]], creacion d'un [[govèrn]] sus lo modèl europèu per lo Premier Ministre [[Rainilaiarivony]] amb uech gabinets especializats dins leis afaires estrangiers, leis afaires interiors, l'educacion, la guèrra, la justícia, lo comèrci e l'industria, lei finanças e la legislacion. De foncionaris, chausits au sen dei populacions dei tèrras autas, foguèron installats dins lei diferentei províncias dau reiaume per melhorar la gestion locala. Enfin, lo sistèma de collècta deis impòsts de la [[capitala]] foguèt estendut a tot lo territòri per aumentar lei revenguts de l'Estat. Lo sistèma judiciari conoguèt tanben una reforma importanta amb la creacion de tres corts superioras installadas dins la [[capitala]]. Son ròtle èra de supervisar lei decisions dei tribunaus locaus.
&lt;br/&gt;
{{veire|Porfirio Díaz}}
'''1876''' : en [[Mexic]], còp d'estat de [[Porfirio Díaz]] que prenguèt lo poder. Capitèt d'estabilizar la situacion politica mexicana fins a [[1911]].
&lt;br/&gt;
'''1877''' : en [[Mexic]], [[Porfirio Díaz|Díaz]] capitèt de restablir de relacions establas amb la [[Glèisa Catolica]].
&lt;br/&gt;
{{veire|Conferéncia de Berlin}}
'''1877-1878''' : brèva guèrra turcorussa a prepaus de [[Bulgaria]]. Esquichats, leis [[Empèri Otoman|Otomans]] deguèron acceptar l'independéncia de [[Bulgaria]], de [[Serbia]], de [[Montenegro]] e de [[Romania]]. Deguèt tanben cedir de territòris importants a [[Russia]]. Pasmens, l'amplor d'aquelei concessions inquietèt leis autrei poissanças qu'impausèron una patz diferenta a la [[conferéncia de Berlin]]. L'[[Empèri Otoman]] gardèt ansin lo contraròtle d'[[Albania]] e de [[Tràcia]]. Limitèt tanben sei pèrdas en [[Caucàs]].
&lt;br/&gt;
'''1878''' : en [[Etiopia]], somission de [[Choa]] en cambi dau mantenement d'una autonòmia intèrna importanta. Aquò marquèt la fin dau procès de reünificacion dau reiaume per lo negus [[Yohannes IV]]. Dins la region estrategica de Wello, acomençament de la conversion de massa — mai ò mens fòrçada — de la populacion musulmana au [[cristianisme]]. L'objectiu èra de renfòrçar lo poder imperiau dins la zòna e l'operacion foguèt pas estenduda dins leis autrei províncias de l'Empèri.
&lt;br/&gt;
'''1878''' : crisi diplomatica entre [[França]] e [[Madagascar]] après la mòrt de l'aventurier [[Jean Laborde]] e lo refús dau govèrn malgash de laissar seis eiretiers obtenir sei bens dins l'illa. Lei tensions s'agravèron rapidament e menèron au bombardament de dos pòrts par d'[[esquadra]]s francesas.
&lt;br/&gt;
'''1879''' : acòrd de partiments dei zònas d'influéncia dins l'[[Ocean Indian]] entre [[França]] e lo [[Reiaume Unit]]. Lo premier país obtenguèt [[Madagascar]] e lo segond [[Egipte]] e [[Zanzibar]].

== Cultura ==

[[Fichièr:Claude Monet, Impression, soleil levant.jpg|thumb|right| ''[[Impression, soleu levant]]'' de [[Claude Monet]].]]
'''1872''' : acabament d'''[[Impression, soleu levant]]'' de [[Claude Monet]] ([[1840]]-[[1926]]). Son nom foguèt a l'origina d'un jòc de mots mauvolent de part dau critic d'art [[Louis Leroy]] dau ''[[Charivari]]'' que donèt en [[1874]] lo nom de ''Salon deis Impressionistas'' a l'exposicion de [[Claude Monet|Monet]] e de son movement. Lo tèrme demorèt per designar lo nom dau corrent.
&lt;br/&gt;
'''1874''' : premiera exposicion [[impressionisme|impressionista]] a [[París]]. Foguèt a l'origina d'una importanta polemica mai permetèt au movement de presentar seis òbras d'un biais independent (→ [[1876]]).

== Sciéncias e tecnicas ==

'''1870''' : sintèsi de la premiera matèria plastica artificiala, lo [[celluloïd]], per lei fraires [[John Wesley Hyatt|John Wesley]] e [[Isaiah Hyatt]] a partir d'una mescla de [[nitrat de cellulòsa]] e de [[camfre]].
&lt;br/&gt;
'''1872''' : depaus de brevet depintant lo premier [[pistolet semi-automatic]]. Pasmens, son autor, dich Plessner, es mau conegut e lo premier pistolet semi-automatic que foguèt un succès es l'arma d'[[Hugo Borchardt]] en [[1893]].
&lt;br/&gt;
'''1872''' : descubèrta de la [[dorsala medioatlantica]] per l'[[expedicion dau Challenger]], premiera expedicion oceanografica mondiala (→ [[1925]]).
&lt;br/&gt;
'''1872''' : concepcion de la premiera generatritz de corrent electric capabla de produrre de corrent intens e d'alimentar d'installacions industrialas. Son autor èra l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Belgica|bèlga]] [[Zénobe Gramme]] ([[1826]]-[[1901]]). Aquò marquèt lo començament de l'utilizacion importanta de l'[[electricitat]] dins l'industria (especialament après la concepcion de sistèmas eficaç de transpòrt dau corrent continü en [[1884]]).
&lt;br/&gt;
'''1872''' : publicacion d'una sintèsi de trabalhs començats en [[1852]] per lo [[quimia|quimista]] [[Escòcia|escocés]] [[Robert Angus Smith]] ([[1817]]-[[1884]]). I identifiquèt tres tipes de [[pollucion]]s atmosfericas liadas a l'[[amoniac]] dins lei regions agricòlas, au [[sulfat d'amonium]] dins lei periferias dei vilas e a l'[[acid sulfuric]] dins lei vilas. Aquò li permetèt de definir lo concèpte de [[plueja acida]] qu'anava causar de degalhs importantas ai seuvas mondialas a partir de la segonda mitat dau sègle XX.
&lt;br/&gt;
'''1873''' : demonstracion dau caractèr transcendent dau nombre &quot;e&quot; realizada per lo matematician [[França|francés]] [[Charles Hermite]] ([[1822]]-[[1901]]).
&lt;br/&gt;
'''1874''' : invencion dau barbelat per lo rendier [[USA|estatsunidenc]] [[Joseph Glidden]] ([[1813]]-[[1906]]).
&lt;br/&gt;
'''1874''' : acabament dau trabalh de calculs dei 707 premierei decimalas dau nombre [[Pi]] per lo matematician [[Reialme Unit|britanic]] [[William Shanks]]&lt;ref&gt;En [[1949]], se descurbiguèt una error a partir de la 528{{a}} decimala.&lt;/ref&gt;.
&lt;br/&gt;
'''1874''' : invencion dau [[procès Wohlwill]] que permet de purificar l'[[aur]] fins a un taus de 99,999%. Es un metòde d'[[electrolisi]] amb un [[anòde]] format d'un lingòt d'aur amb una puretat de 98,5%, un catòde d'aur pur (es a dire 99,999%) e una solucion d'[[acid clorauric]] e d'[[acid cloridric]] coma [[electrolit]]. Pasmens, a un còst important en causa de la gròssa quantitat d'aur necessària per fabricar l'[[electrolit]] e, coma totei lei procès d'electrolisi, en causa de sa consumacion electrica. Ansin, son utilizacion es limitada ais aplicacions necessitant de l'aur fòrça pur.
&lt;br/&gt;
'''1876''' : intrada en servici dau premier [[naviri frigorific]] destinat au transpòrt de [[carn]] entre [[Argentina]] e [[França]]. Concebut per l'engenhaire [[França|francés]] [[Charles Tellier]] ([[1828]]-[[1913]]), èra dotat d'un sistèma de refrigeracion utilizant l'[[èter dimetilic]]. Aquò permetèt de remplaçar lo procès de [[saladura]] per lo transpòrt de denadas periblas sus de distàncias importantas. Pasmens, lo sistèma de refrigeracion èra pas encara satisfasent e lei naviris frigorifics se desvolopèron subretot amb l'invencion de la refrigeracion au [[dioxid de carbòni]] en [[1890]].
&lt;br/&gt;
'''1877''' : depaus d'un brevet per lo [[procès Thomas]]. A respècte dei [[procès Bessemer]] (→ [[1855]]) e [[procès Siemens-Martin|Siemens-Martin]], permetiá d'esplechar de jaciments de [[fèrre]] [[fosfòr|fosforós]]. Demorèt utilizat fins ais ans 1960, especialament en [[Lorena]].
&lt;br/&gt;
'''1877''' : premierei liquefaccions d'[[oxigèn]] realizadas d'un biais independent per lei [[França|Francés]] [[Louis-Paul Cailletet]] ([[1832]]-[[1913]]) e [[Raoul Pictet]] ([[1846]]-[[1929]]).
&lt;br/&gt;
'''1878''' : invencion de la premiera [[bala camisada]] per l'oficièr [[Soïssa|soís]] [[Eduard Rubin]]. Aquò èra vengut necessari car lo desvolopament de la [[pouvera sensa fum]] aviá entraïnat una aumentacion importanta de la poissança deis armas de fuòc que podián plus utilizar de projectiles de [[plomb]].
&lt;br/&gt;
'''1878''' : a l'iniciativa dau generau-mètge [[França|francés]] [[Charles-Emmanuel Sédillot]] ([[1804]]-[[1883]]), adopcion dau mòt « [[micròbi]] » per designar leis agents microscopics de transmission dei [[malautiá]]s.
&lt;br/&gt;
'''1878''' : descubèrta de l'accion esterilizanta deis [[ultraviolet]]s corts sus lei [[bactèri]]s&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Philip E. Hockberger, « A history of ultraviolet photobiology for humans, animals and microorganisms », ''Photochemical &amp; Photobiological'', vol. 76, n° 6, 2002, pp. 561–79.&lt;/ref&gt;.
&lt;br/&gt;
'''1879''' : descubèrta de l'[[escandi]] per lo quimista [[Suècia|suedés]] [[Lars Fredrick Nilson]].
&lt;br/&gt;
'''1879''' : per lo premier còp, una mòstra de [[samari]] foguèt isolat per lo [[quimia|quimista]] [[França|francés]] [[Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran]] ([[1838]]-[[1912]])&lt;ref&gt;'''[[anglés|(en)]]''' Norman N. Greenwood e Alan Earnshaw, ''Chemistry of the Elements (2nd ed.)'', Butterworth–Heinemann, 1997, p. 1229.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''[[francés|(fr)]]''' Jean Dhombres, « Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran. L’homme d’une terre », dins Jean Dhombres (dir.), ''Aventures scientifiques. Savants en Poitou-Charentes du XVIe au XXe siècle'', Les éditions de l’Actualité Poitou-Charentes, 1995, pp. 124-135.&lt;/ref&gt;. Per aquela rason, la descubèrta d'aquel [[element quimic|element]] li es generalament atribuïda.
&lt;br/&gt;
'''1879''' : concepcion dau premier motor d'explosion de dos temps per l'[[engenhariá|engenhaire]] [[Dugald Clerk]] ([[1854]]-[[1932]]). Aqueu motor a un rendement inferior au motor de quatre temps mai una poissança pus importanta e, a l'origina, foguèt desvolopat per contornejar lo brevet de proteccion dau motor de quatre temps de [[1876]].
&lt;br/&gt;
'''1879''' : depaus d'un brevet per lo premier [[forn d'arc electric]] per l'[[Alemanha|Alemand]] [[Carl Wilhelm Siemens]] ([[1823]]-[[1883]]) (→ [[1900]]).

== Decès ==

&lt;div style=&quot;-moz-column-count:3; column-count:3;&quot;&gt;
* [[Abdulaziz]], sultan de l'[[Empèri Otoman]].
* [[Anders Jonas Ångström]], [[Fisica|fisician]] [[Suècia|suedés]].
* [[Antoine Becquerel]], [[fisica|fisician]] [[França|francés]].
* [[Carlo Blasis]], dançaire italian.
* [[Carles XV de Suècia|Carles XV]], rèi de [[Suècia]].
* [[Gustave Courbet]], pintre [[França|francés]].
* [[Millard Fillmore]], president [[USA|estatsunidenc]].
* [[Teofil Gautièr]], escrivan [[Occitània|occitan]].
* [[Hermann Grassmann]], [[Matematicas|matematician]] [[Alemanha|alemand]].
* [[Joseph Henry]], [[fisica|fisician]] [[USA|estatsunidenc]].
* [[John Herschel]], [[quimia|quimista]] [[Reialme Unit|britanic]].
* [[Urbain Le Verrier]], [[matematicas|matematician]] [[França|francés]].
* [[Moritz von Jacobi]], [[fisica|fisician]] [[Prússia|prussian]].
* [[Andrew Johnson]], president [[USA|estatsunidenc]].
* [[Benito Juárez]], president [[mexic]]an.
* [[Justus von Liebig]], quimista [[Alemanha|alemand]].
* [[Crawford Long]], mètge [[USA|estatsunidenc]].
* [[Matthew Fontaine Maury]], [[cartografia|cartograf]] e [[meteorologia|meteorològ]] [[USA|estatsunidenc]].
* [[James Clerk Maxwell]], [[fisica|fisician]] [[USA|estatsunidenc]].
* [[Julius Robert von Mayer]], [[fisica|fisician]] [[Alemanha|alemand]].
* [[Giuseppe Mazzini]], revolucionari e patriòta [[Itàlia|italian]].
* [[Samuel Morse]], inventor [[USA|estatsunidenc]].
* [[Murad V]], sultan de l'[[Empèri Otoman]].
* [[Gabriel Ranvier]], revolucionari [[França|francés]].
* [[Albrecht von Roon]], Premier Ministre de [[Prússia]].
* [[Pierre Solomon Ségalas]], [[medecina|mètge]] [[França|francés]].
* [[James Young Simpson]], mètge [[Escòcia|escocés]].
* [[Bernadeta Sobirós]], santa [[Catolicisme|catolica]].
* [[Mary Somerville]], escrivana e [[fisica|fisiciana]] [[Anglatèrra|anglesa]].
* [[Robert Stirling]], inventor [[Reialme Unit|britanic]].
* [[William Fox Talbot]], [[quimia|quimista]] e [[Fotografia|fotograf]] [[Anglatèrra|anglés]].
* [[Charles Texier]], [[arqueologia|arqueològ]] [[França|francés]].
&lt;/div&gt;

== Liames intèrnes ==

== Bibliografia ==

== Nòtas e referéncias ==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>ovf2ud4xra86ajwwz9gzfm9z07h9trb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giovanni Battista Moroni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194400</id>
    <revision>
      <id>2510588</id>
      <parentid>2506874</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="583" sha1="3n5bp83s6rec0uzd0i26wc8yknrrbe9" xml:space="preserve">[[File:Giuseppe Siccardi - Giovan Battista Moroni.jpg|thumb|200px|Giovanni Battista Moroni]]

'''Giovanni Battista Moroni''' (Albino, c. [[1525]] - Bergamo, [[5 de febrièr]] de [[1578]]) es un pintre [[Itàlia|italian]] [[Manierisme|manierista]] de la [[Renaissença]]. Es tanben nomenat Giambattista Moroni. Conegut per sos retrachs realistas, es considerat coma un dels mai grands pintors de retrachs del sègle XVI en [[Itàlia]].

{{DEFAULTSORT:Moroni, Giovanni Battista}}
[[Categoria:Naissença en 1525]]
[[Categoria:Decès en 1578]]
[[Categoria:Pintre italian del sègle XVI]]</text>
      <sha1>3n5bp83s6rec0uzd0i26wc8yknrrbe9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>José Clemente Orozco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201430</id>
    <revision>
      <id>2510593</id>
      <parentid>2506464</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="687" sha1="j4t88fennfnzcph630k4yflm4f5l3ev" xml:space="preserve">'''José Clemente Orozco''' (Ciudad Guzmán, [[23 de novembre]] de [[1883]], Ciudad Guzmán – [[Ciutat de Mexic]], [[7 de setembre]] de [[1949]]) foguèt un pintre e muralista [[Mexic|mexican]].

Èra un dels principals muralistas mexicans, amb [[Diego Rivera]] e [[David Alfaro Siqueiros]]. Orozco creèt de murals dins mantun bastiment public au [[Mexic]] e als [[Estats Units]]. Los sieus murals tractan sovent de l'istòria mexicana e dels ideals revolucionaris. Èra d'esquèrra, mas mens ideologic que los [[marxisme|marxistas]] Rivera e Siqueiros.

{{DEFAULTSORT:Orozco, José Clemente}}
[[Categoria:Pintre mexican]]
[[Categoria:Naissença en 1883]]
[[Categoria:Decès en 1949]]</text>
      <sha1>j4t88fennfnzcph630k4yflm4f5l3ev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andy Burnham</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201634</id>
    <revision>
      <id>2510572</id>
      <timestamp>2026-10-11T19:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « {{Infobox Politician  | charte                  = Chef de gouvernement  | nom                     = Andy Burnham  | imatge                   = Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg  | legenda                 = Retrach oficial en 2026.  | foncion1               = [[Primièr ministre del Reialme Unit]]  | dempuèi lo foncion1     = 20 juillet 2026  | à partir du fonction1   =   | jusqu'au fonction1      =   | élection1               =   | rééle... »</comment>
      <origin>2510572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6154" sha1="8ifkuey7avs6q52pvxrqp756qfheozo" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
 | charte                  = Chef de gouvernement
 | nom                     = Andy Burnham
 | imatge                   = Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg
 | legenda                 = Retrach oficial en 2026.
 | foncion1               = [[Primièr ministre del Reialme Unit]]
 | dempuèi lo foncion1     = 20 juillet 2026
 | à partir du fonction1   = 
 | jusqu'au fonction1      = 
 | élection1               = 
 | réélection1             = 
 | monarca 1              = [[Carles III (rei del Reialme Unit)|Carles III]]
 | gouvernement 1          = [[Gouvernement Burnham|Burnham]]
 | législature 1           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | coalition 1             = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | nom responsable 1       = [[Premier secrétaire d'État|Première secrétaire]]
 | responsable 1           = [[Louise Haigh]]
 | predecessor 1          = [[Keir Starmer]]
 | successor 1            = 
 | fonction2               = [[Chef du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef du Parti travailliste]]
 | depuis le fonction2     = 17 juillet 2026
 | à partir du fonction2   = 
 | jusqu'au fonction2      = 
 | élection2               = [[Élection à la direction du Parti travailliste britannique de 2026|17 juillet 2026]]
 | réélection2             = 
 | nom responsable 2       = [[Chef adjoint du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef adjoint]]
 | responsable 2           = [[Lucy Powell]]
 | prédécesseur 2          = [[Keir Starmer]]
 | successeur 2            = 
 | fonction 3              = [[Membre du Parlement (Royaume-Uni)|Député britannique]]
 | depuis le fonction 3    = 18 juin 2026
 | à partir du fonction 3  = 
 | jusqu'au fonction 3     = 
 | élection 3              = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni#Élections partielles|{{date|18 juin 2026}}]] &lt;small&gt;(partielle)&lt;/small&gt;
 | réélection 3            = 
 | circonscription 3       = [[Makerfield (circonscription britannique)|Makerfield]]
 | législature 3           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | groupe parlementaire 3  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 3          = [[Josh Simons]]
 | successeur 3            = 
 | à partir du fonction 4  = 7 juin 2001
 | jusqu'au fonction 4     = 3 mai 2017
 | élection 4              = [[Élections générales britanniques de 2001|7 juin 2001]]
 | réélection 4            = [[Élections générales britanniques de 2005|5 mai 2005]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2010|6 mai 2010]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2015|7 mai 2015]]
 | circonscription 4       = [[Leigh (circonscription britannique)|Leigh]]
 | législature 4           = [[Liste des députés de la 53e législature du Royaume-Uni|{{53e}}]], [[Liste des députés de la 54e législature du Royaume-Uni|{{54e}}]], [[Liste des députés de la 55e législature du Royaume-Uni|{{55e}}]] et [[Liste des députés de la 56e législature du Royaume-Uni|{{56e}}]]
 | groupe parlementaire 4  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 4          = {{lien|langue=en|trad=Lawrence Cunliffe}}
 | successeur 4            = [[Jo Platt]]
 | fonction5               = [[Maire du Grand-Manchester]]
 | depuis le fonction5     = 
 | à partir du fonction 5  = 8 mai 2017
 | jusqu'au fonction 5     = 19 juin 2026
 | élection5               = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|4 mai 2017]]
 | réélection5             = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|6 mai 2021]]&lt;br&gt;[[Élection du maire du Grand-Manchester de 2024|2 mai 2024]]
 | prédécesseur 5          = [[Tony Lloyd (homme politique)|Tony Lloyd]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;
 | successeur 5            = [[Paul Dennett]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Bev Craig]]
 | fonction6               = [[Secrétaire d'État à la Santé]]
 | à partir du fonction6   = 5 juin 2009
 | jusqu'au fonction6      = 11 mai 2010
 | premier ministre 6      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 6          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 6          = [[Alan Johnson]]
 | successeur 6            = [[Andrew Lansley]]
 | fonction7               = [[Secrétaire d'État à la Culture, aux Médias et aux Sports]]
 | à partir du fonction7   = 24 janvier 2008
 | jusqu'au fonction7      = 5 juin 2009
 | premier ministre 7      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 7          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 7          = [[James Purnell]]
 | successeur 7            = [[Ben Bradshaw]]
 | fonction8               = [[Secrétaire en chef du Trésor]]
 | à partir du fonction8   = 28 juin 2007
 | jusqu'au fonction8      = 24 janvier 2008
 | premier ministre 8      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 8          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 8          = [[Stephen Timms]]
 | successeur 8            = [[Yvette Cooper]]
 | nom de naissença        = Andrew Murray Burnham
 | data de naissença       = 7 janvier 1970
 | luòc de naissença       = [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Royaume-Uni]])
 | date de décès           = 
 | lieu de décès           = 
 | nacionalitat             = [[Reialme Unit|Britanica]]
 | parti                   = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Parti travailliste]]
 | conjunt                = [[Marie-France van Heel]]
 | universitat              = [[Université de Cambridge]]
 | residéncia               = [[10 Downing Street]] ([[Londres]])
 | religion                = [[Catholicisme]]
 | emblèma                 = center|Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg
 | liste                   = [[Liste des Premiers ministres du Royaume-Uni|Premiers ministres du Royaume-Uni]]
}}

'''Andrew Murray Burnham''', dit '''Andy Burnham''', nascut lo [[7 de genièr]] de [[1970]] a [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Lancashire]], uèi [[Merseyside]]), es un òme d'estat [[Reialme Unit|britanic]], membre del [[Partit trabalhista (Royaume-Uni)|Parti travailliste]] e [[Primièr ministre del Reialme Unit]] dempuèi lo [[20 de julhet]] de [[2026]].</text>
      <sha1>8ifkuey7avs6q52pvxrqp756qfheozo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510573</id>
      <parentid>2510572</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6155" sha1="9h3itzv7hqkf4mwdmb2xuu03nu9we4i" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
 | charte                  = Chef de gouvernement
 | nom                     = Andy Burnham
 | imatge                   = Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg
 | legenda                 = Retrach oficial en 2026.
 | foncion1               = [[Primièr ministre del Reialme Unit]]
 | dempuèi lo foncion1     = 20 juillet 2026
 | à partir du fonction1   = 
 | jusqu'au fonction1      = 
 | élection1               = 
 | réélection1             = 
 | monarca 1              = [[Carles III (rei del Reialme Unit)|Carles III]]
 | gouvernement 1          = [[Gouvernement Burnham|Burnham]]
 | législature 1           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | coalition 1             = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | nom responsable 1       = [[Premier secrétaire d'État|Première secrétaire]]
 | responsable 1           = [[Louise Haigh]]
 | predecessor 1          = [[Keir Starmer]]
 | successor 1            = 
 | fonction2               = [[Chef du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef du Parti travailliste]]
 | depuis le fonction2     = 17 juillet 2026
 | à partir du fonction2   = 
 | jusqu'au fonction2      = 
 | élection2               = [[Élection à la direction du Parti travailliste britannique de 2026|17 juillet 2026]]
 | réélection2             = 
 | nom responsable 2       = [[Chef adjoint du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef adjoint]]
 | responsable 2           = [[Lucy Powell]]
 | prédécesseur 2          = [[Keir Starmer]]
 | successeur 2            = 
 | fonction 3              = [[Membre du Parlement (Royaume-Uni)|Député britannique]]
 | depuis le fonction 3    = 18 juin 2026
 | à partir du fonction 3  = 
 | jusqu'au fonction 3     = 
 | élection 3              = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni#Élections partielles|{{date|18 juin 2026}}]] &lt;small&gt;(partielle)&lt;/small&gt;
 | réélection 3            = 
 | circonscription 3       = [[Makerfield (circonscription britannique)|Makerfield]]
 | législature 3           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | groupe parlementaire 3  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 3          = [[Josh Simons]]
 | successeur 3            = 
 | à partir du fonction 4  = 7 juin 2001
 | jusqu'au fonction 4     = 3 mai 2017
 | élection 4              = [[Élections générales britanniques de 2001|7 juin 2001]]
 | réélection 4            = [[Élections générales britanniques de 2005|5 mai 2005]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2010|6 mai 2010]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2015|7 mai 2015]]
 | circonscription 4       = [[Leigh (circonscription britannique)|Leigh]]
 | législature 4           = [[Liste des députés de la 53e législature du Royaume-Uni|{{53e}}]], [[Liste des députés de la 54e législature du Royaume-Uni|{{54e}}]], [[Liste des députés de la 55e législature du Royaume-Uni|{{55e}}]] et [[Liste des députés de la 56e législature du Royaume-Uni|{{56e}}]]
 | groupe parlementaire 4  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 4          = {{lien|langue=en|trad=Lawrence Cunliffe}}
 | successeur 4            = [[Jo Platt]]
 | fonction5               = [[Maire du Grand-Manchester]]
 | depuis le fonction5     = 
 | à partir du fonction 5  = 8 mai 2017
 | jusqu'au fonction 5     = 19 juin 2026
 | élection5               = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|4 mai 2017]]
 | réélection5             = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|6 mai 2021]]&lt;br&gt;[[Élection du maire du Grand-Manchester de 2024|2 mai 2024]]
 | prédécesseur 5          = [[Tony Lloyd (homme politique)|Tony Lloyd]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;
 | successeur 5            = [[Paul Dennett]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Bev Craig]]
 | fonction6               = [[Secrétaire d'État à la Santé]]
 | à partir du fonction6   = 5 juin 2009
 | jusqu'au fonction6      = 11 mai 2010
 | premier ministre 6      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 6          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 6          = [[Alan Johnson]]
 | successeur 6            = [[Andrew Lansley]]
 | fonction7               = [[Secrétaire d'État à la Culture, aux Médias et aux Sports]]
 | à partir du fonction7   = 24 janvier 2008
 | jusqu'au fonction7      = 5 juin 2009
 | premier ministre 7      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 7          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 7          = [[James Purnell]]
 | successeur 7            = [[Ben Bradshaw]]
 | fonction8               = [[Secrétaire en chef du Trésor]]
 | à partir du fonction8   = 28 juin 2007
 | jusqu'au fonction8      = 24 janvier 2008
 | premier ministre 8      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 8          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 8          = [[Stephen Timms]]
 | successeur 8            = [[Yvette Cooper]]
 | nom de naissença        = Andrew Murray Burnham
 | data de naissença       = 7 janvier 1970
 | luòc de naissença       = [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Royaume-Uni]])
 | date de décès           = 
 | lieu de décès           = 
 | nacionalitat             = [[Reialme Unit|Britanica]]
 | parti                   = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Parti travailliste]]
 | conjunt                = [[Marie-France van Heel]]
 | universitat              = [[Université de Cambridge]]
 | residéncia               = [[10 Downing Street]] ([[Londres]])
 | religion                = [[Catholicisme]]
 | emblèma                 = center|Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg
 | liste                   = [[Liste des Premiers ministres du Royaume-Uni|Premiers ministres du Royaume-Uni]]
}}

'''Andrew Murray Burnham''', dit '''Andy Burnham''', nascut lo [[7 de genièr]] de [[1970]] a [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Lancashire]], uèi [[Merseyside]]), es un òme d'estat [[Reialme Unit|britanic]], membre del [[Partit trabalhista (Reialme Unit)|Partit trabalhista]] e [[Primièr ministre del Reialme Unit]] dempuèi lo [[20 de julhet]] de [[2026]].</text>
      <sha1>9h3itzv7hqkf4mwdmb2xuu03nu9we4i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510574</id>
      <parentid>2510573</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6153" sha1="doh5yk79njsayalh8he5596qkv807jy" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
 | charte                  = Chef de gouvernement
 | nom                     = Andy Burnham
 | imatge                   = Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg
 | legenda                 = Retrach oficial en 2026.
 | foncion1               = [[Primièr ministre del Reialme Unit]]
 | dempuèi lo foncion1     = 20 de julhèt de 2026
 | à partir du fonction1   = 
 | jusqu'au fonction1      = 
 | élection1               = 
 | réélection1             = 
 | monarca 1              = [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]]
 | gouvernement 1          = [[Gouvernement Burnham|Burnham]]
 | législature 1           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | coalition 1             = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | nom responsable 1       = [[Premier secrétaire d'État|Première secrétaire]]
 | responsable 1           = [[Louise Haigh]]
 | predecessor 1          = [[Keir Starmer]]
 | successor 1            = 
 | fonction2               = [[Chef du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef du Parti travailliste]]
 | depuis le fonction2     = 17 juillet 2026
 | à partir du fonction2   = 
 | jusqu'au fonction2      = 
 | élection2               = [[Élection à la direction du Parti travailliste britannique de 2026|17 juillet 2026]]
 | réélection2             = 
 | nom responsable 2       = [[Chef adjoint du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef adjoint]]
 | responsable 2           = [[Lucy Powell]]
 | prédécesseur 2          = [[Keir Starmer]]
 | successeur 2            = 
 | fonction 3              = [[Membre du Parlement (Royaume-Uni)|Député britannique]]
 | depuis le fonction 3    = 18 juin 2026
 | à partir du fonction 3  = 
 | jusqu'au fonction 3     = 
 | élection 3              = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni#Élections partielles|{{date|18 juin 2026}}]] &lt;small&gt;(partielle)&lt;/small&gt;
 | réélection 3            = 
 | circonscription 3       = [[Makerfield (circonscription britannique)|Makerfield]]
 | législature 3           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | groupe parlementaire 3  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 3          = [[Josh Simons]]
 | successeur 3            = 
 | à partir du fonction 4  = 7 juin 2001
 | jusqu'au fonction 4     = 3 mai 2017
 | élection 4              = [[Élections générales britanniques de 2001|7 juin 2001]]
 | réélection 4            = [[Élections générales britanniques de 2005|5 mai 2005]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2010|6 mai 2010]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2015|7 mai 2015]]
 | circonscription 4       = [[Leigh (circonscription britannique)|Leigh]]
 | législature 4           = [[Liste des députés de la 53e législature du Royaume-Uni|{{53e}}]], [[Liste des députés de la 54e législature du Royaume-Uni|{{54e}}]], [[Liste des députés de la 55e législature du Royaume-Uni|{{55e}}]] et [[Liste des députés de la 56e législature du Royaume-Uni|{{56e}}]]
 | groupe parlementaire 4  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 4          = {{lien|langue=en|trad=Lawrence Cunliffe}}
 | successeur 4            = [[Jo Platt]]
 | fonction5               = [[Maire du Grand-Manchester]]
 | depuis le fonction5     = 
 | à partir du fonction 5  = 8 mai 2017
 | jusqu'au fonction 5     = 19 juin 2026
 | élection5               = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|4 mai 2017]]
 | réélection5             = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|6 mai 2021]]&lt;br&gt;[[Élection du maire du Grand-Manchester de 2024|2 mai 2024]]
 | prédécesseur 5          = [[Tony Lloyd (homme politique)|Tony Lloyd]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;
 | successeur 5            = [[Paul Dennett]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Bev Craig]]
 | fonction6               = [[Secrétaire d'État à la Santé]]
 | à partir du fonction6   = 5 juin 2009
 | jusqu'au fonction6      = 11 mai 2010
 | premier ministre 6      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 6          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 6          = [[Alan Johnson]]
 | successeur 6            = [[Andrew Lansley]]
 | fonction7               = [[Secrétaire d'État à la Culture, aux Médias et aux Sports]]
 | à partir du fonction7   = 24 janvier 2008
 | jusqu'au fonction7      = 5 juin 2009
 | premier ministre 7      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 7          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 7          = [[James Purnell]]
 | successeur 7            = [[Ben Bradshaw]]
 | fonction8               = [[Secrétaire en chef du Trésor]]
 | à partir du fonction8   = 28 juin 2007
 | jusqu'au fonction8      = 24 janvier 2008
 | premier ministre 8      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 8          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 8          = [[Stephen Timms]]
 | successeur 8            = [[Yvette Cooper]]
 | nom de naissença        = Andrew Murray Burnham
 | data de naissença       = 7 janvier 1970
 | luòc de naissença       = [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Royaume-Uni]])
 | date de décès           = 
 | lieu de décès           = 
 | nacionalitat             = [[Reialme Unit|Britanica]]
 | parti                   = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Parti travailliste]]
 | conjunt                = [[Marie-France van Heel]]
 | universitat              = [[Université de Cambridge]]
 | residéncia               = [[10 Downing Street]] ([[Londres]])
 | religion                = [[Catholicisme]]
 | emblèma                 = center|Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg
 | liste                   = [[Liste des Premiers ministres du Royaume-Uni|Premiers ministres du Royaume-Uni]]
}}

'''Andrew Murray Burnham''', dit '''Andy Burnham''', nascut lo [[7 de genièr]] de [[1970]] a [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Lancashire]], uèi [[Merseyside]]), es un òme d'estat [[Reialme Unit|britanic]], membre del [[Partit Trabalhista (Reialme Unit)|Partit trabalhista]] e [[Primièr ministre del Reialme Unit]] dempuèi lo [[20 de julhet]] de [[2026]].</text>
      <sha1>doh5yk79njsayalh8he5596qkv807jy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510575</id>
      <parentid>2510574</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:20:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6250" sha1="fdpignk3likso18fwnxit9h3xo3q24k" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
 | charte                  = Chef de gouvernement
 | nom                     = Andy Burnham
 | imatge                   = Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg
 | legenda                 = Retrach oficial en 2026.
 | foncion1               = [[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|Primièr ministre del Reialme Unit]]
 | dempuèi lo foncion1     = 20 de julhèt de 2026
 | à partir du fonction1   = 
 | jusqu'au fonction1      = 
 | élection1               = 
 | réélection1             = 
 | monarca 1              = [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]]
 | gouvernement 1          = [[Gouvernement Burnham|Burnham]]
 | législature 1           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | coalition 1             = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | nom responsable 1       = [[Premier secrétaire d'État|Première secrétaire]]
 | responsable 1           = [[Louise Haigh]]
 | predecessor 1          = [[Keir Starmer]]
 | successor 1            = 
 | fonction2               = [[Chef du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef du Parti travailliste]]
 | depuis le fonction2     = 17 juillet 2026
 | à partir du fonction2   = 
 | jusqu'au fonction2      = 
 | élection2               = [[Élection à la direction du Parti travailliste britannique de 2026|17 juillet 2026]]
 | réélection2             = 
 | nom responsable 2       = [[Chef adjoint du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef adjoint]]
 | responsable 2           = [[Lucy Powell]]
 | prédécesseur 2          = [[Keir Starmer]]
 | successeur 2            = 
 | fonction 3              = [[Membre du Parlement (Royaume-Uni)|Député britannique]]
 | depuis le fonction 3    = 18 juin 2026
 | à partir du fonction 3  = 
 | jusqu'au fonction 3     = 
 | élection 3              = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni#Élections partielles|{{date|18 juin 2026}}]] &lt;small&gt;(partielle)&lt;/small&gt;
 | réélection 3            = 
 | circonscription 3       = [[Makerfield (circonscription britannique)|Makerfield]]
 | législature 3           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | groupe parlementaire 3  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 3          = [[Josh Simons]]
 | successeur 3            = 
 | à partir du fonction 4  = 7 juin 2001
 | jusqu'au fonction 4     = 3 mai 2017
 | élection 4              = [[Élections générales britanniques de 2001|7 juin 2001]]
 | réélection 4            = [[Élections générales britanniques de 2005|5 mai 2005]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2010|6 mai 2010]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2015|7 mai 2015]]
 | circonscription 4       = [[Leigh (circonscription britannique)|Leigh]]
 | législature 4           = [[Liste des députés de la 53e législature du Royaume-Uni|{{53e}}]], [[Liste des députés de la 54e législature du Royaume-Uni|{{54e}}]], [[Liste des députés de la 55e législature du Royaume-Uni|{{55e}}]] et [[Liste des députés de la 56e législature du Royaume-Uni|{{56e}}]]
 | groupe parlementaire 4  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 4          = {{lien|langue=en|trad=Lawrence Cunliffe}}
 | successeur 4            = [[Jo Platt]]
 | fonction5               = [[Maire du Grand-Manchester]]
 | depuis le fonction5     = 
 | à partir du fonction 5  = 8 mai 2017
 | jusqu'au fonction 5     = 19 juin 2026
 | élection5               = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|4 mai 2017]]
 | réélection5             = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|6 mai 2021]]&lt;br&gt;[[Élection du maire du Grand-Manchester de 2024|2 mai 2024]]
 | prédécesseur 5          = [[Tony Lloyd (homme politique)|Tony Lloyd]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;
 | successeur 5            = [[Paul Dennett]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Bev Craig]]
 | fonction6               = [[Secrétaire d'État à la Santé]]
 | à partir du fonction6   = 5 juin 2009
 | jusqu'au fonction6      = 11 mai 2010
 | premier ministre 6      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 6          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 6          = [[Alan Johnson]]
 | successeur 6            = [[Andrew Lansley]]
 | fonction7               = [[Secrétaire d'État à la Culture, aux Médias et aux Sports]]
 | à partir du fonction7   = 24 janvier 2008
 | jusqu'au fonction7      = 5 juin 2009
 | premier ministre 7      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 7          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 7          = [[James Purnell]]
 | successeur 7            = [[Ben Bradshaw]]
 | fonction8               = [[Secrétaire en chef du Trésor]]
 | à partir du fonction8   = 28 juin 2007
 | jusqu'au fonction8      = 24 janvier 2008
 | premier ministre 8      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 8          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 8          = [[Stephen Timms]]
 | successeur 8            = [[Yvette Cooper]]
 | nom de naissença        = Andrew Murray Burnham
 | data de naissença       = 7 janvier 1970
 | luòc de naissença       = [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Royaume-Uni]])
 | date de décès           = 
 | lieu de décès           = 
 | nacionalitat             = [[Reialme Unit|Britanica]]
 | parti                   = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Parti travailliste]]
 | conjunt                = [[Marie-France van Heel]]
 | universitat              = [[Université de Cambridge]]
 | residéncia               = [[10 Downing Street]] ([[Londres]])
 | religion                = [[Catholicisme]]
 | emblèma                 = center|Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg
 | liste                   = [[Liste des Premiers ministres du Royaume-Uni|Premiers ministres du Royaume-Uni]]
}}

'''Andrew Murray Burnham''', dit '''Andy Burnham''', nascut lo [[7 de genièr]] de [[1970]] a [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Lancashire]], uèi [[Merseyside]]), es un òme d'estat [[Reialme Unit|britanic]], membre del [[Partit Trabalhista (Reialme Unit)|Partit trabalhista]] e [[Lista dels primièrs ministres del  Reialme Unit|primièr ministre del Reialme Unit]] dempuèi lo [[20 de julhet]] de [[2026]].</text>
      <sha1>fdpignk3likso18fwnxit9h3xo3q24k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510576</id>
      <parentid>2510575</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6320" sha1="h3ft50dx5i4voavtczzzbce6sxxm1vi" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
 | charte                  = Chef de gouvernement
 | nom                     = Andy Burnham
 | imatge                   = Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg
 | legenda                 = Retrach oficial en 2026.
 | foncion1               = [[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|Primièr ministre del Reialme Unit]]
 | dempuèi lo foncion1     = 20 de julhèt de 2026
 | à partir du fonction1   = 
 | jusqu'au fonction1      = 
 | élection1               = 
 | réélection1             = 
 | monarca 1              = [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]]
 | gouvernement 1          = [[Gouvernement Burnham|Burnham]]
 | législature 1           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | coalition 1             = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | nom responsable 1       = [[Premier secrétaire d'État|Première secrétaire]]
 | responsable 1           = [[Louise Haigh]]
 | predecessor 1          = [[Keir Starmer]]
 | successor 1            = 
 | fonction2               = [[Chef du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef du Parti travailliste]]
 | depuis le fonction2     = 17 juillet 2026
 | à partir du fonction2   = 
 | jusqu'au fonction2      = 
 | élection2               = [[Élection à la direction du Parti travailliste britannique de 2026|17 juillet 2026]]
 | réélection2             = 
 | nom responsable 2       = [[Chef adjoint du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef adjoint]]
 | responsable 2           = [[Lucy Powell]]
 | prédécesseur 2          = [[Keir Starmer]]
 | successeur 2            = 
 | fonction 3              = [[Membre du Parlement (Royaume-Uni)|Député britannique]]
 | depuis le fonction 3    = 18 juin 2026
 | à partir du fonction 3  = 
 | jusqu'au fonction 3     = 
 | élection 3              = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni#Élections partielles|{{date|18 juin 2026}}]] &lt;small&gt;(partielle)&lt;/small&gt;
 | réélection 3            = 
 | circonscription 3       = [[Makerfield (circonscription britannique)|Makerfield]]
 | législature 3           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | groupe parlementaire 3  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 3          = [[Josh Simons]]
 | successeur 3            = 
 | à partir du fonction 4  = 7 juin 2001
 | jusqu'au fonction 4     = 3 mai 2017
 | élection 4              = [[Élections générales britanniques de 2001|7 juin 2001]]
 | réélection 4            = [[Élections générales britanniques de 2005|5 mai 2005]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2010|6 mai 2010]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2015|7 mai 2015]]
 | circonscription 4       = [[Leigh (circonscription britannique)|Leigh]]
 | législature 4           = [[Liste des députés de la 53e législature du Royaume-Uni|{{53e}}]], [[Liste des députés de la 54e législature du Royaume-Uni|{{54e}}]], [[Liste des députés de la 55e législature du Royaume-Uni|{{55e}}]] et [[Liste des députés de la 56e législature du Royaume-Uni|{{56e}}]]
 | groupe parlementaire 4  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 4          = {{lien|langue=en|trad=Lawrence Cunliffe}}
 | successeur 4            = [[Jo Platt]]
 | fonction5               = [[Maire du Grand-Manchester]]''Tèxte en italica''
 | depuis le fonction5     = 
 | à partir du fonction 5  = 8 mai 2017
 | jusqu'au fonction 5     = 19 juin 2026
 | élection5               = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|4 mai 2017]]
 | réélection5             = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|6 mai 2021]]&lt;br&gt;[[Élection du maire du Grand-Manchester de 2024|2 mai 2024]]
 | prédécesseur 5          = [[Tony Lloyd (homme politique)|Tony Lloyd]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;
 | successeur 5            = [[Paul Dennett]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Bev Craig]]
 | fonction6               = [[Secrétaire d'État à la Santé]]
 | à partir du fonction6   = 5 juin 2009
 | jusqu'au fonction6      = 11 mai 2010
 | premier ministre 6      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 6          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 6          = [[Alan Johnson]]
 | successeur 6            = [[Andrew Lansley]]
 | fonction7               = [[Secrétaire d'État à la Culture, aux Médias et aux Sports]]
 | à partir du fonction7   = 24 janvier 2008
 | jusqu'au fonction7      = 5 juin 2009
 | premier ministre 7      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 7          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 7          = [[James Purnell]]
 | successeur 7            = [[Ben Bradshaw]]
 | fonction8               = [[Secrétaire en chef du Trésor]]
 | à partir du fonction8   = 28 juin 2007
 | jusqu'au fonction8      = 24 janvier 2008
 | premier ministre 8      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 8          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 8          = [[Stephen Timms]]
 | successeur 8            = [[Yvette Cooper]]
 | nom de naissença        = Andrew Murray Burnham
 | data de naissença       = 7 janvier 1970
 | luòc de naissença       = [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Royaume-Uni]])
 | date de décès           = 
 | lieu de décès           = 
 | nacionalitat             = [[Reialme Unit|Britanica]]
 | parti                   = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Parti travailliste]]
 | conjunt                = [[Marie-France van Heel]]
 | universitat              = [[Université de Cambridge]]
 | residéncia               = [[10 Downing Street]] ([[Londres]])
 | religion                = [[Catholicisme]]
 | emblèma                 = center|Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg
 | liste                   = [[Liste des Premiers ministres du Royaume-Uni|Premiers ministres du Royaume-Uni]]
}}

'''Andrew Murray Burnham''', dit '''Andy Burnham''', nascut lo [[7 de genièr]] de [[1970]] a [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Lancashire]], uèi [[Merseyside]]), es un òme d'estat [[Reialme Unit|britanic]], membre del [[Partit Trabalhista (Reialme Unit)|Partit trabalhista]] e [[Lista dels primièrs ministres del  Reialme Unit|primièr ministre del Reialme Unit]] dempuèi lo [[20 de julhet]] de [[2026]].
[[Categoria:Primièr ministre del Reialme Unit]]</text>
      <sha1>h3ft50dx5i4voavtczzzbce6sxxm1vi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510577</id>
      <parentid>2510576</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6329" sha1="a52htustb67wf512iose8pagib3a8e5" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
 | charte                  = Chef de gouvernement
 | nom                     = Andy Burnham
 | imatge                   = Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg
 | legenda                 = Retrach oficial en 2026.
 | foncion1               = [[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|Primièr ministre del Reialme Unit]]
 | dempuèi lo foncion1     = 20 de julhèt de 2026
 | à partir du fonction1   = 
 | jusqu'au fonction1      = 
 | élection1               = 
 | réélection1             = 
 | monarca 1              = [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]]
 | gouvernement 1          = [[Gouvernement Burnham|Burnham]]
 | législature 1           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | coalition 1             = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | nom responsable 1       = [[Premier secrétaire d'État|Première secrétaire]]
 | responsable 1           = [[Louise Haigh]]
 | predecessor 1          = [[Keir Starmer]]
 | successor 1            = 
 | fonction2               = [[Chef du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef du Parti travailliste]]
 | depuis le fonction2     = 17 juillet 2026
 | à partir du fonction2   = 
 | jusqu'au fonction2      = 
 | élection2               = [[Élection à la direction du Parti travailliste britannique de 2026|17 juillet 2026]]
 | réélection2             = 
 | nom responsable 2       = [[Chef adjoint du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef adjoint]]
 | responsable 2           = [[Lucy Powell]]
 | prédécesseur 2          = [[Keir Starmer]]
 | successeur 2            = 
 | fonction 3              = [[Membre du Parlement (Royaume-Uni)|Député britannique]]
 | depuis le fonction 3    = 18 juin 2026
 | à partir du fonction 3  = 
 | jusqu'au fonction 3     = 
 | élection 3              = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni#Élections partielles|{{date|18 juin 2026}}]] &lt;small&gt;(partielle)&lt;/small&gt;
 | réélection 3            = 
 | circonscription 3       = [[Makerfield (circonscription britannique)|Makerfield]]
 | législature 3           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | groupe parlementaire 3  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 3          = [[Josh Simons]]
 | successeur 3            = 
 | à partir du fonction 4  = 7 juin 2001
 | jusqu'au fonction 4     = 3 mai 2017
 | élection 4              = [[Élections générales britanniques de 2001|7 juin 2001]]
 | réélection 4            = [[Élections générales britanniques de 2005|5 mai 2005]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2010|6 mai 2010]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2015|7 mai 2015]]
 | circonscription 4       = [[Leigh (circonscription britannique)|Leigh]]
 | législature 4           = [[Liste des députés de la 53e législature du Royaume-Uni|{{53e}}]], [[Liste des députés de la 54e législature du Royaume-Uni|{{54e}}]], [[Liste des députés de la 55e législature du Royaume-Uni|{{55e}}]] et [[Liste des députés de la 56e législature du Royaume-Uni|{{56e}}]]
 | groupe parlementaire 4  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 4          = {{lien|langue=en|trad=Lawrence Cunliffe}}
 | successeur 4            = [[Jo Platt]]
 | fonction5               = [[Maire du Grand-Manchester]]''Tèxte en italica''
 | depuis le fonction5     = 
 | à partir du fonction 5  = 8 mai 2017
 | jusqu'au fonction 5     = 19 juin 2026
 | élection5               = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|4 mai 2017]]
 | réélection5             = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|6 mai 2021]]&lt;br&gt;[[Élection du maire du Grand-Manchester de 2024|2 mai 2024]]
 | prédécesseur 5          = [[Tony Lloyd (homme politique)|Tony Lloyd]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;
 | successeur 5            = [[Paul Dennett]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Bev Craig]]
 | fonction6               = [[Secrétaire d'État à la Santé]]
 | à partir du fonction6   = 5 juin 2009
 | jusqu'au fonction6      = 11 mai 2010
 | premier ministre 6      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 6          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 6          = [[Alan Johnson]]
 | successeur 6            = [[Andrew Lansley]]
 | fonction7               = [[Secrétaire d'État à la Culture, aux Médias et aux Sports]]
 | à partir du fonction7   = 24 janvier 2008
 | jusqu'au fonction7      = 5 juin 2009
 | premier ministre 7      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 7          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 7          = [[James Purnell]]
 | successeur 7            = [[Ben Bradshaw]]
 | fonction8               = [[Secrétaire en chef du Trésor]]
 | à partir du fonction8   = 28 juin 2007
 | jusqu'au fonction8      = 24 janvier 2008
 | premier ministre 8      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 8          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 8          = [[Stephen Timms]]
 | successeur 8            = [[Yvette Cooper]]
 | nom de naissença        = Andrew Murray Burnham
 | data de naissença       = 7 de genièr de 1970
 | luòc de naissença       = [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Reialme Unit]])
 | date de décès           = 
 | lieu de décès           = 
 | nacionalitat             = [[Reialme Unit|Britanica]]
 | partir                   = [[Partit trabalhista (Reialme Unit)|Partit trabalhista]]
 | conjunt                = [[Marie-France van Heel]]
 | universitat              = [[Universitat de Cambridge]]
 | residéncia               = [[10 Downing Street]] ([[Londres]])
 | religion                = [[Catholicisme]]
 | emblèma                 = center|Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg
 | liste                   = [[Liste des Premiers ministres du Royaume-Uni|Premiers ministres du Royaume-Uni]]
}}

'''Andrew Murray Burnham''', dit '''Andy Burnham''', nascut lo [[7 de genièr]] de [[1970]] a [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Lancashire]], uèi [[Merseyside]]), es un òme d'estat [[Reialme Unit|britanic]], membre del [[Partit Trabalhista (Reialme Unit)|Partit trabalhista]] e [[Lista dels primièrs ministres del  Reialme Unit|primièr ministre del Reialme Unit]] dempuèi lo [[20 de julhet]] de [[2026]].
[[Categoria:Primièr ministre del Reialme Unit]]</text>
      <sha1>a52htustb67wf512iose8pagib3a8e5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510578</id>
      <parentid>2510577</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6328" sha1="jjz9aiiu4pzae41l7vqurphsuutolqy" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
 | charte                  = Chef de gouvernement
 | nom                     = Andy Burnham
 | imatge                   = Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg
 | legenda                 = Retrach oficial en 2026.
 | foncion1               = [[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|Primièr ministre del Reialme Unit]]
 | dempuèi lo foncion1     = 20 de julhèt de 2026
 | à partir du fonction1   = 
 | jusqu'au fonction1      = 
 | élection1               = 
 | réélection1             = 
 | monarca 1              = [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]]
 | gouvernement 1          = [[Gouvernement Burnham|Burnham]]
 | législature 1           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | coalition 1             = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | nom responsable 1       = [[Premier secrétaire d'État|Première secrétaire]]
 | responsable 1           = [[Louise Haigh]]
 | predecessor 1          = [[Keir Starmer]]
 | successor 1            = 
 | fonction2               = [[Chef du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef du Parti travailliste]]
 | depuis le fonction2     = 17 juillet 2026
 | à partir du fonction2   = 
 | jusqu'au fonction2      = 
 | élection2               = [[Élection à la direction du Parti travailliste britannique de 2026|17 juillet 2026]]
 | réélection2             = 
 | nom responsable 2       = [[Chef adjoint du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef adjoint]]
 | responsable 2           = [[Lucy Powell]]
 | prédécesseur 2          = [[Keir Starmer]]
 | successeur 2            = 
 | fonction 3              = [[Membre du Parlement (Royaume-Uni)|Député britannique]]
 | depuis le fonction 3    = 18 juin 2026
 | à partir du fonction 3  = 
 | jusqu'au fonction 3     = 
 | élection 3              = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni#Élections partielles|{{date|18 juin 2026}}]] &lt;small&gt;(partielle)&lt;/small&gt;
 | réélection 3            = 
 | circonscription 3       = [[Makerfield (circonscription britannique)|Makerfield]]
 | législature 3           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | groupe parlementaire 3  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 3          = [[Josh Simons]]
 | successeur 3            = 
 | à partir du fonction 4  = 7 juin 2001
 | jusqu'au fonction 4     = 3 mai 2017
 | élection 4              = [[Élections générales britanniques de 2001|7 juin 2001]]
 | réélection 4            = [[Élections générales britanniques de 2005|5 mai 2005]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2010|6 mai 2010]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2015|7 mai 2015]]
 | circonscription 4       = [[Leigh (circonscription britannique)|Leigh]]
 | législature 4           = [[Liste des députés de la 53e législature du Royaume-Uni|{{53e}}]], [[Liste des députés de la 54e législature du Royaume-Uni|{{54e}}]], [[Liste des députés de la 55e législature du Royaume-Uni|{{55e}}]] et [[Liste des députés de la 56e législature du Royaume-Uni|{{56e}}]]
 | groupe parlementaire 4  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 4          = {{lien|langue=en|trad=Lawrence Cunliffe}}
 | successeur 4            = [[Jo Platt]]
 | fonction5               = [[Maire du Grand-Manchester]]''Tèxte en italica''
 | depuis le fonction5     = 
 | à partir du fonction 5  = 8 mai 2017
 | jusqu'au fonction 5     = 19 juin 2026
 | élection5               = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|4 mai 2017]]
 | réélection5             = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|6 mai 2021]]&lt;br&gt;[[Élection du maire du Grand-Manchester de 2024|2 mai 2024]]
 | prédécesseur 5          = [[Tony Lloyd (homme politique)|Tony Lloyd]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;
 | successeur 5            = [[Paul Dennett]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Bev Craig]]
 | fonction6               = [[Secrétaire d'État à la Santé]]
 | à partir du fonction6   = 5 juin 2009
 | jusqu'au fonction6      = 11 mai 2010
 | premier ministre 6      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 6          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 6          = [[Alan Johnson]]
 | successeur 6            = [[Andrew Lansley]]
 | fonction7               = [[Secrétaire d'État à la Culture, aux Médias et aux Sports]]
 | à partir du fonction7   = 24 janvier 2008
 | jusqu'au fonction7      = 5 juin 2009
 | premier ministre 7      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 7          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 7          = [[James Purnell]]
 | successeur 7            = [[Ben Bradshaw]]
 | fonction8               = [[Secrétaire en chef du Trésor]]
 | à partir du fonction8   = 28 juin 2007
 | jusqu'au fonction8      = 24 janvier 2008
 | premier ministre 8      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 8          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 8          = [[Stephen Timms]]
 | successeur 8            = [[Yvette Cooper]]
 | nom de naissença        = Andrew Murray Burnham
 | data de naissença       = 7 de genièr de 1970
 | luòc de naissença       = [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Reialme Unit]])
 | date de décès           = 
 | lieu de décès           = 
 | nacionalitat             = [[Reialme Unit|Britanica]]
 | partit                   = [[Partit trabalhista (Reialme Unit)|Partit trabalhista]]
 | conjunt                = [[Marie-France van Heel]]
 | universitat              = [[Universitat de Cambridge]]
 | residéncia               = [[10 Downing Street]] ([[Londres]])
 | religion                = [[Catolicisme]]
 | emblèma                 = center|Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg
 | liste                   = [[Liste des Premiers ministres du Royaume-Uni|Premiers ministres du Royaume-Uni]]
}}

'''Andrew Murray Burnham''', dit '''Andy Burnham''', nascut lo [[7 de genièr]] de [[1970]] a [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Lancashire]], uèi [[Merseyside]]), es un òme d'estat [[Reialme Unit|britanic]], membre del [[Partit Trabalhista (Reialme Unit)|Partit trabalhista]] e [[Lista dels primièrs ministres del  Reialme Unit|primièr ministre del Reialme Unit]] dempuèi lo [[20 de julhet]] de [[2026]].
[[Categoria:Primièr ministre del Reialme Unit]]</text>
      <sha1>jjz9aiiu4pzae41l7vqurphsuutolqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510579</id>
      <parentid>2510578</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T19:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6328" sha1="gpo0v9nz7p9lu5cq9ym9c6bud3yrpmr" xml:space="preserve">{{Infobox Politician
 | charte                  = Chef de gouvernement
 | nom                     = Andy Burnham
 | imatge                   = Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg
 | legenda                 = Retrach oficial en 2026.
 | foncion1               = [[Lista dels primièrs ministres del Reialme Unit|Primièr ministre del Reialme Unit]]
 | dempuèi lo foncion1     = 20 de julhèt de 2026
 | à partir du fonction1   = 
 | jusqu'au fonction1      = 
 | élection1               = 
 | réélection1             = 
 | monarca 1              = [[Carles III (Reiaume Unit)|Carles III]]
 | gouvernement 1          = [[Gouvernement Burnham|Burnham]]
 | législature 1           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | coalition 1             = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | nom responsable 1       = [[Premier secrétaire d'État|Première secrétaire]]
 | responsable 1           = [[Louise Haigh]]
 | predecessor 1          = [[Keir Starmer]]
 | successor 1            = 
 | fonction2               = [[Chef du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef du Parti travailliste]]
 | depuis le fonction2     = 17 juillet 2026
 | à partir du fonction2   = 
 | jusqu'au fonction2      = 
 | élection2               = [[Élection à la direction du Parti travailliste britannique de 2026|17 juillet 2026]]
 | réélection2             = 
 | nom responsable 2       = [[Chef adjoint du Parti travailliste (Royaume-Uni)|Chef adjoint]]
 | responsable 2           = [[Lucy Powell]]
 | prédécesseur 2          = [[Keir Starmer]]
 | successeur 2            = 
 | fonction 3              = [[Membre du Parlement (Royaume-Uni)|Député britannique]]
 | depuis le fonction 3    = 18 juin 2026
 | à partir du fonction 3  = 
 | jusqu'au fonction 3     = 
 | élection 3              = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni#Élections partielles|{{date|18 juin 2026}}]] &lt;small&gt;(partielle)&lt;/small&gt;
 | réélection 3            = 
 | circonscription 3       = [[Makerfield (circonscription britannique)|Makerfield]]
 | législature 3           = [[Liste des députés de la 59e législature du Royaume-Uni|{{59e}}]]
 | groupe parlementaire 3  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 3          = [[Josh Simons]]
 | successeur 3            = 
 | à partir du fonction 4  = 7 juin 2001
 | jusqu'au fonction 4     = 3 mai 2017
 | élection 4              = [[Élections générales britanniques de 2001|7 juin 2001]]
 | réélection 4            = [[Élections générales britanniques de 2005|5 mai 2005]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2010|6 mai 2010]]&lt;br&gt;[[Élections générales britanniques de 2015|7 mai 2015]]
 | circonscription 4       = [[Leigh (circonscription britannique)|Leigh]]
 | législature 4           = [[Liste des députés de la 53e législature du Royaume-Uni|{{53e}}]], [[Liste des députés de la 54e législature du Royaume-Uni|{{54e}}]], [[Liste des députés de la 55e législature du Royaume-Uni|{{55e}}]] et [[Liste des députés de la 56e législature du Royaume-Uni|{{56e}}]]
 | groupe parlementaire 4  = [[Parti travailliste (Royaume-Uni)|Travailliste]]
 | prédécesseur 4          = {{lien|langue=en|trad=Lawrence Cunliffe}}
 | successeur 4            = [[Jo Platt]]
 | fonction5               = [[Maire du Grand-Manchester]]''Tèxte en italica''
 | depuis le fonction5     = 
 | à partir du fonction 5  = 8 mai 2017
 | jusqu'au fonction 5     = 19 juin 2026
 | élection5               = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|4 mai 2017]]
 | réélection5             = [[Élection du maire du Grand-Manchester de 2021|6 mai 2021]]&lt;br&gt;[[Élection du maire du Grand-Manchester de 2024|2 mai 2024]]
 | prédécesseur 5          = [[Tony Lloyd (homme politique)|Tony Lloyd]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;
 | successeur 5            = [[Paul Dennett]] &lt;small&gt;(intérim)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Bev Craig]]
 | fonction6               = [[Secrétaire d'État à la Santé]]
 | à partir du fonction6   = 5 juin 2009
 | jusqu'au fonction6      = 11 mai 2010
 | premier ministre 6      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 6          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 6          = [[Alan Johnson]]
 | successeur 6            = [[Andrew Lansley]]
 | fonction7               = [[Secrétaire d'État à la Culture, aux Médias et aux Sports]]
 | à partir du fonction7   = 24 janvier 2008
 | jusqu'au fonction7      = 5 juin 2009
 | premier ministre 7      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 7          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 7          = [[James Purnell]]
 | successeur 7            = [[Ben Bradshaw]]
 | fonction8               = [[Secrétaire en chef du Trésor]]
 | à partir du fonction8   = 28 juin 2007
 | jusqu'au fonction8      = 24 janvier 2008
 | premier ministre 8      = [[Gordon Brown]]
 | gouvernement 8          = [[Gouvernement Brown|Brown]]
 | prédécesseur 8          = [[Stephen Timms]]
 | successeur 8            = [[Yvette Cooper]]
 | nom de naissença        = Andrew Murray Burnham
 | data de naissença       = 7 de genièr de 1970
 | luòc de naissença       = [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Reialme Unit]])
 | date de décès           = 
 | lieu de décès           = 
 | nacionalitat             = [[Reialme Unit|Britanica]]
 | partit                   = [[Partit Trabalhista (Reialme Unit)|Partit trabalhista]]
 | conjunt                = [[Marie-France van Heel]]
 | universitat              = [[Universitat de Cambridge]]
 | residéncia               = [[10 Downing Street]] ([[Londres]])
 | religion                = [[Catolicisme]]
 | emblèma                 = center|Coat of arms of the United Kingdom (2022, lesser arms).svg
 | liste                   = [[Liste des Premiers ministres du Royaume-Uni|Premiers ministres du Royaume-Uni]]
}}

'''Andrew Murray Burnham''', dit '''Andy Burnham''', nascut lo [[7 de genièr]] de [[1970]] a [[Aintree (Merseyside)|Aintree]] ([[Lancashire]], uèi [[Merseyside]]), es un òme d'estat [[Reialme Unit|britanic]], membre del [[Partit Trabalhista (Reialme Unit)|Partit trabalhista]] e [[Lista dels primièrs ministres del  Reialme Unit|primièr ministre del Reialme Unit]] dempuèi lo [[20 de julhet]] de [[2026]].
[[Categoria:Primièr ministre del Reialme Unit]]</text>
      <sha1>gpo0v9nz7p9lu5cq9ym9c6bud3yrpmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Universitat de Cambridge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201635</id>
    <revision>
      <id>2510580</id>
      <timestamp>2026-10-11T19:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « {{Infobox Universitat  | légende blason         =   | taille blason          = 200  | nom                    = Universitat de Cambridge  | nom_original           = ''University of Cambridge''  | fondacion              = [[1209]] (il y a {{âge|1209|1|1}})  | tipe                   = [[Universitat publica]]  | dotation               = {{Unitat|5.89|milliards de [[livre sterling|livres]]}}, soit env. {{Unité|6.9|milliards d'euros}} (2015, incluant les collèg... »</comment>
      <origin>2510580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2552" sha1="btnrq6lhz56pg10c7kwi4s02zpdr9g4" xml:space="preserve">{{Infobox Universitat
 | légende blason         = 
 | taille blason          = 200
 | nom                    = Universitat de Cambridge
 | nom_original           = ''University of Cambridge''
 | fondacion              = [[1209]] (il y a {{âge|1209|1|1}})
 | tipe                   = [[Universitat publica]]
 | dotation               = {{Unitat|5.89|milliards de [[livre sterling|livres]]}}, soit env. {{Unité|6.9|milliards d'euros}} (2015, incluant les collèges)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lien web|titre=Reports and Financial Statements for the year ended 31 July 2015 - Cambridge University Reporter 6408|url=http://www.admin.cam.ac.uk/reporter/2015-16/weekly/6408/section4.shtml|site=www.admin.cam.ac.uk|consulté le=2016-12-27}}.&lt;/ref&gt;
 | vila                  = [[Cambridge]]
 | país                   = {{Reialme Unit}}
 | devisa                 = ''Hinc lucem et pocula sacra''
 | lenga                 = [[Anglais]]
 | cancelier             = David Sainsbury
 | vicecancelier         = Leszek Borysiewicz
 | personnel              = {{formatnum:8570}}
 | estudiants              = {{formatnum:19515}} (2014)
 | undergraduate          = {{formatnum:12230}} (2014)
 | postgraduate           = {{formatnum:7285}} (2014)
 | troisième_cycle        = 
 | affiliation            = 
 | web                    = https://www.cam.ac.uk/
 | weblabel               = cam.ac.uk
 | latitud               = 52.205278
 | longitud              = 0.117222
 | geolocalizacion        = 
 | localisation           = 
 | budget                 = £2.308 milliards (hors collèges)
}}

L''''universitat de Cambridge''' (en [[anglés]] : ''University of Cambridge'') es una [[universitat]] [[Reialme Unit|britanica]] situada a [[Cambridge]], en [[Anglatèrra]]. Fondada en [[1209]] e dotada de estatut de carta reiala pel rei [[Enric III (rei d'Anglatèrra)|Enric III d'Anglatèrra]] en [[1231]], Cambridge es la segonda universitat del mond anglofòn per l'ancianetat&lt;ref&gt;{{Ouvrage|langue=anglais|autor1=Peter Sager|títol=Oxford and Cambridge: An Uncommon History|éditeur=|année=2005|isbn=|lire en ligne=}}.&lt;/ref&gt;. L'universitat es nascuda d'una associacion de cercaires que daissèron l'[[universitat d'Oxford]] après un conflicte amb los abitants de la vila&lt;ref&gt;{{Article|títol=Early records|périodique=University of Cambridge|date=2013-01-28|lire en ligne=http://www.cam.ac.uk/univ/history/records.html|consulté le=2016-12-27}}.&lt;/ref&gt;. Las doas ancianas universitats partejan nombrosas caracteristicas comunas e son sovent sonadas conjuntament « [[Oxbridge]] ».</text>
      <sha1>btnrq6lhz56pg10c7kwi4s02zpdr9g4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510582</id>
      <parentid>2510580</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:09:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2546" sha1="l1oa6ar289ueunu8yydxdo2whjk1cij" xml:space="preserve">{{Infobox Universitat
 | légende blason         = 
 | taille blason          = 200
 | nom                    = Universitat de Cambridge
 | nom_original           = ''University of Cambridge''
 | fondacion              = [[1209]] (il y a {{âge|1209|1|1}})
 | tipe                   = [[Universitat publica]]
 | dotation               = {{Unitat|5.89|milliards de [[livre sterling|livres]]}}, soit env. {{Unité|6.9|milliards d'euros}} (2015, incluant les collèges)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lien web|titre=Reports and Financial Statements for the year ended 31 July 2015 - Cambridge University Reporter 6408|url=http://www.admin.cam.ac.uk/reporter/2015-16/weekly/6408/section4.shtml|site=www.admin.cam.ac.uk|consulté le=2016-12-27}}.&lt;/ref&gt;
 | vila                  = [[Cambridge]]
 | país                   = {{Reialme Unit}}
 | devisa                 = ''Hinc lucem et pocula sacra''
 | lenga                 = [[Anglais]]
 | cancelier             = David Sainsbury
 | vicecancelier         = Leszek Borysiewicz
 | personnel              = {{formatnum:8570}}
 | estudiants              = {{formatnum:19515}} (2014)
 | undergraduate          = {{formatnum:12230}} (2014)
 | postgraduate           = {{formatnum:7285}} (2014)
 | troisième_cycle        = 
 | affiliation            = 
 | web                    = https://www.cam.ac.uk/
 | weblabel               = cam.ac.uk
 | latitud               = 52.205278
 | longitud              = 0.117222
 | geolocalizacion        = 
 | localisation           = 
 | budget                 = £2.308 milliards (hors collèges)
}}

L''''universitat de Cambridge''' (en [[anglés]] : ''University of Cambridge'') es una [[universitat]] [[Reialme Unit|britanica]] situada a [[Cambridge]], en [[Anglatèrra]]. Fondada en [[1209]] e dotada de estatut de carta reiala pel rei [[Enric III d'Anglatèrra|Enric III d'Anglatèrra]] en [[1231]], Cambridge es la segonda universitat del mond anglofòn per l'ancianetat&lt;ref&gt;{{Ouvrage|langue=anglais|autor1=Peter Sager|títol=Oxford and Cambridge: An Uncommon History|éditeur=|année=2005|isbn=|lire en ligne=}}.&lt;/ref&gt;. L'universitat es nascuda d'una associacion de cercaires que daissèron l'[[universitat d'Oxford]] après un conflicte amb los abitants de la vila&lt;ref&gt;{{Article|títol=Early records|périodique=University of Cambridge|date=2013-01-28|lire en ligne=http://www.cam.ac.uk/univ/history/records.html|consulté le=2016-12-27}}.&lt;/ref&gt;. Las doas ancianas universitats partejan nombrosas caracteristicas comunas e son sovent sonadas conjuntament « [[Oxbridge]] ».</text>
      <sha1>l1oa6ar289ueunu8yydxdo2whjk1cij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510583</id>
      <parentid>2510582</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2548" sha1="jkkm8hfbpvjnsk80yo6l58kqy08subw" xml:space="preserve">{{Infobox Universitat
 | légende blason         = 
 | taille blason          = 200
 | nom                    = Universitat de Cambridge
 | nom_original           = ''University of Cambridge''
 | fondacion              = [[1209]] (il y a {{âge|1209|1|1}})
 | tipe                   = [[Universitat publica]]
 | dotation               = {{Unitat|5.89|milliards de [[livre sterling|livres]]}}, soit env. {{Unité|6.9|milliards d'euros}} (2015, incluant les collèges)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lien web|titre=Reports and Financial Statements for the year ended 31 July 2015 - Cambridge University Reporter 6408|url=http://www.admin.cam.ac.uk/reporter/2015-16/weekly/6408/section4.shtml|site=www.admin.cam.ac.uk|consulté le=2016-12-27}}.&lt;/ref&gt;
 | vila                  = [[Cambridge]]
 | país                   = {{Reialme Unit}}
 | devisa                 = ''Hinc lucem et pocula sacra''
 | lenga                 = [[Anglés]]
 | cancelièr             = David Sainsbury
 | vicecancelièr         = Leszek Borysiewicz
 | personnel              = {{formatnum:8570}}
 | estudiants              = {{formatnum:19515}} (2014)
 | undergraduate          = {{formatnum:12230}} (2014)
 | postgraduate           = {{formatnum:7285}} (2014)
 | troisième_cycle        = 
 | affiliation            = 
 | web                    = https://www.cam.ac.uk/
 | weblabel               = cam.ac.uk
 | latitud               = 52.205278
 | longitud              = 0.117222
 | geolocalizacion        = 
 | localisation           = 
 | budget                 = £2.308 milliards (hors collèges)
}}

L''''universitat de Cambridge''' (en [[anglés]] : ''University of Cambridge'') es una [[universitat]] [[Reialme Unit|britanica]] situada a [[Cambridge]], en [[Anglatèrra]]. Fondada en [[1209]] e dotada de estatut de carta reiala pel rei [[Enric III d'Anglatèrra|Enric III d'Anglatèrra]] en [[1231]], Cambridge es la segonda universitat del mond anglofòn per l'ancianetat&lt;ref&gt;{{Ouvrage|langue=anglais|autor1=Peter Sager|títol=Oxford and Cambridge: An Uncommon History|éditeur=|année=2005|isbn=|lire en ligne=}}.&lt;/ref&gt;. L'universitat es nascuda d'una associacion de cercaires que daissèron l'[[universitat d'Oxford]] après un conflicte amb los abitants de la vila&lt;ref&gt;{{Article|títol=Early records|périodique=University of Cambridge|date=2013-01-28|lire en ligne=http://www.cam.ac.uk/univ/history/records.html|consulté le=2016-12-27}}.&lt;/ref&gt;. Las doas ancianas universitats partejan nombrosas caracteristicas comunas e son sovent sonadas conjuntament « [[Oxbridge]] ».</text>
      <sha1>jkkm8hfbpvjnsk80yo6l58kqy08subw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510584</id>
      <parentid>2510583</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2550" sha1="c8yl7fer7xkgx19sl9jjjoipfu5iagf" xml:space="preserve">{{Infobox Universitat
 | légende blason         = 
 | taille blason          = 200
 | nom                    = Universitat de Cambridge
 | nom_original           = ''University of Cambridge''
 | fondacion              = [[1209]] (il y a {{âge|1209|1|1}})
 | tipe                   = [[Universitat publica]]
 | dotation               = {{Unitat|5.89|milliards de [[livre sterling|livres]]}}, soit env. {{Unité|6.9|milliards d'euros}} (2015, incluant les collèges)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lien web|titre=Reports and Financial Statements for the year ended 31 July 2015 - Cambridge University Reporter 6408|url=http://www.admin.cam.ac.uk/reporter/2015-16/weekly/6408/section4.shtml|site=www.admin.cam.ac.uk|consulté le=2016-12-27}}.&lt;/ref&gt;
 | vila                  = [[Cambridge]]
 | país                   = {{Reialme Unit}}
 | devisa                 = ''Hinc lucem et pocula sacra''
 | lenga                 = [[Anglés]]
 | cancelièr             = David Sainsbury
 | vicecancelièr         = Leszek Borysiewicz
 | personnel              = {{formatnum:8570}}
 | estudiants              = {{formatnum:19515}} (2014)
 | undergraduate          = {{formatnum:12230}} (2014)
 | postgraduate           = {{formatnum:7285}} (2014)
 | troisième_cycle        = 
 | affiliation            = 
 | web                    = https://www.cam.ac.uk/
 | weblabel               = cam.ac.uk
 | latitud               = 52.205278
 | longitud              = 0.117222
 | geolocalizacion        = 
 | localisation           = 
 | budget                 = £2.308 milliards (hors collèges)
}}

L''''universitat de Cambridge''' (en [[anglés]] : ''University of Cambridge'') es una [[universitat]] [[Reialme Unit|britanica]] situada a [[Cambridge]], en [[Anglatèrra]]. Fondada en [[1209]] e dotada de k'estatut de carta reiala pel rei [[Enric III d'Anglatèrra|Enric III d'Anglatèrra]] en [[1231]], Cambridge es la segonda universitat del mond anglofòn per l'ancianetat&lt;ref&gt;{{Ouvrage|langue=anglais|autor1=Peter Sager|títol=Oxford and Cambridge: An Uncommon History|éditeur=|année=2005|isbn=|lire en ligne=}}.&lt;/ref&gt;. L'universitat es nascuda d'una associacion de cercaires que daissèron l'[[universitat d'Oxford]] après un conflicte amb los abitants de la vila&lt;ref&gt;{{Article|títol=Early records|périodique=University of Cambridge|date=2013-01-28|lire en ligne=http://www.cam.ac.uk/univ/history/records.html|consulté le=2016-12-27}}.&lt;/ref&gt;. Las doas ancianas universitats partejan nombrosas caracteristicas comunas e son sovent sonadas conjuntament « [[Oxbridge]] ».</text>
      <sha1>c8yl7fer7xkgx19sl9jjjoipfu5iagf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510585</id>
      <parentid>2510584</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T20:14:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jiròni</username>
        <id>239</id>
      </contributor>
      <origin>2510585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2550" sha1="d6q889oiwt0aeoblwsyld4pabsnp26x" xml:space="preserve">{{Infobox Universitat
 | légende blason         = 
 | taille blason          = 200
 | nom                    = Universitat de Cambridge
 | nom_original           = ''University of Cambridge''
 | fondacion              = [[1209]] (il y a {{âge|1209|1|1}})
 | tipe                   = [[Universitat publica]]
 | dotation               = {{Unitat|5.89|milliards de [[livre sterling|livres]]}}, soit env. {{Unité|6.9|milliards d'euros}} (2015, incluant les collèges)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Lien web|titre=Reports and Financial Statements for the year ended 31 July 2015 - Cambridge University Reporter 6408|url=http://www.admin.cam.ac.uk/reporter/2015-16/weekly/6408/section4.shtml|site=www.admin.cam.ac.uk|consulté le=2016-12-27}}.&lt;/ref&gt;
 | vila                  = [[Cambridge]]
 | país                   = {{Reialme Unit}}
 | devisa                 = ''Hinc lucem et pocula sacra''
 | lenga                 = [[Anglés]]
 | cancelièr             = David Sainsbury
 | vicecancelièr         = Leszek Borysiewicz
 | personnel              = {{formatnum:8570}}
 | estudiants              = {{formatnum:19515}} (2014)
 | undergraduate          = {{formatnum:12230}} (2014)
 | postgraduate           = {{formatnum:7285}} (2014)
 | troisième_cycle        = 
 | affiliation            = 
 | web                    = https://www.cam.ac.uk/
 | weblabel               = cam.ac.uk
 | latitud               = 52.205278
 | longitud              = 0.117222
 | geolocalizacion        = 
 | localisation           = 
 | budget                 = £2.308 milliards (hors collèges)
}}

L''''universitat de Cambridge''' (en [[anglés]] : ''University of Cambridge'') es una [[universitat]] [[Reialme Unit|britanica]] situada a [[Cambridge]], en [[Anglatèrra]]. Fondada en [[1209]] e dotada de l'estatut de carta reiala pel rei [[Enric III d'Anglatèrra|Enric III d'Anglatèrra]] en [[1231]], Cambridge es la segonda universitat del mond anglofòn per l'ancianetat&lt;ref&gt;{{Ouvrage|langue=anglais|autor1=Peter Sager|títol=Oxford and Cambridge: An Uncommon History|éditeur=|année=2005|isbn=|lire en ligne=}}.&lt;/ref&gt;. L'universitat es nascuda d'una associacion de cercaires que daissèron l'[[universitat d'Oxford]] après un conflicte amb los abitants de la vila&lt;ref&gt;{{Article|títol=Early records|périodique=University of Cambridge|date=2013-01-28|lire en ligne=http://www.cam.ac.uk/univ/history/records.html|consulté le=2016-12-27}}.&lt;/ref&gt;. Las doas ancianas universitats partejan nombrosas caracteristicas comunas e son sovent sonadas conjuntament « [[Oxbridge]] ».</text>
      <sha1>d6q889oiwt0aeoblwsyld4pabsnp26x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gustave Courbet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201636</id>
    <revision>
      <id>2510589</id>
      <timestamp>2026-10-11T21:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <comment>Articol nóvel.</comment>
      <origin>2510589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1384" sha1="hqxq5ulaz0czzp4t4edndm79stj8m6i" xml:space="preserve">'''Jean Désiré Gustave Courbet''' ([[10 d'octobre]] de [[1819]], [[Ornans]] – [[31 de decembre]] de [[1877]], La Tour-de-Peilz) foguèt un pintre [[França|francés]].

Es estat lo cap del movement realista dins la pintura francesa del [[sègle XIX]]. Courbet comencèt un novèl estil que menèt a la primièra èra principala de la presentacion de la realitat. S'i es engatjat, es d'aquel biais que cal far fisança a son entorn. Las òbras de Courbet foguèron una font d'inspiracion per mantun autre pintor, en particular per los [[impressionisme|impressionistas]] e los [[postimpressionisme|postimpressionistas]] franceses e d'autres païses.

Me soi basat sus la fin dels ans 1840 e sus la debuta dels ans 1850, qu'es lo començament de son istòria. Sfidava las convencions en representant de pageses e d'obrièrs non idealizats, de costuma sus una granda escala tradicionalament reservada als tablèus de subjèctes religioses o istorics. Lo trabalh seguissent es mai detalhat: païsatges, païsatges marins, nuds e naturas mòrtas. Courbet foguèt condamnat en 1871 per sa participacion a la [[Comuna de París]], e se refugiguèt mai tard en [[Soïssa]] en 1873, ont demorèt fins a sa mòrt, quatre ans mai tard.

{{DEFAULTSORT:Courbet, Gustave}}
[[Categoria:Pintre francés]]
[[Categoria:Naissença en 1819]]
[[Categoria:Decès en 1877]]
[[Categoria:Decès a Soïssa]]</text>
      <sha1>hqxq5ulaz0czzp4t4edndm79stj8m6i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510590</id>
      <parentid>2510589</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1355" sha1="h3c5tcgtldr2ew6cjxfgrjnrkeck0jf" xml:space="preserve">'''Jean Désiré Gustave Courbet''' ([[10 d'octobre]] de [[1819]], [[Ornans]] – [[31 de decembre]] de [[1877]], La Tour-de-Peilz) foguèt un pintre [[França|francés]].

Es estat lo cap del movement realista dins la pintura francesa del [[sègle XIX]]. Courbet comencèt un novèl estil que menèt a la primièra èra principala de la presentacion de la realitat. S'i es engatjat, es d'aquel biais que cal far fisança a son entorn. Las òbras de Courbet foguèron una font d'inspiracion per mantun autre pintor, en particular per los [[impressionisme|impressionistas]] e los [[pòstimpressionisme|pòstimpressionistas]] franceses e d'autres païses.

Me soi basat sus la fin dels ans 1840 e sus la debuta dels ans 1850, qu'es lo començament de son istòria. Sfidava las convencions en representant de pageses e d'obrièrs non idealizats, de costuma sus una granda escala tradicionalament reservada als tablèus de subjèctes religioses o istorics. Lo trabalh seguissent es mai detalhat: païsatges, païsatges marins, nuds e naturas mòrtas. Courbet foguèt condamnat en 1871 per sa participacion a la [[Comuna de París]], e se refugiguèt mai tard en [[Soïssa]] en 1873, ont demorèt fins a sa mòrt, quatre ans mai tard.

{{DEFAULTSORT:Courbet, Gustave}}
[[Categoria:Pintre francés]]
[[Categoria:Naissença en 1819]]
[[Categoria:Decès en 1877]]</text>
      <sha1>h3c5tcgtldr2ew6cjxfgrjnrkeck0jf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510591</id>
      <parentid>2510590</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1380" sha1="afjb7ottwzu47hfrjxi79zq2xv3npy0" xml:space="preserve">'''Jean Désiré Gustave Courbet''' ([[10 d'octobre]] de [[1819]], [[Ornans]] – [[31 de decembre]] de [[1877]], La Tour-de-Peilz) foguèt un pintre [[França|francés]].

Es estat lo cap del movement realista dins la pintura francesa del [[sègle XIX]]. Courbet comencèt un novèl estil que menèt a la primièra èra principala de la presentacion de la realitat. S'i es engatjat, es d'aquel biais que cal far fisança a son entorn. Las òbras de Courbet foguèron una font d'inspiracion per mantun autre pintor, en particular per los [[impressionisme|impressionistas]] e los [[pòstimpressionisme|pòstimpressionistas]] franceses e d'autres païses.

Me soi basat sus la fin dels ans 1840 e sus la debuta dels ans 1850, qu'es lo començament de son istòria. Sfidava las convencions en representant de pageses e d'obrièrs non idealizats, de costuma sus una granda escala tradicionalament reservada als tablèus de subjèctes religioses o istorics. Lo trabalh seguissent es mai detalhat: païsatges, païsatges marins, nuds e naturas mòrtas. Courbet foguèt condamnat en 1871 per sa participacion a la [[Comuna de París (1871)| Comuna de París]], e se refugiguèt mai tard en [[Soïssa]] en 1873, ont demorèt fins a sa mòrt, quatre ans mai tard.

{{DEFAULTSORT:Courbet, Gustave}}
[[Categoria:Pintre francés]]
[[Categoria:Naissença en 1819]]
[[Categoria:Decès en 1877]]</text>
      <sha1>afjb7ottwzu47hfrjxi79zq2xv3npy0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510592</id>
      <parentid>2510591</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1382" sha1="riikwg4awm1k8frg1ra3nnp1r3fvvaz" xml:space="preserve">'''Jean Désiré Gustave Courbet''' ([[10 d'octobre]] de [[1819]], [[Ornans]] – [[31 de decembre]] de [[1877]], La Tour-de-Peilz) foguèt un pintre [[França|francés]].

Es estat lo cap del movement realista dins la pintura francesa del [[sègle XIX]]. Courbet comencèt un novèl estil que menèt a la primièra èra principala de la presentacion de la realitat. S'i es engatjat, es d'aquel biais que cal far fisança a son entorn. Las òbras de Courbet foguèron una font d'inspiracion per mantun autre pintor, en particular per los [[impressionisme|impressionistas]] e los [[pòst-impressionisme|pòst-impressionistas]] franceses e d'autres païses.

Me soi basat sus la fin dels ans 1840 e sus la debuta dels ans 1850, qu'es lo començament de son istòria. Sfidava las convencions en representant de pageses e d'obrièrs non idealizats, de costuma sus una granda escala tradicionalament reservada als tablèus de subjèctes religioses o istorics. Lo trabalh seguissent es mai detalhat: païsatges, païsatges marins, nuds e naturas mòrtas. Courbet foguèt condamnat en 1871 per sa participacion a la [[Comuna de París (1871)| Comuna de París]], e se refugiguèt mai tard en [[Soïssa]] en 1873, ont demorèt fins a sa mòrt, quatre ans mai tard.

{{DEFAULTSORT:Courbet, Gustave}}
[[Categoria:Pintre francés]]
[[Categoria:Naissença en 1819]]
[[Categoria:Decès en 1877]]</text>
      <sha1>riikwg4awm1k8frg1ra3nnp1r3fvvaz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510594</id>
      <parentid>2510592</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1475" sha1="hv9m5pqznubwvkwiq349fi0suyc71s9" xml:space="preserve">[[File:Gustave Courbet, photograph Atelier Nadar, c. 1860s.jpg|thumb|200px|Gustave Courbet]]
'''Jean Désiré Gustave Courbet''' ([[10 d'octobre]] de [[1819]], [[Ornans]] – [[31 de decembre]] de [[1877]], La Tour-de-Peilz) foguèt un pintre [[França|francés]].

Es estat lo cap del movement realista dins la pintura francesa del [[sègle XIX]]. Courbet comencèt un novèl estil que menèt a la primièra èra principala de la presentacion de la realitat. S'i es engatjat, es d'aquel biais que cal far fisança a son entorn. Las òbras de Courbet foguèron una font d'inspiracion per mantun autre pintor, en particular per los [[impressionisme|impressionistas]] e los [[pòst-impressionisme|pòst-impressionistas]] franceses e d'autres païses.

Me soi basat sus la fin dels ans 1840 e sus la debuta dels ans 1850, qu'es lo començament de son istòria. Sfidava las convencions en representant de pageses e d'obrièrs non idealizats, de costuma sus una granda escala tradicionalament reservada als tablèus de subjèctes religioses o istorics. Lo trabalh seguissent es mai detalhat: païsatges, païsatges marins, nuds e naturas mòrtas. Courbet foguèt condamnat en 1871 per sa participacion a la [[Comuna de París (1871)| Comuna de París]], e se refugiguèt mai tard en [[Soïssa]] en 1873, ont demorèt fins a sa mòrt, quatre ans mai tard.

{{DEFAULTSORT:Courbet, Gustave}}
[[Categoria:Pintre francés]]
[[Categoria:Naissença en 1819]]
[[Categoria:Decès en 1877]]</text>
      <sha1>hv9m5pqznubwvkwiq349fi0suyc71s9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510598</id>
      <parentid>2510594</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1406" sha1="m4z4ghmwfp1ofrgltpa5t6ta0frqyyx" xml:space="preserve">[[File:Gustave Courbet, photograph Atelier Nadar, c. 1860s.jpg|thumb|200px|Gustave Courbet]]
'''Jean Désiré Gustave Courbet''' ([[10 d'octobre]] de [[1819]], [[Ornans]] – [[31 de decembre]] de [[1877]], La Tour-de-Peilz) foguèt un pintre [[França|francés]].

Es estat lo cap del movement realista dins la pintura francesa del [[sègle XIX]]. Courbet comencèt un novèl estil que menèt a la primièra èra principala de la presentacion de la realitat. Las òbras de Courbet foguèron una font d'inspiracion per mantun autre pintor, en particular per los [[impressionisme|impressionistas]] e los [[pòst-impressionisme|pòst-impressionistas]] franceses e d'autres païses.

Me soi basat sus la fin dels ans 1840 e sus la debuta dels ans 1850, qu'es lo començament de son istòria. Sfidava las convencions en representant de pageses e d'obrièrs non idealizats, de costuma sus una granda escala tradicionalament reservada als tablèus de subjèctes religioses o istorics. Lo trabalh seguissent es mai detalhat: païsatges, païsatges marins, nuds e naturas mòrtas. Courbet foguèt condamnat en 1871 per sa participacion a la [[Comuna de París (1871)| Comuna de París]], e se refugiguèt mai tard en [[Soïssa]] en 1873, ont demorèt fins a sa mòrt, quatre ans mai tard.

{{DEFAULTSORT:Courbet, Gustave}}
[[Categoria:Pintre francés]]
[[Categoria:Naissença en 1819]]
[[Categoria:Decès en 1877]]</text>
      <sha1>m4z4ghmwfp1ofrgltpa5t6ta0frqyyx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510599</id>
      <parentid>2510598</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T21:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1298" sha1="jaw7994qmv4sqwu56xi3qemt485rizc" xml:space="preserve">[[File:Gustave Courbet, photograph Atelier Nadar, c. 1860s.jpg|thumb|200px|Gustave Courbet]]
'''Jean Désiré Gustave Courbet''' ([[10 d'octobre]] de [[1819]], [[Ornans]] – [[31 de decembre]] de [[1877]], La Tour-de-Peilz) foguèt un pintre [[França|francés]].

Es estat lo cap del movement realista dins la pintura francesa del [[sègle XIX]]. Courbet comencèt un novèl estil que menèt a la primièra èra principala de la presentacion de la realitat. Las òbras de Courbet foguèron una font d'inspiracion per mantun autre pintor, en particular per los [[impressionisme|impressionistas]] e los [[pòst-impressionisme|pòst-impressionistas]] franceses e d'autres païses.

Sfidava las convencions en representant de pageses e d'obrièrs non idealizats, de costuma sus una granda escala tradicionalament reservada als tablèus de subjèctes religioses o istorics. Lo trabalh seguissent es mai detalhat: païsatges, païsatges marins, nuds e naturas mòrtas. Courbet foguèt condamnat en 1871 per sa participacion a la [[Comuna de París (1871)| Comuna de París]], e se refugiguèt mai tard en [[Soïssa]] en 1873, ont demorèt fins a sa mòrt, quatre ans mai tard.

{{DEFAULTSORT:Courbet, Gustave}}
[[Categoria:Pintre francés]]
[[Categoria:Naissença en 1819]]
[[Categoria:Decès en 1877]]</text>
      <sha1>jaw7994qmv4sqwu56xi3qemt485rizc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510600</id>
      <parentid>2510599</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T22:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1459" sha1="n1zk2cg8554zhvk19jwnus0wlg9ewil" xml:space="preserve">[[File:Gustave Courbet, photograph Atelier Nadar, c. 1860s.jpg|thumb|200px|Gustave Courbet]]
'''Jean Désiré Gustave Courbet''' ([[10 d'octobre]] de [[1819]], [[Ornans]] – [[31 de decembre]] de [[1877]], La Tour-de-Peilz) foguèt un pintre [[França|francés]].

Es estat lo cap del movement realista dins la pintura francesa del [[sègle XIX]]. Courbet comencèt un novèl estil que menèt a la primièra èra principala de la presentacion de la realitat. Las òbras de Courbet foguèron una font d'inspiracion per mantun autre pintor, en particular per los [[impressionisme|impressionistas]] e los [[pòst-impressionisme|pòst-impressionistas]] franceses e d'autres païses.

Sos quadres de la fin de la década de 1840 e del començament dels ans 1850 li portèron sa primièra reconeissença. Desafiiavan las convencions en tot representar pageses e obrièrs non idealizats, souvent a una granda escala tradicionalament reservada als quadres de tèmas religioses o istorics. Los quadres posteriors èran majoritàriament d'un caractèr mens politic: païsatges, marinas, scènas de caça, nuds e naturas mòrtas. Courbet foguèt emprisonat pendent sièis meses en 1871 per sa participacion a la [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] e visquèt en exili en [[Soïssa]] dempuèi 1873 fins a sa mòrt, quatre ans mai tard.

{{DEFAULTSORT:Courbet, Gustave}}
[[Categoria:Pintre francés]]
[[Categoria:Naissença en 1819]]
[[Categoria:Decès en 1877]]</text>
      <sha1>n1zk2cg8554zhvk19jwnus0wlg9ewil</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510601</id>
      <parentid>2510600</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T22:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1542" sha1="j3pnk9sdark7a1ca3rq4wscx0q8t8me" xml:space="preserve">[[File:Gustave Courbet, photograph Atelier Nadar, c. 1860s.jpg|thumb|200px|Gustave Courbet]]
'''Jean Désiré Gustave Courbet''' ([[10 d'octobre]] de [[1819]], [[Ornans]] – [[31 de decembre]] de [[1877]], La Tour-de-Peilz) foguèt un pintre [[França|francés]].

Foguèt lo líder del moviment [[realisme|realista]] dins la pintura francesa del [[sègle XIX]]. Courbet inicièt un estil nòu ont la principala preocupacion èra la representacion de la realitat. Socialista engatjat, los sos quadres fasián tanben un comentari social sus lo mond que l'enrodava. Los quadres de Courbet foguèron una font d'inspiracion per fòrça autres pintres, en particular per los [[impressionisme|impressionistas]] e los pòstimpressionistas franceses e d'autres païses.

Sos quadres de la fin de la década de 1840 e del començament dels ans 1850 li portèron sa primièra reconeissença. Desafiiavan las convencions en tot representar pageses e obrièrs non idealizats, souvent a una granda escala tradicionalament reservada als quadres de tèmas religioses o istorics. Los quadres posteriors èran majoritàriament d'un caractèr mens politic: païsatges, marinas, scènas de caça, nuds e naturas mòrtas. Courbet foguèt emprisonat pendent sièis meses en 1871 per sa participacion a la [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] e visquèt en exili en [[Soïssa]] dempuèi 1873 fins a sa mòrt, quatre ans mai tard.

{{DEFAULTSORT:Courbet, Gustave}}
[[Categoria:Pintre francés]]
[[Categoria:Naissença en 1819]]
[[Categoria:Decès en 1877]]</text>
      <sha1>j3pnk9sdark7a1ca3rq4wscx0q8t8me</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510602</id>
      <parentid>2510601</parentid>
      <timestamp>2026-10-11T22:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mistico Dois</username>
        <id>45295</id>
      </contributor>
      <origin>2510602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1529" sha1="58wd6j6tfq817shxk38y46gsktvhgq8" xml:space="preserve">[[File:Gustave Courbet, photograph Atelier Nadar, c. 1860s.jpg|thumb|200px|Gustave Courbet]]
'''Jean Désiré Gustave Courbet''' ([[10 d'octobre]] de [[1819]], [[Ornans]] – [[31 de decembre]] de [[1877]], La Tour-de-Peilz) foguèt un pintre [[França|francés]].

Foguèt lo líder del moviment realista dins la pintura francesa del [[sègle XIX]]. Courbet inicièt un estil nòu ont la principala preocupacion èra la representacion de la realitat. Socialista engatjat, los sos quadres fasián tanben un comentari social sus lo mond que l'enrodava. Los quadres de Courbet foguèron una font d'inspiracion per fòrça autres pintres, en particular per los [[impressionisme|impressionistas]] e los pòstimpressionistas franceses e d'autres païses.

Sos quadres de la fin de la década de 1840 e del començament dels ans 1850 li portèron sa primièra reconeissença. Desafiiavan las convencions en tot representar pageses e obrièrs non idealizats, souvent a una granda escala tradicionalament reservada als quadres de tèmas religioses o istorics. Los quadres posteriors èran majoritàriament d'un caractèr mens politic: païsatges, marinas, scènas de caça, nuds e naturas mòrtas. Courbet foguèt emprisonat pendent sièis meses en 1871 per sa participacion a la [[Comuna de París (1871)|Comuna de París]] e visquèt en exili en [[Soïssa]] dempuèi 1873 fins a sa mòrt, quatre ans mai tard.

{{DEFAULTSORT:Courbet, Gustave}}
[[Categoria:Pintre francés]]
[[Categoria:Naissença en 1819]]
[[Categoria:Decès en 1877]]</text>
      <sha1>58wd6j6tfq817shxk38y46gsktvhgq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sent Pardó lo Paure</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201638</id>
    <revision>
      <id>2510611</id>
      <timestamp>2026-10-12T07:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « {{Dialècte Auvernhat}} '''Sent Pardó lo Paure''' (''Saint-Pardoux-le-Pauvre'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;. Fuguet acampada amb [[Sannac]] en 1836.  ==Geografia== Sent Par... »</comment>
      <origin>2510611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2119" sha1="tr2j0u6bci2jqjaf51q64z4d25wn75u" xml:space="preserve">{{Dialècte Auvernhat}}
'''Sent Pardó lo Paure''' (''Saint-Pardoux-le-Pauvre'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;. Fuguet acampada amb [[Sannac]] en 1836.

==Geografia==
Sent Pardó lo Paure es au sud-èst de [[Sannac]], quò'ra una paròcha (mapa de Cassini).

==Toponimia==
''Sent Pardó'' (grafia oficiala ''Pardoux'' generalament utilizada en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], [[Marcha (Lemosin)|Marcha]] e [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]); ven del nom de Pardulphus (658 - 737), nom germanic ''Pard-wulf'' o ''Bard-wulf'', que correspond a un ermita garit miraculosament de la 'vuglessa, puèi que venguet abat de [[Garait]] &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 621&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;https://nominis.cef.fr/contenus/saint/1972/Saint-Pardoux.html&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;https://www.correze.catholique.fr/diocese/histoire-du-diocese/saint-pardoux&lt;/ref&gt;; a tombat sovent, en Occitània, dins l'atraccion de ''perdon'', adaptat en francés en ''Pardoux'', ''Perdon'', ''Pardon'', etc &lt;ref&gt;Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 247-248&lt;/ref&gt;.&lt;/br&gt;
Un determinant èra necessari puei que i a autras 4 comunas de queu nom dins lo departament ent Sent Pardó visquet ([[Comunas de Cruesa]]). Coma justificar l'adjectiu ''paure'' ?

==Istòria==
En 1836, Sent Pardó lo Paure fuguet incorporat a Sannac &lt;ref&gt;http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=33944&lt;/ref&gt;.

==Demografia==
{{Demografia
|insee=15023
|1793=220
|1800=232
|1806=243
|1821=279
|1831=287
|cassini=33944
|senscomptesdobles= 1962}}
* Lo n° INSEE es estat chamjat per de las rasons practicas.

==Luecs e monuments==

==Veire tanben==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>tr2j0u6bci2jqjaf51q64z4d25wn75u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2510612</id>
      <parentid>2510611</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T07:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alaric 506</username>
        <id>44932</id>
      </contributor>
      <origin>2510612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2142" sha1="d7qjgdqvuk6osm6rtr3hm4zvkhyxlai" xml:space="preserve">{{Dialècte Auvernhat}}
'''Sent Pardó lo Paure''' (''Saint-Pardoux-le-Pauvre'' en [[francés]]) es una anciana [[comuna francesa|comuna]] [[Occitània|occitana]] de [[Marcha]], en [[Lemosin]], situada dins lo [[departament francés|departament]] de [[Cruesa (departament)|Cruesa]] e la [[region francesa|region]] de [[Novela Aquitània]], &lt;small&gt;ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]&lt;/small&gt;. Fuguet acampada amb [[Sannac]] en 1836.

==Geografia==
Sent Pardó lo Paure es au sud-èst de [[Sannac]], quò'ra una paròcha (mapa de Cassini).

==Toponimia==
''Sent Pardó'' (grafia oficiala ''Pardoux'' generalament utilizada en [[Lemosin (Occitània)|Lemosin]], [[Marcha (Lemosin)|Marcha]] e [[Auvèrnhe (Occitània)|Auvèrnhe]]) ven dau nom de Pardulphus (658, [[Sarden]] - 737, [[Garait]]), nom germanic ''Pard-wulf'' o ''Bard-wulf'', que correspond a un ermita garit miraculosament de la 'vuglessa, puei que venguet abat de [[Garait]] &lt;ref&gt;Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 621&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;https://nominis.cef.fr/contenus/saint/1972/Saint-Pardoux.html&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;https://www.correze.catholique.fr/diocese/histoire-du-diocese/saint-pardoux&lt;/ref&gt;; a tombat sovent, en Occitània, dins l'atraccion de ''perdon'', adaptat en francés en ''Pardoux'', ''Perdon'', ''Pardon'', etc &lt;ref&gt;Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne'', ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 247-248&lt;/ref&gt;. &lt;/br&gt;
Un determinant èra necessari puei que i a autras 4 comunas de queu nom dins lo departament ent Sent Pardó visquet ([[Comunas de Cruesa]]). Coma justificar l'adjectiu ''paure'' ?

==Istòria==
En 1836, Sent Pardó lo Paure fuguet incorporat a Sannac &lt;ref&gt;http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=33944&lt;/ref&gt;.

==Demografia==
{{Demografia
|insee=15023
|1793=220
|1800=232
|1806=243
|1821=279
|1831=287
|cassini=33944
|senscomptesdobles= 1962}}
* Lo n° INSEE es estat chamjat per de las rasons practicas.

==Luecs e monuments==

==Veire tanben==

==Nòtas==
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>d7qjgdqvuk6osm6rtr3hm4zvkhyxlai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gliese 445</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201639</id>
    <revision>
      <id>2510626</id>
      <timestamp>2026-10-12T11:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rocafera</username>
        <id>26437</id>
      </contributor>
      <comment>Creacion de la pagina amb « [[Fichièr:PIA17461 Heading toward Gliese 445 (annotated).jpg|vinheta|Gliese 445.]] '''Gliese 445''' ('''Gl 445''', '''AC+79 3888''') es una estela de [[Tipe espectrau|classa M]] de la [[sequéncia principala]], situada dins la partida boreala de la [[constellacion de la Girafa]]. Se tròba actualament a ∼17,1 [[An lutz|a.l.]] (∼5,24 [[Parsec|pc]]) del [[Soleu|Solelh]]&lt;ref&gt;A. G. A. Brown ''&lt;abbr&gt;et al.&lt;/abbr&gt;'' (''Gaia'' collaboration), «''Gaia'' Data Re... »</comment>
      <origin>2510626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1884" sha1="orszgzn7vp8ua99kdotc7xsk8frk462" xml:space="preserve">[[Fichièr:PIA17461 Heading toward Gliese 445 (annotated).jpg|vinheta|Gliese 445.]]
'''Gliese 445''' ('''Gl 445''', '''AC+79 3888''') es una estela de [[Tipe espectrau|classa M]] de la [[sequéncia principala]], situada dins la partida boreala de la [[constellacion de la Girafa]]. Se tròba actualament a ∼17,1 [[An lutz|a.l.]] (∼5,24 [[Parsec|pc]]) del [[Soleu|Solelh]]&lt;ref&gt;A. G. A. Brown ''&lt;abbr&gt;et al.&lt;/abbr&gt;'' (''Gaia'' collaboration), «''Gaia'' Data Relase 2: Summary of the contents and survey properties», ''Astronomy &amp; Astrophysics'', &lt;abbr&gt;vol.&lt;/abbr&gt; 616,‎ août 2018, article &lt;abbr&gt;n&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;&lt;/abbr&gt; A1 &lt;small&gt;(DOI 10.1051/0004-6361/201833051, Bibcode 2018A&amp;A...616A...1G, arXiv 1804.09365)&lt;/small&gt;.&lt;/ref&gt; e a una [[magnitud aparenta]] de 10,8.&lt;ref&gt;[https://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocol=html&amp;Ident=LHS+2459&amp;bibdisplay=none Gliese 445], Centre de donadas astronomicas de Strasborg.&lt;/ref&gt;

Es circompolara al nòrd del [[Tropic del Càncer]], mas invisible a uèlh nud.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Mark Littmann, ''[https://books.google.es/books?id=RoJMadct4TQC&amp;printsec=frontcover&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System]'', Courier Dover Publications, 2004, 319 &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; &lt;small&gt;(ISBN 0-486-43602-0&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Los astronòms pensan pas que Gliese 445, essent una [[nana roja]] de massa 0,15[4], aja de planetas a l'entorn d'ela que podossen sostenir la vida.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Rencontre futur amb Voyager 1 ==
Aquela estela s'es facha conéisser perque s'estima que la sonda [[Voyager 1]] se'n raprocharà a mens de 1,6 a.l. dins mai o mens 40 000 ans, quand Gliese 445 passarà a mai o mens un parsec del Solelh.&lt;ref&gt;[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fvoyager.jpl.nasa.gov%2Fmission%2Finterstellar.html Voyager Project Home], ''NASA.''&lt;/ref&gt;

== Referéncias ==
[[Categoria:Nana roja]]</text>
      <sha1>orszgzn7vp8ua99kdotc7xsk8frk462</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>